MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 269 L-Erbgħa, 22 ta' Marzu, 2000 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 269

L-Erbgħa, 22 ta' Marzu, 2000

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.07 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 22 ta' Marzu, 2000

WERREJ MINUTI 368

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 368

TQEGĦID TA' KARTI 373

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA ABBOZZ TA' LIĠI DWAR ID-DRITTIJIET TA' L-AWTUR (IT-TIENI QARI) COPYRIGHT BILL (SECOND READING) 373

AĠĠORNAMENT 397

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 402

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 268 li saret fi-21 ta' Marzu, 2000 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

GĦAWDEX - XIRI TA' KAROZZI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cushieri) staqsa lill- Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tgħid jekk mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn kienx hemm xi karozzi li nxtraw mill-ministeru jew minn xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tagħha u ngħataw b'donazzjoni lill- individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tagħha?

Jekk fl-affermattiv, tista' l- Minstru tgħid lil min ingħataw, x'marka huma l-karozzi u meta nxtraw; kemm swew fi flus Maltin; u xi kriterji ntużaw biex dawn l-individwi ngħataw din id-donazzjoni?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa)(f'isem il-Ministru għal Għawdex) Jien informat li t-tweġiba għall-ewwel parti tal-mistoqsija hija fin- negattiv.

OPM - UŻU TA' KAROZZI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Prim Ministru: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn kienx hemm xi proprjeta' jew karozzi mikrija jew mixtrija mill-ministeru jew minn xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu, li qed jintużaw minn individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu?

Jekk fl-affermattiv jista' jgħid minn min qed jintużaw, minn meta bdew jintużaw, x'marka huma l-karozzi, meta nxtraw, kemm swew fi flus Maltin u xi kriterji ntużaw biex qed jintużaw minn min qed jintużaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali)(f'isem il-Prim Ministru): Fil-każ ta' membri tas-segretarjati ta' ministri u segretarji parlamentari, il-kriterji dwar l-użu ta' karozzi uffiċjali huma mniżżla fid-dokument "engagement of staff for private secretariats", li anke tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

Fil-każ ta' uffiċjali oħra fid-dekasteru tiegħi li għandhom ftehim jew kuntratt, l-użu huwa rregolat minn tali ftehim jew kuntratt.

Il-karozzi uffiċjali kollha l-oħra għandhom jintużaw minn min għandu l-permess jagħmel dan.

Jekk l-Onor.

Interpellant għandu xi każ f'moħħu li jidhirlu li jien għandi nkun naf bih, nitolbu jagħtini l-informazzjoni rilevanti.

AFFARIJIET BARRANIN - UŻU TA' KAROZZI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' l-Ministru jgħid jekk mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn kienx hemm xi proprjeta' jew karozzi mikrija jew mixtrija mill-ministeru jew minn xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu, li qed jintużaw minn individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu?

Jekk fl-affermattiv, jista' jgħid minn min qed jintużaw u minn meta bdew jintużaw; x'marka huma l-karozzi u meta nxtraw; kemm swew fi flus Maltin; u xi kriterji ntużaw biex qed jintużaw minn min qed jintużaw?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (f'isem il-Ministru għall-Affarijiet Barranin): Fil- każ ta' membri tas-segretarjat ta' ministri u segretarji parlamentari, il- kriterji dwar użu ta' karozzi uffiċjali huma mniżżla fid-dokument "engagement of staff for private secretariats" li anke tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

Fil-każ ta' uffiċjali oħra fid-dekasteru tiegħi li għandhom ftehim jew kuntratt, l-użu huwa rregolat min tali ftehim jew kuntratt.

Jekk l-Onor.

Interpellant għandu xi każ f'moħħu li huwa jidhirlu li jien għandi nkun naf bih, nitolbu jagħtini l-informazzjoni rilevanti.

FINANZI - UŻU TA' KAROZZI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid jekk mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn kienx hemm xi proprjeta' jew karozzi mikrija jew mixtrija mill-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu, li qed jintużaw minn individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu?

Jekk fl-affermattiv, jista' l-Ministru jgħid minn min qed jintużaw u minn meta bdew jintużaw; x'marka huma l-karozzi u meta nxtraw; kemm swew fi flus Maltin; u xi kriterji ntużaw biex qed jintużaw minn min qed jintużaw?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (f'isem il-Ministru tal-Finanzi): Ngħarraf lill- Onor. Interpellant li risposta għal din il-mistoqsija ser tingħata f'xi seduta oħra.

POLITIKA SOĊJALI - UŻU TA' KAROZZI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cushieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid jekk mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn kienx hemm xi proprjeta' jew karozzi mikrija jew mixtrija mill-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu, li qed jintużaw minn individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id- dekasteru tiegħu?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nixtieq ninforma lill-Onor.

Interpellant li ma nkriet u ma nxtrat l-ebda karozza mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn biex tintuża minn individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, qed jaslulna lmenti li numru ta' uffiċjali fid-dipartiment tas-sigurta' soċjali mhux qed jingħataw servizz ta' trasport biex jagħmlu l-ispezzjonijiet li jkun hemm bżonn.

Jista' l- Viċi Prim Ministru jgħidilna kemm huwa minnu dan?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jiena m'għandi l-ebda rapporti f'dan is-sens.

Jekk l-Onor.

Membru qed jirriferi għal spezzjonijiet li għandhom x'jaqsmu ma' reġistrar jew ma' mpjiegi, hemm l-ispettorat min-naħa ta' l-ETC li jieħu ħsieb dawn l-affarijiet.

Għar-rigward ta' uffiċjali jew ħaddiema tad- dipartiment tas-sigurta' soċjali m'għandi l-ebda lment.

Jekk il-kollega tiegħi għandu xi informazzjoni partikolari nitolbu jgħaddihieli u fil-każ nivverifika u ninformah aktar tard.

Anzi nista' nieħu din l-okkażjoni biex inwassal messaġġ, Sur President.

F'dawn l-aħħar ġimgħat bdiet inizjattiva biex insaħħu l-unit li hemm fid- dipartiment li huwa responsabbli mill-iċċekkjar u mill-ivverifikar ta' abbużi li jistgħu jkunu qed isiru minn persuni li jirċievu l-benefiċċji soċjali.

Il-miżuri li qed jittieħdu se jkunu aktar effettivi għax nemmnu li abbużi minn servizzi li għandhom x'jaqsmu mas-sigurta' soċjali m'għandhomx ikunu aċċettabbli taħt l-ebda ċirkostanza.

Bit-tisħiħ ta' dan l-eżerċizzju - qed ngħidha biex tkun on record - qed navżaw li dan l-abbuż mhux se jiġi ttollerat aktar u min jinqabad jabbuża se jiġi mitlub jirrifondi lura l-flus li jkun ħa.

Barra minn hekk se jkun qed jiftaħ lilu nnifsu għal possibbilta' ta' proċeduri oħrajn.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, nerġa' lura għad-domanda tiegħi.

Ma jaħsibx il-Ministru li jkun ta' ġid komuni jekk nikkonsidraw bis-serjeta' li s-servizz tat-trasport ikun available għall-inspectors biex dawn ikunu jistgħu jaqdu l-kompitu tagħhom aħjar?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien naqbel li dan is-servizz għandu jkun aċċessibbli bl-aktar mod miftuħ possibbli.

Meta f'nofs is-sena li għaddiet jien ħabbart li konna bdejna proċess għall-upgrading ta' l-area offices kollha tad-dipartiment tas-sigurta' soċjali, kont spjegajt li l-iskop ma kienx biss wieħed kosmetiku.

Dan ifisser li barra li l-ambjent se jiġi rranġat b'mod li jkun aktar komdu, kemm għall-ħaddiema kif ukoll għan-nies li jagħmlu użu mis-servizz, hemm l-iskop li dan l-uffiċju jsir fil-veru sens tal-kelma a one-stop shop.

Barra minn hekk, il-ħsieb kien - u għadu - li jkun hemm delega sal- massimu possibbli tad-deċiżjonijiet mill-head office tad-dipartiment tas- sigurta' soċjali għall-area office partikolari, bl-iskop li l-individwu li japplika għal xi benefiċċju jkun jista' jieħu t-tweġiba dak il-ħin stess.

Illum dan l-eżerċizzju qed isir b'mod differenti u sakemm isir il-proċess kollu qed jgħaddi perijodu ta' żmien mhux ħażin.

Illum bil-faċilita' ta' l- informatika u tat-teknoloġija nistgħu nagħmlu passi kbar 'l quddiem u lill- individwu m'għandniex bżonn nitolbuh ċerti ċertifikati, anzi nistgħu nagħmlu aktar minn hekk.

Bil-linkages li jeżistu bejn l-area offices tad-dipartiment tiegħi u d- dipartiment tat-taxxi interni, nistgħu nevitaw ċertu ġiri u forsi jirnexxielna nsolvu l-famuż ostaklu li dejjem isemmuli u li jien ma nistax naċċetta, cioe' l-fatt li teżisti xi forma ta' kunfidenzjalita' bejn id- dipartiment tas-sigurta' soċjali u d-dipartiment tat-taxxi interni.

Jien ngħid li f'dawn il-każi m'hemmx kwestjoni ta' kunfidenzjalita', anzi nkunu qed intejbu servizz li finalment il-persuna partikolari tibbenefika ħafna aktar jekk ikollna sistemi ta' informatika li jitkellmu ma xulxin u jagħmlu exchange ta' informazzjoni bejn sistema u oħra.

It-target tagħna huwa aċċessibbilta' aktar u qed nesploraw - din ngħidha b'ċerta kawtela - kif nistgħu nużaw il-kunsilli lokali bħala sors ta' informazzjoni fil-belt jew raħal partikolari fejn persuna tapplika għal xi pensjoni jew benefiċċju.

Jiġifieri hemm l-iskop wiesgħa li l-kunsilli lokali jiġu integrati ma' dan il-proċess pero' irridu naħdmu bil-mod u naraw fejn naslu.

L-Onor.

Membru ssuġġerixxa li nipprovdu karozzi biex l-uffiċjali ta' l- area offices imorru fid-djar tan-nies.

Għalkemm nifhem li l-intenzjoni hija tajba u li l-problema hija waħda ta' mobilita', trid issir analisi sewwa qabel ma nwettqu dan il-proċess.

Jiena nifhimha li persuna li tkun għadha kif għaddiet minn trawma ma tkunx komda li toħroġ minn darha biex tmur tapplika għal xi pensjoni jew benefiċċju, pero' li jkollok uffiċjali jiġru minn post għal ieħor f'ċirkostanzi u f'mumenti differenti jirrikjedi riżorsa umana akbar minn dik li teżisti llum għax xi ħadd irid jibqa' l- uffiċċju.

Trid tara wkoll jekk finalment jintlaħaqx l-għan li qed isemmi l- Onor. Membru u jekk hemmx metodi aktar sempliċi.

Illum il-ġurnata nistgħu b'mod prattiku nevitaw ħafna ġiri billi dak li jkun iċempel l-uffiċċju, isir ix-xogħol kollu neċessarju u dak li jkun kemm imur jiffirma.

Il-ħsieb tagħna hu li sa nofs din is-sena nkunu mxejna sew fir- refurbishment ta' tlieta mill-ħames area offices li għażilna u nittama li sa l-aħħar tas-sena nkunu għamilna x-xogħol fuq it-tnejn l-oħra wkoll.

Barra minn hekk, nisperaw li jsir upgrading mhux biss ta' l-ambjent imma tas-servizz li jingħata minn dawn l-area offices, kif ukoll mill- kumplament ta' l-uffiċini li għandna mifruxin ma' Malta u Għawdex.

AMBJENT - UŻU TA' KAROZZI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid jekk mill-5 ta' Settembru, 1998 'l hawn kienx hemm xi proprjeta' jew karozzi mikrija jew mixtrija mill-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu, li qed jintużaw minn individwi li m'humiex uffiċjali jew impjegati mal-ministeru jew xi entita' oħra li taqa' taħt id-dekasteru tiegħu?

Jekk fl-affermattiv, jista' l-Ministru jgħid minn min qed jintużaw u minn meta bdew jintużaw; x'marka huma l-karozzi u meta nxtraw; kemm swew fi flus Maltin; u xi kriterji ntużaw biex qed jintużaw minn min qed jintużaw?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd)(f'isem il-Ministru għall-Ambjent): Jien informat li l-karozzi kollha, kemm dawk mikrija u kemm dawk propjeta' tal-gvern, huma kollha wżati minn uffiċjali jew impjegati tad-dipartimenti jew tal-ministeru.

BENEFIĊĊJI SOĊJALI - GĦAJNUNA SUPPLIMENTARI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm huwa n- numru ta' persuni li fil-preżent qed jieħdu l-benefiċċju ta' l-għajnuna supplimentari?

Jista' jgħid kemm fil-mument hemm applikazzjonijiet pendenti sabiex persuni oħra jibbenefikaw minn dan il-benefiċċju ta' l- għajnuna supplimentari?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li fil-preżent hemm 30,896 persuna li qed jieħdu l-allowance supplimentari.

Bħalissa hemm 205 applikazzjoni pendenti, li kollha jonqoshom xi informazzjoni biex ikunu jistgħu jinħadmu u jinħarġu l-pagamenti.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Sur President, xtaqt nagħmel riferenza għal dawk li l-applikazzjoni tagħhom għal allowance supplimentari hija pendenti.

Jikkonsidra l-Viċi Prim Ministru li għandu jkun hemm time-frame ħalli applikazzjonijiet bħal dawn jiġu cleared?

Bl-ebda disrispett lejn id- dipartiment, jien nemmen li talbiet bħal dawn m'għandhomx jibqgħu pendenti wara ċertu data, irrispettivament jekk ikunx hemm nuqqas min-naħa ta' l- applikant.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, anke hawn qegħdin naħdmu fuq charter li eventwalment se jkun ifisser li se jkollna perijodu ta' żmien stabilit li fih id-dipartiment ikun irid jipprovdi s-servizz, pero' ejja nammettu li 205 minn 31,000-il applikazzjoni m'humiex wisq.

Jekk il-kollega tiegħi jinnota sewwa, it-tweġiba tgħid li dawn il-205 applikazzjoni pendenti kollha jonqoshom xi informazzjoni biex ikunu jistgħu jinħadmu u jinħarġilhom il-pagament.

Dan ifisser li d-dipartiment ikun talab lill- applikant biex jipprovdih b'ċerta informazzjoni - tista' tkun dwar imgħaxijiet tal-bank jew xi informazzjoni oħra - jiġifieri hawnhekk it takes two to tango.

Id-dipartiment jista' jgħaġġel daqskemm jgħaġġel l- applikant biex jagħti l-informazzjoni, u din hija problema li qegħdin niffaċċjaw fil-benefiċċji kollha, speċjalment fejn jidħlu ċ-children allowance.

Nerġa' ngħid li hemm numru ta' applikazzjonijiet pendenti fejn id- direttur ikun talab aktar informazzjoni mingħand il-benefiċjarju u din l- informazzjoni ma tingħatax.

Issa jekk se nagħmlu giljottina, irridu nifhmu li anke l-applikanti jridu jikkoperaw għax jekk dak li jkun ma jagħtix l- informazzjoni meħtieġa fit-tali data, l-uffiċjal ma jistax jibqa' bil-file miftuħ quddiemu u għalhekk it-talba tiġi rrifjutata.

Bla dubju ta' xejn jeżistu każi fejn għal xi raġuni jew oħra l-informazzjoni ma tasalx, jiġifieri rridu noqogħdu attenti.

Nerġa' nirrepeti li din il-problema qegħdin naffaċjawha l-aktar f'każi ta' children allowance, speċjalment fil-konfront ta' dawk li għandhom xi forma ta' negozju u kultant anke fil-konfront ta' dawk li jirċievu pensjoni tas-servizz minn barra l-pajjiż.

Naħseb li għandu jkun hemm target dates li jorbtu lid-dipartiment biex janalizza u jassessja hu ħalli f'każ li dik l-informazzjoni ma tingħatax l-applikazzjoni taqa'.

MR SPEAKER: L-Onor.

Michael Asciak, domanda supplimentari

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Jista' l-Ministru jara hux possibbli li dawn il- formoli kollha li jridu jimtlew isiru aktar user-friendly?

Ħafna drabi l- informazzjoni li nagħtu fuq fl-income tax self-assessment form tkun marbuta ma' l-informazzjoni meħtieġa għal xi benefiċċju.

Per eżempju, ġieli jitolbuk l-informazzjoni għas-supplementary allowance meta tkun għadek ma rċevejtx il-P3.

Nistgħu naħsbu f'sistema li biha tinġabar l- informazzjoni kollha taħt kappa waħda?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, donnu huwa timbru li fejn tidħol is- sigurta' soċjali għandna t-talent u l-kapaċita' kif nikkomplikaw l- affarijiet!

Wieħed mill-akbar sfidi li kull ministru li kien responsabbli minn dan il-qasam kellu quddiemu kien li jipprova jissimplifika l- affarijiet, għax skond l-esperti dan qisu kastell tal-karti tal-logħob u malli ċċaqlaq karta waħda minn isfel kapaċi jaqagħlek il-kastell kollu kemm hu!

U allura xi tfisser din is-simplifikazzjoni?

Nemmen li nistgħu nissimplifikaw ħafna affarijiet, inkluż il-liġi nnifisha u qegħdin naħdmu biex dan isir.

Għar-rigward tal-mili ta' formoli, nittama li dan ikun parti mill- proċess kemm ta' dak li għadni kif semmejt, ta' l-upgrading tas-servizzi li aħna nixtiequ nagħtu, kif ukoll tal-proċess li qegħdin għaddejjin minnu biex noħolqu charter f'dak li għandu x'jaqsam mal-kwalita' ta' servizzi li nipprovdu fid-dipartiment.

Jien naqbel perfettament ma' l-Onor.

Membru li ċerti formoli jistgħu jiġu ssimplifikati.

Jekk insolvu darba għal dejjem l- kwestjoni tal-faċilita' li d-dipartiment tas-sigurta' soċjali jkollu sistema ta' l-informatika li titkellem elettronikament mas-sistema ta' informatika tad-dipartiment tat-taxxi interni u neleminaw darba għal dejjem il-kwestjoni tal-kunfidenzjalita' f'xi forma jew oħra, niggarantixxi li nkunu nistgħu ntejbu l-livell tas-servizz b'persentaġġ qawwi.

Ħalli nagħti eżempju sempliċi.

Illum bit-tibdil li sar fis-sistemi ta' kif nimlew il-formola tat-taxxa, u ċioe' ta' l-FSS, qed ikollna aktar effiċjenza biex persuna tkun taf x'inhi l-pożizzjoni tagħha għal sena partikolari.

Jekk dan ikun ifisser li se jkollu s-sena ta' qabel settled, għal skopijiet ta' children allowance se nkunu nistgħu nieħdu l-informazzjoni meħtieġa billi sempliċement nagħfsu buttuna u ma jkollniex għalfejn lil dak li jkun nitolbuh kopja tal-P3 biex naraw x'inhi l-pożizzjoni tiegħu mad-dipartiment tat-taxxi interni.

B'dan il-mod se tingħata risposta ħafna iżjed kmieni matul is-sena u wieħed ma jkollux għalfejn jistenna sa Awissu biex ikun jaf xi dritt għandu fuq iċ- children allowance.

B'hemm se niffrankaw ħafna ħin u ntejbu l-effiċjenza.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet skada.

Tqegħid ta' Karti.

Il- Ministru Tonio Borg.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern) Mr Speaker, inqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar qbid ta' oġġetti ta' marka falza matul Jannar u Frar 2000, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR ID-DRITTIJIET TA' L-AWTUR

COPYRIGHT BILL

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru jekk jogħġbu jressaq it-Tieni Qari.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi nipproponi t-Tieni Qari ta' l-Abbozz ta' Liġi dwar id-Drittijiet ta' l-Awtur.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Nissekonda.

MR SPEAKER: Rimarki.

Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

GEORGE HYZLER (Segretarju Parlamentari): Sur President, illum qegħdin nipproponu liġi ġdida dwar id-drittijiet ta' l-awtur, jew aħjar kif insibuha bil-lingwa Ingliża, terminoloġija li normalment nużaw, il- copyright.

Il-copyright huwa dak id-dritt esklussiv ta' min jikkrea biċċa xogħol artistika jew letterarja, li naturalment trid tkun oriġinali, li l- awtur tagħha jippermetti lil min jikkopjaha, indipendentement mill-valur jew mill-kwalita' ta' dik il-biċċa xogħol.

Il-protezzjoni ta' dan id-dritt huwa relatat ma' proċedimenti li jistgħu jittieħdu normalment b'saħħa ta' xi liġi.

Naturalment id-domanda li tqum hija għaliex għandna bżonn nipproteġu dawn id-drittijiet ta' l-awtur.

Fil-Konvenzjoni ta' Berna nsibu definizzjoni tal-protezzjoni tad- drittijiet ta' l-awtur li tgħid hekk:

"Copyright for its part constitutes an essential element in the development process.

Experience has shown that the enrichment of the national cultural heritage depends directly on the level of protection afforded to literary and artistic works.

The higher the level, the greater the encouragement for authors to create; the greater the number of a country's intellectual creations, the higher its renown; and the greater the number of productions in literature and arts, the more numerous their auxiliaries in the book, record and entertainment industries.

Indeed, in the final analysis the encouragement of intellectual action is one of the basic requisites of all social, economic and cultural development."

Jiġifieri l-ħarsien ta' dawn id-drittijiet huwa essenzjali għall-iżvilupp ta' pajjiż, ukoll għal dak li forsi nistgħu nsejħulu l-arrikkiment tal- kultura.

Huwa pjuttost ovvju li l-inqas ħaġa li pajjiż għandu jagħmel biex jinkoraġġixxi l-kreativita' huwa li jipproteġi lil min bil-ħila tiegħu jikkrea xogħlijiet.

Aħna għandna l-obbligu li nħarsu lil dawk l-awturi ta' kreativita', dawk in-nies li bil-ħila tagħhom jippermettu li l-pajjiż tagħna javvanza f'dawk l-oqsma li jiddistingwuna minn ħaddieħor.

Illum forsi ngawdu l-wirt kulturali ta' missierijietna, forsi wkoll bis-saħħa tal- protezzjoni li kienu jingħataw dawk il-persuni li jikkreaw dawn ix- xogħlijiet, u naħseb li għandna l-obbligu wkoll li nieħdu miżuri biex dawk il-ġenerazzjonijiet ta' warajna jgawdu wkoll mill-kreativitajiet tal- ġenerazzjoni tagħna billi nħarsulhom id-drittijiet tagħhom u ninċentivawhom biex jikkreaw.

Sur President, kif nafu, il-liġi ta' l-awtur insibuha f'Kap. 196, jiġifieri l-Copyright Act, promulgata fil-bidu tas-seklu l-ieħor, preċiżament fl-1911.

Għal skopijiet ta' records wieħed ifakkar li dan l- Att kien ġie emendat diversi drabi w aġġornat sostanzjalment, partikolarment fl-1967, u sussegwentement fl-1974, 1977 u 1983.

Issa aħna ngħidu li dawn l-emendi ma kenux suffiċjenti biex iħarsu kontra l-ksur tad- dittijiet ta' l-awtur li fis-snin '80, speċjalment meta tneħħew ir- restrizzjonijiet ta' l-importazzjoni, assumew proporzjon enormi w alarmanti.

Infakkru li mal-liberalizzazzjoni tas-suq konna ġejna invaduti b'video recorders u computers, li naturalment magħhom ġabu din l-industrija ġdida.

Fil-fatt rajna t-twelid ta' industrija ġdida f'Malta - ġdida sa ċertu punt, għaliex ovvjament l-industrija tal-piraterija mhijiex industrija totalment għal Malta - l-industrija tal-piraterija, industrija li minkejja ċ-ċokon tagħna jidher li għamlitilna isem ħażin madwar id- dinja, isem li forsi jkun aħjar li naraw kif nikkumbattuh u forsi bl- għajnuna ta' Alla nneħħuh għal kollox ukoll.

Saru diversi attentati biex jinqered dan l-abbuż, anke b'liġijiet oħra, u hawnhekk ta' min isemmi partikolarment il-Broadcasting Act, fejn kien ġie introdott il-kunċett ta' responsabbilta' kriminali fil-ksur tad-drittijiet ta' l-awtur.

Fl-1992 kienu saru emendi għal Kap. 9, jiġifieri għall-Kodiċi Kriminali, fejn żdiedu l-pieni tar-reati taħt l-Att tax-Xandir u wkoll tressqu 'l quddiem il-provvediment taħt dak l-istess Att.

Fill-fatt f'dik is-sena, fl-1992, kienu saru diversi emendi.

Kienet ġiet emendata s- Supplies and Services Act, anzi preċiżament ir-regolamenti li jaqgħu taħtha fejn kienet ġiet projbita l-importazzjoni jew l-esportazzjoni ta' merkanzija li tikser il-copyright.

Fl-istess sena wkoll ġew emendati l- protection of copyright regulations, taħt Kap. 128, jiġifieri l-Police Licences Act.

F'dawk ir-regolamenti min kien jittraffika f'merkanzija bi ksur tal-copyright setgħet titteħiedlu t-trading licence.

Fl-istess sena wkoll kienet ġiet emendata l-Copyright Act stess.

Is- software tal-computer beda jitqies bħala xogħol litterarju, u allura daħal taħt il-kappa ta' xogħol litterarju.

Fl-1997 kellna l-Avviż Legali Nru. 46, imsejjaħ il-cpyright extension of applications regulations.

B'dawn ir-regolamenti l-protezzjoni tad- drittijiet ta' l-awtur ġiet estiża għaċ-ċittadini, persuni domiċiljati u entitajiet residenti f'pajjiżi oħra msieħba fid-WTO ta' dak iż-żmien.

Aktar kmieni din is-sena għaddejna minn dan il-parlament il-liġi li tissejjaħ Intellectual Property Rights (Cross-Border Measures) Act, liġi li saħħħet il-poter tad-dwana billi, apparti li d-dwana sa dak iż-żmien kellha l-poter li ma tħallix merkanzija jew prodotti jidħlu f'Malta li jiksru l- copyright, issa ngħatat ukoll il-poter li tikkonfiska l-merkanzija.

Sal-bieraħ filgħaxija stess għaddejna mit-Tieni Qari l-ligi tax-xandir, u qed nirriferi partikolarment għal artiklu 40 tal-liġi attwali tax-xandir - provvediment li jmur kontra l-Konvenzjoni ta' Berna għalkemm strettament aħna ma konniex marbutin biha, billi t-trasmissjonijiet li konna nirċievu b'mod terrestri minn stazzjonijiet bħar-RAI ma kenux ikkonsidrati retransmissions jew rebroadcasts taħt il-Copyright Act u allura ma konniex ikkonsidrati li qegħdin niksru l-copyright - li issa qed jiġi sostitwit b'artiklu ġdid.

B'hekk id-distinzjoni bejn satellite transmission u terrestrial transmission ser tispiċċa u allura niġu qegħdin naqblu ma' l- obbligi anke internazzjonali għax inkunu qed nissodisfaw il-provvedimenti ta' l-agreement tat-TRIPS, li aħna obbligajna ruħna li niġu naqblu miegħu sa l-1 ta' Jannar ta' din is-sena.

Fil-fatt aktar tard, naturalment fl- istadju ta' kumitat, se nipproponi emenda għal dan l-abbozz li għandna quddiemna, għax jikkontempla tħassir ta` artiklu 40, li meta ġie abbozzat ma kienx għadu ċar liema liġi ser tgħaddi l-ewwel.

Pero, fl-istadju ta' kumitat, naħseb li nipproponu li artiku 40 tal-Broadcasting Act jitħħassar, peress li dan diġa' jidher li ħadna ħsiebu mod ieħor.

Iżda minkejja dawn l-isforzi kollha, il-liġi tagħna baqgħet ma tkoprix dak kollu li fid-dinja tal-lum kien hemm bżonn li nkopru, dejjem jekk wieħed jagħti kas li jieħu kont ta' l-iżviluppi li qegħdin iseħħu.

Fl- aħħar mill-aħħar aħna nitkellmu dwar liġi ħajja li bilfors trid tirrikonoxxi u trid tagħti kas l-iżviluppi li jkunu qegħdin isiru madwarna, speċjalment f'dinja li qed tinbidel kontinwament.

Ċertament irridu napprezzaw l-impatt ta' l-iżviluppi li seħħew f'dawn l-aħħar 20 sena, partikolarment fil-qasam tal-photocopiers, tal-video cassettes, tal-video recorders u tal-computers.

Dawn illum insibuhom kullimkien u dawn jiffaċilitaw immens l-ikkupjar u t-tixrid ta' materjal ikkupjat.

Il- business software alliance tikkalkola li 38% tas-software li jintuża madwar id-dinja huwa kkupjat illegalment u jikkalkolaw li fl-1998 il-piraterija swiet lill-industrija tas-software telf ta' Lm4 biljun.

Dan ifisser inqas impjiegi, inqas innovazzjoni u fuq kollox ifisser prezzijiet ogħla għal dawk il-konsumaturi li jagħżlu li jixtru prodott oriġinali - għax hemm min ikun irid jixtri prodotti oriġinali u jkun lest li jħallas xi ftit aktar għalihom - imma jkollhom iħallsu aktar għar-raġuni li s-suq ikun inondat bil-piraterija.

Hemm ukoll il-fatt li l-equipment anċillari llum sar popolari ħafna, fis-sens li nsibu faċilment affarijiet bħal scanners, digital cameras u disc recorders li huma wkoll iservu biex jiffaċilitaw l- ikkupjar.

L-internet ukoll żied sew l-opportunita' tal-piraterija, kważi kull żvilupp pożittiv xi ftit jew wisq ikollu l-effetti negattivi tiegħu.

Illum wieħed jista' jagħmel downloading ta' poeżija jew ta' l-enċiklopedija Brittanica kollha, bl-istess faċilita' u bl-istess ħeffa.

Wieħed jista jikkopja kanzunetti ta' ħames minuti jew rock operas ta' tliet sigħat bl- istess faċilita'.

Għalhekk ngħid li l-internet jista' jservi wkoll bħala theddida għad-drittijiet ta' l-awtur billi jiffaċilita' t-tixrid ta' materjal ikkupjat illegalment.

Ma' dan hemm ukoll ix-xandara pirati, il- pirate broadcasters.

Dawn jaqbdu u jittrasmettu kwalunkwe xogħol awdjo- viżiv mużikali jew trasmissjoni, basta jkollhom udjenza.

Barra minn hekk dawn lanqas għandhom il-biża li jinqabdu mid-dwana jew minn xi raid fuq il- monti!

Il-liġi tagħna ma hija ċara xejn fuq dan is-suġġett u din wieħed jifhimha, għax ovvjament il-piraterija speċjalizzata hija fenomenu modern, u din hija waħda mir-raġunijiet għalfejn qed nindirizzaw din il-problema.

Bil-liġi l-ġdida dawn l-azzjonijiet ser jitqiesu illegali, ser niddikjarawhom illegali mingħajr tlaqliq, għalkemm id-diffikulta li taqbad dawn il-pirati hi-tech, biex insejħulhom hekk, tibqa' waħda ta' sfida kbira.

Hemm ukoll il-kwestjoni ta' l-obbligi internazzjonali tagħna, Sur President.

L-ewwelnett hemm il-Konvenzjoni ta' Berna u hemm bżonn li nissodisfaw l- obbligi taħt din il-konvenzjoni.

Il-liġi ta' kwalunkwe pajjiż dwar il- copyright normalment tirregola atti li jsiru jew li jitwettqu f'dak il- pajjiż stess u għaldaqstant ma tipprovdix protezzjoni għaċ-ċittadini tiegħu fi Stat ieħor.

Qabel nofs is-seklu 19 il-protezzjoni tal-copyright kienet prattikament ineżistenti fuq il-front internazzjonali u fil-fatt dak iż-żmien il-pajjiżi kienu bdew jidħlu fi trattati bilaterali biex jipprovaw ipattu għal dan in-nuqqas.

Kien għalhekk li biex setgħet tiġi garantita l- protezzjoni taċ-ċittadin, għaxar pajjiżi waqqfu l-international union for the protection of literary and artistic works, meta kienu ffirmaw din il- famuża Konvenzjoni ta' Berna, il-konvenzjoni għall-protezzjoni ta' xogħlijiet litterarji u artistiċi.

Illum din tħaddan fiha madwar 142 pajjiż membru u hija miftuħa għall-pajjiżi kollha u hija amministrata mill-WIPO, aġenzija speċjalizzata tan-Nazzjonijiet Uniti.

Hemm ukoll il-world trade agreement li kien sar f'Marrakech fl-1994 u li huwa maqsum fi tliet oqsma prinċipali, li huma il-general agreement on tariffs and trade, (il-GATT), il-general agreement on trade and services u l-agreement on trade related aspects of intellectual property rights (it-TRIPS).

It-TRIPS huwa dak li jikonċernana llum, għaliex huwa l-ftehim li jkopri dawk l-hekk imsejħa drittijiet ta' proprjeta' intelletwali.

Fil-fatt it-TRIPS iġġiegħel lill- firmatarji mhux biss li joqogħdu għall-Konvenzjoni ta' Berna iżda għall- obbligi l-oħra li mhumiex koperti b'din il-konvenzjoni.

Ma ninsewx li Malta kienet founder member tal-WTO, u konna intrabatna mat-TRIPS, u allura indirettament intrabatna mal-Konvenzjoni ta' Berna.

Għal din ir-raġuni wkoll il-liġi tagħna ma kenitx waħda sodisfaċenti.

Qed nipproponu wkoll numru ta' drittijiet ġodda li nsibuhom f'pajjiżi oħra, Sur President.

L-ewwel wieħed huwa dak li jissejjaħ neighbouring rights, dak li bil-Malti nsejħulhom drittijiet relatati, għaliex wieħed jifhem li biex awtur iwassal ix-xogħlijiet tiegħu għand il-pubbliku jkun hemm bżonn l-input u l-intervent ta' ħaddieħor.

Per eżempju, jekk int kittieb ta' kanzunetta, normalment ma jkollokx il-vuċi biex twassalha u allura jkollok bżonn xi ħadd li jkantahielek.

Filwaqt li l-copyright ikun ta' l-awtur tal-kanzunetta, dak il-performer ikollu ċerti drittijiet ukoll, drittijiet relatati li għandhom jiġu protetti wkoll.

Biex inkomplu fuq dan l-eżempju, apparti min jikteb u min ikanta, ikollok min jirreġistra l- kanzunetta u jkollok it-televiżjoni jew ir-radju li jwassal dik il- kanzunetta għand il-pubbliku .

Dawn kollha jista' jkollhom xi tip ta' drittijiet konnessi, għalhekk ġie żviluppat dan il-kunċett li jirrikonoxxi dan l-input jew dan is-sehem li ħaddieħor jagħti lill-awtur.

Dawn huma sa ċertu punt drittijiet simili għal dawk ta' l-attur iżda ma jkunux drittijiet ewlenin, billi ovvjament l-awtur jżomm id-drittijiet ewlenin.

Dawn id-drittijiet jingħataw lill-artisti, lill-producers u lix-xandara w l-liġi li kellna s'issa kienet ibbażata fuq is-sistema Brittanika u ma taqbilx mal-prattika internazzjonali.

Din il-liġi kienet tipproteġi sound recordings, films u broadcasts tas-cinema taħt il-copyright u mhux taħt drittijiet relatati.

Barra minn hekk ma kienet tingħata l-ebda protezzjoni lill-artisti.

Żvilupp ieħor huwa klassifika oħra ta' drittijiet li nsejħulhom sui generis rights.

Dawn huma ntiżi li jipproteġu l-kontribuzzjonijiet ta' oqsma ġodda ta' xogħlijiet li jkun diffiċli li wieħed jinkorpora taħt il- metodi tradizzjonali ta' protezzjoni, per eżempju, dawk li jinvestu fil- ħolqien ta' databases jew dawk li joħolqu l-integrated circuits u s-semi- conductor topogrophies.

L-idea hi li noħolqu drittijiet biex inkopru dawn ir-realtajiet ġodda li l-liġi tagħna sal-lum ma tkoprix.

Tajjeb li nfakkar li Malta mhijiex barra mid-dinja u trid tirrifletti dak li jiġri madwarha, u l-industrija w l-kummerċjanti tagħna jrid ikollhom l-istess għodda.

Għalhekk għal dawn ir-raġunijiet li qed insemmi u għal dawn l-iżviluppi li seħħew, anke barra minn xtutna , kien hemm il-bżonn li nilleġislaw b'mod li nżommu t-tajjeb tal-liġi li kellna.

Fil-fatt ibbażajna fuq il-liġi l- antika, filwaqt li pprovajna nintroduċu provvedimenti ġodda fid-dawl ta' dawn l-iżviluppi, provvedimenti li jissodisfaw l-obbligi internazzjonali tagħna u li jipprovdu forom ġodda ta' protezzjoni taħt id-drittijiet sui generis u drittijiet relatati.

Fl-abbozzar saret riferenza għal din il-Konvenzjoni ta' Berna, kif ukoll għal Konvenzjoni ta' Ruma, for the protection of performers, producers of phonogram and broadcasting organisations, il-world trade agreement, preċiżament it-TRIPS, il-WIPO copyright treaty u l-WIPO performances and phonograms treaty.

Peress li Malta għad trid xi darba tissieħeb mal-Unjoni Ewropea, u peress li din ta' l-aħħar tagħti importanza kbira għal dak li għandu x'jaqsam mal-protezzjoni tal-copyright, neighbouring rights u sui generis rights, ħadna in konsiderazzjoni diversi direttivi ta' l-Unjoni f'dan il-qasam u se nelenkahom, ċioe' l-council directive 87/54/EEC on the legal protection of topographies of semi-conductor products; council directive 92/100/EEC on rental rights and lending rights and on certain rights related to copyright in the field of intellectual property; council directive 93/83/EEC on the coordination of certain rules concerning copyright and rights related to copyright applicable to satellite, broadcasting and cable transmission; council directive 93/93/EEC harmonising the term of protection of copyright and certain related rights; and council directive 96/9/EEC of the European Parliament on the legal protection of databases.

Dawn id-direttivi elenkajthom biex min hu interessat li jaqra d-debates isib ukoll riferenza faċli għalihom.

Ma' dan ukoll ittieħed il-parir tad-WIPO, tad-WTO u tal-Kummissjoni ta' l-Unjoni Ewropea.

Niġi issa biex indur dawra mal-punti saljenti, biex insejħulhom hekk, tal-liġi.

L-ewwel ħaġa li kellna nagħmlu hi li nbiddlu sostanzjalment it-taqsima tad-definizzjonijiet u nżidu numru kbir ta' definizzjonijiet.

Barra minn hekk kellna nemendaw oħrajn biex nirriflettu l-kambjamenti li ser isiru bid- dħul fis-seħħ ta' dan l-Att.

L-ewwel definizzjoni hi dwar xogħol artistiku, artistic works.

Dan l-abbozz jipproponi kambjament, fis-sens li dawn ix-xogħlijiet jinkludu numru ta' eżempji mingħajr ma jagħlaq il-bibien għal xogħlijiet oħra, kif kien fil-każ tal-liġi l-antika.

L-iskop huwa li jippermetti xogħlijiet oħra mhux inklużi fid-definizzjoni li jibbenefikaw mill-protezzjoni tal-copyright.

Id-definizzjoni ta' "xogħlijiet awdjo- viżivi", audio-visual works, tissostitwixxi dik ta' "film ċinematografiku" u hija ntiża li tirrifletti aħjar it-teknoloġija moderna; hija wiesgħa biżżejjed biex tinkludi fi ħdanha xogħlijiet multimedia kkreati mill-użu tal-computer u li jikkombinaw xbieha li jagħtu impressjoni ta' moviment bil- ħsejjes.

Biddilna d-definizzjoni ta' "awtur".

Din issa tinkludi dawk biss li jikkreaw xogħlijiet protetti bil-copyright u b'hekk qed jiġu esklużi producers u sound recordings u xogħlijiet awdjo-viżivi, kif ukoll broadcasters, li taħt dan l-abbozz qed jiġu protetti taħt il-kappa ta' drittijiet relatati.

Id-direttur prinċipali ta' xogħol awdjo-viżiv qed jingħadd ma' l-awturi, u dan minħabba l-kontribuzzjoni artistika tiegħu għall-prodott finali.

Definizzjoni oħra li biddilna hija dwar ix-xandir.

Id-definizzjoni ta' "xandir" qed teskludi minnha xandir bil-fili, b'hekk ix- xandir ifisser biss għal skopijiet ta' din il-liġi xandir mingħajr fili, inkluż xandir bis-satellita.

Din id-definizzjoni tirrifletti l-Konvenzjoni ta' Berna.

Peress li bil-liġi tal-lum l-awtorita' tax-xandir u l-organiżżazzjoni tax- xandir kienu qishom ħaġa waħda, kien hemm ċerta konfużjoni u għalhekk issa saret distinzjoni bejniethom.

Billi "cable retransmission" inqgħalet 'il barra mid-definizzjoni ta' xandir bil-fili, kien hemm bżonn ta' definizzjoni speċifika anke biex tkopri l-iżvilupp fil-qasam tal-cable.

Introduċejna definizzjoni ta' "collecting society" u għalhekk dawn it-tip ta' għaqdiet ser ikunu jistgħu jieħdu ħsieb id-drittijiet tas-sidien u kien hemm bżonn niddefinuhom.

Iddefinejna "collective work", żidna definizzjoni ta' xogħol kollettiv għal xogħol li jkun sar minn iżjed minn persuna waħda.

Hemm definizzjoni ġdida ta' "commercial exploitation" fil-konfront ta' drittijiet sui generis bħal integrated circuits.

Dwar id-definizzjoni ta' "communication to the public", żidna definizzjoni biex tinkludi mhux biss komunikazzjoni bil-fili w mingħajr fili iżda wkoll interactive transmission bħal, per eżempju, permezz ta' l- internet, u din biex tirrifletti d-definizzjoni tal-WIPO.

Is-servizz li jingħata minn dawk li nsejħulhom service providers qed jiġi eskluż mill- iskop ta' protezzjoni; jiġifieri dawn ma jkollhomx kontroll effettiv ta' dak li qed jiġi downloaded jew uploaded u allura qed jiġu esklużi minn din id-definizzjoni.

Fir-rigward ta' "communication to the public via satellite", daħħalna definizzjoni biex tkopri dan il-fenomenu ġdid, jiġifieri trasmissjoni minn xandara permezz tas-satellita.

Meta saret il- liġi fl-1911, lanqas fl-immaġinazzjoni ta' Jules Verne ma konna għadna ħlomna li nittrasmettu b'dan il-mod.

Din id-definizzjoni tolqot ir- reponsabbilta' għal trasmissjoni illegali u allura dak li jkun jista' jiġi mfittex għal dawn it-tip ta' infringements.

Dwar "computer programming" inżammet definizzjoni wiesgħa ta' programmar minħabba l-biża' li sakemm jirnexxilna naslu għal xi definizzjoni, it-teknoloġija tkun tant tbidlet li dik id-definizzjoni ma tkunx għadha applikabli.

Daħħalna d-definizzjoni ta' "database" kif ukoll dik ta' distribuzzjoni ta' "fixation" - użajna l-kelma "fixation" għax ma sibniex kelma aħjar - ta' self ta' xogħlijiet litterarji.

Issa hawnhekk ukoll, bħal fil-każ ta' xogħlijiet artistiċi, m'għamilniex lista komprensiva iżda tajna biss eżempji ta' x'jista' jkun inkluż f'definizzjoni ta' xogħlijiet litterarji.

Dan għamilnieh dejjem bil-ħsieb li nippermettu xogħlijiet li ma jaqgħux taħt id-definizzjoni li jibbenefikaw mill-protezzjoni tal-copyright ukoll.

Taħt din id-definizzjoni daħħalna l-kunċett ta' diżabilita' perċettiva bħala eċċezzjoni għall-ksur ta' drittijiet ta' l-awtur, u għalhekk kellna ndaħħlu definizzjoni ad hoc li ħadniha mill-liġi Kanadiża.

Din l- eċċezzjoni bażikament hija ntiża sabiex dawk l-atti li bħala regola qed jiksru l-copyright, kemm 'l darba jsiru fuq talba ta' persuna b'diżabilita' perċettiva jew minn xi organiżżazzjoni li taġixxi għall- benefiċċju ta' persuna ta' dan it-tip, bla profitt, ma titqiesx li qed tikser il-copyright.

Dan dejjem sakemm ix-xogħol konċernat ma jkunx kummerċjali għal persuni b'din it-tip ta' diżabilita' Naħseb hija eċċezzjoni pożittiva u wieħed jifhem ir-raġuni anke soċjali warajha.

Introduċejna d-definizzjoni ta' "performances" u "performers".

Bl- introduzzjoni tad-drittijiet għall-artisti, kellna ninkludu definizzjoni ta' artisti, ta' performers.

Fil-fatt f'xi partijiet minn dan l-abbozz saret riferenza għalihom bħala persuni ta' performance, persuni li jagħtu spettaklu.

Għal dawn kellna definizzjoni apposta għalihom u għal xi raġuni ma ġietx ripetuta kullimkien.

Jiena naħseb li fl-istadju ta' kumitat aħjar nipproponi xi tibdil zgħir biex id-drafting ikun aktar unit.

F'dan il- kuntest naħseb irridu naghmlu l-istess għal dak li għandu x'jaqsam ma' drittijiet relatati, fejn ukoll f'xi partijiet qed jissejħu drittijiet konfinanti.

Jiġifieri għall-finijiet ta' drafting hemm daqxejn ta' diskrepanza żgħira li naħseb ikun aħjar li nikkoreġuha biex wieħed ikun iżjed unit.

Peress li daħal il-kunċett ta' rental fil-liġi, daħħalna definizzjoni ġdida ta' renta u l-istess għamilna għas-semi-conductor products u semi- conductor topographies.

Issa taħt ix-xogħlijiet eliġibbli għad-drittijiet ta' l-awtur ser insibu xogħlijiet artistiċi, awdjo-viżivi, letterarji, mużikali u qed jiġi introdott għall-ewwel darba il-processor database.

Kif għedna qabel, ir-reġistrazzjoni tas-smigħ, jiġifieri sound recordings, kif ukoll ix-xandir, ser jitneħħew minn hawn u jitqiegħdu taħt drittijiet relatati.

Il-fotografija wkoll tneħħiet u qed tingħata protezzjoni bħala xogħol artistiku.

Il-protezzjoni s'issa kienet tingħata lill-Maltin biss, anzi lil persuni domiċiljati f'Malta u lill-entitajiet reġistrati f'Malta.

Din il-protezzjoni qabel setgħet tiġi estiża awtomatikament skond il- provvedimenti tat-TRIPS.

Tibdila sostanzjali oħra tikkonċerna l-perijodu ta' protezzjoni.

Qabel il- perijodu ta' protezzjoni kien ta' 25 sena mill-mewt ta' l-awtur jew minn meta x-xogħol kien sar aċċessibbli għall-pubbliku.

Issa fil-każ ta' xogħol protett mill-copyright dan il-perijodu qed jiġi estiż għal 70 sena, u dan skond direttiva ta' l-EU f'dan il-qasam.

L-idea hi biex id-drittijiet jingħataw għal żewġ ġenerazzjonijiet, jiġifieri għall-ħajja ta' l-awtur u għal dik tal-werriet tiegħu.

Il-fotografija, kif għedna, issa ser tingħata l-istess protezzjoni, u allura ser tiġi rikonoxxuta bħala xogħol artistiku u tkun protetta għal perijodu ta' 70 sena wkoll.

Id-dritt li jagħtik il-copyright qed jiġi elenkat f'artiklu 7 bil-ħsieb li jkun biss mingħajr dan id-dritt li jkun jista' jawtoriżża jew jipprojbixxi li ssir f'Malta r-riproduzzjoni, il-kiri, id-distribuzzjoni, it-traduzzjoni, inkluż fil-lingwaġġ differenti, il-wiri għall-pubbliku kif ukoll ix-xandir jew ix-xandir mill-ġdid, il-komunikazzjoni lill-pubbliku u t-trasmissjoni bil-cable.

Dan id-dritt ta' awtoriżżazzjoni jew projbizzjoni ta' ritrasmissjoni bil-cable ta' xandira televiżiva jkun biss eżerċitabbli permezz ta' collecting society.

Dan aħjar narawh fil-kuntest ta' artiklu 40 l-antik tal-Broadcasting Act.

Artiklu 40 jistipula li dawk ix-xandiriet bil-cable illi ma jiġux trasmessi bis-satellita ma jitqisux għall-fini ta' dan l-artiklu.

Skond dan l-artiklu dawn ma jikkostitwixxux xandiriet pubbliċi u b'hekk kull xandir bil-cable ta' trasmissjonijiet li jaslu hawn terrestjiralment ma jitqiesx li seta' jikser id-drittijiet ta' l-awtur.

Issa l-bieraħ għaddejna mit-Tieni Qari l-liġi l-ġdida tax-xandir, fejn artiklu 40 ġie sostitwit, u għalhekk id-definizzjoni ġdida tax-xandir, kif għedna qabel, ser tiġi tinkludi kull tip ta' xandir.

B'dan il-mod din il-liġi li qegħdin niddiskutu issa tista' tirrimedja għal din is-sitwazzjoni.

Li qegħdin nagħmlu wkoll f'dan il-kuntest huwa li d-drittijiet ta' l-awtur, fil-każ ta' xandiriet bil-cable, jistgħu jiġu eżerċitati biss kif qed ngħid u permezz ta' collecting society.

Billi ovvjament hemm numru ta' eċċezzjonijiet għad-drittijiet ta' l-awtur, dawn jiġu estiżi u modifikati biex jirriflettu u jibbilanċjaw il-liġijiet il-ġodda.

L-iskop ta' eċċezzjonijiet bħal dawn huwa biex jibbilanċja jew jinstab dak il-bilanċ bejn id-dritt ta' l-awtur għal kumpens u l-periklu li dak ix-xogħol forsi ma jitgawdiex iżżejjed.

Qed nirrikonoxxu għall-ewwel darba dawk li nsejħulhom drittijiet morali ta' l-awtur, jiġifieri li l-awtur, indipendentement jekk żamm jew ma żammx id-drittijiet ekonomiċi, ikun jista' jwaqqaf azzjonijiet fil-konfront tax- xogħol tiegħu li jistgħu jagħmlu ħsara anke lill-unur jew ir-reputazzjoni tiegħu.

L-awtur ġieli għadda d-dritt ekonomiku tax-xogħol tiegħu lil ħaddieħor, pero' xorta waħda ma jintitolax lill-persuna li tagħmel tibdil li jista' jimmassakralu x-xogħol u jagħmillu l-ħsara għar-reputazzjoni tiegħu.

Dwar id-drittijiet relatati, għall-ewwel darba wkoll l-artisti qed jingħataw id-dritt li jawtoriżżaw jew jipprojbixxu atti dwar l-ispettakolu tagħhom.

Kif għedt aktar kmieni, id-drittijiet tal-producers u x-xandara m'għadhomx jaqgħu taħt il-coyright iżda taħt id-drittijiet relatati.

Dawn fil-liġi tal-lum huma aktar estensivi bil-provvedimenti tal-copyright, u l- perijodu ta' protezzjoni f'dan il-każ huwa ta' 50 sena filwaqt li fil-liġi eżistenti kien ta' 25 sena.

Apparti d-drittijiet ekonomiċi, l-artisti qed jingħataw drittijiet morali bl-istess mod kif qed jingħataw drittijiet morali lill-awtur stess.

Niġi għad-drittijiet sui generis dwar id- database.

Kif għedt qabel, id-databases issa jistgħu jkunu eliġibli għall- protezzjoni taħt il-copyright iżda dan biss kemm-il darba l-kontenut tagħhom, minħabba s-selezzjoni jew l-arranġament, jista' jitqies li hu kreazzjoni intelletwali ta' l-awtur.

Per eżempju, jekk xi ħadd jagħmel lista tal-membri parlamentari ma jkun qed jeżerċita l-ebda kreazzjoni intelletwali, pero' jekk wieħed kellu jagħmel database u jattribwixxi lil kull membru tal-parlament is-suġġetti li jkun tkellem dwarhom matul is-snin u jikklassifikahom bis-suġġett, allura bid-database tiegħu jista' jitlob il- protezzjoni taħt il-copyright għaliex ikun ikkontribwixxa kreattivament għall-ġbir ta' l-informazzjoni għal dik id-database.

Id-drittijiet li qed jiġu protetti bħala sui generis huma ntiżi li jirrikonoxxu l-isforzi ta' min jinvesti f'database mingħajr ma jkun għamel xi input intelletwali.

Fil- kreazzjoni ta databases hemm ċertu investiment li għandu jkun protett u dan id-dritt ma jkunx jista' jiġi protett taħt il-copyright.

Dritt ieħor sui generis huwa dak li jikkonċerna s-semi-conductor topographies.

Dan huwa żvilupp ta' dawn l-aħħar snin u allura kellna nirreaġixxu wkoll għalih.

Dan sar bl-iskop li din it-tip ta' teknoloġija tkompli tavvanza, għaliex ma ninsewx illi wieħed mill-iskopijiet ewlenin tal-copyright huwa biex jippermetti wkoll l-avvanz tat-teknoloġija, fis- sens li jinkoraġġixxi lil min ikun kreattiv biex jasal għal teknoloġija aqwa.

Dawn is-semi-conductor chips jikkonsistu, skond id-definizzjoni li għandna, f'saffi ta' materjal semi-conductor li jipprovdu circuit elettroniku li jintuża biex jitħaddem programm ta' computer.

Dawn l- intergrated circuits huma manufatturati skond pjanti dettaljati ħafna jew dik li tissejjaħ topografija, li huwa fil-fatt frott ta' kreazzjoni intelletwali u normalment riżultat ta' investiment qawwi, kemm finanzjaru kif ukoll mil-lat ta' expertise.

Kif wieħed jista' jobsor, it-talba għal dawn it-topografiji ġodda hija enormi.

L-iskop huwa li d-daqs tagħhom dejjem jiċkien waqt li l-funzjoni tagħhom dejjem tiżdied u ssibhom kullimkien.

Illum dawn jintużaw f'kollox minn arloġġi sa ajruplani.

Hawn ukoll it-TRIPS tesiġi l-protezzjoni tagħhom u l-perijodu ta' protezzjoni f'dan il-każ huwa ta' 15-il sena.

Dwar il-kontravvenzjonijiet, naturalment dawn kellna nestenduhom biex jiġu jkopru jew aħjar jirriflettu d-drittijiet il-ġodda li qegħdin nintroduċu.

Hemm il-copyright board dwar id-drittijiet ta' l-awtur, li ser jibqa' kif kien, iżda kif għedna qabel ser inżidu funzjoni importanti.

Din hija li l- collecting society jew proprjeta' tad-drittijiet ta' l-awtur jew drittijiet relatati jkunu jistgħu jagħtu liċenza dwar trasmissjoni jew xandir bil- cable taħt kondizzjonijiet li jidhrilhom.

Issa jista' jkun il-każ li dawn jesiġu kondizzjonijiet jew patti mhux raġonevoli jew inkella jirrifjutaw li jagħtu liċenza.

Fil-każ ta' cable transmission, aħna xtaqna li nsibu soluzzjoni għal din it-tip ta' problema u allura ħsiebna li jkun għaqli li fejn tqum kwestjoni bħal din, il-każ ikun jista' jiġi riferut lill- copyright board, u dan jista' jordna li tinħareġ liċenza taħt kondizzjonijiet u patti li jidhirlu l-bord.

Dan it-tip ta' rimedju huwa ristrett biss għal xandiriet u pprovdejna li l-ministru jista' jwaqqaf dan ir-rimedju b'regolamenti meta jidhirlu.

Nixtieq ngħid li hemm il-ħsieb li ċ-chairman tal-bord ma jibqax imħallef jew maġistrat prattikanti.

Hija l-politika tal-gvern li kemm jista' jkun lill-ġudikatura ma nkomplux ngħabbuha b'xogħlijiet li m'mhumiex strettament xogħol ta' qorti, allura forsi f'dan il-każ wieħed jaħseb aktar f'maġistrati u mħallfin li m'humiex fil-kariga.

Fl-aħħar għandna s-setgħa ta' l-awtur u tas-sidien l-oħra tad-drittijiet ta' l-awtur li jawtoriżżaw lill-collecting society tamministralhom id- drittijiet tagħhom.

Hemm taqsima sħiħa ta' regoli li ta' min wieħed jagħtihom daqqa t'għajn ukoll.

Nistieden lill-kollegi tiegħi biex jidħlu fihom iżjed fil-fond u nirriserva li fl-għeluq nikkummenta dwar is- suġġerimenti li jistgħu jsiru.

Nirringrazzjakom.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Leo Brincat

ONOR.

LEO BRINCAT: Sur President, għalkemm ir-raġuni primarja li għaliha qed jilleġisla dan il-gvern hija biex ikun jista' jintrabat mal- liġijiet ta' l-acquis communautaire - u kulħadd jaf li l-liġi li għandna quddiemna llum, flimkien ma' dak tad-trademarks u tal-patents jifformaw parti integrali mill-programm nazzjonali għall-adozzjoni ta' l-acquis communautaire - biss forsi mhux kulħadd huwa konxja li fiż-żmien qasir li għamilna fil-gvern, konna ħejjejna ħafna xogħol preparatorju mhux fuq din il-liġi biss imma fuq it-tliet liġijiet li għadni kemm irriferejt għalihom.

Naħseb illi l-fatt li l-gvern Laburista kien qed jilleġisla dwar dawn is-suġġetti, jibgħat messaġġ ċar lill-poplu Malti li ċerti tibdiliet jistgħu jseħħu mingħajr il-bżonn li nidħlu fl-Unjoni Ewropea.

U dan ma japplikax biss għal dan il-qasam iżda wkoll għal diversi liġijiet f'setturi oħrajn, bħal-liġijiet tal-konsumatur u liġijiet fil-qasam ambjentali.

Mhux ta' b'xejn li rriżulta - jekk, per eżempju nieħdu l-qasam ambjentali - li l-pajjiżi ta' l-EFTA, bħal Sweden u oħrajn, meta daħlu fl-Unjoni sabu li saħansitra kellhom standards ambjentali ogħla minn dawk li kienet qed titlob minnhom l-Unjoni Ewropea.

Minn naħa l-oħra, għalkemm in-national pan for the adoption of the acquis communautaire jipprovdi għal raft sħiħa ta' leġislazzjoni li suppost tgħaddi minn dan il-parlament sas-sena 2003, jien naħseb li għal raġuni ta' tattika aktar milli ghal raġuni strateġika, il-gvern Nazzjonalista qabad ma' liġijiet bħal dawn it-tlieta li għandna quddiemna, l-ewwelnett għaliex m'humiex ta' natura kontroversjali, u t-tieni biex jibgħat messaġġ psikoloġiku biex jagħti l-impressjoni li wara kollox, minkejja dak kollu li qed tgħid l-oppożizzjoni, u għalkemm l-overhaul leġislattiv illi għandu quddiemu l-Parlament Malti jista' jkun wieħed twil, tqil u impenjattiv, fis- sustanza dan l-eżerċizzju m'għandux joħloq mewġ għoli.

Jekk qed ngħidu għal-leġislazzjoni li għandna quddiemna dan huwa l-każ, għax nerġa ngħid li ma nħossx li l-leġislazzjoni hija ta' natura kontroversjali, għalkemm fl- istadju ta' kumitat ikun hemm xi punti li forsi wieħed jista' jitlob kjarifika dwarhom u forsi anke jissuġġerixxi emendi.

Iżda jien insostni, Sur President, li nkunu qed inqarqu bl-elettorat Malti jekk nagħtuh l- impressjoni li r-raft ta' leġislazzjoni li għandu quddiemu dan il-parlament ser tkun xi easy passage.

Jekk naraw id-diversi oqsma li dan il-parlament ser ikollu jittratta, anke jekk wieħed jaqra' fuq fuq in-national plan for the adoption of acquis innifsu, wieħed jara li hemm ħafna għadam x'wieħed igerrem.

Hemm ħafna leġislazzjoni kontroversjali li għad trid tiġi dibattuta fit-tul u hemm ħafna punti ta' kontroversja qawwija, li bla dubju ta' xejn se joħorġu l-kuntrast qawwi li jeżisti bejn il-pożizzjoni tal-Partit Laburista u dik tal-Partit Nazzjonalista bħala gvern ta' pajjiż applikant u prospettiv għal sħubija fl-Unjoni.

Iżda qabel ma niġi għal- liġi li għandna quddiemna llum, għokritni għajnejja dwar aspett ieħor, aspett li fil-fehma tiegħi juri l-għaġla li dan il-gvern inqabad fiha biex ifittex jeħles kemm jista' jkun malajr il-leġislazzjoni, speċjalment leġislazzjoni li forsi m'hijiex ta' natura kontroversjali.

Proprju jumejn ilu dan il-parlament approva mill-ewwel qari tliet liġijiet - qed nirriferi għal-liġi dwar il-ħarsien tad-database, il-liġi dwar il-komunikazzjonijiet u transazzjonijiet elettroniċi u liġi dwar l- abbuż mill-computers - li skond il-programm nazzjonali għall-adozzjoni ta' l-acquis, il-gvern huwa marbut li l-ewwel jippubblika white paper dwarhom qabel iġibhom hawn għad-diskussjoni.

Ikun hemm min jgħid li billi ressaqna l-ewwel qari nistgħu xorta nippubblikaw white paper, iżda jien insib interessanti l-kronoloġija li għażel dan il-gvern għax kont nippretendi li f'ordni kronoloġika għall-inqas l-ewwel kienet toħroġ il-white paper u mbagħad isir l-ewwel qari.

Għalhekk wieħed iħares b'ċertu interess ħa jara l-white paper li ser iressaq il-gvern u jekk il-gvern fil-leġislazzjoni li qed nirriferi għaliha - mhux dik tal-lum imma dawk il-liġijiet li semmejt issa - hux se jkollu l-istess konsultazzjoni wiesgħa li għamlu diversi pajjiżi qabel ġew biex jilleġislaw dwar suġġetti li huma delikati fihom infushom, b'mod partikolari s-suġġett tad-data protection.

Jekk naraw kif illeġislaw dwarhom f'diversi pajjiżi, anke fl-Unjoni Ewropea, meta ġew biex jarmoniżżaw il-leġislazzjoni tagħhom nazzjonali ma' dik ta' l-Unjoni kien hemm konsultazzjoni twila, estensiva u fil-fond mal-partijiet kollha kkonċernati.

Niġu issa għal-liġi li għandna quddiemna llum, Sur President, iżda qabel nidħol fid-dettall naħseb li meta għandna tliet liġijiet bħal dawn li jikkonċernaw il-copyright, it-trademarks u l-patents ma nistgħux ma nitkellmux dwar il-piraterija u l-ħtieġa ta' enforcement.

Jien dejjem insostni li inutli li dan il-parlament joħroġ b'liġijiet sbieħ, liġijiet mirquma tajjeb, meta l-enforcement fil-pajjiż huwa problema.

Diġa' qam dan il-punt meta konna qed niddiskutu mal-Ministru Dalli l-liġi li tittratta l-aspett tal-copyright vis-à-vis id-dwana - kienet aktar liġi biex ngħid hekk finanzjarja milli liġi li taqa' taħt il-ministru għas- servizzi ekonomiċi - u dakinhar il-Ministru stess ammetta li minkejja l- provedimenti kollha tal-liġi, l-enforcement kien dgħajjef għall-aħħar.

Mhux ta' b'xejn li hemm dan it-tħassib dwar dak li qed jiġri f'pajjiżna minn diversi gvernijiet barranin, mhux biss fl-Unjoni Ewropea imma anke gvernijiet oħra, fosthom dak ta' l-Istati Uniti.

Illum sieħbi għadu kif staqsa dwar kemm inqabdu items b'marki foloz, x'kienu l-oġġetti, f'liema kwantita', ta' liema marka kienu, fejn inqabdu u x'passi ttieħdu.

L-aktar ħaġa li tispikka fir-risposta li ħadna proprju llum huwa l-faqar fir-range ta' items li ġew maqbuda meta kulħadd jaf x'piraterija lampanti hawn fil-pajjiż.

Għaliex qed ngħid hekk?

Qed ngħid hekk għaliex b'kollox kien hemm seba' każi biss ta' piraterija li fuqhom il- pulizija tefgħu l-ispotlight.

L-ammont involut huwa tad-daħq għax kellek CDs and videos, 16-il video, 19-il music CD u 6 playstations - u l- ministru qalilna li fuq dan il-każ partikolari għadu ma tressaq ħadd il- qorti u l-każ għadu qed jiġi investigat - instabu 58 biċċa tal-ħwejjeġ tal- marka Nike, Addidas, Reebok u oħrajn; instabu wkoll 81 satellite smart cards tat-Tele+, li f'dan il-każ il-persuna tressqet il-qorti; każ ieħor jikkonċerna 34 CDs u qalulna li l-każ għadu qed ikun investigat; u fl- aħħar il-pulizija elevat 179 CDs u playstations u anke hawn l- investigazzjoni għada għaddejja.

Għamlu raid fuq wieħed u kulma sabulu one video cassette u film, u anke f'dan il-każ flok ħadu l-passi kontra tiegħu taparsi għadhom għaddejjin bl-investigazzjonijiet.

Sieħbi s-segretarju parlamentari semma' l-piraterija li jkun hemm fil-ħwienet, fuq il-monti u l- postijiet bħal dawn.

Jiena ngħid illi jekk ser nagħmlu spring-cleaning sew, irridu nagħtu ħarsa madwarna u nibdew minn istituzzjonijiet governattivi u parastatali.

Qed ngħid hekk għax għandi informazzjoni li f'diversi dipartimenti tal- gvern u f'diversi ażjendi parastatali, għandek ħafna li qegħdin jużaw software li huwa piratat.

Dan il-punt kont diġa' għamiltu fil-parlament fl- 1992, fiż-żmien li l-Avukat Joe Fenech kien ressaq liġi biex jemenda l-liġi tal-copyright ħa tkun tista' tibda tipprovdi għal computer sofware.

L- informazzjoni li għandi hija li s-sitwazzjoni ftit li xejn tjiebet minn dak iż-żmien 'l hawn u għalhekk naħseb li wara dan kollu, huwa ta' tħammir il- wiċċ li l-gvern tal-ġurnata qed jipprova jilleġisla biex idaħħal aktar enforcement u serjeta' fil-pajjiż.

Il-liġi li għandna quddiemna llum hija liġi li fiha ħafna branki u l-gvern Laburista kien qed iħares lejha b'attenzjoni kbira.

Id-dipartiment ta' l-intellectual property tal-gvern, għall-inqas fi żmienna, ma kienx xi dipartiment kbir iżda kien dipartiment li jaħdem b'mod produttiv ħafna u l-output kien wieħed mhux sodisfaċenti biss iżda kien output ta' ċertu livell.

Jien nawgura li dan l-output jinżamm u m'għandix nifhem li m'għandux jinżamm.

Biex nagħti ftit riferenzi, il-leġislazzjoni li għandna llum tmiss ħafna branki, fosthom ir-regolamenti tal-world Intellectual property organisation, il-WIPO, il-Paris Convention for the protection of industrial property, il-Berne Convention for the protection of literary and artistic works, il-universal copyright convention, kif ukoll il-world trade organisation agreement on trade related aspects of intellectual property rights, it-TRIPS.

Ovvjament li qed taħseb li tagħmel Malta huwa li ġġib fis-seħħ il-provvedimenti pertinenti ta' dan il-ftehim tad-WTO, li tiegħu aħna wara kollox membri sħaħ.

Il-gvern tal-ġurnata, għal raġunijiet politiċi, qed jipprova jżewweġ direttivi ta' l-Unjoni Ewropea ma' l-obbligi mposti fuqna taħt it-TRIPS agreement illi għadni kif semmejt.

Veru li kien sar ċertu xogħol taħt gvern Laburista, biss biex inkun fair ma tantx konna lħaqna ġibna leġislazzjoni fil-parlament.

Fil-fatt dak iż-żmien niftakar li konna għaddejna emenda żgħira għal-liġi tat-trademarks iżda, kif jistgħu jikkonfermaw l-impjegati ta' dak id-dipartiment - għax dan wara kollox riżultat tax-xogħol tagħhom - kellna ħafna xogħol ieħor għaddej fuq tliet binarji, ċioe' dak tat-trademarks, tal-copyright u tal-patents, grazzi għal dan l-uffiċċju żgħir iżda effettiv li għadni kif għamilt referenza għalih.

Fil-fatt jekk wieħed iħares ftit lura jsib li f'Jannar ta' l-1997, l- uffiċċju tal-proprjeta' industrijali kien diġa' bagħat abbozz tal-Copyright Bill għall-vetting u konna anke għamilna konsultazzjonijiet mal-Copiamalt sabiex nieħdu ċerti aspetti importanti in konsiderazzjoni.

Sa tmiem l-1996 il-Patent Act il-ġdida kienet kważi lesta filwaqt li kien diġa qed isir xogħol fuq il-liġi tat-trademarks.

Fl-istess waqt id-dipartiment kien għaddej jikkomputeriżża s-sistema tal-proċeduri tat-trademarks.

Biex in- nies tagħna jkunu mħarrġin ferm aħjar, aħna dejjem approvajna li l- uffiċjali tad-dipartiment jieħdu sehem attiv fil-WIPO committee of experts f'Ginevra, kemm f'dak li huwa fformular ta' l-international patent law treaty kif ukoll fil-protokoll li jkopri konvenzjonijiet marbutin mal-liġi tal-copyright.

Mhux dejjem kien possibbli li noqogħdu nibagħtu lin-nies tagħna għal kull laqgħa li kienet issir, u għalhekk tajjeb li wieħed jgħid li kien sar xogħol fejjiedi wkoll permezz ta' follow-up work u anke permezz ta' monitoring li kien sar min-naħa tal-missjoni diplomatika tagħna bbażata f'Ginevra.

Tajjeb li wieħed jinnota li f'dan id-dipartiment hemm nies li huma speċjaliżżati fis-suġġett, fosthom hemm min għandu l-MSc fil-management of intellectual property mill-Universita' ta' Londra, u jiena nħeġġeġ lill- gvern biex ikompli jibgħat aktar nies biex jispeċjaliżżaw fl-intellectual property għaliex jiena nemmen li huwa settur ta' tkabbir għall-ġejjieni.

Bħalissa qed naqra ktieb ta' Wilfred Hutton, "On the Edge", li jitkellem b'mod fanatiku fuq l-intellectual property, u jgħidlek li r-rwol ta' l- intellectual property fis-soċjeta' moderna se jkun xi ħaġa li jiżboq l- irwol li għandha l-produzzjoni llum u r-rwol li kellha l-manifattura fis- snin ta' l-imghoddi, tant kemm huwa a growth sector, kemm fuq livell kwantitattiv imma forsi aktar fuq livell kwalitattiv.

Biex niġi lura għad-dipartiment pjuttost zgħir ta' l-industrial property li għandna Malta, aħna konna tajna l-go-ahead, Sur President, biex ikun hemm restructuring u anke riorganizzazzjoni ta' l-uffiċċju kkonċernat.

Mingħajr ebda ftaħir - qed ngħidu biss for the record - jekk wieħed jara l- programm ta' ħidma li kellna fis-sena 1997 -1998, wieħed isib fost oħrajn dawn il-punti li sejjer insemmi.

Kien hemm tkomplija ta' drafting of trademark law sabiex tkun tista' tiġi approvata mill-parlament, kien hemm fully-automated trademark procedures sabiex tiġi msaħħa s-sistema tal- komputerazzjoni; kien hemm xogħol ta' tħejjija għall-accession għall-WIPO patent coperation treaty; kien hemm kollaborazzjoni għaddejja mal-European patent office bil-għan li naderixxu għall-European patent convention; kien hemm parteċipazzjoni kontinwa li semmejt aktar kmieni fil-WIPO committee of experts meetings f'Ginevra; u kien hemm ratifika ta' l-artikli sostantivi tal-Konvenzjoni ta' Berna dwar ħarsien ta` xogħlijiet litterarji u artistiċi fejn tidħol il-copyright.

Kien hemm it-taħriġ li semmejt aktar kmieni li kien isir fuq bażi regolari għall-istaff members f'dan ix-xogħol, ħalli titkattar mhux biss l-effiċjenza fis-servizzi offruti imma titkattar anke n-know-how tal-personnel involuti f'dan id-dipartiment speċjaliżżat.

Konna qed naħsbu wkoll dwar xi ħaġa li jidher li dan il-gvern ma tantx ħaseb fuqha, cioe' t-tnedija ta' copyright awareness campaign.

Konna qed naħsbu li din nagħmluha fl-istess żmien li tiġi introdotta l-liġi tal- copyright.

Għaliex konna qed nagħmlu dan?

Għaliex aħna nifhmu li dan is- suġġett huwa pjuttost xott u akkademiku imma tajjeb li l-pubbliku jkun konxju li dan huwa suġġett li lilu jolqtu mill-viċin, kemm jekk huwa produttur kif ukoll konsumatur.

Għalhekk aħna ħassejna li jkun inutli li din il-Kamra tagħmel leġislazzjoni twila, elaborata, dettaljata u xjentifika biex issaħħaħ il-liġi tal-copyright kif qed isir illum, meta għall-pubbliku, li forsi ftit li xejn qed isegwina minn barra dan il- parlament, qajla jkun hemm awareness adegwata għall-copyright legislation li tkun għaddejja.

Għalhekk il-ħsieb tagħna kien li nniedu a copyright awareness campaign fl-istess żmien li tiġi introdotta l-liġi tal-copyright.

Sakemm ma sfuġġitlix ma jidhirlix li l-gvern għandu xi ħaġa simili f'moħħu, biss ovvjament il-gvern għandu prijoritajiet oħrajn u fosthom hemm l-għaġla biex jilleġisla skond l-acquis ta' l-Unjoni Ewropea.

Dwar il-copyright innifisha naħseb importanti li nuru b'mod popolari, b'mod li jifhimna kulħadd, kemm din qiegħda għal xogħlijiet oriġinali li jkunu saru f'diversi oqsma, Sur President, fosthom l-oqsma litterarji, l- oqsma drammatiċi, dawk musikali, dawk artistiċi, kif ukoll oqsma oħrajn intelletwali.

Dan jgħodd kemm għal dawk li huma xogħlijiet ippubblikati kif ukoll anke għal xogħlijiet li m'humiex ippubblikati.

Meta l-parlament kien illeġisla fl-1992 kien daħħal ċerti emendi biex jinkludi l-computer sofware, imma tajjeb li wieħed jgħid li dan kollu m'huwiex marbut biss mal- computer software jew ma' sound recordings u motion pictures, għax ħafna nies qabel kienu jaħsbu li copyright tfisser biss dawn it-tliet setturi.

Jien naħseb li biex in-nies jifhmuna aħjar, forsi jkun tajjeb li ngħidu wkoll flok x'jista' jigi kopert mill-copyright, x'ma jistax jiġi kopert mill-copyright ħalli nkunu aktar ċari ma' xulxin.

Ma jistgħux jiġu koperti mill-copyright xogħlijiet li m'għandhomx forma tanġibbli ta' espressjoni fissa, jiġifieri titli, trademarks, ismijiet, frażijiet qosra, slogans, disinji, ideat, proċeduri, metodi, sistemi, proċessi, kunċetti, prinċipji u skoperti, discoveries jew innovations.

Xogħlijiet li jikkonsistu kompletament f'tagħrif li huwa proprjeta' komuni u li ma għandu ebda authorship oriġinali, bħal biex ngħid hekk, standard calendars, dawk iċ-charts tal-heights and weights, u tape measures u rules ma jikkwalifikawx għal dak li huwa copyright.

Tajjeb li ngħidu li għalkemm reġistrazzjoni ssaħħaħ il-protezzjoni, kull xogħol maħluq privatament li hu oriġinali u li jkun sar wara ċertu data għandu jkun protett kemm jekk jiġi notifikat jew le.

Il-copyright - u din aċċenna tajjeb għaliha s-segretarju parlamentari - hija ħaġa li fl-aħħar mill-aħħar iżżomm għoli l-ġid maħluq mill- kreativita'.

Għalhekk, kemm fuq livell nazzjonali kif ukoll fuq livell internazzjonali, naħseb li jekk wieħed iħares lura lejn il-liġijiet tal- copyright - anke f'dan il-parlament dwar il-liġijiet imorru lura għall-1911 - għadu jsib li l-leġislazzjoni tal-copyright dejjem nibtet jew iffjoriet jew avvanzat jew ipprogrediet hekk kif nibtu teknoloġiji ġodda u anke hekk kif żviluppaw swieqi ġodda.

Dan qed ngħidu biex l-ewwelnett niċċaraw li mhux l-Unjoni Ewropea biss li tagħti importanza lid-drittijiet tal- copyright u anke għall-ġlieda kontra l-piraterija.

Jiena nemmen li din hija kawża li għandu jabbraċċha kulħadd, kulmin jemmen fil-kreativita', fl- investiment, fil-ħolqien ta' l-impjiegi u forsi, b'mod partikolari, kulmin jemmen ukoll fid-diversita' kulturali, iżda importanti li nħarsu anke lejn l-impatt tat-teknoloġiji l-ġodda, aktar u aktar illum li qed ngħixu fl-era ta' l-informatika.

Il-copyright wara kollox ma tħarisx biss il-kreativita' artistika iżda wkoll dik intraprenditorjali kif ukoll, fl-aħħar mill-aħħar, u għalhekk semmejt il-konsumatur l-ewwel, il-fiduċja tal-konsumatur innifsu.

Biex nagħti eżempju ta' l-intenzjoni ta copyrighted goods, jekk niedħu l-Unjoni Ewropea nnifisha nsibu li hemmhekk huwa kkalkolat li l-copyrighted goods jammontaw għal bejn 5% u 7% tal-GNP, il-prodott gross nazzjonali ta' l- Unjoni Ewropea.

B'kollox hemm xi ħames direttivi li aċċenna għalihom is- segretarju parlamentari li huma anke marbutin mal-kunċett ta' suq wieħed jew waħdieni Ewropew.

Imma tajjeb li wieħed jgħid li tant evolvew l- affarijiet tal-copyright fiż-żmenijiet tal-lum - u kien hemm evoluzzjoni, l- aktar b'mod partikulari fl-Istati Uniti li dejjem kienet il-field leader f'dan il-qasam - illi llum inti ma ssibx biss involuti awturi imma ssib involuti operaturi fit-telekomunikazzjoni, issib involuti internet access and service providers, issib involuti pubblikaturi, issib involuti software u databases, li aċċenna għalihom is-segretarju parlamentari, produtturi ta' programmi awdjo-viżivi, amministrazzjonijiet pubbliċi u ssib fl-aħħarnett involuti anke l-konsumaturi u anke dawk li huma users.

Jiena ngħid li meta wieħed jara din il-firxa wiesgħa, bla dubju ta' xejn jasal għall-konklużjoni - u naħseb li m'hemmx għalfejn ikollna liġi bħal din quddiemna biex naslu għal din il-konklużjoni - li hawn għandna prova ċara oħra li bit-teknoloġiji l-ġodda d-dinja qiegħda kulma tmur tiċkien - mhux qed ngħid l-Unjoni Ewropea imma d-dinja - u ssir waħda aktar inter- dipendenti jum wara l-ieħor.

Meta materjal protett jiġi kkonvertit f'forma elettronika u trasmess anke b'mod diġitali, forsi hemm it-tendenza li jsir aktar vulnerabbli għall- isfruttament ta' l-ikkupjar mill-imgħoddi.

Jien hawnhekk nista' nsemmi diversi metodi ta' sfruttament li jista' jsir; għandek l-iscanning li jista' jsir ta' printed works, l-istoring ta' digitalised material, kemm meta jiġi għal dak li huwa text u anke għal dak li huwa music videos eċċ. Għalhekk naħseb li hu importanti fis-soċjeta tal-lum, il-leġislazzjoni tkun ċara kemm jista' jkun, ħalli b'hekk ikollna definizzjoni ċara li jifhimha kulħadd ta' x'inhuwa eżattament protett jew le li din it-tip ta' leġislazzjoni.

Effettivament apparti minn definizzjoni ċara, hemm bżonn anke ta' reassessment ta' dawk li huma drittijiet eskussivi ta' riproduzzjoni bla limitu, għaliex inti għandek id-dritt esklussiv li huwa limitat għad-dritt ta' rimunerazzjoni, ta' ħlas, dak li jissejjaħ a legal licence, imma mbagħad għandek ukoll dak li jissejjaħ a fair use, li jippermetti ċerti atti ta' riproduzzjoni mingħajr ma jidħol il-ħlas fin- nofs.

Illum li qed ngħixu f'era diġitali, jidħlu fin-nofs ukoll ċerti servizzi li huma on demand, u dawn ħafna drabi huma kkaratteriżżati minn materjal li jkun storjat f'forma diġitali, kemm jekk qed nitkellmu dwar networks u anke jekk qed nitkellmu dwar servizzi li huma interattivi.

U dan kollu, kif għedt aktar kmieni, huwa proprju li jagħti lok u joħloq dimensjoni ġdida anke għall-piraterija nnifisha.

Iżda tajjeb li wieħed jgħid li d-digitalisation mhux biss iġġib riskji ġodda għal rights holders tal-copyright, iżda tagħmilha aktar faċli anke biex tamministra u tikkontrolla ċerti atti ta' sfruttament diment li jkun hemm ċertu access control, ċertu identification u ċertu anti-copying devices.

Għalhekk naħseb illi hemm il-bżonn ta' armoniżżazzjoni ta' ċerti aspetti ta' copyright fis-soċjeta' li qed ngħixu fiha llum, li hija s- soċjeta' ta' l-informazzjoni.

Illum nibtu ħafna prodotti w anke servizzi ġodda ta' proprjeta' intelletwali.

Jiena tajt ħjiel tal-ftit items li ġew maqbuda mill-awtoritajiet, bħal CDs, CD-roms, digital video discs u anke playstations.

Niġu issa dwar l-eżenzjonijiet li hemm bżonn għal żewġ oqsma, dik tar-riċerka u dik ta' l-edukazzjoni.

Fil-Kanada kienu għamlu saħansitra charter ta' dawn id-drittijiet u kienu jsejħulu charter of the rights for creators.

Fl-1993, il-President Amerikan, kien ħoloq an information infrastructure task force, li fis-sustanza kienet white paper bit-tir li temenda l-liġi Amerikana dwar il-copyright, u biex ikun jista' japplikaha anke għall-era diġitali li l-Amerikani ilhom żmien twil li daħlu fiha.

Huwa importanti li fost affarijiet oħra, it-tagħlim tat-tfal fl-iskejjel, fis-snin formattivi tagħhom, għandu jkollu provvedimenti u tagħlim dwar x'inhuma dawk l- affarijiet li jolqtu l-copyright, il-patents u t-trademarks, ħalli tidħol kuxjenza dwar l-implikazzjoni ta' dan kollu, anke fost it-tfal fis-snin formattivi tagħhom.

U dan qed ngħidu għax illum iż-żagħżugħ sa minn ċkunitu - anzi sa minn tfulitu, anke fil-każ ta' Malta - għalih il-computer u l-internet isir għodda u mhux biss ġugarell, anke fl-eta' formattiva tiegħu.

Naħseb li jekk nagħtu ħarsa lejna nfusna, kemm għal dawk li huma computers u anke l-internet, tajjeb li nistaqsu kemm daħlu dawn il-kunċetti f'pajjiżna, kemm għandna familji li għandhom personal computer fid-dar, kemm hemm familji li huma kkonnettjati ma' l-internet, kemm qed jinbiegħu computers fis-sena, kemm minnhom għandhom modems jew CD-Rom drives u x'inhi r-rata tat-tkabbir ta' internet users fi gżiritna.

Qed nitkellmu fuq metodu ġdid ta' komunikazzjoni, li huwa l-computer- mediated communication, komunikazzjoni tal-massa, komunikazzjoni forsi inter-personali imma komunikazzjoni li hija trasmessa instantanjament.

Din tista' tiġi storjata għal użu aktar tard u tista' tintbagħat jew lil reċipjent wieħed jew b'mass mailing list, skond skeda li tkun pre-arranged.

Dan kollu qed ngħidu biex nuri li l-internet għandu implikazzjonijiet soċjali, politiċi, kulturali, ekonomiċi u naħseb li nagħmlu ħażin jekk aħna ningħalqu fina nfusna u ma nżommux ruħna aġġornati ma' dawn l-iżviluppi, għaliex jiena nemmen li anke f'dan il-qasam hemm relazzjoni, għalkemm forsi ambivalenti, bejn il-liġi tal-copyright u t-teknoloġija tal- komunikazzjoni.

Barra minn Malta, il-copyright infringements fl-internet għadhom kif bdew jersqu l-każi tagħhom fil-qrati internazzjonali.

Jiġifieri jekk forsi ma kellniex każi daqstant numerużi f'pajjiżna - niddubita kellniex - ma jfissirx li aħna neċessarjament qegħdin lura, anzi jfisser il-konferma li anke fil-kamp internazzjonali dawn l-affarijiet għadhom fl-infanzja tagħhom.

Imma jiena naħseb li l-aktar aspett importanti li għandna nittrattaw illum huwa li nirrealiżżaw li huwa imperattiv li kull wieħed minna jkun konxju ta' diversi affarijiet.

Għandu jkun konxju ta' l-obbligi, tad- drittijiet u anke tad-dmirijiet tiegħu dwar il-copyright minn żewġ aspetti, kemm bħala konsumatur u anke mill-aspett tal-produttur.

Il-protezzjoni tal- copyright tibda appena xogħol oriġinali jieħu forma ta' espressjoni tanġibbli, waqt li fatti u ideat miġbura f'xogħol li jiġi copyrighted ma jistax ikollhom il-protezzjoni tal-copyright għaliex l-espressjoni tal- fatti u l-ideat biss tista' tiġi protetta.

Għalhekk tajjeb li ngħidu x'inhuma d-drittijiet esklussivi ta' min ikollu l-copyright, ta' min hu copyright holder.

Dawn id-drittijiet esklussivi jekk niftakar sew huma ħamsa, ċioe' d-dritt li jirriproduċi x-xogħol li jkun għamel; id-dritt li jħejji xogħol derivattiv ibbażat fuq dak oriġinali; id-dritt li jiddistribwixxi kopji tiegħu; id-dritt li jagħti wirja pubblika dwar dan ix- xogħol; u d-display pubbliku tax-xogħol li jkun responsabbli għalih.

Imbagħad hemm dawk li jissejħu l-public domain works, li huwa settur importanti ħafna, li ma jistgħux jaqgħu fil-kategorija tal-copyright.

Dawn huma xogħlijiet li jkunu tilfu jew forsi anke skadielhom il-copyright.

Kif għedt aktar kmieni, għandek xogħlijiet li di natura m'humiex suġġetti għall- copyright infushom, bħal ideat, ċerti fatti u titli, u għandek xogħlijiet li jistgħu jiġu prodotti minn ħaddiema f'ażjendi governattivi waqt il-qadi ta' dmirijiethom.

Ikunu kemm ikunu kreativi, dawk suppost ma jkunux suġġetti għall-copyright (Interruzzjonijiet) Ma jfissirx li jekk inti tpoġġi xogħol copyrighted fuq l-internet tkun awtomatikament qed tpoġġiħ fid-dominju pubbliku, għaliex ħafna huma taħt l-impressjoni li jekk tagħmel dan inti tkun qed tissuġġettaħ għall-public domain.

Imbagħad għandek, min- naħa l-oħra, każi fejn bniedem ma jkollux għalfejn jikseb il-copyright holder's permission applikabbli fis-settur ta' l-edukazzjoni għolja.

Limitazzjoni importanti fil-qasam akkademiku hija dik li tissejjaħ il- fair use doctrine.

Fil-fatt l-erba' fair use factors ewlenin jiddependu fuq l-għan u l-karattru ta' l-użu, in-natura tax-xogħol li jkun kopert mill- copyright, l-ammont u s-sustanza tal-porzjon użat u l-effett ta' l-użu tax- xogħol bil-copyright fuq is-suq potenzjali tiegħu.

Ħalli nagħmilha ċara biex ma niġux miżinterpretati.

L-użu edukattiv waħdu ma jfissirx li dan huwa każ awtomatiku ta' fair use, għaliex ħafna jaħsbu li jekk inti ser tuża oġġett jew xogħol għal skopijiet edukattivi, dan jikkwalifika awtomatikament għal fair use.

Dan m'huwiex neċessarjament il-każ.

Naħseb li rridu nistabilixxu l-fatt, ħalli ħadd ma jifhimni ħażin, li biex ikun hemm fair use huwa mportanti li l-użu jsir minn non-profit education sector u mhux wieħed li jkun ta' natura kummerċjali.

Importanti wkoll jekk ix- xogħol ikunx tekniku u xjentifiku aktar milli espressjoni kreativa, bħalma ngħidu aħna jkunu plays, poeżiji jew fiction, jiġifieri xi xogħol fittizju.

Il-prattika turi li aktar ma tuża oġġetti minn source bil-copyright, ovvjament iċken ikunu ċ-chances tal-fair use.

Jiena ngħid li l-effett ta' l-użu fuq is-suq potenzjali jitkejjel mhux jekk l-istudju jitteħiedx b'mod iżolat iżda jekk l-użu tiegħu fis-suq ikunx wieħed mifrux jew le.

Il-fair use doctrine, biex inkun għedt kollox, hija xi ħaġa fiha nnifisha kontroversjali u anke barra minn Malta spiss hija suġġetta għal litigazzjoni taħt il-liġijiet tal-copyright li wieħed isib f'diversi pajjiżi.

Issa x'inhuma l-aktar tliet aspetti li jikkwalifikaw xogħol għal fair use?

Dawn huma jekk tintuża minn impjegat f'istituzzjoni edukattiva li tkun non-profit making, jekk tintuża fl-iskop ta' l-impjieg u jekk min jużaha kellu xi raġuni valida biżżejjed biex jemmen li kien qed jagħmel fair use b'mod effettiv.

Jekk nieħdu mbagħad għalliema u studenti f'istituzzjoni edukattiva li m'hijiex profit-making, dawn jistgħu jagħtu anke wirja jew display ta' xogħol copyrighted waqt it-taħriġ fl-ambitu tal-klassi.

Biss inti mbagħad għandek regoli differenti jekk ikun qed jintuża materjal li għandu x'jaqsam ma' xandir jew materjal li għandu x'jaqsam ma' trasmissjoni.

Jista' jkollok, per eżempju, xogħol awdjo-visiv li ma jkunx jista' jintwera kollu aktar minn darba mingħajr il-permess meħtieġ jew mingħajr ma jkun kopert minn xi forma ta' liċenzja.

Meta inti titfa' materjal bil-copyright fuq l-internet, dan qisu bħal meta tkun qed tippubblika jew tiddistribwixxi xogħol simili, Sur President.

Jiġifieri dan huwa dritt normalment riservat għal copyright holder.

Dan japplika wkoll għal meta jkollok materjal, kif spjegajt iktar kmieni, bil-copyright li inti tkun poġġejt fuq l-internet innifsu.

Ħalli nispjega ruħi aħjar.

Ma tistax, per eżempju, titfa' fuq l-internet il-mużika jew il-kliem ta' CD favorit tiegħek, tagħmel scanning ta' l-image li tkun sibt sempliċement għax tkun għoġbitek, jew tuża karattru anke ta' xi cartoons jew xi prodotti oħra li jkun ħoloq ħaddieħor.

Hemmhekk ikun qed isir abbuż tal-copyright.

Illum billi l-linkage bejn copyright u internet hija xi ħaġa kumplessa , anke f'pajjiżi oħrajn ferm iktar avvanzati minna teknoloġikament, bdew jinbtu dawk li huma internet copyright guidelines.

Meta xi ħadd jitfa' xogħol fuq l-internet mingħajr il-permess meħtieġ, dan ikun responsabbli għal kulma jiġi kkopjat, distribwit, alterat, displayed jew anke mogħti f'wirja.

Tajjeb li nenfasiżżaw li l-copyright law ma tkoprix biss materjal testwali, għax ħafna jaħsbu li l-copyright law tkopri biss text u kliem, imma fil-fatt il-copyright law tista' tkoprilek diversi affarijiet oħra, tista' tkoprilek ritratti, cartoons, mużika w anke clips minn filmati, minn movies.

Min-naħa l-oħra, billi jkollok f'idejk xogħol copyrighted, ma jfissirx li dan ikun għamlek awtomatikament a copyrighted holder.

Per eżempju, anke l-e-mail fih innifsu huwa copyrighted - teknikament qed ngħidu mhux qed ngħid x'jiġri fil-prattika - u ma tistax tuża messaġġ e- mail ta' ħaddieħor biex tgħaddih b'mod mifrux lill-għadd kbir ta' persuni mingħajr il-permess meħtieġ.

Dawn huma komplikazzjonijiet legali li tajjeb li wieħed jixtarrahom, għalkemm ovvjament il-monitoring tagħhom u l- enforcement tagħhom mhuwiex xi ħaġa faċli, iktar u iktar meta qed insibuha diġa' diffiċli biex nimmoniterjaw affarijiet tanġibbli , bħalma semmejt, l- affarijiet li nsibu fis-swieq lokali, fil-ħwienet lokali, u anke fost bejjiegħa lokali bħal smart cards, play stations, CDs u affarijiet oħra simili.

Ma' l-internet jidħol ukoll l-aspett tal-multi-media, u din nħoss li għandi nenfasiżżaha, għax illum bl-informatika li għandna, anke f'pajjiżna stess, il-multi-media skills, il-computer skills u wkoll l-internet skills saru il-life skills tas-seklu 21.

Meta nitkellmu fuq multi-media production, biex jifhimna aħjar min qed jismagħna, irridu nfakkru li din tinvolvi użu ta' aktar minn media waħda.

Ħafna drabi jkollok taħlita ta' texts, ta' kliem, ta' stampi, ta' film clips u anke taħlita ta' sound u dawn fil-prattika jistgħu jinvolvu bċejjeċ ta' mijiet jekk mhux ukoll eluf ta' copyrighted materials differenti.

Ghalkemm l-Istati Uniti għandhom leġislazzjoni fuq l-edukazzjoni ferm iktar liberali u inqas ripressiva milli hemm fl-Unjoni Ewropea, xorta ħassew il-ħtieġa li joħolqu fair use guidelines for educational multi-media.

L-ewwelnet tajjeb li wieħed jgħid li l-guidelines, kif timplika l-kelma fiha nnifisha, ma jfissirx li huma liġi u m'għandhomx is-saħħa ta' liġi, imma l-fatt li għandek linji gwida fuq dan is-suġġett naħseb li fiħ innifsu jpoġġik on the right track minflok iħallik fid-dlam u jħallik forsi tiġi anke miżgwidat.

Għalhekk dan kollu qed ngħidu għax importanti, Sur President, li anke aħna fiċ-ċokon tagħna ma nħallux it-teknologija tagħmina.

Il-copyright law tapplika għal dak li daqslikieku għandu materjal miksub minn librerija pubblika.

Jekk tifrex il-copyrighted material fuq l- internet bla permess tkun dħalt f'komplikazzjonijiet akbar.

Fil-fatt bħalissa ħafna pajjiżi qed jirrevedu l-liġijiet tal-copyright tagħhom proprju biex ikunu jirriflettu t-teknoloġiji l-ġodda, u għalhekk l-appell tiegħi lill-gvern huwa li issa mhux sempliċement għax ser ngħaddu din il- leġislazzjoni biex niġu konformi ma' l-acquis nieqfu hemm.

Jien ngħid li l- gvern għandu jibqa' jżomm dejjem abreast fuq dan is-settur, jibqa' jżomm ruħu aġġornat, jibqgħu jsiru l-emendi neċessarji as we go along, għax din hija leġislazzjoni li ma tistax taffordja li tibqa' waħda statika.

Il-biża tiegħi hi li l-gvern tant għandu liġijiet x'iressaq quddiemu li din iktar milli qed iressaqha minħabba l-valuri intrinsiċi tal-copyright, tat- trademarks u tal-patents, qed iressaqha l-aktar ħalli jkun neħħa minn nofs tliet liġijiet li marbut li jressaq minħabba l-obbligi tiegħu fuq il- kwestjoni ta' l-avis.

Nibqgħu fuq l-aspett tal-copyright.

Għandek l-ippubblikar elettroniku, u hawnhekk mhux biss qed nitkellem dwar online publishing imma wkoll dwar CD Roms u teknoloġiji relatati bħas- CDI.

Dan l-online publishing huwa settur importanti għaliex iġib flimkien diversi komponenti, iġib flimkien il-publisher, il-qarrej, l-awtur u anke l- editur mhux biss f'djalogu kontinwu iżda f'ċerti sinerġija bejnithom li hija importanti ħafna.

Is-segretarju parlamentari għamel tajjeb li semma' wkoll l-element morali għax nemmen li l-element morali jidħol fin-nofs, speċjalment meta wieħed jiġi biex jinforza d-dritt tal-copyright.

F'Malta għandna t-tendenza li meta nitkellmu dwar abbużi ta' proprjeta' intelletwali, dejjem ngħidu għax fuq il-monti u għax ħwienet tal-videos u CDs, iżda kellna eżempju tipiku tal-Melita Cable TV, meta ġieli ttrasmettew materjal mingħajr ma kellhom il-permess meħtieġ tas-source originali.

L-informazzjoni li għandi, dejjem subject to correction, hija li dan l- aħħar għollew ċerti rati għax kienu qed jittrasmettu ċerti stazzjonijiet mingħajr il-permess, u kien issa biss li rregolariżżaw il-pożizzjoni tagħhom u kien b'riżultat ta' dan li kellhom jgħollu r-rati ta' kontribuzzjoni għas-subscribers, naturalment biex jagħmlu tajjeb għar- rights il-ġodda li kellhom jibdew iħallsu għall-aċċess għal dawn l- istazzjonijiet.

Issa meta qed insemmi l-Melita Cable TV, li għandhom il- monopolju fil-qasam tal-cable, u meta qed insemmi d-dipartimenti governattivi, naħseb li importanti li qabel niffokaw fuq tal-monti u fuq tal-ħwienet tal-videos, nagħtu ħarsa daqxejn madwarna u naraw min qed igawdi ċerti monopolji u naraw anke l-gvern innifsu kif jista' jnaddaf daru f'dan is-suġġett.

Fil-qasam tas-satellite dishes, imbagħad għandna mare magnum sħiħ, fejn għandek mhux biss ħafna smart cards użati li huma piratati imma għandek sistema li diġa' ħarbet u hija sistema li qiegħda badly out of control.

Meta ġejna għad-diskussjoni tal-liġi preċedenti, li kien ressaq il- Ministru Dalli dwar id-dwana, kont diġa' kkwotajt minn dokument tad- dipartiment tal-kummerċ Amerikan, fejn dan qal li għandu għajnejh fuq pajjiżna minħabba l-piraterija qawwija li teżisti fil-multi-media u fis- setturi awdjo-viżivi.

Sfortunatament l-ikkopjar f'era diġitali sar eħfef u irħas u forsi aħjar għax illum tista' tikkopja video anke direttament minn fuq DVD.

Ghalhekk il-qofol huwa jekk il-piraterija hijiex tolqot is-suq tal-copyright owner.

Jista' jkun li l-copyright owner ma jkunx ibbażat f'Malta imma naħseb li meta aħna qed nipprovaw nipproġettaw image ta' pajjiż żviluppat u mhux ta' pajjiż tat-tielet dinja - għalkemm nemmen li anke fil-pajjiżi żviluppati għad hemm ħafna piraterija, kif semmejt iktar kmieni, anke fl-Unjoni Ewropea nnifisha - importanti li ntejbu l-image tagħna nfusna u nagħmlu enforcement qawwi ħalli ntejbu l-isem ħażin li pajjiżna għandu mhux biss ma' pajjiżi ta' l-Unjoni Ewropea imma b'mod partikolari ma' diversi copyright holders ġewwa pajjiżi l-Istati Uniti.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): Ippermettili, Onor. Brincat, skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi biex tkun tista' tkompli tinstema'.

ONOR.

JOE CILIA: Nipproponi li l-Onor.

Brincat ikompli jinstema'.

THE DEPUTY SPEAKER : Min jissekonda?

ONOR.

GEORGE HYZLER: Nissekonda.

THE DEPUTY SPEAKER: Il- mistoqsija hija li l-Onor.

Brincat ikompli bid- diskors tiegħu.

Dawk favur?

(Onor. Membri Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

LEO BRINCAT: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u l-Kamra kollha.

Sur President, ma stajtx ma nagħmilx riferenza għall-aspett tat- TRIPS agreement li semma' s-segretarju parlamentari għax, minkejja ħafna ftehim ieħor li għamilna riferenza għalihom, kemm minn naħa tiegħu u kemm minn naħa tiegħi, dan huwa forsi l-aktar ftehim multilaterali komprensiv f'dik li hija intellectual property.

Interessanti li anke t-TRIPS agreement jagħmel enfasi kbira ħafna dwar il-ħtieġa ta' enforcement, u għalhekk qed nitkellem ħafna b'enfasi fuq l-enforcement għax sfortunatament, għalkemm il-liġijiet tagħna veru għandhom bżonn jiġu aġġornati, il-weakest link tagħna hija l-enforcement - mhux qed nitkellem fuq dan il-qasam biss iżda fuq kull qasam, ngħidu aħna, fejn għandu x'jaqsam ma' l-exhaust fumes tal-karozzi - u għalhekk importanti li jekk aħna rridu li nittieħdu bis-serjeta', mhux biss irridu naġġornaw il- liġijiet tagħna iżda importanti li l-enforcement ikun wieħed qawwi, wieħed li jaf bih kulħadd u wieħed li jdaħħal ċertu biża' ta' passi punittivi jekk wieħed ma jimxix mal-liġijiet tal-pajjiż.

Il-copyright protection kif inhi għandha testendi għall- spressjonijiet u mhux kif semmejt iktar kmieni għall-ideat, proċeduri u affarijiet oħra simili.

Il-provvedimenti għal computer programmes huma l-istess bħal xogħlijiet letterarji protetti taħt il-Berne Convention, u l- limitazzjonijiet li japplikaw għal xogħlijiet letterarji, ovvjament jistgħu jiġu applikati anke għal computer programmes.

Fuq id-databases tajjeb li wieħed jgħid li l-istess protezzjoni għad-databases tapplika anke fejn databases jinkludu data li mhux soltu tkun protetta fiha nnifisha taħt il- copyright.

Għalhekk il-provision li databases għandhom jiġu protetti tant hija wiesgħa li din tgħidlek li hija regardless mill-forma li jkun fiha, kemm jekk tkun database li hija machine - readable u anke jekk tkun database li tkun saret taħt xi forma oħra.

Fuq dan is-suġġett hemm bżonn li niddeterminaw l-impatt ekonomiku tal-piraterija f'dan il-qasam u hawnhekk mhux qed nitkellem strettament fuq Malta imma qed nitkellem anke fuq linji internazzjonali.

Fir-rigward ta' dak li għandu x'jaqsam ma' l-Unjoni Ewropea, l-Unjoni tidher li miexja f'żewġ direzzjonijiet għax min-naħa tidher li miexja lejn l-armoniżżazzjoni tal-leġislazzjoni nazzjonali, mhux biss fuq copyright imma anke fuq trademarks, ċerti patents u ċertu biotechnology inventions, u anke lejn il-ħolqien ta' dawk li jissejħu unitary rights at community level, li hija l-community trademark.

Dwar dan forsi jkollna ċans nitkellmu meta niġu għat-tieni liġi li tirrigwarda t-trademarks.

Iżda l- Unjoni hija mħassba mhux biss għax titlef il-flus iżda għax ser titlef l- impjiegi.

Fil-fatt dan l-aħħar sar eżerċizju ta' studju biex jaraw kemm intilfu jobs u sabu li b'kollox f'sena ntilfu madwar 100,000 impjieg minħabba l-piraterija li hemm fl-Unjoni Ewropea ta' diski, mediċini, tesseri, fwejjaħ, CDs u arloġġi.

Min jaħseb li l-piraterija hija xi ħaġa li ssibha biss fl-Asja jkun sejjer żball għax anke fl-Unjoni Ewropea l- piraterija hija mifruxa ħafna, tant li tiswa ammont sostanzjali ta' telf ta' mpjiegi kif għadni kemm ikkwotajt ftit ilu.

Aspett importanti li laqatni meta kont qed nagħmel ftit homework fuq din il-liġi, Sur President, huwa li minflok wieħed iħares lejn il-gvern biss biex jgħasses l-abbużi potenzjali f'dan il-qasam, dieħel il-kunċett ta' dak li jessejjaħ support għal private sector monitoring.

Naħseb li hawnhekk ukoll importanti li mhux nippretendu li l-gvern biss jagħmel il-monitoring imma li jkun hemm set-up, framework, qafas, anke istituzzjonali, li fih ikollu input mis-settur privat.

Fil-fatt barra minn Malta nsibu li jsir xogħol fejjiedi ħafna f'dan ir-rigward minn diversi trademark holders associations u anke dawk li jissejħu collecting societies, li mhux biss għamel riferenza għalihom is-segretarju parlamentari fl-intervent tiegħu imma hemm riferenza għalihom anke fil-liġi nnifisha.

Importanti wkoll li jkun hemm taħriġ f'dan is-settur, li jiena semmejtu fil-bidu nett ta' l- intervent tiegħi, u naħseb li jekk għandna nikkopjaw xi ħaġa mill-Ewropa, hija proprju li jkun hemm programmi estensivi ta' taħriġ u kampanji intensivi biex iqajmu kuxjenza pubblika dwar dan is-settur li forsi ħafna jsibuh xott u settur forsi akkademiku wisq.

Illum deħlin diversi aspetti, Sur President, li jiffaċilitaw kemm is- sigurta' u kemm l-awtentikar ta' affarijiet li jistgħu jkunu piratati.

Għandek dawk li jissejħu security holograms, optical devices, smart cards, magnetic systems u microscopic labels.

X'inhu l-għan ewlieni soċjali tal- ħarsien tal-copyright u d-drittijiet relatati miegħu?

L-għan ewlieni huwa li jinkoraġġixxi u jippremja x-xogħol kreativ ta' min ikun ħolqu.

Meta ngħidu xogħol kreativ mhux qed nitkellmu biss dwar id-drittijiet ta' l- awtur innifsu, għax jistgħu jkunu drittijiet tal-performer, attur, kantant, mużiċista, producer ta' phonogram records, sound recordings u broadcasting organisations.

Meta jkollok intellectual property regime li qed jiffunzjona dan suppost - u nerġa ngħid suppost għax xejn ma jimxi bil- loġika, anke f'dan is-settur - jiffaċilita' t-trasferiment ta' teknoloġija f'diversi forom, ta' investiment dirett barrani, joint ventures jew ukoll permess ta' licensing.

X'inhu l-importanti?

L-importanti huwa li jkun hemm fine-tuning, billi wieħed joħloq bilanċ bejn l-interessi leġittimi ta' dawk li huma right holders u dawk li huma l-users u l-benifiċjarji ta' dan il-copyright.

Illum li qed ngħixu f'soċjeta' ta' l-informatika, importanti iktar minn qatt qabel li jkollna qafas regolatorju ġenerali u flessibbli, adatt għall-information society li qed ngħixu fiha.

Hemm bżonn li jkollna protezzjoni diġitali għal long demand transmissions, irridu nħarsu lejn id- distribution rights ta' l-awturi, nħarsu lejn l-impatt tal-multi - channel broadcasting u nħarsu wkoll lejn protezzjoni armoniżżata ta' dawk li huma drittijiet morali.

Naf li bħalissa għaddejjin negozjati anke fi ħdan il- WIPO biex jipprovdu opportunita' ta' ftehim internazzjonali b'mod bilanċjat ma' l-armoniżżazzjoni tal-komunita' nnifisha.

Meta aħna konna fil-gvern, Sur President, kellna konsultazzjonijiet mal- Kopjamalt, li hija a Maltese reproduction rights organisation, kemm għal dak li għandu x'jaqsam mal-copyright innifsu u kemm għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-amministrazzjoni kollettiva tar-riproduzzjoni tad-drittijiet ta' l-awtur li jeżistu f'pajjiżna.

Issa peress li minn dak iż-żmien 'il hawn għaddew kważi tliet snin, naħseb ikun tajjeb li l-ministru fil-winding- up jaġġornana jekk sarux konsultazzjonijiet ma' din l-organiżżazzjoni lokali għad-drittijiet ta' riproduzzjoni ta' copyrighted material u jekk iva f'liema stadju waslu l-affarijiet.

Qed ngħid hekk għax din hija organiżżazzjoni li, jekk niftakar sew, meta konna ltqajna magħhom way back fl-1996/1997, kienu spjegawlna kif l-għaqda kienet twaqqfet fl-1992 u kienu jiġbru fi ħdanhom diversi għaqdiet ta' ċerta importanza, bħal ngħidu aħna, l-għaqda letterarja, l-akkademja tal-Malti, il-press club, l-għaqda kittieba Maltin u anke l-photographers society.

Għaqda bħal din taħdem b'diversi għanijiet, li tiżgura li taħdem fl-interessi tal-membri tagħha, li l-accounts ikunu kkontrollati u l-fondi miġbura jkunu mqassma kif suppost.

Tir ieħor ta' dawn l-għaqdiet kien li anke jidħlu għal ċerta koperazzjoni ma' collecting societies li jeżistu barra l-pajjiż.

Sal-lum ma kienx hemm organiżżazzjoni Maltija biex tmexxi d-drittijiet mekkaniċi ta' collective administration of rights u lanqas jidher li kien hemm organiżżazzjoni lokali li tamministra l-performing rights, imma naħseb kulma għandna sal- lum huwa aġent li jirrappreżenta l-performing rights society tar-Renju Unit.

Għalhekk tajjeb li wieħed jara kif dawn l-affarijiet jistgħu jiġu msaħħa għall-benefiċċju tal-kompożituri lokali, ħalli anke dawn ikunu jistgħu jibdew jibbenefikaw mill-performing rights royalities li jinġabru f'dan il-pajjiż.

Niftakar li meta konna ltqajna ma din l-għaqda huma stess kienu qalulna: Aħna ma rridux nidħlu fil-kwestjoni jekk Malta għandhiex tidħol fl-Unjoni Ewropea jew le, iżda kif narawha aħna, regardless mill-applikazzjoni Maltija għal sħubija fl-Unjoni Ewropea, l-armoniżżazzjoni tal-copyright legislation tagħna ma' ċerti EU requirements għandha tiġi kkonsidrata abbażi tal-merti tagħha.

Għalhekk il-gvern Laburista kien mexa f'din id- direzzjoni minkejja li tul is-snin dejjem kellu pożizzjoni ċara li ma jiffavorixxix sħubija fl-Unjoni bħala waħda mill-options tiegħu għall- ġejjieni.

Nikkonkludi hawn, Sur President, ħalli nagħti ċ-ċans lill- kollegi tiegħi.

Jiena ngħid il-liġi li għandna quddiemna hija liġi li kienet meħtieġa, saret taħt liema ċirkostanzi saret u saret għal liema raġuni saret, hija liġi li hija long overdue, liġi li għandha tinkorraġġixxi t-tkattir tal- kreativita', liġi li tħares id-drittijiet ta' l-awtur imma, kif semmejt aktar kmieni, testendi iktar minn hekk għax tinvolvi kompożituri, performers, l-era diġitali u diversi oqsma oħrajn.

Nerġa ngħid ikun tajjeb li l-gvern, mhux issa iżda wara li jgħaddi l-liġi neċessarja, iniedi kampanja user - friendly li permezz tagħha ċ-ċittadin komuni, li forsi ftit jaf jew ftit jinteressaħ x'jinvolvi l-copyright, isir iktar konxju ta' x'inhuma d-drittijiet, id-dmirijiet u l-obbligi tiegħu, kemm bħala producer u bħala user tal-copyright.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki.

L-Onor.

Joe Cilia.

ONOR.

JOE CILIA: Mr Speaker, fis-seduti li ġejjin ħa naraw jittressqu quddiem dan il-parlament diversi abbozzi dwar protezzjoni ta' proprjeta' intelletwali.

Fil-fatt għandna kemm iddiskutejna abbozz ta' liġi li jagħti ċerta protezzjoni f'dan il-qasam.

Fis-seduti li ġejjin, apparti din tal- copyright, ser naraw anke abbozzi oħrajn fuq trademarks u anke fuq patents.

Ħafna drabi dawn it-termini nitfixkluhom u nużawhom ħażin, qisu waħda tfisser l-oħra, imma fir-realta' kull waħda għandha postha, għalkemm kollha jistghu jinġabru taħt l-umbrella tal-proprjeta' intelletwali.

Niġu issa għall-copyright.

Sal-lum kellna leġislazzjoni li kienet il-Copyright Act, pero' meta wieħed jaqra x'fih l-abbozz li għandna quddiemna - u anke l-abbozzi l-oħra li semmejt - jinnota li bdejna nqalbu ftit il-qiegħa.

Huwa veru li bħala kunċett dan l-abbozz huwa wieħed tajjeb u li minħabba t-teknoloġija li qed tiżviluppa wieħed irid jagħti aktar saħħa f'din id-direzzjoni, pero' ma nafx kienx hemm il-bżonn li ssir liġi ġdida jew setgħetx tissaħħaħ il- Copyright Act eżistenti.

U meta wieħed iqabbel dak li għandna quddiemna ma' dak li hemm diġa', naħseb li jasal għall-konklużjoni li donnu l-gvern xtaq jibgħat xi messaġġ barra minn xtutna dwar id-direzzjoni li miexi fiha, biex jaġġorna ċerti liġijiet in konnessjoni ma' l-applikazzjoni ta' pajjiżna għal sħubija sħiħa fl-Unjoni Ewropea.

Nerġa' ngħid li dawn huma kunċetti tajbin u aħna wkoll naqblu li għandhom bżonn jissaħħu u anke jinżammu aġġornati għaż-żmenijiet tal-lum, iżda rridu noqogħdu attenti f'dak li nagħmlu.

Qed ngħid hekk għax ikun inutli li wieħed iressaq abbozzi tekniċi li sfortunatament ħafna drabi the common man in the street isibhom tedjanti u allura ma jsegwihomx.

Mr Speaker, f'din il-liġi hemm madwar 13-il taqsima, li wħud minnhom ġew spjegati mis-segretarju parlamentari fl-introduzzjoni li għamel.

Illum il- kunċett tal-copyright huwa ferm iktar wiesa' milli kien sa ftit żmien ilu.

Il-copyright kien jitqies bħala forma ta' protezzjoni għall-kreativita' tal- bniedem u huwa marbut ma' l-intellett, mal-kreativita' u mal-kapaċita' tal- bniedem li joħloq xi ħaġa.

Jiena ngħid li din hija ħidma favur is-soċjeta' in ġenerali, għaliex il-kreativita' timbotta lis-soċjeta' biex timxi 'l quddiem, iżda fl-istess ħin għandu jkun hemm liġijiet li jgħinuna biex infasslu.

Fil-fatt il-copyright hija proprjeta' intanġibbli u oriġinarjament kienet meqjusa għall-kotba u għal-letteratura.

Illum dawn l- affarijiet kibru u għandek magazines, mapep u affarijiet bħal plays, motion pictures, televiżjoni, computer software, pittura, ritratti, skulturi, kompożizzjonijiet mużikali u ħafna affarijiet oħra.

Fil-fatt din hija xi ħaġa mingħajr limiti.

Il-copyright tipprova tħares id-drittijiet tal- publisher, ta' l-awtur jew ta' sid il-kreazzjoni intelletwali.

Ovvjament wieħed jiltaqa' ma' ċerti diffikultajiet għax waqt li jrid jinżamm il- bilanċ fit-tixrid tal-kreativita' fis-soċjeta' in ġenerali, fl-istess ħin trid tingħata l-protezzjoni xierqa għal dak li jikkrea l-bniedem.

Fil-fatt meta tiġi għall-copyright jinqalgħu b'mod l-iktar enfatiku dawn it-tip ta' diffikultajiet.

Dan qed ngħidu għax sakemm idea ma tkunx waslet f'xi forma tanġibbli, din tkun għadha xi ħaġa in arja u allura ma tkunx tista' tiġi protetta.

L-istess jista' jingħad għall-ismijiet, għax ma tistax tagħti copyright għall-isem, kemm ta' individwu, kemm ta' lokalita' kif ukoll ta' xi titlu.

Qed ngħid dan għax huwa importanti li l-liġi li għandna quddiemna tagħti definizzjonijiet ċari f'dawn l-oqsma.

Fil-fatt l-ewwel taqsima ta' dan l-abbozz hija proprju ntiża għad-difinizzjonijiet u naħseb li din hija ħaġa tajba.

Meta niġu għat-tieni taqsima tal-copyright, wieħed jara li d-drittijiet ta' l-awtur huma spjegati b'mod l-aktar speċifiku.

Jekk wieħed iqabbel l- liġi li sal-lum għada fis-seħħ ma' dak li qed jiġi propost jinnota li hemm l-istess affarijiet, bid-differenza li ċerti xogħlijiet bħal sound recordings u broadcasts issa qegħdin jitpoġġew taħt taqsima partikolari u qed insejħulhom drittijiet relatati jew neighbouring rights.

Qed naraw ukoll żieda importanti f'dak li għandu x'jaqsam ma' databases.

Illum it- teknoloġija tal-computer u ta' l-internet tant hi żviluppata li ħolqot kwantita' ta' possibilitajiet u opportunitajiet għal kwalunkwe soċjeta' u individwi u għalhekk huwa importanti li jkun hemm il-protezzjoni.

Għalkemm jinqalgħu diffikultajiet, kif spjega tajjeb il-kelliem ta' qabli, dik tad- databases hija ċertament area li għandha tiġi protetta u wieħed irid jaħdem iktar fuqha.

Jien ngħid li apparti li dawn qed jiġu introdotti f'dan l- abbozz partikolari, wasal iż-żmien li pajjiżna jikkonċentra aktar fuq data information u data collection, billi forsi tiġi introdotta leġislazzjoni partikolari li tindirizza dan il-qasam.

Huwa veru li b'dan il-mod jista' jkun hemm ċertu overlapping imma madanakollu wieħed jawgura li f'dan il- qasam naraw aktar affarijiet li jtejbu s-sitwazzjoni.

Mr Speaker, huwa importanti wkoll li jkun stabilit perijodu ta' protezzjoni għad-drittijiet favur l-awtur, inkella wieħed jista' jkun fil- periklu li ma jkunx jaf jekk huwiex se jinfrinġi l-copyright jew le u anke jinżamm lura f'dak li jista' jmexxi 'l quddiem.

Fil-fatt l-infringements jidhru elenkati f'artiklu 7 ta' dan l-abbozz u dawn huma r-riproduzzjoni, is-self, forma ta' renta jew kiri, id-distribuzzjoni, l-emendi, ix-xandir u l-wiri.

Hawnhekk wieħed jasal għal dawk li huma drittijiet morali ta' l- awtur, li fejn, per eżempju, bniedem ikun ingħata drittijiet li jirriproduċi jew li jerġa' jippubblika xogħol li jkun bil-copyright, pero' ma jkollux dritt li jagħmel tgħawwiġ ta' dak li ġie protett.

Dan qed ngħidu għax biex verament copyright tkun qed tingħata t-tifsira li għandha bżonn, ir-riproduzzjoni trid tkun forma leali u mhux taqbad u ddawwar dak li oriġinarjament kien fl-intenzjoni ta' l-awtur.

Niġu għat-taqsima fuq id-drittijiet relatati.

Taħt din it-taqsima ġew introdotti persuni fl-ispettaklu, produtturi u anke xandara.

Naħseb li din hija xi ħaġa li ma tistax tiġi evitata pero' jiena ma nafx għaliex dawn tpoġġew f'taqsima partikolari u ma nafx x'differenza ser tagħmel minn dik li kien hemm qabel, madankollu naħseb li x-xandir u d-dinja ta' l- ispettaklu huma varjeta' enormi u żgur li jixraq li tingħatalhom protezzjoni.

Tajjeb li wieħed isemmi wkoll li dawn it-tip ta' drittijiet jistgħu jiġu ttrasferiti u għandhom jitqiesu bħala proprjeta' immobbli, jiġifieri daqslikieku dawn kienu proprjeta', xi biċċa art jew xi ħaġa simili.

Il-copyright jista' saħansitra jintiret permezz ta' testment u dispożizzjonijiet testamentali u anke permezz ta' xi liċenza għad- drittijiet.

L-abbozz jitkellem fuq żewġ oqsma partikolari li diġa' semmejt, fejn wieħed għandu x'jaqsam ma' databases u l-ieħor mal-computers.

Il-computer jippermetti lil dak li jkun li jagħmel downloading ta' dak li hemm storjat fil-memory tal-computer, apparti l-kapaċita' li għandu ta' storage ta' volumi sħaħ fi spazju relattivament żgħir.

Dawn huma l-attrazzjonijiet tal- computer, pero' wieħed irid isib il-bilanċ li meta jiġi biex jikkopja fuq diskette irid ikollu l-liċenza.

Jien ngħid li f'Malta hawn proporzjon wisq żgħir ta' nies li jużaw programmi bażiċi oriġinali li huma liċenzjati.

Anke meta tmur għand l-aġent biex issewwi l-computer, dan jispiċċa biex jitolbok għal-liċenza għax jistħi jgħidlek li huwa mhux liċenzjat.

Dawn huma realtajiet li jeżistu u għalhekk irridu nenfasizzaw proprju fuq il- liċenzjar ta' software u affarijiet marbutin mat-teknoloġija.

Dritt sui generis ieħor partikolari li semma' l-ministru huwa t- topografija ta' prodotti semi-conductors.

Hawn Malta għandna l-St.

Microelectronics, nofs l-esportazzjoni tal-pajjiż ħierġa minn hemm u allura żgur li hawn interess li tingħata protezzjoni simili.

L-abbozz jitkellem ukoll dwar kontravvenzjonijiet imma sfortunatament dawn ser jkunu puniti skond skala preskritta mill-ministru u għad m'għandna xejn quddiemna f'liema direzzjoni mexjin.

Jekk ikun hemm mala fede din tista' tinkludi r- restituzzjoni tal-qligħ - u din hija ħaġa sewwa - għalkemm bniedem li jkun abbuża mid-dritt tal-copyright ta' xi ħaddieħor jista' jibqagħlu l-qligħ fil-but u dan jista' jkun punit ukoll.

Fl-opinjoni tiegħi huwa importanti li niftħu iktar din il-branka.

Meta nitkellmu fuq infringements, wieħed bilfors irid iħares lejn infringements fuq drittijiet intelletwali u waħda mill-ewlenin hija dik li jgħidulha abduction.

Dan huwa każ meta wieħed jaqbad xogħol li tkun ipproduċiet persuna oħra u jipprova jgħaddih daqslikieku kien xi biċċa xogħol tiegħu.

Bil-mezzi teknoloġiċi li għandna llum il-piraterija saret xi ħaġa aktar faċli u għalhekk importanti għalina li jkun hemm protezzjoni għal dawn it-tip ta' drittijiet, għalkemm illum nafu li b'photocopiers u video recorders wieħed faċilment jista' jdur mal- liġi, u diffiċli ħafna li wieħed jikkontrolla dawn l-abbużi.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq affarijiet ta' brands u żgur se jkollna ħafna iktar x'ngħidu dwar dan fil-liġi dwar it-trademarks, b'mod partikolari anke f'dak li jaffettwa l-qasam tal-kummerċ u tan-negozju.

Mr Speaker, diġa' saret riferenza għall-konvenzjonijiet ta' Berna u ta' Ġinevra, u nista' nżid dik ta' Buenos Aires u l-Pan-American Convention li kienet tfasslet fl-1910.

Tajjeb li jingħad li llum kollox huwa taħt l- umbrella tal-WIPO, il-world intellectual property organisation, li kif spjega tajjeb is-segretarju parlamentari, hija aġenzija internazzjonali li taħdem biex jiġu protetti d-drittijiet legali ta' invenzjonijiet, trademarks u kreazzjonijiet oriġinali.

Fil-fatt il-WIPO tippromwovi agreements internazzjonali li jikkonċernaw il-copyright, bħal patents, trademarks, kreazzjonijiet oriġinali ta' kull tip li wieħed jista' jimmaġina, u fl-istess ħin tforni ċerta informazzjoni teknoloġika u assistenza għal pajjiżi li għadhom qed jiżviluppaw.

Din l-aġenzija speċjali, li l-bażi tagħha tinsab f'Ġinevra, illum tifforma parti mill- United Nations u għandha mseħbin fiha aktar minn 110 pajjiż.

Din l- organizzazzjoni bażikament tamministra żewġ trattati li kienu ġew iffirmati fit-tmeninijiet u li sal-lum huma s-sisien tal-protezzjoni.

Fil-fatt wieħed mit-trattati huwa mmirat għall-copyright, filwaqt li l-ieħor aktar għandu x'jaqsam ma' patents, trademarks, kreazzjonijiet oriġinali u oħrajn.

Naturalment jinqalgħu polemiċi f'każ ta' infringements u kontravvenzjonijiet u għalhekk twaqqaf bord - dan kien jeżisti wkoll anke taħt il-liġi preċedenti - li huwa fformat minn maġistrat jew avukat li jkun ilu fil-prattika għal mhux anqas minn seba' snin bħala chairman, żewġ membri u anke sostituti partikolari.

Mr Speaker, bażikament jiena dort dawra fil-qosor dwar il-punti li wieħed seta' jqajjem fuq din il-liġi.

L- appell tiegħi huwa l-enfasi fuq l-awareness min-naħa tal-pubbliku.

Sfortunatament il-konsumatur lokali għadu jippreferi li jkollu oġġett li jkun pirated għax isibu ħafna orħos u anke aktar reachable.

Allura biex tkun effettiva l-copyright, irridu nuru lill-konsumatur illi veru tista' tħallas irħas għall-prodott imma dan jista' joħloqlok diffikultajiet oħrajn.

Jekk il-konsumatur ma jkunx konxju, ħafna drabi jaqa' fin-nassa ta' min irid iqarraq u ta' min irid jagħmel qligħ faċli.

L-appell tiegħi m'huwiex biss għal dak li għandu x'jaqsam mal-copyright imma anke għal abbozzi oħrajn li għad iridu jittressqu quddiem din il-Kamra in konnessjoni mat-trademarks u l-patents.

Għandha ssir kampanja li tikkonċerna b'mod partikolari l-konsumatur, dwar il-bżonn li tingħata protezzjoni xierqa għall-kreativita' u x-xogħol ta' dawk in-nies li jkunu mpenjaw ruħhom fih fis-soċjeta'.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Il-kritika fundamentali li ssir għal liġijiet bħal dawn, kemm dawk ispirati mill-mudell Amerikan kif ukoll dawk li huma ispirati mill-mudell ta' l-Unjoni Ewropea, hi li jsir ħafna kliem li dawn il-liġijiet qegħdin hemm biex jipproteġu l-kittieba u lil min hu fil-qasam tal-kreazzjoni kulturali, iżda meta wieħed jiġi biex janalizza fil-fond isib li fl-aħħar snin l-enfasi ċċaqalqet mil-lat tal-kreazzjoni għal fuq il- kummerċjalizzazzjoni tal-kreazzjoni, ċioe' għal fuq l-interessi kummerċjali ta' l-industrija ta' l-informazzjoni u l-industrija tal-kultura u tad- divertiment.

Qed ngħid dan għax kemm fl-Istati Uniti kif ukoll fl-Unjoni Ewropea ssir il-kritika li l-aktar lobby organizzat fil-qasam tal-kreazzjoni kulturali hu proprju dak ta' l-industrija u mhux tal-kittieba, tal-performers jew ta' dawk li joħolqu.

Dan għaliex proprju l-industrija tieħu dawk ix-xogħlijiet letterarji, xogħlijiet ta' spettaklu u xogħlijiet kreattivi u tikkummerċjalizzahom.

Fil-fatt din il-liġi l-aktar li tipproteġi hija l- industrija li tikkummerċjalizza t-tagħrif, l-attivita' kulturali u l- kreazzjonijiet.

Fil-fehma tiegħi, kemm fl-Istati Uniti kif ukoll fl-Unjoni Ewropea, u anke f'pajjiżna, il-leġislaturi mxew 'il quddiem biex jipproteġu l-interessi kummerċjali ta' l-industrija f'dan il-qasam u kważi m'għamlu xejn biex jipproteġu l-interessi ta' dawk li jkollhom sehem mill-proċess tal-kreativita' u l-proċess tal-produzzjoni kulturali.

Dan qed ngħidu għax għandna bżonn li ngħaddu liġijiet li bihom noħolqu klima - għax mhux biżżejjed li tgħaddi liġijiet imma trid toħloq ukoll il- klima - li tgħin biex ikun hawn aktar kreazzjonijiet kulturali.

Waqt li nagħmlu tajjeb li nipproteġu d-drittijiet tal-pubblikaturi u d-drittijiet ta' l-awturi, irridu nħarsu wkoll drittijiet oħra.

Wara kollox għandna linji gwida fuqiex nistgħu nimxu, anke mill-UNESCO stess, per eżempju fil- qasam tal-kotba.

Hemm proposti fuqhiex wieħed jista' jaħdem biex ikun hemm sistemi ta' proposti leġislattivi u anke ta' inċentivi finanzjarji u ekonomiċi biex issaħħaħ il-produzzjoni tal-kotba, l-industrija awdjo-viżiva u l-produzzjoni tas-software.

Jiġifieri waqt li nagħmlu tajjeb li nipproteġu d-drittijiet ta' l-industrija li qed tikkumerċjalizza l- kreazzjonijiet u l-produzzjonijiet kulturali u artistiċi jkun tajjeb jekk nibdew naħsbu wkoll bis-serjeta' fuq proposti kemm leġislattivi kif ukoll ta' natura oħra biex insaħħu l-proċess ta' kreazzjoni biex dak li jkun ikollu klima favorevoli u biex anke jiġi riċepit u aċċettat.

Bir-raġun meta kien qed jitkellem is-segretarju parlamentari, semma' anke l- importanza ta' dan l-abbozz għall-wirt kulturali tal-pajjiż.

Jiena nixtieq nagħmel żewġ punti dwar dan il-qasam u rrid nitkellem dwar is-sitwazzjoni tal-biblijoteka u dik ta' nuqqas kbir ta' arkivju ta' materjal awdjo-viżiv.

Jekk m'aħniex se nieħdu ħsiebhom, lanqas l- industrija m'hi se jkollha x'tipproduċi biex ikollna liġijiet biex jipproteġuha.

Aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar se jintilfu dawn il-prodotti u ma jagħmilx sens illum li ma jkollniex arkivju awdjo-viżiv.

Hemm bżonn li jibda jinbena arkivju serju ta' materjal awdjo-viżiv għaliex ma jistax ikun li jkollna biss materjal miktub.

Dwar il-biblijoteka rrid ngħid li hemmhekk hemm żvilupp li fil-fehma tiegħi huwa ħażin ħafna u perikoluż u nispera li għadna fil-ħin biex jiġi reversed.

Qed ngħid għad-deċiżjoni bla sens li ttieħdet li jiġi żarmat il-unit ta' restawr ta' kotba fil- biblijoteka u jiġi ttrasferit lejn iċ-ċentru ta' restawr f'Ta' Bighi.

Jekk dan it-tagħmir se jittieħed Bighi, x'se nagħmlu bil-kotba li għandna bżonn nieħdu ħsieb fil-biblijoteka?

It-teżori kbar li għandna rridu nieħdu ħsiebhom bis-serjeta' u hija ġennata li minn hawn u ftit ieħor il- bookbinders li hemm fid-dipartiment tal-biblijoteka se jsiru restawraturi u mhux se jkollhom equipment fuq xiex jaħdmu.

Jiena nistaqsi wkoll fuq il-legalita' ta' pass bħal dan.

Jista' equipment tar-restawr tal-biblijoteka, li huwa proprjeta' pubblika u proprjeta' tal-gvern, jittieħed fiċ-ċentru ta' restawr f'Bighi?

Dan jafu li ma jistgħux jagħmluh pero' ingħatalhom parir legali li dan l-equipment jiddikjarawh bħala surplus u allura jkun jista' jittieħed Bighi.

Din hija ġennata.

Kif tista' tiddikjarah surplus meta dak l-uniku equipment li għandna?

Dan l-equipment se jiġi ttrasferit għal Bighi biex inkomplu niżviluppaw il-megalomania ta' dak li jekk ma jagħtix il-permess hu, ma jsir l-ebda xogħol ta' restawr!

Din hija ġennata u nispera li għadna fi stadju li din id-deċiżjoni ma titteħidx għax din se tagħmel ħsara kbira.

L- impjegati li hemm il-biblijoteka huma mpjegati tal-gvern u dawn mhux se jmorru ċ-ċentru ta' restawr għax għadhom lanqas biss jafu x'entita' hi.

Minħabba f'hekk iċ-chief restorer u erba' restorers li hemm fil-biblijoteka se jispiċċaw mingħajr equipment u barra minn hekk ta' min jgħid ukoll li f'Ta' Bighi m'hemmx min jużah.

Din hija ġennata mil-kbar nett, pero' nixtieq issa nsemmi xi punti oħra fuq il-biblijoteka.

F'dawn l-aħħar xhur sar xogħol ta' installazzjoni ta' fire-fighting equipment fil-biblijoteka, pero' dan ix-xogħol mhux qed isir taħt is- sorveljanza teknika meħtieġa biex isir bis-serjeta'.

Is-sajf li għadda nfaqa' pipe ta' l-ilma u b'riżultat t'hekk xi 400 ktieb saritilhom il-ħsara u kellu jsir xogħol estensiv ta' restawr fuqhom.

Sirt naf ukoll li qed jgħaddu pajpijiet li taħthom hemm kotba u dokumenti imprezzabbli, jiġifieri jekk ikun hemm xi leakage dawn se jixxarbu.

Aħna nafu li l-linka wżata f'ħafna mid-dokumenti li għandna diġa' hija problema fiha nnfisha.

Din toħloq reazzjoni kimika li therri l-materjal li tkun użata fuqu u allura rridu noqogħdu aktar attenti biex nirrestawraw li għandna.

Għandna wkoll nikkonservaw dan il-wirt kulturali biex ngħadduh f'forma elettronika għal ta' warajna.

Apparti minn hekk huwa importanti li dak ix-xogħol li qed isir hemmhekk isir taħt sorveljanza.

Jiena ma rrid nitfa dubji fuq ħadd imma li jkollok nies li qed jgħaddu s-sistemi tat-tifi tan-nar u jpejpu qalb dawk il-kotba fil-melitensia tal-biblijoteka hija ġennata perfetta.

Fejn għandek dawk id-dokumenti imprezzabli, ma tagħmilx sens li n-nies jidħlu u joħorġu.

Wara kollox diġa' għosfru mill-biblijoteka ta' Malta ħafna dokumenti importanti li sabu ruħhom jew f'kollezzjonijiet privati jew għand nies biex ikabbru l-wirt finanzjarju tagħhom.

Dawn l-affarijiet irridu nieħdu ħsiebhom u nkunu serji fihom.

Nerġa nappella biex id- deċiżjoni li ttieħdet fuq l-equipment tiġi reversed għax ser tagħmel ħafna ħsara.

Issa niġi għall-bżonn li nibnu arkivju awdjo-viżiv.

Li f'pajjiżna nibdew naħsbu bis-serjeta' biex ikollna arkivju tal- prodotti awdjo- viżivi hija responsabilita' ta' min imexxi x-xandir pubbliku, ta' min imexxi l-istazzjonijiet privati u anke ta' entitajiet oħra.

Sfortunatament ħafna materjal tal-PBS ta' żmien Xandir Malta u ta' żmien ir-Rediffusion diġa' meqrud.

Jiena naf nies li marru biex jagħmlu riċerka fuq nies li kienu reġistrati fuq tapes u qalulhom li dawn it-tapes ma jafux fejnhom.

M'għandniex nibqgħu nerfgħu biss materjal miktub u materjal dokumentat għax dan huwa mod ristrett ħafna ta' kif aħna rridu nibnu l-memorja storika ta' dan il-pajjiż.

Hawnhekk nieħu l-okkażjoni biex insellem lil min qiegħed imexxi l-arkivju li għandna Santu Spirtu, ir- Rabat, għaliex minkejja li żgur li jixtieq li jkollu riżorsi ħafna aħjar milli għandu, qed jagħmel biċċa xogħol tajba.

Pero' rrid ngħid li rridu nieħdu bis-serjeta' x'qed jiġri fil-melitensia tal-biblijoteka għax hemmhekk għandna problemi serji.

Jiena ma nistax nifhem x'inhi r-raġuni li l-Ministru Louis Galea ma reġax ħatar il-bord ta' nies li kellna - nies li żgur li ma għażilnihomx fuq il- lealta' politika tagħhom, għax ħafna minnhom kieku lanqas konna nagħżluhom - u kulmin jagħmel riċerka fil-qasam ta' l-istorja u juża l-biblijoteka huwa skantat u skandalizzat b'dak li qed jiġri u bid-deċiżjoni li ttieħdet.

Il-persuna li ħadet over fit-tmexxija tal-biblijoteka għandna ħila amministrattiva imma m'hijiex persuna teknikament kompetenti fil-qasam biblijotekarju u allura aħna konna ħtarna bord ta' tmexxija biex jissorvelja x'qed jiġri u jara li l-affarijiet mexjin sew.

Iżda l- ministru, fis-sapjenza kbira tiegħu, għal xi raġuni li jafha hu biss, dan il-bord ħallih jiskadi u ma reġa' ħatar xejn minfloku.

Minħabba f'hekk illum kollox jinsab mitluq u kollox fi stat skandaluż.

Mr Speaker, ħaġa li s'issa ma ssemmietx fid-diskussjoni hija li jkun tajjeb li nipproteġu l-informazzjoni u naraw kif nieħdu passi biex nipproteġuha.

F'pajjiżna għandna nuqqas totali ta' strateġija ta' kif nużaw u naħżnu l-informazzjoni.

Għandna problemi serji wkoll bil-liġijiet li għandhom x'jaqsmu ma' x'għandna nżommu bħala informazzjoni.

L- inventarji u l-arkivji ta' dipartiment tal-gvern u postijiet oħra pubbliċi qed jinfaqgħu b'materjal, karti u informazzjoni li għandha tinżamm u ħafna informazzjoni li għandha tintrema.

Min qiegħed fil-postijiet fejn hemm l- inventarji ma jaf xejn.

Barra minn hekk m'hemmx policy fuq x'inżommu u x'ma nżommux.

Li qed jiġri hu li s-sitwazzjoni m'hijiex kontrollata u jidher li m'hemm l-ebda inizjattiva fuq ix-xefaq biex naraw x'informazzjoni se nżommu għall-arkivji u kif se nagħmlu biex inżommuha.

Aħna konna ġibna xi nies bl-għajnuna tal-bank ċentrali, li kienu għamlu proposta ta' kif għandhom isiru l-affarijiet, pero' kien hemm xi kapijiet taċ-ċivil li ma xtaqux li dawn l-esperti jersqu lejhom għax kienu jindunaw bit-taħwid u bil- konfużjoni kbira li hemm fil-mod kif jinżammu d-dokumenti.

Jiena nappella biex naraw x'se nagħmlu għax is-sitwazzjoni hija bla kontroll u għandna konfużjoni sħiħa.

M'għandniex naħsbu li għax issa daħħalna l-computer terminals solvejna l-problema kollha.

Ħafna mit- terminals u l-internet mhux qed jintużaw biex jagħmlu xogħol tal-gvern u naf li hemm ministri li huma nkwetati fuq l-użu eċċessiv ta' l-internet u l- logħob tal-karti li jsir fuq dawn it-terminals.

Li naf żgur hu li ntefqu miljuni ta' liori biex nikkomputerizzaw is-sistemi tagħna, imma billi takkwista l-hardware u billi tagħmel terminal fuq l-iskrivanija b'daqshekk ma jfissirx li għamilt il-bidliet kulturali meħtieġa biex dak il-computer isir għodda importanti fil-ġbir, fl-ipproċessar u fit-tqassim ta' l- informazzjoni.

Dan jidher, per eżempju, mill-mistoqsijiet parlamentari li nagħmlu.

Li kieku għandna sistema vera ta' database u ta' komputerizzazzjoni tat-tagħrif, kieku t-tagħrif kollu jingħata.

Aħna nfaqna miljuni kbar ta' liri fil-computers u sadanittant ħafna materjal għadu jinġabar manwalment minn fuq il-cards u jekk tistaqsi lill-kap taċ- ċivil kemm għandu ħaddiema fuq il-kotba tiegħu, bis-sinċerita' naħseb lanqas ikun jista' jwieġeb.

Mr Speaker, inċidentalment illum suppost kellu jsir xi forma ta' ċensiment biex ikunu jafu kemm hawn impjegati tal-gvern fuq il-kotba tiegħu, qalulhom biex ma jeħdux leave u f'ċerti dipartimenti kellhom jgħoddu manwalment kemm jidhru ħaddiema fuq il-kotba taċ-ċivil, u dan meta aħna investejna miljuni kbar ta' liri fil-computers.

Nerġa' ngħid li dan juri li l-akkwist tal-hardware m'huwiex biżżejjed biex iddaħħal bidla kulturali fil-pajjiż, għax irid ukoll ikun hemm taħriġ ta' kif tuża l- computer u jrid ikun hemm ukoll strutturi ta' management ta' x'se tagħmel b'dik l-informazzjoni u kif se tużaha.

F'dan jiena nara vojt kbir.

Nerġa' ngħid li tajjeb li jgħaddu liġijiet bħal din imma rridu naraw anke l- affarijiet f'qafas aktar ġenerali.

Mr Speaker, is-segretarju parlamentari semma' il-piraterija u li aħna għamilna żmien mhux ħażin magħrufin għall-piraterija.

Inċidentalment wieħed mill-ewwel kotba deskrittivi li għandna dwar Malta nkiteb madwar 450 sena ilu u jitkellem fuq kemm Malta kienet magħrufa għall-pirati, dwar kif serviet bħala bażi ta' pirati u dwar il-fatt li għamilna sekli ngħixu b'dan il-mod.

Ma konniex weħidna u lanqas illum m'aħna weħidna.

Waqt li l- pajjiżi avvanzati jagħmlu kjass mhux ħażin fuq il-pajjiżi li qegħdin jżviluppaw, fuq is-serq u fuq il-pirateriji, ta' min wieħed isemmi li, per eżempju, anke fl-Istati Uniti stess, 29% tal-mużika li tinbiegħ fl-Istati Uniti għall-valur ta' xi Lm130 miljun huma prodotti pirated.

Fir-Russja mbagħad hemm xi 62%, b'valur ta' Lm180 miljun li huma piratati.

Interessanti wkoll il-fatt li anke fl-Unjoni Ewropea nnifisha, li daħħlet liġijiet biex tħares dawn l-affarijiet, insibu li l-piraterija hija qawwija ħafna.

Per eżempju, l-illegalita' fil-Greċja tavviċina s-26%.

Il-ksur tal- liġijiet f'dan il-qasam fi Spanja huwa ta' 74% u fl-Irlanda huwa ta' 71%.

Dawn huma pajjiżi ta' l-Unjoni Ewropea u din qed insemmiha għax kultant tiltaqa' ma' nies li jgħidulek li biex aħna nsiru ċivilizzati hemm bżonn nissieħbu fl-Unjoni.

Qed ngħid dan għax fl-Unjoni - u hemm min ilu mill- bidu, bħall-Italja - jinbiegħu ħafna prodotti tal-piraterija.

Per eżempju, f'pajjiżna hawn tip ta' piraterija permezz ta' satellita li tinħadem l- Italja.

Qed ngħid dan biex ma jkollniex konklużjonijiet mgħaġġlin u faċli li għax sempliċement tidħol fl-Unjoni Ewropea f'daqqa waħda se ssir ċivilizzat, se tibda tħares il-liġijiet u se tibda timxi kif suppost.

Hemm inħawi sħaħ fl-Unjoni Ewropea fejn għadhom 'il barra mill-qafas tal- legalita'.

Wara kollox ma tistax tbiddel lilek innifsek sempliċement għax tidħol f'xi organizzazzjoni imma t-tibdil jrid isir b'mod intern.

Barra minn hekk, l-infurzar tal-liġijiet huwa importanti daqs it-tfassil tajjeb tagħhom.

Aħna f'pajjiżna ninqalgħu mhux ħażin biex infasslu liġijiet imma mbagħad x'ħin niġu biex ninfurzawhom ħafna drabi nfallu.

Jekk ma jkunx hemm ir-rieda politika li tħaddem il-liġijiet għalxejn niġu hawnhekk ngħaddu l-liġiijet.

Jissemma' wkoll li l-industriji li jipprovdu l-informazzjoni jħossu li għandhom bżonn il-protezzjoni, jafu li l-liġijiet mhux biżżejjed u li huma stess qed jiżviluppaw teknoloġiji biex kemm jista' jkun jaqtgħu mill-użu illegali tal-prodotti tagħhom.

Per eżempju, waħda mill-affarijiet li qed tinkwetahom hi li l-użu ta' teknoloġji biex tikkontrolla l-abbuż u anke l-liġijiet jistgħu jagħmlu l-prodotti tagħhom inaċċessibbli jew għax jiġu jiswew ħafna jew għax ikun diffiċli biex tużahom.

Barra minn hekk, fuq livell internazzjonali hemm id-differenza bejn pajjiżi sinjuri u pajjiżi fqar, u l-vantaġġ tat-teknoloġija jista' jkun fattur li aktar milli se jressaq il-pajjiżi lejn xulxin, aktar se jservi biex tiżdied id-differenza fuq livell internazzjonali bejn pajjiż u ieħor.

Dan qed ngħidu għax dawk li jipproteġu l-prodotti kultant ikunu nkwetati minħabba li minn banda jista' jkollhom prodott inaċċessibbli, minħabba l-protezzjoni, u mill-banda l-oħra jridu jaqtgħu l-abbuż.

Barra minn hekk għandhom wkoll il-problema li jinħadmu l-istess prodotti, s'intendi mhux dejjem ta' l-istess kwalita', f'locations differenti, fejn il-prezz joħroġ b'orħos.

Din il-ħaġa toħolqilhom problemi għaliex huma stess qishom qed iwaqqgħu l-ġebla fuq saqajhom għaliex qed jirrestrinġu s- suq tagħhom.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Nitlob lill-Ministru ta' l-Intern biex jekk jogħġbu jressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal- lejla, l-Erbgħa, 22 ta' Marzu fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar id-Drittijiet ta' l-Awtur - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar it-Trademarks - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Privattivi Industrijali - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Awtorita' dwar it-Trasport Pubbliku - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Immunitajiet u l-Privileġġi Diplomatiċi – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li Jemenda Diversi Liġijiet dwar Servizzi fl-Ajruport - Tieni Qari; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju - Tieni Qari (Kont.).

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Rifuġjati - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ix-Xandir – Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Marie Louise Coleiro.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Grazzi Mr Speaker.

Xtaqt li l-ftit ħin li għandu niddedikah għal xi inizjattivi taż-żgħażagħ li nħoss li l-fatt li llum l-għada tal-jum nazzjonali taż-żgħażagħ, allura nista' ngħid għadni relevanti biex nitkellem dwaru.

Inizjattivi ta' żgħażagħ li jseħħu f'pajjiżna bis-saħħa ta' numru sostanzjali ta' nies ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Mr Speaker, xtaqt li l-ftit ħin li għandi llum niddedikah għal xi inizjattivi taż-żgħażagħ - il-bieraħ kien il-jum nazzjonali tagħhom - li jseħħu bis-saħħa ta' numru sostanzjali ta' nies dedikati li qed jagħtu ħafna mill-ħin ħieles tagħhom b'sagrifiċċju personali, mingħajr ħlas naturalment, u anke ħafna drabi wkoll b'sagrifiċċju għall-familja tagħhom.

Qed nirriferi partikolarment għall- ħidmiet li jwettqu l-girl guides association f'Malta, li dan l-aħħar kelli l-opportunita' li nattendi żewġ attivitajiet tagħhom.

Waħda minn dawn l- attivitajiet kienet dik li sejħulha t-thinking day, fejn ġabru t-tfal kollha membri ta' l-assoċjazzjoni fi Pjazza San Ġorġ, proprju hawnhekk quddiemna.

Din kienet attivita' kulturali u ta' edukazzjoni, kienet attivita' mill-isbaħ u jiena personalment nista' ngħid li rajt entużjażmu mhux biss fit-tfal infushom imma anke fl-istess adulti li jieħdu ħsiebhom.

Xtaqt nitkellem proprju fuq ix-xogħol li qed tagħmel il-girl guides association għaliex inħoss li rridu nkunu aħna li nġibu assoċjazzjoni bħal din għall-konoxxenza ta' kulħadd.

Wara kollox m'hemmx dubju li l-ħidma sfieqa li qegħda twettaq din l-assoċjazzjoni se tħalli effett enormi 'l quddiem fost iż-żgħażagħ li għada pitgħada se jkunu ċ-ċittadini u l- mexxejja ta' pajjiżna.

Attivita' oħra li attendejt riċentement tal-girl guides association xi ħmistax-il ġurnata ilu kienet proprju l-international convention li fil- fatt saret ġo lukanda f'Malta, convention marbuta ma' inizjattivi edukattivi ġodda li fil-fatt il-girl guides association se tkun qed tniedi fis-snin li ġejjin.

Irrid ngħid li din kienet konvenzjoni interessanti immens, fejn għal darb' oħra wieħed seta' jara l-entużjażmu tal-mexxejja tal-girl guides association, miġburin flimkien fuq bażi ta' weekend, bil- għan li jiddiskutu u anke jiddeċiedu fuq ċerti riformi biex l- organizzazzjoni tagħhom dejjem tkun waħda aġġornata u waħda li tkun qrib ir- realtajiet tat-tfal u ż-żgħażagħ Maltin.

Il-konvenzjoni li saret proprju fl- 10 ta' Marzu kellha l-għan ewlieni li tibni programm edukattiv li jkun marbut aktar mar-realta' Maltija u mhux aktar ma' ċerti realtajiet li forsi jixbħu aktar ir-realta' ta' pajjiżi 'l bogħod mix-xtut tagħna.

Fil-fatt xtaqt ukoll insemmi din il-konvenzjoni għaliex l-għan tal-girl guides association hu ukoll li jintroduċu sistema ġdida ta' kif huma jgħaddu ċerti ħiliet lit-tfal u liż-żgħażagħ membri tagħhom.

Dawn kienu qegħdin jiddiskutu l-idea ta' learning by doing.

Din hija sistema li m'hemmx dubju tista' ġġib b'mod effettiv ukoll ċerta edukazzjoni inklussiva għaliex meta tuża din is-sistema tkun aktar miftuħ u tkun aktar aċċessibbli għal intellett, għal ħiliet u għal kapaċitajiet differenti.

Mr. Speaker, il-ħidma tal-girl guides association hija ħidma importanti ħafna u jixirqilha kull rikonoxximent, kull apprezzament u kull appoġġ.

M'hemmx dubju li x-xogħol li qegħdin jagħmlu mat-tfal u ż-żgħażagħ Maltin bniet huwa xogħol li jissarraf aktar 'il quddiem fil-ħajja u jidher ċar li l-attivitajiet tax-xorta li torganizza l-girl guides association jinteressaw biżżejjed lit-tfal biex dawn ikunu jistgħu jinżammu 'l bogħod minn affarijiet li jista' jkollhom effetti negattivi fuqhom.

Per eżempju, il-preokkupazzjoni ta' xi ġenituri hi li t-tfal huma mlebilbin għat- television u jaħlu ħafna żmien fuq video games jew inkella mal-play- station.

Dan jista' jkollu effett negattiv fuq it-tfal u l-attivitajiet li jorganizzaw assoċjazzjonijiet bħal dik tal-girl guides - naturalment hemm assoċjazzjonijiet oħra li qegħdin jaħdmu fuq dan il-livell - huma attraenti biżżejjed biex iġiegħlu lit-tfal ibiddlu daqsxejn minn din ir-rutina.

Barra minn hekk ukoll, il-ġenituri Maltin u Għawdxin huma preokkupati ħafna mill-fatt li t-tfal jistgħu jispiċċaw vittmi tad-droga, minħabba l- peer pressure li s-soċjeta' tagħna qed toħloq fuq uliedna, u b'attivitajiet bħal dawn inkunu qegħdin nagħtu ċerti safeguards biex lit-tfal ntellgħuhom inklinati għal ċerta lifestyle li żżommhom 'il bogħod minn dawn il-vizzji li sfortunatament qed jherru lis-soċjeta' tagħna, bħalma s-susa tagħmel lill-injam.

Apparti minn hekk, l-inizjattivi li jieħdu l-girl guides association qed idaħħlu sens ta' sharing fit-tfal, li jżommhom 'il bogħod minn ċertu egoiżmu sfrenat li sfortuntament jinbet kemm minħabba l-peer pressure u kemm minħabba l-kultura konsumista li llum teżisti fostna.

M'hemmx dubju li l-ħidma li qed tagħmel il-girl guides association qed tagħti ħafna frott lill-pajjiż u jixirqilha kull tifħir u kull appoġġ.

Minn hawnhekk jiena rrid insellem lil dawk il-leaders nisa, li ħafna minnhom huma ommijiet u oħrajn huma xebbiet, li qed jagħtu ħafna mill-ħin ħieles tagħhom u qed jiddedikaw ħafna minn ħajjithom proprju biex jagħtu servizz kbir ħafna lil uliedna u lil pajjiżna.

Xtaqt ngħid xi ħaġa wkoll fuq inizjattiva oħra fost iż-żgħażagħ, l-inizjattiva scoops li qed iddaħħal ċerti valuri ta' veru fiż-żgħażagħ tagħna, inizjattiva li bdiet madwar ħames snin ilu fl-iskejjel sekondarji u hija mmirata għal studenti subien u bniet minn Form III 'l fuq fl-iskejjel sekondarji.

Fil-15 ta' Jannar jiena attendejt għal-laqgħa ġenerali ta' din il-koperattiva mxerrda f'diversi skejjel ta' Malta u kont impressjonata ħafna bil-ġid li qed isir.

Hawnhekk nixtieq insellem lil dawk l-għalliema u kapijiet ta' l-iskejjel li jiddedikaw il-ħin ħieles tagħhom għal dawn iż-żgħażagħ ħalli jtellgħuhom f'dan l-ambjent ta' sharing li jnissel fihom spirtu li jaqsmu ma' xulxin.

Din il-koperattiva tagħti wkoll sens ta' entrepreneurship lill-istudenti, xi ħaġa li f'dan il-pajjiż għandna bżonn ħafna u ħafna.

M'hemmx dubbju li din it-tip ta' inizjattiva qed tgħin ħalli għada pitgħada f'dan il-pajjiż ikollna ċittadini li jkollhom aktar spirtu ta' kuraġġ biex jilqgħu wkoll għall-isfidi li dejjem qed jiżdiedu fil-ħajja ta' kuljum.

Dan apparti l- fatt li wieħed jibda wkoll jiffamiljarizza liż-żgħażagħ mad-dinja tax- xogħol li qed tinbidel minn ġurnata għall-oħra minħabba l-avvanz teknoloġiku.

Jekk minn ċkunithom aħna naqbdu liż-żgħażagħ f'dawn it-tip ta' inizjattivi inkunu qegħdin ngħinu mhux biss biex l-iskola tiġi meqjusa bħala l-post fejn inti toħroġ b'ċerti kwalifiki, paper qualifications, imma wkoll biex l-iskola tkun meqjusa wkoll bħala l-post minn fejn iż-żgħażagħ joħorġu b'aktar life skills.

Mr Speaker, m'hemmx dubju li inizjattivi bħal dawn iseħħu proprju għaliex ikun hemm min lest jiddedika ruħu.

Barra l- għalliema u l-kapijiet ta' l-iskejjel, irrid insemmi wkoll il-bord tal- koperattivi li bl-armonija fix-xogħol bejniethom qed jirnexxielhom jagħmlu ħafna ġid liż-żgħażagħ u qed jagħtu servizz qawwi lil pajjiżna.

Tant nara importanza u relevanza f'din it-tip ta' inizjattiva, li nixtieq li inizjattiva bħal din ma tibqax marbuta biss ma' żgħażagħ li huma fil-livell ta' Form III 'l fuq, imma jekk hu possibbli tinfetaħ aktar u tinżel aktar 'l isfel.

Naturalment inizjattiva fuq il-livell primarju trid tieħu xejra differenti, imma naħseb li hemm bżonn naħsbu wkoll biex nibdew nindirizzaw ukoll dan il-livell.

Ħalli ma tkunx xi ħaġa marbuta as such ma' ċertu tip ta' xogħol imma almenu tkun inizjattiva biex innisslu fit-tfal minn eta żgħira l-idea ta' sharing u l-idea li aħna mhux biss individwi imma aħna wkoll soċjeta' li rridu ngħixu fi spirtu ta' fraternita' bejnietna.

Dan għandu jsir biex l-idea li pajjiżna huwa tagħna lkoll titnissel miċ- ċokon nett fit-tfal, biex meta mbagħad għada pitgħada jsiru adulti u mexxejja ta' dan il-pajjiż ikollna awgurju aħjar minn dak li għandna llum, fejn inkunu nistgħu niddiskutu bejnietna bħala Maltin għall-ġid tal-poplu Malti u Għawdxi kollu.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Helena Dalli.

ONOR.

HELENA DALLI: Mr. Speaker, il-ġimgħa l-oħra n-national committee on breast screening ippreżenta r-rakkmandazzjonijiet tiegħu lill-ministru tas- saħħa.

Irrid infakkar li kif inbidel il-gvern fl-1998, din in-naħa tal- Kamra kienet għamlet pressjoni qawija - kemm permezz tad-deputati nisa, kemm permezz tal-kelliemi ewlieni għas-saħħa u kemm permezz ukoll tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni - biex il-gvern il-ġdid jaħdem fuq programm ta' breast screening limitat għal dawk in-nisa li huma high-risk.

Din il-pressjoni saret għax gvern Laburista kien kommess - kif fil-fatt anke joħroġ mill- programm elettorali tal-Partit Laburista ta' l-1998 - li fis-sena 2000 għandu jibda programm għal dawn in-nisa.

Barra minn hekk, din hija wkoll xi ħaġa li qiegħda tirrakkmanda l-world health organisation għal dawk il- pajjiżi illi għandhom inċidenza għolja tal-kanċer tas-sider, bħalma għandu pajjiżna.

Mr. Speaker, dak iż-żmien il-ministru tas-saħħa tal-gvern Nazzjonalista kien tkellem kontra dan u kien irreżista dawn it-talbiet - u dan huwa kollu recorded fid-debates tal-parlament u partikolarment fir-risposti li tana l- ministru waqt il-question time - u fil-fatt kien iddeċieda li jwaqqaf kumitat biex jagħtih pariri fuq x'għandu jagħmel.

Effettivament twaqqaf in- national advisory committee for breast screening u dan kellu jippreżenta r- rakkmandazzjonijiet tiegħu f'Ġunju li għadda.

Fil-fatt dan ir-rapport ħareġ issa, jiġifieri wara li għaddew sena u tliet xhur, u dan ir-rapport juri kemm il-Partit Laburista kien qiegħed jagħmel proposti serji, proposti li jistgħu jitħaddmu.

Mela wara li aħna fi żmienna konna ħadna dak iż-żmien kollu biex ħejjejna dawk ir-rakkmandazzjonijiet, dan ir-rapport li kkummissjona l-Ministru Deguara qiegħed jikkonferma illi l-gvern Laburista fuq kollox kellu raġun.

Dan ifisser li ħadna sena u tliet xhur biex nirrakkmandaw dak illi kien diġa' qiegħed jaħdem fuqu l-gvern Laburista, jiġifieri li nibdew programm ta' screening fis-sena 2000.

Ta' min jgħid ukoll li minħabba li ntilef dan iż-żmien kollu, il-programm ta' screening għal dawk in-nisa li huma f'riskju għoli għandu jibda f'April tas-sena 2001.

Dan huwa programm li permezz tiegħu se jitwaqqaf breast care unit fl- isptar tal-gvern u ssir kampanja massiva ta' edukazzjoni.

Issa li għadda dan iż-żmien kollu xogħolna huwa li nagħmlu pressjoni biex l-affarijiet li hemm rakkmandati fir-rapport iseħħu.

Naturalment m'għandniex inkunu kuntenti li lestejna r-rapport u daqshekk, pero' jeħtieġ illi ssir pressjoni mhux minna l-parlamentari biss imma anke mis-soċjeta' ċivili.

Hawnhekk irrid insemmi l-inizjattiva li ħadet il-fondazzjoni GEM biex tiġbor petizzjoni sabiex tħeġġeġ lill-gvern sabiex għallinqas jibda programm limitat ta' screening.

Jiena nħeġġeġ għaqdiet oħrajn, bħalma huma n-national council of women, illi kemm-il darba tkellmu fuq dan is-suġġett, sabiex huma wkoll jagħmlu pressjoni ħalli dan il-programm jiġi implimentat, biex kemm jista' jkun f'qasir żmien jibda jingħata dan is-servizz.

Jiena ngħid li għal affarijiet bħal dawn għandna bżonn illi jkollna dak li nsejħulu l-women's lobby.

Mhux billi ngħaddu l-liġijiet jew nagħmlu r- rapporti u r-rakkmandazzjonijiet, għax biex iseħħu l-affarijiet irid ikun hemm pressjoni wkoll mis-soċjeta' ċivili.

Wara kollox min ikun għaddej minn tbatija jkun jaf x'jiġifieri u għalhekk jeħtieġ li ssir aktar pressjoni.

Jiddispjaċini ngħidha imma minn hawn naraw li sfortunatament dan il-gvern iġib il-vantaġġ politiku qabel l-interess tan-nies illi qegħdin ibatu.

Saħansitra anke fuq kwestjonijiet ta' ħajja u mewt, dan il-gvern jagħżel li jkun politiku u minflok ikompli jibni fuq ta' qablu għall-ġid tan-nies, l- ewwel jibda jgħid illi l-affarijiet m'humiex tajbin, imbagħad isiru ħafna kumitati biex fuq kollox wara jirriżulta li dak li kien kommess fuqu gvern Laburista kien tajjeb.

Issa minn dan kollu la qed ibati l-Partit Nazzjonalista u lanqas il-Partit Laburista m'hu qed ibati imma qed ibatu biss dawk in-nies illi għaddejjin minn din il-problema partikolari u għandhom bżonn l-għajnuna.

Mr. Speaker, l-istess qiegħed jiġri fuq l-emendi għal-liġi fejn tidħol il-vjolenza domestika.

Għaddew sena u nofs u għadna nistennew biex dawn l- emendi jersqu fil-parlament, u dan meta l-ministru kellu ħafna mix-xogħol lest fi żmien Laburista.

Bħalma ġara fil-każ tal-breast screening, dan il- gvern għażel li jħalli ż-żmien jgħaddi biex imbagħad forsi jkun jidher li x- xogħol sar minnu, mingħajr ma ġab quddiem għajnejh it-tbatija li għaddejjin minnha dawn in-nisa, li bħall-erwieħ tal-purgatorju qed jistennew ftit tal- protezzjoni.

Jiena ngħid li n-nisa mhux tislim iridu, kif għażel li jagħmel il-ministru dan l-aħħar, għax it-tislim m'hu se jtaffi l-ebda tbatija.

In-nisa jridu azzjoni konkreta biex tonqsilhom it-tbatija u jgħixu ta' nies.

Għalhekk issa li għaddew sena u nofs, inħeġġeġ biex il-ministru jwarrab il-partiġġjaniżmu u jressaq dawk l-emendi meħtieġa ħalli għallinqas dawn in-nisa jkollhom ftit protezzjoni mil-liġi.

Eżempju simili li juri l-mod kif jagħmel il-politika dan il-gvern hija l- kwestjoni ta' postijiet ta' kenn għan-nisa.

Ix-xogħol rigward dawn il- postijiet sar fi żmien gvern Laburista, kien sar fuq parir ta' esperti li jaħdmu f'dan il-qasam, pero' l-ministru għall-politika soċjali kien għażel li jissospendi b'mod indefinit il-ftuħ ta' dan il-post ta' kenn.

Issa għaddew sena u nofs u dawn in-nisa u t-tfal tagħhom għadhom mingħajr post fejn jitfgħu rashom jekk jiġu mkeċċija minn darhom.

Jiena jkolli ngħid li l- ministru bilfors li ma jitkellimx ma' dawn in-nisa għax kieku żgur li l- attitudni tiegħu tkun differenti.

Assolutament ma nistax nifhem kif ipprefera jħalli dan iż-żmien kollu jgħaddi milli jkompli fuq xi ħaġa mibdija minn gvern Laburista!

Eżempju ieħor huwa dak tat-twaqqif tal-qorti tal-familja.

Anke f'dan il- każ kien hemm ħafna xogħol lest mill-gvern Laburista u anke hawnhekk rajna lill-ministru kull darba jgħidilna li se titwaqqaf din il-qorti tal-familja pero' jibqa ma jiġri xejn.

L-ewwel qalilna li se titwaqqaf f'Novembru, imbagħad qalilna fil-bidu ta' din is-sena pero' sal-lum għadna ma smajna xejn.

Meta nara dawn l-affarijiet bilfors ikolli ngħid li l-ministri ma jiltaqgħux man-nies u allura ma jarawx il-martirju li jkunu għaddejjin minnu dawn in-nies meta jitilgħu l-qorti, b'familja sfaxxata, u biex tkompli tgħaxxaqħa jkollhom jgħaddu minn martirju ieħor ta' proċess fil- qorti.

Dan biex ma nsemmux dak li jgħaddu minnu t-tfal, li huma l-parti illi m'għandhomx ħtija f'dan kollu, u hawn qed nirriferi kemm fil-każi ta' vjolenza domestika, fejn ġeneralment flimkien ma' ommhom ikollhom jitilqu barra mid-dar u jaraw fejn se jitfgħu rashom, kif ukoll fil-każi fil-qrati fejn ikollhom jaraw lil ommhom u lil missierhom ikomplu jiġġieldu.

Meta tara dan kollu tasal għall-konklużjoni li we cannot underestimate din il- problema.

Xtaqt insemmi wkoll eżempji oħra konkreti, fejn bil-kliem dan il- gvern jgħid mod imma għall-fini ta' strateġija politika l-affarijiet jagħmilhom b'mod differenti, Mr Speaker.

Xtaqt fil-fatt niddedika l-aħħar ftit minuti li fadal fuq il-petizzjoni li wassalna lil dan il-parlament il- bieraħ, illi kienet miġbura minn Mario Degabriele minn Ħaż-Żabbar u ffirmata minn residenti Żabbarin li joqogħdu fl-inħawi taċ-ċimiterju ta' Ħaż-Żabbar.

Din il-petizzjoni hija proprju fuq l-estensjoni ta' dan iċ- ċimiterju.

Nista' ngħid li dawn in-nies ukoll għaddejjin minn ħafna tbatija minħabba l-estensjoni ta' dan iċ-ċimiterju.

Dawn huma nies bħalna u bħal ħaddieħor li bena daru bl-għaraq ta' xbinu, u dawn użaw tista' tgħid kull sold li kienu ħadmu għalih tul ħajjithom biex ikollhom dar ta' nies għalihom u għall-familja tagħhom, imma issa se jsibu rwieħhom kważi jgħixu ġo ċimiterju.

Ta' min jgħid li b'din l-extension il-ġdida li qed tiġi proposta, dan iċ-ċimiterju se jwassal sa għaxar metri biss 'il bogħod mill- area residenzjali, minkejja li anke l-liġi tas-sanita' tgħid li dan m'huwiex permess li jsir.

Barra minn hekk, ta' min wieħed igħid li diġa' kien sar tkabbir taċ-ċimiterju fl-1994 u dak iż-żmien ukoll ir-residenti ta' dawk in-naħat kienu għamlu petizzjoni lill-Arċisqof u anke lill- planning authority, iżda ħadd ma kien ta kashom u x-xogħol kien baqa' għaddej xorta.

Mr. Speaker, nista' nżid li l-permess għal din l-estensjoni l-ġdida għall- ewwel kien ġie rrifjutat, għaliex l-extension hija f'buffer zone li tissepara ċ-ċimiterju mid-djar, pero mbagħad kien hemm talba għal rikonsiderazzjoni, il-vot għadda b'erbgħa kontra tlieta u l-permess inħareġ.

Issa huwa veru li meta xtraw l-art u bnew darhom, dawn in-nies kienu jafu illi se jkunu viċin taċ-ċimiterju; li ma kienux jafu kien li kienu se jispiċċaw ġewwa ċ-ċimiterju!

Fil-fatt minn dak iż-żmien iċ- ċimiterju kompla dejjem jikber b'tali mod li issa se jispiċċaw imissu maċ- ċimiterju.

Jiena ngħid li rridu nagħmlu minn kollox biex it-talba ta' dawn in-nies għas-sospensjoni ta' l-estensjoni taċ-ċimiterju ma terġax taqa' fuq widnejn torox, bħalma ġara sitt snin ilu.

Għandna nagħmlu dak kollu illi nistgħu sabiex dawn in-nies ikunu jistgħu jgawdu l-proprjeta' tagħhom, kif wara kollox għandu d-dritt li jagħmel kulħadd.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla l- Erbgħa, 22 ta' Marzu, 2000 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill- Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

GĦAJNUNA SOĊJALI - SKA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm huwa n- numru ta' Maltin u Għawdxin li fil-mument jieħdu l-benefiċċji ta' l-SKA?

Kemm fil-fatt huwa n-numru ta' talbiet pendenti għal dan il-benefiċċju?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li n-numru ta' Maltin u Għawdxin li fil-mument jinsabu jirċievu l-għajnuna għal mard huwa ta' 14,289.

In-numru ta' talbiet pendenti huwa ta' 146.

BENEFIĊĊJI SOĊJALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm huwa n- numru ta' Maltin u Għawdxin li fil-mument jinsabu jieħdu l-benefiċċji soċjali tar-relief u tal-pensjonijiet separatament?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li n-numru ta' Maltin u Għawdxin li fil-mument jinsabu jirċievu l-Għajnuna Soċjali huwa ta' 10,645, filwaqt li 4,234 persuna oħra jirċievu l-Pensjoni ta' l-Eta'.

TOROQ - XOGĦLIJIET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinfurmana liema huma dawk it-toroq fil-Qawra, Buġibba u San Pawl il-Baħar li huma fir-responsabbilta' tal- gvern ċentrali u li se jingħataw t-tarmac matul din is-sena?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li bħalissa qed isir xogħol ta` tqegħid tal-wearing course f`Mosta Road, Triq San Pawl u Triq San Ġorġ.

Xogħolijiet f`toroq oħra isiru skond il-prijoritajiet tax-xogħol li għandu d-dipartiment.

TOROQ - XOGĦLIJIET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinformana liema huma dawk it-toroq f'Burmarrad u fil-Wardija li huma fir-responsabbilta' tal-gvern ċentrali li se jingħataw it-tarmac matul din is-sena?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li d-Dipartiment tat-Toroq fil-preżent qed isewwi l-ħsarat li saru bil-maltemp ta` din ix-xitwa fil-Wardija, kif ukoll qed isiru spezzjonijiet fit-toroq li għadhom mhux asfaltati f`Burmarrad biex jiġi deċiż prijorita` tax-xogħlijiet fl-inħawi.

IMTARFA - XOGĦLIJIET FIL-BYPASS

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinformana meta se jitkomplew ix- xogħlijiet fuq il-bypass ta' l-Imtarfa?

Kemm swew s'issa dawn ix- xogħlijiet fuq din it-triq u kemm mistennija li tiswa meta tkun ffinalizzata?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li x-xogħlijiet waslu biex jitlestew hekk kif titlesta` parti ta` ħajt biex jilqa t-tafal milli jaqa` fit-triq, u jingħata l-aħħar wiċċ fil-parti t`isfel tat-triq.

Bħalissa l-ammont ta` xogħol li sar hu stmat li jiswa Lm65,000, u meta t- triq tkun lesta kollha, inklużi ż-żewġ kareggjati, ix-xogħol hu stmat li jitla madwar Lm200,000.

ŻURRIEQ - XOGĦLIJIET

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jinvestiga u jasal għal mod kif il-pjazza taż-Żurrieq ma tegħreqx kull meta tagħmel ix-xita, u dan billi l-ilma li jinżel minn Triq San Mikiel jiġi dirett għal banda oħra?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Il-lokal imsemmi mill-Onor.

Interpellant huwa responsabbilita' tal-kunsill lokali.

Il-problema ta' għargħar hija responsabbilita' tal-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma.

SAN ĠILJAN - TRIQ PATRICK BAYDON

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Billi fi Triq Patrick Baydon f'San Ġiljan hemm ħsarat fis-sistema tad- drenaġġ tant illi d-drenaġġ qiegħed jiskula għal ġo l-għelieqi adjaċenti għal din it-triq, jista' l-Ministru jinforma lill-Kamra għalfejn id- dipartiment konċernat għadu ma ħa l-ebda azzjoni, minkejja illi saru diversi rapporti mis-sidien ta' l-għelieqi in kwestjoni?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab informat li saret manutenzjoni fil- main tad-drenaġġ tat-Triq P. Brydon, San Ġiljan.

Ġew imsewwija wkoll xi manholes li nkissru mit-trakkijiet kbar li għaddew minn fuqhom waqt xogħlijiet ta' kostruzzjoni fil-housing estate ta' biswit.

Dan ix-xogħol sar fl-24 ta' Frar li għadda u minn dak iż-żmien s'issa ma daħlux rapporti iżjed ta' fawran fl-għelieqi ta' madwar.

ŻURRIEQ - TRIQ L-GĦADIR

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid meta Triq l-Għadir fiż-Żurrieq se tingħata wiċċ issa li għaddew aktar minn 12-il sena minn meta din it- triq infetħet?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li t-triq indikata mill-Onor.

Interpellant hija asfaltata w peress li l-manutenzjoni tagħha ssir mill- kunsill lokali nitlob l-Onor.

Interpellant jirriferi l-mistoqsija tiegħu lill-Ministru kkonċernat.

ŻURRIEQ - TRIQ LUCA ZURKI

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jara li l-vultaġġ tal-kurrent elettriku fi Triq Luca Zurki, Żurrieq, ikun wieħed stabbli u mhux tant baxx illi ma jsostnix lanqas fridge, bil-konsegwenza li r-residenti qegħdin isofru finanzjarjament minħabba l-ħsara li ta' spiss tiġrilhom fl-appliances?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentri numru 14791 dwar l-istess suggett waqt is- Seduta Nru. 268.

PTA - XUFIERA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'inhu n-numru ta' xufiera li qed jaħdmu bħala xufiera fuq il-karozzi tal-linja?

Kemm-il siegħa suppost jaħdmu fil-ġimgħa?

X'inhi l-medja ta' sigħat li jaħdmu fil-ġimgħa?

Kemm hija lanqas paga ta' xufier tal-karozzi tal-linja?

Kem hu l-ħlas meta xufier jaqbeż is-sigħat permessi mil-liġi?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li bħalissa hemm 2572 individwu li jipposjedu tag maħruġa mill-Awtorita` tat-Trasport Pubbliku li biha jistgħu jsuqu karozza tal-linja, coach, red mni van jew white window van.

Dwar il-kumplament tal-mistoqsija, nirriferi lill-Onor.

Interpellant għal public transport wages council wage regulation order, 1969` (Avviż Legali Nru. 34 ta` l-1969).

VETTURI - LIĊENZJI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Matul l-1999, jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm sidien li ma ħallsux il-liċenzja għall-vettura tagħhom fiż-żmien stipulat?

Kemm-il vettura ġiet irrapportata bħala skrappjati matul l-istess żmien?

Kemm-il sid itella' l-qorti għaliex baqa' ma ħallasx il-liċenzja għal vettura tiegħu?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Rigward l-ewwel u t-tieni parti tal-mistoqsija nirriferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta li tajt għall-mistoqsija parlamentari numru 13252.

Dwar l-aħħar parti tal-mistoqsija jien informat li mhix il-prattika tad- dipartiment li jtella' lis-sidien tal-vetturi il-Qorti għax ma jħallsux il- liċenzja tal-vetturi tagħhom.

F`każijiet bħal dawn id-dipartiment jimxi skond il-proċedura kif spjegata fl-istess risposta tal-mistoqsija parlamentari numru 13252.

WSC - KONTIJIET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għat-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 14313 dwar kontijiet tad-dawl u l-ilma, jista' l-Ministru jgħid kemm fil- fatt kienu l-ilmenti li waslu dwar dawn il-kontijiet?

Peress li hemm partijiet mill-mistoqsija li ma weġibx għaliha, jikkonferma l-Ministru li: (a) xi kontijiet tnaqqsu b'mod sostanzjali u kemm kien in-numru ta' dawn il-kontijiet; u (b) jista' jgħid b'liema mod il- gvern preżenti irreveda t-tariffi peress li xorta waħda ħafna mill- kontijiet huma ħafna ogħla?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tweġiba tingħata f`xi seduta oħra.

SPTARIJIET - SERVIZZI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Matul l- 1999 u fl-ewwel xahrejn ta' din is-sena kemm-il persuna barranija wżat is- servizzi tal-isptarijiet Maltin/Għawdxin u kienet rikoverata hemm?

Ta' liema nazzjonalita' kienu?

Kemm minnhom intalbu jħallsu għal kura u x'kien l-ammont?

Liema huma dawk il-barranin li huma eżenti mill-ħlas għaliex hemm ftehim dwar dan bejn il-Gvern Malti u dak tal-pajjiż tal-persuna partikolari?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-informazzjoni dwar is-sena 1999 ingħatat fir- risposta għall-mistoqsija parlamentari numru12772 f'Seduta Nru. 226.

Dwar l-ewwel xahrejn tas-sena 2000 il-figuri kienu:

Sptar Nru ta` Pazjenti Somma li ntalbu Somma li jhallsu ħallsu --------------------------------------------- San Luqa Informazzjoni għadha qed tinġabar

Boffa 4 310.30 178

Monte 4 Kollha ezenti Karmeli mill-hlas

Mal-lista ta` pajjiżi li tajt f'mistoqsija parlamentari numru 12772 irid jiżdied il-Brazil.

Il-barranin li huma eżenti mill-ħlas għaliex hemm ftehim dwar dan bejn il-Gvern Malti u pajjiżhom huma persuni mir-Renju Unit u mill-Awstralja.

VRT TEST

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'riferenza għat-tweġiba mogħtija għall-mistoqsija parlamentari tiegħi numru 14317, jista' l-Ministru jgħid jekk mill-4230 vettura li weħlu mill-VRT test mindu ġiet introdotta, kemm reġgħu għamluh u kemm kien hemm li xorta m'għaddewx?

X'jiġri meta vettura ma tgħaddix minn dan it-test għal aktar minn darba?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li d-Dipartiment tal-Liċenzji u t- Testijiet ma jżommx din it-tip ta' statistika.

Jekk vettura ma tgħaddix mill-Vehicle Roadworthiness Test tista` terġa tagħmel test ieħor sakemm tgħaddi.

PULIZIJA - ĦWEJJEĠ B'DITTI FOLOZ

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid fl-ewwel xahrejn kemm inqabdu ħwejjeġ, żraben, eċċ ta' marka msemmija li fil-fatt kienu ta' marka falza?

X'kienu l-oġġetti li nqabdu?

F'liema kwantitajiet?

Ta' liema marka kienu ikkuppjati?

Fejn inqabdu?

X'passi ttieħdu kontra dawk li nqabdu?

X'sar mill-oġġetti li nqabdu?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li t-tagħrif mitlub mill-Onor.

Interpellant għal Jannar u Frar tas-sena 2000, hu kif jidher fit-tabella li tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra aktar kmieni f'din is-seduta.

L-oġġetti kollha li jidhru fit-tabella qegħdin fil-pussess tal-Pulizija ħlief għas- sigaretti li ġew sekwestrati mill-Maġistrat Inkwirenti.

ŻURRIEQ - TRIQ ĦAL MILLIERI

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jara li l-għalqa li qegħda tagħti għal fuq Triq Ħal Millieri fiż-Żurrieq, tiġi mnaddfa mill-ħmieġ li ġie mitfugħ fiha u li faċilment jista' jġib mard fuq it-tfal li jmorru jilagħbu fiha?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Tlabt lid-dipartiment konċernat biex l-area li qed isemmi l-Onor.

Interpellant titnaddaf fil-futur qarib.

PULIZIJA - QORMI - PATROLS

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid x'qiegħed isir biex jiżdiedu l-patrols tal- pulizija f'Ħal Qormi, partikolarment fl-areas diżabitati bħan-naħat ta' Triq iċ-Ċawsli, eċċ.?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li kemm il-pulizija tad-distrett kif ukoll dawk tal-Mobile Squad, jagħmlu ronda kemm fl-akwati tat-triq imsemmija kif ukoll fit-toroq l-oħra.

ŻURRIEQ - ĦAL MILLIERI

L-ONOR.

JOSEPH M. SAMMUT staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jaf il- Ministru li l-għalqa li tagħti għal fuq Triq Ħal Millieri fiż-Żurrieq hija miżbla u li l-ħmieġ li ġie mitfugħ fiha jista' jġib mard fuq it-tfal li jmorru jilagħbu fiha?

Jista' jgħid x'possibbilta' hemm li din tiġi mnaddfa?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 14906, nixtieq ninforma lill-Onor.

Interpellant li wara spezzjonijiet li saru, min uffiċjali tad-Dipartiment tas-Saħħa, ġie kkonstatat li fil-post indikat, 'għalqa li tagħti għal fuq Triq Ħal Millieri', jeżisti ftit imbarazz imxerred kif ukoll xi materjal ieħor tal-bini.

Peress li l-għalqa indikata hija privata u s-sid mhux magħruf, l-investigazzjoni qiegħda titkompla biex jinstab is-sid u jnaddaf l-għalqa in kwestjoni.

Il-Kunsill Lokali taż-Żurrieq ġie kkuntattjat fuq dan ir-rigward, biex jekk għandhom x'informazzjoni dwar is-sid ta` din l-għalqa, tiġi irreferuta lid-dipartiment.

TA' QALI - CRAFTS VILLAGE

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid fiex waslu l-pjanijiet dwar il-Crafts Village ta' Ta' Qali?

X'kienet ir-reazzjoni ta' dawk li jistgħu jintlaqtu?

Meta huwa mistenni li jibda x-xogħol?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tweġiba tingħata f`xi seduta oħra.

VODAFONE - TNAQQIS TAT-TARIFFI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Prim Ministru jgħid fiex waslet it-talba tal- Vodafone għal tnaqqis fit-tariffi għall-użu tal-mobile telephone?

Meta se tiġi ffinalizzata din it-talba?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li din it-talba għadha pendenti għand ir-regolatur.

LUQA - NEGOZJI ŻGĦAR

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għall-allokazzjoni ta' siti għal negozji żgħar li saru f'Ħal Luqa, jikkonferma l-Ministru li malli tħaffru dawn is-siti nstabu diversi cables ta' servizzi u kellu jieqaf ix-xogħol?

Kemm-il każ hemm minn dawn?

Kemm kien id-dewmien involut?

ONOR.

NEGOZJI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid fiex waslu l-pjanijiet tal-gvern biex jitwaqqaf one stop shop għal negozji?

X'sar s'issa f'din id-direzzjoni?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Il-unit li se titwaqqaf fuq il-kunċett ta` one-stop- shop waslet fil-proċess ta` l-għażla ta` uffiċjali għaliha.

Kif jintemm dan il-proċess, il-unit tibda bil-funzjoni u s-servizzi tagħha.

NEGOZJI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jikkonferma jekk hux minnu li f'ċerti tipi ta' negozji (ez. bar) nisa ma jistgħux jiġu maħtura bħala substitute anke jekk tkun il-mara tas- sid tas-suq?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li r-Regolamenti biex jinżammu l-Ordni Pubbliku u d-Deċenza fil-Ħwienet għall-Bejgħ ta` Nbid, Birra jew Likuri Spiritużi, ma kienux jippermettu li nisa jkunu mpjegati bħala substitutes jew rappreżentanti fi ħwienet tax-xorb.

Pero` fl-1993 din il-preklużjoni kienet tneħħiet.

NEGOZJI ŻGĦAR

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid meta huwa maħsub li jitressaq quddiem il-parlament l-abbozz ta' liġi li jirregola n-negozji ż-żgħar?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Fil-preżent mhux possibbli li wieħed jispeċifika data.

Madanakollu ninforma lill-Onor.

Interpellant li x-xoghol fuq din il- materja jinsab fi stadju avvanzat.