MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 194 L-Erbgħa, 1 ta' Diċembru, 1999 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 194

L-Erbgħa, 1 ta' Diċembru, 1999

Il-Kamra tad-Deputati ltaqghet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.10 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 1 ta' Diċembru, 1999

WERREJ MINUTI 608

MISTOQSIJIET -TWEĠIBIET ORALI 608

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR RESPONSABBILTÀ ĊIVILI U KUMPENS GĦAL TINĠIS

MIŻ-ŻEJT (TIENI QARI U KUMITAT)

OIL POLLUTION (LIABILITY AND COMPENSATION) BILL

(SECOND READING AND COMMITTEE STAGE) 613

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS GĦAL PERSUNI

B'DIŻABILITÀ (IT-TIENI QARI)

EQUAL OPPORTUNITIES (PERSONS WITH DISABILITY) BILL (SECOND READING) 624

AĠĠORNAMENT 633

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 639

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 193 li saret fit-30 ta' Novembru, 1999 kienu konfermati.

MISTOQSIJIET -TWEĠIBIET ORALI

SEDQA - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 lill-ħaddiema tas-Sedqa?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti?

Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid huwiex il- ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 ma ngħataw l- ebda trasferimenti lill-ħaddiema tas-Sedqa.

Iżda fl-istess waqt ta' min jinnota li waħda mill-impjegati ta' l-aġenzija talbet hi stess biex tmur taħdem mad-dipartiment tas-servizzi korrettivi fil-faċilita' korrettiva ta' Kordin.

DJAR - IMPJEGATI ĠODDA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda ma' l-awtorità tad-djar mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

Jista' jgħid ukoll jekk ġewx impjegati ħaddiema ġodda wara l-ħruġ ta' sejħa għal applikazzjonijiet?

Jekk jirriżulta li ġew impjegati ħaddiema ġodda mingħajr sejħa għal applikazzjonijiet, jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm dawk impjegati kien ilhom li applikaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Fl-14 ta' Lulju, 1999 l-awtorita' tad-djar impjegat persuna waħda bħala research and policy development officer wara sejħa pubblika.

DJAR - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 lill-ħaddiema ta' l-awtorità tad-djar?

Jista' jagħti r- raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti?

Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid huwiex il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: F'dan il-perijodu ma saru ebda trasferimenti mill- awtorità tad-djar.

ĦARSIEN TA' L-ANZJANI - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 lill-ħaddiema tad-dipartiment ta' l-anzjani?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Fil-perijodu msemmi ngħataw 20 trasferiment lill- ħaddiema fid-dipartiment għall-ħarsien ta' l-anzjani; 19 minnhom saru fuq talba ta' l-impjegati stess u każ wieħed sar skond l-esiġenzi tas-servizz.

Jekk ikun hemm bżonn isiru xi trasferimenti fil-futur dawn isiru skond l- esiġenzi tas-servizz.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): L-Onor.

Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Jista', jekk jogħġbu, il-Viċi Prim Ministru jgħid x'tip ta' xogħol kienu qed jagħmlu l-persuni li ġew trasferiti.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien hawnhekk ma nistax ngħid x'tip ta' xogħol kienu qed jagħmlu dawn il-ħadddiema għax m'għandix l-informazzjoni, pero' jekk l-Onor.

Abela jagħmilli mistoqsija parlamentari bil-miktub inkun nista' nwieġbu bil-qalb kollha.

SIGURTA' SOĊJALI - IMPJEGATI ĠODDA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm ġew impjegati ħaddiema ġodda mad-dipartiment tas- sigurtà soċjali mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ma ġew impjegati l-ebda ħaddiema ġodda mad- dipartiment tas-sigurtà soċjali fil-perijodu msemmi fil-mistoqsija.

LABOUR OFFICE - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm trasferimenti ngħataw mis-27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 lill-ħaddiema tal-labour office?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Bejn il-perijodu 27 ta' April, 1999 sal-15 ta' Settembru, 1999 ma ngħata l-ebda trasferiment fil-labour office, li issa jissejjaħ dipartiment tar-relazzjonijiet industrijali u ta' l-imjpieg.

Kull trasferiment li jista' jsir ikun żgur minħabba l-esiġenzi tas- servizz.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Inkun korrett jekk ngħid li minħabba t-twaqqif ta' l-ETC inbidel ir-rwol tal-labour office, jew li ċerti funzjonijiet qegħdin isiru minn din il-korporazzjoni?

Fid-dawl tat-tweġiba li ta l-Viċi Prim Ministru rigward il-bdil ta' l-isem tal-labour office, ifissirx dan li nbiddlu wkoll ċerti responsabbiltajiet?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Bla dubju ta' xejn dan huwa wieħed mid- dipartimenti li qed issirlu reviżjoni sħiħa tal-funzjoni tiegħu u l-isem tiegħu nbidel bħala indikazzjoni tal-ħsieb ta' dan il-gvern ta' fejn jixtieq iwasslu għax dan huwa dipartiment importanti ħafna.

Fil-fatt l- intenzjoni tagħna hija li dan id-dipartiment niżviluppawh bħala unit u dipartiment fi ħdan il-gvern li jiffoka ħafna iżjed milli qed jiffoka sal- lum fuq ir-relazzjonijiet industrijali u l-impjiegi.

Illum dan id- dipartiment, apparti li huwa d-dipartiment tax-xogħol kif nafuh, jiġifieri dipartiment responsabbli mill-kwestjonijiet ta' drittijiet ta' ħaddiema u l-applikazzjoni tal-liġi taċ-CERA eċċ., għandu wkoll fi ħdanu sezzjoni li għandha x'taqsam mas-saħħa u s-sigurta' fuq il-post tax-xogħol.

Bħalma jaf l-Onor.

Abela, il-gvern beħsiebu jwaqqaf awtorità għas-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol u l-abbozz ta' liġi qiegħed jiġi diskuss mal-partijiet soċjali.

Fil-fatt bħalissa qiegħed nirċievi s-suġġerimenti u l-kummenti mill-partijiet soċjali fuq l-abbozz ta' liġi li kien ġie approvat mill-kabinett u l-mira tagħna hija li minn hawn u ftit ġranet oħra dan l-abbozz ta' liġi jiġi pubblikat.

Pero' l-parti tas-saħħa u sigurtà fuq il-post tax-xogħol se tinqala' eventwalment minn taħt dan id- dipartiment u tiġi kkonsolidata taħt l-awtorità l-ġdida.

Hemm ħafna iżjed xogħol xi jsir, jiġifieri rridu ninvestu f'riżorsi umani aktar speċjalizzati u mħarrġa fil-qasam tar-relazzjonijiet industrijali ta' pajjiżna.

Allura rridu li dak id-dipartiment ikollu funzjoni regolatorja filwaqt li l-partijiet fejn nattwaw il-liġijiet tagħna, f'dak li għandu x'jaqsam mal-qasam tax-xogħol, isiru mill-korporazzjoni għax-xogħol u taħriġ, kif qed isiru llum.

Jista' jkun hemm ukoll xi responsabbiltajiet oħrajn li jeżistu llum li qed jagħmel id-dipartiment tax-xogħol li wkoll jiġu ttrasferiti għal għand il-korporazzjoni għax-xogħol u taħriġ.

Dwar dan għad iridu jsiru studji u analisi oħrajn fix-xhur li ġejjin u allura s- sena d-dieħla nkunu nistgħu nitkellmu aktar fid-dettall.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Sur President, lill-Viċi Prim Ministru nixtieq nistaqsih fiex waslu l-preparamenti għat-tibdil fil-liġi taċ-CERA u meta hemm il-ħsieb li dawn jitressqu quddiem il-parlament.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, ladarba sar ħafna xogħol fis-snin li għaddew li wassal għall-proposti konkreti li kienu qegħdin jiġu diskussi fi ħdan il-kunsill Malti għall-iżvilupp ekonomiku, jien deherli li m'għandix nitlef dak il-kontribut qawwi li sar matul dawn is-snin.

Fil- fatt proprju bħal dan ix-xahar sena ilu jien stedint lill-kunsill Malti għall-iżvilupp ekonomiku u l-partijiet soċjali f'dak il-forum biex jibagħtuli l-proposti konkreti maqbula, jekk jista' jkun, bejn il-partijiet kollha u f'każ li ma jkunx hemm qbil igħiduli l-pożizzjoni xi tkun biex finalment il-gvern jieħu d-deċiżjoni li għandu jieħu.

Irrid ngħid li għaddiet sena u s'issa għad m'għandix dawn il-proposti f'idejja.

Biex nistimula l-proċess ħalli naslu għal dawn il-proposti jien inkarigajt konsulent, li huwa l-Prof Edward Zammit, biex jitkellem mal- membri kollha tal-kunsill Malti għall-iżvilupp ekonomiku separatament, ħalli jikkristalizzali l-pożizzjoni u jagħtini rapport li fiha jgħidli preċiż x'inhuma l-punti li sal-lum hemm il-qbil fuqhom bejn il-partijiet soċjali u l-punti li fuqhom m'hemmx qbil.

Dan ir-rapport għandu jiġi ppreżentat minn hawn u ftit ġranet oħra.

Naf ukoll li anke l-kunsill Malti għall-iżvilupp ekonomiku qiegħed jasal għar-rapport finali u huwa ttamat li dan jiġi ppreżentat lili wkoll fi ftit ġranet oħra.

F'dak il-mument allura nkunu f'pożizzjoni bħala gvern li nanalizzaw il-proposti u nieħdu d-deċiżjonijiet li hemm bżonn u jkun hemmhekk li jiġi ppreparat l-abbozz tal-liġi.

L-informazzjoni li għandi hija li jekk l-affarijiet jimxu 'l quddiem, kif nittamaw li jimxu 'l quddiem, jista' jkun li l-proposta li tasalli tista' anke tkun f'forma ta' abbozz ta' liġi.

Pero' naturalment l-abbozz ta' liġi l-ewwel irid jiġi diskuss fuq livell ta' gvern imbagħad eventwalment jiġi ppubblikat biex jiġi diskuss f'dan il-parlament.

MANIKATA - TRIQ IL-KNISJA L-QADIMA - BOZZA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Peress li anzjana residenti fi Triq il-Knisja l-Qadima, l-Manikata, ilha tilmenta sitt xhur sabiex tinbidel il- bozza maqtugħa li hemm ħdejn ir-residenza tagħha, jista' l-Ministru jara li jittieħdu l-passi ħalli jiġu rranġati l-ħsarat?

Jista' l-Ministru jikkonsidra t-talba ta' din l-anzjana bħala waħda urġenti?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Jien informat li l-ħsara li ghaliha qed issir riferenza issewwiet fis-17 ta` Novembru, 1999.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Sur President, b'riferenza għall-ħsara li saret il- bieraħ fil-power station tal-Marsa, meta hemm il-ħsieb li s-sitwazzjoni tiġi lura għan-normal?

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Wara li l-bieraħ ġiet irrapportata l-ħsara jien mort fil-post biex nara x'kienet il-problema.

Fil-fatt jidher li dak li wassal għall-isplużjoni fl-iswitchgear kienet ix-xita - dak il-ħin imn'Alla ma kien hemm ħadd għax infaqa' xi ħġieġ u kien hemm xi ħruq ukoll u fil- fatt saret bypass għall-post fejn saret il-ħsara - pero' għad trid issir investigazzjoni biex naraw l-affarijiet eżattament kif ġraw.

Ta' min jgħid li minkejja li l-iswitchgear huwa importanti m'huwiex il-qalba tal-power station, biex ngħid hekk, bħal, per eżempju, xi turbina jew xi boiler.

Nixtieq ngħid ukoll li meta jien mort il-power station kienu madwar in- 12.30 p.m. u l-postijiet kollha li kienu affettwati prattikament kienu diġà ġew lura għan-normal.

Li ġara kien li kien hemm kuntrattur li kien qed jagħmel xi xogħol u dan qata' cable u tefa loop sħiħa tas-circuit li kienet qed tiddistribwixxi d- dawl in-naħa tal-Hamrun.

Għalhekk dan il-feeder cable kellu jiġi iżolat u l-enerġija bdiet tingħata min-naħa l-oħra għaliex dawn jaħdmu b'sistema ta' loops fejn nofs iċ-ċirku jgħadduh minn post u nofs iċ-ċirku l-ieħor jgħadduh minn post ieħor.

Allura meta jkun hemm ħsara jkun hemm aċċess għal dak il-loop, biex ngħid hekk, min-naħa l-oħra.

Issa minbarra l- inkonvenjenza u l-problemi kollha li jinħolqu l-Enemalta jkollha tuża back- up safety measure għaliex xi ħadd ikun irresponsabbli u jkun ħadem mingħajr ma jkun ħares sewwa x'għandu jsir.

Nixtieq ngħid li Allaħares m'għandniex dawn ir-ring circuits imxerrdin ma' Malta kollha biex jipprovdu dan it-tip ta' back-up system għax kieku ma' kull ħsara li jkollok, ikollok titfi kullimkien.

MTARFA - TRIQ SAN DAVID - BOZZA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Peress li l-anzjani residenti fi Triq David, l-Imtarfa ilhom jilmentaw li twaħħlu l-arbli tad-dawl sena ilu f'din it-triq bla ma twaħħlu l-bozoz, jista' l-Ministru jara li jittieħdu l-passi neċessarji ħalli dawn l-anzjani jkollhom dawl adegwat fl-inħawi residenzjali tagħhom?

Jista' l-ministru jikkonsidra din it-talba bħala waħda urġenti?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jien informat li l-arbli li hemm fit-triq imsemmija ġew installati biex jgħaddu l-linji minn fuqhom u mhux għal-lampi.

Madankollu t-talba għal aktar dawl qed tigi kkonsidrata flimkien ma' talbiet oħra.

DINGLI/RABAT - BDIEWA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' bdiewa mill-inħawi ta' Ħad-Dingli, Rabat u nħawi oħra li rrapportaw lid-dipartiment tal-biedja ħsarat kkawżat mis-silġ li għamel is-Sibt 13 ta' Novembru, 1999?

Kemm kienet stmata l-ħsara kkawżata?

Jikkonsidra l-Ministru li dawn il-bdiewa jingħataw l-istess għajnuna li ngħataw bdiewa oħra ftit tax-xhur ilu li ġarrbu ħsarat simili kawża tal- maltemp?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Il-maltempata tas- silġ li laqtet l-aktar l-inħawi ta' Ħad-Dingli u ta' madwar għamlet ħsara fl-uċuħ lil madwar 40 bidwi.

Din il-ħsara għadha qed tiġi stmata.

Fil-ħsara li ġrat fid-19 ta' Novembru 1998 il-bdiewa qed jiġu kkompensati biss għal telf ta' strutturi u materjal.

Din il-ħsara tas-silġ ta' dan ix- xahar ikkaġunat l-aktar ħsara fl-uċuħ kif ukoll ħsara ta' ftit liri li jammontaw għal madwar Lm700 fi ħġieġ tas-serer.

Qed isiru spezzjonijiet lill dawk il-bdiewa li rrapportaw dawn il-ħsarat.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Naħseb li l-Ministru jaf li bħalissa l-bdiewa kollha ta' Malta u Għawdex għaddejjin minn ċirkostanzi diffiċli minħabba l- maltemp.

Issa jien nixtieq nistaqsi lill-Ministru x'inhi s-sitwazzjoni tad- dipartiment vis-a-vis dawn iċ-ċirkostanzi u jekk il-gvern hux qed jikkonsidra li jikkompensa lill-bdiewa.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Sur President, irrid ngħid li dan l-aħħar, speċjalment matul din l-aħħar ġimgħa, għamel ammont kbir ta' ilma u skond il-mezzi tax-xandir qbiżna t-300 millimetru.

Ovvjament ammont ta' xita ta' din in-natura fi żmien daqshekk qasir jikkaġunalek ċerti ħsarat.

Nista' ngħid li l-ministeru qiegħed jilqa' l-ilmenti tal-bdiewa li sarulhom ħsarat fl-uċuħ tar-raba' kif ukoll lil dawk li waqgħulhom il-ħitan tas-sejjieħ.

Fil-fatt in-nies ta' l-extension services diġà ħarġu jaraw l-ammont ta' ħsara li ġiet ikkaġunata.

Jien nista' ngħid li kif joqgħod it-temp, ikomplu jsiru dawn l-inspections fir-raba' ħalli nkunu nafu l-ammont ta' prodotti li tħassru u l-ammont ta' ħsarat li saru fuq il-ħitan tas-sejjieħ u fuq serer.

Irrid ngħid ukoll li bħalma dan il-gvern is-sena l-oħra ħareġ madwar Lm55,000 biex itaffi ftit mill-ħsarat li seħħew fil-proprjetajiet ta' madwar 55 bidwi minħabba l-maltempata li kienet għamlet f'Novembru, jekk din is-sena l-ħsarat ikunu tali li jkun hemm bżonn l-għajnuna tal-gvern ovvjament inressaq it-talba ta' dawn il-bdiewa biex il-gvern jagħmel tajjeb għalihom.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR RESPONSABBILTÀ ĊIVILI U KUMPENS GĦAL TINĠIS MIŻ-ŻEJT

OIL POLLUTION (LIABILITY AND COMPENSATION) BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mit-30 ta' Novembru, 1999.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

THE DEPUTY SPEAKER: Hawn rimarki?

L-Onor.

Chris Cardona.

ONOR.

CHRIS CARDONA: Sur President, illum fil-jum dinji kontra l-AIDS mhux qed nitkellmu fuq il-kontroll ta' din il-marda qerrieda imma fuq tip ta' kontroll ieħor li huwa bżonnjuż ħafna wkoll.

Fil-fatt it-tinġis taż- żejt jista' jkun qerriedi bħall-AIDS, speċjalment minħabba l-istat ġeografiku ta' pajjiżna.

Sal-bieraħ jien ma kontx beħsiebni nitkellem dwar dan l-abbozz ta' liġi għax nifhem li liġijiet bħal dawn huma importanti ħafna li jiġu ratifikati malajr kemm jista' jkun u għalhekk m'għandniex naħlu ħafna ħin fuqhom pero' se nipprova nkun konċiż kemm jista' jkun.

L-ewwelnett irrid ngħid li din il-liġi hija frott ta' l-international maritime organisation u ta' l-organizzazzjoni li kien hemm qabilha, li kienet a consultative organisation.

Barra minn hekk l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qiegħed jitkellem dwar liġi internazzjonali miktuba u mhux fuq customary international law u allura huwa aktar faċli li niskrutinawha u naraw x'inhuma l-implikazzjonijiet tagħha għal min jirratifikaha.

Qed ngħid dan għax għalkemm customary international law fil-liġi internazzjonali għandha l-istess saħħa, ġieli jkollha ftit aktar saħħa mil-liġi miktuba pero' jista' jkun hemm problema ta' interpretazzjoni.

Il-liġi li għandna quddiemna llum ma toħloqx din il- problema għaliex hija liġi miktuba u allura nistgħu nanalizzaw l-artikli tagħha u niskrutinawhom f'aktar dettall.

Sur President, naħseb li l-punt tat-tluq f'dan id-dibattitu - din għamluha diversi kelliema qabli - għandu jkun li nagħmlu distinzjoni bejn il-prevenzjoni mit-tniġġis u r-regoli għall-kumpens.

Ovvjament il- prevenzjoni mit-tniġġis kważi kważi hija aktar importanti pero' llum qegħdin nitkellmu dwar ir-regoli għall-kumpens.

Issa l-prevenzjoni mit- tniġġis tal-baħar f'dan is-settur nistgħu naqsmuh f'erba' setturi differenti.

L-ewwelnett għandek dak li għandu x'jaqsam mal-mod ta' kif jinbnew il-vapuri u allura jidħlu l-construction u s-safety rules u affarijiet bħalma huma l-ballast tanks u l-filters tal-vapuri.

It-tieni settur jikkonsisti mid-discharges u t-tindif tat-tankijiet tal- vapuri u dan huwa l-akbar sors ta' tniġġis tal-baħar miż-żejt.

Fl-1954 kien hemm il-konvenzjoni msejħa OILPOL li minflokha daħlet il-MARPOL.

Fil-fatt il-MARPOL hija ferm aktar komprensiva u bażikament tgħid li kull pajjiż għandu jikkontrolla l-vapuri li jtajru l-bandiera tiegħu, ikunu fejn ikunu.

Barra minn hekk hemm kontroll ieħor fis-sens li l-pajjiżi jridu jenforzaw ir-regoli tal-MARPOL kontra kull vapur li jkun fl-ibħra territorjali ta' l- istess pajjiż.

Allura bis-saħħa ta' din il-konvenzjoni, f'dak li għandu x'jaqsam ma' tindif ta' żejt, għandna speċi ta' double-check bħala prevenzjoni.

It-tielet settur li jagħmel parti mill-prevenzjoni huwa dak li għandu x'jaqsam ma' government intervention.

Dan jeħodna lura għall-1967 wara d- diżastru enormi tat-Tory Canyon meta ħafna pajjiżi bdew juru ċar u tond li d-dritt li joħroġ minn dak it-tip ta' eżerċizzju - f'dan il-każ il- customary right kien li jittieħdu miżuri 'l barra mill-ibħra territorjali sabiex jiġu protetti l-interessi tagħhom - wassal għall-konvenzjoni mill- international maritime organisation separata.

Hawnhekk jien qed nirriferi għall-international convention relating to intervention on the high seas in cases of oil pollution casualties.

Issa ovvjament hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq sitwazzjonijiet fejn ikun hemm il-possibbiltà tat-tniġġis taż- żejt mhux fl-ibħra territorjali imma fil-high seas li mhumiex ibħra territorjali.

Bis-saħħa ta' din il-konvenzjoni l-pajjiżi jkunu kapaċi, permezz ta' dan id-dritt internazzjonali, li jieħdu azzjoni barra mill- ibħra territorjali tagħhom sabiex jaraw li ma jkunx hemm problemi fl-ibħra territorjali tagħhom.

II-Tory Canyon li semmejt qabel huwa l-każ klassiku ta' government intervention.

L-aħħar settur li jifforma parti mill- prevenzjoni huwa d-dumping, jiġifieri meta żejt jew sustanzi perikolużi jitgħabbew abbord bastiment bl-intenzjoni li wara jintremew fil-baħar.

Hawnhekk ma nistax ma nsemmix iż-żewġ konvenzjonijiet ta' l-1972, waħda ta' Oslo u l-oħra ta' Londra, li jirrigwardaw dan is-settur.

Dik hija l- parti tal-prevenzjoni.

Issa se ngħid xi ħaġa fuq il-kumpens li qed niddiskutu proprju llum.

Ġaladarba qed nitkellmu fuq dawn l-eventwalitajiet li joħolqu diżastri tajjeb li jkun hemm xi tip ta' kumpens għall-vittmi li jsofru d-danni u t- tniġġis.

Ovvjament fil-common law għandek każ normali ta' negliġenza bħall- każ ta' inċident awtomobilistiku u allura għandek id-diffikultà biex tipprova li l-kumpens li jingħata għal dak it-tort ikun kumpens limitat.

Wara d-diżastri enormi tat-Tory Canyon u ta' l-Amoco Cadiz ta' l-1978 l- international maritime consultative organisation li dak iż-żmien kienet għadha consultative organisation ħarġet il-konvenzjoni internazzjonali on civil liability for oil pollution damage.

Din il-konvenzjoni internazzjonali ta' l-1969 titkellem dwar responsabbiltà ċivili għall-ħsara mit-tniġġis biż-żejt.

Aktar tard din kienet supplimentata bl-international convention on the establishment of an international fund for compensation for oil pollution damage, magħrufa bħala l-fund ta' l-1971, li hija l- konvenzjoni internazzjonali dwar it-twaqqif ta' fondi internazzjonali għall- kumpens minħabba ħsara mit-tniġġis biż-żejt.

L-abbozz ta' liġi li qed nitkellmu fuqu llum huwa intenzjonat biex jawtorizza lill-Gvern Malti ħalli jirratifika l-protokoll ta' l-1992 li jemenda l-konvenzjoni internazzjonali dwar ir-responsabbiltà ċivili, jiġifieri s-CLC convention, u l-protokoll ta' l-1992 li jemenda l-fund convention.

Fl-istess ħin dan qed jiddenunzja s-CLC convention u l-fund convention filwaqt li jagħmel il-provvedimenti li huma konsegwenzjali għal dan l-Att.

Jien nixtieq nitkellem fuq is-CLC convention ta' l-1969 fid-dettall għax din hija x- xewka tad-dahar jew il-basic ta' dak kollu li qegħdin nitkellmu fuqu llum.

Nispera li fl-istadju ta' kumitat ikollna ċans ukoll niddiskutu xi artikli mill-abbozz ta' liġi.

Wieħed mill-aktar punti importanti f'din il-konvenzjoni huwa li l-vapur huwa strictly liable għall-ħsara minħabba l-ħruġ taż-żejt mit-tanker.

Hemm ċertu ammont ta' defences li huma limitati ħafna pero' r-regola ġenerali hija strictly liable.

Ovvjament minħabba l-fatt li għandek din il- proviżjoni ġenerali sid il-vapur bilfors irid ikollu insurance għal dak li jkun qed jagħmel.

Il-konvenzjoni ta' l-1969 tapplika biss għal tinġis li jseħħ minn tankers li attwalment ikunu qegħdin iġorru oil in bulk, jiġifieri ma tapplikax għall-bunkers jew għal sustanzi li huma noxious jew hazardous.

Qabel din il-konvenzjoni ma kenitx tapplika għall-miżuri ta' prevenzjoni għal dik l-eventwalità.

Ta' min igħid ukoll li din il- konvenzjoni hija limitata biss għall-persistent oil, jiġifieri ma tkoprix il-heavy crude oil, bħall-asfalt, u l-light gas oils għaliex dawn huma non- persistent oils u allura jevaporaw.

Insibu li l-protokoll ta' l-1992 baqa' japplika din it-teorija li non-persistent oils m'għandhomx għalfejn jidħlu fl-iskop ta' din il-konvenzjoni għaliex dawn jevaporaw u l-ħsara li jagħmlu hija minima ħafna meta kkomparata mal-ħsara li jista' jagħmel l- asfalt u t-tinġis minn heavy crude oil.

Miżuri li jittieħdu wara t-tinġis m'humiex recoverable u ma jistax ikun hemm il-kumpens fuqhom.

Dan ifisser li miżuri preventivi biex jimminimizzaw il-ħsara bħal, per eżempju, l-costs tal-clean-up m'humiex meqjusin minn din il-konvenzjoni.

Issa hawnhekk ta' min jinnota li bis-saħħa tal-protokoll ta' l-1992 li qed nirratifikaw minn dan il-parlament l-costs huma rekuperabbli.

Hemm imbagħad ir-regoli tal-limitazzjoni tat-tort li bħala ammont huma 133 SDR, jiġifieri special drawing rights, kull tunnellata u dan jista' jibqa' tiela' sa massimu ta' 14 miljun SDR.

Ovvjament dawn huma pagamenti enormi u għalhekk tankers ta' aktar minn 2,000 tunnellata bilfors iridu jinxurjaw dan ir-riskju.

Hawnhekk nistgħu nidħlu f'diskussjoni fuq kif ħaddieħor jidħol f'dan ir-riskju u kif ikun hemm imbagħad is-subrogation min-naħa ta' l-insurance, pero' llum m'għandniex għalfejn nitkellmu fuq dan.

Min-naħa l-oħra l-konvenzjoni internazzjonali ta' l-1971 dwar it- twaqqif ta' fondi internazzjonali għall-kumpens għall-ħsara mit-tinġis biż- żejt trid taraha bħala parti integrali tas-CLC convention ta' l-1969.

Huwa proprju bis-saħħa ta' din il-konvenzjoni li jkun hemm ammonti biżżejjed biex jagħmlu tajjeb għall-ħsarat minħabba t-tinġis li jkun sar aktar qabel.

Ovvjament kieku ma jeżistix dan il-fond ma kienx ikun hemm il-possibbiltà li l-vittmi li jsofru minħabba t-tinġis ikollhom sors minn fejn ikunu jistgħu jirkupraw id-danni.

Permezz ta' dan il-fond is-sid tat- tagħbija qiegħed jaqsam l-ammont tal-kumpens dovut flimkien mas-sid tal- vapur u primarjament huwa magħmul mil-levies fuq importaturi ta' aktar minn 150,000 tunnellata żejt fis-sena.

Din hija xi ħaġa loġika li dawk li jagħmlu l-flus bl-importazzjoni taż-żejt għandhom ukoll iħallsu għal dak li jista' jiġri.

Kien hawn min qal li dan huwa l-polluter pays principle jiġifieri min iħammeġ irid iħallas.

Jien ma naqbilx li dan huwa l-polluter pays principle imma huwa parti mir-responsabbiltà li qegħdin jieħdu s- sidien tat-tagħbija.

Ovvjament dan għandu jwassal biex sid it-tagħbija jieħu miżuri ħalli juża bastimenti li jkunu f'kondizzjoni tajba li ma jdaħħluhx għal dan ir-riskju.

Hemm ħafna iżjed xi tgħid dwar il-fund convention u dwar is-CLC convention ta' l-1969 pero' jien nixtieq nagħlaq billi ngħid xi ħaġa dwar il-protokolli ta' l-1992 li jirrigwardaw dawn il-konvenzjonijiet.

Dawn iż- żewġ konvenzjonijiet kienu riżultat ta' l-Amoco Cadiz ta' l-1978 li daħħlu elementi ġodda u importanti ħafna li ma kenux daqshekk enfasizzati fil- konvenzjonijiet l-antiki ta' l-1969 u l-1971.

Fil-konvenzjonijiet oriġinali kien hemm ċerti nuqqasijiet u għalhekk nifhem li l-gvern Malti għandu jirratifika kemm jista' jkun malajr dan l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna.

L-oppożizzjoni qed taqbel ma' dan l-abbozz ta' liġi għaliex tħoss li huwa importanti għall-pajjiż, kemm internament, kemm domestikament kif ukoll internazzjonalment, speċjalment meta ninsabu f'nofs il- Mediterran.

In-nuqqasijiet li kien hemm fil-konvenzjonijiet oriġinali b'xi mod jew ieħor intlaqtu mill-konvenzjonijiet ta' l-1992 li qed nitkellmu dwarhom illum.

Per eżempju, fl-opinjoni tiegħi, l-livelli fil- konvenzjonijiet internazzjonali kienu baxxi wisq biex jissodisfaw il-claims li jsiru mit-tinġis u fuq in-naħa l-oħra kien hemm ukoll il-problema li l- applikazzjoni tal-konvenzjonijiet kienet limitata għax diversi pajjiżi ma rratifikawx dawn l-istess konvenzjonijiet.

Hemm ħafna iżjed xi tgħid dwar dan l-abbozz ta' liġi.

Per eżempju, d- definizzjoni ta' vapur hija aktar wiesgħa u tinkludi unladen tankers u ċerta combination carriers.

Permezz ta' dawn il-protokolli li se nirratifikaw u li se ndaħħlu bħala parti mil-liġi Maltija, tanker li jkun qed iġorr żejt u xi ħaġa oħra se jkun covered.

Kif għidt qabel, il- konvenzjoni ta' l-1992 ċaħħdet l-imbuttatura minn diversi nies, speċjalment fis-settur tan-negozju taż-żejt, biex din il-konvenzjoni tinkludi wkoll in- non-persistent oils għax il-gassijiet li jevaporaw ma ġewx inklużi f'din il-konvenzjoni.

Per eżempju, id-definizzjoni ta' "incident" f'dan l-abbozz ta' liġi tgħid hekk:

"any occurrence, or series of occurrences having the same origin, which causes pollution damage or creates a grave and imminent threat of causing such damage"

Filwaqt li r-removal measures ma kenux inklużi fil-konvenzjonijiet ta' l- 1969 u ta' l-1971 u kulmin kien jieħu inizjattiva biex ineħħi t-tinġiż ma kienx jiġi kumpensat, permezz ta' dan l-abbozz ta' liġi dawn se jiġu nklużi.

Imbagħad għandek ukoll l-iskop ġeografiku, jiġifieri l-GSTs għall- exclusive economic zone.

Jien ma nafx din x'rilevanza għandha u għalhekk nitlob lill-ministru biex jilluminana dwarha.

Fl-aħħarnett nixtieq nagħlaq b'appell lill-ministru biex fil- konsiderazzjoni li nirratifikaw dan l-abbozz ta' liġi malajr kemm jista' jkun, ikun hemm ukoll il-mekkaniżmi lokali li se jgħinu biex jimplimentaw fil-prattika l-adozzjoni tiegħu.

Dawn il-mekkaniżmi għandhom jingħataw iżjed għajnuna u aħna għandna naċċertaw ruħna li dawn ikunu wkoll esposti kontinwament għall-iżvilupp internazzjonali f'dan is-settur.

Għalina dan se jiswielna aħjar kemm domestikament kif ukoll internazzjonalment għaliex se niġu on a level playing-field u se nidhru li realment qegħdin nipprovaw insaħħu dan is-settur.

Jien naf li l-gvern għandu għajnuna kemm mill-IMO, kemm mid-dipartimenti tiegħu kif ukoll mill-international maritime law institute li s-sena li għaddiet jien kont student tiegħu u naf x'xogħol kbir qiegħed isir.

Fl- opinjoni tiegħi, l-aktar wieħed li qed jaħdem hemmhekk huwa bla dubju ta' xejn il-Prof.

David Attard.

Nappella wkoll lill-ministru biex filwaqt li jieħu l-għajnuna kemm mill-IMO kif ukoll mill-institute maritime law institute, lil dawn jgħinhom finanzjarjament aktar milli forsi għennihom qabel.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Noel Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Sur President, nixtieq nagħmel żewġ osservazzjonijiet, biex forsi fil-winding-up il-ministru jkun jista' jagħmel riferenza għalihom.

Kif nafu f'pajjiżna l-industrija tas-sajd u l- industrija ta' l-akwakultura mhux biss huma attivi imma jsostnu, biex ngħid hekk, parti sostanzjali mill-ħut li jikkonsma l-poplu tagħna.

Għalhekk wieħed jifhem x'impatt jista' jkollu t-tinġis tal-baħar fuq dawn iż-żewġ industriji.

Iċ-ċokon ta' pajjiżna joħloq ċerti problemi u diffikultajiet lis-sajjieda tagħna li forsi jħossuhom fost l-inqas sajjieda protetti fil- Mediterran minħabba l-limitazzjonijiet li għandha l-armata u l- awtoritajiet l-oħra.

Dan l-aħħar ir-reverse osmosis ta' Pembroke kellha tieqaf tiffunzjona minħabba l-ħamrija u t-trabijiet li niżlu ġo l-ilma baħar kawża tax-xita li għamlet għax meta jiġu biex jiffiltrawh isibu ċerti diffikultajiet.

Mela jekk fil-baħar tagħna jkollna oil spill is-sajjieda tagħna jinqalgħulhom ċerti diffikultajiet bil-konsegwenza li jew ma jkunux jistgħu jmorru jistadu għax jinqered ħafna speċi ta' ħut jew inkella ssir ħsara kbira lix- xbieki tagħhom.

Hawnhekk nixtieq insemmi wkoll il-Hurd Bank għax kif nafu s-sajjieda tagħna jħobbu jmorru jistadu f'din iż-żona.

Ta' min igħid li wieħed mill-aktar xogħlijiet diffiċli huwa s-sajd għaliex is-sajjieda jkollhom joħorġu bejn sema u ilma biex jaqilgħu l-għajxien tagħhom u biex jassiguraw provvista' ta' ħut frisk u ta' kwalità għall-poplu tagħna u għat- turisti.

Dan ifisser li dawn qed igħinu wkoll lill-industrija tat-turiżmu.

Għalhekk nixtieq inkun naf x'jagħmel il-gvern f'każ li jkun hawn xi tinġis miż-żejt.

M'hemmx dubju li dan jista' jħalli impatt negattiv fuq attivitajiet, bħalma huwa l-underwater fishing, li forsi għada pitgħada jistgħu jespandu aktar.

Jien ma rridx nagħti xi interpretazzjoni li l-gvern għandu xi bakketta maġika u allura jista' jirrimedja jew jagħti garanzija għal kollox.

Pero' meta nafu kemm sar u kemm irid isir investiment f'pajjiżna u meta niftakru li jekk nidħlu membri ta' l-Unjoni Ewropea l-kosta tagħna ma tkunx miftuħa biss għas-sajjieda Maltin u Għawdxin imma tkun miftuħa wkoll għal eluf kbar ta' sajjieda mill-pajjiżi membri ta' l-Unjoni Ewropea li forsi jkunu jridu jesperjenzaw il-mestjier tas-sajd tagħhom fiż-żoni tal- gżejjer tagħna, wieħed bilfors ikollu jagħmel dawn ir-riżervi.

Jien nixtieq li fil-winding-up il-ministru jgħidilna jekk sarux diskussjonijiet maż-żewġ koperattivi tas-sajjieda li għandna f'pajjiżna u jekk dawn ma sarux nixtieq inkun naf x'kondizzjonijiet u drittijiet għandhom dawk il-pajjiżi li bħalna għandhom l-industriji tas-sajd u ta' l- akwakultura attivi.

F'dawn l-industriji jiġu nvestiti ħafna flus u għalhekk wieħed irid jagħmel evalwazzjoni taċ-ċirkostanzi li jistgħu jinħolqu.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) La m'hawnx iktar rimarki, nistieden lill-Ministru biex jagħmel il-winding-up.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Sur President, il-kummenti li għamlu l-kelliema min- naħa tal-gvern u min-naħa ta' l-oppożizzjoni fuq dan l-abbozz ta' liġi kienu kummenti tajbin u importanti.

Kif ingħad aktar minn darba waqt id-diversi diskorsi li saru, aħna qegħdin nissostitwixxu dak li kien jeżisti b'metodi ġodda li huma applikati internazzjonalment biex pajjiżna jkun qiegħed in line ma' dak li jiġi deċiż mill-organizzazzjonijiet internazzjonali.

Fl-opinjoni tiegħi kien fatt pożittiv li fuq dan il-punt ma smajniex il-kliem li hawnhekk qegħdin nobdu xi kondizzjonijiet internazzjonali għaliex naħseb li ż-żewġ naħat fhimna li, fl-aħħar mill-aħħar, il-pożizzjonijiet li jittieħdu minn organizzazzjonijiet bħalma hija l-international maritime organisation ma jkunux ta' benefiċċju ta' xi pajjiż partikolari imma jkunu ta' benefiċċju għall-pajjiżi kollha flimkien, anke jekk jista' jkun hemm pajjiżi li jaħsbu li xi miżuri li jkunu qed jittieħdu ma jkunux pożittivi f'dak il-mument partikolari.

Madankollu l-esperjenza realment tgħallimna li l-miżuri li jittieħdu minn dawn l-organizzazzjonijiet huma, biex ngħid hekk, ġabra ta' l-esperjenzi tal-pajjiżi kollha li huma membri f'organizzazzjoni bħal din u allura l-ġid li joħroġ ma jkunx inġabar minn xi esperjenza partikolari ta' stat wieħed imma jkun ħareġ mill-ġabra vasta ta' esperjenzi li ma tispiċċa qatt.

Minkejja li f'din id-diskussjoni ssemmew punti li mhumiex marbuta b'mod dirett ma' dan l-abbozz ta' liġi li pero' jolqtu l-ambjent, wieħed jista' jgħid li din id-diskussjoni ttieħdet bis-serjetà u 'l fuq mill-politika partiġġjana.

Dan ifisser li l-politika taż-żewġ naħat tal-Kamra fuq dan is- suġġett hija simili ħafna.

Kulħadd jitkellem b'mod pożittiv għax raw li pajjiżna għandu importanza kbira f'dan il-qasam.

Diversi drabi saret riferenza għall-fatt li llum il-bandiera Maltija tinsab fir-raba' post fid- dinja pero' dan ma jfissirx li għandna għalfejn noqogħdu niftaħru biss u ngħidu kemm aħna b'saħħitna għax dan il-fatt iġib responsabbiltajiet kbar.

Il-Malta maritime authority li hija l-organizzazzjoni li f'isem il-gvern ta' Malta tmexxi dawn l-affarijiet qed tara li l-iżviluppi li qed iseħħu, jseħħu fl-interess ta' pajjiżna.

Il-verita' hi li dan is-settur żviluppa b'mod li kompla jagħti importanza partikolari lil pajjiżna fix-xena internazzjonali.

Fil-fatt Malta ġibdet l-attenzjoni ta' diversi pajjiżi u ta' diversi organizzazzjonijiet internazzjonali.

Jien konvint illi kieku pajjiżna ma żviluppax bil-mod kif żviluppa matul is-snin kieku llum għadu xi pajjiż b'numru żgħir ta' vapuri reġistrati taħt il-bandiera tiegħu u ħadd ma jitkellem dwarna.

Jidher li ż-żewġ naħat tal-Kamra jaqblu dwar il-ħtieġa li dawn il- konvenzjonijiet jiġu rratifikati pero' kif qal l-Onor.

Vella, dan ma jfissirx li għandna noqogħdu b'moħħna mistrieħ u ma nagħmlu xejn.

Fil-fatt meta inti tirratifika dawn il-kondizzjonijiet u tkun qed tidħol fil- mainstream tal-kondizzjonijiet internazzjonali li huma imposti f'dan il- qasam ma jfissirx li jekk jinqala' inċident ikollna moħħna mistrieħ għax inkunu nistgħu nħallsu għad-danni anzi għandna noqogħdu attenti ħafna biex kemm il-vapuri li jtajru bandiera Maltija kif ukoll vapuri oħrajn li jwasslu ż-żjut min-naħa għal oħra tal-Mediterran u li jgħaddu qrib ħafna ta' pajjiżna ma jkollhomx inċidenti.

Barra minn hekk irridu noqogħdu attenti wkoll mill-possibbiltà ta' xi tinġis minn xi ħruġ ta' żejt minn fuq il-vapuri.

Jien konvint li ħadd mis-sidien u mill-kaptani tal-vapuri ma jagħmel xi ħaġa għal tapposta pero' l-istorja tat-tbaħħir fid-dinja tgħallimna li tieħu kemm jieħu prekawzjonijiet u tipprova kemm tipprova tevita li jkun hemm tinġis, sfortunatament xorta jistgħu jinqalgħu l- inċidenti.

Dan kollu jwassalna biex nifhmu l-importanza li nirratifikaw il- konvenzjonijiet internazzjonali.

Sur President, hemm bżonn narmaw lil pajjiżna biex jekk Allaħares qatt jinqala' x'inċident ta' tixrid ta' żejt inkunu nistgħu nieħdu l-miżuri kollha neċessarji għax aħna għandna ferm aktar x'nitilfu minn pajjiżi oħrajn.

Qed ngħid dan għax kif qal l-Onor.

Vella x-xtut ta' pajjiżna huma sors ta' income kbir meta tqis li għalina l-qasam tat-turiżmu huwa daqshekk importanti.

Għalhekk nerġa' ntenni li għandna naraw li dak kollu li jista' jsir mid-dipartimenti kollha konċernati għandu jsir biex jekk jinqala' xi ħaġa nkunu nistgħu nieħdu l-azzjonijiet kollha neċessarji mill-ewwel.

Kif nafu jekk ikun hawn xi tixrid ta' żejt jew fuel ikollna konsegwenzi ekonomiċi kbar u allura huwa tajjeb li l-malta maritime authority, id- dipartiment ta' l-ambjent u d-dipartiment tal-protezzjoni ċivili kollha flimkien ikunu qegħdin f'pożizzjoni li jikkoordinaw l-affarijiet flimkien.

Riċentement kellna inċident żgħir ħdejn il-moll taċ-Ċirkewwa fejn kien hemm xi ftit fuel li waqa' fil-baħar u li għall-grazzja ta' Alla kien kontrollat mill-ewwel.

Jien konvint li l-makkinarju li għandna li jintuża f'każ ta' salvataġġ u f'każ ta' tindif miż-żejt huwa state of the art u l-ħaddiema li għandna huma ttrejnjati sew għal dan ix-xogħol.

Per eżempju, naf li min għandu l-laneċ taħt il-kontroll tiegħu qed jipprova jżommhom fl-aqwa kondizzjoni.

Madankollu xorta ma nistgħux noqogħdu b'moħħna mistrieħ imma għandna r- responsabbiltà li nkomplu nżidu u naġġornaw dan l-istess makkinarju għaliex jien konvint li anke fil-qasam tal-battalja kontra t-tinġis miż-żejt qed ikomplu jsiru żviluppi kbar.

Hawnhekk nixtieq ngħid ukoll li jekk għandna makkinarju li forsi ilu 10 jew 20 sena pero' li forsi matul dawn is-snin kollha qatt ma wżajnieh għandna nwarrbuh u mhux ngħidu li huwa ġdid għax qatt ma ntuża u nserrħu moħħna li għadu tajjeb.

Bl-iżviluppi li qed iseħħu l-ħin kollu aktar ikun jaqbel li l-apparat li hemm inbiddluh ma' apparat modern u aktar effiċjenti.

Dan ma jfissirx li qed narmu l-flus għax fil-fatt ikun qed isir investiment fid-direzzjoni t-tajba.

Saret ukoll riferenza, jidhirli mill-Onor.

George Vella, għall-fatt li l- passaġġi bejn Malta u l-Italja u bejn Malta u l-Afrika ta' Fuq jintużaw ħafna mill-vapuri għall-ġarr taż-żejt.

L-Onor.

Vella għamel riferenza għal xi diskussjonijiet dwar agreement li seta' kien qed jiġi diskuss bejn Malta u l-Italja.

Jien qed nipprova nara dan l-agreement x'inhu u jekk hemmx possibbiltà li dan jitkompla.

Naturalment wieħed ma jridx iħares biss lejn ir-relazzjonijiet bilaterali bejn pajjiż u ieħor imma jrid josserva wkoll il-kondizzjonijiet internazzjonali.

Għalhekk irridu npoġġu l-agreements li għamel riferenza għalihom l-Onor.

Vella fil-perspettiva reali tagħhom u naraw li kemm jista' jkun dawn ma jkunux xi tip ta' agreements li permezz tagħhom minflok ngħinu lilna nfusna forsi nkunu qed inxekklu xi ftit lilna nfusna.

Jien konvint li kull naħa tal-Kamra trid li nżommu ruħna aġġornati fuq dawn l-affarijiet biex nevitaw kull possibilità ta' problemi.

Wara kollox dan huwa l-gist ta' din il-konvenzjoni.

L-Onor.

Cardona għamel riferenza għall-mekkaniżmi lokali li huma importanti ħafna f'dan il-qasam biex nassiguraw li pajjiżna jkun f'qagħda li kontinwament josserva l-kondizzjonijiet ta' din il-konvenzjoni b'mod li ma jagħmilx ħsara lilu nnifsu u lanqas jagħmel ħsara fil-qasam internazzjonali.

Jien informat li dawn il-mekkaniżmi huma in order u jekk ikun hemm bżonn, jinbidlu.

Huwa importanti li f'dan il-qasam isir investiment li in the long run iħalli riżultati pożittivi.

Wieħed minn dawn il-mekkaniżmi huwa li għandu jiġi assigurat li l-importaturi taż-żjut f'pajjiżna jħallsu x-shares tagħhom kif inhu stabbilit internazzjonalment.

Fil-fatt, safejn naf jien, l-erba' importaturi jħallsu l-kontribuzzjoni tagħhom kif inhuma mitluba li jħallsu.

Mekkaniżmu ieħor huwa li l-Malta maritime authority tara li l-vapuri kollha reġistrati taħt il-bandiera Maltija u li jġorru dan it-tip ta' materjal - ta' min igħid li mhux il-vapuri kollha reġistrati taħt il- bandiera Maltija jiġu f'pajjiżna - josservaw il-kondizzjonijiet internazzjonali u jkunu covered b'insurance.

L-awtorità marittima m'għandhiex toqgħod biss fuq il-kelma ta' sid il-vapur għax dan jista' jgħidlek li jkun inxurjat u ma jkunx.

Issa kif ingħad diġà, anke sid il- vapur għandu interess li jkun covered għaliex dan għandu r-responsabbiltà skond din il-konvenzjoni u skond konvenzjonijiet li jara li jitħallsu d- danni jekk kemm-il darba ma jkunx qed josserva l-kondizzjonijiet.

Jien informat li kull sena fi Frar l-awtorità marittima tiċċertifika li f'dik li hi insurance kollox ikun in place.

Jien hawn ngħid li għandna ndaħħlu ftit aktar kuxjenza fost dawk kollha li jkunu qegħdin ibaħħru fl-ibħra ta' madwarna u fost numru kbir ta' sajjieda biex jekk kemm-il darba jkun hemm xi ħruġ ta' żejt jikkoperaw ukoll.

Il-kooperazzjoni li teżisti bejn il- Malta maritime authority, d-dipartiment ta' l-ambjent, id-dipartiment tal- protezzjoni ċivili u dipartimenti oħrajn għandna nkomplu nsaħħuha u ntejbuha biex nassiguraw li jekk jinqala' inċident inkunu nformati malajr kemm jista' jkun.

Mekkaniżmu ieħor huwa li d-direttorat tal-portijiet jara li t-tankers li jiġu f'pajjiżna biż-żejt, anke dawk li ma jkunux reġistrati taħt il-bandiera Maltija, jkollhom ċertifikat ta' insurance, ikunu fl- aħjar kondizzjonijiet possibbli biex jiġi evitat xi tinġis miż-żejt u li jkunu qed josservaw il-kondizzjonijiet internazzjonali.

Saret riferenza għall-international maritime organisation li għandha importanza nazzjonali għax tolqot lill-pajjiżi kollha u għall-international maritime law institute li minbarra li huwa stabbilit f'pajjiżna għandu importanza nazzjonali wkoll.

Naħseb li meta 11-il sena ilu l-Avukat Joe Fenech, ħaseb li għandu jitwaqqaf dan l-istitut kien hawn min, miż-żewġ naħat tal-Kamra, ma għarafx l-importanza tiegħu pero' llum nistgħu ngħidu li dan kien pass tajjeb ħafna.

Fil-fatt meta nispiċċaw din is-sena skolastika jkollna 200 gradwat li madwar 20 minnhom huma gradwati lokali.

Barra minn hekk dan l-istitut qed iservi ta' platform biex pajjiżna jsir magħruf aktar u aktar madwar id-dinja.

Jekk m'iniex sejjer żball il-180 gradwat l-ieħor ġejjin minn 79 pajjiż minn madwar id-dinja.

Fil-fatt uħud minn dawn il-pajjiżi lanqas biss inkunu nafu bihom pero' jkollhom importanza kbira fil-qasam marittimu.

Jien konvint li dawn l-istudenti li qed jiġu jistudjaw hawnhekk qed iservu ta' ambaxxaturi ġodda ta' pajjiżna u qed iwasslu l-messaġġ ta' l-international maritime law institute.

Hawnhekk nixtieq ningħaqad ma' min semma lill-Prof.

David Attard u lil dawk il- Maltin u barranin li għenuh għaliex dan ħadem b'serjetà kbira.

Il-fatt li minn dan l-istitut għandna 20 gradwat Malti huwa indikazzjoni ta' kemm dan il-qasam ġdid f'pajjiżna ngħata importanza mhux biss mill-gvernijiet ta' pajjiżna imma wkoll minn organizzazzjonijiet lokali, bħal uffiċċji legali, li matul is-snin żviluppaw ferm ix-xogħol marbut ma' dan is-settur, xogħol li l-gvern idaħħal ftit li xejn minnu.

Madankollu dan qed iwassal għal aktar investiment u flus f'pajjiżna.

L-Onor.

Cardona għamel riferenza għall-fatt li jixtieq jara aktar għajnuna mill-gvernijiet għall-international maritime law institute.

Per eżempju, jien kuntent li bl-għajnuna tal-gvern tal-ġurnata dan l-istitut se tkun tista' ssirlu estensjoni.

Jien ukoll beħsiebni nimpenja ruħi biex inkunu nistgħu nżidu dawn l-għajnuniet.

Nista' ngħid ukoll li għadu kemm ġie deċiż li ċ-ċens ta' dan l-istitut jiġi estiż għal numru ferm ikbar ta' snin biex l-international maritime organisation ma tkunx f'qagħda li igħaddilha minn rasha li titlaq minn pajjiżna u tmur f'pajjiżi oħrajn.

Aħna nemmnu li huwa importanti ħafna li dan l-istitut ikompli jopera minn pajjiżna għax b'hekk inkunu nistgħu nkomplu nieħdu l-benefiċċji li għamilt riferenza għalihom diġà.

Benefiċċju dirett huma l-gradwati Maltin li qegħdin jaħdmu f'pajjiżna li peress li issa huma ttrejnjati huma kapaċi jiffaċċjaw diffikultajiet u problemi marbutin ma' din il-konvenzjoni u mal-qasam marittimu.

Dan ifisser li bħala pajjiż qed nippreparaw lilna nfusna għal kontinġenza li tista' tinqala' minn żmien għall-ieħor.

Sur President, nixtieq nagħmel ftit kummenti dwar dak li qal l-Onor.

Joe Debono Grech li wera l-konvinzjoni tiegħu li attwalment il-bandiera Maltija aktar milli hija bandiera ta' konvenjenza, hija l-għira ta' dawk li jistgħu jqisu lilhom infushom bħala kompetituri tagħna.

Aħna stess irridu nifhmu x'ifissru dawn l-organizzazzjonijiet internazzjonali meta jgħidu flag of convenience.

Id-definizzjoni li jagħtu dawn l-organizzazzjonijiet hija li s- sid ta' vapur li jkun reġistrat taħt bandiera partikolari ma jkunx ta' l- istess nazzjonalità tal-bandiera.

Wieħed irid jagħmel distinzjoni kbira dwar din il-parti tad-diskussjoni għax fil-ġranet li għaddew f'pajjiżna kien hawn min ipprova jħallat flag of convenience kif inhi definita internazzjonalment mal-kondizzjonijiet tax-xogħol ta' dawk li jaħdmu fuq il- vapuri kemm reġistrati Malta kif ukoll reġistrati taħt xi bandiera oħra.

THE DEPUTY SPEAKER: Ministru, skadielek il-ħin u għandek bżonn leave of House biex tkompli bid-diskors tiegħek.

Hawn il-permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirringrazzja lill-Kamra għall-permess li tatni.

Irrid ngħid li l-awtorità marittima hija impenjata biex iżżid l-inspectors f'diversi portijiet tad-dinja.

B'hekk jiġi assigurat li l-kondizzjonijiet tax-xogħol ta' dawk kollha li jaħdmu f'dan il-qasam jiġu mtejba.

Jien konvint li meta aktar 'il quddiem dan il-parlament se jiddiskuti l-Merchant Shipping Act se nuru lil kulħadd li dan mhuwiex pajjiż li jrid jikber billi jirreġistra taħt il-bandiera tiegħu l-imbarazz li ħaddieħor ma jridx jirreġistra imma huwa pajjiż li jrid ikompli jikber abbażi tal-kwalità u tas-sigurtà fuq il-vapuri u abbażi tal-kondizzjonijiet ta' l-impjieg tal- ħaddiema.

Aħna m'għandna l-ebda intenzjoni li nżidu l-vapuri reġistrati taħt il-bandiera Maltija sempliċement biex noqogħdu niftaħru.

L-impenn ta' l-awtorità marittima dejjem kienet li tassigura l-kwalità tal-vapuri li jkunu reġistrati taħt il-bandiera Maltija.

Jien nista' ngħid li kważi kull ġimgħa jiġu quddiemi l-uffiċjali ta' l-awtorità marittima biex niffirma li jkunu qed jiġu kanċellati xi vapuri minn taħt il-bandiera biex nassiguraw li dawn il-vapuri tagħna reġistrati taħt il-bandiera Maltija jkunu l-aħjar vapuri.

Ta' min igħid ukoll li l-awtorità marittima qed tintensifika l- azzjonijiet tagħha biex tassigura l-ħlas u l-benefiċċji tal-ħaddiema għax aħna nemmnu li kull individwu għandu dritt għal kondizzjonijiet ta' xogħol diċenti.

Nixtieq ngħid ukoll li bħall-Onor.

Debono Grech jien ukoll mort fuq il- vapur "Global Mariner" matul il-ġimgħa li għaddiet u rajt il-wirja li kien hemm.

Ovvjament kulħadd jinkwieta meta jara l-kondizzjonijiet li joperaw fihom ċerti ħaddiema f'dan is-settur imma mhuwiex ġust li jkun hemm min jipprova jgħid li dawn il-kondizzjonijiet jeżistu fuq il-vapuri reġistrati taħt il-bandiera Maltija.

Sur President, qabel nagħlaq irrid ngħid li flimkien irridu nkomplu nosservaw dawn il-konvenzjonijiet, intejbu l-kondizzjonijiet tax-xogħol tal-ħaddiema li jaħdmu fuq il-vapuri reġistrati taħt il-bandiera Maltija u nassiguraw li isem Malta f'dan is-settur ikompli jikber.

Jien konvint li bir-ratifika ta' dawn il-konvenzjonijiet se nkomplu ngħinu biex Malta tkompli titqiegħed fuq platform internazzjonali għoli.

Dan kollu għen biex il-ġimgħa li għaddiet fil-kungress ta' l-international maritime organization, il-Malta maritime authority reġgħet ġiet eletta fuq l- eżekuttiv li jmexxi din l-awtorità.

Jien nawgura li din ir-ratifika ta' dawn il-konvenzjonijiet tgħin biex pajjiżna jkompli miexi u jkompli jieħu l- benefiċċji minn dan il-qasam hekk importanti għal pajjiżna.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi dwar Responsabbiltà Ċivili u Kumpens għal Tinġis miż-Żejt ikun moqri t-Tieni Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

PERMESS TAL-KAMRA

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Sur President, nitlob il-permess tal-Kamra biex ngħaddu għall-istadju ta' kumitat ta' dan l-abbozz ta' liġi.

THE DEPUTY SPEAKER: Hawn il-permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR RESPONSABILITÀ ĊIVILI U KUMPENS GĦAL TINĠIS MIŻ-ŻEJT

OIL POLLUTION (LIABILITY AND COMPENSATION) BILL

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Michael Bonnici, President tal-Kumitati jippresjedi.

Klawsola 2 - Tifsir.

Clause 2 - Interpretation.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, wieħed jista' jgħid li din il-klawsola, bħal ħafna klawsoli oħrajn li hemm fl-istess abbozz ta' liġi, hija ripetizzjoni ta' dak li hemm fl-Att XV ta' l-1991, ħlief għall-fatt li fejn hemm riferenza għall-konvenzjonijiet ta' l-1969 u ta' l-1971 issa qed ikun hemm riferenza għall-konvenzjonijiet ta' l-1992 li huma s-civil liability convention u l-fund convention.

Imbagħad hemm ukoll żieda fid-definizzjoni ta' "ministru" għax qed nestendu li l-istess ministru jista' jagħti awtorità lil uffiċjal biex jaġixxi f'ismu u għandna wkoll id- definizzjonijiet tal-protokolli kif definiti mill-istess konvenzjoni li qegħdin nirratifikaw.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 2.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 2 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 3 - Ratifika tal-Konvenzjonijiet u denunzja tal-Konvenzjoni dwar il-Fond u l-Konvenzjoni dwar ir-Responsabbiltà.

Clause 3 - Accession of Conventions and denunciation of the Fund Convention and the Liability Convention.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, din il-klawsola qed tibdel il- konvenzjonijiet il-qodma mal-konvenzjonijiet il-ġodda għax kif ingħad waqt l-istadju tat-Tieni Qari, ma nistgħux inkunu u lanqas jaqblilna li nkunu membri tal- konvenzjonijiet ta' l-1969 u ta' l-1971 u naderixxu wkoll għal dawn il- konvenzjonijiet.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 3.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 3 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 4 - Ċerti dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta' l-1992 dwar ir- Responsabbiltà mogħtija forza ta' liġi f'Malta.

Clause 4 - Certain provisions of the 1992 Liability Convention given force of law in Malta.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, f'din il-klawsola ma' l-ibħra territorjali qed ninkludu wkoll l-exclusive economic zone - din hija xi ħaġa li għad irridu niddefinixxu eżattament x'inhi pero' għandha importanza kbira - u qed naraw li l-konvenzjoni kif inhi mibdula bil-protokoll ta' l- 1992 issir parti mil-liġi ta' pajjiżna.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 4 u l-Ewwel Skeda.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 4 u l-Ewwel Skeda għaddew nem. con. u ġew ordnati biex isiru parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 5 - Ċerti dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni ta' l-1992 dwar il- Fond mogħtija forza ta' liġi f'Malta.

Clause 5 - Certain provisions of the 1992Fund Convention given force of law in Malta.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, klawsola 5 hija ripetizzjoni tal-liġi li għandna fis-seħħ bħalissa pero' minflok il-konvenzjonijiet ta' l-1969 u ta' l-1971 qegħdin indaħħlu l-konvenzjoni ta' l-1992 biex nassiguraw li pajjiżna jkun aġġornat anke f'dan il-qasam.

Barra minn hekk ma' din il- klawsola għandna wkoll it-Tieni Skeda li hija l-Fund Convention.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 5 u t-Tieni Skeda.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 5 u t-Tieni Skeda għaddew nem. con. u ġew ordnati biex isiru parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 6 - Proċedura.

Clause 6 - Procedure.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, f'din il-klawsola għandna bidla fit- terminoloġija lokali għax fejn fil-liġi oriġinali kien hemm "il-Qorti tal- Kummerċ" issa qed nagħmlu l-"Prim Awla tal-Qorti Ċivili".

Imbagħad hemm xi bidliet oħrajn li mhumiex ta' rilevanza.

THE DEPUTY SPEAKER: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 6.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 6 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 7 -Setgħa għal għemil ta' regolamenti.

Clause 7 - Power to make regulations.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, permezz ta' din il-klawsola qed jiżdiedu ċerti kondizzjonijiet ta' kif isiru r-regolamenti u ċerti poteri li jista' jkollu l-ministru u kif hemm definit fi klawsola 2 dawn imbagħad jistgħu jgħaddu lil-uffiċjal li jista' jawtorizza hu stess minn żmien għal żmien.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 7.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 7 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 8 - Lsien u emendar ta' l-Iskedi.

Clause 8 - Language and amendment ofSchedules.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, din il-klawsola titkellem dwar l- iskedi.

Hawnhekk ta' min igħid li kien hawn diskussjoni dwar jekk fil- liġi għandux ikun hemm it-test Malti u t-test Ingliż imma minħabba l-fatt li t-test tal-konvenzjoni jista' jinbidel b'azzjoni internazzjonali ġie deċiż li jkun aħjar jekk japplika biss it-test Ingliż.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 8.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 8 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

Klawsola 9 - Tħassir ta' l-Att Nru. XV ta' l-1991.

Clause 9 - Repeal of Act No. XV of 1991.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, din hija klawsola tranżitorja biex jiġi assigurat li xi ħlasijiet li huma dovuti jew xi ħlasijiet li għandhom isiru taħt il-konvenzjoni l-antika jibqgħu taħt dawk il-konvenzjonijiet imma nixtieq nassigura li t-text ikun in place.

Issa se nipproponi din l-emenda:

"A" Il-klawsola 9 għandha tiġi emendata kif ġej:

(a) il-provvediment eżistenti għandu jiġi enumerat mill-ġdid bħala s-subklawsola (1) tiegħu; u

(b) minnufih wara s-subklawsola (1) għandu jidħol dan li ġej:-

"(2) Minkejja t-tħassir ta' l-Att imsemmi fis-subartikolu (1) ta' dan l-artikolu, kull obbligu f'dak l-Att biex issir kontribuzzjoni taħt l- Artikolu 10 tal-Konvenzjoni dwar il-Fond imsemmi f'dak l-Att, dwar inċident imsemmi fl-Artikolu 12 ta' l-istess Konvenzjoni, paragrafu 2 (b) u li jiġri qabel il-bidu fis-seħħ ta' dan l-Att għandha tkompli fis-seħħ.".

"A" Clause 9 shall be amended as follows:-

(a) the present provision shall be renumbered as subclause (1) thereof; and

(b) immediately after subclause (1) there shall be inserted the following:-

"(2) Notwithstanding the repeal of the Act referred to in subsection (1) of this section, any obligation to make a contribution under Article 10 of the Fund Convention, referred to in that Act, in respect of an incident referred to in Article 12, paragraph 2 (b), of the said Convention, shall continue to apply.".

Mr Chairman, din hija emenda transitorja biex tassigura li dak li kien jgħodd sal-mument li jidħlu fis-seħħ ir-regoli l-ġodda jibqgħu japplikaw.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija l- emenda kif imressqa u moqrija mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

L-emenda "A" għaddiet nem. con.

THE CHAIRMAN: Il-mistoqsija hija klawsola 9 kif emendata.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 9, kif emendata, għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

Klawsola 1 u t-Titolu għaddew nem. con. u ġew ordnati biex isiru parti mill-Abbozz ta' Liġi.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Chairman, nipproponi li l-Iskrivan tal-Kamra jkun awtorizzat li jikkoreġi żbalji ta' l-ortografija u jagħmel xi emendi żgħar li jkun hemm bżonn.

THE CHAIRMAN: Qegħdin naqblu?

(Onor. Membri: Iva)

Il-Kumitat qabel li l-Iskrivan tal-Kamra jkun awtorizzat li jikkoreġi żbalji ta' l-ortografija u jagħmel xi emendi żgħar li jkun hemm bżonn.

Il-Kamra rriżumiet u l-President tal-Kumitati rrapporta l-abbozz ta' liġi mgħoddi b'emenda.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

EQUAL OPPORTUNITIES (PERSONS WITH DISABILITY) BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri Ikompli mit-30 ta' Novembru, 1999 Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru huwa in possession.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, illum se nikkonsidra ftit aktar mill-viċin il-punti li tqajmu mill-kollegi tiegħi u nwieġeb l-aktar erba' punti li qajmu diskussjoni waqt dan id-dibattitu.

Qabel xejn nixtieq nerġa' ntenni l-punt li sar minn diversi kelliema li fil-qasam tal-persuni b'diżabilità rridu nirrikonoxxu r-rwol qawwi li kellna matul dawn is-snin kollha, speċjalment minn wara t-tieni gwerra 'l hawn, li wassal għall-qagħda tal-persuni b'diżabilità llum u li wasslu wkoll biex illum qed inressqu din il-liġi quddiem dan il-parlament.

Hawnhekk qed nirriferi għar-rwol tal-Knisja u tal-volontarjat f'dan il- proċess ta' maturazzjoni ta' ħsieb u ta' konċetti f'dak li għandu x'jaqsam mal-persuni b'diżabilità.

Aħna nirrikonoxxu l-kontribut qawwi li tat u li qed tkompli tagħti l-Knisja biex napprezzaw iżjed il-valur tad-dinjità tal-bniedem, anke ta' dawk il-persuni li minħabba ċirkostanzi kultant diffiċli li ma jkunux ġew fuqhom tort tagħhom, jispiċċaw żvantaġġjati għax is-soċjetà li hija mfassla b'ċertu mod u li timxi b' kurrenti tal-mument ma tirrealizzax li tkun qed tissegrega n-nies li jgħixu f'dik is-soċjetà u taqtagħhom barra mill-kurrent normali tal-ħajja ta' kuljum.

Il-Knisja wrietna minn kmieni ħafna li dan għandna nagħrfuh u li fis-soċjetà tagħna għandna persuni li kienu qegħdin jiġu, għal xi raġuni jew oħra, ssegregati mill-bqija tal-kurrent tas-soċjetà.

Naħseb li bħalissa jien qed ninterpreta l-ħsieb ta' Mons Azzopardi - l- Onor Membri kollha ta' din il-Kamra kienu sellmulu meta waqqaf id-Dar tal- Providenza -li kien ħsieb avant-garde għal pajjiżna f'dawk iż-żmenijiet għax il-mentalità u l-kultura fil-qasam tal-persuni b'diżabilità kienet kompletament differenti minn dik li hi llum.

Il-messaġġ ta' Mons Azzopardi kien: Għandna d-dmir li nagħtu kas, għandna d-dmir li nagħmlu xi ħaġa fuqha din.

Is-soluzzjoni ta' Mons Azzopardi dak iż-żmien kienet it-twaqqif tad-Dar tal-Provvidenza.

L-isem stess ta' dik id-dar jġiegħlek tirrealizza li l-element ta' solidarjetà jrid jiġi minn dak li nħossu ġewwa fina, mill- ispirtu tagħna nfusna.

Huwa waqqaf dik l-istituzzjoni li tul dawn is-snin kienet maħbuba u baqgħet maħbuba sal-lum mhux biss mill-poplu Malti li jgħix f'dawn il-gżejjer imma mill-Maltin li siefru minn dawn il-gżejjer u anke kultant mill-barranin, li mill-Awstralja, mill-Kanada, mill-Ingilterra u minn pajjiżi differenti jagħtu l-kontribut tagħhom biex id-Dar tal- Providenza tkun tista' timxi 'l quddiem.

Jien għadni niftakar iż-żmien meta Mons Azzopardi kien regolarment kull sena jmur barra minn Malta biex jagħmel attivitajiet ta' ġbir ta' flus u mbagħad jiġi lura Malta u b'dawk il-flus li jkun ġabar ikun jista' jibqa' għaddej bil-proġetti li huwa għandu.

Naturalment wara l-mewt ta' Mons Azzopardi kompla l-proċess biex id-dar tkompli timxi bl-għajnuna tad-diriġenti kollha li kien hemm u bl- għajnuna tal-volontarjat qawwi li dejjem jagħti s-support lid-Dar tal- Provvidenza.

Forsi dan ma nenfasizzawhx biżżejjed.

Id-Dar tal-Provvidenza hija simbolu li madwarha tiġbor ħafna l-kontribut volontarju ta' tobba, ta' professjonisti, ta' nurses, ta' individwi li fil-ħin liberu tagħhom imorru hemmhekk u jagħtu daqqa t'id.

Naturalment kif jinbidlu ż-żmenijiet jinbidlu jinbidlu l-bżonnijiet u tul is-snin id-Dar tal-Provvidenza, bħall-bqija tas-soċjetà kollha f'dan il- qasam, irrealizzat li trid ittejjeb is-servizz tagħha, li għandha bżonn tinvesti hi stess fir-riżorsi umani iktar imħarrġa u allura kellha bżonn tinvesti fit-taħriġ tan-nies li jaħdmu ġewwa d-Dar tal-Provvidenza.

Naturalment dan jinvolvi aktar spejjeż, però nirrikonoxxu li dik iż- żerriegħa li nżergħet fil-ftuħ tad-Dar tal-Provvidenza, permezz anke ta' l- azzjoni kattolika, kbiret f'siġra li tatna ħafna frott bħala nazzjon.

Nerġa' nirrepeti li dan il-frott iġegħelna nistaqsu lilna nfusna x'qegħdin nagħmlu biex ngħinu lil dawk fis-soċjetà tagħna li huma l-iktar dgħajfa u l- iktar li għandhom bżonn.

Irridu nirrikonoxxu wkoll li pajjiżna għandu xibka ta' għaqdiet volontarji - mhux biss id-Dar tal-Provvidenza u l-Knisja - li tinvolvi kwantità kbira ta' nies li jagħtu s-sehem volontarju tagħhom fl-oqsma differenti.

Fil-qasam volontarju għandek firxa sħiħa ta' oqsma differenti, però fis-settur li jinteressa l-persuni b'diżabilità ssib volontarjat b'saħħtu ħafna.

Illum nirrikonoxxuh dan u nsellmu lil diversi għaqdiet li huma miġburin taħt il-federazzjoni għall-għaqdiet tal-persuni b'diżabilità.

Hemm ukoll għaqdiet li m'humiex membri ta' din il-federazzjoni, però kollha jagħtu l-kontribut tagħhom biex nimxu 'l quddiem u l-messaġġ inwassluh.

Kultant jista' jkun hemm mumenti ta' pika żejda bejn għaqdiet u mumenti fejn ir-riżorsi tagħna nistgħu nagħmlu użu aħjar minnhom u nikkoordinawhom iżjed.

Dan ma jnaqqasx mill-fatt li s-settur tal- volontarjat fil-qasam tal-persuni b'diżabilità huwa b'saħħtu wkoll u jien nittama, kif kelli l-okkażjoni nħabbar fil-ġranet li għaddew, li ma ndumux wisq ma jkollna wkoll liġi li tirregola l-volontarjat, xi ħaġa li f'pajjiżna ilu li nħass il-bżonn li jkollna.

U meta qed ngħid "tirregola" rrid nikkwalifika l-kelma li fl-idea tiegħi tfisser li jkollna liġi li mhux toħnoq l-attività tal-volontarjat imma pjuttost li tixpruna u tinċentiva l- volontarjat biex jimxi 'l quddiem.

Nittama li dan il-parlament kmieni s-sena d-dieħla jkollu l-okkażjoni li jitkellem fuq il-volontarjat ta' pajjiżna ħalli l-ogħla istituzzjoni ta' dan il-pajjiż għal darba oħra twassal lill-poplu Malti u Għawdxi kollu dan il-messaġġ ta' apprezzment, tal-valur tas-sehem tal-volontarjat fl-għaġna soċjali ta' pajjiżna, f'dak li jwassal għal din il-koeżjoni soċjali li ġġib lil kulħadd flimkien u li ġġiegħel lil kulħadd jirrealizza li għandu dmir.

Minn din in-naħa partikolarment - għalkemm qatt ma smajt lil xi ħadd jargumenta kontra min-naħa l-oħra, imma forsi l-istatements jistgħu jkunu magħmulin iktar ċari min-naħa ta' l-oppożizzjoni fuq dan il-punt - dejjem sostejna li pajjiżna gawda ħafna minn dak li aħna sejjaħnielu l-welfare state, jiġifieri l-istat li joħloq soċjetà ta' sedqa, ta' wens lejn dawk li huma l-iktar batuti fis-soċjetà, però welfare state tfisser stat, tfisser gvern li jikkmanda hu bħala missier li jagħti kas u jieħu ħsieb kollox hu mill-ħin li dak li jkun jitwieled sa dak il-mument li jmut.

Tul is-snin li għaddew dehrilna li kellna ntejbu l-konċett ta' welfare state u espandejnieh għall-konċett tal-welfare society.

Jiġifieri soċjetà li kollha kemm hi tħossha responsabbli għal kulħadd speċjalment għal dawk li huma l-iktar batuti f'pajjiżna, l-iktar li qegħdin fix-xifer tas-soċjetà f'pajjiżna.

Allura l-messaġġ irid ikun li mhux l-istat biss irid iħossu responsabbli imma kull wieħed minna, in-nies li jgħixu fir-raħal, il- kunsill lokali, kollha kemm aħna għandna nħossuna responsabbli u mhux infarfru minn fuq spallejna billi nserrħu rasna li hemm il-gvern ħalli jieħu ħsieb kollox hu.

Il-bidla li nixtiequ nġibu fis-soċjetà Maltija hija bidla fejn il-valur tas-solidarjetà tifirxu fuq kull min jgħix f'din il- gżira.

U għalhekk rridu nagħmlu din iċ-ċaqlieqa mill-welfare state għall- welfare society.

Fuq dan il-prinċipju l-politika fil-qasam soċjali ta' dan il-pajjiż - li nittama li ma tkunx politika partiġjana u qatt m'għandha tkun politika ta' konfront, imma pjuttost tkun politika li tressaqna viċin xulxin - għandha tkun li nfiehmu lil kulħadd li għandu jħossu responsabbli lejn kull membru tas-soċjetà f'pajjiżna, speċjalment dawk li huma l-aktar dgħajfa.

Tul dawn is-snin kollha dan l-iżvilupp wassalna bil-mod il-mod biex rajna bidliet importanti fis-soċjetà tagħna għax bdejna napprezzaw iżjed x'qegħdin ngħidu.

Meta nħarsu lejn il-persuni b'diżabilità bdejna nipprovaw nikkonvinċu lilna nfusna li m'għandniex nitfgħu għajnejna fuq id- diżabilità ta' l-individwu, imma pjuttost għandna nisforzaw lilna nfusna biex infittxu l-abilità ta' l-individwu, x'inhu kapaċi jagħmel, għaliex bl- esperjenza tgħallimna li ħafna drabi d-diżabilità hi l-frott ta' ostakoli li s-soċjetà stess tibni kultant mingħajr ma tirrealizza.

Dan il-proċess ta' bidla fil-kultura u fil-mentalità tagħna seħħ sena wara sena, bil-mod il-mod u llum nistgħu ngħidu li għamilna passi kbar 'il quddiem f'dan it- tip ta' rikonoxximent ta' l-abilità ta' l-individwu.

U llum naraw li għandna soċjetà Maltija li hija iktar miftuħa u m'għadhiex taċċetta awtomatikament li persuna tiġi mwarrba mis-soċjetà tagħna imma pjuttost qed tagħmel sforz ġenwin biex il-persuni b'diżabilità jsibuha iktar faċli biex huma jidħlu fil-ħajja ta' kuljum bħal nies oħra li jgħixu f'din il-gżira.

Sur President, qed isiru sforzi u saru sforzi tul is-snin li għaddew biex nagħmlu l-ambjent iktar aċċessibbli, biex inbiddlu l-mod kif inħarsu lejn ċerti affarijiet, biex niftħu l-edukazzjoni għall-persuni b'diżabilità, biex niftħu l-opportunitajiet tax-xogħol għall-persuni b'diżabilità.

Issa jiena l-ewwel wieħed li ngħid, u ma rrid lil ħadd jifhimni ħażin, li għad fadlilna triq twila ħafna x'nimxu, ħafna, ħafna u ħafna.

Imma d-dinja ma tistax tinbidel mil-lejl għan-nhar u l-kulturi u l-mentalitajiet huma l- iktar affarijiet diffiċli.

Bankina nistgħu nbiddluha f'ġurnata xogħol.

Huwa faċli li nbiddlu l-bankini, għalkemm anke għal dik il-ġurnata xogħol kultant insibuha diffiċli biex nagħmlu biċċa rampa f'bankina, li ma tiswiex iktar minn Lm50!

Anke dik xi kultant taqla' fwiedek għaliha.

Però kemm huwa iktar diffiċli allura li r-rampa ndaħħluha fil-mentalità tagħna - ħa nuża l-istess metafora - li l-mentalità u l-kultura tal-pajjiż tinbidel kollha kemm hi billi niftħu lilna nfusna u nħarsu lejn il-persuna sħiħa u nfittxu l-abiltà tagħha.

Ir-rampa fil-kultura, ir-rampa fil-mentalità hija diffiċli biex takkwista.

Dan huwa li qed nipprovaw nagħmlu.

Sur President, nerġa' nirripeti li dawn l-affarijiet mhumiex faċli u rridu nkomplu naqdfu f'din it-triq ħafna drabi iebsa.

Hija iebsa mill- aspetti kollha għaliex il-bidla fil-mentalità u fil-kultura trid issir fis- soċjetà kollha kemm hi, anke fost il-familjarji tal-persuni b'diżabilità u trid issir anke mal-persuni b'diżabilità.

X'irrid infisser?

U dan mhux qed ngħidu bħala ministru, imma jien qed nesprimi dak li qalu persuni b'diżabilità nfushom.

Hawnhekk noqogħdu attenti għaliex bl-ebda mod ma rridu nkunu patronising.

Qed nipprovaw inkunu l-vuċi tal-persuni b'diżabilità fl-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż.

Wieħed mill-punti li l- persuni b'diżabilità nfushom jagħmlu fl-għaqdiet tagħhom, fil-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilita' huwa li l-ewwel u qabel kollox, il-persuni b'diżabilità jrid ikollhom il-fiduċja fihom infushom, jiġifieri l- konvinzjoni li huma stess għandhom id-dinjità sħiħa ta' persuna u kapaċi jekk isibu l-appoġġ, jekk isibu l-għajnuna, kapaċi jagħmlu ħafna u ħafna iżjed minn dak li s-soċjetà tagħna qatt ippretendiet u qatt stenniet mingħandhom.

Illum id-dinja kollha għandha l-vantaġġ kbir li nzertat f'mument hekk storiku li qegħdin ngħixu f'din ir-rivoluzzjoni fl- informatika.

F'daqqa waħda din ir-revoluzzjoni fl-informatika, l-użu tal- computers, l-użu tat-telekomunikazzjoni f'pajjiżna fetħu orizzonti ġodda, opportunitajiet ġodda għal kulħadd, imma l-iktar li gawdew minn dan l- iżvilupp huma l-persuni b'diżabilità li issa, b'din l-invenzjoni tal- bniedem, qed isibu opportunitajiet ġodda li qabel ma kenux jeżistu għalihom.

Per eżempju, f'pajjiżna ftit snin ilu, meta konna nitkellmu fuq opportunitajiet tax-xogħol għal persuni b'diżabilità tista' tgħid li kważi dejjem kien jiġi f'rasna xogħol ta' telephone operator, xi attendant x'imkien, jew xi xogħol manwali fir-rubber u dan it-tip ta' xogħol awtomatiku u sempliċi li dak li jkun ikun jista' jagħmel mingħajr ebda użu ta' kapaċitajiet oħrajn.

Illum nirrealizzaw li bil-ftuħ ta' l-informatika u s-sistemi li ġew żviluppati partikolarment f'dawn l-aħħar snin, il- persuni b'diżabilità b'daqsxejn taħriġ u b'investiment ħafna drabi li mhuwiex esaġerat, infetħulhom opportunitajiet mhux biss ta' xogħol - dik hija l-iktar ħaġa importanti għaliex huwa x-xogħol li fl-aħħar mill-aħħar joħroġ id-dinjità tal-bniedem sal-massimu tagħha - imma anke biex huma stess itejbu l-kwalità tal-ħajja tagħhom, biex huma jitgħallmu iżjed, jiftħu iżjed lilhom infushom għall-bidliet li qed iseħħu mad-dinja kollha.

Kien prorpju għalhekk li għaxar snin ilu l-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità kienet nidiet skemi apposta biex tinkoraġġixxi lill-persuni b'diżabilità u lill-familjarji tagħhom ħalli jinvestu fix-xiri ta' computers u għenet finanzjarjament fix-xiri ta' computers.

Għenet ukoll biex ikun hemm eżenzjonijiet ta' dazju u ta' VAT fuq dawn it-tip ta' affarijiet għaliex ridna ninċentivaw speċjalment lill-ġenerazzjonijiet il- ġodda tal-persuni b'diżabilità kif ukoll l-oħrajn biex jinvestu huma stess ħalli jtejbu l-kapaċitajiet tagħhom, u allura l-konvinzjoni li huma stess jistgħu jaslu ħafna iżjed milli qatt kienu joħolmu u ħafna iżjed milli konna noħolmu fis-soċjetà tagħna.

Kien hawn kelliema f'din il-Kamra li semmew individwi partikolari, persuni b'diżabilità li għamlu suċċess għalihom infushom, li llum qegħdin jaħdmu f'xogħol produttiv li huwa apprezzat u għandu valur, u qegħdin jitħallsu paga għal xogħol li huwa produttiv u mhux taparsi xogħol.

Din kienet waħda mill-ikbar diffikultajiet li ffaċċjajna anke fil-proċess ta' bidla fil-mentalità u fil-kultura għaliex inti tista' toffri x-xogħol però x-xogħol li toffri lil dak li jkun ma jkun xogħol xejn, ikun xogħol taparsi.

Sfortunatament jeżistu sal-lum każijiet ta' persuni b'diżabilità li suppost qegħdin jaħdmu, però meta tmur fuq il-post tax-xogħol issibhom bil-qiegħda l-ġurnata kollha ma jagħmlu assolutament xejn.

F'dawk il- każijiet nistaqsi jekk dak huwiex xogħol dinjituż jew inkella hijiex xi ħaġa li tnaqqas id-dinjità tal-persuna.

Bil-mod il-mod beda l-proċess u naħseb li mxejna biċċa mit-triq fejn anke l-persuni b'diżabilità llum qegħdin iqumu iżjed għad-drittijiet tagħhom, qed isemmgħu iżjed leħinhom u jesprimu l-opinjonijiet tagħhom.

Qed ikunu aktar attivi fil-ħajja ta' kuljum u anke ssibhom f'pożizzjonijiet fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet li jistgħu jkunu importanti anke għalihom.

Illum il-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità għandha r- rappreżentant tagħha fil-bord ta' l-ETC li huwa ġenitur ta' persuna b'diżabilità.

Dan kien proċess li tul is-snin ta iktar spazju biex l- espressjoni ta' l-opinjoni tal-persuni b'diżabilità tinstema' iżjed.

Irridu nifhmu li l-aqwa esperti fil-qasam tal-persuni b'diżabilità mhumiex il-professuri, mhumiex it-tobba, mhumiex il-psikologi, imma l-aqwa esperti fil-ħajja ta' kuljum huma l-persuni b'diżabilità nfushom, il-ġenituri tagħhom, dawk li huma stess jiffaċċjaw id-diffikultajiet u r-realtajiet ta' kuljum.

Nista' niġi jien, bħala ministru għall-politika soċjali, u nagħmel ħafna diskors fuq il-qasam tal-persuni b'diżabilità, imma fl-aħħar mill- aħħar hija l-vuċi tal-persuni b'diżabilità li trid tinstema' u li rridu nagħtu kasha.

Ma jfissirx li wieħed dejjem jaqbel, ma jfissirx li dak li jgħidu dejjem huwa vanġelu, imma d-dibattitu u d-djalogu jrid isir l-ewwel u qabel kollox ma' min ikun qiegħed iġarrab huwa stess għaliex kultant aħna ma nirrealizzawx id-diffikultajiet u l-problemi partikolari li dak li jkun ikun qiegħed jiffaċċja.

Imma dan il-progress għamilnieh u l-persuni b'diżabilità llum huma ħafna iżjed vociferous u preżenti milli kienu għaxar snin ilu.

Għad fadlilna ħafna iżjed x'naqdfu u jiena qed nittama li dak li nvesta pajjiżna fl-edukazzjoni inklussiva, fl-opportunitajiet tax- xogħol għal dawk il-gruppi ta' persuni b'diżabilità li ġew imħarrġa ħalli jsibu postijiet tax-xogħol, dak li pajjiżna qiegħed jinvesti wkoll permezz ta' din il-liġi, dan kollu jwassal biex il-persuni b'diżabilità jsemmgħu leħinhom iżjed u jipparteċipaw iżjed fil-ħajja ta' kuljum, fid- deċiżjonijiet li jittieħdu f'pajjiżna.

Sur President, għedt ukoll li rridu bidla fil-mentalità tal-ġenituri tal- persuni b'diżabilità stess.

Nixtieq li minn dan il-parlament joħroġ messaġġ lill-ġenituri tal-persuni b'diżabilità li huma stess iridu jemmnu iżjed - huma diġà jemmnu, però jridu jemmnu iżjed - fil-kapaċitajiet ta' wliedhom biex huma jinsistu li uliedhom jieħdu l-aħjar edukazzjoni possibbli għaliex l-edukazzjoni tiftaħ il-bibien għall-futur ta' kull individwu.

Din mhijiex kwestjoni ta' persuna b'diżabilità u persuna li m'għandhiex diżabilità.

L-edukazzjoni hija ċ-ċavetta għall-futur, l- edukazzjoni tagħtik il-kwalità tal-ħajja li inti se tgħix minn hawn u għaxra jew 20 sena oħra.

Allura l-ġenituri jridu jkunu quddiem nett li jinsistu li t-tfal tagħhom jieħdu l-aħjar edukazzjoni possibbli fiċ- ċirkostanzi dejjem limitati ta' pajjiżna.

Irridu nagħrfu li pajjiżna għandu l-limitazzjonijiet tiegħu u allura rridu nsegwu l-iżviluppi skond ir- riżorsi li aħna għandna.

Però l-ġenituri stess iridu jkunu huma fuq quddiem nett ta' din it-triq biex lil uliedhom jagħtuhom l-aħjar edukazzjoni.

Naturalment imbagħad huwa iktar importanti minn dan kollu li tinbidel il- mentalità tas-soċjetà kollha kemm hi.

Is-soċjetà sħiħa Maltija trid tapprezza dejjem iżjed li hawnhekk għandna riżors uman li jista' jkun ta' kontribut u għandu jkollu d-dritt li jikkontribwixxi fl-iżvilupp ekonomiku, soċjali u kulturali ta' pajjiżna u jkun żball kbir għal pajjiżna li dan it- tip ta' riżors uman b'xi mod jew b'ieħor inwarrbuh jew inpoġġuh fil-ġenb.

Sur President, waqt id-dibattitu min-naħa ta' l-oppożizzjoni saru tista' tgħid erba' punti ta' kritika fil-konfront ta' din il-liġi li aħna qegħdin inressqu li kienet ibbażata fuq il-paragun bejn l-abbozz ta' liġi kif ġie ppreżentat minn dan il-gvern u l-abbozz ta' liġi li kien ġie ppreżentat mill-amministrazzjoni preċedenti taħt il-ministru għall-ħarsien soċjali ta' dak iż-żmien il-Prof Edwin Grech.

Il-punti ewlenin jillimitaw rwieħhom għal dawn l-erba' oqsma li se nsemmi.

L-ewwelnett tqanqal argument fuq klawsola 9 ta' l-abbozz ta' liġi li tittratta dwar is-sħubija ta' persuni b'diżabilità fl-organizzazzjonijiet u fl-assoċjazzjonijiet tredjunjonistiċi.

Wisq nibża' li d-diżgwid li qam fuq dan il-punt huwa għaliex il-kelliema min-naħa ta' l-oppożizzjoni donnhom ma fehmux biżżejjed il-konċett wara din il-klawsola.

Din il-klawsola qed tistabbilixxi li ebda trade union ma tista' tiddiskrimina fil-konfront ta' persuna b'diżabilità li tkun trid tidħol membru f'dik it-trade union.

Din il-klawsola ma titkellimx fuq l- opportunitajiet tax-xogħol jew fuq il-kondizzjonijiet tax-xogħol, imma titkellem fuq sħubija fi trade union.

Din hija klawsola importanti ħafna għaliex jista' jkollok ħaddiema li huma persuni b'diżabilità li jkunu jridu jidħlu membri f'assoċjazzjoni, fi trade union u t-trade union ma taċċettax lil dak l-individwu bħala membru, jew tagħmillu kondizzjonijiet li jkunu differenti mill-oħrajn, jew inkella tgħidlu li mhux se tiddefendih għaliex id-diżabilità tiegħu hi xi ħaġa li l-union ma tinteressahiex.

Dawn it-tip ta' attitudnijiet fortunatament f'pajjiżna ma jeżistux, ħalli nkunu ċari - jiġifieri bl-ebda mod m'aħna qegħdin ngħidu li f'pajjiżna teżisti xi problema ta' diskriminazzjoni mill-qasam ta' assoċjazzjonijiet tredjunjonistiċi fil-konfront ta' persuni b'diżabilità - imma l-klawsola tgħid li jekk persuna b'diżabilità tkun trid tidħol membru fi trade union, allura t-trade union ma tistax tittratta lil dik il-persuna b'mod diskriminatorju fil-konfront ta' persuni oħrajn.

Issa meta tqabbel din il-klawsola ma' kif kienet miktuba fl-abbozz ta' liġi kif imressaq mill-amministrazzjoni preċedenti, l-unika differenza li ssib hija paragrafu li ġie eliminat.

U r-raġuni li ġie eliminat hija sempliċi, għaliex meta konna qegħdin nirrevedu l-abbozz ta' liġi dehrilna li ma kienx hemm għalfejn inħallu dan is-sub-paragrafu li tant hu ġenerali fit-termini tiegħu li ma jfisser xejn.

Fil-fatt tar sub-paragrafu ġenerali li jgħid:

"A member of such registered organisation ..."

Però biex wieħed jifhem aħjar irid jaqra l-klawsola mill-bidu:

"It shall be unlawful for a registered organisation under the Industrial Relations Act, or for the committee of management or a member of the committee of management of such a registered organisation, to discriminate against - a member of such registered organisation on the grounds of disability by subjecting him to any other action or deed to his detriment.".

Mela dan is-sub-paragrafu tneħħa mill-abbozz ta' liġi li tressaq quddiem din il-Kamra għar-raġuni li l-klawsoli preċedenti diġà jkopru dan.

Jiġifieri jekk trade union tittratta b'mod diskriminatorju xi membru tagħha, dik it-trade union tkun qed tikser il-liġi u l-membru li jsofri dik id-diskriminazzjoni għandu l-fakultà, il-poter li jieħu passi skond kif provdut f'din il-liġi.

Forsi dak li ma ħariġx ċar f'din il-klawsola partikolari kien li din qed titkellem fuq trade unions u mhux fuq employment, għaliex kelliem min-naħa ta' l-Oppożizzjoni donnu beda jimplika li issa kwalunkwe employer f'pajjiżna jista' b'xi mod jew ieħor jissuġġetta xi persuna b'diżabilità għal xi azzjoni li tista' tkun ta' periklu għall- saħħtu.

Dan m'hu veru xejn għax din il-klawsola titkellem fuq membri fi trade union.

It-tieni punt li qajjem diskussjoni jittratta dwar l-insurance coverage li nitkellmu fuqha fi klawsola 16 ta' l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna.

Din il-klawsola titqabbel ma' klawsola 18 proposta fil-liġi li ressqet l-amministrazzjoni preċedenti.

Anke hawnhekk ma nistax nifhem kif qam daqshekk dibattitu fuq dan l-artiklu għaliex essenzjalment is-sustanza baqgħet kompletament l-istess, u rrid nenfasizza li ma biddilniex mis- sustanza.

Però dehrilna li l-mod kif kienet miktuba l-klawsola fl-abbozz ta' liġi preċedenti setgħet titjieb biex issir iktar ċara milli kienet, imma finalment iż-żewġ klawsoli qegħdin jgħidu assolutament l-istess ħaġa.

Il-klawsola tgħid li kumpannija, aġenzija ta' l-insurance li toffri polza ta' sigurtà li tkopri b'insurance persuna b'diżabilità tkun tista' tagħmel differenza bejn persuna u oħra biss - biss - jekk ikun hemm statistika, fatti verifikati li jipprovaw li r-riskju li qiegħda tidħol għalih l- insurance huwa riskju kbir wisq għaliha biex tkopri l-insurance partikolari.

Allura l-aġenzija ta' l-insurance tista' tiddeċiedi li jew tiċċarġja premium ogħla jew inkella lanqas tkopri.

Irridu nifhmu li dan huwa prinċipju li jgħodd għall-insurances kollha.

Ħalli nispjega ruħi.

Jekk inti tkun issuq il-karozza u taħbat sitt darbiet, l-insurance lilek tiċċarġjak premium ħafna ogħla milli tiċċarġja lil xi ħaddieħor.

Jiġifieri jekk tagħmel hekk tkun qed tagħmel diskriminazzjoni l-insurance agency?

Persuna li għad għandu 18, 19 jew 20 sena tħallas premium ħafna ogħla minn persuna li għandu 23 sena, allura hekk l-insurance qed tagħmel diskriminazzjoni?

Jekk tmur għand insurance agency biex titlob insurance ta' saħħa u tgħidilhom li inti tpejjep, il-premium li inti tħallas huwa ħafna iktar għoli u jista' jkun li jgħidulek li lanqas ikopruk.

Allura jekk l-insurance tagħmel hekk tkun qiegħda tiddiskrimina?

Irridu nkunu ċari; aħna qegħdin ngħidu li l-insurance agency għandha tapplika r-regoli li tapplika ma' kulħadd, li huwa kalkolu tar-riskju, però trid tikkalkolah bis-sens, b'dak li hu raġonevoli.

Hemm metodi tekniċi kif tikkalkola dak li hu raġonevoli u dak li mhux u trid statistika attwali ta' l-affarijiet.

Allura ma nistax nifhem għaliex f'daqqa waħda għandna l-akkuża li issa qed nippermettu lill-insurance agency tagħmel xi forma ta' diskriminazzjoni għax biddilna l-wording ta' din il-klawsola.

Bir-rispett kollu mhux hekk hu.

Il-klawsola fl-abbozz ta' liġi li ġie propost mill-amministrazzjoni preċedenti, li kien mibni fuq l-abbozz ta' liġi li kienet ressqet l- amminstrazzjoni Nazzjonalista ta' qabel, hekk tgħid ukoll u l-prinċipju huwa tajjeb.

Kulma sar huwa rewording biex il-klawsola tkun iktar ċara imma l-bqija assolutament niċħad il-kritika li saret min-naħa ta' l- oppożizzjoni li b'xi mod jew ieħor din il-klawsola issa se tippermetti d- diskriminazzjoni.

Allura m'aħniex qegħdin nifhmu lanqas il-konċett ta' x'inhi insurance li wara kollox hija l-kalkolu ta' riskju.

L-insurance għandha dritt tagħmel differenza ta' riskju skond il-każ u skond iċ- ċirkostanzi u tikkalkola kemm jiswa dak ir-riskju u kemm lesta li tidħol għal dak ir-riskju.

L-importanti f'din il-liġi huwa li l-insurance ma tistax taqbad u tgħid lil dak li jkun li mhux se tinxurjah għaliex huwa persuna b'diżabilità mingħajr ebda bażi ta' xejn, mingħajr ebda argumentazzjoni ta' xejn, u tkun assolutament diskriminatorja.

Nerġa' ngħid li din hija xi ħaġa li eventwalment jekk xi ħadd jallega xi ħaġa f'dan is-sens, allura se jkun jista' anke jieħu l-miżuri taħt il-liġi biex imbagħad tiddeċiedi finalment il-qorti jekk hux qed issir diskriminazzjoni jew le.

It-tielet punt li ssemma min-naħa ta' l-oppożizzjoni kienet il-kwestjoni ta' l-edukazzjoni.

Veru li l-klawsola dwar l-edukazzjoni ġiet mibdula minn kif kienet, però rrid nispejga punt importanti ħafna anke hawn.

Essenzjalment m'hemmx nuqqas ta' qbil dwar klawsola 12 ta' l-abbozz ta' liġi li kien ġie preżentat mill-amministrazzjoni preċedenti u dak li hemm fl-abbozz tal-lum fuq l-edukazzjoni.

M'hijiex kwestjoni li ma naqblux fuq il-prinċipju, però rridu nkunu ċari x'irridu ndaħħlu f'din il-liġi.

Din hija liġi li tagħti drittijiet ċivili u hija liġi li ma tippermettix diskriminazzjoni fil-konfront ta' persuni b'diżabilità.

Il-ħsieb ta' din il-liġi ma kienx li tipprovdi xi servizzi - dak inkopruh b'liġijiet oħra - għax jekk ma noqogħdux attenti aħna stess inkunu qed nagħmlu kontradizzjoni kbira.

Sur President, jekk xi ħadd jgħidli li din il-liġi trid taħseb għall- proviżjoni ta' servizzi ta' l-edukazzjoni, ir-risposta tiegħi tkun: Hekk inkunu qed nissegregaw għaliex diġà għandna liġi f'pajjiżna li tirregola l- edukazzjoni kollha, ta' min għandu diżabilità u ta' min m'għandux.

Allaħares ikolli liġi għall-edukazzjoni għall-persuni b'diżabilità u liġi differenti għall-edukazzjoni ta' persuni li m'għandhomx diżabilità.

Nirribella kontra xi ħaġa bħal dik!

Jien ninsisti li jekk għandna liġi dwar l-edukazzjoni f'pajjiżna, dik il-liġi għandha tkun inklussiva u tkopri kollox.

U f'kollox għandu jkun hekk; fil-liġi tas-saħħa, fil-liġi dwar l- insurance u fil-liġi dwar it-trasport pubbliku.

B'lealtà lejn il-prinċipju ta' l-integrazzjoni għandna ninsistu li dawk il-liġijiet għandhom kontinwament jikkonsidraw il-persuni b'diżabilità fis-sħiħ tas-soċjetà tagħna.

Issa l-implikazzjoni tal-proposta fl-abbozz ta' liġi li kien ġie mressaq mill-oppożizzjoni donnha kienet li l-klawsola fuq l-edukazzjoni f'din il- liġi għandha tkopri wkoll is-servizz fl-edukazzjoni.

Jien ma naqbilx li għandna nagħmluha f'din il-liġi - u ma naqbilx mhux għax ma naqbilx mal- prinċipju - għaliex din hija liġi li għandha tikkonċentra fuq l-akkuża ta' diskriminazzjoni fl-oqsma differenti u fl-edukazzjoni.

U allura fil-qasam ta' l-edukazzjoni la l-istat, la l-privat u lanqas il-Knisja m'għandhom b'xi mod jew ieħor jiddiskriminaw kontra persuni b'diżabilità.

Din hija l- istorja kollha kemm hi.

Hawn forsi qiegħda d-differenza fil-perspettiva bejn il-pożizzjoni u l-kritika li saret min-naħa tal-membri ta' l- oppożizzjoni u l-pożizzjoni ta' dan il-gvern.

Ir-raba' punt li ssemma min-naħa tal-membri ta' l-Oppożizzjoni għandu x'jaqsam ma' klawsola li kienet teżisti fil-liġi li ġiet proposta mill- amminstrazzjoni preċedenti, però li m'għadhiex teżisti f'din il-liġi.

Din kienet klawsola 3 imsejħa superseding clause li kienet tgħid li jekk xi liġi oħra li għandna fil-pajjiż b'xi mod jew ieħor tkun kontra din il-liġi, allura din il-liġi għandha tipprevali.

U dik il-parti tal-liġi l-oħra li tkun inkonsistenti u ma taqbilx ma' din il-liġi tkun nulla u ma tapplikax.

Peress li din il-klawsola neħħejnieha issa qed issir il-kritika li qed indgħajfu din il-liġi.

Ir-risposta sempliċi hija "le" għaliex il-parir li ngħatajna legalment kien li jekk il-parlament qiegħed jgħaddi din il-liġi llum, din il-liġi tirbaħ fuq il-liġijiet l-oħrajn li stajna għaddejna f'dan il-pajjiż tul is-snin.

Allaħares dan il-parlament jgħaddi liġi llum u tispiċċa tirbaħ liġi li tkun għaddiet għoxrin sena ilu, tletin sena ilu!

Il-parir li ngħatajna kien li din kienet klawsola żejda u li ma tfisser xejn.

Anzi jekk se ndaħħlu dan il-prinċipju f'dan il-parlament ifisser li rridu ndaħħluh f'kull liġi li ngħaddu, u l-parir kien li dan ma nagħmluhx.

Jiġifieri anke din hemm l-ispjegazzjoni għaliha.

Però, kif għedt diġà l- bieraħ, fil-ġranet li ġejjin nittama li se jkollna ċ-ċans li permezz tal- kumitat għall-affarijiet soċjali nidħlu ftit iktar fid-dettall fuq dawn l- erba' punti u jkun hemm anke konsultazzjoni fuq dawn l-erba' punti biex imbagħad ngħaddu għall-istadju tal-kumitat li se jsir fil-kumitat tal-Kamra kollha b'arranġament li l-istadju tal-kumitat isir f'massimu ta' żewġ seduti.

Qabel ma jiskadili l-ħin għaliex irrid nagħlaq f'din is-seduta, xtaqt ngħid ukoll żewġ punti oħrajn importanti li ma tantx ingħataw importanza jew min tahom importanza għall-mument donnu ma fehemx eżattament x'aħna ngħidu.

Hemm klawsola li tistabbilixxi d-danni morali u għal darba oħra din hija a first time għax ftit hemm liġijiet oħrajn f'pajjiżna u ċirkostanzi oħrajn f'pajjiżna li jippermettu d-danni morali.

Veru li hemm massimu sa Lm200 ta' dawn id-danni morali, u min-naħa ta' l-oppożizzjoni kien hawn min ikkritika dan il-massimu ta' Lm200.

Irrid nipprova nfiehem b'saħħa kbira li l-liġi se tippermetti lill-persuna li tħoss li saret diskriminazzjoni fil-konfront tagħha li hi tibda proċess legali u jekk jiġi stabbilit f'qorti li veru kien hemm diskmriminazzjoni fil-konfront tagħha, ir-rimedju li tingħata minn dik il-qorti jista' jkun rimedju li, per eżempju, dak li jkun jingħata l-opportunità li jkun tilef minħabba dik id- diskriminazzjoni.

Jista' jkun rimedju li jkun jinkludi d-danni li jistgħu jkunu anke telf ta' qligħ li jistgħu jitilgħu mijiet jew eluf ta' liri.

Però barra dan kollu, over and above, din il-liġi qiegħda tgħid li għandu jkun hemm danni morali wkoll għaliex moralment l-individwu, anke jekk ma tilifx sold, anke jekk ma sofra xejn u anke jekk ma kellu danni xejn, però l-fatt li hu bħala persuna ġie diskriminat kontra tiegħu, hemmhekk hemm danni morali.

Inti tħossok ġejt imċekken, tlift mid-dinjità tiegħek.

U għal din ir-raġuni din il-liġi qiegħda taħseb għal danni morali.

Għandna nħossuna kburin li qegħdin nimxu f'dan il-pass biex nistabilixxu wkoll darba għal dejjem li sa dan il-livell ma rridux id-diskriminazzjoni f'pajjiżna.

Mr Speaker, kien hemm min qal: "Imma allura se toqgħod tmur il-qorti?

Għaliex ma nagħmlux sistemi differenti biex inħaffu l-affarijiet?"

Aħna nistgħu nivvintaw ħafna proċeduri u ħafna metodi, imma fl-aħħar mill-aħħar id-deċiżjoni trid tkun waħda, li jekk jista' jkun - u dan il-messaġġ wasslu l-president tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità s-Sur Joe Camilleri - il-mira tagħna għandha tkun li aħna nevitaw li naslu sal-livell ta' qorti.

Imma l-proċess irid ikun jippermetti, speċjalment fil-mument meta l-allegazzjoni ta' diskriminazzjoni titfaċċa, li dik id- diskriminazzjoni titneħħa u titneħħa bil-kwiet biex kemm jista' jkun malajr tissolva l-problema.

Hawn jidħol l-irwol importanti ħafna tal-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità.

Il-kummissjoni se tkun dak il-buffer, se tkun hi li tiffaċċja l-ewwel mument ta' meta jkun hemm l-allegazzjoni ta' diskriminazzjoni u mbagħad tagħmilha ta' medjatur biex tipprova tinstab is- soluzzjoni.

Jekk ma tinstabx is-soluzzjoni naturalment il-persuna li tkun finalment għandha dritt tmur il-qorti biex jiġi stabbilit jekk hemmx raġuni jew le u jekk hemm ir-raġuni allura tagħti r-rimedju.

Sur President, fl-aħħar mill-aħħar, jekk taqta' barra dawn l-erba' punti li forsi nistgħu niċċaraw ftit iżjed fl-istadju tal-kumitat, naħseb li essenzjalment qegħdin naqblu fuq il-kontenut.

Hemm partijiet minn din il- liġi fejn żgur hemm il-qbil totali u assolut bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra.

Ħadd minna f'din il-Kamra m'hu qed jgħid li lħaqna l-perfezzjoni.

Qegħdin ngħidu li dan huwa pass ieħor li wieħed jista' jgħidlu pass ċkejken u l- ieħor jgħidlu pass kbir.

Jien ngħid li huwa pass importanti, pass ieħor 'il quddiem u ma jfissirx li aħna wasalna fejn nixtiequ naslu, però pajjiżna se jkollu għodda oħra ma' l-għodod l-oħrajn li jippermettulna ħalli l-persuni b'diżabilità jimxu iżjed 'il quddiem mal-bqija tas-soċjetà Maltija.

Jien naħseb ukoll li hija għodda oħra li ssaħħaħ is-soċjetà Maltija.

Jien għedt fl-introduzzjoni tad-diskors tiegħi u nirrepetiha fl- għeluq tad-diskors tiegħi li fil-verità din il-liġi m'hijiex liġi għal persuni b'diżabilità, imma hija liġi li ssaħħaħ is-soċjetà Maltija u tagħtiha iktar valur.

Hija liġi li fl-aħħar mill-aħħar lilna tagħmilna iżjed soċjetà li fiha nagħtu l-wens u s-sedqa lil kull min jgħix f'din il- gżira, tagħmilna iżjed konxji mid-dmirijiet li aħna għandna lejn xulxin, tagħmilna inqas egoisti u iktar altruisti, tagħmilna nifhmu li l-karità hi tajba jekk l-ewwel u qabel kollox nirrikonoxxu d-drittijiet.

M'aħna qed nagħmlu ebda karità jekk nagħtu xi dritt lil xi ħadd għaliex qed nitħassruh.

Dik m'hijiex karità!

Il-karità trid tibda mill-fatt li inti trid tirrikonoxxi d-dritt ta' l-individwu bħala persuna.

Dan hu l-ogħla valur tas-solidarjetà!

Malli kollha kemm aħna ngħidu li l-persuna li għandi quddiemi hi persuna sħiħa, anke jekk dik il-persuna tidher li għandha xi ħaġa nieqsa, anke jekk dik il-persuna nista' ma nkunx qed naqbel magħha, anke jekk dik il-persuna tista' tkun tidher mad-daqqa t'għajn kompletament differenti minni, il-fatt li nirrikonoxxi u nirrispetta d- dinjità ta' dik il-persuna huwa l-ogħla punt li nistgħu nilħqu bħala soċjetà li niftaħru bir-raġun bil-valuri li aħna nħaddnu.

Din il-liġi trid tibda tikkonferma dan l-impenn tagħna lkoll.

Jien inħossni kburi u rrid nirringrazzja lid-deputati kollha ta' din il- Kamra, lil dawk kollha li ħadmu taħt gvernijiet differenti, li għamu l- baħar kollu mill-mument li tfaċċat l-idea li tiġi fformolata din il-liġi, sakemm wasalna llum biex l-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż nittama li tapprova b'mod unanimu t-Tieni Qari u allura l-prinċipji ta' dan l-abbozz ta' liġi.

Grazzi ħafna, Sur President.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Issa se npoġġi l-mistoqsija.

Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att ta' l-1998 dwar Opportunitajiet Indaqs għal Persuni b'Diżabilità" jkun moqri t-Tieni Darba?

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-abbozz ta' liġi ġie moqri t-Tieni Darba.

THE DEPUTY SPEAKER: Sar il-ħin.

Nitlob lill-Viċi Prim Ministru jipproponi l-aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal-lejla l-Erbgħa, l-1 ta' Diċembru, 1999 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Mozzjoni biex il-Kamra tmur f'kumitat ta' provvista għall-konsiderazzjoni ta' l-estimi ġenerali ta' spiża għas-sena 2000 (It-tieni jum imħolli kollu għall-Gvern).

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Hemm rimarki?

L-Onor.

Marie Louise Coleiro.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Sur President, f'Awissu li għadda d-dinja xegħlet b'Malta, xegħlet bl-azzjonijiet ta' mistħija li wettaq il-gvern Nazzjonalista fl-attentati tiegħu biex ikisser l-azzjonijiet industrijali li dak iż-żmien kienu qed jittieħdu minn ħaddiema membri tal-GWU f'Marsaxlokk u fl-ajruport ta' Malta.

L-attentat arroganti u oxxen tal- gvern Nazzjonalista beda proprju fil-għodu fl-20 ta' Awisssu ta' din is- sena meta permezz tas-suldati pprova jkisser azzjoni industrijali li kienet qed tittieħed f'Marsaxlokk fuq il-kwestjoni tal-ħaddiema ta' Kalaxlokk.

Dakinhar stess wara nofsinhar, dan l-attentat arroganti u anti-demokratiku ta' gvern Nazzjonalista reġa' twettaq din id-darba fl-ajruport fil-konfront tal-ħaddiema tal-fire section meta ntbagħtu l-pulizija u s-suldati biex ikissru l-azzjoni industrijali li kienu qegħdin jieħdu biex jiksbu r- recognition għall-union tagħhom.

Sur President, dawn m'humiex għajr attentati ta' għajb u ta' mistħija f'pajjiż demokratiku bħal tagħna.

Huma attentati ta' għajb u ta' mistħija aktar u aktar għax twettqu minn gvern li ppoża ħafna li m'hawnx champion daqsu biex jiddefendi d-demokrazija f'pajjiżna.

Dawn l-attentati jfakkruni f'dak li pprova jwettaq il-gvern Nazzjonalista fl-1969 meta permezz ta' white paper ipprova jagħmel sforz biex ineħħi d-dritt leġittimu u tant essenzjali ta' l-istrajk lill-ħaddiema.

Dakinhar ukoll il-gvern Nazzjonalista għamel sforz biex jipprova jdgħajjef lit-trade unions billi jneħħilhom l-immunità tagħhom.

Dawn l-attentati stil faxxista jfakkruni fi ġrajja oħra li seħħet lejn l-aħħar tat- tmeninijiet meta l-gvern Nazzjonalista ta' dak iż-żmien ipprova wkoll ikisser azzjoni industrijali leġittima li kienet qed tittieħed minn ħaddiema membri tal-GWU fil-fergħa tal-Bank of Valletta f'Ħal-Luqa.

Dakinhar il-gvern Nazzjonalista uża s-saħħa tal-forza tas-sigurtà, lill- pulizija u lill-iskwadra ta' l-SAG biex mingħalih iwerwer u jiddemoralizza lill-ħaddiema.

Il-ħaddiema kienu ssawtu u ġew attakkati vjolentement bil- gass tad-dmugħ.

Dakinhar il-forzi tas-sigurtà ntbagħtu armati kontra l- ħaddiema mill-gvern Nazzjonalista bħallikieku kellhom jattakkaw f'xi gwerra ċivili.

Sur President, dak li ġara fl-20 ta' Awissu ta' din is-sena u dak li beda jseħħ fil-qrati tagħna nhar it-Tnejn li għadda għandu jġib lil kulħadd konxju li l-Partit Nazzjonalista, minkejja l-ħafna paroli, għadu l-istess partit li minn barra juri mod iżda bil-moħbi jemmen mod ieħor.

Dak li qed jiġri f'pajjiżna llum, fejn qed jiġu mhedda serjament id-drittijiet industrijali tal-ħaddiema, bilfors iġegħelna nemmnu li l-Partit Nazzjonalista fil-gvern għadu l-istess partit li fi ħdanu trawmu nies li kienu u għadhom jemmnu fil-faxxiżmu.

Dawn l-azzjonijiet oxxeni tal-gvern huma theddida mill-aktar serja għad-drittijiet tal-ħaddiema għax kellhom l- iskop li jiddemoralizzawhom milli jissieħbu b'mod ħieles fit-trade unions ta' l-għażla tagħhom.

Kienu azzjonijiet li kixfu l-maskra ta' l-ipokrezija tal-gvern għall-mod kif fir-realtà jistma lill-ħaddiema Maltin, u huma wkoll ta' theddida mill-aktar serja għat-tħaddim tad-demokrazija f'pajjiżna.

Dan mhux aħna tal-Partit Laburista biss qed ngħiduh illum, iżda qed jgħiduh ukoll il-moviment trejdjunjonistiku internazzjonali.

Il-gravità ta' dak li wettaq u qed iwettaq il-gvern Nazzjonalista kontra l-ħaddiema tal-fire section ta' l-MIA u l-uffiċjali tal-GWU, tkompli toħroġ mill-fatt li dawn l-oxxenitajiet qed iseħħu fi żmien fejn fid-dinja demokratika llum, kull min hu responsabbli jinsab fi proċess kontinwu ta' diskussjoni u azzjoni dwar kif jistgħu jkomplu jiddemokratizzaw aktar is- sistemi demokratiċi li diġà jeżistu.

Imbagħad Alla jbierek hawn Malta għandna l-gvern Nazzjonalista li d-demokrazija mhux talli mhux qed ikompli jsaħħaħha, talli bl-aġir u bl-azzjonijiet tiegħu, qed jipprova joħnoqha.

Il-kelma demokrazija għall-gvern Nazzjonalista hija biss kelma oħra li jużaha qisu bħal meta tkun fil-kċina, ikollok idejk imċappsin u timsaħhom f'paljazza.

L-arroganza ta' dan il-gvern issa kibret iż-żejjed.

L-użu tal- forza u tal-vjolenza fuq il-ħaddiema m'hijiex xi ħaġa ġdida għall-gvern Nazzjonalista.

Iż-żmenijiet inbidlu iżda t-tattika għadha l-istess, tattika fejn iwaddab il-ġebla u jaħbi jdejh, l-ewwel irewwaħ u mbagħad iwaħħal f'min mhux lest li jħalli lil min jgħaffeġ lill-ħaddiema.

Din hija tattika antika li min għandu ċerta età issa draha sew, tattika ta' "ifred u saltan", tattika arroganti, tattika anti-ħaddiema.

Imbagħad jieħdu għalihom tal-gvern meta ngħidulhom li għadhom l-istess partit, li ma nbidlux, li huma skaduti.

F'aktar minn sena fil-gvern, ġurnata wara l- oħra, urewna li 22 xahar fl-oppożizzjoni ma swewhom għal xejn.

Hija ta' mistħija għalihom iżda agħar minn hekk, hija ta' ħasra kbira għal pajjiżna, għal Malta tagħna.

Sur President, hawn irrid infakkar f'dak li kien ġara proprju fl-1997 ġewwa l-freeport, fi żmien gvern Laburista preċedenti, ħalli nuri li ma nkunux qed nitkellmu b'mod fieragħ meta ngħidu li hemm differenzi kbar bejn il-Partit Laburista u l-Partit Nazzjonalista.

Fl-1997 il-UHM kienet ordnat strike fil- freeport.

Kienet azzjoni industrijali li tixbah ħafna dak li ġara f'Awissu ta' din is-sena fl-ajruport.

Dakinhar il-gvern Laburista la uża s-saħħa għax kien fil-gvern u lanqas ma ttratta lill-membri u lill- uffiċjali tal-UHM bil-mod degradanti li bih il-gvern Nazzjonalista llum qed jittratta lill-membri u lill-uffiċjali tal-GWU.

Għaliex il-Partit Laburista minn dejjem emmen li l-azzjoni industrijali hija dritt leġittimu u essenzjali għall-ħaddiema fil-proċess kontinwu biex ikomplu jiksbu u jsaħħu d-drittijiet tagħhom.

Il-Partit Laburista jemmen bis-serjetà li d- demokrazija titlob li min għandu s-saħħa m'għandu qatt jeżerċitaha biex ixejjen jew jhedded dan id-dritt.

Qatt daqs illum fl-istorja riċenti tar-relazzjonijiet industrijali f'pajjiżna ma kellna theddida daqshekk serja għad-demokrazija fejn ħaddiema u uffiċjali ta' l-akbar trade union f'pajjiżna qed jiġu mhedda bil-qrati, qishom kienu xi qatta kriminali għaliex għamlu azzjoni industrijali biex jiddefendu d-drittijiet tagħhom u ta' sħabhom ħaddiema.

B'kull rispett, f'dawn iċ-ċirkostanzi jkolli ngħid li l-kriminali jaf min huma u fejn għandu jsibhom il-Prim Ministru, l-Onor.

Fenech Adami.

M'għandux għalfejn idur fuq il-membri u l-uffiċjali tal-GWU għaliex mhux se jimpressjona lil ħadd b'daqshekk.

Il-qorti għandu jtella' lil min kien assoċjat f'xi delitt u tah il-maħfriet, lil min ġie f'Malta biex jimla lil uliedna bid-droga u ħarbilna minn idejna u qisu qatt ma kien xejn, lil min ġie Malta biex jhedded ħajjet uliedna u mbagħad ħallasnielu l-passaġġ minn fuq biex imur lura d-dar, qisu ġie għal xi holiday f'Malta għax miskin kien marid qalulna!

Lil dawn l-Onor.

Fenech Adami u sħabu għandhom jittrattaw ta' kriminali u mhux lil tal-GWU!

Nhar it-Tnejn li għaddew il-gvern kompla jinqeda bil-preżenza qawwija tal- pulizija biex jipprovoka lill-ħaddiema ta' l-MIA u uffiċjali tal-GWU waqt li kienu sejrin lejn il-qorti.

Il-pulizija anke użaw il-forza kontra l- mexxejja tal-GWU li marru jagħtu l-appoġġ morali u juru s-solidarjetà ma' dan l-ewwel grupp ta' ħaddiema ta' l-MIA li tressqu l-qorti t-Tnejn li għadda.

Preżenti kien hemm ukoll uffiċjali u delegati barranin ta' l- international transport federation.

Fi triqithom lejn il-qorti l-ħaddiema u dawk li kienu qed jakkompanjawhom sabu stakkament kbir ta' pulizija li għalqu t-triq kollha bil-barrikati biex ħadd ma jgħaddi.

Alla jbierek, il- pulizija ma ridux iħallu lin-nisa tal-ħaddiema li kienu se jitressqu l- qorti jgħaddu u lanqas riedu jħallu lil xi uffiċjali tal-GWU jgħaddu minn hemmhekk.

Sur President, l-aġir provokattiv tal-preżenza qawwija tal-pulizija fil- konfront tal-GWU u l-membri tagħha setgħet wasslet għal konsegwenzi koroh iżda l-mexxejja tal-GWU żammew il-kalma, minkejja li għal xi mumenti kien hemm tensjoni kbira fejn saħansitra d-delegati barranin ta' l-ITF bdew jgħajtu f'xi ħinijiet u għal diversi drabi: "Pinochet, Pinochet!"

Ara fiex ġibna lil dan il-pajjiż!

Però min-naħa l-oħra mn'Alla ġara hekk għaliex issa jwieġeb x'iwieġeb il-Prim Ministru lit-trade unions barranin biex jgħatti dak li hu u l-gvern tiegħu wettqu kontra l-GWU, għax għandhom is-saħħa tal-gvern, m'huwiex se jitwemmen għaliex kien hemm preżenti fejn setgħu jaraw b'għajnejhom uffiċjali barranin ta' l-akbar moviment trejdjunjonistiku tat-trasport fid-dinja.

F'Awissu li għadda l-Prim Ministru kien dawwar il-fatti meta wieġeb lis- segretarju ġenerali ta' l-ITF għall-appell li kien għamillu.

Dakinhar Dr. Fenech Adami qal li l-pulizija ma kenitx intużat biex tkisser l-istrajk fl- ajruport iżda l-pulizija daħlet biex jiġu protetti d-drittijiet ta' ħaddiema oħra li riedu jaħdmu.

U dan ma kien veru xejn għaliex fl-ebda ħin nies li kienu fuq il-post ma kienu raw ħaddiema oħra li daħlu hemmhekk biex jaħdmu fil-fire section ta' l-ajruport waqt l-istrajk, kienu biss il- pulizija u l-membri ta' l-armata li ntbagħtu biex ikissru l-azzjoni industrijali.

Dakinhar ukoll il-Prim Ministru malajr malajr kien ħareġ jgħid li kienet saret ħafna ħsara fuq l-inġenji u l-apparat biex mill-ewwel jippreġudika lill-ħaddiema membri tal-GWU.

Il-Prim Ministru ma qagħadx iqis li se jiġu mhedda d-drittijiet ta' dawn!

Id-drittijiet ta' ħaddiema li lanqas biss kienu hemm ried iħares il-Prim Ministru, li llum tant qed taħarqu qalbu għall-ħaddiema!

Dakinhar stess fl-20 t'Awissu, proprju fl- 4.30 p.m. il-Prim Ministru ħareġ jgħid li l-fire section ta' l-ajruport kienet diġà qiegħda taħdem.

U hawn nistaqsi: Dan x'taħwid hu?

Mela li kieku saret dik il-ħsara kollha li l-Prim Ministru allega li saret dakinhar, kieku kif f'ħin daqshekk qasir issewwa kollox u reġgħet bdiet topera l-fire section qisu qatt ma kien ġara xejn?

Il-Prim Ministru dakinhar interess wieħed biss kellu, li jgħatti l-fatt li l-kwestjoni industrijali fl-ajruport qamet proprju għaliex il-gvern inkompetenti tiegħu ma riedx jintervjeni fil-pront u jħalli li ssir elezzjoni sigrieta biex il-ħaddiema kollha ta' l-MIA juru liema trade union iridu li tirrappreżentahom.

Iżda hu u l-gvern tiegħu ħallew l-affarijiet jiddeterjoraw għax ħasbu li jistgħu joqogħdu gallarija bit-tama li l- ħaddiema, membri tal-GWU jaqtgħu qalbhom.

Jaħasra l-Prim Ministru għadu ma fehemx li l-GWU aktar ma ssib skollijiet aktar taħdem biex tegħleb l-isfidi li ssib ma' wiċċha.

Kien għalhekk li l-Prim Ministru ddeskriva l-erba' tyres imniżżlin u xi fuses maqlugħin bħala ħsarat kbar, biex jippreġudika l- pożizzjoni tal-ħaddiema u jikkondizzjona negattivament imħuħ in-nies kontra dawn l-istess ħaddiema u l-GWU.

Sur President, anke nhar it-Tnejn, il-gvern ta' Fenech Adami reġa' għamel attentat biex jgħawweġ il-fatti fl-istqarrija li ħareġ id-dipartiment ta' l- informazzjoni, bi tweġiba għall-appelli li sarulu minn trade unions barranin.

U hawn nistaqsi: X'interess għandu l-gvern ta' Fenech Adami li jkompli jirrepeti b'mod tassattiv it-tgħawwiġ tal-fatti li skond hu u sħabu seħħew fl-20 ta' Awissu fl-ajruport meta issa suppost kuntent għax il- ħaddiema u l-uffiċjali tal-GWU tellagħhom il-qorti għax b'saħħtu?

Dan mhux interferenza fil-proċess tal-ġustizzja meta l-kawżi ta' dawn il-ħaddiema u l-uffiċjali għadhom sub judice?

Jew il-Prim Ministru meta jaqbillu jinkwieta u jwaħħal f'ħaddieħor li qed issir interferenza fil-proċess ġudizzjarju!

Jew Dr. Fenech Adami tant iħoss li laħaq is-sema b'idejh li jista' jagħmel li jrid għax għandu s-saħħa!

Il-Prim Ministru missu kien responsabbli f'din il-kwestjoni kollha u qal mill-ewwel il-verità lil kulħadd!

U hawn nistaqsi wkoll: Għaliex il-Prim Ministru u l-gvern tiegħu ma jridux li l-GWU tirrapreżenta lill-ħaddiema ta' l-MIA?

Għaliex din il- kruċjata kontra l-membri u l-uffiċjali tal-GWU?

Għaliex dawn l-attentati kollha biex il-gvern ikisser lill-GWU?

Għaliex qed jagħmel minn kollox il- gvern biex ipinġi lill-membri u lill-uffiċjali tal-GWU bħala kriminali?

Għaliex anke issa bit-tweġibiet li qed jagħti l-gvern qed jipprova saħansitra jippreġudika l-pożizzjoni tal-membri u l-uffiċjali tal-GWU meta l-kawżi tagħhom huma sub judice quddiem il-qrati tagħna?

Sur President, il-ġimgħa l-oħra - u nagħlaq fuq din - meta l-GWU sejħet ir-rally għall-ħaddiema, tan-Net Television ġabu b'aħbar kbira li Joe Debono Grech u jien konna r-rally, qisha xi sorpriża kbira!

Dik aħbar!

Konna hemm għaliex aħna membri tal-GWU!

Konna hemm għaliex fejn ikun hemm sħabna l-ħaddiema aħna tal-Partit Laburista nkunu hemm.

Iva, tal-Partit Laburista jsibuna dejjem fejn ikun hemm l-interessi tal-ħaddiema mhedda.

Jien kburija li nagħmel parti attiva minn dak kollu li turi l-għaqda tal- ħaddiema Maltin u Għawdxin!

U kburija aktar li nagħmel parti mill-akbar żewġ għaqdiet f'Malta li mit-twaqqif tagħhom ħadmu bi sħiħ, bil-fatti u mhux bil-paroli, biex iġibu 'l quddiem l-interessi tal-ħaddiema Maltin u Għawdxin.

Sur President, fl-aħħarnett nagħlaq billi lill-ħaddiema, lill-uffiċjali tal-GWU u lil dawk kollha li daqu minn dawn l-attentati viljakki, ngħidilhom: Taqtgħux qalbkom!

U se nuża s-slogan li tant iddandan bih il- Partit Nazzjonalista fl-imgħoddi, iżda għalija mhux slogan, għalija hija stqarrija ta' twemmin u minn qalbi lil dawn kollha ngħidilhom: Kuraġġ, ibqgħu magħqudin, għaliex is-sewwa se jirbaħ żgur!

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Charles Mangion.

ONOR.

CHARLES MANGION: Sur President, tajjeb li llum l-1 ta' Diċembru, 1999 infakkru ħalli jkun recorded fl-istorja ta' pajjiżna li l-Mid-Med Bank spiċċa darba għal dejjem minn dan il-pajjiż għax illum anke l-isem Mid-Med se jkun eradikat mill-istorja finanzjarja u ekonomika ta' pajjiżna.

U qed ngħid dan - se nagħmel il-premessa fil-bidu nett - mhux għax il-Partit Laburista għandu xi oġġezzjoni partikolari jew oġġezzjoni kwalunkwe kontra l-preżenza ta' l-HSBC f'pajjiżna, anzi l-Partit Laburista fil-gvern ħadem fil-qrib mal-Midland Bank u riedu wkoll jiżviluppa u jikber hawn Malta.

Il-Partit Laburista jerġa' jtenni l-oġġezzjonijiet tiegħu għall-mod kif dan il-bank inbiegħ b'negozjati li prattikament ma kien jaf bihom ħadd, u għall-mod kif l-ikbar asset mill-aspett ekonomiku u finanzjarju u mill- aspett ta' kreazzjoni ta' impjiegi, inbiegħ tant b'irħis.

It-taxxi kollha li l-gvern qed jaħseb li se jiġbor is-sena d-dieħla mit-taxxi kollha miżjuda tal-VAT, mill-petrol u d-diesel, mit-telephone, mill-ħobż, mis-sisa fuq l-alkoħol u anke ż-żieda fl-income tax, kienu jinġabru kollha kieku wieħed innegozja bil-għaqal il-bejgħ ta' dan il-bank.

Illum il-fatti qed juruna dan kollu.

Fl-1 ta' Ottubru ta' din is-sena l-Mid-Med Bank għalaq 24 sena għax kien fl-1 ta' Ottubru 1975 li prattikament ġew konklużi n-negozjati mal-Barclays u l-Mid-Med beda jopera minflok il-Barclays Bank.

Dakinhar il-Mid-Med Bank kellu Lm90 miljun bħala depożiti u f'Ġunju ta' l-1999 telgħu għal iktar minn Lm1,000 miljun id-depożiti f'dan il-bank li llum spiċċa sfortunatament darba għal dejjem.

Nieħdu din l-okkażjoni biex ngħidu kemm kien bil-għaqal il-pass li ttieħed fis-sebgħinijiet u wieħed japprezza kemm ikkontribwixxa dan il-bank għall-ekonomija Maltija, għall-iżvilupp ta' pajjiżna fil-qasam industrijali, fil-qasam turistiku u fl-oqsma kollha tas-servizzi.

Wieħed jifhem ukoll kemm ikkontribwixxa dan il-bank taħt il-kappa tal-Lohombus - flimkien mal-Bank of Valletta wkoll imma llum qed nitkellmu fuq il-Mid-Med - għall-home ownership scheme li kienet parti mill-politika tal-gvern Laburista tas-sebgħinjiet li ħolqot opportunitajiet għall-għarajjes biex ikollhom id-dar tagħhom.

Insemmu wkoll kemm dan il-bank ikkontribwixxa lejn il-kreazzjoni ta' impjiegi għal żgħażagħ Maltin.

Minn bank ċkejken il- Mid-Med Bank irnexxielu jiżviluppa bħala l-ikbar bank, l-ikbar istituzzjoni finanzjarja f'pajjiżna b'konnessjonijiet stabbli anke internazzjonalment.

Ovvjament m'aħniex qed ngħidu li kien wieħed mill-ewwel ħamsin bank mondjali imma kien bank kbir fit-terminu ta' Malta u kien rikonoxxut internazzjonalment bħala bank serju.

Tajjeb li wieħed iżomm dan quddiem għajnejh għax ħafna drabi jingħad li x- xiri tal-Mid-Med kien xi input ta' investiment ġdid għal pajjiżna, imma fil- fatt investiment ma jfissirx li jkollok asset ta' din il-kwalità li l-ewwel tinnegozjah b'mod żbaljat, tasal għall-prezz li jkun taħt il-valur reali tiegħu u mbagħad ma jikkrealek l-ebda opportunità ġdida ta' xogħol għaliex effettivament l-impjiegi se jibqgħu dawk li kienu diġà stabbiliti.

Dan ma kienx xi bank fallut, bl-impjieg ta' 1,800 ħaddiem mhedded u li ma kienx se jonora d-depożiti tan-nies, allura ovvjament kien jaqbel li inti jkollok istituzzjoni daqstant kbira li tieħdu over biex issalva dan kollu.

Dan il- bank kien miexi 'l quddiem, li bħas-simbolu tiegħu kien verament vapur b'saħħtu li l-mewġ tat-taqlib finanzjarju ffaċċjah fil-passat u kien kapaċi jiffaċċjah fil-futur.

Għaldaqstant jien inħoss li dan il-parlament għandu jsellem lill-ewwel nies li bdew imexxu l-Mid-Med Bank meta ħa over fl-1975 kif ukoll lil dawk kollha li ġew wara, li mexxew lil dan il-bank u għamluh dak li kien appuntu f'Ġunju ta' din is-sena.

Naħseb li jixirqilhom li ngħidulhom grazzi, iktar u iktar meta wieħed jiftakar l-oppożizzjoni min-naħa tal-Partit Nazzjonalista ta' dak iż-żmien kontra dan il-pass hekk deċiżiv li kien ħa l-gvern Laburista, kif kienet kontra kull ħaġa ta' natura nazzjonali, bħalma kien it-twaqqif ta' l-Air Malta, it-twaqqif tal-Bank of Valletta.

U wara li ġab lill-pajjiż għarkubbtejh finanzjarjament, issa l-Partit Nazzjonalista qed idur għal dawn l-assi biex jipprova jmexxi minn sena għal sena l-ħajja tiegħu fil- gvern.

Imma tajjeb li ngħidulhom grazzi lil dawn in-nies li minn żmien għal żmien ħadu f'idejhom it-tmexxija ta' dan il-bank u ġabuh dejjem 'il quddiem biex jaqdi l-interessi tal-pajjiż.

Ngħidu grazzi wkoll lill-ħaddiema li tant ikkontribwixxew biex din l- entità timxi 'l quddiem u nawgura lill-ħaddiema li d-drittijiet li kellhom mal-Mid-Med Bank iżommuhom, anzi jsaħħuhom.

U bi dritt għandhom isaħħuhom għaliex din hija makna li dejjem qed tiġġenera profitti għas-sidien tagħha li llum huma l-HSBC.

Kif diġà għedt, dan il-bank ma kienx xi entità li qed tegħreq, imma hija b'saħħitha u bis-saħħa finanzjarja li għandha l- prospetti huma li tkompli tissaħħaħ u tkompli tikber.

Għaldaqstant illum hija l-okkażjoni fejn għandna nsellmu lill-Mid-Med Bank li għal 24 sena kien tant prominenti fil-ħajja ekonomika u anke soċjali ta' pajjiżna u li mil-lum 'il quddiem m'aħniex se narawh aktar.

Sur President, nixtieq insemmi xi punti oħrajn fil-ftit minuti li baqagħli.

L-ewwelnett nixtieq niġbed l-attenzjoni tal-ministru ta' l- edukazzjoni biex jagħti kas ta' l-iskola primarja ta' Ħal-Luqa li mhux biss għandha bżonn ta' ħafna manutenzjoni għax għandha ħsarat konsiderevoli, imma l-istess dipartiment kien iddeċieda diġà li parti minnha trid taqa' u tinbidel, li s-soqfa ta' wing oħra jridu jinbidlu kompletament kif ukoll li hemm bżonn li din tiġi estiża.

Fi żmien gvern Laburista kienu ġew allokati anke l-fondi għal dan.

Ix-xogħol ma kienx inbeda minħabba xi problemi li kien hemm mal-planning authority.

Huwa importanti li din l-iskola primarja tingħata l-konsiderazzjoni meħtieġa u ma titħalliex tiddeterjora u tkompli taqa' fl-istat miskin li llum qiegħda fih.

Jiddispjaċini li għal din is- sena jidher li min-naħa tad-dipartiment ta' l-edukazzjoni m'hemm l-ebda vot indikat.

Inħeġġeġ lill-kunsill lokali ta' Ħal-Luqa, li fil-passat għamel l- almu tiegħu u konvint li anke issa qed jagħmel l-almu tiegħu, biex jinsisti aktar mal-ministru ta' l-edukazzjoni dwar dan.

U ninsisti jien ukoll f'isem il-ġenituri li għandhom uliedhom hemmhekk, biex issir il- manutenzjoni li hemm bżonn immedjatament u naraw li din l-iskola tiġi rranġata tajjeb darba għal dejjem.

Nixtieq niġbed ukoll l-attenzjoni tal-kunsilli lokali, mhux għax neċessarjament hija responsabbiltà tagħhom imma jekk dawn iridu li jkollhom status ta' gvern lokali m'għandhomx jinsew kompletament ċerti areas fil- lokalitajiet tagħhom.

Se nitkellem fuq id-distrett tiegħi u nagħmel riferenza partikolari għal-lokalità ta' Ħal Farruġ fejn hemm housing estate bi plots tal-gvern li issa ovvjament inbnew mir-residenti li qegħdin joqogħdu hemm, u hemm ħafna appartamenti li huma tal-housing authority.

F'dik l-area l-infrastruttura li kien hemm tħalliet titkisser u llum anke minn fejn jgħaddi l-ilma, li kien maħsub u ilu kkanalizzat minn żmien l- Ingliżi, imtela bil-ħmieġ u jinsabu miżdudin.

Hemm traskuraġni u telqa sħiħa, minkejja s-submissions, minkejja l-parliamentary questions li nqanqlu dwar dan.

Sena ilu l-ministru ltaqa' mal-kunsill lokali ta' Ħal Luqa u ġibdulu l-attenzjoni għal dan, imma hemm bżonn li l-kunsill jagħmel insistenza ikbar f'isem dawn ir-residenti.

"Gvern lokali" m'għandux ikun titlu biss, imma tkun tista' tissejjaħ verament gvern lokali meta tkun qed tagħmel xi ħaġa u n-nies iħossu li qed tiddefendi l-interessi tagħhom.

Il- housing estate ta' fuq Tal-Blat fil-periferija ta' Ħal Qormi wkoll huwa diżastru.

Apparti li huma maqtugħin miċ-ċentru, għalkemm dik hija per neċessità għaliex joqogħdu hemmhekk, l-istat tat-toroq huwa tali li lanqas tista' timxi.

Jien nifhem li forsi m'għandhomx ir-riżorsi finanzjarji biex jaħdmuhom huma, imma għandhom jagħmlu l-pressjoni neċessarja ħalli l- affarijiet jirranġaw ruħhom.

Mr Speaker, hawnhekk insemmi lokalitajiet oħra bħall-housing estate li hemm wara l-Canada Dry li jmiss dahar ma' dahar mal-housing estate Tal-Blat u oqsma oħra bħal dawn li jeħtieġ li l-kunsilli rispettivi tagħhom jagħmlu l-pressjoni biex jitranġaw.

Dan huwa l-obbligu tagħhom għax għalhekk ġew eletti mill-poplu.

Mhux qed nitfa' r-responsabbiltà fuqhom għax ir- responsabbiltà hija tal-gvern ċentrali li jagħmel dawn l-affarijiet, imma huma jridu jagħmlu pressjoni fuq il-gvern ċentrali u mhux jersqu f'dawk l- areas biss meta tkun qed toqrob xi elezzjoni tal-kunsill u taparsi jibda jsir ix-xogħol.

Ix-xogħol irid jidher li qed jitwettaq bi pjan; jibda u jiġi konkluż.

Dan huwa l-appell tiegħi llum, Mr Speaker, u nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal- lejla l-Erbgħa, l-1 ta' Diċembru, 1999 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-maltempata tas-silġ li laqtet l-aktar l-inħawi ta' Ħad-Dingli u ta' madwar għamlet ħsara fl-uċuħ lill madwar 40 bidwi.

Din il-ħsara għada qed tiġi stmata.

Fil-ħsara li ġrat fid-19 ta' Novembru 1998 il-bdiewa qed jiġu kompensati biss għal telf ta' strutturi u materjal.

Din il-ħsara tas-silġ ta' dan ix- xahar ikkaġunat l-aktar ħsara fl-uċuħ kif ukoll ħsara ta' ftit liri li jammontaw għal madwar Lm700 fi ħġieġ tas-serer.

Qed isiru spezzjonijiet lill dawk il-bdiewa li rrapportaw dawn il-ħsarat.

SAJJIEDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm huwa n-numru ta' sajjieda Maltin u Għawdxin fulltime u part-time fil-mument?

Peress li sar l-iscreening tas-sajd bejn id-Dipartiment tas-Sajd u l- uffiċjali ta' l-UE, jista' l-Ministru jinformani kemm huwa n-numru ta' sajjieda fulltime u part-time tal-pajjiżi membri u kemm minn dawn is- sajjieda ġejjin mill-pajjiżi tal-Mediterran?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Is-sajjieda full-time huma: Maltin - 250 Għawdxin - 130 Is-sajjieda part-time huma: Maltin - 1315 Għawdxin - 228

L-istati membri ta' l-Unioni Ewropeja ma jikkategorizzawx id-dgħajjes tas- sajd tagħhom f'full-time u part-time u l-kwantita totali ta' sajjieda kienet ikkwotata fid-domanda parlamentari ta' l-istess interpellant nru 10917.

SAJJIEDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformani bl-iżviluppi li l-Gvern kellu fin- negozjati tiegħu dwar il-każ tas-sajjieda Maltin u Għawdxin li sofrew danni fl-ibħra internazzjonali tar-reġjun tal-Mediterran mis-sajjieda Tunesini?

Meta sar l-ewwel kuntatt uffiċjali bejn iż-żewġ ministri tas-sajd taż- żewġ pajjiżi u meta se jkomplu dawn il-konsultazzjonijiet?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant illi l-Ministeru ta' l-Affarijiet Barranin u l-Ambaxxatur ta' Malta f'Tuneż għamlu r- rapreżentazjonijiet tagħhom lill-uffiċjali għolja tal-Gvern Tuneżin u lill- Ambaxxatur ta' Tuneż f'Malta.

Il-Gvern Tuneżin minn naħa tiegħu wiegħed li ser jagħmel verifika tal-fatti irrapurtati u jikkomunika lura ir-riżultati.

Ma saru l-ebda laqgħat bejn il-Ministri rispettivi pero f'April li għadda kienet saret żjara f'Tuneż fejn iltaqgħu iż-żewġ Diretturi tas-Sajd.

Il- konsultazzjoni bejn id-Dipartimenti għada għaddejja permezz ta' korrispondenza.

SAJJIEDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: B'riferenza għal każ li nqala' bejn sajjieda Maltin u Tuneżin u l- iżvantaġġ kbir li qed jiffaċċjaw is-sajjieda Maltin u Għawdxin, jista' l- Ministru jinformani x'miżuri temporanji qed jieħu l-Gvern Malti u l-Armata sabiex fiċ-ċirkostanzi jipproteġi l-qagħda kritika li jinsabu fiha s- sajjieda Maltin u Għawdxin?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta tal- Mistoqsija Palamentari numru 11478 u nżid ngħid illi meta s-sajjieda Maltin javżaw lill-Malta Radio li ħerġin fuq il-fishing grounds, il-Patrol Boats joħorġu fuq Patrol qrib l-istess fishing grounds.

Jiena nemmen li ma jkunx għaqli li nieħdu azzjonijiet bil-mezzi ta' l-armata għax dawn jistgħu jiġu interpretati bħala aggressjoni u jirrovinaw ir-rapport ta' Buon Vicinat" li jeżisti bejn iż-żewġ pajjiżi ġirien ta' xulxin.

Inżid ngħid li wara l-inċidenti li saret referenza għalihom, is-sajjieda tagħna ħarġu jistadu fl-istess ibħra mingħajr xkiel.

KUMITAT GĦAR-RESTAWR TAL-KOTTONERA - REMUNERAZZJONI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid x'remunerazzjoni u x'benefiċċji u allowances oħra jgawdu ċ-chairman u l-membri tal-Kumitat tar-Restawr tal-Cottonera?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Naħseb li l-Onor.

Membru qed jirreferi għall-Kumitat tar-Riabilitazzjoni tal-Kottonera.

Iċ-Chairman u l-Membri ma għandhom l-ebda remunerazzjoni u l-ebda benefiċċju.

CENTRAL INFORMATION MANAGEMENT UNIT - EXECUTIVES

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Prim Ministru: B'riferenza għal avviż li deher fil-ħarġa ta' l-10 ta' Awissu, 1999 ta' The Times igħid min huma l-erba' executives li ntgħażlu mis-central information management unit billi jagħti l-isem, il-kunjom, l-indirizz, il-curriculum vitae u dettalji dwar salarji, benefiċċji u allowances li ġew offruti kif ukoll igħid minn min kien kompost il-Bord ta' l-Għażla ta' dawn l-executives?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ninsab infurmat li l-proċess ta' l-għażla għall-pożizzjonijiet ta' executives mas-central information management unit għadu ma ntemmx.

SOCIAL WELFARE DEVELOPMENT PROGRAMME - EXECUTIVES

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: B'riferenza għall-avviż li deher fil-ħarġa ta' The Times ta' l-10 ta'Awissu, jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid min intgħażel għall-post ta' Chief Executive officer tas-Social Welfare Development Programme billi jagħti l-isem, il-kunjoni, l-indirizz u l- curriculum vitae u jgħid x'salarju, benefiċċċji u allowances ingħataw lill- persuna magħżula kif ukoll jgħid minn min kien magħmul il-Bord ta' l-Għażla għat-tali sejħa għall-applikazzjoni?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-proċess ta' l-għażla għall-post ta' chief executive officer ġdid għall-Programm Ħidma Soċjali għadu mhux konkluż.

STUDJI TA' RESTAWR - STUDENTI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari numru 8133, ċioe' fid- deċiżjoni dwar kemm daħlu u se jiddaħħlu studenti fiċ-Ċentru ta' Malta għar- restawr, jista' l-Ministru jgħid f'liema kriterji ġew deċiżi n-numri?

X'attenzjoni ngħatat għall-oportunitajiet ta' mpjiegi għal dawn il-persuni wara li jtemmu l-korsijiet li jkunu għażlu?

Jista' l-Ministru jgħid ukoll x'se jkunu l-ispejjeż totali b'mod dettaljat biex jitmexxa dan iċ-ċentru għas-snin 2000, 2001 u 2002 billi jgħid ukoll kemm se jkun hemm fondi mill- Protokoll Taljan u x'fondi sejrin jinħarġu mill-Gvern Malti?

Jista' l- Ministru jgħid x'sistemi se jintużaw u x'metodji se jiġu applikati biex il- ġestjoni tal-fondi pprovduti ssir bl-akbar trasparenza?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-kriterji fuq kemm daħlu u se jiddaħlu studenti fiċ-Ċentru Malti għar-Restawr jinkludu:

1. ir-ratio ta' studenti għal kull għalliem biex tkun assigurata l-aqwa kwalita` fit-tagħlim ta' l-istudenti;

2. il-ħtiġijiet ta' Malta fid-diversi oqsma tar-restawr u tal- preservazzjoni tal-wirt kulturali

3. il-vantaġġi li jistgħu jinkisbu mill-iżvilupp ta' dan iċ-ċentru bħala ċentru internazzjonali li jista' jattirastudenti minn pajjiżi oħra.

Filwaqt li l-Gvern ma jista' jagħti ebda garanzija ta' impieg miegħu lil dawk kollha li jtemmu l-korsijiet li jkunu għażlu, informat li wieħed ma jistax ma jikkunsidrax:

1. il-ħtiġijiet kbar ta' Malta għal ħaddiema professjonali imħarrġa fil- kamp tar-restawr;

2. il-possibilita` li ċ-Ċentru Malti għar-Restawr jattira xogħol ta' Restawr minn madwar ir-reġjun Mediterran u b'hekk ikun jista' jkabbar in- numru ta' impjiegi f'dan is-settur;

3. li l-kwalifiki mogħtija wara studji fiċ-Ċentru tar-Restawr ikunu rikonoxxuti barra minn Malta biex jippermettu gradwati miċ-ċentru biex jaħdmu internazzjonalment.

Il-fondi għas-sena 2000 huma kif jidhru fl-Estimi.

Tagħrif dwar snin oħra jista' jingħata meta jkun approvat mill-Ministeru tal-Finanzi.

Biex il-fondi jiġu ġestiti b'mod trasparenti qiegħdin u se jiġu wżati dawn is-sistemi:

1. li tiġi sottomessa stima ġenerali lill-Ministeru ta' l-Edukazzjoni u tal- Finanzi għal tlett snin bil-quddiem

2. li ċ-Ċentru jissottometti stima tal-ħtiġijiet finanzjarji tiegħu lill- Ministeru ta' l-Edukazzjoni kull tlett xhur u jingħata fondi skond dik l- istima;

3. li kull tlett xhur iċ-Ċentru jissottometti rapport fuq l-infieq tat- tlett xhur li jkunu għaddew;

4. li kull sena l-accounts taċ-ċentru jiġu ċertifikati minn Awditur u dawn jiqiegħdu fuq il-Mejda tal-Kamra;

Hu mistenni wkoll li malli s-sistema l-ġdida komputerizzata taċ-ċentru tibda tiffunzjona kompletament il-Board of Governors ikun ipprovdut management accounts kull xahar.

ĊENTRU TA' MALTA GĦAR-RESTAWR - FONDI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid x'passi ttieħdu s'issa u hemmx il-ħsieb li jittieħdu mill-ministeru tiegħu biex jassigura li l-fondi li l-gvern se jqiegħed għad-dispożizzjoni taċ-Ċentru ta' Malta għar-Restawr kemm dawk li ħerġin u joħorġu minn fondi pubbliċi Maltin kif ukoll oħrajn li jistgħu joħorġu mill-protokoll ma' l-Italja jiġu minfuqha bi trasparenza u kontabbilta' sħiħa?

Konxju l-Ministru mill-fatt li tali trasparenza fil- ġestjoni ta' tali fondi tista' tkun dubbjuża meta wieħed jirrealizza li l- Ministru li ħatar il-bord tal-gvernaturi ta' dan iċ-ċentru qiegħed bħala membru gvernatur lir-raġel t'oħtu?

ONOR.

JOHN DALLI: Il-fondi msemmija jiġu minfuqa skond normi prattikati s-soltu f`sitwazzjonijiet simili.

Din id-direzzjoni ġiet mogħtija lill- Ministeru ta` l-Edukazzjoni u, fil-fatt, numru konsiderevoli ta` talbiet għal offerti (tenders) diġa` għadda għand id-Dipartiment tal-kuntratti tramite il-Ministeru tal-Finanzi.

MINISTERU TAL-FINANZI - SERVIZZ TA' PROJECT MANAGEMENT

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 8288, jista' l-Ministru jgħid xi stħarriġ qiegħed isir mill-Ministeru tal-Finanzi fir-rigward tas- servizzi li l-Ministeru ta' l-Edukazzjoni qiegħed jitlob li jipprokura mill- Malta University Services Ltd, b'nefqa ta' madwar Lm250,000 fis-sena għal gvern billi jiġi mpjegati 13-il mpjegat ġdid ma' din il-kumpannija biex jieħdu ħsieb dawn l-oqsma: sports complexes project, universal community service project, Bighi site Development Project, IT in Education Project, College of Arts, Science and Technology Project, Museum of Contempory Art Project?

Jista' l-Ministru għaldaqstant igħid jekk id-diversi dipartimenti fi ħdan il-Ministeru ta' l-Edukazzjoni li huma owners tat-tali proġetti ppreżentawx project briefs lill-Ministeru tal-Finanzi biex igħarrfuh dwar in-nefqa nvoluta ta' kull proġett kif ukoll jelenkaw kif sejrin jiġu utilizzati l-individwi li qed jiġu proposti li jinkrew is- servizzi tagħhom mill-Malta University Services Ltd?

Ma jaħsibx li wieħed għandu jara jekk tali servizzi jistgħux jingħataw minn individwi li huma diġa' fi ħdan is-servizz pubbliku jew f'xi enti governattiva oħra kif ukoll jekk il-Ministru jikkonsidrax li joħorġu sejħiet għall-offerti separati fi ħdan il-każ sitta, biex tali servizzi jiġu prokurati ad hoc mid- dipartmenti rispettivi li ilhom jiġu ivvotati l-fondi meħtieġa biex jiġi mplimentati inizjattivi tali?

Il-Ministru jaqbel li fis-sitwazzjoni attwali tal-finanzi pubbliċi l-gvern għandu jidħol garanzija biex jiġu mpjegati 13-il persuna ġdida ma' kumpannija ta' l-Universita' li l-fondi tagħha jrid jipprovdihom il-Gvern?

Jista' l-Ministru jgħid ukoll jekk tali proġetti ġewx inkorporati mid-diversi dipartimenti fis- sottomissjonijiet li huma bagħtu lill-ministeru tiegħu bħala parti mill- Business Plan Documents għas-snin 2000, 2001 u 2002, kif ukoll igħid x'inhu previst li jiġi vvotat għal tali inizjattivi?

Il-Ministru jikkonferma li tkun irresponsabbilta' li tali aġir ta' nies minn ministeru ieħor, jitħalla jfixkel l-isforzi ta' l-uffiċjali tal-ministeru tiegħu biex jiġi kkontrollat l- infiq pubbliku?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onorevoli Interpellant li s`issa l- Ministru tal-Finanzi approva żewġ proġetti biss, dak li jirrigwarda l-IT in Education u l-ieħor dwar iċ-Ċentru Malti għar-Restawr f`Bighi.

Għal dawn il-proġetti, fl-Estimi għas-sena 2000 qegħdin nallokaw l-ammonti Lm1 miljun u Lm400 rispettivament.

Barra minn hekk qed issir allokazzjoni ta` ammont ieħor biex jinbnew kumplessi sportivi.

Din l-allokazzjoni qegħda ssir minn fondi tal-lotteriji instantanji skond kif jipprovdi l-artiklu Nru. 10 tar- Regolamenti dwar il-lotteriji instantanji kif emmendati b`Avviż Legali Numru 135\97.