MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) IT-TMIEN-PARLAMENT Seduta Nru. 3 It-Tlieta, 10 ta' Diċembru, 1996 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 IT-TMIEN PARLAMENT Seduta Nru. 3 It-Tlieta, 10 ta' Diċembru, 1996

Il-Kamra tad-Deputati ltaqghet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.09 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 10 ta' Diċembru, 1996

WERREJ

MINUTI 71

MISTOQSIJIET-TWEĠIBIET ORALI 71

TQEGĦID TA' KARTI FUQ IL-MEJDA 77

MOZZJONIJIET

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR L-AWTORITA' MARITTIMA 77

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

INDIRIZZ B'RISPOSTA GĦAD-DISKORS TAL-PRESIDENT TA' MALTA 78

AĠĠORNAMENT 106

MISTOQSIJIET-IMWIEĠBA BIL-MIKTUB 111

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 2 li saret fid-9 ta' Diċembru, 1996 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET-TWEĠIBIET ORALI

FURJANA - BLOKK AMMINISTRATTIV

L-ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid x'inhi l-pożizzjoni attwali dwar il-bini ta' administration block li kien ippjanat li jsir mill-Amministrazzjoni Nazzjonalista f'nofs ix-Xagħra tal-Furjana?

ONOR.

JOE MIZZI (Ministru mingħajr Portafoll fi ħdan l-Uffiċċju tal-Prim Ministru) (f'isem il-Prim Ministru): Il-Gvern qed jikkonsidra l-proġetti mnedija mill-Amministrazzjoni ta' qabel.

Dwar iċ-ċentru amministrattiv fil- Furjana l-Gvern ma għandu l-ebda ħsieb li jkompli b'dan il-proġett.

RAĦAL ĠDID - PLAYING FIELD

L-ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI staqsa lill-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni: Jista' l-Ministru jara li jsir playing field u public garden fejn l-ispazju li se jibqa' fejn il-bieb tal-Ħabs Ċivili u dan għar-rikreazzjoni tan-nies?

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR (Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni): Jekk l-Onor.

Interpellant qed jirriferi għal biċċa art li tmiss mal-ħajt periferali l-ġdid li nbena dan l-aħħar, mhux rakkmandat li din l-art tintuża għal dan l-iskop minħabba ħtiġijiet ta' sigurta' fil-ħabs ċivili.

Fl-istess ħin ta' min isemmi li diġa' saru xi proposti u anke tħejjew disinji għal area ta' rikreazzjoni u playing field fil-viċin, jiġifieri fil- parti t'isfel ta' Ghaddafi Gardens, liema proċess kien involut fih ukoll il- Kunsill Lokali ta' Raħal Ġdid.

MADAM SPEAKER (Onor. Myriam Spiteri Debono): L-Onor.

Joe Cassar, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

JOE CASSAR: Jista' l-Ministru jieħu ħsieb jara - din tirrigwarda anke lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali - li d- Dipartiment tal-Mużewijiet jagħmel xi skavi f'dawn l-inħawi biex jara jekk hemmx xi fdalijiet arkeoloġiċi peress li kif jaf hu stess fil-ktieb tas-Sur Abela nsibu indikat li hemm xi fdalijiet arkeoloġiċi f'din in-naħa ta' Kordin?

GĦalkemm dawn il-fdalijiet arkeoloġiċi jistgħu ma jkunux qegħdin dik in-naħa imma jkunu qegħdin in-naħa l-oħra, jien naħseb li mhux ta' min jiskarta dan il-post.

MADAM SPEAKER: Il-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni.

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR: Madam Speaker, bħalma qed jgħid tajjeb l-Onor.

Membru, qabel ma jsiru x-xogħlijiet wieħed ikun irid jara jekk ikunx hemm xi fdalijiet arkeoloġiċi u din hi ħaġa li dejjem issir.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Joe Cassar.

ONOR.

JOE CASSAR: Nirringrazzja lill-Ministru li qed jieħu ħsieb dawn l- affarijiet.

VALLETTA - BUST TAL-PAPA SAN PIJU V

L-ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Kunsilli Lokali: Wara qbil bejn il-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta u l- Valletta Rehabilitation Project dwar il-post li fih għandu jitqiegħed il- bust tal-Benefattur tal-Belt Valletta, il-Papa San Piju V, ċioe' fejn il- Konkatidral ta' San Ġwann fil-ġenb li jagħti għall-faċċata ta' Tanti Opticians, huwiex issa ż-żmien li dan il-proċess għat-tqegħid ta' dan il- bust fl-imsemmi post jitħaffef mill-aktar fis?

Il-kummissjoni San Piju V fi ħdan il-Parroċċa ta' San Duminku tal-Belt Valletta kienet ikkonsultat liż-żewġ partiti kbar dwar din il-kwestjoni u peress li l-post li ndikat il- Kummissjoni San Piju V la hu ta' dettriment ambjentali u lanqas ta' inkonvenjent pubbliku, jista' l-Ministru jara li x-xewqa tal-kummissjoni titwettaq mill-aktar fis?

ONOR.

CHARLES MANGION (Ministru tal-Ġustizzja u Kunsilli Lokali): It- tqegħid ta' monumenti m'humiex materja li taqa' taħt dan il-ministeru u għalhekk l-Onor.

Interpellant huwa mitlub li jindirizza l-mistoqsija tiegħu lill-Ministru konċernat.

KUNSILLI LOKALI - KUNSILLIERA

L-ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Kunsilli Lokali: Peress li naħseb li hija inġusta li kunsillier f'kunsill lokali, hu ta' liema lokalita' hu, sabiex jattendi s-seduti tal-kunsill li jappartjeni ikollu jinqatagħlu l-leave minn tiegħu minflok ma jkollu aċċess biex jaqdi dmiru mill-istess post tax-xogħol, jiġifieri jkollu l-permess li jitlaq mix-xogħol għas-seduti bla ma jinqatagħlu l-leave, per eżempju bħal meta bniedem jinqabad ġurat, jista' jara li kunsillier ikollu aċċess jaqdi dan id-dmir pubbliku mingħajr ma jinqatagħlu l-leave?

ONOR.

CHARLES MANGION: Il-faċilita' li għandha tingħata lill-membri tal- kunsilli lokali biex ikunu jistgħu jaqdu d-dmirijiet tagħhom hija regolata bil-provvedimenti ta' l-artikolu 32 (2) ta' l-Att ta' l-1993 dwar Kunsilli Lokali li jipprovdi hekk:

"... l-Kunsillieri kollha jservu fuq bażi onorarja iżda jingħataw dik l-għajnuna kollha mill-prinċipali tagħhom li tkun xierqa biex ikunu jistgħu jaqdu l-funzjonijiet tagħhom."

Huwa desiderabbli li kemm jista' jkun possibbli l-laqgħat tal-kunsilli ma jsirux waqt il-ħin tax-xogħol normali sabiex ikunu jistgħu jattendu l- kunsillieri kollha u biex anke l-pubbliku jkollu din l-opportunita'.

Fejn għal xi raġuni valida dan mhux dejjem ikun jista' jsir, il-Gvern fil- każ tal-ħaddiema tiegħu u dawk parastatali jagħti l-għajnuna kollha li tkun xierqa skond il-provvediment ta' l-artikolu 32 (2) imsemmi hawn fuq biex il- kunsillieri jkunu jistgħu jattendu l-laqgħat.

Dan l-arranġament hu regolat biċ-Ċirkolari ta' l-OPM Nru. 17/96 tas-27 ta' Ġunju 1996.

AWTORITA' TA' L-IPPJANAR - APPLIKAZZJONI NRU.

L-ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI staqsa lill-Viċi Prim Ministru, Ministru għall-Affarijiet Barranin u ta' l-Ambjent u Kap tal-Kamra tad-Deputati: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid meta finalment se tiġi proċessata u lesta applikazzjoni Nru. 1358/96 ta' l-Awtorita' ta' l-Ippjanar?

ONOR.

GEORGE VELLA (Viċi Prim Ministru, Ministru għall-Affarijiet Barranin u ta' l-Ambjent u Kap tal-Kamra tad-Deputati): Nixtieq ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li l-applikazzjoni bin-numru PA 1358/96 ġiet rifjutata.

Id-deċiżjoni diġa' ġiet mibgħuta lill-applikant fl-20 ta' Novembru, 1996.

Dan kien każ ta' rikonsiderazzjoni.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Schembri Adami.

ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI: Madam Speaker, nixtieq li l-Viċi Prim Ministru jieħu din l-okkażjoni biex jispjega kif bi Gvern Laburista ġdid se jissaħħu l-poteri ta' l-Awtorita' ta' l-Ippjanar, anke għal dawk li huma l- proċeduri tagħha li tistħarreġ l-applikazzjonijiet għall-iżvilupp.

Nixtieq li l-Onor.

Vella jgħid ukoll kif fil-fatt se jiġu msaħħa u mtejba dawn il- proċeduri.

Finalment jien xtaqt nistaqsi lill-Onor.

Vella kif din l- awtorita' se tkun magħmula minn firxa ta' membri li jkunu aktar rappreżentattivi.

Jien naħseb li din għandha tkun opportunita' biex il- Ministru jkun jista' jgħid x'inhuma l-għanijiet ta' Gvern Laburista ġdid f'dan ir-rigward.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

George Vella.

ONOR.

GEORGE VELLA: Madam Speaker, kulħadd jaf li din in-naħa, minn mindu kienet għadha fl-Oppożizzjoni, kienet turi li ma kenitx kuntenta mija fil-mija bl-operat tal-Planning Authority - hawnhekk ma jien qed nirrifletti bl-ebda mod għall-ebda persuna partikolari fl-awtorita' u fl- ebda dipartiment - għax m'hemmx dubju li r-riżultat finali ma kienx qed ikun dak li wieħed kien jixtieq.

Biżżejjed ngħid li ċ-ċittadin, li kien jistenna li jkun moqdi, li jingħata ċerta attenzjoni u finalment li jikseb xi riżultat, kien qed jinqeda ħażin.

GĦalhekk l-ammont ta' tgergir u ta' diżappunt kiber u tant kien hemm nies li kellhom complaints issostanzjati - apparti li kien hemm ukoll allegazzjonijiet li ma kenux issostanzjati - li kien hemm każi fejn saħansitra l-Ombudsman stess kien kritiku ħafna għar- rigward ta' l-awtorita'.

Hawnhekk wieħed irid jifhem il-pożizzjoni tal- Ministru li qiegħed jissorvelja awtorita' awtonoma, jiġifieri li ma hemmx possibbilta' li jara x'jista' jagħmel ġo fiha.

Nista' ngħid biss li minn mindu ħadt il-ministeru f'idejja, jien ħassejt li ma nistgħux nibqgħu għaddejjin b'din is-sitwazzjoni.

L-ammont ta' complaints u ta' nies li qed jallegaw ċerti affarijiet qed jikber kuljum u għalhekk jien ħassejt li għandu jkun hemm studju dwar il-mod ta' kif qed titħaddem l-Awtorita' ta' l-Ippjanar.

Fil-fatt ta' min jgħid li jien qabbadt espert biex jagħmel management audit tas-sistema ħalli fuq rapport li jagħmel ikun jista' jagħti parir dwar il-mod ta' kif qed taħdem l- awtorita' u ta' kif din tista' tiġi rranġata ħalli tkun effettiva u effiċjenti.

Ovvjament dan l-espert irid jara wkoll li fl-istess ħin l- awtorita' titħaddem b'mod ekonomiku.

Dan huwa aspett wieħed li diġa' ġara u jien qed nippretendi li fil-ġranet li ġejjin ikolli dan ir-rapport ħalli wieħed ikun jista' jistudjah biex jara x'jista' jagħmel f'dan il-kontest.

Ovvjament, aħna qed nagħmlu dan bil-għan li ċ-ċittadin jinqeda aħjar ħalli jkollu iktar effiċjenza u l-awtorita' ssir iktar customer friendly billi jkun hemm iktar sodisfazzjon min-nies li jużawha.

Naturalment diżappunti se jkun hemm dejjem għax mhux bilfors li kulħadd se jikseb ir-riżultat mixtieq wara li jagħmel l-applikazzjoni, pero' għallinqas ikun hemm sodisfazzjon li xi ħadd inqeda tajjeb.

Madam Speaker, min-naħa l-oħra fil-futur qarib irridu nagħmlu rikostruzzjoni tal-bord ta' din l-awtorita'.

Kif diġa' għidt, dan ma jien qed ngħidu bl-ebda riflessjoni fuq il-membri sedenti li kien hemm qabel imma qed ngħidu għax aħna nħossu li kif inhu kostitwit il-bord m'huwiex rappreżentattiv biżżejjed għall-bżonnijiet taċ-ċittadin.

Per eżempju, waħda mill-affarijiet li kkritikajna u li żgur tkun riflessa iktar 'il quddiem fil-bord il-ġdid hija li jkun hemm inqas rappreżentanza mill-Gvern fuq il-bord ta' l-awtorita' ħalli ovvjament ikun hemm rappreżentanza iktar min-naħa tal-kunsilli lokali u anke min-non-governmental organisations u jkollhom leħen biex jinfluwenzaw id-deċiżjonijiet.

Dawn huma fuq fuq ftit mill-ħsebijiet li għandna rigward il-Planning Authority u għalkemm ovvjament l-affarijiet iridu ż-żmien biex isiru din hija d-direzzjoni li qed naħsbu li se nimxu fiha.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Schembri Adami.

ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI: Madam Speaker, nixtieq nirreferi għall- aġġornament li kien għamel fis-seduta Nru. 448 il-Perit Carm Lino Spiteri fejn kien elenka xi problemi li kien qed ikun hemm quddiem il-Planning Authority dak iż-żmien.

Fil-fatt jien naħseb li waħda minn dawn il- problemi kienet id-delays li kien qed ikun hemm.

GĦalhekk jista' l- Ministru jgħidli x'jaħseb li se jagħmel il-Gvern Laburista biex għallinqas id-delays ...

Ħalli niċċita x'kien qal dakinhar l-ex-Membru Parlamentari, il-Perit Carm Lino Spiteri:

"Mr Speaker, il-Ministru semma wkoll id-delays biex joħorġu l- permessi.

Dawn fejn iridu huma jikkwotawha l-liġi."

- hawnhekk il-Perit Spiteri qed jirreferi għall-Gvern Nazzjonalista -

"Fil-liġi hemm li fi żmien xahrejn, speċjalment jekk il-każ huwa fl- iskema approvata minn dan il-Parlament, iridu jagħtu risposta jew le.

Illum indumu xahrejn u iżjed sempliċement biex nirċievu acknowledgement!".

Hawn il-Perit Spiteri kien qed igerger fuq id-delays.

GĦalhekk hemm xi ħaġa li l-Gvern se jipprova jagħmel f'dan ir-rigward?

MADAM SPEAKER: L-Onor.

George Vella.

ONOR.

GEORGE VELLA: Bħalma għidt lill-Onor.

Interpellant diġa', il- problema ma tirrigwardax biss id-delays imma hemm ħafna problemi oħra.

Min- naħa l-oħra jien irrid inkun ġust ukoll billi ngħid li din hija l-parti li għandha x'taqsam mal-ħruġ tal-permessi għax iktar minn hekk, il-Planning Authority għandha ħafna partijiet oħra - bħall-Planning Division u l- Mapping Division - li qed jagħmlu xogħol utli.

GĦalhekk jien bl-ebda mod ma rrid niddenegra x-xogħol importanti li għamlet s'issa din l-awtorita', pero' wieħed irid jara li din il-parti li fiha hemm kuntatt dirett mal- poplu tkun iktar effiċjenti u effettiva.

Din hija waħda mill-affarijiet li rrid insemmi u li korrettament kien tkellem fuqha bl-iktar mod dirett l-ex- kollega tagħna l-Perit Spiteri billi għandu esperjenza bħala perit.

Id- dewmien huwa wieħed mill-aspetti li l-pubbliku qed igerger fuqu u dan ovvjament se jkun ikkonsidrat mill-espert li qabbadna biex jagħmel dan il- management audit ħalli jgħidilna jekk hemmx raġunijiet għal dan l- inkonvenjent, jekk nistgħux nirranġawh u jekk iva, kif nistgħu nirranġawh.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG: Xtaqt nistaqsi lill-Onor.

George Vella jekk huwiex f'pożizzjoni li jgħidilna min hu dan il-konsulent li qed iħejji dan ir- rapport li fhimt li għadu mhux lest.

Fhimt sew li allura l-kritika preżenti tal-Gvern dwar l-Awtorita' ta' l-Ippjanar ma tikkonċernax il-liġi imma tikkonċerna iktar il-mod li bih qed jaħdem id-Direttorat ta' l- Awtorita' ta' l-Ippjanar għajr il-kwestjoni ta' kompożizzjoni li għadu kif semma l-Viċi Prim Ministru?

MADAM SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Madam Speaker, jien nista' ngħid li l-bniedem imqabbad biex jagħmel dan ir-rapport huwa Karmenu Farrugia li huwa ekonomista u bniedem ta' ċerta esperjenza.

Ċertament li l-kritika li għamilna fil-passat għadha valida għax filwaqt li aħna minn dejjem qbilna mal-konċett tal-Pjan ta' Struttura u li jkun hemm liġi li tikkontrolla t-tħaddim ta' din l-awtorita', ovvjament hemm ħafna affarijiet li jridu jiġu riveduti as we go along kemm fil-Pjan ta' Struttura ...

Inċidentalment l-Onor.

Interpellant jaf daqsi li l-Pjan ta' Struttura suppost ġie rivedut wara sentejn imma għalkemm iż-żmien għadda dan għadu ma ġiex rivedut.

Min-naħa tagħna dan ġie rivedut b'mod partikolari fl-aspett tal-politika soċjali li m'hemm l-ebda provvediment fiha, pero' ovvjament rigward il-liġi dawn l-affarijiet isegwu skond ir- rapporti u l-pariri li jkollna.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Louis Buhagiar.

ONOR.

LOUIS BUHAGIAR (Segretarju Parlamentari): Nixtieq nistaqsi lill- Viċi Prim Ministru jekk fuq il-Bord ta' l-Awtorita' ...

ONOR.

TONIO BORG: Point of order.

MADAM SPEAKER: Point of order.

L-Onor.

Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG: Membru ta' l-eżekuttiv jista' jagħmel domanda lill- eżekuttiv?

Ma nafx.

MADAM SPEAKER: Safejn naf jien jista'.

ONOR.

LOUIS BUHAGIAR: M'inix se nkompli ninsisti u lest li nirtira d- domanda.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Tony Abela.

ONOR.

TONY ABELA: Nixtieq nistaqsi lill-Viċi Prim Ministru x'se jsir eżattament biex il-prassi li malli ssir applikazzjoni tintbagħtlek ittra li tgħidlek li tmien ġimgħat ma kenux biżżejjed, tinbidel f'waħda li fi tmien ġimgħat tiġi pproċessata.

Qed ngħid dan għax filwaqt li wara sitt ġimgħat li ssir applikazzjoni tirċievi korrispondenza li l-awtorita' rċevietha, il- ġimgħa ta' wara tirċievi ittra - mid-dehra it's a standard procedure - li tgħidlek li l-awtorita' għandhom bżonn ta' iżjed minn tmien ġimgħat u jekk inti ma taċċettax, allura l-applikazzjoni tiġi rifjutata.

Hawnhekk ta' min jgħid li f'liġijiet barranin jekk ma jibagħtulekx risposta fi żmien tmien ġimgħat l-applikazzjoni tiġi meħuda bħala approvata.

MADAM SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Jien nispera li l-Onor.

Abela kien qed jagħmel l- istess argumenti u oġġezzjonijiet meta kien hemm l-Amministrazzjoni preċedenti.

(Interruzzjonijiet) Jien qed ngħid dan għax naf li l-Onor.

Abela huwa professjonista u ovvjament jinsab milqut direttament minħabba x- xogħol tiegħu.

(Interruzzjonijiet) Nispera li anke qabel kont tgorr!

Li nista' ngħid huwa li bħalma għidt diġa', is-sistema qiegħda taħt studju u nispera li wieħed jittratta dawn il-punti meta niġu biex nanalizzaw ir- rapport li jkollna.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Karmenu Borg.

ONOR.

KARMENU BORG: Nixtieq nistaqsi lill-Viċi Prim Ministru rigward il- membri tal-bord li semma li se jinħatru.

Jien nissuġġerixxi - naħseb li hawnhekk il-Viċi Prim Ministru jaqbel miegħi - li n-nies li jiddaħħlu jkunu ntiżi jew għallinqas ikunu speċjalizzaw il-qasam li jokkupaw għax mill- esperjenza tagħna sibna nies li qed jirrappreżentaw lid-Dipartiment ta' l- Antiquities u affarijiet simili u meta analizzajna ftit il-background tagħhom sibna li dawn huma just dilettanti.

Imma f'affari ta' professjoni ma jistax ikun li wieħed jimxi bid-dilettantiżmu u għalhekk nissuġġerixxi li jekk in-nies involuti ma jkollhomx kwalifiki meħtieġa, jitħarrġu saħansitra barra minn Malta qabel ma jingħataw dawn il-karigi.

MADAM SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Madam Speaker, is-suġġeriment ta' l-Onor. kollega huwa nnotat.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Austin Gatt.

ONOR.

AUSTIN GATT: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk apparti r- rapport maniġerjali li ntalab huwiex il-ħsieb tal-Gvern li b'xi mod ibiddel il-funzjoni tal-Planning Authority fis-sens li jitnaqqsulha jew jiżdidulha l-poteri deċiżjonali tagħha fuq il-permessi tal-bini u fuq dawk l- affarijiet konnessi magħha?

MADAM SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Dan m'huwiex previst.

PENSJONI - PENSJONI TA' L-INVALIDITA'

L-ONOR.

SANDRO SCHEMBRI ADAMI staqsa lill-Ministru tal-Ħarsien Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid jekk hemmx il-ħsieb li dawk li jieħdu invalidity pension igawdu f'żieda akbar fuq il-Lm149 li għandhom?

ONOR.

EDWIN S. GRECH (Ministru għall-Ħarsien Soċjali): Ninforma lill- Onor Interpellant li ġaladarba l-pensjoni għall-invalidita' hi waħda mill- benefiċċji soċjali li titħallas taħt il-liġi tas-sigurta' soċjali din se tkun inkluża fl-eżerċizzju li l-għan ewlieni tiegħu se jkun it-titjib ta' dawn il-benefiċċji u t-tneħħija ta' l-anomaliji li jeżistu fil-liġi.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Joe Cassar.

ONOR.

JOE CASSAR: Billi l-Ministru semma l-kelma "eżerċizzju" jista' jekk jogħġbu jfissrilna - anke fil-qosor - x'inhu dan l-eżerċizzju?

MADAM SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EDWIN S. GRECH: Taħt l-Amministrazzjoni preċedenti nħatar kumitat li hu magħmul minn tlieta min-nies li qed jirrivedi l-liġi biex jissimplifikaha u jneħħi kemm jista' jkun l-anomaliji li hemm jew jindika dawl li jridu jiġu rranġati.

Wara li jgħaddi l-budget li ġej il-Gvern preżenti huwa kommess li jaħdem bi pjan li l-għan ewlieni tiegħu jkun li jtejjeb dawn il-benefiċċji soċjali.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Jean Pierre Farrugia.

ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA: Jikkonsidrax il-Ministru li jista' jissejjaħ bħala invalidita' każ li jkun jikkonċerna persuna li l-marda li jkollha tirrendiha permanentement inkapaċi għax-xogħol.

Biex inkun aktar speċifiku, se nsemmi bħala eżempju persuna li għalkemm jinħarġilha ċertifikat minn xi speċjalista li ma tistax tqandel, titbaxxa u tagħmel affarijiet bħal dawn, fl-istess ċertifikat ma jingħadx li hi ma tistax taħdem.

Konsegwenza ta' dan, meta tidher quddiem il-panel tinstab li fil-fatt hi kapaċi għax-xogħol għalkemm fil-prattika f'dan il-każ partikolari din ma tkunx tista' taħdem b'mod normali.

MADAM SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EDWIN S. GRECH: Li nista' ngħid lill-Onor.

Interpellant huwa li jiena bħala ministru responsabbli ma nistax nidħol fid-deċiżjonijiet li jagħmlu t-tobba fir-rakkmandazzjonijiet tagħhom.

Nifhem il-punt li qed jagħmel l-Onor.

Membru.

S'issa jien insistejt li fir-rigward tal-bord li jieħu dawn id-deċiżjonijiet, it-tobba li jkunu qed jikkonsidraw il-każ għandhom jgħidu għaliex ħadu ċerta deċiżjoni.

Qabel meta kienu jieħdu ċertI deċiżjonijiet kienu jgħidu "iva" jew "le" mingħajr ma jagħtu l-ebda spjegazzjoni, pero' llum il-ġurnata dak il-grupp ta' tobba li jkun qed jikkonsidra każ, iridu jaraw iċ-ċertifikati ta' l-ispeċjalisti tal-gvern, liema ċertifikati jkunu quddiemhom - ħafna drabi drabi dawn ma kenux jagħtu kashom - u jniżżlu fil-file għaliex ħadu dik id-deċiżjoni.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Joe Cassar.

ONOR.

JOE CASSAR: Peress li l-Ministru semma li dawn is-sistemi se jsiru effettivi wara l-budget, jista' bejn wieħed u ieħor jgħidilna meta?

Fis- sens jekk hux fi żmien qasir jew inkella għadx fadal żmien twil.

Naf li qed nagħmel domanda dwar il-budget, imma forsi l-Ministru diġa' għamel il- pjanijiet tiegħu.

MADAM SPEAKER: Il-Ministru tal-Ħarsien Soċjali.

ONOR.

EDWIN S. GRECH: Naħseb li l-Onor.

Interpellant jew ma semagħnix jew fehemni ħażin.

Jien għidt li l-eżerċizzju se jibda wara l-budget.

MADAM SPEAKER: L-Onor.

Cassar.

ONOR.

JOE CASSAR: Dan ifisser li l-eżerċizzju għadu lanqas beda?

Il- Ministru qed jgħidli li fil-fat hekk hu.

Grazzi.

MADAM SPEAKER: Il-ħin tal-mistoqsijiet issa għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Viċi Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI FUQ IL-MEJDA

ONOR.

GEORGE VELLA: Madam Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Rapport annwali ta' l-Awtorita' ta' l-Ippjanar għas-sena 1995/1996 flimkien mar-Rapport Finanzjarju għas-sena 1995/1996 u Estimi għas- sena 1996/1997; u

Rapport annwali tal-Bord ta' l-Appell dwar l-Ippjanar għas-sena 1995/96.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Mangion.

ONOR.

CHARLES MANGION: Madam Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 198 ta' l-1996 - Regolamenti ta' l-1996 dwar Kunsilli Lokali (Riżorsi Umani).

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Debono Grech.

ONOR.

JOE DEBONO GRECH (Ministru għat-Trasport u Portijiet): Madam Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Informazzjoni dwar rotot tal-karozzi tal-linja, bi tweġiba għall- mistoqsija parlamentari numru 85.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet.

Il- Ministru għat-Trasport u Portijiet.

MOZZJONIJIET

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR L-AWTORITA' MARITTIMA

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Madam Speaker, nipproponi l-Ewwel Qari ta' l- Abbozz ta' Liġi dwar l-Awtorita' Marittima ta' Malta.

MADAM SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

JOE MIZZI: Nissekonda.

MADAM SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att ta' l- 1996 li jemenda l-Att ta' l-1991 dwar l-Awtorita' Marittima ta' Malta", ikun moqri l-Ewwel Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed

Il-mozzjoni għaddiet nem. con u l-Abbozz ta' Liġi ġie moqri l-Ewwel Darba.

MADAM SPEAKER: Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

INDIRIZZ B'RISPOSTA GĦAD-DISKORS TAL-PRESIDENT TA' MALTA

(Ikompli mid-9 ta' Diċembru, 1996)

ONOR.

LOUIS GALEA: Sinjura President, l-ewwelnett irrid nifraħlek bħala l-ewwel mara Maltija li din il-Kamra b'kunsens unanimu għażlet biex isserviha bħala l-President tagħha.

Irrid ukoll nawgura li l-mod li bih se terfa' l-piż li poġġejna fuqek ikun ta' kontribut fl-evoluzzjoni biex ir- rilevanza ta' din l-istituzzjoni essenzjali fid-demokrazija tinħass b'mod aktar attwali u ta' fejda mill-poplu tagħna.

Flimkien ma' sħabi kollha f'din il-Kamra, kemm ta' naħa u kemm ta' oħra, nittama li nagħmlu ħilitna kollha biex ngħinuk iġġorr dan il-piż b'mod li anke aħna nwettqu x-xewqat u l-aspirazzjonijiet tal-poplu tagħna dwar x'jixtieq mir-rappreżentanti tiegħu biex jinkiseb l-akbar ġid għall-familja kollha tagħna u għal uliedna kollha Maltin u Għawdxin.

Madam Speaker, ma nistax ma nifraħx u ma nawgurax ukoll pubblikament lill-erba' Onor. Membri nisa li jinsabu fostna f'dan il-Parlament.

Dan il- fatt jispikka minħabba r-rarita' tiegħu, iżda jien fiduċjuż li issa li l- bieb tbexxaq sew, se jkollna opportunita' aħjar minn din il-Kamra sabiex aħna, deputati nisa u irġiel, inkunu nistgħu nkomplu naħdmu biex l-għeruq tal-kultura u l-mentalita' ta' l-ugwaljanza bejn il-mara u r-raġel jissaħħu u jinfirxu bi frott reċiproku għaż-żewġ sessi u għas-soċjeta' kollha kemm hi.

Ippermettili nfakkar, Sinjura President, li dan il-ferħ u l-awgurju inzerta ġej minn raġel li kien ukoll l-ewwel ministru li fid-dikasteru tiegħu kellu responsabbilta' speċifika għat-tmexxija 'l quddiem ta' l- ugwaljanza tal-mara mar-raġel u għad-drittijiet tan-nisa, responsabbilta' li llum nieħu gost nara li ġiet fdata f'idejn l-Onor.

Helena Dalli li hija Segretarju Parlamentari fid-dikasteru tal-Prim Ministru.

Madam Speaker, meta kont għadni f'din il-kariga, sa ftit ġimgħat ilu, jien stess kont ninsisti ma' kull min kien involut f'dan il-qasam li t-triq hija twila - f'ħafna sensi mhux biss twila imma anke komplessa u diffiċli - biex wieħed ixettel aktar il-kultura u l-mentalita' favur l-ugwaljanza fid- diversita' u d-differenzi naturali u bijoloġiċi u sabiex din il-mentalita' u kultura jsiru ħaġa waħda mal-mod tal-ħajja tagħna ta' kuljum.

Iżda fl- istess ħin naħseb li huwa rikonoxxut li fl-10 snin li għaddew il-politika tal-Gvern Nazzjonalista ġabet magħha passi sostanzjali 'l quddiem f'dan il- qasam, mhux biss bl-istrutturi li twaqqfu, bħalma hija l-Kummissjoni għall- Avvanz tal-Mara u d-Dipartiment għall-Ugwaljanza tal-Mara, mhux biss f'diversi liġijiet li ġew adottati minn din il-Kamra, iżda bit-twettiq ta' strateġija u ta' programm ta' miżuri mifruxa fl-oqsma kollha tat-tmexxija u l-amministrazzjoni ta' pajjiżna.

Dan kollu wassal biex l-għarfien tal-valur ta' l-ugwaljanza f'dan ir- rigward u l-kunsens dwaru fis-setturi kollha tas-soċjeta' jikbru b'mod sostanzjali.

GĦaldaqstant minħabba dan l-impenn qawwi tiegħi u tal-partit tiegħi favur l-ugwaljanza u drittijiet tan-nisa ma stajtx ma ninnotax ir- riferenza li saret għal dan is-suġġett fid-Diskors tal-President.

Li wieħed jitkellem dwar it-tneħħija ta' kull għamla ta' diskriminazzjoni kontra l-mara huwa tajjeb ħafna.

Kien il-Gvern Nazzjonalista li rratifika proprju l-Konvenzjoni tal-Ġnus Magħquda dwar dan is-suġġett.

Iżda fil- fehma tiegħi l-enfasi li rridu nagħmlu m'huwiex tant fuq l-antagoniżmu li jista' mbagħad iwassal għad-diskriminazzjoni u l-avversita' bejn il-mara u r-raġel - nafu li t-tneħħija tad-diskriminazzjoni f'dan ir-rigward tenħtieġ mhux sempliċement liġijiet jew miżuri amministrattivi - imma fuq il- konvinzjoni u l-kultura li s-soċjeta' ma tistax tiżviluppa u tkattar il- prosperita', s-sliem u l-ġustizzja mingħajr ir-rwol pro-attiv fl-oqsma kollha tas-soċjeta' ta' nofs ir-riżors uman tagħha.

GĦalhekk jien nemmen li l-Gvern f'dan il-qasam jagħmel sewwa li jkompli fuq il-ħafna tajjeb ħafna li sab u jagħmel wisq iktar sewwa li kemm jista' jkun jimmassimizza l- kunsens li diġa' jeżisti f'dan il-kamp.

Huwa b'din l-intenzjoni, Sinjura President, li nixtieq nirrikmanda lill- Gvern, u b'mod partikolari lis-segretarjat parlamentari konċernat li, jinkludi bħala parti integrali mill-politika tiegħu f'dan is-settur il- proposti li wieħed isib fil-programm elettorali tal-Partit Nazzjonalista, proposti li m'għandhomx isibu kontroversja jew ostakolu min-naħa tal- politika tal-Gvern.

Jiena nemmen li huwa importanti li nagħmlu riċerka u li nifhmu sew l-impatt ta' dawn il-policies u li ma nissottovalutawx il- problemi li jridu jiġu megħluba biex nersqu dejjem aktar lejn l-iskopijiet tagħna.

Aħna jidhrilna li l-Kumitat Permanenti għall-Affarijiet Soċjali huwa forum li nistgħu nużawh bi frott biex aħna d-Deputati u oħrajn li nistiednu magħna - bħal kummissjonijiet, għaqdiet volontarji bħalma huwa l- Kunsill Nazzjonali tan-Nisa, uffiċjali pubbliċi, esperti, trade unions u employers - lkoll flimkien inkunu nistgħu naħdmu għall-ġid tal-valur ta' l-ugwaljanza.

GĦadni kif għidt, Madam Speaker, li s-soċjeta' ma tistax tiżviluppa mingħajr it-tisħib u r-rwol pro-attiv tan-nisa Maltin u GĦawdxin li huma nofs ir-riżors uman tagħna.

Fil-fatt ilkoll kemm aħna konxji li l-akbar limitazzjoni li għandha s-soċjeta' tagħna u fl-istess ħin l-akbar rikkezza li aħna għandna bħala poplu, hija proprju r-riżors ewlenija tagħna jiġifieri r-riżors uman.

Hawnhekk qed nirriferi għan-nisa u l-irġiel, għall-ġuvintur u t-tfajliet u għas-subien u l-bniet Maltin u GĦawdxin li jgħixu f'din is-soċjeta'.

Tista' tgħid li pajjiżna m'għandu l-ebda riżors naturali li tista' tinbiegħ; l-uniku riżors ekonomiku tagħna huwa proprju l-potenzjal produttiv tan-nies tagħna.

Dan iġibni biex nagħmel xi riflessjonijiet fil-qosor fuq dik il-parti tad- Diskors tal-President li tittratta dwar l-edukazzjoni, iż-żgħażagħ, il- kultura u l-isport.

Dan nagħmlu sew minħabba l-inkarigu speċifiku li ġie fdat lili mill-mexxej tal-partit u Kap ta' l-Oppożizzjoni imma l-aktar minħabba r-rabta ċentrali li s-suġġett għandu proprju ma' l-essenza tal- futur ta' pajjiżna minn kull angolu li tħares lejh.

Ir-riflessjonijiet dwar dan is-suġġett ta' l-edukazzjoni huma marbutin sew mal-preokkupazzjoni li fisser il-Kap ta' l-Oppożizzjoni l-bieraħ dwar id-Diskors tal-President fejn hemm nuqqas ta' impenn ċar biex jiġi sostnut u mtejjeb il-livell ta' impjiegi u ta' kwalita' tax-xogħol li għandu bżonn il-poplu tagħna.

Madam Speaker, il-bieraħ l-Onor.

Eddie Fenech Adami qal tajjeb ferm li l- eżempju li l-aktar jissimbolizza l-bidla kbira li ġab f'pajjiżna l-Gvern immexxi minnu hu proprju x-xogħol, tant li konna wasalna fi stat - u jiena nittama li jkun possibbli li anke nkomplu fejn l-akbar sfida kienet dik li nsibu n-nies meħtieġa u mħarrġa għall-kwalita' ta' xogħol li kien qed jinħoloq mill-mixja mgħaġġla u mill-iżvilupp tat-teknoloġija ġewwa pajjiżna.

Kif spjega l-Kap ta' l-Oppożizzjoni l-bieraħ, meta wieħed jaħseb dwar il-linji ta' azzjoni tal-Gvern kif imfissra mill-President tar- Repubblika mhux biss jolqtu l-fatt tan-nuqqas ta' linja ċara dwar l-akbar benefiċċju soċjali li huwa x-xogħol, talli fil-fehma tiegħi jolqtok ukoll il-fatt li hemm ċpar u inċertezza dwar il-premessi u l-kondizzjonijiet meħtieġa għal ħolqien ta' xogħol li huwa l-għajn ewlenija tar-risq, tal- prosperita' u allura tal-kwalita' tal-ħajja tal-familji tagħna.

Huwa veru, kif kiteb il-Prim Ministru nhar il-Ħadd li għadda, li fid- Diskors tal-President ma tistax tgħid kollox għax inkella d-diskors jiġi twil wisq u huwa wkoll minnu li dan id-dibattitu huwa maħsub ħalli jgħin biex kulħadd jifhem aktar ir-realta', il-konkret tal-kliem sabiħ u inokwu li hemm fid-Diskors.

Iżda fil-fehma tiegħi xorta huwa leġittimu li f'dan l-istadju wieħed jilmenta min-nuqqas ta' viżjoni, objettivi u mpenji ċari u konkreti f'diversi oqsma.

Per eżempju, fid-Diskors laqatni l-fatt li la jippreżenta viżjoni għall-iżvilupp ta' l-edukazzjoni f'Malta u lanqas jikkommetti ruħu b'mod ċar fuq diversi issues li fil-fehma tiegħi huma ta' ċerta importanza.

Waħda minnhom hija l-edukazzjoni ta' tfal b'diżabilita' f'ambjent mill-inqas restrittiv possibbli.

Madam Speaker, ma nistax ma nikkritikax ukoll bil-qawwa kollha li fl-10 linji dedikati għas-suġġett tas-saħħa m'hemmx lanqas l-iċken ħjiel ta' impenn favur il-qasam tas-saħħa mentali.

Jien naf li f'dan il-qasam bilkemm għadna missejna l-qoxra iżda nħoss li nista' ngħid li fl-aħħar snin ħdimt, fil-fehma tiegħi b'miżura ta' suċċess, biex poġġejt is-suġġett fuq l- aġenda politika ta' pajjiżna.

Hawnhekk irrid ngħid ukoll li aħna beħsiebna nkomplu nirsistu u ngħinu biex inkunu nistgħu nsaħħu u nkattru l-impenn li s-soċjeta' daħlet għalih f'dan il-kamp bil-miżuri konkreti li huma meħtieġa.

Imma issa ħalli niġu lura għall-qasam ta' l-edukazzjoni.

Madam Speaker, il-Gvern fid-Diskors tal-President, qalilna hekk:

"Jeħtieġ li ċ-ċittadini jkollhom għażliet veri, ħielsa u ġusti fl- oqsma tal-ħajja, speċjalment fl-edukazzjoni, fil-kultura u fl-isport kif ukoll fis-saħħa.".

Aħna nieħdu gost ninnotaw li dan il-kliem ġej minn partit li l-aħħar darba li kien fil-gvern ħaddem politika f'direzzjoni proprjament opposta għal dan id-Diskors u rrid ngħid li sakemm il-Gvern jippromwovi miżuri li jwettqu dan l-impenn jien inkun minn ta' l-ewwel li nagħti l-kontribut meħtieġ biex l-għażliet tal-poplu tagħna fl-edukazzjoni, fis-saħħa u fil-kultura jkomplu jiżdiedu u jinfirxu fis-setturi kollha tas-soċjeta' kif għamilna fid-disa' snin u nofs li għaddew.

M'hemmx dubju li jekk tinqala' l-ħtieġa l- Oppożizzjoni tkun lesta li tiddefendi d-drittijiet u l-għażliet taċ- ċittadini Maltin li huma stess akkwistaw bis-saħħa taż-żewġ Gvernijiet Nazzjonalisti li għaddew imma naturalment huwa diffiċli li wieħed jesprimi ġudizzju għax aħna rridu nistennew li jsir magħruf il-pjan maħsub li jissemma fid-Diskors qabel ma wieħed jidħol fid-dettal u fil-qalba ta' l- argument.

Madam Speaker, ta' min jgħid li fid-Diskors il-Gvern qalilna wkoll li qed jimpenja ruħu biex skond ir-riżorsi li jkunu għad-dispożizzjoni tiegħu jqiegħed lill-iskejjel ta' l-Istat f'qagħda li jkunu jistgħu gradatament joffru servizz edukattiv ta' l-aqwa kwalita' waqt li jħallu spazju sħiħ għall-iżvilupp ta' l-iskejjel tal-Knisja, ta' l-iskejjel privati u tal- fondazzjonijiet tal-ġenituri.

Fil-fehma tiegħi, jien jidhirli li jkun ta' ġid ikbar jekk nibdew nitkellmu aktar dwar partnership milli dwar dikotomija bejn l-edukazzjoni pubblika u l-edukazzjoni - biex insejħilha hekk - privata għax naħseb li l-objettiv m'għandux ikun sempliċement dak li nagħmlu l-iskejjel pubbliċi aħjar mill-bqija.

GĦalhekk fil-fehma tiegħi dan l-argument huwa difettuż mill-għeruq tiegħu għax donnu jassumi li l- iskejjel pubbliċi huma agħar minn skejjel oħra dejjem u f'kollox.

Sfortunatament din kienet l-imaġġni li l-Oppożizzjoni Laburista kienet tipprova tipproġetta bil-propaganda tagħha, pero' huwa ċar - fil-fatt naħseb li dan jibda jidher iktar ċar - li m'huwiex il-każ li wieħed jiġġeneralizza b'dan il-mod għax fis-sistema ta' l-edukazzjoni pubblika hemm elementi ta' prattika tajba u eċċellenti li jistgħu jservu ta' bench- marks għal kwalunkwe skola.

GĦalhekk jeħtieġ nenfasizzaw li l-iskejjel kollha għandhom ikunu,u huma, riżors uman u ta' natura fiżika imprezzabbli li tista' tiġi shared ħafna aktar.

Is-sistema pubblika ta' l-edukazzjoni għandha x'takkwista mill-iskejjel tal-Knisja, mill-iskejjel li ġew imwaqqfa minn fondazzjonijiet tal-ġenituri u minn skejjel oħra privati u dawn ta' l- aħħar żgur li għandhom x'jakkwistaw mill-iskejjel pubbliċi.

Nemmen li hemm bżonn ta' żvilupp ta' partnership ġdid bejn it-tipi differenti ta' skejjel li għandna.

Jidhirli wkoll li kull ħaġa tajba li skola tiżviluppa għall- istudenti tagħha, għandha tiġi shared ma' skejjel oħra għax dak li huwa ta' ġid u tajjeb għal xi grupp ta' tfal għandu jkun wirt komuni għat-tfal kollha kemm huma.

F'parti oħra tad-Diskors, il-Gvern qed jgħidilna li se naħdmu biex inwettqu t-tama ta' ħafna li nersqu 'il hinn mill-ossessjoni ta' l- eżamijiet u tissawwar il-personalita' ta' l-istudent.

Aħna nikkondividu din l-aspirazzjoni, Madam Speaker, imma nixtieq nistaqsi kif dan se jsir b'mod aktar konkret.

Per eżempju, ir-rakkmandazzjonijiet tal-Kumitat Konsultattiv dwar l-Edukazzjoni li ġie mwaqqaf mill-Ministru ta' l- Edukazzjoni preċedenti fir-rapport "Tomorrow's schools - developing effective learning cultures", x'se jiġri minnhom?

Dawn fihom rakkmandazzjonijiet li jimmiraw proprju lejn edukazzjoni li ssawwar l- iżvilupp integrat ta' l-istudent kif qed jgħid il-Gvern.

X'inhi l- pożizzjoni tal-Gvern dwar dan ir-rapport?

Qiegħda tissemma' wkoll kummissjoni nazzjonali ta' l-edukazzjoni u qegħdin jgħidulna li din se titwaqqaf biex tagħti ħarsa lejn il-ġejjieni ta' l-edukazzjoni.

Jiena nistaqsi: Jidhirlu l-Gvern li dan ir-rapport proprju jagħmel din il-ħarsa fit-tul lejn il-ġejjieni ta' l-edukazzjoni tagħna?

Hemm diversi ħwejjeġ oħra f'dan is-settur, Madam Speaker, li nixtieq nidħol fihom u jiena anke ppreparat biex niddiskuti l-kwestjoni tal- programm tal-Gvern dwar il-bini ta' skejjel u r-refurbishment tagħhom.

Jiena naħseb li dan m'għandux ikun sempliċement it-tiswija ta' xi affarijiet immedjati biss - għalkemm dawn huma imporanti ħafna - imma li kull skola jkollha pjan ta' żvilupp li jintegraha skond il-funzjonijiet li aħna nistennew minnha fil-komunita'.

Anke meta nitkellmu dwar l-appoġġ amministrativ, nixtieq ukoll li nibdew nitkellmu dwar l-istrutturi ta' management fl-iskejjel u kont nippreferi wkoll li nara impenn iktar ċar favur il-kunsilli ta' l-iskejjel għax filwaqt li wieħed jitkellem dwar l- istrutturi parteċipattivi, imkien ma nsibu riferenza għall-kunsilli ta' l- iskejjel li twaqqfu fl-1988 mill-Gvern Nazzjonalista.

Meta niġu għall-ispinta li wieħed irid jagħti lill-edukazzjoni ta' tfal bi ħteġijiet speċjali, ma jidhirlix li dan id-Diskors jimplika impenn ċar tal-Gvern f'dan ir-rigward.

M'għandna l-ebda riferenza għal dik li tissejjaħ inclusive education u lanqas għall-mainstreaming u għall- integrated education.

Jiena kont nippreferi ferm li l-impenji li smajt anke lill-Ministru Bartolo jitkellem dwarhom f'okkażjonijiet oħra, narahom riflessi fid-Diskors tal-President.

Madam Speaker, nara wkoll li meta wieħed jitkellem dwar attenzjoni li trid tingħata lill-iskejjel sekondarji m'hawnx riferenza għal kif se norbtu l-edukazzjoni f'dan il-livell mas-suq tax-xogħol.

Jien naħseb li ma kienx għaqli li wieħed jiddivorzja l-Korporazzjoni ta' Xogħol u Taħriġ mill- Ministeru ta' l-Edukazzjoni meta t-tnejn li huma jridu jaħdmu flimkien kif kien anke prospettahom Gvern Nazzjonalista preċedenti biex ikunu jistgħu t- tnejn li huma jirrispondu aħjar għal dak li jkun qed jitlob is-suq tax- xogħol.

Pero' l-ikbar mankanza li ħassejt li hawn f'dan ir-rigward hija proprju n-nuqqas ta' riferenza għall-ħtieġa, għall-importanza ta' l- edukazzjoni vokazzjonali u speċjalment għax-xogħol importanti li diġa' sar dwar il-proposta ta' twaqqif ta' kulleġġ ta' arti, xjenza u teknoloġija applikata li jien nittama li dan il-Gvern ikompli miexi fuqha.

Fuq l- universita' ikollna ċans nitkellmu, imma hawn sempliċement irrid ngħid li għandna nassiguraw li s-sistemi parteċipattivi u demokratiċi bl-ebda mod ma jidħlu fuq il-liberta' u r-responsabbilta' akkademika.

Dwar l-ombudsman xtaqt ngħid li qabel nesprimu ġudizzju jidhirli li l-idea trid tiġi mistħarrġa iktar u kkonsidrata ħafna iktar għall-implikazzjonijiet tagħha.

Madam Speaker, nagħlaq billi ngħid li f'dan is-settur, importanti ferm li jkollna din il-viżjoni skond id-dinja kif qed tinbidel proprju issa lejliet it-tielet millenju wara Kristu u b'mod partikolari biex is-sistema edukattiva li aħna lkoll frott tagħha u li qed inkunu kritiċi tagħha, nagħmlu wkoll dawn l-isforzi - jien anke smajt lill-Ministru jitkellem dwarhom - biex il-kejl tas-suċċess tas-sistema ma jibqax biss ir-riżultati tajbin li jinkisbu minn dawk iċ-ċittadini li huma diġa' tajbin, biex ngħidu hekk, imma jibda jkun bil-mod kif se jiġu edukati dawk li jkollhom bżonnijiet speċjali.

Fuq dawn is-suġġetti kollha nittama li jkollna ċ-ċans li nikkummentaw f'diversi okkażjonijiet oħra li jkollu l-Parlament 'il quddiem.

Grazzi, Madam Speaker.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Giovanna Debono.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Madam Speaker, jien naħseb li lkoll kemm aħna, kull Membru ta' din il-Kamra, jaf li la l-Istat u lanqas is-soċjeta' ċivili ma jistgħu jaħdmu tajjeb jekk ma jkollniex familji f'saħħithom, jekk ma jkollniex familji f'sikkithom.

Nafu lkoll li l-familji llum għaddejjin minn żmien ta' tibdil li jista' jew jgħin lill-familja jew inkella jista' ifarrakha.

Għalhekk huwa importanti li ladarba l-Gvern jixtieq li jara lil Malta miexja 'l quddiem, li jara lill-Istat u s-soċjeta' ċivili jaħdmu tajjeb, huwa importanti li huwa jkollu politika maħsuba sew, li hija tajba għall-familja u li tittratta dwar dettalji u rqaqat li jgħinu sabiex il- familja tissaħħaħ.

Din il-politika għandha tiġbor flimkien il-partijiet l- oħra kollha tal-politika soċjali u ekonomika tal-pajjiż.

Fid-Diskors tal- President, u allura fil-programm ta' ħidma ta' dan il-Gvern, insibu xi riferenzi kultant indiretti għal din it-tip ta' politika, pero' xejn speċifiku, xejn ċar.

Jiena stennejt li fil-programm ikun hemm aktar dettalji dwar miżuri li jridu jittieħdu sabiex inkomplu insaħħu l-familja - anzi ngħid insaħħu kull tip ta' familja għaliex nafu li llum għandna diversi forom ta' familji - b'kull mezzi possibbli, f'kull sitwazzjoni u f'kull ċirkostanza.

Per eżempju, fid-Diskors tal-President hemm riferenza għall-ħtieġa li l- edukazzjoni għat-tfal bi bżonnijiet speċjali tingħata spinta.

Din hija tajba u hekk għandu jsir, pero' jiena naħseb li bħalma saret riferenza għal din it-tip ta' edukazzjoni, kien importanti wkoll li ssir riferenza anke għall-edukazzjoni tal-familja għaliex illum, aktar minn qatt qabel, il- pajjiż irid ikollu politika li taħseb sabiex teduka lil dawk kollha li huma responsabbli mit-trobbija ta' l-ulied.

Aħna lkoll nafu kemm hija diffiċli t-trobbija ta' l-ulied - illum aktar minn qabel - u kemm trid tieħu deċiżjonijiet li kultant ma tkunx taf b'liema mod se timxi u għalhekk huwa importanti li fil-pajjiż ikollna edukazzjoni biex tgħin lil dawk responsabbli mit-trobbija ta' l-ulied, edukazzjoni li tgħin ukoll lil dawk responsabbli minn x'tip ta' relazzjoni għandha tinbena u tinħoloq bejn id- diversi membri tal-familja, bejn il-ġenituri nnifishom, bejn il-ġenituri u ż-żgħażagħ, u bejn membri tal-familja u xi anzjani li jkunu joqogħdu fl- istess dar.

Madam Speaker, dan kollu fid-Diskors tal-President ma tantx jissemma u għalhekk huwa mportanti li wieħed ifakkar f'din il-formazzjoni ta' valuri li hija tant meħtieġa.

Fid-Diskors tissemma wkoll il-ġlieda li l-Gvern irid jagħmel kontra d- droga u kontra l-kriminalita'.

Din ukoll hija ħaġa tajba, pero' ma rridux ngħidu li l-ġlieda għadha se tibda, għaliex il-ġlieda ilha għaddejja.

Saret ħidma tajba u j'Alla l-Gvern preżenti jkompli b'din l-istess ħidma kif qiegħed iwiegħed li se jagħmel.

Qed insemmi din il-ġlieda għax jiena naħseb li l-Gvern ma jridx iserraħ moħħu u jgħid li ladarba qed niġġieldu kontra d-droga b'daqshekk qed jagħmel biżżejjed għat-tisħiħ tal-familja.

Veru li dawn kollha huma importanti u bżonnjużi u anke jgħinu lill- familja, pero' waħidhom mhux biżżejjed għax aħna nafu li fil-familja niltaqgħu ma' diversi problemi oħrajn li jekk ma jkollniex politika mfassla għalihom, dawn il-problemi l-oħra - bħal per eżempju meta t-tfal jiġu abbużati, vjolenza fil-familja, infedelta' fiż-żwieġ, kwestjoni ta' ħin ħieles u problemi oħra - jistgħu joħolqu kriżi fil-familja.

Nista' nsemmi wkoll il-kwestjoni tax-xogħol u l-familja li fil-programm ta' ħidma ma ssemma xejn dwaru, imma li diġa' smajna riferenza għalih minn din in-naħa tal-Kamra.

Qed insemmi dan għaliex huwa aspett delikat li jekk ma jkunx ittrattat tajjeb jista' joħloq ħafna diżgwid u inkwiet bejn l- istess membri tal-familja.

Meta aħna konna fil-gvern daħħalna l-kultura u anke ħloqna policies sabiex il-ħaddiema ma jħarsux lejhom bħala individwi li qed jaħdmu għal rashom imma bħala nies responsabbli ta' familja.

Infatti ħafna rġiel u nisa kienu kuntenti għaliex kienu qegħdin jinstabu modi ġodda u konna qed indaħħlu sistemi fl-organizzazzjoni tax-xogħol li ma jħarbtux il-qadi tar-responsabbiltajiet familjari.

Aħna bdejna mexjin b'din il-politika u jiena nappella lil min hu responsabbli min-naħa tal- Gvern biex ikompli jibni fuqha u jagħti l-importanza meħtieġa lill- kwalita' u l-kondizzjonijiet tax-xogħol.

Ladarba l-Gvern qiegħed iwiegħed ripetutament li se jkollu politika moderna, mill-ġdid nappella biex il- politika moderna ta' dan il-Gvern tiffoka wkoll kif se toħloq aktar opportunitajiet ta' xogħol b'kondizzjonijiet tajba li jneħħu kull tfixkil bejn il-ħajja tax-xogħol u l-ħajja tal-familja.

Madam Speaker, il-bieraħ ħadt pjaċir nisma' lill-ħabiba tiegħi l-Onor.

Maria Camilleri titkellem u fost affarijiet oħra tkellmet ukoll dwar il- qagħda tan-nisa fis-soċjeta' Maltija u issa għadna kif smajna wkoll lill- Onor. Louis Galea jagħmel riferenza għal dan.

Jiena hawnhekk nixtieq nieħu l-okkażjoni sabiex nifraħ lilek Madam Speaker, għall-kariga li ġejt fdata biha.

(Onor. Membri: Hear, hear) Nifraħ ukoll lill-kollegi nisa li ġew eletti f'din il-Kamra wkoll bħala Membri Parlamentari.

Pero', Madam Speaker, żgur li aħna n-nisa ma wasalniex f'din il-pożizzjoni - inti bħala Speaker tal-Kamra u aħna bħala Membri Parlamentari - b'kumbinazzjoni iżda kien effett tal-ħidma li twettqet f'dawn l-aħħar snin, ħidma li saret biex ilkoll kemm aħna nimxu 'l quddiem bid-diversi tibdiliet fil-liġijiet li għamilna li jneħħu d-diskriminazzjoni sesswali u hekk insaħħu dejjem aktar il-prinċipju ta' l-ugwaljanza.

F'dawn l-aħħar snin saret ukoll ħidma sabiex ikun hemm aċċess ugwali għat- tagħlim f'kull livell għan-nisa u għall-irġiel u dan diġa' qed naraw il- frott tiegħu llum meta fl-Universita' ta' Malta għandna kważi 50% li huma studenti nisa u dan jawgura tajjeb sabiex 'il quddiem, anzi fi żmien qarib ħafna, ikollna aktar nisa jokkupaw pożizzjonijiet fejn jittieħdu deċiżjonijiet dwar kull qasam tas-soċjeta' Maltija.

Ma rridux ninsew ukoll li l-qagħda tan-nisa f'pajjiżna tjiebet ferm bit-twaqqif tal-Kummissjoni għall-Avvanz tal-Mara u anke bit-twaqqif tad-Dipartiment għall-Ugwaljanza tan-Nisa.

Din il-ħidma se tkompli anke bit-twaqqif tas-Segretarjat Parlamentari għad-Drittijiet tan-Nisa li jiena ħadt gost ħafna li ġie mwaqqaf.

Jiena minn qalbi nawgura sabiex il-kultura ta' l-ugwaljanza bejn is-sessi li bdiet tinfirex b'tant għaqal matul is-snin li għaddew tkompli issa wkoll f'kull qasam tas-soċjeta' Maltija.

Madam Speaker, illejla nixtieq ukoll nagħmel riferenza fil-qosor ħafna dwar id-drittijiet tat-tfal u nfakkar li kien il-Gvern Nazzjonalista li rratifika l-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tat-Tfal.

Kien wasal ukoll fi stadju avvanzat ħafna l-abbozz ta' liġi li jiġbor fih il-provvedimenti kollha kontra l-abbużi u li jwaqqaf servizzi relattivi għat-tfal u jiena nappella lill-Gvern sabiex dan l-abbozz ta' liġi jiġi finalizzat u jitressaq quddiem dan il-Parlament possibbilment fi żmien qasir.

Dan l-aħħar tajna wkoll spinta biex niftħu aktar bibien għall-adoption ta' tfal anke permezz tal-ftehim li għamilna ma' l-Albania.

Jien qed ngħid dan għaliex naf bid-domanda qawwija li hemm għall-adozzjoni u għalhekk inħeġġeġ sabiex il-linja li konna qbadna biex inħaffu l-proċeduri għall- adozzjoni tkompli miexja 'l quddiem kemm għall-ġid tat-tfal infushom kif ukoll biex ikunu kuntenti ħafna koppji Maltin u Għawdxin.

Dwar il-kwestjoni tal-fostering, ngħid li tajjeb li din tkompli tiġi żviluppata.

Dwar ic- child day-care centres kienet għaddejja ħidma biex il-Gvern jgħin lill- kunsilli lokali biex jinfetħu dawn iċ-ċentri li jżommu t-tfal ta' dawk il- ġenituri li bi qbil bejn l-istess membri tal-familja u għall-ġid tal- familja jkunu jridu joħorġu jaħdmu.

Jiena nappella lill-Gvern biex inizjattiva bħal din ma jwarrabhiex imma jkompli jiżviluppa fuqha.

Madam Speaker, fl-aħħar nett jiena nawgura lill-Gvern il-ġdid li minkejja ċ-ċokon tagħna u minkejja l-limitazzjonijiet tagħna, ikompli jkattar il- ġid sabiex ikompli joħloq ix-xogħol, ikompli bil-ħidma prinċipali mmirata lejn il-formazzjoni ta' valuri li jsaħħu lill-familja u ż-żwieġ u b'hekk ikompli jseddaq il-paċi li l-poplu tagħna gawda f'dawn l-aħħar 10 snin.

Grazzi.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Austin Gatt.

ONOR.

AUSTIN GATT: Madam Speaker, waqt li wieħed jifhem dak li kiteb il- Prim Ministru f'ġurnal ta' nhar il-Ħadd li għadda li d-Diskors tal- President ma jistax ikopri kollox għax inkella kien ikun ħafna itwal u konna ndumu ħafna iktar, ċertament wieħed stenna li kien imiss l-iktar partijiet importanti tal-ħajja politika ta' pajjiżna.

Allura kien b'sorpriża li wieħed seta' jara li fost ħafna affarijiet importanti neqsin - fosthom kif semma l-bieraħ il-Kap ta' l-Oppożizzjoni il-qasam tax-xogħol - kien hemm nieqes ukoll qasam ieħor li f'dawn l-aħħar snin akkwista importanza kbira f'pajjiżna, u cioe' l-kunsilli lokali.

Ma kien hemm l-ebda riferenza għal din l-istituzzjoni, li grazzi għall-kuraġġ u l-viżjoni li kellu l-Partit Nazzjonalista illum daħlet anke bi qbil bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra bħala parti mill-istituzzjonijiet ta' pajjiżna.

Illum barra dan il-Parlament għandna saff ieħor ta' persuni eletti mill-poplu, persuni li ġew afdati parti importanti mill-amministrazzjoni ta' pajjiżna, persuni li qed jamministraw flus il-poplu, liema persuni għandhom il-fiduċja ta' sħabhom.

Għalhekk wieħed kien jistenna li almenu jkun hemm xi riferenza għal dan il-qasam għaliex fuq kollox huwa qasam fejn qed naraw nies b'sens ċiviku jiġu dedikati għal dan ix-xogħol u kien għalhekk li fil-programm elettorali tagħna aħna nsistejna li wara li dan l-esperiment issa ħa l-għeruq wasal iż- żmien li jiġi rikonoxxut anke fil-Kostituzzjoni tagħna.

In-nuqqas ta' riferenza għall-kunsilli lokali fid-Diskors tal-President sa ċertu punt kien sorpriża wkoll għaliex almenu fuq il-prinċipju ż-żewġ naħat tal-Kamra naqblu li huwa bżonnjuż li f'pajjiżna jkun hawn il-kunsilli lokali.

Fir- realta' nafu li mhux dejjem kien hekk u nafu li l-partit li llum huwa fil- gvern kien kontra t-twaqqif tal-kunsilli lokali, pero' f'xi żmien meta kien fl-oppożizzjoni biddel il-pożizzjoni uffiċjali tiegħu minkejja li kellu anke min kien ex-prim ministru li baqa' proprju sa l-aħħar seduti ta' dan il-Parlament, qabel l-elezzjoni, jgħid li huma ħela ta' flus u li huma okkażjoni ta' skandlu u ta' korruzzjoni.

Bħal ħafna affarijiet oħra, fuq il-kunsilli lokali n-naħa li llum qiegħda fil-gvern bdiet taħseb mod ieħor.

Pero' l-istorja tibqa' tniżżel li kien il-kuraġġ politiku ta' din in-naħa li wassal għat-twaqqif tal-kunsilli lokali.

Ried kuraġġ politiku għaliex il-kunsilli lokali fir-realta' jfissru tnaqqis ta' poter ċentrali u jfissru wkoll possibbilta' ta' konflitt bejn Gvern u amministrazzjoni lokali.

Pero' naħseb li llum kulħadd jirrikonoxxi li l-kuraġġ li kellna din in-naħa li kienet fil-gvern issarraf f'ħafna ġid għall-poplu tagħna kollu.

Illum anke f'din il-Kamra hawn min għamel l-ewwel passi politiċi tiegħu fil-kunsilli lokali u għalhekk naħseb li l-kunsilli lokali servew biex irawmu nies li għad għandhom snin x'jagħtu bħala servizz lil dan il- pajjiż.

Żgur li l-kunsilli lokali kienu mezz kif rawwimna amministraturi ġodda, pero' fuq kollox naħseb li kienu mezz kif l-ibliet u l-irħula tagħna bdew jieħdu identita'.

Bdejna naraw fost il-kunsilli lokali tagħna tellieqa għal min ikollu l-aħjar lokalita' u naħseb li dan l-impenn ċiviku issarraf f'ġid bl-impenn ta' kull persuna li b'xi mod ikkontribwixxiet, mhux biss dawk li ħarġu għall-elezzjoni tal-kunsilli lokali, imma anke min ta l-għajnuna volontarja tiegħu.

Jien naħseb li din il-Kamra kien missha f'dan l-Indirizz sellmet lil dawn il-persuni.

Madam Speaker, irridu nkunu ċari u ngħidu li s-suċċess tal-kunsilli lokali ma ġiex mis-sema imma ġie għax sab Gvern li kellu fiduċja li l- poplu Malti - minkejja d-diffikultajiet kollha li dik il-fiduċja ġabet - kapaċi jimxi 'l quddiem u jbiddel.

Din il-fiduċja sabet il-kontro-parti tagħha fiċ-ċertezza politika li dawn in-nies dejjem raw fil-politika tal- Gvern, politika li dejjem riedet issaħħaħ il-poteri tal-kunsilli lokali u li dejjem riedet tmexxi aktar 'il quddiem il-kunsill lokali.

Madam Speaker, nispera li l-inċertezza li rrifera għaliha l-bieraħ l- Onor. Fenech Adami ma twassalx għal dan in-nuqqas ta' fiduċja għax malli tibda tonqos il-fiduċja tibda tonqos l-effikaċita' tal-kunsilli lokali tagħna.

Fil-fatt jista' jkun li anke f'dan il-qasam tinbet l-inċertezza għax jekk il-Gvern tal-ġurnata jibgħat il-messaġġi ħżiena allura anke fost il-kunsilli lokali tagħna jibda jkollna l-inċertezza.

Il-biża' tiegħi hi li dawn il-messaġġi ħżiena diġa' bdew jintbagħtu bil-mod il-mod għax f'dak li sar f'dawn l-aħħar ġranet jidher li hemm linja ta' bidla pjuttost profonda għar-rigward tal-kunsilli lokali.

Waqt li l-Gvern ta' qabel mexa u saħħaħ il-prinċipju tas-sussidjarjeta' bil-problemi kollha li dan jista' jġib għall-gvern ċentrali, jidher li dan il-Gvern se jbiddel din il-linja u fil-fatt diġa' - għalissa dan qed jagħmlu bil-kwiet, pero' nibża' li aktar 'il quddiem mhux se jibqa' jagħmlu bil-kwiet - qed naraw linja totalment differenti li tfisser iċ-ċentralizzazzjoni tal-poteri tal-Gvern.

Madam Speaker, kemm f'dak li diġa' ngħad f'laqgħat dwar il-gwardjani lokali, kemm f'dak li diġa' ngħad f'laqgħat dwar il-ħaddiema tal-gvern li jiġu seconded mal-kunsilli lokali kif ukoll f'dak li diġa' qed jingħad mill- Ministru li huwa responsabbli mill-amministrazzjoni tal-fondi speċjali hemm linja unitarja, hemm il-linja li l-Gvern tal-ġurnata jidher li jrid jaħtaf aktar taħt idejh milli kien irid jaħtaf taħt idejh qatt qabel u forsi din kienet ir-raġuni li għaliha ma ssemma xejn dwar il-kunsilli lokali fid- Diskors tal-President.

Madam Speaker, għalhekk l-appell tiegħi lill-Gvern tal-lum hu li l- kunsilli lokali ma għandhomx jiddividu lil din il-Kamra u jekk verament iż- żewġ naħat tal-Kamra jirrikonoxxu l-utilita' tagħhom dawn għandhom jaħdmu biex isaħħuhom.

Hawnhekk ma rridux ninsew ħaġa importanti, jiġifieri apparti l-eżistenza fiha nnifisha tal-kunsilli lokali, jekk il-kunsilli lokali jiġu mħaddma tajjeb kif ġew imħaddma tajjeb fil-maġġoranza kbira tal- lokalitajiet tagħna dawn huma mezz tajjeb ta' kif jiġi kkreat ix-xogħol.

Jekk wieħed jara - kif stajt nara jien li kont involut fihom fis-snin li għaddew - x'seħħ f'ċerti kunsilli lokali ħabrieka, isib li dawn ikkreaw ħafna metodi u ħafna opportunitajiet ta' xogħol li qabel ma kenux jeżistu.

Dawn mhux talli ħolqu x-xogħol, talli x-xogħol kien direttament relatat mal- bżonnijiet tal-lokalitajiet tagħhom u allura spiċċa apprezzat ħafna.

Madam Speaker, nagħlaq billi nagħmel appell lill-Gvern sabiex ikompli jibni fuq dak li sab u jkompli jsaħħaħ il-kunsilli lokali tagħna sabiex minn hawn u ftit snin oħra nkunu fil-pożizzjoni, iż-żewġ naħat, li nagħmlu l-emenda neċessarja fil-Kostituzzjoni tagħna biex l-eżistenza tal-kunsilli lokali jkunu garantiti bil-Kostituzzjoni.

Grazzi ħafna.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO (Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali): Madam Speaker, fid-Diskors tal-President għall-ftuħ ta' din is-sezzjoni tal- Parlament hemm diġa' linji ċari fuq xiex u kif beħsiebna nimxu fil-qasam ta' l-edukazzjoni.

Hemm ħafna xogħol x'isir, hemm ħafna passi kbar x'isiru, pero' la qegħdin nitkellmu fuq l-edukazzjoni dawn il-passi jridu jsiru bil-mod u jridu jsiru wara ħsieb u konsultazzjoni bil-għaqal ma' kull min hu involut fl-edukazzjoni.

Il-linja li se nimxu biha u li diġa' bdejna nimxu biha hi parteċipazzjoni, parteċipazzjoni u parteċipazzjoni.

F'kull ħaġa li qed nagħmlu qegħdin indaħħlu lil min hu milqut direttament fid-deċiżjonijiet li rridu nieħdu.

Qed immexxu u se nkomplu mmexxu b'mod miftuħ u fejn ikun hemm il-problemi se ngħidu li hemm il-problemi u se naraw kif se nsibu tarf ta' dawn il-problemi.

Aħna m'aħniex se nitfgħu l-problemi taħt it-tapit u minflok ma nonfqu l-flus sabiex insolvu l-problemi nonfqu l-flus fil- pubbliċita' biex mingħalina naħbu dawn il-problemi.

Hemm problemi serji x'niffaċċjaw u jiena l-ewwel wieħed li xtaqt li kieku l-uniċi problemi li għandna fl-iskejjel ta' l-Istat kienu xi żewġ twieqi li ma jingħalqux.

Kieku wara l-ewwel ġurnata kont inkun lestejt ix-xogħol tiegħi, imma nista' naċċertakom li l-problemi fl-iskejjel tal-Gvern anke jekk nieħdu biss l- istat fiżiku tagħhom huma ferm aktar minn żewġ twieqi li ma jingħalqux.

Jien nispera li minn hawn u ftit ieħor inkunu nistgħu nuru kemm hemm twieqi ma jingħalqux fl-iskejjel tagħna u dan ma nagħmluhx b'gost imma biex nuru x-xogħol kbir li jrid isir.

Irrid ngħid li fil-jiem li għaddew aħna bgħatna lill-periti f'kull skola ta' Malta u Għawdex biex jagħmlu survey tas-sitwazzjoni ta' l-istat fiżiku li fihom jinstabu l-iskejjel ta' l- Istat.

Niżgurakom li meta joħroġ dan ir-rapport se jkun hemm ċar għal kulħadd x'tip ta' problemi kbar writna f'dan il-qasam u x'tip ta' problemi kbar irridu nsolvu fix-xhur u fis-snin li ġejjin.

Aħna se niffaċċjaw dawn il-problemi b'fiduċja u se nfittxu l-għajnuna ta' kull min hu interessat fl- edukazzjoni.

Aħna nafu li hemm ħafna li lesti jpoġġu l-ġid ta' wliedna l- ewwel u qabel kollox u se naħdmu, se nitolbu u se nużaw l-għajnuna u s- sehem ta' kulħadd.

Meta ngħid kulħadd m'iniex qed nirriferi biss għal dawk li huma nvoluti fil-qasam ta' l-edukazzjoni statali iżda anke f'dawk li huma mdaħħlin fil-qasam ta' l-iskejjel tal-Knisja, fil-qasam ta' l-iskejjel privati u dawk tal-fondazzjonijiet tal-ġenituri.

Fil-ġimgħat li għaddew jiena diġa' kelli laqgħat u diskussjonijiet kordjali ma' wħud mill-mexxejja ta' dawn l-iskejjel u diġa' qed naraw kif nistgħu ngħinu lil xulxin u kif nistgħu nitgħallmu minn xulxin.

Jiena nawgura li fix-xhur u fis-snin li ġejjin f'dan il-qasam ta' l-edukazzjoni l- Oppożizzjoni Nazzjonalista tkun responsabbli u serja daqs l-Oppożizzjoni Laburista fis-snin li għaddew u fejn ikun hemm il-kritika x'tagħmel, tagħmel sewwa li tagħmilha.

Min-naħa tagħna m'aħniex se ngħidulhom li l- unika problema li hemm hija ta' żewġ twieqi li ma jingħalqux.

Dak huwa passat li rridu nagħlquh u jrid ikollna l-onesta', is-sinċerita' u l-kuraġġ li l-problemi nitkellmu fuqhom, nuru x'inhuma bil-miftuħ u nitolbu l- għajnuna ta' kulħadd biex nipprovaw insolvuhom.

Fost l-akbar problemi li għandna niffaċċjaw f'dan il-qasam, kif diġa' għidt, hemm il-problema ta' l-istat fiżiku ta' l-iskejjel.

Dawn ġew ittraskurati wisq u m'humiex postijiet diċenti fejn it-tfal u l-għalliema tagħna jieħdu gost imorru min-naħa biex jedukaw ruħhom u min-naħa l-oħra biex jaħdmu.

Allura jrid ikun hemm impenn ċar u qawwi biex dan l-istat fiżiku ta' l-iskejjel jitjieb.

Pero' hija ċara li l-edukazzjoni ma tistax tikkonsisti biss fil-ġebel u fl-istat fiżiku ta' l-iskejjel tagħna.

Ħaġa oħra li żgur irridu naħdmu biex intejbu għaliex ukoll għandna problemi serji fiha, f'ċerti skejjel żgur aktar minn oħrajn, huwa l-livell ta' ndafa li hemm fl-iskejjel.

Ma jistax ikun li tibqa' l-mentalita' li min ma jridx jaħdem, min irid jieħu l-paga mill-gvern u min irid ikollu light duty jispiċċa jaħseb li l-aħjar post għalih huwa purtinar f'xi skola.

Kif jista' jkollna ambjent nadif u attraenti jekk ma jkollniex min iżomm l- indafa f'postijiet fejn imorru mijiet ta' tfal flimkien ma' l-għalliema tagħhom?

Għalhekk dan huwa qasam ieħor fejn irridu naħdmu bis-serjeta'.

Aħna ma nistgħux min-naħa waħda ngħidu lit-tfal tagħna biex iħobbu l- ambjent u l-indafa u mbagħad l-ambjent li fih ikunu qed jiġu edukati jkun maħmuġ.

L-istess, per eżempju, nista' ngħid għat-tuck-shops.

Min-naħa waħda f'ċerti lezzjonijiet ngħidulhom biex joqogħdu attenti x'jieklu u x'jixorbu u min-naħa l-oħra jistgħu jmorru fit-tuck-shops u dak li qalulhom kontra tiegħu jsibuh hemmhekk.

B'hekk ikun qed jitħarbat ix-xogħol edukattiv li jkun qed isir mill-għalliema.

Din m'hijiex serjeta' u huwa mportanti li nieħdu passi serji dwar dan il-qasam.

Jew se nagħmlu edukazzjoni sħiħa u integrata jew inkella se nibqgħu nidħku bina nfusna li biżżejjed ikollna għalliema mat-tfal fil-klassi, l-aqwa li għaddejjin il-lezzjonijiet.

Problema oħra li writna f'dan il-qasam u li qed nieħdu l-passi sabiex għalissa nibdew intaffuha - mhux insolvuha - hija n-nuqqas ta' għalliema li sibna f'diversi suġġetti mportanti f'diversi skejjel, fosthom fejn insibu studenti li minn hawn u ftit ieħor jibdew jagħmlu eżamijiet importanti għall-karriera tagħhom.

Intilfu numru kbir ta' lezzjonijiet fil- matematika u l-fiżika - l-aktar tnejn importanti - minħabba nuqqas serju ta' għalliema.

Saru diskussjonijiet bejn id-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni u l-Fakulta' ta' l-Edukazzjoni fl-Universita' sabiex nibdew intaffu din il- problema b'mod li l-istudenti li qegħdin jagħmlu l-Post Graduate Certificate in Education jibdew jagħmlu dawn il-lezzjonijiet - dawn xorta kien se jkollhom dawn il-lezzjonijiet x'jagħmlu fl-iskejjel sekondarji - bħala parti mit-teaching practice tagħhom.

Qegħdin isiru diskussjonijiet biex il-preżenza ta' dawn il-gradwati fl- iskejjel tagħna tkompli 'l hinn mill-ġimgħat tat-teaching practice.

Pero', nerġa' ngħid, b'dan il-mod inkunu biss qegħdin intaffu l-problema u mhux insolvuha u għalhekk għada stess se jkollna laqgħa bejn il-Fakulta' ta l- Edukazzjoni, id-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni u oħrajn, fosthom il-Malta Union of Teachers, biex naraw minn fejn ġejja din il-problema ta' nuqqas ta' għalliema.

Hemm min qed jgħid li din m'hijiex kwestjoni ta' nuqqas ta' għalliema iżda ta' tqassim ħażin ta' l-għalliema li għandna, pero' hemm min ma jaqbilx ma' dan u qed jibqa' jipponta li hemm nuqqas ta' għalliema.

Irridu niffaċċjaw il-problema ta' nuqqas ta' għalliema fl-iskejjel primarji - meta qed ngħid hekk qed inħares lejn il-futur - billi naraw kemm se jispiċċaw għalliema fis-snin li ġejjin u naraw kif se niffaċċjaw il- problema serja li min qed joħroġ gradwat fl-edukazzjoni mill-Universita' mhux qed ikun imħajjar imur jgħallem fil-primarja.

Kull sistema edukattiva serja, hi ta' liema pajjiż hi, trid tinbena fuq edukazzjoni serja fil-kindergarten, fil-primarja u fis-sekondarja.

Ma jistax ikollna futur b'saħħtu u sod għall-edukazzjoni f'pajjiżna jekk ma jkollniex kwalita' tajba ta' edukazzjoni fil-kindergartens, fil-primarja u fis-sekondarja.

Waħda mill-affarijiet li tinkwieta lil min iħares fit-tul lejn l-iżvilupp ta' l-edukazzjoni f'pajjiżna hija, bla dubju, il-problema ta' gradwati żgħażagħ ġodda li ħafna minnhom qed jippreferu li ma jmorrux jgħallmu fil-primarja.

Irridu niffaċċjaw din il-problema bl-akbar serjeta' billi naraw x'inhuma r-raġunijiet li qed iżommu lil dawn il-gradwati żgħażagħ 'il bogħod mill-iskejjel primarji.

GĦandu jkollna l-kuraġġ nitkellmu ma' kull min hu involut biex naraw kif nistgħu nsibu tarf ta' din il-problema.

Irridu naraw kif nistgħu nagħmlu l-kondizzjonijiet ta' l- għalliema fl-iskejjel primarji attraenti biżżejjed biex anke gradwati żgħażagħ jitħajru jibdew jgħallmu f'dan il-livell ukoll.

Nerġa' ngħid, li fl-iskejjel primarji għandna bżonn l-aħjar għalliema u hija ħasra kbira li l-gradwati li ħerġin mill-Fakulta' ta' l-Edukazzjoni ma jispiċċawx jgħallmu fejn l-aktar għandna bżonnhom.

Problema oħra li rridu nsolvu f'dan il-qasam hija l-appoġġ amministrattiv li l-kapijiet għandhom bżonn biex ikunu jistgħu jmexxu l-iskejjel tagħhom.

Fl-aħħar snin żdiedu r-responsabbiltajiet tal-kapijiet fl-iskejjel tagħna, żdied ix-xogħol għalihom u żdiedu anke d-deċiżjonijiet li jridu jieħdu.

Hemm minnhom li jilmentaw li bix-xogħol li żdidilhom spiċċaw purchasing officers u foremen u ftit li xejn qed jibqagħlhom ħin biex ikunu dak li suppost ikunu, jiġifieri mexxejja edukattivi.

Allura rridu naraw x'se nagħmlu biex nagħtu l-appoġġ amministrattiv li għandhom bżonn il-kapijiet biex ikunu jistgħu jmexxu, biex ikollhom ħin biżżejjed ħalli jsegwu x'qed jiġri fil-klassijiet u fl-iskejjel tagħhom u biex ma' l-għalliema tagħhom jiżviluppaw il-futur l-iskola li tkun taħt ir-responsabbilta' tagħhom.

Waħda mill-challenges kbar li għandha s-sistema edukattiva quddiemha hija rigward l-enfasi kbira li ssir fuq l-eżamijiet.

M'hemmx dubju li l- iskejjel tagħna jridu jibqgħu jkunu l-post fejn jitħarrġu bis-serjeta' l- istudenti tagħna biex ikunu jistgħu jiffaċċjaw l-eżamijiet u jgħaddu minnhom, iżda ma jistax ikun li jservu biss għal dan il-għan għaliex inkella b'hekk inkunu qed infaqqru u nċekknu ħafna s-sehem ta' l- edukazzjoni.

Waħda mill-problemi li għandna hija li s-sillabu huwa esaġerat ħafna speċjalment fl-iskejjel primarji.

Għalhekk minn hawn u ftit ieħor se nibdew konsultazzjonijiet serji ma' l-għalliema, mal-kapijiet u ma' edukaturi oħrajn - kemm mill-iskejjel primarji kif ukoll mill-iskejjel sekondarji - biex jgħidulna huma stess, mill-esperjenza tagħhom, fejn nistgħu nnaqqsu minn dan is-sillabu esaġerat.

Għandna każi fejn fl- iskejjel primarji jagħmlu ħafna affarijiet li jerġgħu jiġu ripetuti fl- iskejjel sekondarji.

Jidher ċar li meta sar il-kurrikulu minimu nazzjonali ma kienx hemm l-ippjanar meħtieġ.

Ma jistax ikun li l-kurrikulu li huwa importanti u huwa l-qalba tas- sistema edukattiva tagħna jsir kif kien sar fl-1989.

Ma jistax ikun li filgħodu jistembaħ xi ħadd u jgħid lil xi erba' għorrief ta' madwaru biex jagħmlu kurrikulu għall-iskejjel primarji u sekondarji.

Fl-1989 hekk kien sar u mhux se jerġa' jiġi ripetut dak l-iżball.

Il-kurrikulu se jsir wara konsultazzjoni serja u sħiħa ma' kull min hu involut fl-edukazzjoni.

Għalhekk fil-ġimgħat li ġejjin aħna se nkunu qed inkellmu lill-għalliema ta' l-iskejjel primarji u sekondarji biex naraw kif se nibdew f'din it- triq.

S'issa proprju n-nies li l-aktar jifhmu fl-edukazzjoni u n-nies li jgħixu mat-tfal fil-klassijiet huma l-aktar nies li ġew injorati meta kienu qed jitfasslu u jittieħdu d-deċiżjonijiiet li jolqtu mill-qrib il- ħajja edukattiva.

Aħna m'aħniex se nagħmlu dak l-iżball imma se nimxu, kif diġa' għidt, bil-parteċipazzjoni u se nibdew ukoll il-proċess ħaj u importanti għall-bidla fil-kurrikulu.

Mill-ewwel qed nagħmluha ċara li meta se nbiddlu l-kurrikulu aħna se nkunu qed nitkellmu ma' kulħadd, jiġifieri l-grupp li se jkun qed imexxi l-konsultazzjonijiet se jitkellem ma' kull min hu interessat mhux biss mill-qasam ta' l-edukazzjoni imma wkoll mill-oqsma ekonomiċi u soċjali.

Fil-grupp li qed jieħu sehem biex jibda jagħmel dawn il-konsultazzjonijiet hemm imdaħħlin rappreżentanti ta' l-iskejjel tal-gvern, rappreżentanti ta' l-iskejjel tal-Knisja u rappreżentanti ta' l-iskejjel privati.

Aħna rridu li nimxu flimkien, li nitgħallmu minn xulxin u li t-tajjeb li qed nagħmlu nsaħħuħ, nibnu fuqu u niżviluppawh.

Fil-konsultazzjonijiet kbar li se nkunu qed nagħmlu għall-bidliet fil- kurrikulu se nagħtu kas li l-edukazzjoni, kif diġa' għidt, ma tkunx biss sistema ta' taħriġ għall-eżamijiet iżda tgħin bis-serjeta' u bl-aktar mod wiesa' l-iżvilupp tal-personalita'.

Il-kurrikulu se jsir skond l-istadji ta' l-iżvilupp tat-tfal.

Illum kull min hu daqsxejn midħla tax-xjenza u l- arti ta' l-edukazzjoni - għaliex l-edukazzjoni tikkonsisti kemm fix-xjenza kif ukoll fl-arti - jaf li għandna biżżejjed tagħrif xjentifiku fuq l- iżvilupp u l-istadji differenti li jgħaddu minnu t-tfal.

Għalhekk il- kurrikulu jrid ikun marbut b'dan il-mod ukoll ma' x'jifilħu għalih it-tfal.

Se nsemmi xi ħaġa li jidher li ma tawx kasha meta fl-1989 daħal il- kurrikulu minimu nazzjonali - li m'hu minimu xejn iżda hu massimu għaliex fil-fatt huwa esaġerat u jgħabbi lill-istudenti tagħna u lill-għalliema.

Irridu naraw li fl-iskejjel tagħna nkunu qed inrawmu lit-tfal u liż- żgħażagħ tagħna fil-ħsieb indipendenti, fil-mod kif jesprimu ruħhom u fil- mod kif jikkoperaw ma' sħabhom u fil-kapaċita' tagħhom kif isolvu l- problemi reali.

Din hija waħda mill-isfidi kbar li għandha quddiemha s- sistema edukattiva tagħna.

Jekk wieħed jara r-rapporti li saru mill- markers u mis-setters ta' l-eżamijiet tal-Matsec isib li anke l-aħjar studenti tagħna jiġifieri l-20% tas-sistema edukattiva tagħna - għaliex fis- sistema edukattiva tagħna ħafna drabi l-iskejjel qed iservu biex jgħallmu jgħumu lil dawk li kapaċi jgħumu u lil dawk li jkunu qed jegħrqu ma ngħinuhomx biżżejjed - ...

Fl-iskejjel primarji għandna mijiet ta' tfal ta' tmien snin u ta' disa' snin li diġa' huma kkundannati li ma jkollhomx futur la fl-edukazzjoni u lanqas fil-ħajja għaliex ma qbadnihomx minn kmieni.

Jekk aħna nibnu sistemi tajbin għandna nindunaw mil-livell tal- kindergarten - jiġifieri minn meta t-tfal ikollhom tliet snin - b'dawk it- tfal li jkollhom xi problemi u nibdew ngħinuhom minn dik l-eta' mhux minn meta jkollhom tmien snin għax imbagħad ta' dik l-eta' ikun tard wisq.

GĦalhekk irridu nibnu sistema ta' appoġġ minn tobba, terapisti u psikologi għaliex skond rapporti - proprjament dawn għamlu ċensiment - li saru minn psikjatri, fl-iskejjel tagħna għandna 29% tat-tfal fil-livell primarju li għandhom bżonn xi forma ta' għajnuna jew oħra, għajnuna li bħalissa m'aħniex nagħtuhielhom u li jekk irridu sistema edukattiva serja hemm bżonn li nagħtuhielhom.

Aħna ma nistgħux nippretendu li minbarra li jipprovaw jifformaw lill- istudenti tagħna l-għalliema u l-kapijiet isolvu wkoll il-problema ta' l- imġiba, il-problema psikosomatika u l-problemi familjari li għandhom dawn it-tfal u għalhekk jekk m'aħniex se nibnu xibka soċjali biex tgħin u twieżen lil dawn it-tfal m'aħniex se nkunu qed nedukawhom.

Sfortunatament is-sistema tagħna, minbarra li żgur ma tgħinx biżżejjed lil dawk li għandhom bżonn ta' l-għajnuna qed tferi u tweġġa' lil dawk li huma kapaċi.

Hawnhekk irrid nerġa' ngħid li jekk wieħed jara r-rapporti ta' l- eżaminaturi dwar l-aħjar studenti tagħna jsib li sakemm lill-istudenti ngħidulhom biex jirrepetu dak li tgħallmu bl-amment u jiktbu dwar dak li jkunu qraw fil-kotba, jgħaddu u jġibu marki tajbin, imma mbagħad meta ngħidulhom biex japplikaw dak li tgħallmu għar-realta' u biex isolvu xi problema reali, hemmhekk jibdew il-problemi serji.

U l-problemi serji fil- fatt jinqalgħu minħabba li ħafna mill-kontenut edukattiv, anke mill-metodi li nużaw fl-iskejjel tagħna, m'humiex ingranati biżżejjed mar-realta' tal- lum u ta' għada.

GĦalhekk fil-bidliet li se nkunu qed nagħmlu fis-sistema edukattiva tagħna rridu nieħdu ħsieb dan l-aspett ukoll billi l-metodu tat-tagħlim u l- kontenut edukattiv rilevanti nagħmluh jgħodd għall-ħajja tal-lum u għall- ħajja ta' għada.

Imma kif diġa' għidt il-bidliet jiġu wara parteċipazzjoni sħiħa ma' dawk kollha milquta.

Hawnhekk ta' min jgħid li ħafna minn dawn il-bidliet jixtiquhom l-edukaturi stess u saħansitra nies mill-oqsma soċjali u ekonomiċi.

Madam Speaker, ikun tajjeb jekk hawnhekk wieħed jgħid ukoll li waħda mill- affarijiet li se nkunu qed nagħmlu fil-ġimgħat li ġejjin - fil-fatt din diġa' bdejna nagħmluha ma' xi wħud - hija li nitolbu mingħand il- kumpanniji rapporti biex inkunu nafu x'jiġri meta żgħażagħ li jkunu ħarġu mis-sistema edukattiva jmorru biex japplikaw għax-xogħol.

Fil-fatt jien ninsab inkwetat ħafna bir-rapporti li qed jasluli għax per eżempju, biżżejjed ngħid li dawn ir-rapporti juru li 48% ta' dawk li jmorru biex japplikaw għax-xogħol f'fabbriki jkollhom problema biex jimlew il-karta ta' l-applikazzjoni u anke jsibuha diffiċli kif jippreżentaw irwieħhom, kif jitkellmu u kif jesprimu ruħhom waqt interview.

GĦalhekk huwa tajjeb li nistaqsu lilna nfusna kemm-il darba fi 13-il sena li tifel, tifla jew adoloxxent qatta' fl-iskejjel tagħna pprovajna ngħallmuh kif jesprimi ruħu, kif iqum bil-wieqfa u kif ikun kapaċi jiffaċċja lin-nies u jgħid x'jaħseb.

Ikollna nammettu li ħafna drabi ma ħsibniex f'dawn l-aspetti u allura m'għandniex għalfejn nistagħġbu meta ż-żgħażagħ jippreżentaw ruħhom għad-dinja tax-xogħol u ma jkollhomx is-sengħa meħtieġa ...

Din hija waħda mill-affarijiet li qed iżżomm l-iżvilupp ekonomiku ta' pajjiżna lura.

Sar ħafna diskors fuq il-hi-tech u fuq kif qed nagħmlu qabżiet kbar ta' kwalita' imma xorta rridu nammettu li fil-qasam tar- riżorsi umani u fil-qasam tan-nies, waħda mill-problemi li f'pajjiżna qed iżżomm l-investiment lura hi li żammejna lura l-edukazzjoni teknika.

Għal ħafna żmien l-edukazzjoni teknika tqieset bħala waħda inferjuri, tqieset infra dig. - li għandu jitgħallimha min falla f'oqsma oħra.

Din hija xi ħaġa redikola, stupida u li ma tagħtix futur lil pajjiżna.

Jekk irridu li jiżdied l-investiment f'pajjiżna, irridu naraw li min jiġi hawn isib nies imħarrġa u kwalifikati tajjeb.

Aħna nafu li llum bl-isplużjoni li hawn fil-qasam tal-komunikazzjoni, l-investiment jiċċaqlaq mhux skond il- post minn fejn qed tipproduċi imma lejn fejn hemm nies imħarrġa, kwalifikati u edukati fil-qasam tekniku u minn dawn in-nies m'għandniex biżżejjed.

Il-qasam industrijali jixorbulna n-nies li joħorġu mill- Fellenberg u żgur li għandna bżonn niżviluppaw istituzzjonijiet oħra fejn l- edukazzjoni teknika u vokazzjonali jkollha l-istess dinjita' li għandha dik akkedemika.

Waħda mill-affarijiet li se nkunu qed nagħmlu hija li min jaqbad it-triq ta' l-edukazzjoni vokazzjonali, it-taħriġ u l-kwalifiki li jikseb jistgħu jservuh, jekk irid, anke biex ikompli l-edukazzjoni terzjarja.

Dawn huma affarijiet li jiġru f'pajjiżi oħra u m'għandniex għax ma ndaħħluhomx ukoll f'pajjiżna.

Ma jistax ikun li min-naħa waħda nqisu l-edukazzjoni teknika u vokazzjonali inferjuri u nittrattawha b'mod inferjuri u mbagħad min-naħa l- oħra nistennew li ż-żgħażagħ jagħżlu dik il-forma ta' edukazzjoni.

Nerġa' ngħid li f'dan il-qasam se naħdmu, se nibnu u se nbiddlu l-ideat ' kull min hu involut.

Żgur li m'aħniex se nkunu qed nagħmlu l-affarijiet biex taparsi nagħmluhom bħal, per eżempju, nħabbru li se nwaqqfu kulleġġ vokazzjonali - bħalma tħabbar fl-aħħar xhur, biex ngħid hekk, tal-Gvern preċedenti - mingħajr ma l-idea tkun misjura jew riflettuta tajjeb minn dawk kollha milquta.

Per eżempju, żgur li m'aħniex se nagħmlu l-iżbalji li saru meta daħlu l-eżamijiet tal-Matsec.

Kienu ddaqqew ħafna trombi li se jkollna eżamijiet nazzjonali li se jissostitwixxu l-eżamijiet li kienu jsiru minn bordijiet ta' eżamijiet ta' barra imma jidher ċar li anke dak il-proġett ġie varat mingħajr pjanar fit-tul u mingħajr ħsieb serju.

U issa, bħal f'oqsma oħra qed nirtu din il-problema f'dan il-qasam.

Fl-aħħar xhur mill-Universita' stess kienet ġiet murija l-opinjoni ta' min hu nvolut f'dan il-qasam li hemm bżonn li nħarsu sewwa lejn kif żviluppaw dawn l-eżamijiet tal-Matsec u x'se nagħmlu biex intejbuhom.

Waħda mir-raġunijiet għalfejn din is-sistema hemm bżonn li titjieb u hemm bżonn li nħarsu sewwa lejha hija għaliex iddaħlet bl-għaġġla, bla ħsieb serju u mingħajr ma kien hemm konsultazzjoni u parteċipazzjoni sħiħa ma' dawk kollha milquta.

Jien għadni niltaqa' ma' għalliema li sal-lum jgħidu li aktar ġew ikkonsultati u stmati minn bordijiet ta' eżamijiet ta' l- Universitjiet ta' Londra, Cambridge u Oxford milli mill-Bord tal-Matsec, u din hija xi ħaġa li m'hijiex aċċettabbli.

Għalhekk hemm bżonn li anke f'dan il-qasam nirriflettu bis-serjeta' fuq l-esperjenza li kellna s'issa u flimkien ma' dawk kollha li huma milquta f'dan il-qasam niddiskutu u naraw x'bidliet hemm bżonn li jsiru.

Waħda mill-problemi li għandna f'dan il-qasam hija li sfortunatament il- kultura soċjali tagħna, it-tradizzjoni ta' mġiba tagħna hija li ftit nafu naħdmu flimkien.

Kważi f'kull qasam, anke jekk huwa qasam sensittiv bħalma hu l-qasam tal-persuni bi bżonnijiet speċjali, ħafna drabi nies li għandhom intenzjonijiet tajba, nies li għandhom ħafna enerġija, nies li għandhom qalbhom tajba, nies li għandhom ideat tajba, issib li huwa diffiċli ħafna biex jaħdmu flimkien.

Dawn issibhom mifrudin, b'ħafna piki u ħafna ġelożiji territorjali, u tisma' min jgħid: "Din għamiltha jien.", "Din tiegħi.", u "Ma rridx naħdem miegħek.".

Pajjiżna diġa' huwa ċkejken u aktar kemm naqsmuh f'biċċiet aktar ikompli jiċkien.

GĦalhekk waħda mill- bidliet kulturali li hemm bżonn li nagħmlu f'dan il-qasam, jekk irridu nimxu 'l quddiem, hija li nitgħallmu naħdmu flimkien.

Irridu nitgħallmu, per eżempju, li lkoll kemm aħna - il-Fakulta' ta' l- Edukazzjoni fl-Universita', id-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, il-Malta Union of Teachers, l-għalliema u l-ġenituri - ikollna l-kuraġġ li naħdmu flimkien.

Irid ikollna l-kuraġġ li għall-ġid tat-tfal u ż-żgħażagħ tagħna, negħlbu l-piki msieken u l-kompetittivita' li jkun hemm bejnietna, għaliex jekk ma naħdmux flimkien allura l-edukazzjoni ma tiżviluppax daqskemm nixtiequ.

Is-sistemi edukattivi l-aktar tajbin - għax mhux biss iħarrġu lill-istudenti għall-eżamijiet iżda wkoll irawmuhom u jippreparawlhom il- personalita' tagħhom bl-aħjar mod possibbli - li għandhom ċerti pajjiżi, qegħdin hemm proprju għaliex l-edukaturi u l-ġenituri huma kapaċi jaħdmu flimkien.

Dik hija waħda mill-aktar affarijiet diffiċli li għandna quddiemna imma hija t-triq li rridu ngħaddu minnha jekk tassew irridu nagħtu nifs ġdid u ħajja ġdida lill-edukazzjoni f'pajjiżna.

Għandna mbagħad ħafna bidliet x'nagħmlu jekk irridu li dak li jitgħallmu t-tfal u ż-żgħażagħ tagħna fl-iskejjel u fl-istituzzjonjiet edukattivi tagħna, ikun jiswa u jkun jgħodd għas-seklu 21.

M'għandix dubju, per eżempju, li x-xjenza rridu ndaħħluha fil-primarja.

Nemmen li l-Maltin u l- Għawdxin li se jkunu qed jgħixu fis-seklu 21 għandhom jiġu esposti minn eta' żgħira għal edukazzjoni fix-xjenza u għal kultura xjentifika b'mod serju.

Għalhekk fil-ġimgħat u fix-xhur li ġejjin se nkunu qegħdin nibdew proċess li fih se ndaħħlu l-Fakulta' tax-Xjenza ta' l-Universita', il- Fakulta' ta' l-Edukazzjoni, l-Kamra tax-Xjenzati u nies involuti f'dan il- qasam biex jagħtu sehemhom huma wkoll fit-tħejjija ta' l-introduzzjoni tax- xjenza b'mod serju fl-iskejjel primarji.

L-istess ngħid għall-qasam teknoloġiku.

Irridu naraw kif minn eta' żgħira t-tfal u ż-żgħażagħ tagħna jkunu mrawmin f'kultura teknoloġika.

Meta qed nitfgħu l-enfasi tagħna fuq l-oqsma moderni tax-xjenza u t- teknoloġija żgur m'aħniex se nħallu barra t-teknoloġija tradizzjonali tal- qari u tal-kitba.

Jekk wieħed jitkellem ma' l-għalliema jsib li din hija xi ħaġa inkwetanti.

Sfortunatament għad għandna soċjeta' fejn ħafna m'għandhomx il-kultura tal-qari.

Ma jistax ikun li l-edukazzjoni ta' wliedna u taż-żgħażagħ tagħna tmur 'il quddiem jekk ma jkollniex kultura aktar qawwija tal-qari.

Għalhekk wieħed mill-proġetti li għandna fix-xhur u fis-snin li ġejjin hija li naraw min ikollu problemi biex jitgħallem jikteb minn eta' żgħira u mill- ewwel snin fl-iskola primarja.

Bħalissa nikkalkolaw li għandna 'l fuq minn 700 student u probabbli hemm aktar minn hekk.

Biex insiru nafu kemm għandna tfal u adoloxxenti bi problemi biex jiktbu u jaqraw beħsiebna nagħmlu testijiet nazzjonali f'kull livell tas-sistema edukattiva tagħna biex inkunu nafu f'liema stat u f'liema livell jinsabu u x'tip ta' għajnuna dawn għandhom bżonn.

Li nista' ngħid hu li l-għajnuna li qed nagħtuhom bħalissa - minkejja li m'għandix dubju mill-ġenerożita', mill-qalb tajba u mill-impenn ta' dawk li jgħinu lit-tfal li nsejħulhom batuti - żgur li m'hijiex biżżejjed.

Għalhekk l-ewwelnett hemm bżonn li fl-iskejjel tagħna nsaħħu l-kultura tal-qari u ndaħħlu l-libreriji, xi ħaġa li fl-aħħar snin tħalliet tmur lura u tħalliet tiġi traskurata.

Nieħu gost ngħid li diġa' għamilna kuntatti ma' kittieba li jiktbu kotba għat-tfal.

Fil-fatt dawn diġa' offrewlna li jmorru fl-iskejjel ħalli mat- tfal jaqsmu l-gost u s-sbuħija tal-kitba u tal-qari u ħalli t-tfal ikunu jistgħu jaraw lil dawn in-nies personalment.

Fil-bidliet li hemm bżonn nagħmlu wkoll fil-kurrikulu - din se tkun ukoll fuq l-aġenda tal-bidliet li qed nagħmlu - se nkunu qed nagħtu kas li minn eta' żgħira, jiġifieri mill- iskejjel primarji, ma jkunx hemm diskriminazzjoni kontra l-bniet.

Din se tkun minsuġa fil-bidliet kurrikulari li se nkunu qed nagħmlu.

Se nkunu qed inħeġġu wkoll biex fil-kurrikulu minn eta' żgħira, t-tfal u ż-żgħażagħ tagħna jkunu konxji mill-wirt storiku u kulturali kbir li għandu pajjiżna, wirt li jekk m'aħniex se noqogħdu attenti se nitilfuh minħabba li ħafna minnu jinsab fi stat ħażin anke ta' deterjorament.

Minbarra li jrid isir xogħol kbir ta' restawr f'dan il-qasam hemm bżonn ukoll li minn eta' żgħira t-tfal u ż-żgħażagħ tagħna jitgħallmu japprezzaw il-wirt storiku u kulturali li għandna għax ħafna drabi nistagħġbu li għalkemm għandna wirt kbir ħafna żgħażagħ ma jmorrux iżuru l-mużewijiet u ninsew li ħafna drabi, fis-snin li qattgħu fl-iskejjel, dawn ma ġewx imrawwma b'kultura li jmorru jżuru dawn il-postijiet.

Wieħed lanqas ikun ġust jekk ma jgħidx ukoll li ħafna minn dawn il-postijiet ma tantx huma ppreżentati b'mod li jiġbdu lejhom lit-tfal u liż-żgħażagħ u għalhekk hemm bżonn li l- mużewijiet tagħna jsiru aktar child friendly biex it-tfal u ż-żgħażagħ tagħna jieħdu gost imorru jaraw il-wirt ta' dawk li għexu fis-sekli ta' qabilna u mhux imorru f'postijiet fejn kulma jaraw hija kaxxa tal-ħġieġ b'xi ħaġa stramba ġo fiha.

Madam Speaker, la qed nitkellem fuq il-wirt storiku u kulturali tagħna jkun tajjeb jekk insemmi li l-gruppi u l-għaqdiet li huma involuti f'dan il- qasam qed jgħidulna li hemm bżonn ta' aktar konsultazzjoni u parteċipazzjoni sħiħa magħhom u li nisimgħu aktar l-opinjoni tagħhom biex l-abbozz ta' liġi li kien tħejja fl-aħħar jiem tal-Gvern preċedenti jitjieb ħalli jkun modern u jixraq għaż-żmenijiet tal-lum.

Kif diġa' għidt, fil- bidliet u fil-kurrikulu li għandna quddiemna se nagħtu aktar kas tal- kuntatt ħaj li hemm bżonn bejn id-dinja ta' l-edukazzjoni u d-dinja tax- xogħol f'kull livell u mhux biss fil-livell post-sekondarju u fil-livell universitarju.

Jien ninsab ċert li għandna x'nitgħallmu anke minn dak li jsir f'pajjiżi oħra - s'intendi mingħajr ma nimitaw bla sens - fejn minn eta' żgħira t-tfal ikunu qed jaħsbu l-ħin kollu dwar dak li qed jiġri 'il hinn mix-xatba ta' l-iskola.

Madam Speaker, għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-universita' irrid ngħid li bil-mod li bih ġew maħturin in-nies għall-kunsill u għar-rappreżentanza tal-Gvern fil-fakultajiet differenti diġa' tajna prova ċara u konkreta li aħna nemmnu fl-awtonomija ta' l-universita' bis-serjeta' u akkost li ma ħtarniex nies li setgħu taw kontribut validu f'dawn l-oqsma - m'għandix dubju li setgħu taw kontribut validu - imxejna b'żewġ kriterji li se ngħid x'inhuma.

Fil-ħatriet għall-kunsill u għar-rappreżentanza l-oħra fil-fakultajiet u fis-senat, l-ewwelnett aħna mxejna bil-kriterju li ma naħtru lil ħadd li preżentement hu attiv politikament u t-tieni nett iddeċidejna wkoll li ma naħtru lil ħadd li bħalissa qed jgħallem fl-universita' għax jidhrilna li b'dawn iż-żewġ kriterji nkunu qed niżguraw li l-universita', fl-awtonomija tagħha, tista' taħdem aktar aħjar u aktar bis-serjeta'.

Ta' min jgħid li għandna wkoll il-vantaġġ li fl-Universita' għandna rettur serju li mhux se jmexxi bil-mod kappriċċuż u bil-mod personali li kien imexxi bih ir-rettur ta' qablu liema tmexxija ħolqitilna ħafna u ħafna problemi - dawn ma nħolqux biss fl-universita' imma wkoll f'postijiet oħra u għad irridu nħabbtu wiċċna magħhom - li għad irridu nsibu l-mod li bih naffrontawhom u nsolvuhom.

Hawnhekk ikun tajjeb jekk ngħid ukoll li għall-universita' hemm maħsub li jkun hemm ombudsman, anzi ombudsperson - ma rridux niġu kkritikati li qed nitkellmu kontra n-nisa - għax f'dan il-qasam għandna bżonnu.

L-Ombudsman nazzjonali diġa' ħalla effett tajjeb fuq l-universita' għaliex wara ċerti porkeriji li saru fl-universita' il-mod kif kienu jinħatru ċerti nies fuq il-gosti personali tar-rettur ta' qabel - imn'Alla kien l-Ombudsman li ġibed l-attenzjoni ta' l-irregolaritajiet kbar li saru biex l-universta' bdiet toqgħod attenta aktar u tuża' autodisciplina biex tiżgura li l-affarijiet isiru bis-serjeta'.

Għalhekk m'għandix dubju li fl- Universita' ir-role ta' ombudsperson se jkun importanti ħafna.

Fil-livelli kollha tas-sistema edukattiva, biex ikollna aktar fiduċja fis-sistemi ta' l-eżamijiet tagħna, se ndaħħlu sistema serja ta' reviżjoni tal-karti.

Min jitlob reviżjoni tal-karta ta' l-eżami se jkollu aċċess li jkun jaf kif mar u mhux sempliċement joqgħod fuq dak li jkun qal dak li jkun immarkalu l-karta.

Bħalissa s-sistema m'hijiex serja u għandna ħafna x'nitgħallmu minn sistemi serji f'pajjiżi oħra.

MADAM SPEAKER: Onor. Bartolo, skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi biex tkompli tinstema'.

ONOR.

LOUIS GALEA: Nippoponi li l-Onor.

Bartolo jkompli jinstema'.

MADAM SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

ANTON REFALO (Segretarju Parlamentari): Nissekonda.

MADAM SPEAKER: Hawn talba biex l-Onor.

Bartolo jkompli jitkellem.

Il- Kamra taqbel?

(Onor. Membri: Iva)

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u lill- Kamra kollha u nwiegħed li minn hawn u ftit minuti oħra nagħlaq id-diskors tiegħi.

Kif diġa' għidt, għandna ħafna xogħol x'nagħmlu f'dan il-qasam.

L- għajnuna u l-kontribut ta' kulħadd se jkun aċċettat, mitlub u apprezzat.

Il-bidliet iridu jsiru bil-għaqal u b'riflessjoni ċara fuq dak li qed nagħmlu.

Fil-fatt se ndaħħlu l-edukaturi u l-ġenituri, anke permezz tal- kunsilli skolastiċi.

Jien m'għandix dubju li fis-sistema edukattiva tagħna hemm sehem kbir li jridu jagħtu l-għalliema, l-kunsilli skolastiċi u l- kunsilli lokali.

Se nkunu qed niġbru l-enerġija, l-ideat u t-talenti tan- nies kollha li għall-ġid ta' uliedna u għall-ġid ta' pajjiżna se nkunu qed naħdmu flimkien biex nagħmlu l-bidliet li hemm bżonn fis-sistema edukattiva tagħna, bidliet li kif diġa' għidt jidħlu wara riflessjoni serja, bil-parteċipazzjoni ta' dawk kollha milquta mingħajr għaġġla bla sens.

Hemm bżonn li għall-futur ta' pajjiżna nagħmlu sistema edukattiva tajba f'kull qasam tagħha - dik tal-Gvern, dik tal-Knisja u dik privata - biex pajjiżna jkun jista' jimxi 'l quddiem.

Nerġa' ngħid, l-għajnuna u s-sehem ta' kull min hu lest biex jagħti sehmu għall-ġid ta' l-edukazzjoni u ta' pajjiżna mhux biss se jkun mixtieq u mitlub iżda niżgura li jkun apprezzat.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Francis Zammit Dimech.

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Madam Speaker, fid-Diskors tal-President fl- okkażjoni tal-ftuħ ta' dan il-Parlament insibu li l-ebda ħidma tal-bniedem ma tista' tirnexxi jekk warajha ma jkunx hemm viżjoni li tgħaqqad l-imħuħ u l-qlub.

Naturalment wieħed ma jistax ma jaqbilx ma' sentiment bħal dan, pero' bl-iktar mod oġġettiv insostnu li almenu minn dak li qed joħroġ s'issa min-naħa tal-Gvern ġdid ifformat mill-Partit Laburista għad hemm nuqqas serju tal-viżjoni meħtieġa għat-tmexxija ta' pajjiżna.

Fl-aħħar 10 snin, l-Amministrazzjoni Nazzjonalista kellha numru ta' għażliet fundamentali x'tagħmel u dawn l-għażliet kellhom tista' tgħid mira waħda li tikkaratterizza l-mod kif saru dawk l-għażliet kollha.

Madam Speaker, din kienet il-mira tal-ħolqien tax-xogħol u t-tkattir tal-ġid ekonomiku.

Nista' ngħid dan għal għażliet li saru fis-settur finanzjarju tal-pajjiż, bħal per eżempju, għall-mod kif tkabbar is-settur bankarju, kif żviluppaw servizzi finanzjarji ġodda u f'dan il-każ partikolari anke bl-appoġġ ta' l- Oppożizzjoni ta' dak iż-żmien.

L-ewwel aċċenn li għamel il-Ministru responsabbli mill-edukazzjoni fid- diskors tiegħu kien li se joħroġ rapport fejn, fost affarijiet oħra, se jiżvela kemm hemm problema ta' twieqi li ma jingħalqux tajjeb fl-iskejjel.

Naturalment, meta nisma ministru jibda b'dan l-ilment bħala l-ewwel aċċenn tiegħu, neħodha bħala kumpliment kbir għall-politika li segwejna fil-kamp ta' l-edukazzjoni fl-aħħar 10 snin, għaliex bla dubju hemmhekk ukoll ridna nagħmlu għażliet li kienu marbuta mal-ħolqien tax-xogħol.

Kif tista' tiġbed l-investiment lejn il-pajjiż - l-Onor.

Evarist Bartolo tkellem anke f'dan ir-rigward - jekk ma jkollokx nies imħarrġin tajjeb jew inkella jkollok universita' li jkollha mhux t-twieqi ma jinagħlqux tajjeb imma jkollha l-bibien jissakru tajjeb għaliex ikollok nies li ma jistgħux jidħlu ġewwa?

(Onor. Membri: Hear, hear) Kif tista' tiġbed l-investiment lejn pajjiżek jekk ma tħarisx lejn it-twieqi ta' opportunitajiet ġodda kemm fil- kamp ta' komunikazzjoni kif ukoll f'dak kollu li jirrappreżenta l-kamp ta' l-infrastruttura.

Naturalment ma kienx l-iskop tiegħi li nitkellem fuq il-kamp edukattiv, pero' xtaqt nagħmel aċċenn ieħor għad-diskors ta' l-Onor.

Bartolo fejn semma' li l-ħatriet li saru min-naħa tal-Gvern jirriflettu r-rispett lejn l- awtonomija ta' l-universita'.

Jien nammetti li sakemm smajt almenu d- diskors tiegħu kelli impressjoni oħra, kelli impressjoni li meta wieħed jara dik il-lista ma kienx ċert jekk kenitx lista ta' ħatriet fuq il- fakultajiet ta' l-universita' jew summary ta' lista ta' diversi kandidati u uffiċjali fi ħdan il-Partit Laburista.

Dan ma jfissirx li m'hemmx diversi minnhom li għandhom il-kwalitajiet validi tagħhom, pero' naħseb li wieħed irid ifisser dan is-sentiment ukoll.

Madam Speaker, l-għażliet fundamentali min-naħa ta' l-Amministrazzjoni Nazzjonalista saru żgur fil-qasam ta' l-infrastruttura fejn ridna nħarsu lejn proġetti li mhux biss kienu importanti fihom infushom imma li kienu verament iċ-ċavetta, it-tieqa - ħalli nibqa' bl-istess metafora - għall- ħolqien ta' impjiegi u għat-tkattir tal-ġid ekonomiku fil-pajjiż.

L- eżempji li wieħed jista' jagħti huma varji.

Wieħed jista' jsemmi, bla dubju, proġetti li saru in konnessjoni mat-tisħiħ fil-portijiet, il-bini ta' mollijiet fi Fuel Wharf, it-terminal għall-passiġġieri f'Pinto Wharf, it-terminal il-ġdid għall-passiġġieri u xogħlijiet kbar oħra fiċ-Ċirkewwa.

La qed insemmi l-kamp marittimu, ma nistax ma nsemmix il-fatt kif sar l- iżvilupp tar-reġistru tal-vapuri reġistrati f'pajjiżna u kif l-Awtorita' Marittima f'dan ir-rigward tat sehem mill-iktar importanti.

Wieħed irid ifakkar li kien hemm żieda sostanzjali fin-numru ta' vapuri reġistrati f'Malta li t-tunellaġġ tagħhom żdied minn żewġ miljuni fl-1987 għal iktar minn 18-il miljun fl-1995.

Naturalment ma nistgħux ma nsemmux ix-xogħol estensiv li sar biex terminal 1 tal-Freeport ikun jista' jopera bħala container terminal.

Ma nistgħux ma nsemmux dak li sar għar-rigward ta' l- air terminal fil-pajjiż.

Inbena air terminal ġdid mgħammar b'sistemi mill- iktar moderni u li jista' jlaħħaq mal-moviment ta' 1,200 passiġġier kull siegħa.

Ma nistgħux ma nsemmux ukoll l-aspett tat-telekomunikazzjoni fejn bla ebda dubju għamilna rivoluzzjoni sħiħa.

Rivoluzzjoni li fissret żieda fenomenali fil-linji tat-telephone kif ukoll tibdil fis-sistemi amministrativi, għaliex minflok ma jkollok queue ta' nies jistennew għal linja tat-telephone u jridu jaraw lil min se jistaqsu biex jingħataw dak is- servizz f'ħafna partijiet ta' Malta introduċejna s-sistema ta' service on demand.

F'dan ir-rigward bejn l-1987 u April ta' l-1996 in-numru ta' linji privati minn 85,000 tela' għal 172,000.

Mhux hekk biss.

Irrid insemmi wkoll l-introduzzjoni ta' sistemi ġodda, bħalma huma l-card phones madwar Malta u GĦawdex.

In-numru tagħhom issa laħaq l-1,300 u tant saru popolari li matul l-1995 inbiegħu madwar 860,000 telecard.

Niġi issa għall-iżvilupp fil-qasam internazzjonali.

L-exchange internazzjonali ġie mkabbar b'270 ċirkwit biex ilaħħaq mad-domanda.

Kellna l-introduzzjoni tal-fibre optic link bejn Malta u l-Italja.

Sar investiment sabiex il-pajjiż ikollu l-enerġija meħtieġa kif ukoll sabiex ikollna l-kwantita' ta' ilma neċessarja għall-pajjiż.

Kif nafu l-ammont ta' ilma li qed jiġi prodott illum huwa d-doppju ta' dak li kien jiġi prodott fl-1986.

Dawn id-deċiżjonijiet kollha kienu bżonnjużi li jittieħdu sabiex il-pajjiż ikun attrezzat f'dan ir-rigward u anke għaliex fhimna li mingħajr air terminal modern, mingħajr infrastruttura bankarja effiċjenti, mingħajr sistema ta' telekomunikazzjoni li tpoġġi lil Malta verament bħala mezz li jista' jkun ċentru anke ta' attivita' kummerċjali oħra, mingħajr garanzija tas-servizzi kollha ta' enerġija u ta' l-ilma, mingħajr l- aspetti, fi kliem ieħor, kollha li jirrappreżentaw infrastruttura ta' pajjiż, mingħajr l-iżvilupp imbagħad fil-portijiet tagħna, ma stajniex nattiraw l-investiment li kien meħtieġ għat-tkattir tax-xogħol.

U meta llum in-naħa tal-Gvern qiegħda tagħmel rapport wara l-ieħor, trid fost fatturi oħra tistabbilixxi kemm dawn il-korporazzjonijiet li pprovdew dawn is-servizzi jew kemm il-gvern nefaq flus f'dan ir-rigward, naħseb li l- Gvern ikun qed juri maturita' politika jekk jitkellem f'termini ta' x'investiment sar.

Aħna narawhom il-headlines.

Fil-gazzetta "KullĦadd", per eżempju, nhar il-Ħadd li għadda rajna headline fejn qalu li anke l- iSptar Zammit Clapp għandu dejn ta' Lm1 miljun.

Jien ma nistax nifhimhom ċerti headlines.

X'nifhmu b'dan?

Dan ifisser li meta l-anzjani jmorru biex jirrikoveraw fi sptar speċjalizzat għalihom, suppost jibdew iħallsu biex dak l-isptar ma jkunx għamel l-investiment meħtieġ, minkejja li jkun sptar - fi kliem ministru ieħor min-naħa tal-Gvern attwali - "mudell biex nimxu fuqu"?

Madam Speaker, ir-realta' hi li ħadna d-deċiżjonijiet kuraġġużi kollha li kienu meħtieġa għall-pajjiż.

F'dan ir-rigward meta nħarsu lejn il-qasam ta' l-infrastruttura rrid ngħid li d-Diskors li sar fl-okkażjoni tal-ftuħ tal-Parlament, fil-fatt jagħmel kumpliment lill-Gvern għaliex ma jindika l- ebda proġett ta' infrastruttura li jinħass meħtieġ imma jgħid biss li l- Gvern irid ikompli jipprovdi s-servizzi pubbliċi essenzjali u jkompli jfittex li jtejjeb l-infrastruttura.

Din toffri wkoll l-ogħla livell ta' impjiegi sostenibbli u allura nifhem li anke dan id-Diskors japprezza l- wirt infrastrutturali li l-amministrazzjoni preċedenti, b'investimenti għaqlin għamlet ħalli l-pajjiż ikun attrezzat sabiex verament ikun jista' jattira l-impjiegi u jkattar il-ġid ekonomiku għall-ġid tal-poplu Malti u GĦawdxi kollu.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG: Madam Speaker, id-Diskors li jsir mill-President għandu jkun bħal boxxla li turi direzzjoni ta' Gvern fil-ħidma tiegħu fil- bidu ta' leġislatura.

Ma jridx ikun fih kliem fieragħ imgeżwer f'pakkett sabiħ.

Għal min kiteb dan id-Diskors, issa huwa ż-żmien li jwettaq l- affarijiet.

Jien bla tlaqliq ngħid li stennejna li nkunu nafu aktar dwar x'jaħseb il-Gvern għall-futur tal-ħidma tiegħu.

Id-Diskors tal-President m'għandux ikun ġabra ta' pii desideri, ġeneralizzazzjonijiet u stqarrijiet li ma jkun fihom xejn għajr dak li hu ovvju.

Madam Speaker, kif qal il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, id-Diskors li għamel il- President fil-ftuħ ta' dan il-Parlament għandu tifsira iktar għall- affarijiet li ħalla barra milli għall-affarijiet li inkluda.

Nieħu bħala eżempju l-qasam li għalih jiena responsabbli bħala kelliem ta' l- Oppożizzjoni, il-qasam ta' l-Intern u l-ġlieda kontra l-kriminalita' u t- traffikar tad-droga.

Fid-Diskors tal-President hemm paragrafu li jgħid hekk:

"Imma l-qagħda soċjali f'pajjiżna ma tistax titjieb tassew jekk il- familji u ċ-ċittadini ma jħossuhomx imħarsa mill-kriminalita'.

Is- sigurta' tagħhom baqgħet tintlaqat ħażin fl-aħħar snin mill-firxa tal- pjaga tad-droga, li hi marbuta ma' kriminalita' organizzata immexxija b'riżorsi qawwija u moderni.".

Madam Speaker, il-kelma "moderna" fid-Diskors tal-President issemmiet seba' darbiet u kważi kważi jekk ma tissemmiex din il-kelma qisu ma jkunx diskors li ġej mill-Gvern Laburista.

Anke ġibduli l-attenzjoni li fil- gazzetta it-"Torċa" hemm li saħansitra anke l-għamara fl-Uffiċċju tal-Prim Ministru se tkun moderna.

Id-Diskors tal-President kompla hekk:

"Il-Gvern tiegħi beħsiebu jieħu miżuri ħorox biex isaħħaħ l-ilqugħ tas- soċjeta' tagħna min-negozju u mill-effetti soċjali ħżiena li dan in- negozju qed iqanqal.

Se tingħata attenzjoni speċjali lill-ħtieġa li jiżdiedu u jittejbu r-riżorsi ta' stħarriġ u ta' sigurta' meħtieġa biex inrażżnu bil-kbir it-traffikar tad-droga.".

Issa jekk tagħsar dan il-kliem kollu fejn hu l-pjan tal-Gvern fil-ġlieda kontra d-droga?

Jekk tagħsar is-sustanza ma ssib xejn ħlief dak li huwa ovvju għax, per eżempju, la jingħad x'se jsir, la kif u lanqas jissemma l- iċken ħjiel dwar x'inizjattivi se jittieħdu.

Issa l-Gvern ma jistax jaffordja li jkun superfiċjali bħal meta kien fl-oppożizzjoni.

Per eżempju, jien fittixt dak li kien iwiegħed il-Partit Laburista biex forsi nara jekk hemmx xi proposta konkreta f'dan il-qasam imma ma sibt xejn.

L- ewwel ma fittixt kien fil-ktieb l-irqiq "Iċ-Ċittadin l-Ewwel" li jgħid li:

"Gvern Laburista ġdid jiddikjara gwerra bla ħniena ..."

- bħal dak li qallu hemm gwerer bil-ħniena! -

"... kontra l-barunijiet tad-droga u jagħti lill-Pulizija l-mezzi meħtieġa biex ikunu jistgħu jmexxu din il-gwerra b'suċċess.

Il- liġijiet li jirrigwardaw is-sorveljanza tat-traffikanti, il-konfiska ta' l-assi tagħhom u miżuri oħra li jsaħħu l-ħidma tal-Pulizija kontra t-traffikar tad-droga jissaħħu skond mudelli mibnija fil-pajjiżi moderni Ewropej.".

Ikun tajjeb jekk ngħid li fittixt ukoll fil-ktieb l-oħxon "Iċ-Ċittadin l- Ewwel" imma dan prattikament jgħid l-istess ħaġa.

Madam Speaker, donna nsejna li l-liġi li tittratta dwar is-sekwestru tal- proprjeta' tat-traffikanti tad-droga ilha teżisti 10 snin, u li l-liġi li tissorvelja l-assi finanzjarji tat-traffikanti tad-droga ġiet introdotta mill-Gvern Nazzjonalista fl-1994 bl-emendi li kienu saru kemm għall- Ordinanza dwar il-Mediċini Perikolużi kif ukoll għal-liġi li tittratta dwar il-money laundering, liema liġi ġiet approvata f'Lulju ta' l-istess sena.

Donna nsejna wkoll li s-sorveljanza tal-kriminali tad-droga ġiet imsaħħa bil-liġi dwar is-servizz ta' sigurta' li għaddiet f'Lulju li għadda liema liġi kont ippilotajt jien fil-Parlament u li l-partit li llum qiegħed fil- gvern ivvota kontriha.

Jien qed insemmi dan il-qasam biex nuri u nwissi li issa s- superfiċjalita' se tiġi mikxufa u se tidher iktar fil-beraħ għax gvern ikun dejjem bl-ispotlight fuqu, jiġifieri kull kelma li jgħid u kull ġest, kull azzjoni u kull mossa tiġi mikxufa ħafna iktar milli meta wieħed ikun fl- oppożizzjoni.

Bħala Oppożizzjoni leali imma soda u iebsa se jkun id-dmir tagħna li filwaqt li nappoġġaw kull proposta li jkollha skop tajjeb u li tkun għall-ġid tal-pajjiż, nikxfu l-qerq ta' min bil-kliem sabiħ biss kien juża l-problema tad-droga għal skop politiku.

Fil-fatt dan għadu sejjer sal-lum u biżżejjed ngħid li jekk inħarsu lejn "It-Torċa" tas-17 ta' Novembru, fejn xi ġimgħa u nofs wara l-elezzjoni l-Pulizija għamlet qabda sostanzjali ta' droga, insibu dan il-kliem:

"Il-ġlieda kontra d-droga li ddikjara l-Prim Ministru Dr Alfred Sant mill-ewwel jum tal-ħatra tiegħu qed tħalli l-frott li jidher sew mis- suċċessi li qed tikseb l-Iskwadra Kontra d-Droga.".

Madam Speaker, l-Iskwadra Kontra d-Droga waqqafha l-Gvern ta' qabel, għad hemm l-istess nies li kien hemm taħt il-Gvern ta' qabel, is-supretendent sar taħt il-Gvern ta' qabel u l-Kummissarju huwa l-istess wieħed li kien hemm taħt il-Gvern ta' qabel.

Biex tagħqad, dan sar 15-il ġurnata wara l- elezzjoni u għalhekk li ngħidu li dan is-suċċess kien dovut minħabba li nbidel il-Gvern ...

GĦax dan huwa l-messaġġ li pprovat twassal it-"Torċa" liema messaġġ fl-opinjoni tiegħi kien xi ftit redikolu.

GĦalhekk kif għidt qabel huwa ħażin li tiġi politiċizzata l-problema tad-droga.

Imbagħad jekk wieħed ikompli jaqra "It-Torċa" iktar jidħak għax hawn qed jingħad li issa peress li saru dawn il-qabdiet tad-droga għandna nibdew nibżgħu mill-overdoses u miż-żieda fis-serq, jiġifieri ż-żieda fis-serq u l-overdoses li qed isiru issa huma minħabba s-suċċessi li qed tagħmel l- iSkwadra Kontra d-Droga.

Ara fi żmien l-Amministrazzjoni ta' qabel l- overdoses u s-serq ma kenux ir-riżultat tas-suċċessi ta' l-Iskwadra Kontra d-Droga li waqqaf il-Gvern Nazzjonalista stess.

Issa għandna "suċċessi bi problemi"!!

Jien qed ngħid dan mhux biex nippolitiċizza l-problema tad- droga imma biex nuri kemm huwa ħażin li jkun hemm min juża l-problema tad- droga - kif ġara - għal skop politiku.

Kif qal il-Kap ta' l-Oppożizzjoni dan id-diskors li qed niddibattu iktar se jibqa' magħruf għal dak li ma qalx milli b'dak li qal.

Id-Diskors tal-President m'huwiex xi essay, novella jew dramm imma huwa programm tal-Gvern.

F'dan is-sens huwa sinifikattiv li dwar l-iktar ħaġa importanti fis-soċjeta', jiġifieri x-xogħol, ma hemm xejn.

Issa m'hemm xejn jew għaliex m'hemmx pjani biex ikun hemm xi ħaġa fil-qasam tax-xogħol, jew inkella tant sabu l-affarijiet mexjin sew f'dan il-qasam illi issa qed jistħu jgħidu li m'hu se jagħmlu xejn f'dan il-qasam.

Meta nsemmu x- xogħol ma nsemmux biss kemm hemm nies jaħdmu bi qliegħ imma nsemmu wkoll il- kondizzjonijiet, l-ambjent u s-saħħa fuq il-post tax-xogħol.

Hija sorpriża kbira li Gvern - hu min hu - ma jsemmi xejn dwar ix-xogħol fil-programm tiegħu aħseb u ara kemm hija aktar sorpriża meta dan il- programm sar minn Gvern li jipproġetta ruħu - din dejjem smajniha - bħala l- Gvern tal-Labour jew il-Gvern tal-Ħaddiema.

Madam Speaker, jista' jkun li ma kienx żball li ma ntqal xejn fil-programm għax f'din il-kampanja elettorali l-Partit Laburista kien qed jipprova jgħid iva lil kulħadd u jwiegħed affarijiet kontradittorji lil nies b'interessi konfliġġenti; imma issa wasal iż-żmien li jrid jagħżel.

Jista' jkun li t-twettieq ta' kelma li tkun għidt waqt li kont fl-oppożizzjoni tkun tfisser li trid tinsa wegħda oħra li tkun għamilt lil ħaddieħor.

Fid-Diskors tal-President, miktub mill-Gvern tal-ġurnata, ma jissemma xejn x'se jsir minn ċerti proġetti ta' fejda.

Per eżempju, ma jissemma xejn jekk il-bini ta' kumpless ġdid fil-ħabs hux se jitkompla jew le u xi prijorita' se jingħata.

Jien skantajt kif proġetti importanti ta' leġislazzjoni li kienu tlestew - għajr ftit irtokki - ġew injorati fid- Diskors tal-President.

Insemmi, per eżempju, l-proġett ta' l-emendi sostanzjali għal-liġi dwar is-suċċessjoni biex titneħħa darba għal dejjem id-diskriminazzjoni kontra t-tfal illeġittimi u jingħataw iktar drittijiet lill-mara u raġel miżżewġin għar-rigward l-assi ta' xulxin.

Ħaġa oħra ta' l-iskantament - din semmiha wkoll l-Onor.

Austin Gatt - kienet kif il-kliem "kunsilli lokali" f'dan id-Diskors m'humiex imsemmija.

Huwa veru li l-Partit Laburista kien kontra l-kunsilli lokali u qal li m'għandniex nies biżżejjed biex inħaddmuhom, li dawn se jifirxu l-poter iż-żejjed u li se jkollna gvern għal kull belt u raħal; imma issa li ġew aċċettati minn kulħadd stennejt li minkejja li vvota kontra l-liġi dwar il- kunsilli lokali l-Partit Laburista kien se jgħid xi ħaġa dwarhom.

Madam Speaker, id-Diskors tal-President jagħlaq bil-kliem ta' San Franġisk.

Naturalment dan huwa dejjem aħjar milli jagħlaq b'xi patt max- xitan!

Jien ukoll nixtieq nagħlaq bi ħsieb fuq San Franġisk.

J'Alla dejjem niftakru fit-tagħlim ta' San Franġisk, anke meta niddiskutu l- problemi ta' l-ambjent u l-protezzjoni ta' l-annimali - anke jekk huma biss għasafar - li ma jistgħux jipproteġu lilhom infushom u allura rridu nipproteġuhom aħna.

Nisperaw li niftakru wkoll fl-eżempju ta' San Franġisk u meta niddiskutu f'dan il-Parlament l-għaqda tal-familja bħala s- sisien tas-soċjeta' Maltija u l-importanza li ma nagħmlu xejn li jkisser is- siment li jgħaqqad is-soċjeta' tagħna, niftakru wkoll fil-kliem ta' San Franġisk.

Il-kliem ta' San Franġisk m'għandniex biss inlaħalħu griżmejna bih, imma rridu nattwawh.

Grazzi ħafna.

(Onor. Membri: Hear, hear)

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Lino Spiteri.

ONOR.

LINO SPITERI (Ministru ta' l-Ekonomija u l-Finanzi): Sinjura President, meta tisma' lill-kelliema tan-naħa ta' l-Oppożizzjoni tħoss sens interessanti - forsi spjegabbli imma xorta waħda narah interessanti - tħoss sens ta' diżorjentament, tħoss sens ta' nies li sewwa sew ma jafux fejn qegħdin jew flok "ma jafux fejn qegħdin" forsi aħjar wieħed ipoġġiha "ma jirrealiżżawx fejn qegħdin".

It-transizzjoni qasira - kemm hawn b'kollox hawnhekk?

Ħmistax-il pied? - minn naħa waħda tal-Kamra għan-naħa l-oħra tal-Kamra għadhom ma assorbewhiex.

Tifhimha, ma kenux qegħdin jistennew ir- riżultat ta' l-elezzjoni, imma xorta waħda naħseb illi ssibha interessanti u interessanti ħafna.

Li ma tifhimx huwa li tisma' diskorsi li jġiegħluk taħseb li n-naħa l-oħra, fir-ras tagħhom stess, fuq nett stess, fil-kap tagħhom stess, fil-Kap ta' l-Oppożizzjoni, qisu hemm ħoss, a feeling, li l- poplu qiegħed jiġġennen.

Tisma' elenku, kważi siegħa u nofs, u mbagħad komplimentat mid-diskorsi interessanti f'kull wieħed minnhom - partikolarment il-maiden speeches u nsegwi l-konswetudni u nifraħ lil min għamel il-maiden speech, anke jekk m'huwiex maiden għal kollox imma nifraħlu wkoll - u anke dak maħruġ mill-kap, minn fuq nett, illi qishom mhux huma li għamlu xi ħaġa li minħabba fiha tilfu l-elezzjoni imma li l- poplu qiegħed jiġġennen.

Kellna elenku sħiħ min-naħa tal-Kap ta' l- Oppożizzjoni, komplimentata kif għidt minn dawk li tkellmu s'issa, saħansitra mill-kelliemi ta' qabel ta' l-aħħar - ma kellix il-pjaċir nisma' għal kollox lill-ħabib tiegħi l-Onor.

Tonio Borg li dejjem ħadt pjaċir nisimgħu u nibqa' nieħu pjaċir nisimgħu - li saħansitra rrepeta argument li kien uża f'dibattitu fuq it-television dwar l-Universita'.

Semma l-bibien magħluqa ta' l-Universita' meta hu stess kien wieħed li l-ebda bieb ma kien magħluq għalih u mn'Alla għax b'hekk kellna prodott li jien inqisu tajjeb u kien hemm oħrajn li huma prodotti tajbin, iktar fuq dik in-naħa tal-Kamra u ftit min-naħa tagħna tal-Kamra, għax il-bibien magħluqin għal din in-naħa tal-Kamra kienu bibien differenti, kienu bibien politiċi magħluqin għan- naħa tagħna tal-Kamra.

Ara ma tmorrux taħsbu li meta kien hemm it-transizzjoni tal-gvern daqshekk qasira - 15-il pied minn faċċata għall-oħra f'din il-Kamra - it- transizzjoni kienet ħafifa kif saret din id-darba!

Meta kien hawn l-aħħar bidla fil-gvern, fl-1987, u jien għadni kemm qiegħed nitkellem bħalissa ma' ċerti nies li għaddew minnha, it-transizzjoni kienet ħafna differenti.

Il-bibien magħluqin kienu bibien magħluqin għax-xogħol u għall-manteniment tal-familja.

Jiġifieri noqogħdu attenti kif nitkellmu, qisna n-naħa ta' l- Oppożizzjoni tal-lum għaddiet minn xi infern u n-naħa tal-Gvern tal-lum għexet dejjem fil-ġenna ta' l-art.

It-tnejn li aħna ngħixu ġo Malta u Malta la hi infern u lanqas hi ġenna ta' l-art imma hija post li għandu kultura li fiha ħafna difetti.

Pero' meta terġa' tirrifletti fuq dak li smajna u fuq il-Kap ta' l- Oppożizzjoni tgħid li dan jaħseb illi meta l-poplu b'maġġoranza ċara, f'elezzjoni mmexxija minnu li pproduċiet riżultat pervers f'termini ta' siġġijiet imma tat lill-Partit Laburista kemm kemm inqas minn 51% - eżattament 50.72% li ma jmorrux imeruni l-Onor.

Josef Bonnici li qiegħed faċċata tiegħi u l-Onor.

Austin Gatt - qisu l-poplu dak inhar tilef rasu.

Minflok ma l-Kap ta' l-Oppożizzjoni u l-Partit Nazzjonalista wara dan iż- żmien kollu rriflettew għaliex tilfu l-elezzjoni, qed iduru fuq il-poplu u jgħidulu li qed jiġġennen għax hawnhekk hawn elenku dwar kemm kienu tajbin, kemm kienu sodi u kemm kienu addirittura perfetti.

Meta tara din l- attitudini li ma jagħrfux imqar żball wieħed milli għamlu ...

S'issa f'sagħtejn ta' diskorsi mill-Oppożizzjoni - l-parti l-kbira minnhom meħuda mill-kap veteran tagħhom u meta ngħid "veteran" ngħidha b'mod komplimentuż u mhux biex inmaqdru - ma smajniex ammissjoni ta' żball wieħed.

Il-verdett demokratiku u ċarissimu tal-poplu jridu jinjorawh u baqgħu bit-tema li huwa l-poplu li qed jiġġennen u li tilef rasu.

Huma m'għamlu assolutament xejn ħażin!

Huma għamlu kollox perfett!

Huma ħallew stat ta' perfezzjoni!

Meta jiena nara din l-attitudini anke fil-kelliema - ma ngħidilhomx sekondarji għax diġa' tkellmu heavy-weights u anke dawk li huma maidens ukoll huma heavy-weights - primarji u fil-kap innifsu, jiena ngħid li għandna konferma għaliex seħħet il-ħerba li sibna mhux fil-Partit Nazzjonalista imma f'Malta.

Jien qed nuża l-kelma "ħerba" b'mod meqjus ħafna.

Illum għall-grazzja ta' l-imbierek Alla jien nkarigat mill-finanzi tal- pajjiż u minkejja li jien politiku xorta nħoss piż kbir fuqi bħala l- bniedem inkarigat minn settur sensittiv ħafna.

Għalhekk kif qgħadt attent kif nitkellem mill-għada ta' l-elezzjoni meta kont naf illi se jkolli niret il-piż iebes li kellu l-Ministru ta' qabli - dan huwa piż iebes għal kulħadd - kont meqjus f'kull kelma li għidt u ktibt.

Illejla wkoll se nitkellem b'mod meqjus allavolja jien politiku u għandi l-kompitu li bħala politiku nattakka.

Għalkemm għandi fuqhiex nattakka u għandi ħafna xi ngħid xorta se nkun meqjus u ma ngħidx kollox.

Pero' l-kelma "ħerba" nużaha għax dak li wiret il-Partit Laburista hekk kif daħal fil-gvern kien il-kuntrarju ta' l-immaġini li kienet qiegħda tiġi proġettata u ta' dak li smajna fil-Parlament il-bieraħ u llum min-naħa ta' l-Oppożizzjoni l-ġdida.

Jien qiegħed nikkonċentra fuq il-Kap ta' l-Oppożizzjoni għax huwa l-bniedem li m'huwiex sempliċement kap ta' l-oppożizzjoni llum imma kien prim ministru l-bieraħ u għalhekk kellu l-aċċess għall-informazzjoni kollha u kellu l-ministri jirrapportawlu kollox.

Meta nisma' dik l-attitudini li rajniha fis-suppost analisi li għamlu bħala partit mentri m'għamlu analisi xejn .....

Ċerti żgħażagħ fil-Partit Nazzjonalista - il-kuxjenza ta' dawn iż-żgħażagħ għadha sabiħa kif għandha tkun il-kuxjenza taż-żgħożija jiġifieri m'hijiexx imtebba' bil-kallijiet li jitilgħulek meta bħali, mhux bħal ħaddieħor, jien l-ewwel wieħed, tkun ilek wisq fil-politika - raw xi żbalji seta' kien hemm, imma l-ex-Prim Ministru, il-bniedem li kellu t- tagħrif kollu, ma ra xejn x'seta' kien hemm u ġie f'dan il-Parlament u għamel siegħa u nofs jgħajjar lill-Partit Laburista u lill-poplu Malti għax iġġennen meta kala 'l barra lill-Partit Nazzjonalista mill-gvern; u dan bla ma jagħraf quddiem il-poplu - imqar fil-kuxjenza tiegħu - il-ħtieġa li kultant tgħid mea culpa!

Mela aħna mhux ilkoll insara, inbusu jew ma nbusux is-salib?

Mela d-dnubiet politiċi tagħna ma rridux nagħrfuhom ukoll?

Dan lanqas għaraf dnub wieħed, u hemmhekk tibda tifhem, mhux is- sens ta' diżorjentazzjoni li bdejt bih, imma x'inhu żbaljat fil-Partit Nazzjonalista sal-lum wara l-elezzjoni u iżjed u iżjed x'kien żbaljat il- bieraħ meta kienu fil-gvern.

Inti qiegħed tisma' lil xi ħadd li qisu għex maqtugħ mir-realta'.

Imma possibbli li bħala Prim Ministru kien maqtugħ mir-realta'?

Inti qiegħed tisma' lil xi ħadd li anke llum meta l-affarijiet bdew ħerġin minkejja l- prudenza tan-naħa tagħna - għalkemm mhux dejjem hija prudenti biżżejjed - qisu maqtugħ mir-realta'.

Imma veru huwa maqtugħ mir-realta' jew inkella apposta qiegħed jagħmel rwol li jaħbi r-realta', li ma jammettix ir-realta' billi jmur fuq l-attakk?

Il-mistoqsija li rridu nagħmlu hija: M'huwiex jara r-realta', qed jaħrab mir-realta' jew qed jgħawweġ ir-realta'?

Dan hu li rridu nindirizzaw.

Jien ngħid li m'huwiex qiegħed jaħrab mir-realta', mhux m'huwiex jara r-realta', imma agħar minn hekk, ir-realta' jrid jgħawwiġha.

Għalhekk rajna diskors li f'kemm ili jiena f'dan il-Parlament - u l-ewwel darba li tlajt issa huwa 34 sena ilu, għalkemm kien hemm gap ta' 15-il sena barra mill-Parlament għaliex jiena m'iniex wieħed mill- veterani f'terminu ta' servizz - kien wieħed mill-iżjed diskorsi li qatt smajt li weġġgħuni.

Il-politika hija politika, il-konfront politiku jrid ikun, il-clash ta' ideat kontrastanti jrid ikun inkella ma jkollokx demokrazija.

Imma li jkollok sitwazzjoni fejn nisimgħu d-diskors li smajna l-bieraħ m'għandu jkun fl-ebda soċjeta' tassew demokratika.

Għax il-bieraħ kellna Kap ta' l-Oppożizzjoni li fetaħ id-diskors tiegħu billi stqarr li jrid ikun kostruttiv fejn għandu jkun kostruttiv u mbagħad il-ħin kollu l- fil ta' dak li qal - u in parti kien rifless illejla għalkemm mhux il-ħin kollu - kien diskors maħsub biex jagħmel ħsara lill-pajjiż billi joħloq l- inċertezza, Madam Speaker.

U din ngħidha bir-responsabbilta' kollha.

Il- ħsieb kien li joħloq l-inċertezza.

Anke l-istess emenda li ppreżenta - u se niċċitah - fiha dan il-kliem.

L- Onor. Fenech Adami jrid li din il-Kamra tiddikjara li:

"4. hija tal-fehma li d-diskors ma għamel xejn biex titnaqqas l- inċertezza li nħolqot fil-pajjiż bir-riżultat ta' l-elezzjoni.".

Imma x'diskors hu dan f'kontest demokratiku?

GĦandek deċiżjoni ċarissima ta' partit li ġġieled mill-Oppożizzjoni u rnexxielu jikseb 50.72% tal-voti u tgħid li b'hekk inħolqot inċertezza?

Inħolqot inċertezza għax ħadmet id- demokrazija, għax id-demokrazija tat il-verdett tagħha.

Bl-akbar wiċċ li ma jistħi minn xejn tiġi tippreżenta emenda għall-mozzjoni tal-ħabib tiegħi, l-Onor.

Joseph Abela - li nifraħlu għad-diskors li għamel, bħalma ferħitlu l-Kamra kollha u bir-raġun - li titkellem fuq l-inċertezza ta' riżultat demokratiku u mbagħad fl-istess nifs tgħid li trid tkun Oppożizzjoni kostruttiva u Oppożizzjoni leali!

Se tkun Oppożizzjoni leali meta m'intix taċċetta r-riżultat ta' l-elezzjoni, meta m'intix taċċetta l- verdett tal-poplu?

Dażgur li jien naċċetta li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni jgħid li l-Oppożizzjoni se topponi u se żżomm il-programm tagħha, imma kif jista' jkun tgħid li nħolqot l-inċertezza għax il-poplu ta d-deċiżjoni tiegħu?

Jekk noqogħdu sejrin hekk, kull elezzjoni li jkun hemm u kull deċiżjoni li tittieħed dejjem toħloq l-inċertezza.

Mela għax ikollok bidla fil-gvern dejjem toħloq inċertezza!

Li tgħid li meta jkun hemm bidla fil- gvern ikun hemm ċertu żlogar, ikun hemm ċertu żlogazzjoni tas-sitwazzjoni fil-pajjiż, nifhimha.

Mela le!

Anke meta tiżżewweġ ikun hemm ċertu żlogar, għax minn għarus għal miżżewweġ trid tidra, aħseb u ara meta ...

Imma din hija xi ħaġa oħra.

Dan huwa żwieġ kompletament differenti, hija tmexxija differenti.

Mhux bilfors ikun hemm transizzjoni!

Imma li tgħid li r-riżultat innifsu ta' l-elezzjoni ħoloq inċertezza huwa turija li ma temminx bis-serjeta' fid-demokrazija, huwa turija li hemm xi ħaġa iżjed minn hekk; qiegħed inti stess tipprova toħloq inċertezza.

U d-diskors kollu tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni kien maħsub biex joħloq inċertezza.

Imbagħad il-Kap ta' l-Oppożizzjoni tkellem fuq il-wirt li ħalla.

Madam Speaker, inti nzertajt nutar u bħal nutara oħra f'dan il-Parlament, avukati u anke aħna li ma writna xejn, ilkoll nafu xi jfisser wirt għaliex għandna l-wirt nazzjonali, għandna l-wirt ta' ċittadini.

Tkellem fuq il- wirt kbir li ħallielna.

U mela le!

Aħna nagħrfu li saru affarijiet fid- disa' snin u nofs ta' Amministrazzjoni Nazzjonalista li iva ta' min ikomplihom, iva kienu tajbin u huma parti mill-wirt tagħna.

Mela aħna se ngħidu bħalma qalu huma li meta telgħu fil-gvern ma sabu xejn tajjeb?

Mela aħna se noqogħdu nissottoskrivu għall-filosofija politika li x-xemx tibda titla' kull meta jitla' partit ġdid?

Il-programm tagħna kien jgħid - u l- Prim Ministru Alfred Sant għadu jgħid sal-lum u għalhekk jien mhux biss inqisu bħala ħabib tiegħi imma veru immatura sewwa fil-politika kif għandek timmatura - li aħna nibnu fuq it-tajjeb li sibna u nipprovaw insewwu l- ħażin li sibna.

Kien hemm affarijiet li kienu tajbin, imma li titkellem fuq il-wirt li ħallejt qisu l-wirt kien wieħed magħmul minn attivi biss u passivi ma fih xejn, magħmul minn ġid biss, minn beni biss u xi tħallas m'għandek xejn, trid tkun daqsxejn waħda mhux tbati minn l-amnesia imma trid tkun qiegħed apposta tgħawweġ ir-realta', tkun qiegħed apposta tieħu pożizzjoni li minn fuqha trid toħloq inċertezza f'dak li qiegħed jagħmel il- Gvern meta jistqarr x'inhi l-pożizzjoni reali li sab, kif għadna ma stqarrejniex.

U jiena l-iżjed bniedem li nista' ngħid, u llum dawn l- affarijiet ħerġin anke fil-gazzetti.

L-esperti ta' Malta, naqra naqra qegħdin jitkellmu issa, lili qegħdin jiġu jgħiduli, f'okkażjoni jew oħra, x'inhi l-verita'.

Issa qegħdin jaħslu jdejhom u jgħiduli: Isma' aħna widdibna, wissejna x'kienet il-verita'.

Imma fil-beraħ ma konna nafu xejn minn dan, lanqas il-kummentaturi li suppost tkellmu, li setgħu qraw is- sinjali, ma kienu jgħidu xejn minn dan.

Wisq inqas kien jgħid l-ekonomista tan-naħa tal-Gvern u membri oħra tan-naħa tal-Gvern - mhux għax irrid naqbad miegħu - li issa qed iwiegħdu li se jħarsu lejna qishom isqra, u sewwa jagħmlu.

Iva, hekk agħmlu; ħarsu lejna qiskom isqra ħalli aħna ma nagħmlux l-iżbalji li għamiltu intom, bħal meta sirtu komdi u arroganti żżejjed kif f'ċertu żmien fl-imgħoddi kien sar il-Gvern Laburista.

Imma li llum wieħed jiġi jgħidlek li se jgħassek qisu seqer u li ħallielek wirt perfett mingħajr ma jagħraf li mal-wirt tajjeb ħallielek affarijiet - iva, mela le! - li bl- Ingliż isejħulhom horrendous u bil-Malti nsejħulhom tal-waħx, bilfors ikollok tistaqsi x'pożizzjoni qed jieħu u x'serjeta' qed jersaq biha dan fil-Parlament.

Madam Speaker, issemmew cabinet memos, issemma memorandum li juri kemm is-servizz taċ-ċivil hu wieħed perfett.

U ejjew ma niċċajtawx!

L- ewwelnett ejjew inħarsu bis-serjeta' lejn x'inhu s-servizz taċ-ċivil u intom li kontu ministri, jekk tridu għamlu jdejkom fuq qalbkom u għidu bis- serjeta' kif tħallew partijiet - mhux kollha; hemm it-tajjeb, dażgur li hemm it-tajjeb - mis-servizz taċ-ċivil u t-tieni nett, il-Kap ta' l- Oppożizzjoni, dak il-memorandum semma!

Per eżempju, għaliex ma semmiex il- memorandum li rċieva f'Ġunju li għadda meta kien qed jikkonsidra jagħmilx l- elezzjoni jew le?

Għaliex ma jgħidx x'kien fih dak il-memorandum?

Ara jien, m'iniex se ngħid.

Le, ma ngħidx.

Ara jien m'iniex se nikxfu.

Le, ma nikxfux.

Imma hu li qed jagħmel dak l-attakk, għax ma qalx x'parir ingħata bħala prim ministru u mhux bħala kap - għax hemm differenza - tal- partit?

Kumbinazzjoni bħalissa qed nara dieħel lil sieħbi l-Onor.

Austin Gatt li għalkemm ma naqblux, jien nirrispettah.

Per eżempju, filwaqt li bħala segretarju tal-partit l-Onor.

Austin Gatt għandu role partiġġjana x'jagħmel, bħala membru parlamentari għandu role partiġġjana imma fl-istess ħin huwa wkoll rappreżentant tal-kostitwenti tiegħu li vvotawlu.

Min jaf min ivvotalu?

Terġa' prim ministru huwa iżjed minn hekk għaliex prim ministru ma jibqax biss kap ta' partit għax ikun il-kap tal-pajjiż kollu u għalhekk għalkemm irid jaħdem biex imexxi 'l quddiem lill-partit tiegħu, qabel kollox l-ewwel responsabbilta' tiegħu tkun lejn il-pajjiż kollu għax jekk huwa l-kap tal-pajjiż huwa responsabbli biex jagħmel u jwettaq il-ġid tal-pajjiż kollu.

Fil-fatt huwa għalhekk li l-Onor.

Alfred Sant qed jenfasizza li dak hu li rridu nipprovaw nagħmlu aħna, jekk nitħallew nagħmluh.

M'iniex qed ngħid "jekk nitħallew nagħmluh" għax ma nkunux ikkritikati.

Allaħares tieqaf il- kritika, allaħares aħna wkoll inkunu mdawrin bis-sikofanti - bil-Malti ngħidu "dawk li jilagħquk" - u allaħares aħna wkoll insiru torox għall- osservazzjonijiet, għas-suġġerimenti u għall-kritika li ssirilna.

Allaħares ikollna prim ministru li jinqata' f'bozza u min suppost jagħtih il-pariri l-iżjed intimi jkollu ċ-ċans ikellmu biss fleetingly - ħafif, ħafif u malajr, malajr - f'xi okkażjoni soċjali.

Allaħares jiġri dan kollu għax ma jkunx jistħoqqilna li nkunu fil-gvern u mbagħad ma jkunx jistħoqqilna li mmorru fl-oppożizzjoni u nikkritikaw.

Imma hekk ġara u meta tara li ġara hekk iżjed u iżjed tiskanta kif l-Onor.

Fenech Adami jkollu l-wiċċ jiġi f'dan il-Parlament u hu jibda jbeżża' lill-poplu Malti u hu jibda joħloq l-inċertezza.

Dan ħoloq l-inċertezza u beżża' li se tintilef il-fiduċja u li se nitilfu x-xogħol.

U għaliex se nitilfu x-xogħol?

Għaliex, skond hu, ix-xogħol, jiġifieri l-impjiegi, ma ssemmewx fid-Diskors tal-President.

L-Onor.

Fenech Adami qal li se nitilfu l-fiduċja għax m'għadniex mexjin bir- rankatura li mexa biha l-Gvern Nazzjonalista biex nidħlu membri fl-Unjoni Ewropea.

Imma dan x'argument hu?

Dik kienet il-platform ewlenija tal-Partit Nazzjonalista u l-poplu b'maġġoranza ċarissima qallu: Le, mhux lilek irrid fil-gvern, irrid lill- partit l-ieħor.

Allura kif int qiegħed tiġi hawnhekk u tattakka lill-poplu li huwa sovran, li għax iddeċieda hekk issa l-Gvern qed jitlef il-fiduċja għax qed jagħmel il-pożizzjoni tiegħu fuq l-Unjoni Ewropea ċara u anke qed jagħmel il-qagħda tal-pajjiż ċara?

Qabel x'fiduċja kellna?

Qabel kellna sforz enormi min-naħa tal-Gvern, partikolarment min-naħa tal-ħabib tiegħi l- Onor. Guido de Marco biex jippromwovi x-xewqa tal-Gvern bl-appoġġ tal- mandat li kellu fit-tliet elezzjonijiet ta' qabel - għax anke fl-1981 kellu maġġoranza tal-voti - biex nidħlu bħala membri fl-Unjoni Ewropea.

Wasal sa ċertu punt imma kellna punt ta' inċertezza għax konna għadna 'l bogħod u 'l bogħod ħafna u naħseb li l-iżjed wieħed li jaf kemm konna 'l bogħod minn full membership hu l-iżjed wieħed li tbażwar biex jipprova jressaqna viċin, l-Onor.

Guido de Marco.

Waslu sa ċertu punt imma kellna l-qagħda fejn ta' l-Unjoni Ewropea stess kienu qed jgħidulna: Imma tintilfux daqshekk fuq is- sħubija, għandkom affarijiet oħra x'tagħmlu!

Illum qed insiru nafu li kellna nies fil-Partit Nazzjonalista stess li kienu qed jgħidu li konna qegħdin niffissaw wisq fuq ħaġa waħda.

Kellna s- settur ekonomiku li kien qed jgħid: Imma x'se jiġri jekk nidħlu u nsiru membri sħaħ?

Illum qed jgħidu "konna favur".

Kemm qegħdin jgħidu "konna favur", imma - u dik l-"imma" kemm kienet kbira u l-ħabib tiegħi l-Onor.

Guido de Marco jaf kemm kienet kbira dik l-"imma" - kellna sitwazzjoni fejn minn naħa, ta' l-Unjoni Ewropea kienu għadhom ma qalulnix: Iva, f'dik it- tali data, se tidħlu.

Kellna inċertezza, dik hi inċertezza.

We had the unknown, ma konniex nafu għada x'se jġib għax għada kien għadu ma sebaħx u ma konniex nafu meta se jisbaħ.

Kellna dik is-sitwazzjoni.

Illum għandna sitwazzjoni fejn, x'ġara?

Il- poplu ddeċieda demokratikament li jtella' fil-gvern partit li qal: Ara, jien nikkalkola li għalissa, for the foreseeable future, il-membership m'hijiex tajba għal Malta.

M'iniex qed ngħid li sas-seklu, mhux il- millenju li ġej imma ta' warajh, jew sa għaxar snin fil-millenju jew sa nofs il-millenju, il-membership m'hjijiex tajba.

M'aħniex qed ngħidu hekk, imma qed ngħidu li milli qed naraw aħna llum, mill-analisi li għamilna, mill-assessment li għamilna on a net basis, meta tgħodd il-vantaġġi u l- iżvantaġġi ma jaqblilniex nidħlu.

U l-poplu tana mandat fuq il-bażi ta' dak li pproponejna aħna.

U x'ipproponejna aħna?

Fejn hi l-inċertezza?

X'ipproponejna aħna?

Ipproponejna li nagħmlu minn kollox biex nersqu iżjed lejn l-Unjoni Ewropea.

Ma mmorrux eżattament ġol-qalba ta' l-Unjoni Ewropea - kif xtaq il-Partit Nazzjonalista u l-poplu din id-darba qallu "le" - imma nersqu kemm jista' jkun viċin l-Unjoni Ewopea mingħajr ma ngħidu li rridu nsiru membri.

Minflok ma l-Prim Ministru, anzi l-ex-Prim Ministru - ilu Prim Ministru għal disa' snin u nofs u allura ma jimportax billi toħroġli hekk - qal: Isma', hemm mandat tal-poplu, nawguralkom fuq il-policy tagħkom, ma nfixklukomx fuq il-policy tagħkom.

Le, jiġi jfixkilna mill-ewwel billi jibda jimminana billi jitkellem fuq inċertezza proprju ftit ġimgħat wara l- elezzjoni li tatna dak il-verdett!

Ara x'kuntrast, Madam Speaker.

Aħna konna mmorru Brussels u konna nitkellmu hawn Malta mal-membri ta' l- Joint-Parliamentary Committee u konna npoġġu l-argument - l-Onor.

Guido de Marco, l-Onor.

Tonio Borg u l-Onor.

Josef Bonnici kienu jkun hemm u l- Onor. Joe Borg kien hemm ukoll għal uħud mil-laqgħat - u konna nargumentaw b'mod iebes, mela le, imma konna nargumentaw fil-kontest li npoġġu l-każ tagħna, kif naraw l-affarijiet aħna u mhux inxewxu.

Għaliex ngħidu affarijiet li jagħmlu ħsara lill-pajjiż, nitkellmu fuq l-inċertezza, ngħidu li hawn l-inċertezza, inbeżżgħu, ngħidu li m'hawnx fiduċja.

Mela l-fiduċja tiġi ġo fina għax inkunu parti minn blokk jew ieħor?

Il-fiduċja qiegħda ġo fina għax aħna Maltin, u għax aħna Maltin insibu t-triqat tagħna.

Aħna għixna bħala Maltin u ara kemm ilna ngħixu bħala Maltin.

Insibu t-triqat tagħna.

Il-Partit Nazzjonalista ħass li l-aħjar triq hija li nsiru membri ta' l-Unjoni Ewropea.

Ma kellux data meta se nsiru, ma kienx jaf meta se nsiru.

Il-Partit Laburista jħoss li llum u fil-futur previst, li nistgħu naraw - ma nħarsux 'il bogħod iż-żejjed li ma mmorrux nintilfu u nibdew nhewd nu u noħolmu - fuq il-bilanċ ta' l-argument ma jaqblilniex li nidħlu.

Fejn hi l-inċertezza?

L-inċertezza qed jipprova joħloqha l-Onor.

Eddie Fenech Adami - inkluż dawk sħabu li jitkellmu bħalu; mhux kollha tkellmu bħalu, mhux kollha qed jigdbu bħalu, mhux kulħadd jaħseb bħalu fil-partit - meta jitkellem kif tkellem.

Il-bieraħ daħak għax parti mill-programm tagħna huwa li nfittxu kollaborazzjoni fil-ġlieda kontra l-kriminalita' u kontra d-droga, ġlieda internazzjonali partikolarment reġjonali.

Intom li ssegwu x'qed jiġri fl-Ewropa araw x'intqal il-bieraħ filgħaxija - jien qrajtha fuq l-Internet dalgħodu u għidt: Ara x'kumbinazzjoni - fejn qalu li ma jistgħux jaqblu fuq il-European Monetary Union.

Ma jistgħux jaqblu, m'humiex se jaqblu, se jkollhom ħafna tfixkil fuq l-għaqda monetarja.

M'iniex se nindaħal fiha, allavolja jien ekonomista u nista' nitkellem fuqha kif jista' jitkellem ħaddieħor, imma ma nħobbx nindaħal.

Qalu li m'humiex se jaqblu fuq dik, imma qablu li jikkollaboraw u jsaħħu l- kollaborazzjoni fil-ġlieda kontra l-kriminalita', fil-ġlieda kontra d-droga u fil-ġlieda għal sigurta' aħjar fir-reġjun.

Aħna hekk qed ngħidu, aħna dik it-tip ta' kooperazzjoni rridu b'żieda ma' kooperazzjoni oħra li tista' tinkiseb jekk ma jkunx hemm tfixkil, anzi jekk nimmobilizzaw il-qagħda tagħna.

Hekk konna nagħmlu fi Brussels, u l-Onor.

Guido de Marco jafu dan.

Jien kont nitkellem u sħabi kienu jitkellmu u konna ngħidu: Ara, hemm triq li fiha mitt jarda, naqblu fuq disgħin minnhom imma l-aħħar għaxar jardi - kruċjali taf, għax ifissru membership - ma naqblux fuqhom.

Naqblu fuq dawk id-disgħin, allura hemm għalfejn noqogħdu ngħidu għaliex ma naqblux fuq dawk l-10 jardi?

Hawn l-inċertezza, hawn nuqqas ta' sigurta', hawn nuqqas ta' fiduċja!

Dik hija s-serjeta'?

Jew is- serjeta' hi li titlob li int min int tpoġġi lil Malta l-ewwel u qabel kollox?

L-Onor.

Mintoff m'huwiex hawn illum.

Mela dik għajta ta' Mintoff?

Dik għajta ta' kull wieħed minna bħala Maltin li Malta hi l-ewwel u qabel kollox, imma mhux għal kulħadd hija l-ewwel u qabel kollox.

Nerġa' niġi għall-punt tax-xogħol.

Issemma' li se tintilef il-fiduċja għax m'hemmx riferenza għax-xogħol.

U llum tenniha l-Onor.

Austin Gatt fil- maiden speech tiegħu - qed niġbidlu naqra saqajh - li kien maiden speech għax ma kienx kontroversjali, għalkemm dan is-suġġett li qegħdin niddiskutu huwa wieħed kontroversjali.

Kien kontroversjali fil-limiti ta' kif għandu jkun maiden speech f'okkażjonijiet bħal tal-lejla.

L-Onor.

Fenech Adami qalilna li ħloqna l-inċertezza wkoll għax m'hemmx kelma waħda fuq ix-xogħol fid-Diskors tal-President.

Imma xi kliem hu dan?

Kif tafu, id-Diskors tal- President jissintetizza l-programm tal-partit li jkun rebaħ l-elezzjoni, f'dan il-każ il-Partit Laburista.

Il-programm tal-Partit Laburista - ta' kull partit, tgħallmuni intom - jissentetizza l-policies ta' dak il-partit.

U hekk għamel il-Partit Laburista, issintetizza f'mod qasir, f'mod dirett u f'mod li kkonvinċa, il-policy tal-Partit Laburista.

X'kienet dik il-policy?

Kienet update of policy li ddiskutejniha f'dan il-Parlament u jien, Madam Speaker, personalment ippreżentajtha fil-Kamra.

Kulħadd għandu aċċess għaliha, barra li kulħadd irċeviha bħala politiku jew inkella akkwistaha bħala politiku.

Jien ippreżentajtha f'din il-Kamra, poġġejtha fuq il-Mejda tal-Parlament ħalli tidħol fir-records ta' dan il-Parlament, fis-Seduta Nru. 288 tas-6 ta' Lulju 1994.

Sentejn u nofs ilu poġġejt l-update of policy tal-Partit Laburista fuq il-qasam ekonomiku u finanzjarju li tippernja kollox fuq ix-xogħol, li Malta - apparti li l-Kostituzzjoni tgħid hekk għax il-Partit Laburista hekk emendaha u hekk ġabha - hija Repubblika mibnija fuq ix-xogħol.

L-updated policy tal-Partit Laburista tħares biex f'Malta jkun hawn ix-xogħol.

Kulma hemm fil-qasam ekonomiku tal-President's Address huwa fuq ix-xogħol.

Mela hemm għalfejn lil Madam Speaker toqgħod tgħidilha mara?

Mela ma tidhirx li hija mara!

Mela hemm għalfejn lill- Onor. Guido de Marco tgħidlu raġel?

Mela ma jidhirx li huwa raġel!

What's in a name?

A rose by any other name .... le?

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni qalilna li għax m'hemmx il-kelma "xogħol" qed tinħoloq inċertezza.

Il-mira kollha hi mibnija fuq ix-xogħol.

Għalfejn hemm il-pjan għal ekonomija aħjar?

Xi jfisser pjan għal ekonomija aħjar?

Li niżfnu l-macarena b'mod iktar aħjar minn xulxin, jew li mmexxu l- ekonomija b'mod li nagħtu spazju lis-settur privat ħalli jkun hu l-mutur ta' l-ekonomija u nimxu aħjar milli konna mexjin?

Xi tfisser "aħjar"?

Jekk konna mexjin tajjeb, intejbu.

Lanqas qegħdin ngħidu li nagħmlu pjan ta' żvilupp li tista' tfisser li m'aħniex żviluppati u rridu niżviluppaw, imma qed ngħidu li nagħmlu pjan għal ekonomija aħjar.

Qed nammettu li hemm affarijiet tajba fl-ekonomija, imma hemm affarijiet ħżiena wkoll.

Kemm nafu aħna l-ekonomisti kemm hemm affarijiet ħżiena!

Imma qed ngħidu li t- tajjeb inżommuh u ntejbuh u l-ħażin nirranġawh; pjan għal ekonomija aħjar.

Għalfejn qed ngħidu li rridu spazju għall-privat?

Ħalli l-privat ikun hu li jimmotiva, isuq l-ekonomija.

U huma b'kontradizzjoni tal-filosofija tagħhom nefħu - u jien il-ministru nkarigat mill-finanzi llum u naf - s- settur pubbliku mingħajr ma kkalkolaw x'inhuma jagħmlu.

Aħna rridu s- settur pubbliku effiċjenti, irriduh jagħmel dak li għandu jagħmel biex ikollna soċjeta' servuta tajjeb b'dawk li jissejħu public goods - tkellmu fuqhom sieħbi fuq l-edukazzjoni u anke l-Onor.

Maria Camilleri f'diskors eċċellenti li għamlet fost id-diskorsi li saru fuq l-edukazzjoni - imma mbagħad inħallu lis-settur privat jingħaqad hu ħalli jsuq l-ekonomija.

U għalhekk qed ngħidulu li rridu nagħmlu pjan għal ekonomija aħjar ħalli ngħidu x'inhuma l-pjanijiet tal-Gvern fl-infiq tiegħu ħalli ma jkunx hemm dak li l-ekonomisti jgħidulu crowding out, jiġifieri ma jkollokx is-settur privat li jrid jagħmel ċertu nfiq, irid ċerti nies u mbagħad isib li ħadhomlu l-Gvern kif ġara f'dawn l-aħħar snin.

Hemm in-nefħa!

Imbagħad qed ngħidulu li rridu nagħmlu wkoll Forum Permanenti għal Ekonomija Aħjar ħalli hu jmexxi u jadatta dak li hemm bżonn jadatta, sena sena, dak li jkun għaddej.

Mela jekk il-Gvern qed jagħmel xi ħaġa li ta' min jiddiskutiha, tiġi diskussa fil-beraħ b'mod trasparenti u mingħajr il- preżenza tal-politiċi ħalli dak li qed isir naraw kif nistgħu nagħmluh aħjar.

U hawn id-differenza bejn il-Forum Permanenti għal Ekonomija Aħjar mill-Malta Council for Economic Development għax meta twaqqaf dak kien fih il-politiċi.

Il-poltiiċi għandhom servizz x'jagħtu imma f'kunsill bħal dak ikun tajjeb jekk wieħed iħalli lis-settur privat b'rappreżentanza tas- settur pubbliku u b'rappreżentanza teknika biex tiddeċiedi, taħdem u tiddiskuti mingħajr l-inibizzjoni li hemm il-politiċi preżenti.

Jien din qed ngħidha mingħajr l-ebda riflessjoni fuq il-politiku, imma għandna nħalluhom.

U għalfejn għandna nħalluhom?

Biex joħolqu x-xogħol; u mela biex joqogħdu jieħdu b'idejn xulxin u biex jagħmlu party fil-Milied!

Jagħmlu parties kemm iridu u jieħdu b'idejn xulxin u iżjed jekk iridu wkoll, imma hemmhekk jiltaqgħu biex jiddiskutu kif jistgħu jagħmlu ekonomija aħjar li permezz tagħha jinħoloq ix-xogħol.

Pero' madanakollu minflok ma l-Onor.

Fenech Adami għaraf dan, tkellem fuq l-inċertezza.

Skond hu aħna qed noħolqu l-inċertezza bil-VAT u qalilna biex nistaqsu lin-nutara - forsi lilek, Madam Speaker, għalkemm naħseb li issa m'għadekx tipprattika bħala nutar - kemm m'humiex qed isiru kuntratti.

X'għandhom x'jaqsmu l-kuntratti mal-VAT?

Għal dak li għandu x'jaqsam ma' kuntratt, wieħed iħallas 7% bolla u 7% taxxa in advance, jekk kemm-il darba hemm capital gains tax.

Imma dan x'għandu x'jaqsam mal-VAT?

Jekk se nitkellmu fuq il-kuntratti mhux aħjar nitkellmu fil-kontest ta' l-evażjoni milli nitkellmu fil-kontest li għax il-VAT għadha ma tneħħietx allura hawn inċertezza li qed teffettwa l-kuntratti?

Le, il-VAT ma tneħħietx.

Kif tridha tkun tneħħiet il-VAT?

Aħna wegħedna li jekk nitilgħu fil-gvern nagħmlu konsultazzjonijiet u mbagħad nagħmlu programm għal sistema alternattiva fuq il-bażi ta' dawk il-konsultazzjonijiet u fil-fatt aħna hekk qed nagħmlu għax qed nikkonsultaw u qed nitolbu proposti.

Iva, jien Lino Spiteri qed nitlob il-proposti.

Allura tgħajruni għax qed nagħmel hekk?

Għajruni.

Mhux aħjar tgħajruni għax nipprova nikkonsulta milli tgħajruni għax nipprova nimponi?

Billi jkun hemm organizzazzjonijiet li b'kuntrast ma' oħrajn ma jagħmlux proposti, jien se nieħu għalija?

Jekk ma jridux jagħmlu proposti, ma jagħmlux.

Aħjar ikunu onesti u ma jagħmlux proposti milli jagħmlu kif għamlu mal-Gvern ta' qabel, jiġifieri filwaqt li lilu kienu jgħidulu li jaqblu f'ċerti affarijiet lilna kienu jgħidulna li ma jaqblux u mbagħad kienu jaħdmu biex ifixklu lill-Gvern f'dak li kien qed jagħmel.

U ifhmuni!

Aħjar ikollok lil min jurik l-onesta' milli jkollok lil min jurik id-debba u jqabbiżlek il-ħmara.

Jekk ma nitgħallmux mit- tiġrib li jkun għadda minnu ħaddieħor ma nkunu tgħallimna xejn.

Madam Speaker, għar-rigward tal-VAT aħna mexjin kif jixraq għax issa li qegħdin fil-gvern qed infittxu li nfasslu sistema bil-għaqal u bil-ħsieb.

Le, mhux il-każ li malli titla' fil-gvern ikollok sistema lesta u taqbad u ddaħħalha.

Mela li tiggverna l-pajjiżi hija xi ċajta!

L-ex-ministri, li qegħdin faċċata, jafu xi jfisser l-iggvernar tal-pajjiż u jafu x'inhu l-piż ta' l-iggvernar.

Mela jien se ngħid li dawn kienu boloh!

Dawn għamlu l- affarijiet li xtaqu u pprovaw jagħmluhom skond il-filosofija tagħhom.

Issa min għamel tajjeb u min ma għamilx daqstant tajjeb, għax lanqas irrid ngħid li kien hemm min għamel ħażin.

Imma aħna nħossu li l-aħjar sistema hi li l- ewwel nitilgħu fil-gvern, imbagħad naraw xi nsibu u finalment infasslu sistema.

Fil-fatt aħna dak li qegħdin nagħmlu; skond dak li sibna aħna qed infasslu sistema alternattiva li tagħraf kif ħadmet il-VAT, kif ma ħadmitx, fejn marret tajjeb, fejn marret ħażin u għaliex marret ħażin.

Aħna rridu sistema li tagħraf timmira u tingrana aħjar mas-sistemi ekonomiċi u soċjali attwali tal-pajjiż.

Allura għax m'aħniex ngħaġġlu f'dan ir-rigward, aħna, bħala Gvern, qed noħolqu l-inċertezza?

Jien nifhem li iktar ma ndumu iktar ikun agħar u li għalhekk irridu nibdew nistqarru.

Mela ma nistqarrux!

Imma allura ħadd m'hu qed jifhem x'aħna nagħmlu?!

Possibbli li l-Onor.

Fenech Adami u l-Oppożizzjoni ma tifhimx li l-ewwel trid tagħmel ix-xogħol u trid tkun serju f'dak ix-xogħol?

Mela ma nafux li l-qattusa għaġġelija frieħ għomja tagħmel!

F'dan il-każ ma tistax tagħmel frieħ għomja, imma trid titlob 'l Alla jiggwidak ħalli tagħmel l-affarijiet tajba.

Mela din hija biċċa xogħol faċli!

U kkwotawni għada fil-gazzetti.

Din hija biċċa xogħol diffiċli u għaliex hija diffiċli trid tagħmilha b'mod li jagħmel sens, trid tagħmel xi ħaġa mhux sempliċement biex twettaq wegħda politika imma xi ħaġa li tagħmel iżjed sens għall-pajjiż.

Dan hu li qegħdin infittxu li nagħmlu aħna u minkejja t-tixwix, naslu.

U għal min irid jitkellem bis-serjeta', iva rridu nattakkaw l-evażjoni.

Dażgur li rridu nattakkaw l-evażjoni.

Il-Partit Laburista jrid jattakka l-evażjoni.

Waħda mill-affariijet li qiegħed nara fil-VAT hija kif kabbret l-evażjoni.

Anzi agħar minn hekk, għaliex bl-evażjoni ma tħallasx dak li għandek tħallas - u hawn min jifhem ħafna f'dawn l-affarijiet għax hawn min hu professorali f'dan is-sens, mhux hu personalment u din m'hijiex xi botta - filwaqt bil- VAT hemm min qed jiġbor il-flus - mhux kulħadd imma hemm min - u jżommhom hu.

Irridu din is-sistema, jew irridu nsibu sistema fejn ma ngħaġġlux ħalli naraw x'nistgħu nagħmlu biex naqtgħu l-evażjoni?

Mhux għalhekk jien qed nitkellem fuq il-moralita' fiskali?

Mhux għalhekk il-Gvern u l-President fid-Diskors tiegħu tkellem fuq il-moralita' fiskali?

Forsi mhux għalhekk li l-Onor.

Fenech Adami ma qalx kelma waħda fuq il-moralita' fiskali?

Forsi mhux għalhekk li ma qalx kelma waħda biss favur it-twaqqif ta' Kummissjoni Favur il-Moralita' Fiskali li mbagħad tkun appoġġata u backed mill-enforzar tal-moralita'?

GĦaliex inti ma tistax titkellem biss fil- prinċipju u ma tenforzax, imma tista' tipprova tipperswadi, tista' tipprova tbiddel il-kultura.

Tista' bħala nazzjon titkellem fuq dawn l-affarijiet li trid tbiddel il-kultura u tgħid lil min jevadi "Int m'intix Laburist", "Int m'intix Nazzjonalist", "Int ħalliel għaliex qed tisraq lil għajrek".

Dan hu li qed nipprovaw nagħmlu aħna.

Allura tattakana għaliex wara seba' ġimgħat għadna ma ħabbarniex is-sistema li se jkun hemm minflok il-VAT?

Mela nesa l-Partit Nazzjonalista u l-Kap ta' l-Oppożizzjoni li l-Gvern tiegħu dam seba' snin biex resaq lejn il-VAT, imbagħad qal li se jdaħħalha fl-1994 u mbagħad ittardja sena?

Insejtu li ttardjajtu sena biex daħlet il- VAT fl-1995?

U għaliex ittardjajtu sena?

Għaliex il-Ministru ta' dak inhar qal - u qal sewwa - li kien għadu mhux ippreparat.

Issa erħilha li meta daħħalha xorta rriżulta li ma kienx ippreparat għaliex lanqas is-sistema tagħkom ma ħadmet tajjeb, imma ttardjajtu sena.

Mela damu seba' snin biex bdewha u mbagħad ittardjaw sena biex wettquha.

U aħna ilna seba' ġimgħat fil-gvern u tiġu bis-serjeta' tgħidulna li qed noħolqu l-inċertezza għaliex għadha ma daħlitx!

L-inċertezza qegħdin toħolquha intom meta titkellmu - nittama li mhux kollha titkellmu hekk - bit-ton li jallarma, li jbeżża' u li jfittex li jimmina lill-gvern demokratiku elett billi joħloq l- inċertezza mingħajr ħtieġa.

Trid tattakka u tikkritika, imma mhux toħloq l- inċertezza mingħajr ħtieġa.

Aħna ngħidu li barra li nħares lejn il-VAT u lejn it-taxxi, jien bħala l- ministru responsabbli mill-finanzi - aħna kollha qegħdin transitorji hawn ġew - irrid inħares lejn l-infiq, irrid nara x'qed jiġri fl-infiq.

L-ex- Prim Ministru ma semma xejn fuq l-infiq, anzi daħak bina għaliex semmejna ċerti każi u ċerti rapporti bħalma ssemmew illejla.

Jien m'iniex favur li noqogħdu nirrapportaw fuq kull dettal ta' l-operat tal-Gvern, imma fejn hemm bżonn tirrapporta, tirrapporta u fejn hemm bżonn tagħmel analisi trid tagħmilha.

Għalfejn tidħol fil-gvern jekk ma tmurx mill-ewwel biex tagħmel analisi ħalli tara mhux fejn hi r-responsabbilta' politika - jiena nitmellaħ mir-responsabbilta' politika - imma tara fejn hemm ħażin, għaliex mar ħażin u kif se tirranġah?

Hemm it-Tarzna, per eżempju, hemm Posta Ltd., Telemalta u Enemalta.

Dawn l-affarijiet irridu narawhom.

Mela le!

Allura għaliex qegħdin narawhom se tattakkana?

Anke l-Onor.

Zammit Dimech qagħad jattakkana.

Jidħku bina għaliex nitkellmu fuq l-Isptar San Raffaele.

Fl-Isptar San Raffaele sibna sitwazzjoni fejn ma kien hemm - dan huwa l-punt ċentrali ta' l-infiq - l-ebda koerenza fl-infiq pubbliku.

Din ngħidha bir- responsabbilta' kollha u bil-ftit teknika li għandi - m'iniex xi għaref imma s' hawnhekk nasal - ma kienx hemm koerenza ta' l-infiq pubbliku.

Dak hu l-wirt li ħallewlna.

Dik hija s-sitwazzjoni ta' ħerba li sibna, li kulħadd jiġri għal rasu.

L-Onor.

Austin Gatt uża l-kelma "ċentralizzazzjoni".

Le, ma tridx tiċċentralizza f'sens li ma tħallix sussidjarjeta', f'sens li jkollok l-allat "hemm fuq" jagħmlu kollox huma.

Irid ikollok devoluzzjoni tal-poter imma n-nefqa pubblika trid tikkoordinaha, f'ġieħ il-Bambin!

Liema azjenda ma tikkoordinax in-nefqa tagħha?

Trid tara kif tagħmel.

U dak hu li qed nagħmlu.

U għax qegħdin nagħmlu dan kollu, qegħdin nidħlu mhux fis-sistemi politiċi imma fil- management finanzjarju tal-pajjiż.

Qegħdin naraw li fil-każ ta' l-Isptar San Raffaele, per eżempju - ħalli nispiċċa bl-eżempju tiegħu - ma kienx hemm funding.

Ma kienx hemm ippjanar minn fejn se jiġu l-flus biex jitkompla, imma kien hemm biss ippjanar ta' terz tal-funding tiegħu.

Ma kienx hemm funding dwar l-equipment tiegħu u dwar kif se jitmexxa.

Kontra l-pariri tat-tobba li kienu qegħdin jgħidul lill-Gvern bid-dupplikazzjoni li se jagħmel, ma kienx hemm funding dwar kif se jitmexxa.

Jien, il- bniedem li issa qiegħed ġewwa u qed nara l-verita' u r-realta' qed insib li anke l-estimi u r-rapporti li qegħdin joħorġu huma żbaljati.

Ħalli nieħu l- eżempju ta' l-ilma.

Jgħollu r-rati, idaħħlu l-meters imbagħad fl-istima li jkunu għamlu ssib li l-ewwel jgħidulek li se jdaħħlu Lm13-il miljun, imbagħad jgħidu li se jdaħħlu Lm7 miljuni u issa ssib li qegħdin jgħidu li se ndaħħlu inqas minn hekk - ħalli ma nagħtix dettalji hawnhekk.

Allura, Madam Speaker, meta nitkellmu b'dawn it-termini aħna ngħidu li d- Diskors tal-President kien wieħed li fassal u wera l-politika tal-Gvern.

Iva, hemm x'tikkritika.

Iva, ikkritikaw, imma jagħmel żball min jippernja l-kritika tiegħu fuq it-trewwieħ biex joħloq l-inċertezza fil-pajjiż.

Jagħmel żball min jilgħab bil-politika fejn jidħol l-interess nazzjonali.

Tagħmel żball in-naħa tal-Gvern jekk kemm-il darba turi ruħha sensittiva ż- żejjed għall-kritika.

Il-kritika trid tkun dejjem u l-ħin kollu, imma tagħmel żball l-Oppożizzjoni jekk kemm-il darba tipprova trewwaħ li xi kriżi fil-pajjiż bl-inċertezzi.

U tagħmel żball mhux f'xi kontest ta' theddida.

U le!

Agħmlu hekk.

Tagħmel żball għaliex ikun l-iżball ta' Sansun; kien b'saħħtu għal ftit mumenti, imbotta l-pilastri, waqqa' l- saqaf fuqu u qatel lil kulħadd.

Aħna qegħdin nipprovaw insaħħu l-pilastri, qed nipprovaw intejbu dak li hemm, qegħdin nipprovaw nibnu u nirranġaw fejn hemm bżonn li jiġi rranġat.

Aħna qegħdin nipprovaw nagħmlu dan.

L- Oppożizzjoni trid tikkritikana aħna u nagħmlu dan.

Grazzi talli tikkritikawna.

Jekk intom waqt li qed tikkritikawna tagħmlu bħalma għamel il-Kap tagħkom, tipprovaw issaħħnu, trewħu, iġġibu l-inċertezza u tnisslu l- biża', mhux aħna ngħidulkom li qed tagħmlu żball.

Diġa' qalilkom l- elettorat seba' ġimgħat ilu li kontu qed tagħmlu żball meta addottajtu t- tattika tal-biżgħa'.

(Onor. Membri: Hear, hear) It-tattika tal-biża' u tat-tbeżżiegħ ma taħdimx u iżjed u iżjed ma taħdimx meta permezz tagħha tkun qiegħed tagħmel ħsara lil Malta tagħna lkoll.

(Onor. Membri: Hear, hear)

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin għall-Aġġornament.

Il-Viċi Prim Ministru.

Fid-9.00 p.m. id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

GEORGE VELLA: Madam Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal għada l-Erbgħa, 11 ta' Diċembru, 1996, fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Indirizz b'risposta għad-diskors tal-President ta' Malta - Kontinwazzjoni.

MADAM SPEAKER: Grazzi.

Rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Ninu Zammit.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Sinjura President, jien ħadt gost nisma' lill- Ministru Lino Spiteri jitkellem u nibda mill-qawl li semma, jiġifieri "il- qattusa għaġġelija frieħ għomja tagħmel.".

Jien naħseb li dan huwa appuntu x'qed jiġrilu l-Gvern tal-lum fil-mod kif qed jagħmel il-kritika bla bażi b'mod partikolari fir-rigward tal-Water Services Corporation.

F'dawn l- aħħar ġranet issemma l-falliment tal-Water Services Corporation, intqal li hemm nies żejda, intqal li hemm il-ħela, b'mod partikolari fl-unaccounted for water u bħalma jaf kulħadd il-General Workers' Union saħansitra ordnat strike ta' siegħa l-bieraħ filgħodu, liema strike ma kienx suċċess.

Ngħaddi allura biex nikkummenta punt punt dwar dawn l-affarijiet ħalli kemm il-Kamra kif ukoll il-poplu u dawk in-nies kollha li qegħdin jisimgħuna fuq il-mezzi tax-xandir ikunu jafu l-verita' dwar l-andament u t- tmexxija tal-Water Services Corporation mill-1992 'l hawn kif ukoll tal- Water Works Department bejn l-1987 u l-1992.

Irrid nibda biex ngħid li l- Water Services Corporation tfalli biss meta l-istess korporazzjoni ma taqdix il-mission statement tagħha, li huwa li tipprovdi provvista adegwata kemm fi pressa kif ukoll fi kwantita' kontinwament lill-poplu ta' dawn il- gżejjer.

Nerġa' ngħid, il-Water Services Corporation tfalli meta ma tilħaqx dan il-għan.

Għalhekk ta' min jerġa' jmur lura fiż-żmien, Sinjura President, u jara fiex kien jinsab dan il-qasam fl-1987.

Infakkar li fl-1986 il-gżejjer Maltin kienu xotti; mingħajr provvista adegwata ta' ilma.

Il-qtugħ fil-provvista kien programmat; kuljum kien ikun hemm qtugħ f'xi lokal tal-pajjiż.

Tant kien hawn kriżi fil-qasam ta' l- ilma fl-1986 li l-gvern ta' dak iż-żmien kien wasal biex kellu jimporta ilma minn barra permezz ta' vapuri, liema ilma kif jaf kulħadd kien irriżulta li kien kontaminat.

Tant kien hawn kriżi li f'dawk iż-żminijiet kienu jiltaqgħu l-kbarat li jmexxu l-qasam ta' l-ilma u kienu waslu għall- konklużjoni li kellhom jibdew iqassmu l-ilma fid-djar Maltin permezz ta' jerrycans taż-żewġ galluni.

Daqshekk kienet kbira l-kriżi li kien hawn fil- qasam ta' l-ilma.

Hawnhekk nerġa' ngħaddi biex ngħid x'għamel il-Gvern Nazzjonalista ta' bejn l-1987 u l-1996 biex solva din il-problema u biex solva dan il-falliment li kien hemm fil-qasam ta' l-ilma.

Irrid ngħid li dan il-qasam inbidel mil-lejl għan-nhar mill-1987 sa l- 1996, u dan inbidel mil-lejl għan-nhar b'investiment qawwi li l-Gvern Nazzjonalista għamel f'dan il-qasam biex jassigura li l-ekonomija fil- pajjiż ma tkunx imxekkla u biex jassigura li l-poplu jkollu provvista adegwata ta' ilma li ma tinqatax.

Irrid infakkar hawnhekk, Madam Speaker, fiex kien jikkonsisti dan l-investiment.

Per eżempju, il-produzzjoni ta' l- ilma minn 17-il miljun gallun fl-1986 ġiet irdoppjata għal madwar 34 miljun gallun ilma kuljum fl-1995.

Din iż-żieda ma saritx billi ttaqqbu iżjed boreholes imma bis-saħħa tal-bini ta' reverse osmosis plants ġodda.

Hawnhekk ta' min insemmi l-impjant ta' Pembroke kif ukoll dak taċ-Ċirkewwa.

Ladarba din iż-żieda saret kollha bis-saħħa ta' produzzjoni mir-reverse osmosis plants, awtomatikament il-kwalita' ta' l-ilma fl-istess perjodu tjiebet ukoll.

Kulħadd jaf li l-ilma li jiġi prodott mill-impjanti tar- reverse osmosis huwa ta' kwalita' aħjar mill-ilma li jittella' mill- boreholes.

Ladarba wkoll kellna żieda fil-produzzjoni ta' l-ilma bil-mezzi tar-reverse osmosis plants beda jsir it-taħlit ta' l-ilma fil-ġibjuni tagħna; ilma li jiġi prodott fl-impjanti tar-reverse osmosis ma' ilma li jittella' mill-aquifer.

Dan kollu ssarraf fi provvista ta' kwalita' u standard aħjar u iżjed uniformi mal-pajjiż kollu.

Irrid infakkar ukoll, Madam Speaker, li bis-saħħa ta' l-investiment li qam il-miljuni kbar ta' liri Maltin, il-qasam ta' l-ilma ġibnih, biex ngħid hekk, f'pożizzjoni komda u għall-ewwel darba fl-istorja kellna dik li tissejjaħ spare production capacity.

Dan ifisser li kellna mezzi u kapaċita' ta' produzzjoni li taqbeż l-ammont ta' domanda.

Barra minn hekk, f'każ ta' ħsara f'xi wieħed mill-impjanti tar-reverse osmosis jew f'xi waħda mill-pumping stations, kellna biżżejjed produzzjoni idle biex il- provvista' fil-pajjiż ma tiġix interrotta.

Infakkar ukoll li fil-perjodu li qegħdin nitkellmu fuqu bejn l-1987 u l- 1996 sar investiment qawwi fis-sistema tad-distribuzzjoni.

Kienu saru feeder mains, jiġifieri trunk mains ġodda għal diversi lokalitajiet li kienu xotti bħalma huma l-lokalitajiet tal-Qawra, Buġibba, Tas-Sliema, is- Siġġiewi, Ħaż-Żebbuġ, Birżebbuġa, il-Mosta u diversi postijiet oħra fil- pajjiż li qabel kellhom kriżi fil-provvista ta' l-ilma.

Bis-saħħa ta' dan ix-xogħol kollu li qed insemmi hawnhekk, għall-ewwel darba wara tant snin dawn ukoll kellhom provvista adegwata ta' ilma.

Anke fil-Belt Valletta l- Gvern Nazzjonalista investa ammont sostanzjali biex għamel submarine pipeline dirett mir-reverse osmosis plant ta' Tigne' u l-Belt ipprovdejnilha pressa kemm min-naħa tal-Port kif ukoll min-naħa ta' Putirjal.

Għalhekk, wara tant snin ta' problemi fid-distribuzzjoni u fil- provvista ta' l-ilma l-Belt Valletta kellha u għad għandha sal-lum provvista ta' ilma adegwata.

Madam Speaker, fil-qasam tad-distribuzzjoni nfakkar fil-proġett kbir li sar fin-Nofsinhar tal-pajjiż fejn konna ħriġna mains kbar taż-żewġ piedi mill-ġibjun tal-Qrendi, li iżjed ma waslu lejn it-trufijiet tan-Nofsinhar tal-pajjiż ovvjament iżjed beda jiċkien id-diameter tal-pajpijiet.

Bis- saħħa ta' dan il-proġett irħula sħaħ fin-Nofsinhar tal-pajjiż - qed nirreferi għal Wied il-Għajn, Ħaż-Żabbar, iż-Żejtun, Ħal Kirkop, il- Kottonera, ix-Xagħjra, Birżebbuġa - wara tant snin ta' problemi fis- sistema tal-provvista ta' l-ilma, għall-ewwel darba mill-1993 'l hawn kellhom provvista ta' l-ilma adegwata u stabbli.

Irrid ngħid li bis-saħħa ta' dan il-proġett waħdu, bis-saħħa ta' dan l-investiment biss fin- Nofsinhar tal-pajjiż biddilna 30% tan-network kollu li għandu l-pajjiż.

Irrid ngħid ukoll li dan in-network kien ġie ddisinjat biex ilaħħaq mad- domanda li se jkun hawn fil-pajjiż sas-sena 2025.

Qed nerġa' nfakkar dan kollu f'dak li għandu x'jaqsam mal-produzzjoni u mad-distribuzzjoni ta' l- ilma biex nuri kemm il-Gvern Nazzjonalista investa f'dawn il-friegħi ta' l- ilma biex pajjiżna jkun jista' jkollu provvista ta' ilma adegwata u stabbli kontinwa.

Madam Speaker, issemma wkoll il-ħela ta' l-ilma u hawnhekk wieħed mill- ewwel imur lejn il-problema ta' l-unaccounted for water li huwa dak l- ammont ta' ilma li joħroġ mill-ġibjuni bħala provvista għal għand il- konsumatur u ma jiġix reġistrat u ma jiġix billed.

Jien nista' ngħid li kont ili f'dan il-qasam għal kważi 10 snin u niftakar li mill-ewwel ġimgħat bdejna nistudjaw din il-problema ta' unaccounted for water u l- Water Works Department u warajh il-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma, wara li għamlu l-analisi tal-problema ħarġu bi proġetti fejjieda biex din il-problema tiġi kkontrollata u solvuta.

Mill-analisi li saret nafu li 31% ta' l-unaccounted for water kien dovut għall-meters li ma kenux sensittivi biżżejjed biex jaqraw l-ammont ta' ilma li jgħaddi minn ġo fihom; 9% kienu dovuti għal serq, filwaqt li l-20% l-oħra kienu dovuti għal dawk li jissejħu leakages.

Il-Gvern Nazzjonalista investa ħafna għat-twettiq ta' soluzzjonijiet għal din il-problema.

Per eżempju, irrid infakkar li pajjiżna kellu meters li ma kenux sensittivi biżżejjed biex jaqraw l-ammont ta' ilma li jgħaddi minn ġo fihom għal għand il-konsumatur, u allura l- Gvern kellu bilfors jivvota ammont qawwi ta' flus biex jinbidlu l-meters kollha insensittivi li kellna b'mod partikolari dawk il-meters li jissejħu l-"B" u "C" type b'meters oħrajn li huma "D" type - meters li jaqraw l-ammont attwali li jgħaddi minn ġol-meter.

Issa ħalli nitkellem rigward is-serq.

Is-serq l-iżjed li jseħħ - kif jaf kulħadd Malta hija żgħira u n-nies huma magħrufa - huwa f'areas agrikoli, fejn hemm il-fabbriki u kif ukoll f'ċerti lukandi.

Għal dawn l-areas, b'mod partikolari l-areas agrikoli, kien inbeda proġett, u għadu sejjer, li permezz tiegħu l-meters li hemm fir-raba' minflok ma jitħallew fid-dwejra ġo l-għalqa, jinħarġu mal-ħajt li jkun fit-triq jew fi sqaq u l-meter jissakkar ġo kaxxa tal-ħadid.

B'hekk il-Water Services Corporation kienet qed tagħmel l-almu tagħha biex telimina kull ċans ta' serq ta' ilma.

Madam Speaker, irrid infakkar li fil-pajjiż għandna areas industrijali, bħal fil-każ ta' San Gwann Industrial Estate, fejn l-ammont ta' unaccounted for water kien ta' madwar 70%.

Anke f'din l-area, il-Water Services Corporation iċċekjat u bidlet il-parti l-kbira tas-services li kien hemm fil-fabbriki.

Irrid ngħid li kien hemm fabbriki li kellhom tnejn, tlieta u anke erba' services u lil dawn sarilhom service wieħed, inbidlilhom il- meter u sarulhom ukoll meters moderni li jistgħu jinqraw bir-remote control ħalli b'hekk meta l-meter reader imur biex jaqra l-ammont ta' ilma li jkun ġie billed f'dawn l-istess meters ikun jista' faċilment jagħfas minn barra l-electronic mechanism li jkollu f'idejh u jara l-ammont ta' ilma li jkun ġie reġistrat.

Madam Speaker, niġu issa għar-rigward tal-leakages.

Mill-analisi li għadni kemm semmejt, il-Water Services Corporation taf illi madwar 80% tal- leakages iseħħu fil-parti tas-service main, dik il-parti tal-metall galvanizzat.

Għalhekk il-gvern kien investa bil-qawwi biex beda proġett li permezz tiegħu s-services tal-metall galvanizzat bdew jinqalgħu u minflokhom jitwaħħlu services tal-polyethylene ħalli b'hekk l-ammont ta' leakages jitnaqqas ukoll.

Madam Speaker, dan ix-xogħol u dan l-investiment kollu beda jagħti l- frott.

Biżżejjed ngħid li fis-sajf li għadda, dak ta' l-1996, l-ammont ta' ilma bħala provvista li ħarġet biex taqdi l-ħteġijiet tal-pajjiż kienet ta' madwar 10% inqas mill-istess ammont illi kien hemm fis-sajf tas-sena l- oħra.

Dan kollu jfisser li għalkemm id-domanda dan is-sajf kienet akbar minn dik tas-sena l-oħra, l-ammont ta' l-ilma li ħareġ bħala provvista kien inqas b'madwar 10%.

Dan ifisser li l-effiċjenza qiegħda titjieb sostanzjalment f'dan il-qasam u permezz ta' hekk il-leakages qegħdin jitnaqqsu bil-mod il-mod.

Allura dan kollu jfisser li altru li l-qasam ta' l-ilma m'huwiex fallut u altru li l-qasam ta' l-ilma dan l-aħħar kien qed jiġi - nispera li hekk jibqa' - mmaniġġjat b'mod professjonali.

F'dawn l-aħħar jiem il-Prim Ministru bħas-soltu semma u qal illi f'dan ix- xogħol kollu li għadni kemm semmejt - jiġifieri fil-qasam tal-produzzjoni, distribuzzjoni, bdil ta' service mains u bdil ta' meters anke f'areas agrikoli - l-ewwel ma missu sar huwa investiment fil-qasam tad- distribuzzjoni.

Madam Speaker, hawnhekk ikolli ngħid li dan l-istatement li għamel il-Prim Ministru jmur kontra l-loġika.

Imur kontra l-loġika għas- sempliċi raġuni li biex tkun taf fejn ikollok il-leakages l-ewwel irid ikollok network li jkun mimli b'ilma bi pressa.

Jekk kemm-il darba ma jkollokx network mimli b'ilma bi pressa adegwat ma tistax tinduna fejn ikollok il-leakages.

U għalhekk kienet għaqlija, nerġa' ngħid, il-policy tal-Gvern Nazzjonalista li bdiet biex tkabbar il-produzzjoni ta' l-ilma u mbagħad tkompla ssaħħaħ u jiżdied il-qasam tad-distribuzzjoni.

Nerġa' ngħid li biex tkun taf fejn għandek l-akbar ammont ta' leakages, minbarra dan ix-xogħol kollu - iż-żieda fil-produzzjoni ta' l-ilma u ż-żieda fil- qasam tad-distribuzzjoni - trid tagħmel dak li jissejjaħ zoning.

Trid tagħmel il-master meters u wara li taqra l-billing kollu ta' l-areas partikolari trid tagħmel leak detection test bis-serjeta'.

Wara li wieħed jiġbor din l-informazzjoni kollha, ikun f'pożizzjoni li jagħmel sistema ta' priorities biex jara liema areas għandha tinbidlilhom is-sistema tad- distribuzzjoni tagħhom.

Bi pjaċir ngħid li l-Water Services Corporation kienet waslet fl-istadju li jkollha din is-sistema ta' prijorita'.

Il-Kap tal-Partit Nazzjonalista din il-ġimgħa semma li qed isir - fil-fatt dan kien diġa' beda jsir - il- bdil tan-network ta' Buġibba.

Kif nafu Buġibba huwa wieħed minn dawk l- areas fejn il-qasam tad-distribuzzjoni kien sar ta' kafkaf.

Kienu saru mains taż-żewġ pulzieri u peress li hemmhekk hemm ħafna mains jillijkjaw kienet priorita' għall-Water Services Corporation li tibdel in-network kollu fl-area ta' Buġibba.

Sinjura President, se ngħaddi issa biex nitkellem dwar in-nies żejda li ssemmew.

Fuq il-mezzi tax-xandir kif ukoll fil-media u l-gazzetti lokali qed jintqal li mal-Water Services Corporation hemm ħafna nies żejda.

Hawnhekk irrid infakkar li qabel l-1987 il-Water Works Department kien ġie mgħobbi b'ammont kbir ta' nies.

Uħud minnhom kienu ddaħħlu b'mod illegali u dawn kienu parti minn dawk it-8,000 ħaddiem - jew 9,000 - li kienet daħħlet l-Amministrazzjoni Soċjalista ta' dak iż-żmien biex mingħaliha tisraq il-vot tagħhom.

Il-Gvern Nazzjonalista fl-1987 ma kisirx il-wegħda li kien għamel u lil dawn in-nies żammhom kollha mpjegati mal-Water Works Department u b'hekk dan id-dipartiment spiċċa b'madwar 1,900 ħaddiem.

Bil- mod il-mod fl-1996 dan l-ammont - min għax irtira u min għax sab job x'imkien ieħor - niżel gradwalment għal 1,400 impjegat.

Sinjura President, irrid ngħid li bejn l-1987 u l-1996 ftit li xejn iddaħħlu mpjegati.

Kien hemm anke żieda fil-pagi tal-ħaddiema - dwar dan tista' titkellem il-General Workers' Union u x-shop stewards tagħha - u fl- istess perijodu l-impjegati kollha ingħataw għotjiet ta' arretrati.

Barra minn hekk, ix-shop stewards tal-General Workers' Union - anke l-General Workers' Union li ordnat l-istrajk - tista' titkellem aħjar dwar kif il- Water Services Corporation waqqfet l-Institute of Water Technology li permezz tiegħu din il-Korporazzjoni setgħet tagħti ċ-ċans lil kull ħaddiem biex javvanza 'l quddiem irrispettivament mill-kulur politiku tiegħu.

Wara 10 snin fil-qasam ta' l-ilma, illum nista' ngħid li kemm il-gvern li jien kont nifforma parti minnu kif ukoll il-Water Services Corporation, imxew b'politika fejn il-ħaddiema kollha ingħataw kull opportunita' biex javvanzaw.

Ngħaddu issa għall-finanzi.

Sinjura President, kif taf inti, bħal kull entita' oħra l-Water Services Corporation taħdem bil-flus, għandha d-dħul - ir-revenue - u għandha l-ħruġ - l-expenses.

Id-dħul jiġi mill-kontijiet li tibgħat kif ukoll minn xi xogħol żgħir ta' services.

Ma' dan, biex iddaħħal id-dħul kollu, il-Water Services Corporation ovvjament tiddependi mis- sussidju qawwi min-naħa tal-Gvern.

Irrid ngħid li l-ilma u b'mod partikolari l-qasam domestiku huwa ssussidjat b'madwar 83%.

Dan ifisser allura li l-poplu, li jħallas it-taxxa, qiegħed jissussidja b'madwar 83ċ għal kull Lm1 li tintefaq f'dan il-qasam.

Il-Gvern Laburista llum qed jgħid li l-Water Services Corporation hija falluta finanzjarjament u hawnhekk ta' min wieħed jiċċara ċerti affarijiet.

Irrid ngħid, Sinjura President, li ta' kull sena f'din il-Kamra ġew preżentati l-estimi ta' l-infiq u d-dħul tal-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma u rrid ngħid li l-Oppożizzjoni Soċjalista, illum il-Gvern, kellha ċ-ċans u d-dritt li tifli kull fergħa tal-qasam ta' l-ilma.

Bħalma diġa' għidt, kemm f'din il-Kamra kif ukoll barra minn din il-Kamra, jien għamilt diversi invitations, offrejt kull faċilita' lill-Membri ta' l- Oppożizzjoni li llum huma fil-gvern biex jiġu jispezzjonaw u jiflu kull file.

Saħansitra, anke meta kien hemm allegazzjoni infondata fil-konfront tiegħi fuq l-extension tar-reverse osmosis fl-art ta' Pembroke, jien kont ħadt miegħi l-qorti file sħiħ m'għola erba' piedi biex iservi ta' xhud.

Dan il-file għadu hemmhekk u nista' ngħid li sal-lum ħadd mill-Membri tan- naħa l-oħra tal-Kamra ma ndenja ruħu jmur iqalleb faċċata waħda minn dan il- file li semmejt sabiex jiċċekkja kemm verament l-affarijiet kienu qed isiru bi trasparenza kbira.

Fir-rigward ta' l-hekk imsejjaħ falliment finanzjarju, illum il-Gvern qed jgħid li l-Water Services Corporation hija madwar Lm3 miljun short fil- finanzi.

U hawnhekk irrid nagħti r-raġunijiet tiegħi.

Nibda biex ngħid li meta l-Water Services Corporation kienet qiegħda tfassal it-tariffi tagħha, din kienet qed tibbaża l-istudju tagħha fuq informazzjoni meħuda miċ- ċensiment li kien sar fl-1985.

Irrid ngħid li meta kien qed isir dan l- istudju fl-1993 id-data ma baqgħetx eżatta u allura t-tfassil ta' dawn it- tariffi l-ġodda nbena fuq dettalji żbaljati.

Allura ovvjament, la kien hemm id-data żbaljata, dan irriżulta fi projections ta' dħul ogħla minn dak li eventwalment kien tbassar.

Pero', Sinjura President, irrid ngħid li din l-informazzjoni li kienet inġabret miċ-ċensiment li kien sar fl-1985 ġiet aġġornata mill-Water Services Corporation u llum, minbarra li din l-istess korporazzjoni aġġornat id-data kollha ta' kif inhuma komposti l-households Maltin, għamlet ukoll inhouse computer għaliha nnfisha u qiegħda tagħmel il-billing tagħha hi stess.

Irrid ngħid li dan ix-shortfall ta' Lm3 miljun li kien hemm, kien dovut ukoll għall-fatt li l-Water Services Corporation kienet waqgħet xi ftit lura fil-ħruġ tal-kontijiet u rrid ngħid ukoll li dan kien minħabba problemi li kien hemm bejn il-Water Services Corporation u l- Computer Centre tas-Swatar f'dak li jikkonsisti prinċipalment fil-mod kif id-data ġiet transfered mill-istess Computer Centre għall-Water Services Corporation, kif ukoll għall-mod xejn eżatt li bih kien isir il-billing mill-Computer Centre f'Tas-Swatar.

Qed insemmi dan kollu, Sinjura President, biex ngħid għaliex kien hemm dan ix-shortfall fil-finanzi.

Meta titfa' dan kollu li għadni kif semmejt f'borma, jiġifieri li meta ġew imfassla t-tariffi l-ġodda kien hemm id-data ħażina, li l-Water Services Corporation waqgħet xi ftit lura biex tibgħat il-kontijiet tagħha minħabba li kien hemm problemi fit-transfer ta' informazzjoni bejn is-Swatar u l-computer tal-Water Services Corporation fil-headquarters ta' Ħal Luqa u li kien hemm ammont sostanzjali ta' arretrati li kellhom jitħallsu dan l-aħħar lill-ħaddiema, jirriżulta dan ix- shortfall ta' madwar Lm3 miljun.

Hawnhekk irrid ngħid li l-ilma huwa servizz soċjali u l-gvern, hu liema gvern hu, huwa fid-dover li joħroġ id-differenza ta' bejn id-dħul li jkollha l-korporazzjoni mill-billing tagħha għall-ammont totali ta' l- ispiża tal-produzzjoni ta' l-ilma ħalli b'hekk il-provvista ta' l-ilma fil- pajjiż tkun tista' tibqa' għaddejja b'mod kontinwu.

Dawn huma r-raġunijiet li juru l-verita' ta' x'ġara fil-qasam ta' l-ilma.

Hawnhekk ta' min jgħid li sar investiment qawwi f'dan il-qasam, liema qasam sal-lum qed jaqdi l- mission statement tiegħu u jenħtieġ finanzjament kontinwu.

Dan il-qasam huwa ħaj u għad fadallu irtukkjar u tisħiħ kontinwu.

Sinjura Speaker, bħalma għidt diġa' l-Gvern preżenti f'din l-aħħar ġimgħa ħareġ bl-għajta ta' falliment.

Fil-fatt meta wieħed jifli dan ix-xogħol u l-investiment kollu li għadni kif semmejt bilfors jaħseb ħażin fl- atteġġjament tal-Gvern tal-ġurnata.

GĦalhekk il-poplu bilfors ikollu jagħmel din il-mistoqsija: Min hu fallut; il-Water Services Corporation jew il-Gvern preżenti li diġa' beda jammetti li m'huwiex kapaċi jiġbor u jipprovdi l-flus biex iħallas lill-ħaddiema?

Il-poplu wkoll jistaqsi jekk dan kollu jfissirx li diġa' beda jberraq fuq provvista stabbli u kontinwa ta' oġġett essenzjali li jismu "ilma".

Aħna qed ngħixu fl-1996, jiġifieri fi żmien meta l-problema ta' l-ilma ilha ma tissemma f'pajjiżna mis-sajf ta' l-1994.

Tgħid il-Gvern preżenti qed iġib skuża bil-finanzi biex jerġa' jitfa' l-pajjiż fi kriżi ta' nuqqas ta' ilma bħalma kellna bejn l-1971 u l- 1987?

Qed inġib dawn l-argumenti għax mid-dikjarazzjonijiet li smajna s'issa jidher li fil-qasam ta' l-ilma l-Gvern il-ġdid diġa' falla qabel ma beda.

Grazzi, Madam Speaker.

MADAM SPEAKER: Nirringrazzjak.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar l-Erbgħa, 11 ta' Diċembru, 1996 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET-IMWIEĠBA BIL-MIKTUB

REĠISTRAZZJONI TA' VETTURI

L-ONOR.

ĊENSU GALEA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Portijiet: Jista' l-Ministru jgħid kemm hu n-numru ta' vetturi li huma reġistrati f'Malta f'diversi kategoriji (kummerċjali, privati, eċċ)?

Kif inhuma mqassma dawn il-vetturi raħal raħal, skond ir-reġistrazzjoni tagħhom?

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Jiena nformat li n-numru ta' vetturi rreġistrati sa l-5 ta' Diċembru 1996, kien ta' 255,112, mqassmin kif jidher hawn taħt:

|Karozzi privati |183,081 | |Vetturi kummerċjali |44,747 | |Vetturi għal-kiri |8,058 | |Buses u mini buses |1,045 | |Muturi |18,181 |

Id-Dipartiment tal-Liċenzji u Testijiet m'għandux informazzjoni dwar kif inhuma mqassma dawn il-vetturi raħal raħal skond ir-reġistrazzjoni tagħhom.

PTA - SCHEDULED SERVICE

L-ONOR.

ĊENSU GALEA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Portijiet: Jista' l-Ministru jgħid kemm hu n-numru ta' rotot imħaddma fuq scheduled service mill-karozzi tal-linja f'Malta?

Liema huma dawn ir-rotot, u f'kull każ kemm hu n-numru ta' trips kuljum fuq kull rotta kif ukoll x'ħin jibda l- ewwel trip u x'ħin hu l-aħħar trip?

Kemm hu, fuq kull rotta, l-fare imħallas?

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra aktar kmieni f'din is-seduta.

BUĠIBBA - BUS TERMINUS

L-ONOR.

ĊENSU GALEA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Portijiet: Billi kienu qed isiru taħdidiet dwar il-possibbilta' li l-bus terminus ta' Buġibba ma jibqax fejn hu llum u dan biex ikun possibbli li dan it-terminus jaqdi aħjar il-bżonnijiet ta' l-inħawi, jista' l-Ministru jgħid kif beħsiebu jitkompla x-xogħol ħalli dan it-terminus jiġi mibdul?

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Ma nistax nifhem kif l-Onor.Interpellant jippretendi li fi żmien daqshekk qasir ngħidlu kif se jitkompla x-xogħol ħalli t-terminus ta' Buġibba jiġi mibdul.

Kif qal sewwa l-Onor.

Interpellant fil-mistoqsija tiegħu, kull ma sar mill-amministrazzjoni preċedenti huma taħdidiet dwar possibbiltajiet u dan minkejja l-ħafna wegħdiet u flus murija fil-Budget għal proġett.

BIĊĊERIJA - QATLA TAĊ-ĊANGA

L-ONOR.

ĊENSU GALEA staqsa lill-Ministru tal-Biedja u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet il-qatla taċ-ċanga fil-biċċerija ta' Malta u ta' Għawdex matul ix-xahar ta' Novembru?

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-qatla taċ- ċanga f'Malta u f'Għawdex kienet skond it-tabella hawn taħt.

| |Malta |Għawdex | | | | | |Għoġiela |238 |31 | |Baqar |216 |18 | |Erieħ |15 | - | |TOTAL |469 |49 |

Inżid ngħid li ma' saret l-ebda qatla taċ-ċanga fil-biċċerija ta' l- emergenza li kienet ġiet inawgurata minnek qabel l-elezzjoni, għas-sempliċi raġuni li din il-biċċerija għadha mhux lesta u mhux f'kondizzjoni li taħdem, minkejja li kienet ġiet inawgurata.

RABAT - MOVIMENT TAL-GIRL GUIDES

L-ONOR.

TONY ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali: Jista' l-Ministru jara huwiex possibbli li l-Moviment tal- Girl Guides fir-Rabat, Malta li sal-lum jisservew b'kamra waħda fis-Civic Centre tal-lokal, jingħataw post adattat sabiex jkomplu jwettqu x-xogħol tagħhom fil-lokal b'iżjed kumdita' u minħabba li ċ-ċokon tal-proprjeta' li qegħdin jużaw sal-lum, qed ikollhom jirrifjutaw ammont sostanzjali ta' tfal li applikaw sabiex jidħlu fl-istess għaqda?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jien informat illi l-ebda talba uffiċjali ma saret għal post alternattiv mill-għaqda indikata mill-Onor.

Interpellant.

TOROQ - TISWIJA TA' TOROQ

L-ONOR.

TONY ABELA staqsa lill-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni: Jista' l-Ministru jikkonsidra li titranġa, titwessa' u tingħata t-tarmak it-triq li minn taħt ir-Rabat minn ħdejn iċ-Ċimiterju ta' l-Ingliżi tagħti għal Ta' Qali cioe' tisbokka fuq ir-riħ tal-Ground Nazzjonali?

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR:Peress li bħalissa, kemm minħabba it-temp kif ukoll minħabba impenji li d-Dipartiment tat-Toroq u l-kuntratturi tat-toroq għandhom fuq xogħlijiet oħra, it-twessigħ mitlub ma jistgħux isiru għalissa.

RABAT/MTARFA - MANUTENZJONI TA' BYPASS

L-ONOR.

TONY ABELA staqsa lill-Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni: Jista' l-Ministru jieħu l-passi meħtieġa sabiex it-triq li minn naħa ta' Għajn Qajjed fir-Rabat, Malta u li tieħu għal taħt l-Mtarfa imsejħa Mtarfa Bypass, tinbena mill-ġdid u finalment tingħata t-tarmak billi jidher li meta nbniet l-istess triq fis-snin sebgħin jidher li saret bla pedament sod u għaldaqstant illum qegħda f'sitwazzjoni ħażina ħafna?

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR: Din it-triq tinsab imdaħħla fil-programm ta' l- "upgrading" ta' toroq tad-Dipartiment tat-Toroq u x-xogħol meħtieġ, isir skond il-prijoritajiet ta' dan il-programm.

ANZJANI: DJAR TA' L-ANZJANI

L-ONOR.

TONY ABELA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa, Kura ta' l-Anzjani u Affarijiet tal-Familja: Jista' l-Ministru jieħu l-passi sabiex meta jkun hemm vakanzi fi Djar ta' l-Anzjani fid-diversi lokalitajiet l-ewwel opportunita' tingħata lill-anzjani mill-istess lokal li jkunu diġa' fl- Isptar San Vinċenz de Paule?

B'dan il-mod, l-istess anzjani jkunu jistgħu jirritornaw sabiex jgħixu fil-lokalita' li jkunu trabbew u għixu għall- maġġor parti ta' ħajjithom.

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Meta jkun hemm vakanzi fi Djar ta' l-Anzjani fid- diversi lokalitajiet, l-ewwel opportunita' tingħata lill-anzjani li l-aktar ikollhom bżonn jidħlu f'xi dar, waqt li tingħata konsiderazzjoni xierqa lill-anzjani li jkunu joqogħdu fl-istess lokalita' li qiegħda d-Dar.

Bħalma jaf l-Onor.

Membru, l-anzjani li jiddaħħlu fid-Djar ta' l-Anzjani huma dawk li kapaci jgħixu ħajja indipendenti, waqt li dawk li jiddaħħlu fir-Residenza ta' San Vincenz de Paule, aktarx li jkollhom bżonn ta' nursing.

Għalhekk ma tantx nara l-possibbilta' li anzjani li qiegħdin f'San Vincenz de Paule, jkunu jistgħu jirrtornaw f'Dar ta' l-Anzjani.

Madankollu meta ċ-ċirkostanzi jkunu jippermettu, dejjem ikun hemm l- interess li dan isir.

MELLIEĦA - DAR GĦALL-ANZJANI

L-ONOR.

TONY ABELA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa, Kura ta' l-Anzjani u Affarijiet tal-Familja: Minħabba li fil-Mellieħa diġa' hemm art lesta kif ukoll pjanti u proġett għal Dar ta' l-Anzjani lesta, jista' l-Ministru jieħu l-passi meħtieġa sabiex dan isir matul is-sena 1997 sabiex jilħaq mal- bżonnijiet ta' l-anzjani tal-lokal f'qasir żmien u jekk hu possibbli dawk l- anzjani li qegħdin fl-Isptar San Vinċenz de Paule jittieħdu jgħixu fil- Mellieħa, f'ambjent u fil-lokal fejn twieldu, trabbew u għixu għall-parti l- kbira ta' ħajjithom?

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Fil-Mellieħa hemm art li kienet identifikata biex possibbilment tintuża għal dar għall-anzjani.

Id-dipartiment qatt ma kellu pjanti lesti ta' Dar għall-Anzjani fil-Mellieħa.

SIGURTA' SOĊJALI - BENEFIĊĊJI

L-ONOR.

TONY ABELA staqsa lill-Ministru tal-Ħarsien Soċjali: Ma jidhirlux il-Ministru li wasal iż-żmien illi rġiel li jormlu u jkollhom tfal żgħar jew għad għandhom tfal jistudjaw sal-livell ta' inqas minn dik fl-Universita', jingħataw l-istess drittijiet ta' servizzi soċjali li tingħata mara li tormol, sakemm l-istess uliedhom jew jieħdu l-istat tagħhom billi jibdew jaħdmu jew inkella sakemm l-istess ulied jibdew jattendu Universita' jew studji terzjarji oħra?

Għaldaqstant jekk wieħed jormol, jitqies illi huwa jikkwalifika għal pensjoni daqslikieku dakinhar għalaq il-61 sena u meta l-istess uliedu jew jieħdu l-istat tagħhom billi jibdew jaħdmu jew inkella sakemm jibdew jattendu Universita' jew studji terzjarji oħra fejn ikollhom stipendju, l- armel jerġa' jieħu lura l-impjieg tiegħu skond fejn u kif kien jaħdem qabel?

Tista' din it-talba tiġi konsidrata fit-tħejjija tal-Budget u miżuri ta' servizzi soċjali għas-sena 1997?

ONOR.

EDWIN GRECH: Ninformalill-Onor.

Interpellant li l-liġi dwar is- Sigurta`Soċjali tipprovdi sabiex armel li qabel il-mewt ta` martu kien jiddependi finanzjarjament fuq id-dħul tagħha għall-għejxien tiegħu għandu dritt għall-pensjoni ta` armel kemm-il darba, fid-data tal-mewt ta`martu, hi kienet tissodisfa l-kondizzjonijiet meħtieġa mil-liġi.

Il-mara tiegħu trid tkun ħallset kontribuzzjonijiet biżżejjed biex il-medja ta` kontribuzzjonijiet imħallsa u akkreditati minn sena għal sena, tkun għall-anqas 20.

Fil-każ li jkun qed jaħdem dan, ikollu dritt għall- Pensjoni ta` Armel, kemm-il darba jkollu jieqaf biex jieħu ħsieb uliedu dipendenti.