MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 232 It-Tlieta, 1 ta' Frar, 2000 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 232

It-Tlieta, 1 ta' Frar, 2000

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-6.08 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 1 ta' Frar, 2000

WERREJ MINUTI 503

KUNSENS GĦAL ATTI 503

PETIZZJONI 503

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 503

TQEGĦID TA' KARTI 507

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IR-RIFUĠJATI (IT-TIENI QARI)

REFUGEES BILL (SECOND READING) 508

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR DAZJU TAS-SISA

(EMENDA NRU.

2) (IT-TIENI QARI)

EXCISE DUTY (AMENDMENT) BILL(SECOND READING) 516

AĠĠORNAMENT 532

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 537

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru 231 li saret fl-1 ta' Frar, 2000 ġew konfermati.

KUNSENS GĦAL ATTI

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): Ninforma lill-Kamra li l-President tar-Repubblika għoġbu jagħti l-Kunsens tiegħu għal:

Att Nru III ta' l-2000 – Att ta' l-2000 li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta; u

Att Nru IV ta' l-2000 – Att ta' l-2000 li jemenda l-Att dwar iċ- Ċittadinanza Maltija.

L-Onor.

Rita Law.

PETIZZJONI

ONOR.

RITA LAW: Mr Speaker, f'isem is-sindku Saviour Camilleri u f'isem il-kunsill lokali tal-Fgura qed nippreżentalek petizzjoni li nġabret minn fost ir-residenti tal-Fgura li qed jilmentaw dwar il-fatt li qed ikollhom ħafna trab iswed nieżel kontinwament f'dik il-lokalita`.

MR SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Carmelo Mifsud Bonnici.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Fil-fatt il-kunsill lokali tal-Fgura nkariga lill-Onor.

Rita Law u lili sabiex nippreżentaw din il-petizzjoni quddiem din il-Kamra.

Is-sustanza ta' din il-petizzjoni tirrigwarda, kif diġa` ntqal, dak it-trab iswed li qed joħnoq il-lokalita` tal-Fgura.

It- talba bażika tar-residenti hija li jkun hemm sforz qawwi biex naraw minn fejn ġej it-trab iswed, u jien ċert li b'din il-petizzjoni qed niġbdu l- attenzjoni ta' l-awtoritajiet konċernati sabiex dawn l-affarijiet jiġu investigati f'iktar dettall.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Ngħaddu issa għall-mistoqsijiet.

L-Onor.

Joseph Cuschieri.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

SAĦĦA - Y2K

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm intnefqu flus biex jittieħdu l-miżuri mill-ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id- dikasteru tiegħu biex tiġi evitata l-problema tal-Y2K millennium bug?

Jista' jgħid min kien inkarigat li jagħmel dan ix-xogħol u fuq liema kriterji ntgħażel?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Peress li qed nitkellmu fuq apparat elettroniku fl-Isptar San Luqa, jista' l-Ministru jgħid jekk l-apparat li jagħmel testijiet tossikoloġiċi fl-isptar huwiex bil-ħsara u kemm ilu bil-ħsara?

Matul iż-żmien li ilu bil-ħsara, kien hemm okkażjonijiet fejn testijiet li kellhom isiru ma sarux, naturalment bi spiża addizzjonali għall-gvern?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, ma naħsibx li l-Onor.

Interpellant qed jippretendi li se nagħtih risposta su due piedi.

Ovvjament biex ikollu l- informazzjoni korretta nitolbu jagħmilli d-domanda bil-miktub u nkun nista' niċċekkjalu.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Billi fl-isptar hemm postijiet sensittivi li fihom hemm life-support machines - ngħidu aħna fl-ITU, l-SCBU u t-theatres - fejn prattikament ikollok pazjenti miżmuma ħajjin permezz tal-makni, x'prekawzjonijiet ittieħdu minħabba l-Y2K?

Jikkonferma l-Ministru li fil- fatt it-testijiet fuq l-apparat kollu kienu jsiru kull siegħa u kien jintbagħat rapport kull ċertu ħin biex jiġi assigurat li malli taqleb is- sena ma jkunx hemm faults fis-sistemi li, kif għedt, fuqhom tiddependi ħajjet il-pazjent.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Naħseb li huwa importanti li wieħed jgħid li l- preparamenti għall-eventwalita` li jistgħu jinqalgħu xi problemi bil-Y2K bdew fil-fatt jiġu tackled sentejn qabel is-sena 2000.

Kien hemm ħafna livelli li wieħed ried jiċċekkja, anke f'dak li għandu x'jaqsam ma' prijoritajiet, u fil-fatt meta qlibna s-sena ma kien hemm l-ebda ħsara kkaġunata mill-Y2K - fil-fatt dan diġa' għedtu - ħlief li kien hemm xi tnejn jew tliet computers li d-data tagħhom riedet tiġi reset manwalment.

Naħseb li l-eżerċizzju kien iżjed intensifikat f'dawk il-postijiet li semma l-kollega tiegħi fejn jintużaw life-support machines, fejn mhux biss saru l-preparamenti qabel imma peress li ħafna minn dan l-apparat ukoll jiddependi fuq servizzi anċillari li huma pprovduti barra mid-dipartiment, ħsibna wkoll għall-eventwalita` ta' power failure jew communications failure min-naħa ta' dawk li jipprovdulna s-servizzi.

Fil-fatt kellna sistema ta' komunikazzjoni għalina kif ukoll assigurajna li l-units li huma life-supporting - bħall-ITU, is-CCU, l-SCBU - jiġu ċċekkjati ripetutament u dawn anke ġew tested għal ċertu żmien bis-sistema tal-generator li jipprovdi l-isptar.

Nikkonferma wkoll li matul il-ħin kritiku tal-bidu tas-sena d-direttivi kienu sabiex l-apparat kollu - pero` ovvjament b'attenzjoni partikolari għall-apparat f'areas sensittivi - jiġi ċċekkjat repetutament, u kien anke qed jintbagħat rapport kull siegħa mill-ITU dwar l-andament kollu .

Naħseb li dan huwa ċertifikat għad-dedikazzjoni li wrew u għall-impenn li ħadu dawk kollha involuti f'dan l-eżerċizzju.

MR SPEAKER: L-Onor.

George Vella, domanda supplimentari.

ONOR.

GEORGE VELLA: Sur President, nieħu gost nisma' li l-millennium bug m'għamlet xejn ħażin fis-sistema pero` jidher li hemm bugs oħra li qegħdin jheddu s-sistema tas-saħħa!

Kulħadd jaf li bħalissa hawn għajta kważi popolari dwar in-nuqqas ta' iġene u l-ħmieġ li hemm fl-isptar.

Ma neħux pjaċir ngħid dawn l-affarijiet pero` xtaqt kieku l-Ministru jispjegalna eżatt x'inhi s-sitwazzjoni bħalissa u x'inhuma x-short term u l-long term measures li qed jieħu ħalli din is-sitwazzjoni titneħħa.

Żgur li m'hijiex xi ħaġa sabiħa li malli lil xi ħadd tgħidlu li għandu bżonn imur l-isptar, ir-risposta mal-ewwel tkun li ma jridx imur minħabba l-ħmieġ.

Il-Ministru jaf li m'iniex qed ngħid dan bħala kritika imma qiegħed nistaqsi sabiex il- poplu jkun jaf x'qed jiġri.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, naħseb li hemm xi ħaġa stramba fin- nofs għax ġimgħatejn u nofs ilu, fuq il-programm "Xarabank" , sar speċi ta' survey fejn it-telespettaturi ntalbu jagħtu r-reazzjoni tagħhom dwar nuqqas ta' ndafa o memo fl-isptar, u l-feedback ma kenitx negattiva, anzi 53% ta' dawk li ċemplu qalu li kienu sodisfatti mis-servizzi tas-saħħa.

Pero` ħalli ngħid x'għamilna, Sur President.

Fil-fatt qabel ma aħna nidejna din ir-riforma kellna diskussjonijiet estensivi maż-żewġ unions konċernati u dawn qablu dwar il-bżonn ta' din ir- riforma, għaliex irrealizzaw li bħar-riforma li kienet saret qabilha - qed nirriferi għar-riforma li kienet saret mil-laundry - stajna naslu biex lill- poplu Malti nagħtuh servizz aħjar, il-ħaddiema jkunu iktar motivati, il-job satisfaction u l-performance u l-output tagħhom jitla, il-poplu Malti jiffranka l-flus filwaqt li l-introjtu tal-ħaddiema jikber b'rata sostanzjali jekk dawn jifformaw koperattiva għalihom.

Dawn kienu l- affarijiet li ħeġġewna nagħmlu din ir-riforma, u hekk għamilna.

Ovvjament kull riforma titlob bidla fil-mentalita` u sfortunatament din il- bidla għad hemm min jirreżistiha.

Biżżejjed ngħid li minn complement ta' 172 li kien miftiehem bejn id- diviżjoni u l-unions dwar kif għandu jsir il-cleaning ta' kuljum, kienu qegħdin jirrapportaw 'il fuq minn 30 bis-sick leave u kien ovvju li anke meta bgħatna t-tobba biex jinvistaw lil min kien qed jirrapporta bis-sick - u t-tobba min-naħa tagħhom iċċertifikaw li dawn kienu tajbin għax-xogħol - il-ħaddiema kienu jerġgħu jidħlu lura għax-xogħol iżda l-għada jerġgħu joħorġu bis-sick leave.

Ħabat ukoll li meta nidejna din ir-riforma kienet waslet l-aħħar tas-sena, kien hemm numru ta' nies li kellhom il-leave ippjanat u allura ovvjament kellna xi ftit tad-diffikulta'.

Nista' ngħid ukoll li minkejja l-ftehim li għamilna, hemm numru ta' ħaddiema li għadhom sal-lum jirrifjutaw li jidħlu għax-xogħol u minħabba f'hekk u minħabba wkoll li kien hemm ħaddiema minn dipartimenti oħra li wrew ix-xewqa li jiġu jagħmlu xogħol ta' tindif fl-isptarijiet, inħarġet ċirkolari interna fost id-dipartimenti li titlob li min irid jaqleb għal din is-sistema l-ġdida jista' japplika biex jagħmel dan.

Fil-fatt l- applikazzjonijiet se jiftħu għal ftit sigħat biss is-Sibt li ġej.

Dan qed nagħmluh sabiex niżguraw li fuq il-karta jkollna mhux biss il-172 ħaddiema li hemm miftehma mal-unions imma jkollna 200 ruħ, ovvjament bit-30 ruħ żejda jagħmlu tajjeb għal dak is-sick leave u l-vacation leave li jittieħed.

Ittieħdu wkoll miżuri oħra, fosthom li nxtara apparat li waqt li jiffaċilita x-xogħol tal-ħaddiema fl-istess ħin jagħti prodott aħjar u jnaqqas it-tbatija.

Fil-fatt hawnhekk għall-ewwel ġara l-istess għax fl- ewwel jiem li ġibna l-apparat kulħadd irrifjuta li jibda jħaddmu biex imbagħad l-għada sibna li kulħadd qiegħed jiġġieled biex jużah, għaliex meta raw ir-riżultati kulħadd ried jaħdem bih.

Miżuri oħra li qegħdin jittieħdu huma li fi ftit taż-żmien ieħor - jew aħjar fi żmien ġimgħatejn oħra - min qed joffri materjal għall-cleaning se jġib expertise minn barra biex jibda jagħti training lin-nies tagħna b'metodi ta' cleaning ġodda.

Ma nistgħux nibqgħu marbutin mal-cleaning kif kien għaddej għal dawn l-aħħar 50 sena - illum il-metodu kif tnaddaf sptar inbidel radikalment - u biżżejjed wieħed jgħid li qabel konna nużaw diżinfettanti l-ħin kollu u llum nafu li l-użu eċċessiv tad-diżinfettanti huwa kaġun - mhux waħdu - tal-mikrobi ġodda li huma reżistenti għall- antibijotiċi.

Dan kollu nbidel u llum l-indafa ġewwa l-isptarijiet ħadet livell professjonali u dik hija l-mira li rridu nilħqu.

Kif għedt, ħafna jiddependi fuq il-koperazzjoni ta' min ikun qiegħed iħaddan dawn ir-riformi u hawnhekk għal darb'oħra rrid nirringrazzja lill- unions, kemm il-GWU kif ukoll il-UĦM, talli meta kien hemm xi ħaddiema li pprovaw ixewxu lil ħaddiema sħabhom milli jidħlu jagħmlu x-xogħol, kienu huma stess li mill-ewwel bagħtu lir-rappreżentanti tagħhom biex ifiehmu lill-ħaddiema li dak li qiegħed isir huwa kollu għall-ġid tagħhom stess u għat-titjib tas-servizz.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mifsud Bonnici, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Peress li llum infetħet il-poliklinika ta' Bormla u ġejna murija diversi apparat modern u sofistikat, jista' l- Ministru jagħti spjegazzjoni ta' l-apparat u jgħidilna jekk huwiex Y2K compliant?

Jista' l-Ministru jgħidina wkoll kemm ġie jiswa l-apparat ta' l- għajnejn, tad-dentistrija u tas-servizzi l-oħrajn kollha li l-poliklinika ta' Bormla se tibda tagħti?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Fil-fatt il-proġett tar-refurbishment tal-health centre ta' Bormla nbeda fl-1994 - wara diskussjonijiet li kienu saru bejn il-ministru ta' dak iż-żmien, l-Onor.

Louis Galea, u s-sindku ta' Bormla - iżda huwa fatt ukoll li l-health centre ta' Bormla hija waħda minn dawk il- health centres li sfortuntament kienu bdew bħala miżura ta' emerġenza - u allura l-post qatt ma kien adegwat li joffri dan it-tip ta' servizz - u ovvjament minħabba f'hekk kien hemm bżonn ta' tibdil kemm strutturali kif ukoll operattivi.

Irrid ngħid li wara li jitlesta r-refurbishment, in- nefqa kapitali se tkun tlaħħaq għal madwar Lm0.25 miljun.

Sfortunatament minħabba ċirkostanzi li m'għandniex kontroll fuqhom, fosthom in-nuqqas ta' tobba f'livell ta' kura primarja, ma stajniex noffru s-servizzi kollha li għandha l-potenzjal li toffri din il-health centre.

Pero` minkejja dan kollu u minkejja li ftaħniha fuq sigħat ridotti qegħdin diġa` noffru numru ta' servizzi li qabel ma kenux jeżistu.

Qabel fil-fatt kulma kien hemm kienu visiting room tat-tabib, treatment room u well-baby clinic.

Illum, ovvjament minkejja li ftaħna b'servizzi ridotti, qegħdin noffru servizzi ta' gynaecology, podoloġija, fiżjoterapija, speech therapy u minn hawn u ftit ta' żmien ieħor se niftħu wkoll is-servizzi tad- dentistrija.

Huwa ttamat li malli jiggradwaw l-ispiżjara l-ġodda nkunu f'pożizzjoni wkoll li niftħu l-ispiżerija.

Ċertament li d-dewmien fil-ftuħ ta' din l-ispiżerija mhux ġej min-nuqqas ta' impenn min-naħa tal-gvern - għax saħansitra konna ħriġna l- applikazzjonijiet biex jiġu recruited spiżjara mill-privat iżda sfortunatament ħadd ma applika - imma jidher li din il-problema tar- recruitment, minkejja li hija kronika u minkejja li ttieħdu ċerti miżuri biex tiġi indirizzata, sal-lum għadha magħna.

Rigward l-apparat nista' ngħid li kollox inxtara brand new.

M'għandix iċ- ċifra ta' kemm qam l-apparat innifsu pero`, kif għedt qabel, ir- refurbishment kollu tal-health centre ta' Bormla sewa madwar Lm0.25 miljun.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mizzi, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

JOE MIZZI: Peress li ssemma li nxtara apparat għall-poliklinika ta' Bormla, jista' l-Ministru jagħti assigurazzjoni li se jkun hemm min iħaddem dan l-apparat?

Irrid ngħid ukoll li fi żmien li l-poliklinika kienet tagħlaq fit-8.00 p.m., l-anzjani tal-Kottonera li kienu jiġu bżonn dan is-servizz kienu jiġu mitluba jmorru Raħal Ġdid u minħabba n-nuqqas ta' trasport kien ikollhom jistennew sa l-għada filgħodu.

Ma jidhirlux li huwa ta' għajb li din il-poliklinika għadha m'hijiex qed tagħti servizz bil- lejl, minkejja dan l-apparat kollu?

Ma jidhirlux li kien ikun aħjar kieku ħarreġ lin-nies ħalli l-poliklinika tinfetaħ b'nies addestrati?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, aħna b'mod responsabbli dehrilna li aħjar niftħu l-health centre b'servizzi limitati milli nħalluha wieqfa u ma taħdimx.

(Interruzzjonijiet) Qed nifhem sew li l-Onor.

Interpellant qed jimplika li kien żball li ftaħniha b'servizzi limitati?

MR SPEAKER: L-Onor.

Mizzi.

ONOR.

JOE MIZZI: Jien qed ngħid li peress li għandkom ħafna flus x'tonfqu f'affarijiet oħra, misskom ħarriġtu lin-nies ħalli din il- poliklinika tkun tista' tiftaħ għal 24 siegħa!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Dan huwa argument li ma tantx inħobb nidħol fih, fis-sens li ma neħux gost meta d-diskussjoni fuq is-saħħa tmur fuq livell politiku, imma donnu li l-Onor.

Membru hekk jixtieqni nagħmel.

Naħseb li n-nuqqas ta' tobba la ġara f'dawn l-aħħar sentejn u lanqas ġara fl-aħħar erba' jew ħames snin - in-nuqqas ta' tobba fil-kura primarja hija xi ħaġa kronika li gvern wara ieħor ipprova jindirizza mingħajr suċċess - u tant kienet problema anke fi żmien l-amministrazzjoni l-oħra, li l-ministru ta' dak iż-żmien kien talab rapport dwar il-possibbilta` li l-health centres jibdew jagħlqu bil-lejl.

F'dak ir-rapport kien ġie ssuġġerit li minħabba n- nuqqas ta' tobba, jibqgħu miftuħin biss erba' health centres - f'dak l- istudju kien ukoll identifikat diġa` li l-health centre ta' Bormla tagħlaq bil-lejl - fosthom dik ta' Raħal Ġdid pero` l-ministru ta' dak iż-żmien ma mexiex fuq dawk il-pariri.

Irrid ngħid hawnhekk li jekk wieħed iħares lejn in-numru ta' nies li jattendu l-health centres matul il-lejl - m'iniex qed nirriferi għal ta' Bormla biss imma għall-health centres l-oħrajn kollha - isib li on average il-pazjenti li jagħmlu użu mill-health centres matul is-sigħat ta' bil-lejl huma biss erbgħa jew ħamsa f'kull health centre, u dawk li verament ikollhom bżonn is-servizz tat-tabib huma l-eċċezzjoni aktar mir-regola.

Minkejja dan aħna xorta waħda mpenjati li malli jkollna manpower biżżejjed biex inħaddmu l-health centres anke dik ta' Bormla, m'aħniex se nonqsu milli nagħmlu hekk.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: B'riferenza għall-allegat każ ta' infermier fl- Isptar San Luqa li ħa flus biex jirranġa transfer, jista' l-Ministru jgħid x'investigazzjonijiet għamel il-ministeru u jekk ħax stqarrijiet mingħand individwi?

M'iniex qed nirriferi għal investigazzjonijiet mill-pulizija imma mill-ministeru.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Nista' ngħid li dawn l-allegazzjonijiet kienu ilhom isiru mill-persuna involuta billi kienet tavviċina nies fis-segretarjat, pero` jien kont insistejt magħhom li jekk ma jkollniex dawn l- insinwazzjonijiet bil-miktub ma kontx lest nieħu passi.

Fil-fatt wara ħafna tentattivi, il-persuna li kienet qed tagħmel l-allegazzjonijiet bagħtet ittra reġistrata lid-dipartiment u għaxar minuti wara li waslet l- ittra jien ċempilt lill-permanent secretary u dan kien qalli li se jgħaddiha lill-pulizija biex jibdew l-investigazzjonijiet.

Min-naħa tad- diviżjoni ma naħsibx li huwa lok li wieħed jagħmel investigazzjonijiet, iktar u iktar meta jinvestigaw din il-kawża hemm il-pulizija u l-persuna li allegatament għamlet dan il-ksur ġiet imtella' l-qorti.

Jiġifieri l-każ kollu bħalissa qiegħed f'idejn il-pulizija.

L-unika ħaġa li rrid inżid hi li malli l-persuna tressqet il-qorti, kif jiġri f'kull każ bħal dan, ġiet sospiża mix-xogħol sakemm ikollna l-eżitu tal-kawża.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Viċi Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar benefiċċji tas-sigurta` soċjali mħallsa mill-gvern matul l-1999, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 13219.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IR-RIFUĠJATI

REFUGEES BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mill-1 ta' Frar 2000.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Il-Ministru Tonio Borg huwa in possession bil-winding-up.

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Sur President, dalgħodu kont qed nispjega għaliex inħasset il-ħtieġa li ssir liġi dwar ir-rifuġjati u għedt li għalkemm huwa veru li l-gvern Malti rratifika l-konvenzjoni ta' Ġinevra fl-1971, dak iż-żmien ma kienx faċli bħal-lum li ssiefer u terġa' ir-riżervi li konna għamilna tant kienu jnaqqsu l-effett tal-konvenzjoni li ma kienx hemm għalfejn, jew għallinqas ma nħassitx il-ħtieġa li jkun hemm liġi lokali li tinkorpora l-konvenzjoni.

Illum, bl-esperjenza taż-żmien, u wara li bdejna naċċettaw rifuġjati oltre l-obbligi internazzjonali tagħna, inħasset l-ħtieġa li ssir liġi, anke għaliex bl-ispostament u l-movimenti tan-nies u biż-żieda ta' rifuġjati mhux f'pajjiżna biss imma f'kull pajjiż fil-Mediterran, lanqas jagħmel sens li l-gvern Malti jibqa' jiddependi fuq organizzazzjoni 'l barra minnu biex tiddeċiedi min hu rifuġjat f'Malta.

Sal-lum rifuġjat huwa biss dak li huwa rikonoxxut mill-United Nations HigfHigHigh Commissioner for Refugees (UNHCR) kif rappreżentat f'Malta bħala operational partner mill-kummissjoni ta' l-emigranti u fl-aħħar mill- aħħar b'deċiżjoni li ssir mill-aġenzija tal-UNHCR f'Ruma għaliex Malta tagħmel ma' Ruma f'dik li hija ġurisdizzjoni.

Issa jien jidhirli li din is- sitwazzjoni m'hijiex aktar tollerabbli; jekk inħarsu lejn pajjiżi oħrajn naraw li ftit għadhom dawk li jiddependu esklussivament għar-rikonoxximent lokali tad-drittijiet tar-rifuġjati minn organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti.

Dalgħodu għedt ukoll li din il-liġi qiegħda ssir għaliex hija tajba - tant hija tajba li fil-fatt iż-żewġ partiti qabblu magħha - u jekk tgħina għad-dħul tagħna fl-Unjoni Ewropea allura hija tajba doppjament, pero` m'hijiex tajba biss għaliex għandna bżonnha biex nidħlu fl-Unjoni, imma hija tajba fiha nnifisha.

Jekk wieħed jirraġuna bil-mod li beda jargumenta bih l-Onor.

Gulia, allura nispiċċaw ngħidu li l-pajjiżi li m'humiex fl- Unjoni ma jħarsux id-drittijiet tar-rifuġjati jew inkella m'għandhomx liġijiet li jħarsu d-drittijiet tar-rifuġjati.

Bħalissa kulmin jara l-aħbarijiet sema' bit-tifel Cuban li salva mill- għarqa waqt li kien qed jaħrab minn Cuba lejn l-Amerika pero` ommu mietet.

Il-kwestjoni li qamet hija jekk skond il-liġijiet ta' l-Amerika dan it- tifel għandux jitqies bħala rifuġjat, għaliex jista' jiġi ppersegwitat jekk imur lura f'pajjiżu, jew inkella jekk għandhiex tirbaħ il-patria potestas tal-missier naturali li għandu dritt jieħu ħsieb lil ibnu.

Jiġifieri jeżistu f'pajjiżi oħrajn liġijiet fejn jiġi rikonoxxut rifuġjat mingħajr il- bżonn ta' intervent ta' l-UNHCR u l-maġġoranza kbira ta' dawn il-pajjiżi m'humiex fl-Unjoni.

Naturalment fil-policies ta' l-Unjoni hemm stand komuni għar-rigward tar-rifuġjati, fis-sens li kull min jidħol fl-Unjoni jrid jiggarantixxi ċerti drittijiet għar-rifuġjati.

Imma x'hemm ħażin fiha din?

Jiena diġa` spjegajt għaliex din il-liġi dwar ir-rifuġjati ma saritx qabel u għedt li r-raġuni kienet li minn mindu kellna r-ratifika tal-konvenzjoni l-problema ma bdietx tinħass, filwaqt li llum iċ-ċirkostanzi jimmilitaw favur liġi lokali b'istituzzjonijiet u organi lokali li jirrikonoxxu l- istat tar-rifuġjat.

Fl-introduzzjoni tiegħi għal din il-liġi kont għedt li huwa veru li jista' jkun il-każ li dawk li se jiġu rikonoxxuti bħala rifuġjati se jiġu rikonoxxuti malajr u dan jista' iġib miegħu żieda fin-numru ta' rifuġjati, imma bl-istess argument wieħed għandu jgħid ukoll li issa li se jkollna l- organi lokali jiddeċiedu dwar l-istatus ta' rifuġjat, dawk li m'humiex rifuġjati u dawk li qegħdin jabbużaw mis-sistema u japplikaw għal status ta' refuġjat, il-każ frivolu u vessatorju tagħhom ukoll se jiġi deċiż aktar malajr.

Jiġifieri din hija xabla b'żewġt ixfafar għax dawk il-każi ġenwini se jiġu rikonoxxuti aktar malajr u l-każi mhux daqshekk ġenwini wkoll se jiġu rifjutati aktar malajr u dawk il-persuni li ma jirnexxilhomx jippruvaw li huma rifuġjati, sakemm ma jgawdux minn xi drittijiet oħra taħt din il-liġi ta' ħarsien temporanju, jitkeċċew minn pajjiżna.

Sur President, l-Onor.

Jose` Herrera fid-diskors tiegħu issuġġerixxa li min japplika għall-istatus ta' rifuġjat u ma jirnexxielux jirbħu, allura jitqies li jkun wettaq reat kriminali.

Jien naħseb li din hija miżura drakonjana li tista' tagħmel aktar ħsara milli ġid u tista' wkoll tiskorraġixxi nies ġenwini milli japplikaw għaliex dan qisek qed tagħmel liġi li tgħid li min imur il-qorti u jitlef il-kawża allura jkun ikkommetta reat kriminali.

Imbagħad wara kollox fid-dinja x'inhu daqshekk ċar li tgħid "dan" żgur huwa frivolu u vessatorju u "dak" m'huwiex?

Għalhekk aħna deherilna li l-piena ta' min japplika u ma jirnexxielux għandha tkun li jitkeċċa minn Malta mhux li nibagħtuh il-ħabs.

F'dak li "The Malta Independent" iddeskriviet bħala "a hard hitting speech", l-Onor.

Herrera, għalkemm qal li se jivvota favur tagħha, ikkritika bl-aħrax din il-liġi u fost affarijiet oħra issuġġerixxa li għandhom jiġu kkonsidrati bħala kriminali dawk ir-rifuġjati li ma jirnexxielhomx jippruvaw l-istatus tagħhom ta' rifuġjat.

Jiena ppruvajt infittex biex nara jekk din teżistix fil-konvenzjoni ta' Ġinevra ta' l-1951 pero` ma sibtha mkien u ma skantajtx li ma sibtha mkien, bħalma ma skantajtx lanqas li fil-konvenzjoni ta' Ġinevra ta' l-1951 ma sibt imkien id-dritt suġġerit minn xi membri ta' l-oppożizzjoni - mhux minn kulħadd - li nissospendu din il-liġi f'każi ta' emerġenza.

Dawn il- kelliema ssuġġerew li jekk ikun hemm xi kriżi f'xi pajjiż ġar tagħna li minħabba fiha jkun hemm moviment kbir ta' nies - per eżempju jsir kolp ta' stat f'pajjiż viċin tagħna fejn minn demokrazija ssir dittatura jew minn dittatura ssir dittatura oħra u jaħarbu n-nies minn dak il-pajjiż u b'xi mod isibu ruħhom f'pajjiżna - allura nissospendu l-liġi tar-rifuġjati.

Jien naħseb li this is begging the question, għaliex din il-liġi tar- rifuġjati u d-drittijiet tagħhom jinħassu l-aktar meta jkollok proprju dan l-ispostament ta' nies, jiġifieri aħna ma nistgħux nagħmlu l-liġi tperper fil-bnazzi mbagħad fil-maltemp inniżluha.

Terġa' u tgħid, imkien fil- konvenzjoni ta' l-1951 ta' Ġinevra ma hemm id-dritt li xi pajjiż firmatarju ta' din il-konvenzjoni jissospendi l-effetti tal-liġi tiegħu għalkemm xi ħadd mill-kelliema qal li l-Italja għandhom xi ħaġa simili.

Jiena ċċekjajt kemm ma' l-attorney general kif ukoll ma' l-ambaxxata tagħna fl-Italja, pero` ma rriżultali li hemm l-ebda liġi fl-Italja li tagħti dritt lill- Gvern Taljan li jissospendi l-liġi dwar ir-rifuġjati.

Issa hawnhekk ta' min wieħed jgħid li aħna forsi għandna problema żgħira ta' rifuġjati imma t-Taljani għandhom problema ħafna akbar.

U meta ngħid "ħafna ikbar" m'iniex qed nirriferi biss għall-imigrazzjoni llegali minħabba l-konfigurazzjoni ta' pajjiżhom u minħabba li hemm ħafna pajjiżi viċin tagħhom fejn hemm inkwiet, partikolarment ir-repubblika kif kienet qabel tal-Jugoslavja, imma qed nirriferi wkoll għall-problema tar- rifuġjati.

Jiġifieri l-konvenzjoni mhux biss ma tgħidx li tista' tissospendi l-liġi dwar ir-rifuġjati, talli tgħid li jkunu jistgħu jinħolqu ċentri ta' emerġenza fejn ikunu jistgħu jinżammu r-rifuġjati sakemm jiġu proċessati l-applikazzjonijiet tagħhom.

Nerġa' ngħid li dawk li se jidħlu Malta illegalment se jkunu taħt il-kustodja tal-pulizija, japplikaw jew ma japplikawx għall-istatus ta' rifuġjat.

Il-fatt li tapplika għall-istatus ta' rifuġjat ma jfissirx li se tingħatalek il-liberta` jekk inti tkun ksirt il-liġijiet ta' l-emigrazzjoni u qiegħed taħt kustodja; id-dritt awtomatiku ta' rilaxx jingħata fil-mument li tiġi rikonoxxut bħala rifuġjat.

Issa din il-liġi għaddiet minn għarbiel fuq għarbiel fuq għarbiel - kif diġa` għedt fl-introduzzjoni - jiġifieri ma saritx l-ewwel draft u għaddejniha imma għaddiet mill-għarbiel ta' organizzazzjonijiet volontarji f'Malta u għaddiet ukoll mill-għarbiet ta' l-UNHCR.

U għalkemm ma nistax ngħid li qbilna fuq kollox, fuq il-maġġoranza tal-punti mqajma kien hemm qbil u kien hemm bdil allura fl-abbozz kemm f'dak li għandu x'jaqsam ma' drittijiet ta' rifuġjati kif ukoll f'dak li għandu x'jaqsma ma' salvagwardji għal pajjiżna biex noħolqu l-bilanċ.

U jiena naħseb li din hija liġi li toħloq bilanċ bejn id-drittijiet tar-rifuġjati u d-drittijiet tal-komunita` u dan kien kkonfermat ukoll f'artiklu tal-Kap ta' l- Oppożizzjoni li dwar din il-liġi l-Ħadd li għadda, f'"It-Torċa" kiteb hekk:

"Naħseb li l-linji li qed jiġu ppreżentati bħalissa fl-abbozz iżommu l- bilanċ mixtieq skond l-esperjenza li pajjiżna kiseb f'dan il-qasam sal- lum.".

Jiġifieri anke l-Kap ta' l-Oppożizzjoni jirrikonoxxi li din il-liġi dejjem għandha tiġi applikata b'ċertu għaqal u b'ċerta prudenza imma xorta waħda rnexxielha ssib dan il-bilanċ bejn id-drittijiet li nħarsu lil pajjiżna minn ċerti abbużi u li nonoraw l-obbligi internazzjonali tagħna.

Sur President, ngħid għalija skantajt meta l-Onor.

Herrera - u nikkwotah mill-ġurnal "l-orizzont" għaliex it-transcript uffiċjali kien għadu m'huwiex lest - qal li:

"Waqt li qed infittxu li nagħtu d-drittijiet kollha lill-barranin li jaħsbu biex isibu kenn f'pajiżna, donnu li qed nibżgħu nagħmlu restrizzjonijiet bħala prevenzjoni u d-deterrenti li qed nagħmlu huma redikoli.".

Mela minn naħa waħda għandna l-Kap ta' l-Oppożizzjoni li qed jgħid li rnexxielna nsibu dan il-bilanċ, u mill-banda l-oħra għandna lill-Onor.

Herrera jgħidilna li donnu qed nibżgħu nagħmlu restrizzjonijiet bħala prevenzjoni u li d-deterrenti li qed nagħmlu huma redikoli."

L-Onor.

Membru fisser il-liġi bħala li qisna qed nibżgħu nagħmlu l-kontrolli minħabba l-Ewropa.

Dejjem l-Ewropa teħel - anke jekk ma tagħmilx xita probabbli tort ta' l-Ewropa, u jekk tagħmel ix-xita tort ta' l-Ewropa wkoll - għax issa wkoll weħlet l-Ewropa.

Din bħal tal-planning authority u allura nistgħu ngħid li għal xi nies meta xi ħaġa ma tmurx tajjeb fil- pajjiż tort tal-planning authority u tort ta' l-Ewropa!

Jiġifieri issa għandna sitwazzjoni fejn dwar l-istess liġi li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni qed jgħid li ħolqot dan il-bilanċ, l-Onor.

Herrera qed jgħidilna li qisna qed nibżgħu nikkontrollaw minħabba l-Ewropa.

Ċertament li l-Onor.

Herrera m'huwiex in tune mal-kap tiegħu.

L-Onor.

Membru qalilna wkoll li minħabba l-liġi tar-rifuġjati, fost affarijiet oħra, se niġu inondati b'immigranti llegali.

Jiena nerġa' nirripeti li din il-liġi tar-rifuġjati m'hi se ddgħajjef xejn mill-ġlieda kontra l-immigrazzjoni legali u se mai, il-mixja lejn l-Unjoni Ewropea se ġġegħelna - anke jekk ma rridux - insaħħu l-fruntieri tagħna kontra l- immigrazzjoni llegali għaliex is-sistema ta' Schengen, apparti milli tintroduċi visas fuq l-hekk imsejħa common list - li fil-maġġoranza kbira tagħhom aħna diġa` ninsabu allineati magħhom bħala visas - minħabba li tagħti d-dritt li min jidħol f'Schengen country jista' jiċċirkola mhux f'pajjiż wieħed imma f'kull pajjiż tas-sistema Schengen, allura jkollna bilfors ninvestu sabiex ikollna sistema ta' informazzjoni abbażi ta' Schengen sabiex insaħħu l-fruntieri tagħna kontra l-immigrazzjoni llegali.

Għaliex jekk inkunu fis-sistema ta' Schengen, għal min jirnexxilu jinfed iċ- ċintorin li jdawwar il-pajjiżi tax-Schengen imbagħad tkun aktar faċli għalih biex minn Malta jmur Sqallija, minn Sqallija jmur l-Italja u mill- Italja jmur il-Ġermanja.

Jiġifieri l-mixja tagħna lejn sħubija fl-Unjoni Ewropea se mai issaħħaħ mhux iddgħajjef il-ġlieda kontra l-immigrazzjoni llegali.

THE DEPUTY SPEAKER: Ministru, ippermettili ninterrompik għaliex skadielek il-ħin u għandek bżonn il-leave of House.

Hawn leave of House?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

TONIO BORG: Nirringrazzja lill-Kamra kollha għall-indulġenza li qed turi miegħi.

Sur President, kont qed ngħid li aħna xorta waħda rridu nsaħħu l-ġlieda kontra l-immigrazzjoni llegali u minkejja l-isforzi kollha li jsiru mill- pulizija s-sistema għadha m'hijiex perfetta għax xorta waħda għad hemm min qed jgħaddi mix-xibka.

U aħna ma rridux l-immigrazzjoni llegali għal żewġ affarijiet, la rridu li noħolqu problemi lilna nfusna u lanqas irridu noħolqu problemi lil ħaddieħor, partikolarment lil pajjiżi oħrajn li huma ġirien u ħbieb tagħna u li wħud minnhom kienu ġenerużi ferm fil-konfront tagħna.

L-Onor.

Herrera kkritika wkoll id-dritt għax-xogħol tar-rifuġjati.

L- ewwelnett nerġa' nirripeti li f'Malta hawn 166 rifuġjat rikonoxxut mill- UNHCR li minnhom madwar 40 huma tfal.

Jiġifieri meta ngħidu "dritt għax- xogħol" qed nirriferu għad-dritt għax-xogħol limitatament għal dawk il- persuni li għandhom minn 16-il sena 'l fuq - għaliex f'Malta ma tistax taħdem jekk ma jkollokx 16-il sena - u li huma rikonoxxuti bħala rifuġjati.

Terġa' u tgħid din il-liġi m'hijiex se tagħtihom id-dritt għall-work permit għaliex minkejja pressjoni li saret minn diversi bnadi biex nintroduċu dan id-dritt għax-xogħol jiena għedt li għadu ma wasalx iż-żmien li din tidħol fil-liġi.

Li se nagħmlu hu li nbiddlu l-policy dwar l-għoti tal-work permits taħt l-Immigration Act ta' l-1970 u taħt dik il-liġi bil- bidla tal-policy amministrattivament se nagħtu d-dritt għax-xogħol.

B'dan il-mod, jekk xi darba l-gvern - hu min hu - f'xi mument jidhirlu li għandu jiġi rtirat dan il-privileġġ tax-xogħol, kulma jrid jagħmel huwa li ma joħroġx aktar work permits u ma jkollu bżonn jemenda l-ebda liġi.

U dan fil-fatt qabel miegħu ukoll l-Onor.

Gulia u qal li sewwa qed jagħmel il- gvern li qed jagħmel hekk.

U allura hawnhekk jiena tħawwadt ftit għaliex filli ġejna kkritikati li se b'din il-liġi se jidħlu ħafna nies u jistgħu joħolqu paniku u li d-deterrents huma redikoli, u filli jkun hemm ħaddieħor li jistaqsi jekk aħniex se nagħtu legal aid lir-rifuġjati, Jiġifieri filli qed ngħidu li jekk jista' jkun inżommuhom biex ma jersqux 'l hawn u li m'hemmx biżżejjed deterrents biex ma jersqux 'l hawn, imbagħad fl-istess nifs qegħdin nistaqsu jekk il-kondizzjonijiet f'ta' Kandja humiex tajbin u jekk aħniex se nagħtuhom legal aid.

Sur President, min jaqra l-liġi malajr jinduna li mhux se tingħata assistenza legali b'xejn lir-rifuġjati fl-ewwel stanza għax fl-ewwel stanza se jidhru quddiem kummissarju għar-rifuġjati li amministrattivament - u mhux b'deċiżjoni ġudizzjarja - jiddeċiedi jekk persuna hijiex rifuġjata jew le.

F'dak l-istadju mhux se jkun hemm assistenza legali b'xejn, se jkun hemm id-dritt li rappreżentant tal-UNHCR ikun preżenti waqt il-kollokju li jsir bejn il-kummissarju u r-rifuġjat.

Jekk imbagħad ir-rifuġjat jitlef il- każ quddiem il-kummissarju għar-rifuġjati, allura hemmhekk se jkun hemm dritt ta' appell, kemm lir-rifuġjat kif ukoll lill-ministru jekk dan ma jaqbilx ma' deċiżjoni tal-kummissarju, u jidher quddiem bord indipendenti magħmul minn tlieta min-nies.

F'dak l-istadju, peress li ma tkunx kwestjoni ta' deċiżjoni amministrattiva imma se jkun hemm sentenza dwar litigazzjoni, allura nagħtu l-għajnuna legali bl-istess mod bħalma nagħtuha lill-Maltin.

Jiġifieri jekk rifuġjat jipprova li l-mezzi tiegħu li kieku kien Malti kienu jintitolawh għal assistenza legali b'xejn, allura jingħata assistenza legali b'xejn fit-tieni stanza, jiġifieri meta jappella.

L-istess jista' jingħad rigward ix-xogħol għaliex ġejt mistoqsi jekk rifuġjat ikollux id-dritt li jirreġistra.

Il-fatt li rifuġjat li jkun jaħdem igawdi mill-istess privileġġi ta' kull min jaħdem mhux neċessarjament ifisser li jkun igawdi l-istess privileġġi tal-Maltin.

Jekk persuna barranija li nagħtuha work permit u tispiċċa bla xogħol għandha dritt tirreġistra, rifuġjat li nagħtuh work permit u jispiċċa bla xogħol ikollu l-istess dritt li jirreġistra.

Jekk il-barrani m'għandux id-dritt li jirreġistra, allura lanqas ir-rifuġjat m'għandu dritt li jirreġistra.

Jiġifieri b'dan m'aħna nagħmlu xejn speċjali; qed inpoġġuhom fuq l-istess livell bħal barranin oħrajn li tajnihom il-work permit.

L-Onor.

Anġlu Farrugia qal li f'każ li rifuġjat li ġie rikonoxxut lokalment imur lura fil-pajjiż ta' l-oriġini tiegħu, għandu jiġi kanċellat l-istatus tiegħu ta' rifuġjat.

Jiena naqbel miegħu u hekk qiegħda l-liġi; l-unika differenza hija li f'każ bħal dan mhux jiġi kanċellat l-istatus ta' rifuġjat imma l-istatus tiegħu ta' rifuġjat jispiċċa awtomatikament.

U hawnhekk nikkwota minn klawsola 15 ta' l-abbozz li tgħid: "Persuna ttemm milli jibqa' jkollha status ta' rifuġjat jekk: - ..."

Jiġifieri l-istatus lanqas jikkanċellah il-ministru imma awtomatikament jintemm jekk għaliex riedet, il-persuna reġgħet inqdiet bil-protezzjoni tal- pajjiż tan-nazzjonalita` tagħha.

Jiġifieri jekk hi tmur lura fil-pajjiż li suppost qed jippersegwitaha u ma jiġrilha xejn, allura f'dak il-każ l- istatus ta' rifuġjat tagħha jintemm u jekk terġa' tiġi Malta, trid terġa' tapplika mill-ġdid għall-istatus ta' rifuġjat.

Naturalment l-argument sod kontra din il-persuna jkun li ma tistax tgħid li qed jippersegwitawha jekk hi tkun marret lura f'pajjiżha u ma ġralha assolutament xejn.

Jiġifieri l- problema li kien qajjem l-Onor.

Farrugia hija diġa` prevvista fil-klawsola tal-liġi li semmejt.

L-Onor.

Herrera qal ukoll li rridu noqogħdu attenti għaliex jistgħu jiġu nies li jkollhom record kriminali b'delitti serji u allura se nimtlew mhux biss b'barranin li ma rridux imma anke bi kriminali li ma rridux.

Il-liġi tipprovdi għal dan u tagħti d-dritt lill-kummissarju li ma jirrikonoxxix lil xi ħadd bħala rifuġjat jekk dik il-persuna - u nikkwota minn klawsola 2 ta' l-abbozz:

"... ikun għamel reat gravi mhux ta' xorta politika barra minn Malta qabel ma jkun daħal Malta;".

Jiġifieri jekk il-kummissarju jirriżultalu li persuna kkommettiet xi reat serju barra minn Malta, allura meta jasal Malta u jitlob l-istatus ta' rifuġjat, jista' jiġi rifjutat lilu dak l-istatus.

U allura d-domanda li tqum hawnhekk hija dwar x'jiġri jekk il-persuna konċernata tikkommetti reat serju wara li tkun ġiet Malta u ġiet rikonoxxuta bħala rifuġjat.

F'dak il- każ ma tistax tirtiralha l-istatus ta' rifuġjat għaliex jew hija rifuġjat jew m'hijiex, pero` tkun tista' tkeċċiha minn pajjiżek.

Dan huwa regolat minn klawsola 17 ta' l-abbozz li tgħid li:

"Il-Ministru jista' jordna t-tkeċċija minn Malta ta' rifuġjat minħabba fis-sigurezza nazzjonali jew l-ordni pubbliku, u sakemm issir dik it- tkeċċija dik il-persuna għandha tinżamm taħt kustodja.".

Din il-klawsola tgħid ukoll li dan naturalment ikollu d-dritt li jappella minn dik id-deċiżjoni ta' tkeċċija u tgħid ukoll li:

"Rifuġjat li għalih japplika dan l-artikolu għandu jingħata perjodu ta' żmien raġjonevoli li matulu jkun jista' jfittex li jitħalla jidħol legalment f'xi pajjiż ieħor.".

U dan jirrispondi wkoll għal dak li qal l-Onor.

Michael Bonnici, li wieħed jassigura li ma jkunx hemm konnessjoni ma' delitti serji.

Rigward il-ħtieġa li jkun hemm kondizzjonijiet aħjar fejn jinżammu immigranti llegali, li fosthom jista' jkun hemm min hu rifuġjat, il-gvern din is-sena vvota Lm60,000 sabiex ikun jista' jtejjeb dawn il- kondizzjonijiet.

Jiena niftakar li fl-antik dawn kienu jinżammu jew il- ħabs jew id-depot, pero` maż-żmien kibret l-idea li dawn m'humiex kriminali għaliex ma kkommettew ebda reat; dawn il-persuni se mai daħlu f'pajjiżna illegalment imma m'humiex kriminali.

Allaħares kull min jikser il-liġi huwa kriminal!

Jekk inti tikser il-liġi tat-traffiku, veru li tkun għamilt xi ħaġa żbaljata, imma b'daqshekk ma jfissirx li inti kriminal.

Il-kelma "kriminal" ġeneralment nirriżervawha għal dawk il-persuni li jkunu rabbew ċerta attitudni - biex ma nużax kelma oħra - fil-ksur tagħhom tal-liġi jew li jkunu kkommettew xi ħaġa serja ħafna.

Għalhekk maż-żmien ġie deċiż, minn gvernijiet differenti, li dawn in-nies li jiksru l-immigration laws ma jiġux imqiegħda ġo ħabs imma jitpoġġew ġo detention centre għalihom.

U din is-sena qed nippruvaw intejbu dawk il-kondizzjonijiet billi vvotajna Lm60,000 għal dan il-għan.

L-Onor.

Rita Law għamlet diskors - fl-opinjoni tiegħi pożittiv ħafna - dwar il-ħtieġa li nagħrfu d-differenza ta' rifuġjat u meta jkun hemm każ ġenwin ta' rifuġjat nassiguraw li nħarsu d-drittijiet tiegħu; diskors ferm differenti minn diskorsi oħrajn ta' xi membri ta' l-oppożizzjoni.

Pero` mbagħad fl-aħħar qajjmet il-punt li ġie rrapportat hekk fl-"orizzont":

"Irriferiet għall-punt li l-liġi ma tispeċifikax jekk wara li jgħaddu ħames snin mill-ħruġ ta' l-istatus ta' rifuġjat huwiex se jingħata iċ- ċittadinanza Maltija.".

Irrid ngħid li m'hi se tingħata l-ebda preferenza speċjali lir-rifuġjati biex jakkwistaw iċ-ċittadinanza Maltija aktar milli għandhom persuni barranin oħrajn f'Malta.

Aħna nafu x'inhuma r-regoli; ir-regoli huma li jekk qatt ma kont Malti jew inkella tifel ta' ċittadin Malti jew inkella miżżewweġ lil xi ċittadina Maltija, ġeneralment ma tingħatax iċ- ċittadinanza anke jekk tkun għamilt ħames snin f'Malta.

U huma ftit ħafna l-każijiet f'dawn l-aħħar 15-il sena fejn ingħataw ċittadinanzi lil persuni sempliċement għaliex għamlu ħames snin f'Malta.

Din ħafna jħawduha u għalhekk tajjeb li nikkjarifikaha.

Il-liġi taċ-ċittadinanza tippermetti lil kwalunkwe persuna li wara li tkun għamlet ħames snin f'Malta tapplika biex issir ċittadina Maltija, imma l-fatt li tapplika ma jfissirx li ċ-ċittadinanza se tingħata.

Jiġifieri qabel il-ħames snin lanqas tapplika ma tista', imbagħad wara l-ħames snin tista' tapplika, u tista' tingħata u tista' ma tingħatax.

U f'ħafna każijiet ma tingħatax iċ-ċittadinanza ħlief jekk tkun għamilt ċertu perijodu twil f'Malta - u anke hemmhekk huwa diffiċli ħafna - jew inkella jkun hemm xi ċirkostanza eċċezzjonali ħafna li tiġġustifika li wieħed jagħti ċ-ċittadinanza Maltija, pero` nista' nassigura l-Kamra li dawn huma ftit.

U allura b'risposta għad-domanda li għamlet l-Onor.

Law, ngħid li le, m'humiex se jingħataw awtomatikament drittijiet ta' ċittadinanza lil refuġjati wara ħames snin imma jitqiesu bħal ħaddieħor, li huma eliġibbli li japplikaw bħal barrani ieħor li għamel ħames snin f'Malta.

Imma l- probabbilta` hija li anke wara ħames snin ma jingħatawx dawn id-drittijiet għaċ-ċittadinanza ħlief f'każijiet eċċezzjonali ħafna.

U dan għax irridu nħarsu n-nazzjonalita` tagħna, aktar u aktar issa li l-emendi tad-dual citizenship jintitolaw lil diversi nies ta' nisel Malti li jikkwalifikaw sabiex jieħdu l-passaport Malti wkoll.

Issemma wkoll fid-diskussjoni s-suġġeriment li in prima istanza l- kummissarju tar-rifuġjati ma jkunx persuna waħda imma jkun grupp ta' persuni.

Nista' ngħid li meta konna qed infasslu l-abbozz din ġiet diskussa u d-deċiżjoni li kienet ittieħdet kienet li biex ma nagħtux xi impressjoni li d-deċiżjoni in prima istanza hija waħda ġudizzjarja - dak il- ħin hija biss amminstrattiva - tajjeb li din tiġi limitata għal persuna waħda għaliex jekk tagħmel tlieta aktar jieħu xejra ta' tribunal kif hemm fit-tieni stadju meta r-rifuġjat jew il-ministru jidhru quddiem tlieta min- nies biex jiġi deċiż jekk persuna għandux ikollha l-istatus ta' rifuġjat jew le.

Jiġifieri din kienet l-idea għaliex sar kummissarju għar-rifuġjati wieħed.

Pero` l-liġi - għaliex jien nifhem id-diffikulta' li jista' jkun hemm ħafna applikazzjonijiet u x-xogħol jaqa' fuq persuna waħda - meta tagħti definizzjoni ta' x'inhu kummissarju tgħid hekk:

""Il-Kummissarju" tfisser il-Kummissarju għar-Rifuġjati, u tinkludi skond il-limitu u l-awtorita` mogħtija, lil kull persuna oħra temporanjament awtorizzata f'dik il-kapaċita` mill-Ministru.".

L-idea hija li jinħoloq team.

Huwa veru li dan it-team ġej bil-ponta, jiġifieri li fl-aħħar mill-aħħar ikun hemm persuna waħda li tiddeċiedi, u għalhekk fi klawsola 4 daħħalna wkoll li:

"Il-Prim Ministru jista' jassenja uffiċjali pubbliċi biex ikunu membri tal-persunal tal-Kummissarju hekk kif jista' jqis li jkun meħtieġ sabiex jgħinu lill-Kummissarju fit-twettiq ta' dmirijietu.".

(Interruzzjonijiet) Iva, dawk personnel.

L-idea hija li dan jaħdem kif jaħdem per eżempju l-uffiċċju ta' l-ombudsman.

L-ombudsman huwa persuna waħda pero` naħseb li ħadd ma jgħaddilu minn moħħu li x-xhieda u l-karti kollha jgħaddu minn idejh; li jsir huwa li għandu team li jipproċessa l-applikazzjonijiet kollha, jagħmlu rapport li jmur quddiem l-ombudsman li fl-aħħar mill-aħħar jiddeċiedi.

Issa jien lest li forsi nemendaw ftit id-definizzjoni ta' "kummissarju" biex tkun tinkludi kull persuna li jista' jawtorizza hu wkoll li jagħmel xi xogħol li s-soltu forsi din il-liġi tista' tinterpretah li esklussivament jappartjeni lilu, pero` fl-aħħar mill-aħħar il-kummissarju xorta waħda jkollu jiffirma u jagħmel rakkmandazzjoni tiegħu lill-ministru - għaliex il-ministru huwa marbut b'dik ir-rakkmandazzjoni - dwar jekk persuna hijiex rifuġjat jew le.

Jiġifieri din il-problema li tqajmet mill-Onor.

Gulia u mill-Onor.

Law nistgħu forsi nsibu xi forma ta' kompromess fil-wording tad-definizzjoni ta' "kummissarju" biex nagħmluha ċara li jista' jiddelega ċerti drittijiet li għandu taħt din il-liġi biex wieħed jiffaċilita iktar l-ipproċessar ta' l-applikazzjonijiet purche` li l-aħħar il-firma tkun dejjem tiegħu.

Tqajmet ukoll il-kwestjoni ta' jekk għandux ikun hemm time limit li fih il-kummissarju jrid jiddeċiedi l-każi.

Issa dan it-time limit insibuh f'diversi liġijiet.

Il-kollega tiegħi jaf li fil-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili hemm artiklu li jgħid li kawża suppost għandha tinqata' f'ġurnata u li jekk ma tinqatax f'dik il-ġurnata l-imħallef irid jikteb fil- minuti tas-seduta għaliex mhux qed jagħti s-sentenza dakinhar stess.

U din - biex ma tmorrux taħsbu li hija problema tal-lum - ġiet introdotta fl- 1911, jiġifieri l-problema tmur lura żgur sa l-1911 u probabbilment tmur lura wkoll għal żmien Shakespeare li fil-monologu ta' Hamlet semma "the law's delays".

Jiġifieri jien dejjem ftit xettiku dwar li tagħmel time limit, mhux għaliex ma nemminx fih imma għaliex jekk se tagħmel time limit trid tgħid x'jiġri f'każ li dan jinqabeż.

Issa billi ngħid lill- kummissarju għar-rifuġjati li għandu xahar biex jiddeċiedi, mbagħad ma tgħix x'jiġri wara dak ix-xahar, xi tkun għamilt?

X'jiġri jekk jgħaddi xahar u l-kummissarju jibqa' ma jaqtax is-sentenza?

Jiġi rifjutat każ ġenwin?

Jew jiġi aċċettat bħala rifuġjat xi ħadd li m'huwiex ġenwin?

Hemm ċerti każi fejn din tista' tagħmilha and I am open to all suggestions kif tista' ssir.

(Interruzzjonijiet) Ħalli nispiċċa nagħmel dan l-argument imbagħad tista' titkellem.

Hemm ċerti każi fejn din tista' tagħmilha.

Per eżempju, meta issa għamilna l-liġi dwar it-trasferiment ta' l-artijiet tal- gvern għedna li tmur quddiem il-kumitat tal-kontijiet dwar l-uffiċċju nazzjonali tal-verifika, dan għandu xahar żmien biex jiddiskuti l-każ, jekk f'dak ix-xahar ma jiddeċiediex allura l-ministru jista' xorta waħda jġib ir- riżoluzzjoni quddiem il-Kamra.

Jiġifieri f'dak il-każ hemm soluzzjoni dwar x'tista' tagħmel f'każ li t-time limit ma jiġix osservat, imma f'dan il-każ x'tista' tagħmel jekk it-time limit ma jiġix osservat?

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Gavin Gulia, bil-permess tal-Ministru.

ONOR.

GAVIN GULIA: Sur President, qed nifhem tajjeb dak li qed jgħid il-Ministru pero` l-preokkupazzjoni tiegħi toħroġ mill-fatt li persuna li tfittex l-asil, skond il-liġi għandha ċerti drittijiet, fosthom li tirċievi edukazzjoni u trattament mediku statali.

Li m'għandhiex dritt huwa li tfittex ix-xogħol sakemm il-ministru ma jagħtihiex permess.

Issa jekk il- proċeduri se jitwalu abbundantement, aktar se jkun hemm min jistaqsi - u bir-raġun - x'inhi tagħmel fil-frattemp dik il-persuna hawn Malta.

U awtomatikament jibdew deħlin konsiderazzjonijiet li dan kapaċi jkun qed jaħdem hawnhekk mingħajr ktieb tax-xogħol, eċċ. Jien naħseb li waħda mir- raġunijiet għalfejn il-ministru qiegħed iressaq din il-liġi u jagħti l- possibbilta` ta' work permit huwa biex proprju nibdew nevitaw din il- problema li nafu li diġa` teżisti.

Allura huwa ovvju li aktar ma jkunu effiċjenti d-deċiżjonijiet tal-kummissarju, anqas jinqalgħu suspetti bħal dawn, mentri aktar ma l-proċeduri jitwalu - anke għaliex persuna ma tistax tgħix mingħajr ma jkollha xi forma ta' qligħ - aktar jista' jkun hemm din il-possibbilta`.

Il-Ministru staqsa x'jista' jsir f'każ li l-kummissarju ma jilħaqx it-time limit.

Dejjem tista' testendilu ż-żmien u titolbu jagħti raġuni valida għalfejn ma wasalx biex jagħti deċiżjoni.

Per eżempju, aħna nafu li jistgħu jinqalgħu problemi bħal li jkun hemm min lanqas biss tkun ġiet stabilita n-nazzjonalita` tiegħu għaliex ikun qiegħed bla dokumenti, jew ikunu qed isiru tentattivi ma' barra minn Malta biex tiġi stabbilita n-nazzjonalita`.

Dawn kollha huma raġunijiet validi, almenu fil-fehma tiegħi.

Pero` dik il-ħaġa li qed tagħtih perijodu ta' żmien indefinit li fih kummissarju jista' jiddeċiedi naħseb li tista' tagħti lok ukoll sabiex ikun hemm ċerta leġġerezza.

Allura jekk inti tagħmel time limit li jkun jista' jiġi estiż mill-ministru stess tkun qiegħed toħloq speċi ta' deterrent sabiex l-affarijiet jimxu malajr kemm jista' jkun.

B'daqshekk ma jfissirx li għaliex il-kummissarju ma jkunx wasal biex jagħti deċiżjoni f'terminu raġonevoli ta' żmien, l-applikant jitlef id-dritt ta' l-applikazzjoni - ċertament dak mhux l-animu tal- proposta li kont qiegħed nagħmel - pero` naħseb li għandu jkun hemm xi forma ta' coercion li permess tiegħu l-kummissarju jgħid li huwa għandu l- limiti tiegħu, se jipprova jasal sa dawk il-limiti u jekk ma jilħaqx jasal jitlob lill-ministru jestendilu ż-żmien.

Forsi hawnhekk il-ministru jistaqsini: Imma allura dan jista' jibqa' sejjer hekk indefinitely?

Jiena nemmen li l-kummissarju se jkun persuna responsabbli u mhux se joqgħod itawwal indefinitely.

Jien naħseb li għandu jkun hemm xi forma ta' capping għas-sempliċi raġuni li persuna li tkun qed tfittex asil m'għandhiex dritt għax-xogħol u jekk mhux se jkollha work permit li jingħatalha b'diskrezzjoni tal-ministru allura l-mistoqsija li tqum waħedha tkun: X'kien qed jagħmel hawn Malta dak iż-żmien kollu u b'liema mezzi kien qiegħed jgħix?

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, jien l-argument fhimtu u naħseb li hemm lok li wieħed jintroduċi emenda pero` xorta waħda m'aħniex se nsolvu l- problema billi tagħmel coercion iktar fuq il-kummissarju.

Fil-liġi m'hemm xejn li jgħidlek li asylum seeker ikun liberu, jiġifieri jekk dan kiser il- liġi ta' l-immigrazzjoni jista' jintbagħat fil-postijiet fejn jinżammu n- nies li jkunu kissru l-liġijiet ta' l-immigrazzjoni u allura f'dak il-każ huwa kontrih li l-każ idum għaliex iktar ma jdum aktar se jibqa' fi stat ta' detenzjoni.

Mill-banda l-oħra lanqas huwa ġust li dawn il-każijiet jinqatgħu malajr wisq; l-ewwelnett għaliex lil dak li jkun trid tagħtih iċ- ċans li jagħmel il-każ tiegħu quddiem il-kummissarju - u hawnhekk qed ngħidu li l-ewwel dehra trid issir fi żmien ġimgħa - u t-tieni nett għalix wieħed ikun irid iġib il-provi li huwa ppersegwetat u allura trid tagħtih dak iċ-ċertu nifs biex iġib dawk il-provi, bħalma trid tagħti nifs ukoll lill-pulizija biex jaraw li dan mhux xi persuna li jagħmel xi reat gravi barra minn Malta wkoll għaliex dik hija waħda mir-raġunijiet għalfejn ma jingħatax status ta' rifuġjat

Sur President, fi stadju ta' kumitat inkunu nistgħu nisimgħu l- opinjonijiet miż-żewġ naħat tal-Kamra - mhux fuq din il-kwestjoni biss imma anke fuq kwestjonijiet oħrajn - u nkun nista' naċċetta kwalunkwe emenda li ma tfixkilx mill-ispirtu ta' din il-liġi li kif għedt jien, u kif ikkonfermaha wkoll il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, toħloq bilanċ mixtieq skond l- esperjenza li pajjiżna kiseb f'dan il-qasam sal-lum.

Grazzi, Sur President.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jagħmel provvedimenti dwar u jistabbilixxi proċeduri għar- rigward ta' rifuġjati u persuni li jfittxu asil" ikun moqri t-Tieni Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-Abbozz ta' Liġi ġie moqri t-Tieni Darba.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, nipproponi li dan l-Abbozz ta' Liġi jiġi ttrattat mill-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Liġi.

THE DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

CLAUDE MUSCAT: Nissekonda.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-mistoqsija hi li dan l-Abbozz ta' Liġi jkun trattat mill-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' l-Abbozzi ta' Liġi.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR DAZJU TAS-SISA (EMENDA NRU.

EXCISE DUTY (AMENDMENT) BILL

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru Dalli.

ONOR.

JOHN DALLI (Ministru tal-Finanzi): Sur President, għandi messaġġ mingħand il-President ta' Malta.

THE DEPUTY SPEAKER: Se naqra l-messaġġ tal-President.

GUIDO de MARCO PRESIDENT

Il-President wara li kien informat dwar is-suġġett ta' l-Abbozz ta' Liġi "biex ikompli jemenda l-Att ta' l-1995 dwar Dazju tas-Sisa", jirrakomandah għall-konsiderazzjoni tal-Kamra tad-Deputati.

4 ta' Jannar 2000

Il-Ministru tal-Finanzi.

ONOR.

JOHN DALLI: Sur President, nipproponi t-Tieni Qari ta' l-Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att Dwar Dazju Tas-Sisa (Emenda Nru. 2).

THE DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Nissekonda.

THE DEPUTY SPEAKER: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

JOHN DALLI: Sur President, dwar dan l-abbozz ta' liġi fir-realta` ftit li xejn hemm xi tgħid fis-sens li dan huwa abbozz li jġib in vigore l- miżura li ħadna fil-budget rigward iż-żieda fis-sisa tas-sigaretti u t- tabakk.

Jiġifieri dan huwa kulma qed jgħid dan l-abbozz.

It-taxxa fuq is- sigaretti hija xi ħaġa li minn żmien għal żmien kull ministru tal-finanzi jirrikorri għaliha fil-budget.

Per eżempju, fl-aħħar erba' budgets, kemm iż-żewġ budgets ta' gvern Soċjalista fl-1997 u l-1998 ippreżentati mill- Onor. Lino Spiteri u l-Onor.

Leo Brincat rispettivament, kif ukoll iż-żewġ budgets li ppreżentajt jien f'din il-leġislatura, kollha kellhom żidiet fit- taxxa tas-sigaretti ta' kważi l-istess ammont, jiġifieri 10c fuq kull pakkett.

Li għamilna fiż-żewġ budgets tagħna kien li emendajna s-sisa fuq it-tabakk tas-sigaretti tal-brim biex dawk li għandhom id-drawwa li jobormu s-sigaretti tagħhom, ikunu ntaxxati wkoll għalkemm mhux bl-istess rata tas- sigaretti maħduma.

Mr Speaker, il-fatt li wieħed jintaxxa s-sigaretti hija xi ħaġa li llum hija aċċettata, fis-sens li ħafna jikkonsidrawha li tista' tħajjar lil xi wħud biex jieqfu milli jpejpu.

Hawn ukoll l-idea - li ta' min nerġgħu nsemmuha għalkemm semmejniha drabi oħrajn - li l-gvern jaqbillu li n-nies ipejpu biex jiġbor it-taxxi minn fuqhom.

Fir-realta` mill-istudji li saru u li għadhom qed isiru, minħabba l-ħsara li jagħmlu s-sigaretti għas-saħħa, il-gvern - u meta qed ngħid il-gvern qed nirriferi għall-poplu - xorta waħda ma jaqbillux għaliex l-ispejjeż li jiżdiedu għall-kura medika ta' dawk in-nies li jimirdu minħabba t-tipjip ikunu ħafna aktar minn dak li l- gvern idaħħal matul is-snin mit-taxxa li jista' jagħmel fuq it-tipjip.

Għalhekk kull deterrent kontra t-tipjip huwa ħaġa pożittiva.

Sur President, id-deterrent għat-tipjip m'għandux jiġi biss mit-taxxi imma anke minn posters - kif qed ninnota li qed isir dan iż-żmien fejn qed naraw jittellgħu ma' Malta kollha - u minn kampanja propagandistika u minn kampanja ta' edukazzjoni.

Fl-opinjoni tiegħi huwa importanti li wieħed jipperswadi lil dak li jkun li finalment saħħtu għandu jindukraha u ġismu m'għandux jabbużah permezz tat-tipjip.

It-tipjip huwa xi ħaġa li ladarba taqbdu ssir ivvizjat għalih u jkun hemm bżonn ta' sforz qawwi biex tinqata' minnu.

Jiena wkoll kont inpejjep pero` qtajthom 12-il sena ilu u nirringrazzja lill-Bambin, sal-lum ma erġajtx tħajjart nerġa' nibda npejjep.

Għalkemm hawnhekk qed nagħmlu taxxa fuq is-sigaretti, kieku kelli nagħżel kont ngħid li aħjar ma ndaħħlu xejn minn din it-taxxa u ma jkollniex nies li jimirdu jew idgħajfu saħħithom minħabba t-tipjip.

Sur President, jiena għalissa se nieqaf hawnhekk.

Dan huwa bażikament li qed nagħmlu hawnhekk; liġi li se ddaħħal fis-seħħ din il-miżura partikolari tal-budget.

Se jkollna liġi oħra - li nispera li tiġi ppubblikata din il- ġimgħa u tiġi diskussa fil-parlament fil-ġimgħat li ġejjin - fuq il-miżuri l-oħra li ħabbarna fil-budget u imbagħad hemmhekk inkunu nistgħu niftħu fuqhom ukoll.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Leo Brincat.

ONOR.

LEO BRINCAT: Sur President, naħseb li nkun ipokrita min-naħa tiegħi jekk ma nammettix li x-xorb alkoħoliku u anke s-sigaretti huma wħud mill-affarijiet li kull ministru tal-finanzi jaqgħu għajnejh fuqhom meta jkun qed iħejji budget.

Daqshekk ieħor naħseb li jkun iprokita min jgħid li liġi bħal din qed issir biex tissalvagwardja s-saħħa taċ-ċittadini u mhux minħabba revenue-gathering, jiġifieri biex il-gvern iżid id-dħul mal- kaxxa tal-pajjiż.

Għahekk jiena ngħid li miżura bħal din trid tħares lejha essenzjalment bħala miżura fiskali għaliex milqut jew le, il-konsum tas- sigarett huwa xi ħaġa li effettivament se jibqa'.

L-argument naħseb li jibda jqum meta wieħed jistaqsi lilu nnifsu jekk dan huwiex konsum essenzjali jew le u anke meta jinkwadrah fil-pakkett sħiħ tal-miżuri fiskali li jkun ħa l-gvern tal-ġurnata fil-budget li jkun għadu kif ġie ppreżentat fil-Parlament.

Sur President, hawnhekk qed nitkellmu dwar item fejn hawn awareness li l- konsum tagħhom għandu jiġi diżinċentivat u mhux inċentivat.

Bħala industrija, l-industrija tas-sigaretti - għallinqas f'pajjiżna - hija waħda relattivament żgħira u statika anke f'dak li jirrigwarda kontribuzzjoni fl-attivita` ekonomika tal-pajjiż u anke għal dak li huwa tħaddim ta' nies fis-settur.

Fil-fatt jekk wieħed iħares, per eżempju, lejn kemm kien iħaddem nies dan is-settur fl-1996 isib li kien iħaddem 163 persuna, filwaqt li jekk wieħed iħares lejn il-figura għall-1999 isib li din kienet ta' 161 persuna.

Jiġifieri f'temp ta' tlieta jew erba' snin iċ- ċaqliqa fil-labour force kienet biss ta' tnejn minn nies, jiġifieri wieħed jista' jgħid li huwa livell pjuttost iffriżat meta mqabbel ma' setturi oħrajn bħall-footwear u l-clothing fejn kellna ċaqliq sostanzjali għaliex minn 'il fuq minn 4,000 illum niżel għal 3,525 jiġifieri niżla 'l isfel ta' kważi 17%.

La qegħdin nitkellmu dwar l-industrija tas-sigaretti naħseb li nista' niddevja għal żewġ minuti u nsellem persuna li kien assoċjata għal diversi snin ma' din l-industrija, qed nirriferi għas-Sur Victor Scicluna li sa ftit tal-ġimgħat ilu kien il-kap tas-Central Cigarettes Company.

Għal bosta snin is-Sur Scicluna mexxa din il-kumpannija b'mod eżemplari ħafna, apparti mill-ħidma li huwa wettaq anke fi ħdan il-Malta Employers Association tul is-snin.

Qed insemmi lis-Sur Scicluna għaliex apparti mill- fatt li huwa bniedem b'esperjenza kbira, kien bniedem - ma nixtieqx fuqu nitkellem fil-passat qisni qed nitkellem fuq xi ħadd li miet, pero` naf li rtira mill-attivita` tiegħu fis-Central Cigarettes Company xi ftit tal- ġimgħat ilu ....

Apprezzajt ħafna meta rajt fil-gazzetta li meta spiċċa mill-ħatra tiegħu, ma kenux biss il-ħaddiema li tawh rigal imma saħansitra ppreżentawlu rigal id-diriġenti tal-General Workers Union.

Ħalli nispjega xi rrid infisser b'dan li qed ngħid?

Sur President, fl-opinjoni tiegħi dan kien sinjal ċar tal-mod bilanċjat li bih huwa mexxa l-intrapriża tiegħu u anke l-mod bilanċjat li hu rnexxielu jistabbilixxi relazzjonijiet industrijali bejn il-union u l- management tal-kumpannija li kien responsabbli għaliha.

Jien ngħid li l- eżempju tas-Sur Scicluna wieħed jixtieq jarah jitkattar fis-settur privat Malti għaliex sfortunatament għad hawn ċerti intraprendituri Maltin - u m'iniex qed nitkellem b'mod politiku issa - li għadhom jirreżistu ħafna kull attentat li jsir mill-ħaddiema tagħhom sabiex dawn jiġu unionised u jingħaqdu aktar flimkien.

U għalhekk jiena ngħid - u nagħlaq din il- parentesi fuq is-Sur Scicluna - li jkun tajjeb li minflok nipprovaw nagħmlu blacklisting ta' ħaddiema għaliex ikunu daħlu jew ikunu qed jipprovaw jidħlu f'xi union, nieħdu l-eżempju tas-Sur Scicluna u nipprovaw inkattru mill-aħjar li nistgħu r-relazzjonijiet bejn min iħaddem u min jaħdem f'azjenda, hi x'inhi, kemm jekk hija azjenda geared għall- esportazzjoni kif ukoll jekk hija azjenda geared għas-suq domestiku.

Sur President, is-settur tat-tabakk flimkien ma' dak tal-food and beverages illum jirrappreżenta 15.64% tat-total ta' l-impjiegi fil-qasam tal-manifattura.

Fejn nibda ninkwieta jiena huwa meta niftakar li mhux il- politiċi kollha jirreaxxu bl-istess mod għal dawn iż-żidiet fis-sigaretti.

Qed ngħid hekk għaliex filwaqt li meta konna fil-gvern aħna, l-allura kelliemi ta' l-oppożizzjoni John Dalli kien ammetta li s-sigaretti u l- ispirti huma żewġ prodotti li kważi kull ministru tal-finanzi jħares lejhom meta jiġi biex jipproponi ċerti taxxi indiretti f'budget, meta konna qed nitkellmu fuq liġi simili f'Marzu ta' l-1997 li kienet tipprovdi wkoll għal żidiet fil-petrol u fid-diesel, kelliem ieħor ta' l-oppożizzjoni, illum ministru responsabbli għas-servizzi ekonomiċi, kien qal li ma jaqbilx ma' żidiet bħal dawn għaliex skond hu ma tistax issolvi l-problema finanzjarja billi tgħolli l-prezz tas-sigaretti, tal-petrol u tad-diesel.

U allura mingħajr ma rrid ikolli nistaqsi - u f'dan il-kumment ma nistax ma nkunx politiku - fejn kien l-Onor.

Josef Bonnici meta ġie biex jitfassal dan il- budget li qegħdin niddiskutu llum.

L-argument ta' l-Onor.

Bonnici dakinhar kien li wieħed ma jistax isolvi l- problema finanzjarja billi jagħti imbuttatura 'l fuq lill-cost ta' l- ekomomija tagħna, l-iżjed meta l-ekonomija tkun qed tidher li naqset mhux ħażin u meta l-qagħad ikun beda jiżdied.

U jien ngħid li jekk dak li kien qed jgħid dakinhar l-Onor.

Bonnici kien japplika għal dawk iż-żmenijiet, naħseb li japplika b'mod iktar notevoli għaż-żmenijiet li qegħdin fihom bħalissa.

Dakinhar l-Onor.

Bonnici kien ikkritika ż-żidiet fil-prezz tas- sigaretti, tal-petrol u tad-diesel għaliex qal li dawn mhux biss inaqqsu l- kompetittivita` iżda jżidu wkoll il-cost of living fil-pajjiż.

Huwa kien qal ukoll li żidiet bħal dawn iżidu l-ispiża tal-ħaddiem fejn iweġġgħu l- iżjed.

Speċifikament fuq is-sigaretti l-Onor.

Bonnici kien qal li għalkemm wieħed jista' jġib l-argument li s-sigaretti jagħmlu ħażin għas-saħħa, pero` huwa fatt ukoll li t-tendenza li jpejpu l-aktar hija fost l-aktar li jaqilgħu l-inqas u allura wieħed ma jistax jinjora l-impatt li dawk iż- żidiet ikunu qed iħallu fuq dik il-kategorija ta' nies, jiġifieri n-nies b'low income.

Għalhekk jekk se nużaw il-kejl tal-Ministru Bonnici għal dan il-budget insibu li dan il-gvern qed jerġa' jżid it-taxxa fuq is-sigaretti għal sentejn konsekuttivi għalkemm aħna nemmnu, kif qal il-Ministru Dalli ftit ilu, li anke l-gvern Laburista kemm fi żmien il-Ministru Spiteri u anke fi żmieni, kien żied il-prezz tas-sigaretti.

Sur President, li huwa ħażin hu li l-gvern ma jidhiex li qed jieħu ebda miżuri komplimentari biex irażżan il-konsum tas-sigaretti permezz ta' skemi mediċi jew terapewtiċi biex verament jinqata' l-vizzju tat-tipjip.

Veru li kif qal il-ministru hawn ċerta media u education campaigns, pero` inħoss li dawn jistgħu jsiru b'mod aktar organiku, konċertat u effettiv.

Meta darba kien qam dibattitu fil-parlament, niftakar li l-kap ta' l-oppożizzjoni ta' dak iż-żmien, l-Onor.

Fenech Adami, kien qal li t-taxxa fuq is-sigaretti jħallasha min irid għaliex għandek l-għażla ta' jekk tpejjipx.

Jiena rrid ngħid hawnhekk li bħall-Ministru Dalli ma npejjipx, kont inpejjep u qtajthom, pero` naħseb li ma nistgħux nkunu nsensittivi u kategoriċi fil- mod li għadni kif semmejt għaliex kif qal tajjeb il-ministru dan huwa vizzju li mhux kulħadd jirnexxielu jegħleb daqstant faċilment.

Il-fatt huwa li min jiflaħ se jkun kapaċi jassorbi ż-żieda faċilment, filwaqt li ħaddiem kwalunkwe se jkompli jitgħaffeġ u jissallab, aktar u aktar meta wieħed iqis il-lista sħiħa ta' miżuri li ġew fis-seħħ riżultat ta' dan il- budget.

Biex żgur ma nkunx partiġġjan minflok nikkwota l-politiċi nixtieq indaħħal f'dan id-dibattitu wħud mill-konklużjonijiet li qrajt dan l-aħħar dwar studju li għamel riċentement il-fond monetarju dwar it-taxxi fuq is- sigaretti u li kien iġib l-isem ta' death and taxes.

L-ewwelnett minn dan l-istudju ġie kkalkolat li l-ammont ta' nies li jpejpu madwar id-dinja huwa ta' 1.1 biljun, u bix-xejriet preżenti huwa mistenni li sas-sena 2005 it- total ta' smokers fid-dinja jkun tela' għal 1.6 biljun.

U l-inkwiet dwar dawn il-figuri huwa li l-mard relatat mat-tipjip huwa responsabbli għal wieħed minn kull għaxar imwiet ta' adulti madwar id-dinja, u sas-sena 2030 huwa mistenni li dan ir-ratio ikun niżel - jew tela', jiddependi minn kif tħares lejh - għal wieħed minn kull sitta ta' dawn l-imwiet.

Jekk wieħed isarraf dan f'termini numeriċi tiġi li se jkun hemm madwar għaxar miljun imwiet fis-sena madwar id-dinja.

Jiġifieri dan juri li t-tipjip huwa waħda mill-akbar kawżi ta' mwiet li għandna fid-dinja bħalissa u din ix-xejra mistennijja li tiżdied fis-snin li ġejjin.

L-argument li ta' min wieħed jindirizza - mhux neċessarjament mill-aspett politiku biss imma anke mill-aspett akkademiku u filosofiku - naħseb li huwa dak jekk iż-żidiet fit-taxxi fuq is-sigaretti u t-tabakk iwasslux għal tnaqqis fil-government revenues u għal żieda fil-kuntrabandu tas-sigaretti.

L-ewwelnett hemm ħafna evidenza li ħafna smokers f'dawk il-pajjiżi li huma ta' dħul medju jew baxx m'humiex konxji mir-riskji għoljin ta' mard u mwiet primaturi li għażla bħal din favur it-tipjip tista' ġġib magħha.

Min-naħa l-oħra ħafna nies li jibdew ipejpu għall-ewwel darba, ħafna drabi jispiċċaw biex jagħmlu underestimation tal-future costs tat-tipjip, jiġifieri l- ispejjeż li jkunu għad iridu jġarrbu 'l quddiem hekk kif huma jiżviluppaw f'nies li jpejpju fuq bażi regolari.

U dan m'iniex qed ngħidu biss f'termini finanzjarji imma qed ngħidu anke f'termini li jolqtu lis-saħħa tal-bniedem.

Minn dan l-istudju ħareġ ukoll li f'high income countries, healthcare li huwa relatat mat-tipjip huwa ekwivalenti għal bejn 6% u 15% tan-nefqa totali ta' diversi pajjiżi fuq dak li huwa l-annual healthcare bill tagħhom.

Rigward l-argument ta' jekk taxxi ogħla fuq is-sigaretti jbaxxux id-dħul tal-gvern, l-IMF sabet li dan m'huwiex il-każ għaliex il- konklużjoni tagħha kienet li t-tnaqqis proporzjonali fid-domanda ma jaqbilx maż-żieda proporzjonali fit-taxxa.

Ir-raġuni hija waħda sempliċi; min huwa an addicted consumer jirrispondi relattivament bil-mod għal ċerti żidiet li jkun hemm fil-prezzijiet tas-sigaretti.

F'dan l-istudju saret anke analisi ekonometriku fejn sabu li jekk ikun hemm 10% żieda f'dawk li huma excise taxes minħabba s-sigaretti madwar id-dinja, iż-żieda fit-tax revenues ġejjin mit-tabakk hija kkalkolata li tlaħħaq għal madwar 7%.

Jiġifieri m'hemmx dik il-corelation stretta imma hija persentaġġ aktar baxx minn dak il-persentaġġ li semmejt fil-bidu bħala taxxa innifisha.

Fl- istess waqt huwa importanti wkoll li tiġi nforzata l-ġlieda kontra l- kuntrabandu.

Dan qed ngħidu b'mod partikolari b'riferenza għal pajjiżna u m'iniex qed ngħidu b'mod partiġġjan għaliex kont ngħid dan anke meta kont il-ministru responsabbli mid-dwana.

Sur President, qed ngħixu fi żmenijiet fejn hemm bżonn l-akbar kordinament bejn id-dwana, il-pulizija, u l-armata għaliex il-kuntrabandu hija pjaga li kienet hemm, għadha hemmhekk u tidher li se tibqa' magħna għal ċertu ammont ta' żmien.

Pero` aktar importanti minn hekk, dakinhar kont għedt - nerġa' ngħid li dan il-kliem għedtu meta kont ministru jiġifieri ħadd ma jista' jgħid li qed inkun partiġġjan fid-diskors tiegħi - li għalkemm fid-dwana u anke fit-tmexxija tad-dwana hemm ħafna nies serji u ta' l-affari tagħhom, xorta jibqa' ċertu element ta' ħaddiema f'diversi safef tad-dwana nnifsha li għandhom ċerta lifestyle li ma tantx tikkorrispondi mad-dħul uffiċjali li dawn għandhom mill-impjieg tagħhom.

U mingħajr ma nitfa' dell fuq ħadd jiena ngħid li każijiet bħal dawn għandhom jiġu nvestigati mill-gvern tal-ġurnata, hu min hu, u jagħmel ħażin kwalunkwe gvern jekk fiċ-ċaqliq ta' nies fid-dwana - liema ċaqliq naf li jsir - jimxi bi kriterji politiċi minflok jimxi strettament skond konsiderazzjonijiet relatati ma' l-impjieg ta' dak li jkun.

Sur President, ta' min wieħed jgħid hawnhekk li fl-Ingilterra tant jieħdu bis-serjeta` din l-issue - b'daqshekk m'iniex qed ngħid li l-Ingilterra m'hemmx kuntrabandu għaliex l-ismuggling hija problema kbira ħafna u m'hijiex kwestjoni tas-sigaretti biss - li saħansitra l-gvern ta' Blair għamel a tobacco anti-smuggling czar sabiex ikun l-overall co-ordinator għall-kampanja min-naħa tad-dipartiment tad-dwana Ingliża fil-ġlieda kontra l-kuntrabandu tas-sigaretti.

Dwar dak li kont qed ngħid rigward l-impatt fuq iż-żidiet għall- konsumaturi, il-fond monetarju xorta jemmen li żidiet fil-prezzijiet ikollhom impatt sproporzjonat fuq dawk in-nies bi dħul baxx.

Jemmnu wkoll li l-konsumaturi "foqra" huma aktar responsive għal żidiet fil-prezzijiet minn konsumaturi ta' dħul akbar.

Fir-realta` iż-żidiet fit-taxxi huma l- aktar mezz effettiv kif tgerrex lit-tfal milli jaqbdu l-vizzju tat-tipjip u milli tinkoraġġixxi lil min ipejjep biex inaqqas il-konsum tiegħu.

Li xtaqt li jkun hawn f'dibattitu bħal dan huwa xi ħadd li jittratta dan is- suġġett mill-aspett tas-saħħa pubblika bħalma qed nagħmel jien.

Ix-xejra hija li f'pajjiżi bi dħul għoli t-taxxi fuq is-sigaretti jilħqu medja ta' żewġ terzi tar-retail price ta' pakkett sigaretti.

Din hija t-trend li mexjin lejha diversi pajjiżi industrijalizzati.

U li nixtieq nara jien min- naħa tal-gvern, u dan qed tirrikmandah ukoll l-IMF, huwa dawk li jissejħu non price regulatory and informational measures biex inaqqsu d-domanda.

Fost dawn insibu dak li semma anke l-ministru stess, jiġifieri mass media counter advertising, restrizzjonijiet fuq it-tipjip - naħseb li hemm bżonn li jkollna restrizzjonijiet fuq it-tipjip f'għadd akbar u aktar mifrux tal- postijiet pubbliċi u postijiet tax-xogħol - kif ukoll żieda fl-aċċess għal dik li tissejjaħ nicotine replacement therapy flimkien ma' rimedji oħra għal min jixtieq jaqta' l-vizzju tas-sigaretti.

L-issikar kontra l-kuntrabandu huwa importanti għaliex dan huwa mezz effettiv kif jissaħħaħ id-dħul tal-gvern minn dan is-sors.

Għalhekk jiena nappella biex ikun hemm aġenda ta' azzjoni komprensiva li tifrex dawn il- miżuri fuq diversi binarji.

Minn studji li saru ħareġ daqsxejn ta' konflitt dwar jekk żidiet fit-taxxi fuq is-sigaretti jolqtux it-tipjip fost il-minuri jew le.

Dan qed ngħidu għaliex ninnota li t-tipjip fost il- minuri f'Malta qed issir problema li dejjem qiegħda tikber u għalhekk tajjeb - mhux neċessarjament fl-ambitu ta' din il-liġi - li dan l-aspett jiġi mitfugħ taħt spotlight mill-awtoritajiet tal-ġurnata.

Hemm min jargumenta li żidiet fit-taxxi fuq is-sigaretti jolqtu t-tipjip fost il- minuri għaliex dan huwa faxx tas-soċjeta` Maltija li għandu disposable income limitat u għalhekk ikollu inqas x'jonfoq, imbagħad hemm min jargumenta li t-tipjip fost dan il-faxx xorta jibqa' jiżdied minkejja kull żieda li jista' jkun hemm f'budget fuq il-prezz tas-sigaretti.

Jekk inħarsu lejn pajjiżi oħra nsibu li bejn l-1984 u l-1993 fil-Kanada kienu rduppjaw it-taxxa fuq is-sigaretti, pero` mbagħad sabu li filwaqt li t-tipjip fost dawk ta' taħt l-eta` kompla jiżdided, madwar 40% tas- sigaretti Kanadiżi kienu qed jinbiegħu bil-black market l-akbar fuq il- fruntiera bejn l-Istati Uniti u l-Kanada.

Fil-fatt wara li l-uffiċjali responsabbli Kandiżi attribwew it-tkabbir fil-black market għal din iż- żieda fit-taxxa, il-gvern federali Kanadiż kien saħansitra baxxa t-taxxa fuq is-sigaretti.

U l-istess ġara f'California.

Hemmhekk kemm ilu li rduppjat it-taxxa fuq is-sigaretti sabu li l-black market kiber għal madwar 23% tas-sigaretti mibjugħa b'ħafna minnhom ħerġin mill-Messiku.

Minn studju li sar min-national centre for policy analysis Amerikan dwar l- impatt tat-taxxi fuq is-sigaretti ħareġ li filwaqt li l-bejgħ legali għandu tendenza li jonqos, in-numru ta' nies li jpejpju ma tantx jiġi effettwat.

Riċerkaturi f'universita` sabu li meta jkun hemm żidiet fil-prezz tas- sigaretti, it-teenangers - kuntrarju għal dak li kont qed ngħid iktar kmieni - ma jkunux imħassbin daqs l-adulti dwarhom.

Sur President, għaldaqstant jiena naħseb li b'mod kumplimentari maż- żidiet tal-budget il-gvern għandu jniedi studji serji dwar l-effett ta' din il-miżura anke fuq iċ-ċittadini nfushom u jekk il-gvern se jagħmel studju għandu jagħmel studju xjentifiku - m'iniex qed nippretendi li jagħmlu l-ministru tal-finanzi imma qed ngħid il-gvern bħala gvern - u jħares lejn il-faxex speċifiċi ta' l-awtoritajiet ikkonċernati, dawk li jgħidulhom l-age specific responses għal dawn it-tip ta' żidiet għaliex ikun importanti ħafna jekk aħna nkunu nistgħu naslu għal sitwazzjoni fejn nindirizzaw din il-problema tat-tipjip fost iż-żgħażagħ għaliex, nerġa' ngħid li jekk wieħed irid jindirizza b'mod effettiv - ninsew għalissa l- element fiskali - il-kontroll fuq it-tipjip naħseb li l-ewwel li għandu jiġi targeted b'mod verament speċifiku huwa l-bżonn ta' tnaqqis fost it- tipjip mit-teenagers.

L-ewwelnett tajjeb li wieħed iżomm f'moħħu - u naħseb li ħafna jafuha din - li min ipejjep normalment meta jiġi għal dawk li huma life policies jispiċċa jħallas premiums ogħla minn ta' oħrajn.

F'ċerti stati fl-Amerka tant jeħduha bis-serjeta` din l-issue tat-tipjip li min iħaddem jeżerċita dak li jħoss li huwa d-dritt legali li jingaġġa miegħu b'mod preferenzjali jew esklussiv nies li ma jpejpjux.

Dan japplika l-aktar għal min qed jipprovdi ċerti servizzi ta' emergenza.

Li nista' ngħid jien mill- esperjenza personali tiegħi hu li fl-għaxar snin li għamilt naħdem fl- industrija privata sibt li t-tendenza tat-tipjip fost in-nies ingaġġati fuq il-produzzjoni, b'mod partikolari n-nisa, hija għolja ħafna u naħseb li hija issue li għandha tiġi b'xi mod jew ieħor indirizzata.

Aspett ieħor li jorbot ma' dak li għedt iktar kmieni fuq il-kuntrabandu huwa li għandna nindirizzaw l-issue ta' jekk hemmx pulizija u customs and excise officials biżżejjed biex jikkumbattu l-kuntrabandu tas-sigaretti.

Dan huwa fenomenu li nħoss li għandu jiġi ndirizzat billi forsi titwaqqaf task force żgħira fost il-forzi ta' l-ordni nklużi dawk tad-dwana.

Sur President, minkejja li għadu kemm għadda xahar biss minn din is-sena l-ġdida, naħseb li llum kulħadd jirrikonoxxi l-fatt li diversi ċittadini Maltin diġa` qed iħossu b'mod effettiv l-għafsa ta' dan il-budget.

Il-ġimgħa li għaddiet kellna ħafna nies li bdew jaraw iċ-cheques tal-pagi tagħhom imnaqqsin għall-ewwel darba.

Fost dan kien hemm nies li meta aħna għamilna l-kritika inizjali ta' dan il-budget ħaduna b'ċerta indifferenza u ċiniżmu imma meta mbagħad spiċċaw biex irċevew iċ-cheque tal-paga b'ammont imnaqqas raw b'għajnejhom stess kif dan il-gvern irnexxilu jagħmel l-iktar miżura anti-soċjali li wieħed jista' jippretendi minn gvern.

Irrid ngħid hawnhekk li anke fi żmienna kemm-il darba kellna suġġerimenti sabiex inżidu l-kontribuzzjoni tal-bolla, imma aħna konna ħadna deċiżjoni politika - minkejja diversi miżuri ebsin li stajna ntroduċejna - fejn għedna "le għal żieda fil-bolla, le għal żieda fir-rati ta' l-income tax u le għal tnaqqir fis-servizzi soċjali", liema tnaqqir jien ċert li se jsir taħt dan il- gvern, jekk mhux issa fil-ġejjieni qarib.

Sur President, f'dan il-budget rajna wkoll tiżdied u tinfirex fuq oqsma essenzjali tal-ħajja l-VAT, u dan minkejja li fl-imgħoddi dawn in-nies kienu wiegħdu li l-VAT ma kenitx se tmiss oqsma essenzjali tal-ħajja.

U jiena nistaqsi: Allura x'inhuma t-telephone, id-diesel u l-petrol jekk m'humiex oqsma essenzjali tal-ħajja ta' kull familja Maltija u Għawdxija?

Kieku wieħed kellu janalizza l-figuri tal-gvern isib li t-taxxi li se nkunu qegħdin inħallsu din is-sena jirrappreżentaw persentaġġ ferm ogħla mill-GDP milli kienu jirrappreżentaw fl-1998 u fl-1999.

Għal dak li huwa GDP jiena mxejt fuq il-figuri li kien ħadem il-ministru s-sena l-oħra meta ħejja l- consolidated accounts structure, table 6, page 2 of 2, u meta ġejt għat-tax collected imxejt ma' l-estimi għas-sena 2000 paġna 7.

Jekk se nħarsu lejha f'termini ta' persentaġġ insibu li filwaqt li fl-1998 it-taxxi kienu jirrappreżentaw 31.08% tal-GDP, fl-1999 dan tela' għal 33.03% u fis-sena 2000, dejjem skond l-estimi tal-gvern, it-taxxi huma mistennija jitilgħu għal 33.5% bħala persentaġġ tal-GDP innifsu.

Din hija l-konferma, skond kalkoli tal-gvern innifsu, li l-poplu qatt ma kien intaxxat daqs kemm qed jiġi ntaxxat illum.

Sur President, jiena hawnhekk jiddispjaċini għall-unions għaliex filwaqt li meta konna fil-gvern aħna, minkejja li ħadna miżuri ebsin, mill-għada stess għamilniha ċara li konna lesti li nieħdu miżuri korrettivi u konna lesti li nniedu ċerti diskussjonijiet mal-partijiet ikkonċernati - kif effettivament għamilna - dan il-gvern jekk mhux mill-għada, mill-ġurnata ta' wara jew ta' wara, kemm pemezz tal-Ministru Dalli kif ukoll permezz tal- Prim Ministru nnifsu għamluha ċara li l-pakkett tal-budget ma kienx wieħed negozjabbli.

Għalhekk jiena filwaqt li nawgura li l-unions ikomplu jagħmlu l-pressjoni neċessarja u nawgura li jirnexxielhom iġibuha żewġ, min-naħa l- oħra nara li din hija xi ħaġa diffiċli ħafna meta l-gvern diġa` niżżel ix- shutters u qed jagħmilha ċara - permezz ta' statements pubbliċi b'mod partikolari tal-ministru - li l-pakkett tal-budget m'huwiex wieħed negozjabbli.

Meta wieħed iħares lejn dawn l-affarijiet irid iħares lejhom minn diversi angoli; ma jridx iħares biss lejn dak li fih il-budget jew lejn dawk il-miżuri li bla dubju ta' xejn kienu ispirati mid-diktat ta' Brussels, bħat-tneħħija tas-sussidji kemm fl-immedjat fuq dak li huwa ħobż u anke dak għal ġejjieni fuq it-tarznari, imma jrid iħares anke lejn ċerti żiedet li ġew fis-seħħ qabel il-budget innifsu bħalma kienu ż-żidiet fit- trasport pubbliku, liema żidiet jolqtu b'mod partikolari l-faxx il-baxx jew dak medju tas-soċjeta` Maltija.

F'interventi li kont għamilt kont għedt li wieħed mill-iżbalji li qed jagħmel dan il-gvern huwa li qed jimxi b'mod wieħed mal-ħaddiem iż-żgħir, tad-dħul medju u n-negozjant iż-żgħir, u b'mod ieħor mal-promoturi ta' proġetti mdaqqsin jew ta' mega projects.

Aħna m'għandna xejn kontra l- proġetti l-kbar, fil-fatt sal-ġimgħa li għaddiet stess ivvotajna favur il- proġett ta' Manoel Island biex żgur nuru li m'aħniex se nivvutaw biex inwaqqfu xi proġett ta' ċerta portata ta' ħtieġa għall-ekonomija tal- pajjiż, pero` kemm dakinhar u anke llum nibqgħu noġġezzjonaw għall-fatt li filwaqt li l-ħaddiem iż-żgħir u l-ħaddiem tad-dħul medju qed jiġi ntaxxat fil-fehma tagħna b'mod sproporzjonat, meta l-gvern kellu l-okkażjoni li jiġbor ċertu ammont ta' flus min dak li huwa l-boll fuq dawn il-proġetti - ammonti li żgur ma kenux se jħossuhom b'xi mod notevoli meta wieħed iqis il- capital outlay sostanzjali tal-proġetti li qed nirriferi għalihom - il- gvern naqas li jagħmel dan.

Sur President, jiena tkellimt anke ma' nies ta' tendenza Nazzjonalista li wkoll tkażaw b'dawn it-two weights and two measures għaliex jippretendu li f'ċirkostanzi bħal tal-lum, meta l-gvern qed jipprova jwassal messaġġ ta' awsterita` u meta l-Prim Ministru nnifsu qed jgħid li hemm ċerti weġgħat li kulħadd għandu jġorr b'xi mod jew b'ieħor jew li kulħadd għandu jsofri, il- gvern innifsu missu ta l-eżempju billi jindirizza anke, nerġa' ngħid, lil min huwa mdaħħal fi proġetti kbar u mhux jimxi b'kejl mod ma' min huwa żgħir u b'mod ieħor ma' min huwa kbir fid-daqs u fil-mezzi finanzjarji.

Niftakar li wieħed mill-kummenti li kont għamilt jien meta konna qegħdin niddiskutu fuq it-television dakinhar stess tal-budget il-Ministru Dalli u jiena fil-lobby tal-parlament biex nagħtu l-ewwel reazzjoni tagħna tal- budget, kien li anke jekk wieħed jinsa d-diversi miżuri tal-budget u jiffokka biss fuq ir-rata tal-bolla u ċ-ċaqliq tal-bands tat-taxxa tad- dħul, wieħed kien jara li l-paga kienet diġa` sejra tonqos sostanzjalment minkejja ż-żieda ta' Lm1 fil-ġimgħa.

Dakinhar kien hemm min ħaseb li konna qegħdin nesaġeraw, pero` mal-mogħdija tal-ġimgħat, mhux taż-żmien, naħseb li l-oppożizzjoni Laburista ngħatat raġun u llum ħadd ma jista' jgħid li qed inkunu xewwiexa jew allarmisti fil-kritika li qegħdin nagħmlu.

Għalhekk jiena ngħid li huwa ironiku li min lilna akkużana b'budget anti- soċjali, illum qed jieħu miżuri li huma verament anti-soċjali fil-prattika, b'mod partikolari meta miss il-paga tal-ħaddiem Malti u Għawdxi.

Sur President, aħna konna għamilniha ċara mill-bidu nett li għalkemm il- problema tad-deficit hija waħda li trid tiġi ndirizzata, anke hawnhekk il- gvern kien qed jilgħab bil-figuri biex ibagħbas ċertu ċaqliq fil-figuri tad- deficit.

U dan m'għednihx aħna biss imma qalitu l-Economist intellegence unit - ħadd ma jista' jgħid li dan responsabbli għalih aħna wkoll għaliex l-Economist intellegence unit ikun fih diversi aspetti ta' kritika anke għal Partit Laburista, jiġifieri m'hijiex xi ħaġa lopsided favur in-naħa tal-gvern biss - fejn il-punt ta' kritika li għamlu huma kien dak li għamilna aħna minn dawn il-bankijiet fiż-żmien tal-budget meta għedna li l- gvern għamel il-figuri tad-deficit ta' l-1998 b'żewġ għanijiet f'moħħu; l- ewwelnett biex ikun jista' jpinġi b'mod ikrah l-amministrazzjoni Laburista u t-tieni nett ħalli meta jiġi biex jippreżenta l-budget għas-sena 2000 ikun jista' jippreżenta deficit ridott kif effettivament ipprova jagħmel il- Ministru Dalli fil-budget li ressaq.

Il-konsegwenza ta' dan kollu huwa li l-gvern ħa għadd ta' miżuri li l-akbar impatt li kellhom, apparti minn fuq iċ-ċittadini nfushom, kien fuq l-ekonomija tal-pajjiż.

U jien ngħid li jekk wieħed jinsa d-diversi weġgħat li fih il-budget għaċ-ċittadini Maltin u Għawdxin, l-iktar punt li hemm x'wieħed jikkritika fil-budget innifsu huwa l-istrateġija ekonomika tiegħu għaliex l-effett li dan il-budget qed ikollu fuq l-ekonomija tal-pajjiż hija waħda negattiva għall-aħħar.

U dan m'iniex qed ngħidu biex inkun negattiv imma huwa rifless b'mod ċar anke fl- aħħar quarterly review li ħareġ il-bank ċentrali fejn ċertu ottimiżmu li kien qed jintwera fil-ġimgħat u fix-xhur ta' qabel issa f'daqqa waħda qaleb għal nota qawwija ta' pessimiżmu fir-rigward ta' diversi setturi li l-bank ċentrali tefa' l-ispotlight tiegħu fuqhom.

Jien ngħid li l-iżball ta' dan kollu huwa tort ta' l-istrateġija żbaljata li mexa biha dan l-istess gvern meta ttekilja d-deficit innifsu.

U qed ngħid hekk għaliex fl-1996 dawn in-nies kienu jgħidu li d-deficit m'huwiex problema, fl-1997 kienu qalu li l-ħofra li konna qed nitkellmu dwarha hija ħrafa, fl-1998 bdew jammettu li teżisti l-problema tad-deficit, u fl-1999 ħassew li kellhom jibdew jieħdu xi passi f'din id-direzzjoni.

Issa minn fuq jiġi l-Prim Ministru u jgħidilna li qed jieħdu ċerti miżuri sforz il- ħofra kbira li ħaffer il-gvern Laburista.

Dan juri linja kbira ta' inkonsistenza fil-linja ta' kritika min-naħa tal-Partit Nazzjonalista mill- mod kif bih elaboraw u artikolaw l-argumenti tagħhom dwar l-issue kemm tad- deficit nazzjonali kif ukoll tad-dejn nazzjonali.

Sur President, jekk wieħed jara l-budget innifsu u anke l-figuri li ġew ippubblikati mis-central office of statistics jara li anke l-prioritajiet ta' dan il-gvern huma żbaljati.

Qed ngħid hekk għaliex filwaqt li l-gvern ma jidhirx li qed juri dak l-impenn kollu li wieħed jixtieq meta jiġi għal dik li hija nefqa rikorrenti, qed iġewwes għal dik li hija nefaq kapitali.

Biex nuri dan se nipparaguna n-nefqa kapitali kif kienet fis-sena 1997 u n- nefqa kapitali kif kienet fis-sena 1999, is-sena finanzjarja li għadha kif intemmet.

Per eżempju, fl-1997 wieħed isib li l-gvern Laburista għal dik li hija nefqa kapitali, jiġifieri infrastruttura, proġetti, dak kollu li jżomm il-momentum għaddej fil-pajjiż, kien nefaq Lm93.5 miljun.

Fl-1999 in- nefqa kapitali minflok telgħet niżlet għal Lm82.6 miljun.

Jekk inħarsu, per eżempju, lejn l-investiment produttiv naraw li minn Lm49 miljun fl-1997 dan niżel għal Lm44.5 miljun fl-1999.

Jekk inħarsu mbagħad lejn in-nefqa għal dik li huwa investiment infrastrutturali naraw li dan ukoll naqas minn Lm25.4 miljun għal Lm19.9 miljun.

Jiena li jinkwetani huwa li meta wieħed imbagħad jara n-net effect ta' dan kollu fuq is-setturi ekonomiċi jsib li s- setturi ekonomiċi milquta huma kollha.

Kieku tgħid għandek sitwazzjoni fejn forsi l-manifattura sejra tajjeb imma l-kostruzzjoni sejra daqsxejn batuta, jew għandek il-biedja sejra tajjeb imma għandek it-transport and communications sejjer daqsxejn inqas tajjeb, nifhimha, imma din m'hijiex is- sitwazzjoni.

Jekk wieħed jifli l-figuri ppubblikati min-naħa ta' l-uffiċċju ċentrali ta' istatistika - u rrid nerġa' nenfasizza li dawn huma figuri tal-gvern mhux figuri ħlieqa ta' l-oppożizzjoni - isib li s-setturi kollha qegħdin għan-niżla, kemm għal dawk li huma profitti, kemm dak li huwa qligħ, kif ukoll għal dak li huwa kontribuzzjoni tagħhom għall-GDP.

Dan qed ngħidu kemm għal dak li għandu x'jaqsam mas-settur tal-biedja u s-sajd, kemm għal dak li għandu x'jaqsam ma' kostruzzjoni u quarrying - u jiena sinċerament nawgura li jibdew dawn l-imberkin proġetti forsi tinbidel xi ftit is- sitwazzjoni - kemm għal dak li għandu x'jaqsam mal-manifattura, jekk niżganċjaw minnha l-kontribut li tagħti l-ST Microelectronics, kif ukoll għal dak li għandu x'jaqsam mat-trasport u l-komunikazzjoni u oqsma oħrajn bħal wholesale/retail, insurance banking u l-qasam tar-real estate.

Hemm imbagħad l-impatt tat-tneħħija tal-levies.

Jipprova kemm jipprova dan il- gvern biex iċekken l-impatt tat-tneħħija tal-levies xorta waħda jibqa l- fatt li dan qed jolqot bil-kbir lill-industrija lokali u naħseb li qed jagħmel ħażin il-gvern li qed jgħaddas rasu fir-ramel u jipprova jagħti l- impressjoni li kollox miexi fuq ir-rubini f'dan is-settur billi jirreaġixxi b'mod insensittiv għal dak li verament għaddej f'dan is-settur milqut direttament mill-miżuri tal-gvern.

Sur President, inkwetani wkoll dak li hemm fir-rapport tal-bank ċentrali fejn qed jantiċipa li t-tkabbir ekonomiku li jkun ġej mill-esportazzjoni, bħala persentaġġ, mistenni jonqos fiż-żmien li ġej.

U dan naħseb li huwa nkwetanti meta aħna nemmnu li l-qasam tal-manifattura huwa importanti daqs dak tas-servizzi, biex ħadd ma jaħseb li jien qed ngħid li għandna nitkellmu fuq il-manifattura a skapitu tas-servizzi.

Imma dan juri ċar li skond il-bank ċentrali l-qasam tal-manifattura għandu sinjali xejn pożittivi jekk qed nitkellmu dwar il-qasam tal-manifattura lokali u dik geared għall-esportazzjoni.

U jgħidu kemm jgħidu n-naħa tal-gvern li l- kummerċ beda jirranka, il-bank ċentrali mhux hekk qed jirraġuna għax il- bank ċentrali qed jgħid li "there are few signs of revival of domestic demand," u aktar tard ikompli jgħid "that the prospects of revival of domestic demand are very unlikely."

Jiġifieri l-bank ċentrali fl-aħħar rapport li ħareġ tlieta jew erba' ġimgħat ilu għamilha ċara li fil-fehma tiegħu fil-ġimgħat u fix-xhur li ġejjin il-prospetti li tikber id-domanda tal-konsum fil-pajjiż huma pjuttost baxxi.

Sur President, hemm imbagħad l-aspett tal-qagħad.

Fil-fehma tiegħi dan il-gvern qed juża strateġija żbaljata għaliex minflok qed jiġġieled il- qagħad, qed jipprova jiġġieled il-figura tal-qagħad.

Imma anke hawnhekk il- gvern mhux qed jirnexxilu għaliex hemm ċertu element strutturali li l-gvern mhux qed jirnexxilu jgħelbu u anke hawnhekk skond il-bank ċentrali - jiena nħobb nikkwota lill-bank ċentrali u l-uffiċċju ta' l-istatistika ħalli ħadd ma jgħid li dawn huma cooked up figures ivvintati min-naħa ta' l- oppożizzjoni - fis-sena 2000 dan mistenni jkompli jikber.

Għalhekk jiena ngħid li l-poplu meta huwa ffaċċjat b'taxxi diretti u indiretti, meta huwa ffaċċjat bi tnaqqis fis-sussidji lill-konsumatur u meta jidher li l- inflazzjoni mportata tista' tibda tippikkja xi ftit - m'iniex qed ngħid li se tkun xi problema daqstant kbira - jiena nħoss li s-soluzzjoni li qed japplika l-gvern hija ħażina għaliex il-problema prinċipali fil-pajjiż huwa l-gvern innifsu.

U qed ngħid li huwa l-gvern innifsu minħabba l- istrateġija żbaljata li miexi biha mhux biss fil-qasam fiskali u monetarju, imma anke b'mod partikolari fil-qasam ekonomiku.

Sur President, naħseb li jkun tajjeb li f'dan l-istadju nitlob lill-gvern sabiex jagħti ftit tad-dawl fuq l-issue tal-privatisation.

Qed ngħid hekk għaliex il-gvern b'timing li kien ħabat mal-budget kien ippubblika white paper interessanti li wkoll fiha l-merti tagħha u li titfa' ċertu dell fuq ċerti miżuri jew passi żbaljati li seta' mexa bihom il-gvern fi privatizzazzjonijiet preċedenti.

U jkun tajjeb li llum li ninsabu fl-1 ta' Frar il-gvern jagħtina ftit tal-ħjiel dwar x'inhuma f'termini konkreti l- pjani tal-privatizzazzjoni tiegħu għal din is-sena.

Veru li fil-white paper ġew identifikati erba' jew ħames azjendi li suppost kellhom jingħataw prijorita`, imma fiex inhuma l-pjanti tal-gvern f'din id-direzzjoni?

X'se jiġri mill-white paper innifsha?

Qed ngħid hekk għaliex ftit ilu, f'domanda parlamentari jien tlabt lill-ministru jgħidilna x'reazzjoni kien hemm sakemm għalaq iż-żmien tas-submissions min-naħa tal-korpi kostitwiti u ta' interesed parties għall-white paper tal-gvern.

Ma nafx jekk is- sitwazzjoni nbiddlitx - jien nawgura li nbiddlet - imma meta għamilt il- parliamentary question u kienu diġa` għalqu d-dati tas-submissions il- ministru dakinhar kien qalli li kien għadu ma rċeva l-ebda submission minn ebda korp kostitwit għall-white paper li kellna.

Forsi fil-winding-up tiegħu l-ministru jkun jista' jaġġornana f'dan ir-rigward.

Naħseb li jkun tajjeb ukoll li nkunu nafu x'sar minnu l-kumitat tal- privatizzazzjoni.

Naf li l-gvern kien waqqaf task force b'nies li għalkemm m'għandna xejn kontra tagħhom fuq bażi individwali dehrilna li ma kenux the right people biex ikunu f'task force tal-privatisation għaliex seta' kellhom ċertu konflitt ta' interess u tajjeb li l-gvern jgħidilna f'dan l- istadju x'sar minnu dan il-kumitat u jekk għadux kostitwit kif kien, jekk ġiex rikostitwit, jekk għadux jiffunzjona u jekk qed jiffunzjona, kemm qed jiffunzjona, kemm qed jiltaqa' u x'inhuwa r-riżultat tal-ħidma tiegħu anke f'din is-sena.

Jiena nemmen li fil-fehma tagħna l-Partit Nazzjonalista qabad triq żbaljata u aħna ġenwinament inħeġġu lill-gvern sabiex jikkoreġġi din it-triq li qabad u dan qed ngħidu mhux b'sens ta' kritika min-naħa tagħna biex inkunu kritiċi imma qed ngħiduh b'sens ta' konsistenza mal- manifest elettorali tal-Partit Nazzjonalista.

Jekk wieħed jifli l-manifest elettorali li bih dan il-gvern rebaħ l-elezzjoni ta' l-1998, ma jsib rifless fl-ebda mod il-miżuri iebsa, drastiċi u anti-soċjali li l-gvern kellu jirrikorri għalihom f'dawn iż-żewġ budgets b'mod partikolari fl-aħħar budget, jiġifieri l-budget tas-sena 2000.

Għalhekk jiena ngħid li dan il- gvern mhux biss qed jagħfas lill-konsumatur Malti u Għawdxi imma qed imur ukoll kontra l-mandat elettorali li tagħtu l-maġġoranza tal-Maltin meta saret l-elezzjoni ġenerali f'Settembru ta' l-1998.

Il-budget li għandna quddiemna huwa budget li tħares lejh mil-liema aspett tħares lejh tara li ħalla impatt negattiv fuq is-soċjeta` Maltija u Għawdxija.

U dan għal mill-inqas ħames raġunijiet.

L-ewwelnett minħabba l- istrateġija ekonomika żbaljata tiegħu, it-tieni nett minħabba li baxxa l- livell ta' l-għajxien tal-Maltin u l-Għawdxin, it-tielet għaliex effettivament wassal għal dak li bassarna aħna biex inaqqas il-pagi tal- ħaddiema Maltin u Għawdxin, wassal ukoll biex nixfu l-flus fl-idejn u wassal ukoll biex kompla staġna l-kummerċ fil-pajjiż.

Il-ministru għamel ħafna pronostki b'mod partikolari mhux din is-sena imma anke is-sena ta' qabel meta kien ħabbar il-consolidated accounts structure u qal kif se jiżviluppaw l-affarijiet sas-sena 2004, imma jien infakkar li bir-rispett kollu lejn il-ministru huwa diġa` kien għamel tip ta' pronostiku simili meta kien ippreżenta l-ewwel budget tiegħu u kulħadd jaf kemm kien mar żmerċ dak il-pronostiku tiegħu meta kien ressaq dak il-budget fl-1993 jew 1994.

Fil-fatt dakinhar kien ħabbar li se jieħu passi effettivi kontra l- welfare gap u ma kien sar xejn.

Kien ħabbar li se tiġi ndirizzata l- problema ta' l-għoli tal-ħajja u fil-fatt minn dak iż-żmien 'il hawn din kompliet tirranka minflok naqset, kien qal li kien se jindirizza l-problema tal-qagħad u l-qagħad effettivament kien tela', u kien qal ukoll li kien se jindirizza l-problema tad-deficit strutturali u fil-fatt id-deficit minn dakinhar kien kiber minflok ċkien.

Għalhekk jien ngħid li ftit huma dawk li jistgħu jeħdu b'ċerta serjeta` u kredibilita`l-kalkoli li għamel il- gvern meta ressaq l-estimi tiegħu u l-consolidated accounts structure.

Sur President, l-appell finali tiegħi huwa sabiex il-gvern ibiddel ir- rotta tiegħu għaliex il-gvern qed jittradixxi l-manifest elettorali tiegħu, il-mandat elettorali tiegħu u lill-poplu Malti in ġenerali li fdah bit- tmexxija tal-pajjiż wara l-elezzjoni ta' Settembru, 1998.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Tony Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Sur President, jien kelli speech preparat għal- lejla imma naħseb li jekk l-ewwel nagħmel xi ftit tar-riflessjonijiet fuq dak li qal l-Onor.

Leo Brincat ma nkunx qed nagħmel ħażin.

U ma nagħmilx ħażin għaliex jien nistgħaġeb kif il-qanpiena ddoqq.

Ftit ilu daqqew il- qniepen għaliex ħareġ id-digriet li jgħid li kellhom jibdew il-proċeduri biex Dun Ġorġ Preca jsir beatu - dakinhar smajna ħafna qniepen idoqqu - pero` llum smajna qanpiena waħda ddoqq, dik li b'xi mod l-Onor.

Brincat ikonċepixxa f'moħħu, li mhux veru li fil-budget li għadda jew fil-kampanja elettorali Nazzjonalista ta' qabel l-1998 il-Partit Nazzjonalista kien qal li jrid jiffaċċja u jieħu l-miżuri meħtieġa biex nikkumbattu darba għal dejjem id-deficit strutturali u biex lill-pajjiż ma nħalluhx ikompli jinfena.

Sur President, jien niddubita min kien ilestilu l-ispeeches lill-Onor.

Membru dak iż-żmien biex jingħataw hawn ġew għaliex x'ħin tidħol hawn ġew kont tibda taħseb li jeżistu żewġ partijiet f'Malta, il-parti li kienet tgerger għad-deficit ta' gvern Nazzjonalista ta' qabel l-1996 u l-parti l- oħra fejn kellek gvern li kien qed jgħid kemm sejjer tajjeb u li kien qed jibgħat lin-nies jieħdu divertita fis-sajf, waqt li fl-istess ħin kien jaf li kien wasal f'xifer il-preċipizju u kien wasal biex jieħu l-qabża 'l isfel, kif kien jgħidilhom il-Perit Mintoff, li dak iż-żmien kien hawn.

U fil-fatt hekk ġara pero` nafu li qabel ħa dik il-qabża 'l isfel, gvern Soċjalista, bil-mod kif kien inġenwament fi żmienu mexxa l-ekonomija tal- pajjiż, irnexxielu jżid id-deficit b'aktar minn Lm0.25 biljun.

Aħna m'aħniex qed ngħidu li fi żmienna ma kienx hawn deficit pero` kien hemm raġuni għalih.

Dan bħal meta jiltaqgħu tnejn min-nies u wieħed minnhom joqgħod jgħid kemm għandu dejn it-tali bniedem, imbagħad jaqbeż l-ieħor u jgħidlu li għalkemm dik il-persuna għandha d-dejn pero` għandha ħafna x'jagħmel tajjeb għalih!

Veru li fi żmien gvern Nazzjonalista l-poplu ssellef pero` sellef għal diversi skopijiet.

Fost affarijiet oħra l-gvern kien issellef sabiex ikollna sistema tajba ta' telephones biex minflok tgħolli t-telephone u tisma' nofs ir-raħal jitkellem, tkun tista' titkellem biss mal-persuna li tkun dawwart in-numri tagħha u sabiex ikollna airport li llum niftaħru li jgħaddu madwar 2.5 miljun passiġieri fis-sena minnu, airport li żgur ma kienx kapriċċ u li ssostitwixxa airport żgħir ħafna li għalkemm kien tana servizz tajjeb ħafna kien wasal iż-żmien li naslu fi stadju li nuru lill-poplu Malti li konna kbirna, imxejna 'l quddiem u konna wasalna biex minn stadju amateurish ngħaddu għall-professjonaliżmu.

Dan il-gvern kien anke ssellef biex ikollna power station suret in-nies, u anke dik kienet ġiet bil-qniepen.

Kulmin kien hawn dakinhar jiftakar li għaliex dak iż-żmien konna ġejna hawnhekk biex nipproponu li nagħmlu power station fil-post fejn fil-fatt hija mibnija llum, tan-naħa l-oħra kienu għamlu seduta sħiħa jdoqqu l- qniepen.

Hawn min jgħid li dawk kienu l-qniepen biex iħamrulna wiċċna, pero` naħseb li llum, il-poplu kollu jirrealizza li dawk kienu qniepen ta' vittorja, ta' glorja u ta' radd il-ħajr biex jiċċelebraw il-fatt li f'Malta konna wasalna biex nieħdu dak il-pass.

(Interruzzjonijiet) Iva, tad-daħk Onor. Farrugia pero` setgħet kienet tal-biki għal min kien ipparteċipa fiha.

Konna ssellifna wkoll biex nagħmlu sptar, liema sptar l-ewwel kienu qalulna li kienet ħolma jew whim tal-Prim Ministru Eddie Fenech Adami, imbagħad meta l-Onor.

Sant kien prim ministru ddeċieda li jagħmlu d-doppju tad-daqs li kien ipproġettat taħt gvern Nazzjonalista.

Issa aħna qegħdin inkomplu dan l-isptar ...

(Interruzzjonijiet) Iva, wasal iż-żmien li nieħdu stock ta' dak li nfaqna u nieħdu l-passi biex nibdew nirregolarizzaw il-pożizzjoni tagħna vis-a-vis id-dejn li kien hemm.

Il-gvern Soċjalista tela' bl-għajta tad-dejn u tal-VAT fl-1996, imbagħad filwaqt li beda jgħajjat bil-famuża ħofra - liema ħofra mbagħad saret barriera - fl-istess ħin ma neħħiex it-taxxi li għamilna aħna; neħħa l-15% VAT u daħħal is- sistema tas-CET, li l-effett tagħha kien li l-konsumatur beda jiġi ntaxxat bil-21%.

(Interruzzjonijiet) Veru li l-kontribuzzjoni tas-sigurta` soċjali għoliet minn 9% għal 10% fuq id-dikjarazzjoni li saret fil-budget tas-sena l-oħra imma huwa fatt ukoll li din il-kontribuzzjoni togħla skond kemm wieħed jaqla'.

Jiġifieri jekk xi ħadd ikun tela' minn grad għal ieħor, jiżdied id-dħul u ovvjament tiżdied wkoll il-kontribuzzjoni tas- sigurta` soċjali.

Sur President, qegħdin nitkellmu fuq liġi li tressqet bħala riżultat ta' miżura li ttieħdet fil-budget u titkellem speċifikament fuq żieda ta' 10c fuq kull pakkett tas-sigaretti u ammont ekwivalenti fit-tabakk l-ieħor.

Il- miżura li hawn imħabbra f'din il-liġi tant kienet mistennija peress li kienet imħabbra minn qabel, li ħadd ma ħa qatgħa meta ġrat.

U ħadd ma ħa qatgħa għaliex kulħadd jaqbel li hemm żewġ skopijiet għaliex kellha ssir liġi bħal din; wieħed biex il-gvern idaħħal xi ftit mit-taxxi u l-ieħor sabiex inkomplu nħajru lin-nies ipejpu inqas.

Għalkemm din hija l-miżura msemmija f'din il-liġi, peress li din hija liġi fiskali hemm it-tendenza li nitkellmu fuq taxxi oħrajn li tħabbru fil-budget, taxxi li skond il-Partit Soċjalista huma l-uniku mezz kif gvern Nazzjonalista jista' jwassal biex jirranġa s-sitwazzjoni finanzjarja li hawn.

L-Onor.

Brincat, fl-ispeech tiegħu kellu miktub li waħda mill-mezzi li se jieħu dan il-gvern fiċ-ċirkostanzi tal-lum kienet il-privatizzazzjoni u ssemmew ukoll żewġ għejjun li jistgħu jkunu l-ewwel żewġ passi lejn privatizzazzjoni li hemm bżonn fil-pajjiż tagħna.

Imma jekk nipprovaw naraw x'ġara s-sena l-oħra nsibu li kien hemm bank li apparti mill-fatt li poġġiena fuq sfera globali f'dak li huwa kummerċ bankarju, illum ipprova lilu nnifsu u ħareġ f'tiġrija ma' banek oħrajn lokali li fiha ggwadanjaw fost l-oħrajn dawk li qed jissellfu għal djarhom.

Għaliex irridu nammettu li b'riżultat li l-banek ma baqgħux cartel tal-gvern, illum għandna żewġ banek li qegħdin isellfu u jagħtu rati aħjar lil dawk li jridu jixtru d- djar tagħhom, lil dawk li għandhom overdraft u lil dawk li jissellfu minħabba raġuni ta' business.

U għalkemm l-ammont ta' self baqa' jiżdied, baqa' jiżdied ukoll l-ammont ta' flus li l-Maltin qed ipoġġu fil-banek, u dan minkejja t-taxxi, minkejja li qed jgħidu li qed jixxuttaw il-bwiet tal- Maltin kollha u minkejja l-iżbalji li tan-naħa l-oħra qegħdin jgħidu li qed nagħmlu.

Tan-naħa l-oħra qalu li tneħħa s-sussidju fuq id-dqiq.

Jafu dawn li nofs il-flus li kienu jitħallsu f'sussidji fuq id-dqiq kienu jmorru għand nies li lanqas għadhom bil-forn?

Forsi fi żmienhom qatt ma kienu jiċċekkjaw pero` dan l-aħħar iċċekkjaw u sabu li hemm min wella l-forn u ċ-ċekk tas- sussidju xorta baqa' jirċevih hu filwaqt li l-forn qed iħaddmu ħaddieħor.

Jafu li kien hemm confectioneries li minkejja li bidlu l-ġeneru tan-negozju tagħhom - fiż-żmien kienu fran - baqgħu jieħdu s-sussidju fuq id-dqiq biex jagħmlu l-pasti u affarjiet oħra simili?

Imbagħad werwru lin-nies għaliex qalulhom li l-ħobż tant kien se jogħla minħabba t-tneħħija ta' dan is- sussidju li l-mara tad-dar m'hijiex se jkollha biex tixtri l-ħobża ta' kuljum.

Pero` issa nafu li din is-sena kull persuna se tingħata Lm10 - dan ifisser li jekk hemm familja ta' ħamsa din se tieħu Lm50 u biex ikun għolhielha b'Lm50 trid tkun tiekol 25 ħobża fil-ġimgħa! - biex tagħmel tajjeb għal din iż-żieda fil-prezz tal-ħobż.

U dan għal din is-sena għaliex is-sena d-dieħla din iż-żieda tidħol fil-kalkolu li jsir dwar iż- żidiet fl-għoli tal-ħajja.

Mela minkejja li l-gvern neħħa s-sussidju, għal din is-sena ta l-kumpens f'forma ta' ċekk u 'l quddiem din iż-żieda se tiġi integrata fiż-żieda li tingħata għall-għoli tal-ħajja li jista' jkun hemm.

Ħalli issa ngħaddi biex ngħid xi ħaġa dwar l-inflazzjoni.

Fl-ispeech miktub tiegħu, l-Onor.

Brincat qalilna li l-inflazzjoni tista' tiżdied.

Possibbli li hawn xi ħadd li jaħseb li fit-22 xahar li kien hemm fil-gvern il-Partit Soċjalista ma kienx hawn inflazzjoni?

Li rridu ngħidu huwa li hemm mod u mod ieħor kif gvern jittekilja l- inflazzjoni.

Ikun hemm gvern li jipprova jżomm l-inflazzjoni 'l isfel kemm jista' jkun u jkun hemm gvern ieħor li l-inflazzjoni jdaħħalha hu stess billi jagħmel taxxi fuq affarijiet neċessarji bħall-ilma, id-drenaġġ u d- dawl.

Imbagħad l-Onor.

Brincat qalilna li kienu qalu li lesti li jerġgħu jikkonsidraw is-sitwazzjoni wara l-budget.

Imma dan ma jsirx bil-paroli biss għaliex b'ilsienek tgħid ħafna affarijiet.

Kellna anke ministru li kien bil-qiegħda eżattament fuq is-siġġu ta' ħdejja li kien qal li kien hawn 62,000 ruħ li kienu se jibbenefikaw mis-sussidji fuq id-dawl u l-ilma li kienu se jingħataw, imbagħad fl-istess ġurnata intqal li dak li kien ingħad ma kienx veru.

Imma l-Onor.

Brincat donnu li nesihom dawn l- affarijiet!

Dak iż-żmien dawn kienu qalu li forsi jerġgħu jikkonsidraw l- miżuri li ħabbru fil-budget.

Sur President, dawn kellhom deputati magħhom li fi ħdan il-GWU u flimkien ma' nies partiġġjana sew bħal Dr. George Abela u oħrajn kienu għamlu studju, pero` allavolja dawn kienu qalulhom li l-ħajja kienet għoliet b'aktar minn Lm6 fil-ġimgħa, xejn ma tnaqqas minn dak li kien ġie mħabbar fil-budget and steady she went.

U tant marret steady li f'Settembru kienet sabet iceberg, ħabtet magħha u niżlet!

U dak li mexxa lil Malta għal żmien pjuttost twil - u li tant ftaħru li mn'Alla kien hu li salvahom fis-snin '70 u '80, u kienu jagħmlu priedki fuq priedki u litaniji, saħansitra f'ċerti tabelli li kienu jagħmlu kienu jsejħulu s- salvatur ta' Malta wara San Pawl! - kien qed jgħidilhom li ma kenux jafu jmexxu u li dak ma kienx il-mod li tmexxi bih, li tgħakkes lill-poplu.

Mintoff kien qalilhom li ma kellhomx jgħakksu lill-poplu li tant ftaħru li bħala Partit Soċjalista jħaddnuh magħhom.

Pero` dawn ma tawx kas u baqgħu jwebbsu rashom.

U llum dawn qed jikkritikaw lill-gvern li kien kapaċi jgħid li l-pajjiż ma jiflaħx u hemm bżonn li jieħu l-mediċina.

Il-mediċina kienet tfisser li jittieħdu l-miżuri li ttieħdu u ngħidu x'ngħidu, jibqa' fatt li mis-sena l-oħra għall-bidu ta' din is-sena dawn il-miżuri ħallew ir-riżultati tagħhom u naqqsu l-ammont ta' ħsara li kien hemm.

Tafu x'ħadna fis-sentejn ta' gvern Soċjalista, Sur President?

Ħadna blokka silġ taħt il-forma ta' friża li filwaqt li aħna bħal gvern konna wasalna biex napplikaw ħalli nipparteċipaw bħala membri sħaħ fl-ekonomija Ewropea li kienet tħalli, u li nisperaw għad trid tħalli, riżultati tajbin għal pajjiżna konna qisna ġejna qażba tixxejjer mar-riħ; la ma' naħa u lanqas ma' oħra.

Dawn rieduna nidħlu f'dak il-grupp ta' erba' pajjiżi emarġinati fil-ġenb nett u ma reduniex insiru full members ta' l-Ewropa.

Dawn ma jriduniex li nsiru full members - flimkien ma' dawk il-pajjiżi li l-iktar jagħmlu kummerċ magħna, ma jriduniex insiru membri ta' familja li għal Malta bilfors tfisser xogħol u kummerċ, qawmien ta' ekonomija, tiġdid tal-kultura politika u serħan tal-moħħ f'dak li jirrigwarda difiża.

Sur President, m'hemmx għalfejn noqogħdu naraw kemm se nibbenefikaw minn kull ħaġa eżattament; għalija jekk nibbenefikaw fl-edukazzjoni bil-mod li konna qed nibbenefikaw qabel ma nżammejna u kif qed nerġgħu nibbenefikaw issa, diġa` huwa biżżejjed għaliex jagħti triq ġdida għal uliedna kollha.

Aħna li għandna 'l fuq minn 40 u 50 sena wasalna fejn kellna naslu, pero` irridu nipprovaw inħallu pajjiżna f'qagħda aħjar milli sibnih aħna.

U jekk biex naslu għal dan ir-riżultat hemm bżonn li nieħdu ċerti passi, m'aħniex se niddejqu neħduhom.

Jekk biex innaqqsu d-deficit hemm bżonn li jittieħdu ċerti miżuri fiskali - kif effettivament ittieħdu - iridu jittieħdu u jrid iġorrhom kulħadd.

Kieku kulmin għandu jħallas il-VAT iħallasha u kulmin għandu x'jiddikjara jiddikjarah, niggarantilkom li ftit li xejn ikollna deficit f'dan il-pajjiż.

Pero` il-Malti hu dak li hu; trid toqgħod għassa miegħu għaliex jekk jista' jevita, jevita.

U l-poplu hemm bżonn li jirrealizza li kull darba li jaċċetta li ma jingħatax irċevuta tal-VAT ikun qed iwaqqa' l-ġebla fuq saqajh u li għada pitgħada jkollu jħallas għalih mod ieħor huwa stess.

Jien la naf lil ħadd li raħħas prezzijiet għaliex ma jiddikjarax il-VAT u lanqas naf lil ħadd li ma ċċarġjax il-prezzijiet li jiċċarġja s-soltu għaliex irnexxilu jevita mit-taxxa.

Jiġifieri finalment il-konsumatur jaqbillu jara li min ikun qed jipprovdilu s-servizz jew jinnegozja miegħu ikun fil-fatt qiegħed isegwi l-liġijiet tal-pajjiż.

Sur President, hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq liġi fiskali bi strateġija, mhux strateġija li tagħti daqqa ta' ponn u lil dak li jkun twaqqgħu ma' l- art ħames darbiet f'affari ta' ftit minuti - bħalma ta Tyson nhar is-Sibt - imma strateġija li qed titolbok xi ħaġa żgħir għaliex nafu li l-ftit tal- ħafna xorta waħda jammonta għal ħafna.

Dan huwa proċess ekonomiku li minkejja li saru dawn il-miżuri fiskali, bl-ebda mod ma kissru l-ekonomija tal-pajjiż.

Din hija liġi li għalkemm fiha nnifisha fiha ftit sinifikat, hija ta' eżempju ċar ta' kif għandhom jittieħdu l-miżuri bil-mod biex finalment tasal għal dak li hemm bżonn, għaliex b'hekk tkun qed tagħti ċans lill-poplu jirkupra u jlaħħaq magħhom.

Sur President, nitkellmu ħafna dwar x'se nieħdu mill-Ewropa u ninsew x'kien se jieħu l-gvern Soċjalista lil kull bniedem li kellu fabbrika jew razzett bil-mod kif għolla r-rati tad-dawl u l-ilma.

Dak ma jaqblilhomx jiftakruh pero` aħna nafu li kont ta' Lm90 kien se jitla' għal Lm900; nafu li l-fabbriki u l-irziezet li kellhom is-servizz ta' l-elettriku kien se jkollhom iħallsu madwar tmienja jew għaxar darbiet aktar milli kienu jħallsu qabel.

Dik kienet l-intelliġenza tal-programm ekonomiku ta' gvern Soċjalista ta' dak iż-żmien.

Nafu wkoll li l-istess miżuri kienu bdew joħonqu setturi oħrajn li nafu li kienu ġew kważi at a standstill minħabba s-sikkatura żejda li kienet qed tingħad.

U nirriferi għall-kunsilli lokali.

Illum jien ħadt pjaċir naqra fil-gazzetta li l-Onor.

Mangion qal li s- sistema tal-kunsilli saret biex tibqa' u għandha tissaħħa u tkun aħjar, pero` jiena ma nistax nifhem jien kif dawn setgħu jagħmlu iżjed b'inqas flus.

Dik kienet l-ekonomija tal-gvern dakinhar, fis-sens li l-ewwel jeħdulhom 10% jew 15% imbagħad wieħed jara.

Veru li l-kunsilli jagħmlu żbalji - anke l-pajjiż li ilu li ħa l-indipendenza 35 sena għadu jagħmel ċerti żbalji għaliex għadna ma kbirniex biżżejjed u jien u kull wieħed hawn ġew għad irridu nitgħallmu ħafna, forsi jien l-iktar wieħed li għandi bżonn nitgħallem - pero` l-fatt huwa li almenu qegħdin jagħmlu xi ħaġa.

Sur President, jidher li waqt li kien qed jitkellem l-Onor.

Brincat nesa l-miljuni - m'iniex ċert jekk humiex Lm108 jew Lm109 miljun - li se jintnefqu għall-infrastruttura u sabiex tkompli tikber l-ekonomija tal- pajjiż.

Nesa l-Onor.

Membru jfakkar fil-flus li ngħataw lill-ikbar settur ta' l-ekonomija tal-pajjiż, dak tat-turiżmu, sabiex dawn ikunu jistgħu jagħmlu r-reklami b'hekk ikabbru din l-industrija?

Nesa l-ammonti li ngħataw lill-MDC?

Nesa l-ammonti li ntnefqu fuq IT?

Aħna stajna ma nfaqna xejn fl-informatika u stajna morna lura għal dak iż-żmien meta kont ridt tiffirma karta biex tgħid li ma kontx se twaqqaf bniedem jaħdem qabel ma ddaħħal computer.

Fejn qatt setgħu jirrealizzaw dak iż-żmien li d-dinja tal-lum dak li tirrikjedi!

Illum you are a button away from anything għax għandek makna quddiemek li jekk int kapaċi tużaha, minn injorant jekk ma ssirx għaref - għax l-għerf jirrikjedi mhux biex li tara u taqra imma li tirraġuna b'moħħok - almenu ssir istruwit.

Sur President, xi kultant donnu li ninsew għalxiex nagħmluhom it-taxxi.

It-taxxi ma jsirux biss biex inneħħu d-deficit imma jsiru sabiex permezz tagħhom intejbu dak li jkun diġa` nbeda.

Insemmi, per eżempju, l-ammonti ta' flus li joħorġu għall-edukazzjoni.

Alla ħares nerġgħu niġu f'sitwazzjoni fejn noqogħdu attenti kemm indaħħlu studenti l-universita`.

Mur għidilhom illum lil dawk it-8,000 student li se tagħlqilhom il-bieb għall-universita`!

Mur għidilhom li fi żmien mhux 'il bogħod kien hemm biss 800 student!

Sur President, id-differenza bejn il-gvern tagħna u l- gvern tal-Labour hija li filwaqt li huma għollew ir-rati tad-dawl u l-ilma b'għaxar darbiet, aħna żidna l-ammont ta' studenti li jmorru l- universita` b'għaxar darbiet!

Veru li jista' jkollna problema dwar fejn se jaħdmu dawn in-nies, pero` jekk wieħed ikun istruwit u ppreparat sewwa għall-ħajja, b'mod jew ieħor ir-rota jdawwarha.

Bniedem jista' jiggradwa f'ħaġa u jkun istruwit biżżejjed biex, per eżempju, jiftaħ negozju minflok.

Pero` filwaqt li nħajru lin-nies tagħna jistudjaw, irridu wkoll noħolqulhom is-swieq sabiex jipparteċipaw fihom.

U forsi din hija raġuni oħra għaliex il-foreign policy tagħna hija dik li hi u għaliex miexja fid- direzzjoni li miexja.

Sur President, dawn jistaqsuna għaliex għamilna t-taxxi u għollejna l- bolla.

Imma possibbli ma jafux li sabiex nagħtu l-pensjonijiet lill- anzjani, nagħtuhom l-għajnuna medika li għandhom bżonn, nipprovdulhom fejn joqogħdu jekk ikun hemm bżonn u nagħtuhom il-ħteġijiet li għandhom bżonn f'kull settur tal-ħajja għandna bżonn - kif kellhom bżonn huma u sabu wkoll problemi - aktar minn Lm100 miljun?

U nafu li din il-problema fis-snin li ġejjin trid tikber għaliex bejn l-1940 u l-1955 kien hawn baby boom fejn kienu jitwieldu 'il fuq minn 10,000 tarbija fis-sena u, għalkemm xi ftit emigraw, il-massa tagħhom illum qiegħda tqarreb is-60 sena u lil dawn in- nies il-gvern irid jibda jipprovdilhom is-servizzi kollha li jingħataw lill- pensjonanti l-oħrajn kollha.

Sur President, tan-naħa l-oħra minn banda ma jriduniex li nieħdu l-passi sabiex id-deficit jonqos u sabiex l-ispiża rikorrenti tal-pajjiż tkun waħda kkontrollata, u min-naħa l-oħra jgħidulna li jkun ħażin għalina jekk ma naslux li nħallsu jew jekk innaqqsu xi sold lil xi ħadd.

Aħna lin-nies qatt ma għednilhom li s-sitwazzjoni tagħhom għada se tkun agħar minn dik tal- lum.

Kulma rridu aħna hu li bil-passi li nieħdu, inġiegħlu lin-nies jirrealizzaw li jekk jirsistu jsibu mpjieg u jkunu jistgħu jaqilgħu lira.

Jiġu għandi nies li jkunu qed ifittxu x-xogħol, pero` ikun hemm min ma jkunx irid jagħmel ċertu xogħol għax kulħadd irid jidħol jew machine operator ġo fabbrika, jew kif qed jgħid il-kollega, l-Onor.

Cilia, bil- qiegħda mal-gvern u jekk jista' jkun jew driver, jew security guard jew watchman ma' xi bieb.

Jiena ma nafx kif xi ħadd jista' jgħaddilu minn moħħu li ta' 18-il sena jieqaf milli jaħseb u jmur watchman.

Jew forsi jkun irid dak ix-xogħol ħalli dak ikun il-ħin tal-mistrieħ imbagħad imur jagħmel xogħol ieħor wara biex il-paga jagħtiha lill-mara u li jaqla' wara jżommu għall-kapriċċi!

U jekk jista' jkun dak li jaqla' wara ma jkunx jidher, tant l-aħjar!

Din hija l-verita` pero` ħadd m'hu lest li jgħidha.

Imbagħad xi ngħidu għal dawk li jmorru jirreġistraw - u li l-gvern ukoll ikollu jħallashom mit-taxxi li jinġabru - u li tliet kwarti minnhom ikunu kollha trab!

Ftit huma dawk li jmorru jirreġistraw bil-mixi għax il- maġġoranza kollha jmorru b'xi karozza mċekċka sew.

Dik hija s-sitwazzjoni vera ta' dan il-pajjiż, sitwazzjoni fejn minkejja li hemm dawk l-10% li forsi m'humiex qed ilaħħqu mal-ħajja, id-90% l-oħra sejrin tajjeb u tajjeb ħafna.

Aħna rridu nieħdu ħsieb dawk l-10% pero` rridu wkoll inkunu fattwali u nieħdu dawk il-miżuri li hemm bżonn nieħdu sabiex f'pajjiżna nġibu s- serjeta`.

Dawn il-miżuri jinkorporaw fihom li min verament ħaqqu jirreġistra, jirreġistra u min ma ħaqqux ma jirreġistrax u b'hekk niffrankaw miljuni ta' flus u jonqos id-dejn.

Pero` minn dan ma semma xejn l-Onor.

Brincat.

U għaliex ma semma xejn?

Imbagħad xi ngħidu għal dawk in-nies li għalkemm jaħdmu mal-privat iridu jobs oħra għaliex jgħidulek li mal-privat joqogħdu jiċċekkjaw fuqhom biex jaraw jekk humiex ilaħħqu mal-kwota?

Dawn kuntenti jmorru jaħdmu x'imkien ieħor b'inqas paga, basta mal-gvern.

THE DEPUTY SPEAKER: Onorevoli, ippermettili ninterrompik għaliex skadielek il-ħin u għandek bżonn extension.

Xi ħadd jipproponi li tkompli tinstema'.

ONOR.

JOE CILIA: Nipproponi li l-Onor.

Abela jkompli bid-diskors tiegħu.

THE DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Nissekonda.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Abela jkompli bid- diskors tiegħu.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Nirringrazzja lill-proponent, lis-sekondant u lill- Kamra kollha.

Kont qed ngħid, Sur President, li wasalna fi stadju fejn we have to call a spade a spade u naċċettaw dak li hemm bżonn isir.

U min minn dawk in- nies li jpejpu ma jiflaħx iħallas 10c aktar għal pakkett sigaretti?

Jekk tieħu ħsieb saħħtek ma tħallashomx u tiffranka d-90c l-oħra wkoll għaliex ma tpejjep xejn!

Jekk hawn min veru jieħu ħsieb saħħtu din il-liġi m'hijiex se taffettwah għaliex ma jpejjipx, pero` mhux niġu hawnhekk u nitkellmu b'mod li nġibu d-dinja fit-tarf qisu bil-miżuri li ħadna fil- budget li għadda sallabna lill-poplu.

Il-verita` hi li aktar minn 25% ta' l-ispiża tal-gvern hija diretta għal investiment futur tal-pajjiż u ta' wliedna.

Sur President, jiena nemmen li din hija liġi li mhux veru għandha dawk ir- riżultati li tant qed ibeżżgħuna bihom id-deputati tan-naħa l-oħra.

Din hija liġi meħtieġa u għalkemm toqros, taffettwak sakemm trid inti biss.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Joe Cilia.

ONOR.

JOE CILIA: Sur President, almenu fl-aħħar tad-diskors tiegħu l- Onor. Abela għamel aċċenn għall-abbozz li għandna quddiemna li jittratta speċifikament iż-żieda fil-prezz tat-tabakk!

Jien naħseb li din il-liġi wieħed irid iħares lejha bħala miżura speċifika fil-budget u jistaqsi jekk hijiex fil-fatt bżonjuża u pożittiva, fis-sens jekk hijiex immirata lejn is- saħħa tan-nies.

Jibdew iqumu wkoll mistoqsijiet bħal jekk din il-miżura għandhiex tittieħed waħedha jew jekk għandhiex tittieħed fil-konfront tal- miżuri kollha li ttieħdu fil-budget.

Jien personalment naħseb li ma rridux niżolaw din il-miżura għaliha waħedha u fil-fatt minn banda ħadt pjaċir nisma' lill-Onor.

Abela jiftaħ fuq diversi affarijiet li qed jiġru fl- ekonomija tagħna u anke fuq diversi miżuri li ttieħdu fil-passat u li qed jittieħdu fil-preżent.

Sur President, naħseb li huwa tajjeb ukoll li apparti l-effetti fuq is- saħħa ta' l-individwu, wieħed jara l-impatt soċjali ta' miżuri bħal dawn.

Għaliex filwaqt li huwa tajjeb li nħarsu s-saħħa tal-poplu, huwa importanti wkoll li naraw kif miżuri bħal dawn se jolqtu l-livell ta' l-għajxien ta' l- individwu partikolari.

Jien naħseb li nitkellmu kemm nitkellmu fuq l- aspetti soċjali u ekonomiċi, għall-bniedem fit-triq l-ekonomija u l-impatt soċjali kollu li jeżisti huwa dak li jħoss meta jħaddal idejh fil-but, jekk ikunx f'qagħda li jikkonfronta l-miżuri li jkunu qed jittieħdu.

Jien naħseb li r-risposta għad-domanda li għamel l-Onor.

Abela, jiġifieri jekk jiflaħx bniedem iħallas 10c aktar għal pakkett ta' sigaretti, hija waħda rettorika.

Imma wieħed imbagħad irid ikompli jistaqsi jekk din il-miżura hijiex l-unika miżura b'impatt soċjali negattiv li tressqet minn dan il- gvern fil-budget li għadda jew jekk hijiex parti żgħira minn sensila ta' miżuri.

MR SPEAKER: Onorevoli, ippermettili ninterrompik għaliex sar il-ħin.

Tibqa' in possession?

ONOR.

JOE CILIA: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob issa lill-Viċi Prim Ministru sabiex jekk jogħġbu jressaq l-Aġġornament.

Fid-9.00 p.m. id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar l- Erbgħa, 2 ta' Frar 2000 fid-9.00 a.m. b'din l-aġenda:

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Dazju tas-Sisa (Emenda Nru 2) – Tieni Qari (Kont);

Abbozz ta' Liġi dwar Drittijiet dwar Proprjeta' Intellettwali (Miżuri Intrakonfini) – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Tismija ta' Ministri f'Diversi Liġijiet – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ix-Xandir - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Forzi Armati ta' Malta - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li Jemenda Diversi Liġijiet dwar Servizzi fl-Ajruport – Tieni Qari; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni ta' l-Erarju – Tieni Qari (Kont.). ---------------------

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Mediċini Perikolużi – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att ta' l-1993 dwar Sanzjonijiet tal-Kunsill tas-Sigurezza tan-Nazzjonijiet Uniti – Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Rifuġjati - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

Il-Ministru Josef Bonnici.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Mr Speaker, f'dan l-aġġornament xtaqt nittratta diversi punti li qajjem l-Onor.

Louis Buhagiar f'aġġornament li għamel il- ġimgħa li għaddiet.

Fl-opinjoni tiegħi, bl-intervent li għamel l-Onor.

Membru wera kemm mhuwiex informat tajjeb.

Kien aġġornament li tassew ixxukkjani bl-akkużi li ntefgħu bl-addoċċ mill-Onor.

Membru, li anke rnexxielu jaqleb kollox ta' taħt fuq.

Barra minn hekk xtaqt nieħu din l- opportunita', Sur President, biex nikkundanna wkoll lill-gvern preċedenti li f'diversi okkażjonijiet mexxa proċess ta' promozzjonijiet b'mod xejn rett u b'mod li ħoloq ħafna inġustizzji.

Jiena kemm-il darba tkellimt dwar dan u proprju madwar ġimgħatejn ilu poġġejt rapport ieħor li juri sitwazzjoni inkredibbli - rapport li ġie ppreparat mill-bord ta' appell tal-Maltacom - fejn kien hemm madwar mitt applikant li ma kenux eleġibbli u xorta waħda numru minnhom ingħataw il- promozzjoni.

Ir-riżultat ta' dan kollu huwa li spiċċajna biex twettqet inġustizzja ma' min mexa korrettement u ma applikax għaliex ma kienx eleġibbli.

Issa jien ma nafx għaliex l-Onor.

Buhagiar għoġbu jinjora kompletament dan ir-rapport - kultant nibda naħseb li lanqas biss jaf l- Onor. Buhagiar li jien poġġejt dan ir-rapport fuq il-Mejda tal-Kamra, bħalma poġġejt ukoll ir-rapport ta' l-Imħallef Victor Caruana Colombo - u bil-wiċċ tost kollu għamel allegazzjonijiet li huma out of this world.

Mr Speaker, jien ngħid li ma jistax ikun li jkollna membru parlamentari li jaqleb il-verita' ta' taħt fuq u jagħmel allegazzjonijiet li assolutament kulmin għandu naqra sens jinduna li huma infondati u bla bażi.

Ħalli nagħti ftit eżempji.

L-Onor.

Buhagiar qal li jien ipprovajt nieħu l-boċċa ħdejn il-likk u pprovajt naqdi lil dawk il-ħaddiema Nazzjonalisti li ma kenux ingħataw promozzjoni.

Imma x'ġara eżattament?

Li ġara kien li ħames ġimgħat qabel l- elezzjoni tal-5 ta' Settembru, 1998 il-gvern preċedenti ddeċieda li ma jkomplix fuq il-prattika tal-gvern Nazzjonalista ta' qabel, li qabel l- elezzjoni jinżamm lura kwalunkwe proċess ta' promozzjonijiet.

F'diversi postijiet u mhux fil-Maltacom biss saru proċessi ta' promozzjonijiet li ħafna drabi rriżultaw li kienu proċessi mgħaġġla, li anke wasslu għal inġustizzji kemm ma' Nazzjonalisti kif ukoll ma' Laburisti.

Minflok qal hekk, l-Onor.

Buhagiar qal li b'xi mod jien ipprovajt naġevola lil ċerti nies.

Assolutament dan m'huwiex il-każ, anzi bil-provi aħna qegħdin nagħmlu ġustizzja irrispettivament mit-twemmin politiku ta' kull individwu.

Min jaf l-affarijiet sew u jaf min huma dawk li ħadu promozzjoni - u dan wara li ħareġ ir-rapport tal-bord ta' appell - żgur li ma jistax jgħid li dawn huma kollha Nazzjonalisti.

Jiena nista' ngħid li l-maġġoranza ta' dawk li saret inġustizzja magħhom huma nies ta' twemmin Laburista .

Allura b'liema dritt jiġi hawnhekk l-Onor.

Buhagiar u jakkuża lili b'dan il-mod, meta huwa lanqas biss jaf x'ġara u x'ma ġarax?

Mr Speaker, illum jien ma rridx nitkellem biss fuq il-Maltacom u nista' ngħid ukoll li dan ma kienx l-uniku proċess ta' promozzjonijiet.

Jien hawnhekk għandi internal call for applications li ħarġet mill-MDC fit-12 ta' Awissu, 1998 u li l-closing date tagħha kienet it-18 ta' Awissu, 1998.

Issa dawn ma kenux xi applikazzjonijiet għal postijiet li huma konnessi ma marketing imma kienu għal senior messenger, driver, front office receptionist, auxiliary person li jagħmilha wkoll ta' senior messenger driver, xogħol ta' maintenance, xogħol ta' house-keeping, registry and archives personnel, administrative assistant u oħrajn.

Dawn kollha ħarġu fit-12 ta' Awissu; imbagħad kien hemm sejħa oħra għal adminstrative supervisor li ħarġet fl-14 ta' Awissu, li kienet tagħlaq fl- 20 ta' Awissu, u oħra għal office auxiliaries, li ħarġet fit-12 ta' Awissu u kienet tagħlaq fit-18 ta' Awissu.

Dawn huma kollha applikazzjonijiet li għandhom x'jaqsmu ma' l-MDC u fil-fatt il-promozzjonijiet ingħataw proprju f'dak il-perijodu meta l-għaqal jtindika li m'għandhomx jingħataw, kif fil- fatt kienet il-prassi fi żmienna.

Mr Speaker, fil-Mid-Med ukoll kellna sitwazzjoni simili fejn ħarġu letters of appointment fl-istess data ta' l-elezzjoni.

F'dan il-każ ukoll kellna grievances board immexxi minn maġistrat, u dan il-bord spiċċa biex irrakkmanda li jingħataw 32 promotions biex nagħmlu tajjeb għall- inġustizzji li saru fi żmien gvern Laburista.

Din kienet is-sitwazzjoni, pero' l-iktar każ klassiku żgur li huwa dak tal-Maltacom għaliex f'dan il- każ għandna erba' rapporti, wieħed wara l-ieħor, li fihom mhux qed nitkellmu fuq ħaddiem jew tnejn imma qed nitkellmu fuq numru kbir ta' ħaddiema.

Meta jiena għamilt l-istqarrija tiegħi f'Lulju tas-sena li għaddiet ikkwotajt proprju mill-ewwel rapport li ħareġ li jgħid:

"The undue haste with which the process was carried out, the unprofessional way in which it was handled, the inadequate time allowed for a proper assessment of applicants as well as the criteria adopted was very much below the norm of a serious procedure.

It created a great deal of dissatisfaction among employees, resulting in a record number of appeals."

Insibu wkoll li kien hemm żbalji fejn ħallew ċertifikati li m'għaddewhomx u żbalji fil-mod kif allokaw il-gradi.

Mr Speaker, irrid ngħid ukoll li dan il-bord ta' appell ma ħtartux jien kif ipprova jindika l-Onor.

Buhagiar.

Dan il-bord twaqqaf skond il- collective agreement u fih hemm persuna appuntata mill-GWU, bħala l-union li tirrappreżenta lill-ħaddiema, persuna li tirrappreżenta lill-management u persuna oħra bħala chairman maqbula bejn iż-żewġ naħat, li fil-fatt ilha snin twal isservi f'din il-kariga.

Huwa wkoll rapport unanimu li kkundanna l-proċess li bih saru l-promozzjonijiet.

Konsegwentement saru aktar rapporti u l-aħħar rapport - dan diġa' poġġejtu fuq il-Mejda tal-Kamra - ħareġ proprju fl-4 ta' Jannar.

Dan jgħid li kien hemm madwar mitt persuna li ma kenux eliġibbli biex japplikaw pero' dawn xorta saritilhom intervista u fosthom kien hemm min ingħata promotion.

Din il-ħaġa kkreat sitwazzjoni li assolutament wieħed ma kienx jaf kif se jsolviha.

Infatti l-bord ta' appell qal li :

"The board of appeal cannot accept the validity of appointments given to ineligible applicants or their placement on the maximum of scale 15.

This should be withdrawn."

Dan hu li qed jirrakkmanda l-bord ta' appell fir-rapport unanimu li ħareġ.

Allura b'liema mod jiġi hawnhekk l-Onor.

Buhagiar u jgħid li dan il-bord b'xi mod għamiltu jien!

Assolutament din hija gidba prima klassi.

Barra minn hekk, kif spjegajt ukoll id-darba l-oħra, f'dan ir-rapport kien hemm problema kbira fil-mod kif ingħataw il-marki għall-kwalifiki u din wkoll wasslet għal sitwazzjoni fejn kien hemm diversi nies li ma ngħatawx promotion.

Naturalment qed isiru aġġustamenti biex wieħed jipprova jsewwi l-ħsara li saret imma dan mhux dejjem possibbli li jsir.

Minfuq l- Onor. Buhagiar tkellem fuq ir-rimedju - għaliex donnu li sa dan ir-rapport biss wasal - biex dawk it-18-il ħaddiem li ma kenux magħżula mill-bord ta' l-għażla taħt gvern Laburista, jingħataw il-promozzjoni u qal li jien responsabbli li daħħalt il-kumpannija fi spiża żejda.

Jien diġa' rrispondejt lill-Onor.

Mizzi fuq dan, li min-naħa tiegħu reġa' rrispondieni u qalli biex nirrepeti dan barra l-parlament u fil-fatt dan jien għedtu barra l-parlament meta tkellimt fuq diversi stazzjonijiet tar-radju pero' xorta ma ġara xejn.

Tan-naħa l-oħra jħobbu l-bluff pero' jkun aħjar jekk jaċċettaw il-verita'.

Mr Speaker, irrid ngħid ukoll li ninsab imħasseb ħafna fuq il-mod kif ir- rapport ta' l-Imħallef Caruana Colombo qed jiġi wżat.

L-Onor.

Buhagiar qal li konklużjoni oħra tar-rapport ta' l-Imħallef hija li l-promozzjonijiet oriġinarjament ingħataw lil min verament kien ħaqqu.

Dan m'hu veru xejn.

It-terms of reference li ngħata l-Imħallef Caruana Colombo ma kenux biex hu jidħol fil-kwestjoni ta' min kien ħaqqu jew ma kienx ħaqqu imma biex jistabilixxi min kien responsabbli għall-promozzjonijiet - fejn jirriżulta li kienu responsabbli l-general manager u ċ-chairman - u jekk dawn ġewx imġiegħla jgħaġġlu biex jispiċċawhom sat-30 ta' Awissu 1998, u hawnhekk jirriżulta wkoll li ċ-chairman tal-promotions board hekk għamel.

Ir- rapport igħid ukoll li l-kriterji għamilhom il-bord tal-promotions wara li ħadu parir mingħand is-Sur Tommy Roberts.

Issa jien meta smajt lill-Onor.

Buhagiar jagħmel l-intervent tiegħu staqsejt lili nnifsi jekk il-Partit Laburista għandux xi mekkaniżmu quddiem min jista' jinġieb l-Onor.

Membru għall-affarijiet qarrieqa li qed jgħid.

Jien naf li għandhom il-bord tal- viġilanza u bejni u bejn ruħi għedt li lill-Onor.

Membru imisshom iressquh quddiem dan il-bord, pero' issa jirriżulta li s-Sur Tommy Roberts sar chairman tal-bord tal-viġilanza, jiġifieri anke dik ir-rotta donnha li hija magħluqa.

Mr Speaker, dan huwa riżultat li jħammar wiċċ il-gvern Laburista preċedenti li bl-iktar mod ċar ma mexiex kif suppost għax ħalla jsiru ħafna inġustizzji u ħalla sitwazzjoni infeliċi.

L-Onor.

Buhagiar qal li xogħol il-ministru suppost huwa li jara li l- affarijiet jimxu b'mod effiċjenti u bl-iktar mod korrett.

Staqsa wkoll jekk dan il-pajjiż jistax iħalli ministru jimxi b'dan il-mod diżonest u diżonorabbli u jibqa' jokkupa l-kariga ta' ministru.

Skużi, jien dawn il- mistoqsijiet nerġa' nitfagħhom lura f'ħoġor l-Onor.

Buhagiar.

Din mhux lingwa li tintuża f'dan il-parlament, speċjalment meta dak li qed jgħid huwa skorrett kompletament.

Jien m'għandix għalfejn noqgħod nattakka lill- Onor. Membru b'dan il-mod ħlief li qed nirrispondi għall-attakk li jagħmel hu, pero' rrid ngħid li din mhux l-ewwel darba li l-Onor.

Membru ġie f'din il-Kamra u ppreżenta verżjoni differenti tal-verita' tal-fatti.

Proprju ġimgħatejn qabel il-budget għamel aġġornament, ġab kont tad-dawl u l-ilma, bl-isem u bl-account number imħassar, u qal li dan il-kont thuwa tliet darbiet aktar minn dak li kien jirċievi l-individwu qabel.

L-Onor.

Buhagiar attakka lil dan il-gvern u lili u qal li mhux veru li raħħasna l- prezzijiet.

Naturalment jien naħseb li l-Onor.

Membru, li huwa professur, jaf jagħmel paragun ta' like with like, imma minflok għamel hekk dan għamilha diffiċli biex wieħed ikun jista' jagħmel din il-comparison.

Iżda għall-grazzja t'Alla bis-sistema tal-computers irnexxielna nsiru nafu ta' min kien dak il-kont u sibna li l-kont kien it-tripplu għax il-konsum kien it-tripplu.

Fil-fatt kont ġejt fil-parlament u għedt il-fatti kif kienu pero' min naħa ta' l-Onor.

Buhagiar kellna silenzju assolut.

Allura min qed jipprova jimmislidja lill-Kamra?

Min jiġi hawnhekk b'kont b'isem u b'account number imħassar, u jimplika affarijiet li m'humiex veri u lanqas biss jistaqsi jekk żdiedx il-konsum?

L-Onor.

Buhagiar baqa' ħalqu magħluq u allura jiena bilfors irrid nieħu pożizzjoni fil-konfront ta' l-Onor.

Membru u ngħidlu biex iwaqqaf dan l-aġir.

Ma jistax ikun jibqa' jgħid affarijiet mhux veritieri f'dan il-parlament.

Dan huwa attentat bl-iktar mod ċar to mislead the House u lill-poplu Malti.

Mr Speaker, possibbli n-naħa ta' l-oppożizzjoni għandhom bżonn dawn it- tip ta' argumenti?

Ma nafx jien, għaliex jekk wieħed jara l-konferenza ġenerali li għadu kif ikkonkluda l-Partit Laburista jsib li għaddew mozzjoni li tgħid li jridu jsewwu l-inġustizzji li saru ma' nies ta' twemmin Laburista u rabtu lill-partit biex jagħmel hekk.

Skużi, bil-board of appeal li qed nagħmlu aħna qed nirranġaw inġustizzji li saru kemm mal- Laburisti kif ukoll man-Nazzjonalisti, għaliex l-inġustizzji li wettaq gvern preċedenti saru ma' kulħadd.

Issa minflok jammettu li żbaljaw u jwiegħdu li mhux se jagħmlu l-istess żbalji, il-Partit Laburista qed jintrabat b'mozzjoni fejn qisu qed jagħti messaġġ li se jimxi bl-istess mod u forsi agħar minn kif mexa qabel l-aħħar elezzjoni.

Mela għandek partit li jaspira li jkun fil-gvern li joħroġ b'din il-pożizzjoni, u dan meta bord ta' appell maħtur b'mod indipendenti ġabar evidenza ċara li kien hemm inġustizzji maż-żewġ naħat ta' l-ispettru politiku, u issa, nerġa' ngħid, għandna din il-mozzjoni li timplika li we're going to have more of the same if not worse.

Dan huwa l-partit li jaspira li jkun fil-gvern u li qed jitlob il-fiduċja tal-poplu Malti.

Il-ħaddiema tal-Maltacom involuti jafu x'jiġifieri jkun hemm inġustizzja ta' din il-kwalita'.

Mr Speaker, jien tassew qed nagħmel dan l-intervent b'ċerta dieqa għaliex niddejjaq niġi hawnhekk u nirrispondi dan il-ħafna gideb u din il-falsita' kollha.

Lanqas ma nistenna li d-dibattitu f'din il-Kamra għandu jinżel għal dan il-livell.

Fuq kollox, ħadd ma jista' jgħid li jien ma ppreżentajtx il-fatti kif inhuma għax jiena tkellimt fuqhom dawn l- affarijiet, pero' l-Onor.

Buhagiar donnu ma ndunax bir-risposta ta' l-Onor.

Mizzi.

Barra minn hekk l-Onor.

Membru injora l-aħħar rapport li sar u qed jallega li b'xi mod jien għamilt xi pressjoni fuq min għamel ir-rapport u li b'xi mod kelli x'naqsam fit-twaqqif tal-bord.

Dan m'hu veru xejn.

Issa rrid ngħid ukoll li r-rapport ta' l-Imħallef Caruana Colombo ma jidħolx fil- mertu imma jidħol biss biex jistabilixxi l-fatti u biex jistabilixxi min kien responsabbli.

Mhux veru li b'xi mod dak ir-rapport iwaqqa' xi ħaġa li għedt jien jew li qed jgħid il-board of appeal, anzi dan isostni diversi punti bħal meta l-bord jgħid li kien hemm struzzjonijiet biex ir-rapport tal-promozzjonijiet jitlesta qabel.

Mr Speaker, jiena assolutament ma nħossx li dawn it-tip ta' interventi jagħmlu ġieħ lil din il-Kamra.

Tan-naħa l-oħra għandhom jirrikonoxxu li saru l-iżbalji.

Barra minn hekk hemm ir-responsabbilta' politika ta' l-ex- prim ministru Alfred Sant li ma waqqafx il-proċess tal-promotions, kif kienet il-prattika; hemm ukoll ir-responsabbilta' ta' l-ex-minsitru Joe Mizzi u hemm ir-responsabbilta' kollettiva ta' l-oppożizzjoni li kienu fil- gvern, li allura jmisshom imxew b'iktar għaqal.

Illum flok jirrikonoxxu fejn saru l-iżbalji, dawn jibqgħu jgħidu li l-iswed huwa abjad u li l- abjad huwa iswed.

Kif jista' jkun li f'dan il-pajjiż nibqgħu għaddejjin b'din is-sistema!

Dan it-tip ta' atteġġjament m'huwiex sinjal tajjeb għall-proċess demokratiku ta' pajjiżna.

M'huwiex sinjal tajjeb għall- proċess ta' ġustizzja u għall-verita', u ċertament m'huwiex sinjal tajjeb li l-oppożizzjoni taf bl-iżbalji li għamlet iżda mhijiex lesta li tiddikjara li dawn il-ħneżrijiet ma jerġgħux isiru.

Is-sitwazzjoni hija tassew tal-biki.

U dan mhux biss fil-Maltacom ġraw dawn l-affarijiet imma, kif għedt, ġraw anke fl-MDC, u hawnhekk għandi kopja ta' wħud mill-letters of appointment li ħarġu proprju fl-eqqel ta' l-elezzjoni għall-messaġġiera u għad-drivers.

X'sens jagħmel li toħroġ call for applications għal promotions fit-12 jew fl-14 ta' Awissu preċiżament qabel l-elezzjoni, u tagħlaq ġimgħa wara, f'nofs is-sajf?

U jekk min ikun irid japplika jkun qiegħed barra on holiday?

(Interruzzjonijiet) Dażgur li ngħataw u ħolqu diffikultajiet kbar!

L-istess ħaġa fil-Mid-Med.

F'dan il-każ ħarġu l- letters of appointment fil-ġurnata proprja ta' l-elezzjoni biex imbagħad kellu jsir eżerċizzju korrettorju u tajna madwar 32 promotion oħra biex nagħmlu tajjeb għall-ħsara li saret.

Imma possibbli!

U għandi każi oħra li nista' noħroġ bihom, Mr Speaker, pero' ma rridx inkabbar l-affarijiet iktar milli diġa' huma.

Xejn m'huma sbieħ dawn l-affarijiet, imma min naħa l-oħra ma jistax ikun jiġi l-Onor.

Membru jitkellem b'dan it-ton u jgħid affarijiet li m'humiex veri u jaqleb l-affarijiet ta' taħt fuq.

Dan qal ċertu diskors li m'huwiex ta' ġieħ għal din il-Kamra u li tassew ixxukkjani.

Lill-Onor.

Buhagiar nistiednu jaqra r-rapporti u jerġa' janalizza s- sitwazzjoni biex imbagħad ma jippruvax jikkritika lili b'dan il-mod meta jien kulma qed nagħmel huwa li qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra r- rapporti tal-board of appeal tal-Maltacom.

Dan qal li b'xi mod jien qed ninfluwenza.

Imma dan x'diskors hu meta kulħadd jaf li dan huwa bord indipendenti u bord li huwa mwaqqaf skond il-collective agreement u d- deċiżjonijiet tiegħu huma deċiżjonijiet li jiġu attwati?

(Interrzzjonijiet) Dażgur li hemm problemi!

Issa l-bord tal-Maltacom għandu wkoll ir-responsabbilta' li jsolvi dawn l-inġustizzji li wirithom mingħand il-gvern preċedenti.

Imma l-verita' hija li saru ħafna affarijiet li ma misshomx saru u setgħu ġew evitati għax min ma kienx eliġibbli biex japplika ma jmessu qatt ġie aċċettat.

Dawn kien hemm xi mija minnhom u wħud minnhom ingħataw promotion.

Issa dawk li ma kenux eliġibbli u korrettement ma applikawx, x'se jiġri minnhom?

Din hija sitwazzjoni serjissima u nappella lin-naħa l-oħra biex jirrikonoxxu li saru l-iżbalji u ma joqogħdux jipprovaw idawru dawn l-iżbalji b'mod li jippruvaw jimmislidjaw mhux lil din il-Kamra biss imma lill-poplu Malti.

Mr Speaker, jien inħoss li l-Onor.

Buhagiar ċertament ma kienx ġust fil-mod kif mexa u jien nippretendi li għandu jitlob skuża għall-mod kif mexa, għad-diskors li għamel, għall-mod infondat kif attakka u għall-mod kif uża r-rapport ta' l- Imħallef Caruana Colombo.

Għandu jitlob skuża tal-ħafna statements li għamel kontrija li ċertament ma kenux ġustifikati.

Mr Speaker, nappella lin-naħa l-oħra li jkunu iktar serji fid-diskussjoni tagħhom u biex jaraw ir-raġunijiet veri għaliex il-poplu sfiduċjahom.

Dan l- aħħar qed jipprovaw iwaħħlu fiċ-ċivil u lill-kapijiet taċ-ċivil qegħdin jgħidulhom li jridu jwarrbu jekk jitilgħu huma fil-gvern.

Issa l-Kap ta' l- Oppożizzjoni qed jgħid li l-prattika li ċ-chairmen jirriżenjaw meta jinbidel il-gvern hija prattika tajba.

Imma skużi, il-Kap ta' l- Oppożizzjoni kien ħareġ jikkritikani meta jien pubblikament tlabt liċ- chairman tal-Maltacom biex jimxi mal-prassi u jitfa' r-riżenzja tiegħu.

Iżda Tony Meilaq kien baqa' jċiċċi hemm għaliex kellu kuntratt li jagħtih kumpens sostanzjali u ma kellniex il-flessibbilta' li nesiġu mingħandu li jitfa' r-riżenja tiegħu.

Ma tefagħhiex ir-riżenja pero' issa l-Kap ta' l- Oppożizzjoni qed jgħidilna li anke l-kapijiet taċ-ċivil iridu jagħmlu hekk!

Mela jrid jippolitiċizza kollox?

Jien konvint li s-sistema li aħna qed nadottaw, fejn għandna bordijiet immexxija minn membri li anke kienu maħtura mill-gvern preċedenti, hija sistema tajba għax aħna qed nużaw l-aħjar nies għall-aħjar postijiet għall- ġid tal-pajjiż.

Dan qed nagħmluh minflok ma nippruvaw nippolitiċizzaw l- affarijiet biex insibu scapegoat għal diversi shortcomings li l-gvern preċedenti kellu.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal għada l-Erbgħa, 2 ta' Frar 2000 fid-9.00 a.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

MINISTERU TAT-TURIŻMU - Y2K

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm intnefqu flus biex jittieħdu l-miżuri mill- ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu biex tiġi evitata l-problema tal-Y2K (Millenium Bug)?

Jista' jgħid min kien inkarigat li jagħmel dan ix-xogħol u fuq liema kriterji ntgħażel?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Ninsab infurmat li la l-Ministeru u l-anqas id- dipartiment u l-entitajiet li jaqgħu taħt id-dikasteru tiegħi ma nefqu flus fuq il-'Y2K' minħabba li x-xogħol ta' verifika sar kollu mill-'M.I.T.T.S.' u mis-'Senior Manager (Information Technology)' ta' l-Awtorita' tat-Turiżmu ta' Malta.

MINISTERU GĦAL GĦAWDEX - Y2K

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tgħid kemm intnefqu flus biex jittieħdu l-miżuri mill- ministeru, dipartimenti, korporazzjonijiet u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id-dekasteru tagħha biex tiġi evitata l-problema tal-Y2K (Millenium Bug)?

Tista' tgħid min kien inkarigat li jagħmel dan ix-xogħol u fuq liema kriterji ntgħażel?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Jiena nfurmata li l-Ministeru għal Għawdex nefaq is-somma ta' Lm10,399.78,0 b'kollox sabiex jieħu l-miżuri neċessarji biex tiġi evitata l-problema tal-Y2K.

Minn dan l-ammont is-somma ta' Lm7,702 kienet minfuqa mid-Dipartiment għas- Servizzi Korporattivi sabiex il-kompjuters ikunu 'Y2K Compliant' u din is- somma kienet tikkonsisti fi spiża ta' Lm3,746 f'hardware u f'dik ta' Lm3,956 f'xogħol.

Il-MITTS Ltd kienet inkarigata li tagħmel dan ix-xogħol a bażi tal-kuntratt iffirmat bejn il-MITTS Ltd u d-Dipartiment għas- Servizzi Korporattivi.

Barra minn dan, id-Dipartiment tal-Customer Services nefaq is-somma ta' Lm1,680.58,0 sabiex tiġi stallata sistema ta' 'emergency light points' f'kull sala ta' l-Isptar Ġenerali ta' Għawdex.

Dan ix-xogħol sar mill-ħaddiema ta' l-Isptar stess.

Id-Dipartiment tal-Proġetti u Żvilupp nefaq is-somma ta' Lm1,017.20,0 sabiex jikri 'stand by vacuum bowsers' mingħand id-ditti Ganpet Ltd u G.E.S. Ltd wara li ħareġ sejħa għall-offerti.

DIPARTIMENT TAT-TAXXI INTERNI - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm ingħataw trasferimenti mis-16 ta' Settembru, 1999 sal-4 ta' Jannar, 2000 lill-ħaddiema tad-Dipartiment tat-Taxxi Interni?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti każ b'każ?

Jista' jgħid huwiex il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib fil-post tax-xogħol imsemmi?

ONOR.

JOHN DALLI: Mis-16 ta` Settembru 1999 sal-4 ta` Jannar 2000 ingħataw erbgħa (4) trasferimenti fid-Dipartiment tat-Taxxi Interni.

Tnejn ġew trasferiti fuq talba tal-MPO, oħra kienet fuq talba tal-impjegata nnifisha u ieħor skond l-eżiġenza tas-Servizz.

Jistgħu jsiru xi trasferimenti oħra fil-futur qarib, dejjem skond l- eżiġenza tas-Servizz.

DIPARTIMENT TAD-DWANA - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm ingħataw trasferimenti mis-16 ta' Settembru, 1999 sal-4 ta' Jannar, 2000 lill-ħaddiema tad-Dwana?

Jista' jagħti r- raġuni għaliex saru dawn it-trasferimenti każ b'każ?

Jista' jgħid huwiex il-ħsieb li jsiru aktar traferimenti fil-futur qarib fil-post tax-xogħol imsemmi?

ONOR.

JOHN DALLI: Bejn is-16 ta` Settembru 1999 u l-4 ta` Jannar 2000 saru 23 trasferimenti interni li fosthom 19 kienu fil-Branka tal-Customs Class waqt li 4 kienu fost tal-General Service.

Kien hemm żewġ trasferimenti barra d-Dwana fuq talba tagħhom u żewġ transfers għad- dipartiment, wieħed ġie mill-Posta u l-ieħor mid-Dipartiment of Civil Aviation.

Ir-raġunijiet għal trasferimenti li saru u li jibqgħu jsiru perjodikament fid-Dipartiment ingħataw lill-Onorevoli Interpellant għall-mistoqsija tiegħu numru 2673 fis-Seduta 38.

UFFIĊĊJU TAL-VAT - TRASFERIMENTI

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm ingħataw trasferimenti mis-16 ta' Settembru, 1999 sal-4 ta' Jannar, 2000 lill-ħaddiema ta' l-Uffiċċju tal-VAT?

Jista' jagħti r-raġuni għaliex saru dawn it-traferimenti każ b'każ?

Jista' jgħid huwiex il-ħsieb li jsiru aktar trasferimenti fil-futur qarib fil-post tax- xogħol imsemmi?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onorevoli Interpellant li bejn is-16 ta` Settembru 1999 sal-4 ta` Jannar 2000 kien hemm ħames (5) impjegati Għawdxin li fil-11 t`Ottubru 1999 ġew trasferiti mid-Dipartiment tal-VAT biex jaħdmu Għawdex.

Għalkemm in-numru ta` trasferimenti jinżamm limitat kemm jista` jkun, dejjem jistgħu jinqalgħu ċirkustanzi fil-futur li jkunu jirrikjedu li jsir xi trasferiment.

RABAT - TAL-VIRTU' - DAWL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid x'qed jikkawża l-qtugħ tal-provvista tad-dawl u l-ilma fl-inħawi tal-Virtu, Rabat, Malta?

Jista' jara li ssir il-manutenzjoni li hemm bżonn sabiex ir-residenti ma jiffaċċjawx aktar inkonvenjent?

Jekk fl-affermattiv, meta?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ninsab infurmat li l-qtugh fil-provvista ta` l- elettriku fl-inhawi msemmija kien ikkagunat minn hsarat differenti u mhux relatati ma` xulxin.

Dawn kienu fit-3 ta` dan ix-xahar minhabba hsara fuq cable tal-11kV, fit-8 tax-xahar minhabba hsara fuq Low Voltage feeder u fl- 14 tax-xahar minhabba hsara fuq is-sistema tat-33kV.

F`kull kaz ix-xoghol mehtieg sar fl-iqsar zmien possibbli biex il-provvista ta` l-elettriku regghet ghan-normal.

RABAT - VJAL IL-ĦADDIEM - SPRALLI TA'L-ILMA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Peress li fi Vjal il-Ħaddiem, ir-Rabat, hemm spralli ta' l-ilma tax-xita li sfrondaw u li qed jisfrondaw, jista' l-Ministru jara li ssir il- manutenzjoni meħtieġa?

Peress li dawn ir-rapporti ta' ħsarat ilhom isiru x- xhur, jista' l-Ministru jirrimedja bil-manutenzjoni neċessarji immedjatament sabiex is-sistema ta' traffiku tiġi għan-normal u jispiċċa l- inkonvenjent għar-residenti?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Peress li l-funzjoni li qed jirreferi għaliha l-Onorevoli Interpellant hi waħda minn dawk mgħoddija lill-Kunsilli Lokali, nissuġġerilu li jindirizza l-mistoqsija tiegħu lill-Kunsill Lokali konċernat.

PATATA ALPHA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien il-prezz għall-ewwel tunnellata Alpha skond il-kuntratt li kien ikopri s-snin 1996, 1997 u 1998?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-prezz minimu garantit miftiehem skond il-kuntratt għall-ewwel tunnellata patata Alpha li ġiet imsiefra minn Malta lejn l- Olanda bejn l-1996 u l-1998 kien ta' NLG26.25 kull xkora ta' 25Kgs 'C & F free out European Port - Antwerp/Hamburg range' għal 5,000 tunnellata.

ETC - BDIEWA/RAĦĦALA/SAJJIEDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien in- numru ta' bdiewa, raħħala/produtturi u sajjieda reġistrati ma' l-ETC fuq bażi ta' fulltime u part-time matul dawn l-aħħar ħames snin sena b'sena sa l-1999?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: In-numru ta' bdiewa, raħħala/produtturi u sajjieda reġistrati ma' l-ETC fuq bażi ta' full time u part time matul dawn l-aħħar ħames snin kien kif ġej: BDIEWA, RAĦĦALA/PRODUTTURI U SAJJIEDA

Xahar Mpjieg Full Time Mpjieg Part Time ----- ---------------- ----------------

Diċembru 1995 2,444 674 Diċembru 1996 2,363 687 Diċembru 1997 2,252 469 Diċembru 1998 2,170 705 Diċembru 1999 2,122 755

AGRO INDUSTRIJA - ĦADDIEMA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien in- numru ta' ħaddiema li jaħdmu fl-agro industrija matul dawn l-aħħar ħames snin, sena b'sena sa l-1999 fuq bażi ta' fulltime u/jew part-time?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: In-numru ta' ħaddiema li kienu jaħdmu fl-agro industrija matul dawn l-aħħar ħames snin fuq bażi full time u part time kien kif ġej:

AGRO INDUSTRIJALI

Diċembru 1995 1,861 L-informazzjoni ma kienitx tinżamm Diċembru 1996 1,818 104 Diċembru 1997 1,814 118 Diċembru 1998 1,802 135 Diċembru 1999 2,351 292

DWEJRA - TRIQ PRINĊIPALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinformani bl-iżviluppi li saru għar- rigward ta' l-ittra mibgħuta mill-Kunsill Lokali tar-Rabat fl-14 ta' April, 1999 dwar it-Triq Prinċipali tad-Dwejra?

Jista' l-Ministru jgħid meta jsiru x-xogħlijiet peress li residenti u l- bdiewa li jiffrekwentaw l-inħawi ma jaffordjawx jagħmlu aktar spejjeż?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li x-xogħol indikat mill-Kunsill Lokali huwa pjuttost estensiv u bilfors irid jimxi skond prijoritajiet ġenerali li jeżistu fid-Dipartiment.

Id-Dipartiment tat-Toroq beħsiebu jassessja sew il-mod kif din it-triq hi mibnija, u t-tiswijiet meħtieġa biex ikun jista` jiġi ppjanat l-aħjar mod li tissewwa.

DJAR - PERSUNI HOMELESS

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien hemm persuni li għal xi żmien kienu homeless matul is-sena li għaddiet?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien infurmat illi matul is-sena li għaddiet d- Dipartiment għall-Akkomodazzjoni Soċjali irċieva 5 applikazzjonijiet minn persuni li għal xi żmien iddikjaraw li kienu 'homeless'.

BAJJIET - IRWEJJAH

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid jekk id-dipartiment għandux rapporti ta'rwejjaħ insapportabbli fil-Marsa, ħdejn il-Maltacom, fil-bajja tal-Pieta' u fl- Imsida?

Jekk iva, x'qed jagħmel id-diparitment?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab infurmat li d-Dipartiment għall- Ħarsien ta' l-Ambjent irċieva numru ta' rapporti ta' rwejjaħ fil-Marsa.

Dawn ġew investigati u ttieħdu l-passi neċessarji biex il-problema tonqos, jekk mhux eliminata.

Id-Dipartiment ma rċeviex rapporti simili minn tal-Pieta' u mill-Imsida.

TARZNARA - VAPURI

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' vapuri li daħlu jissewwew fit-Tarzna matul is-sena 1999?

X'kien il-gross tonnage tagħhom?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena nfurmat li t-tunellagg globali tal-vapuri li ssewwew fit-Tarzna ta` Malta matul l-1999 kien ta`1,793,649 tunnellata.

Peress li l-informazzjoni mitluba fl-ewwel parti tal-mistoqsija hija ta` natura kummercjali, ma nhossx li din ghandha tinghata.

TARZNARI - FTEHIM

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Għar-rigward il-ftehim li sar bejn it-Tarzna ta' Malta u n- navy Amerikana, jista' l-Ministru jgħid x'tip ta' vapuri navali jikkwalifikaw bħala "support ships"?

Jista' jgħid jekk fuq dawn il-vapuri jistax ikun hemm materjal splussiv u/jew armi nukleari?

Jekk iva, in-navy Amerikana ġiet marbuta li tavża lill-awtoritajiet Maltin?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ghalkemm il-ftehim li gie ffirmat bejn it-Tarzna ta` Malta u n-Navy AMerikana ma jispecifikax id-definizzjoni ta` `vapur awziljari`, madanakollu ghal dan it-tip ta` vapur wiehed jifhem vapur li m`ghandux `propulsive attack systems`.

It-Tarzna ta` Malta ghandha d-dritt li ma titfax offerti ghal xi vapur li, matul iz-zmien li jkun f`Malta, ikollu fuqu splussivi jew armamenti nukleari, waqt li n-Navy Amerikana trid tiddikjara jekk dawn ikunux abbord.

PULIZIJA - ARMI

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm ġew irreġistrati armi ġodda mal-pulizija fl- 1999?

X'tip ta' armi kienu?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi matul l-1999, ġew irreġistrati mall-Pulizija 1,591 arma.

Dawn kienu jikkonsistu f`diversi tipi ta` air guns, air rifles, pistols, revolvers, muskets, machine guns, shot guns u rifles, li minnhom 1001 huma snieter (shotguns), 142 (air rifles), u 137 (air pistols).

PULIZIJA - PERMESSI GĦAL KAĊĊA U NSIB

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid kemm ingħataw permessi ġodda għall-kaċċa u nsib matul is-sena 1999?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi matul l-1999 inħarġu mill- Pulizija 412 liċenzji ġodda għall-kaċċa u 65 liċenzja ġdida għall-insib.

MINISTERU GĦAT-TURIŻMU - KAROZZI IMPRESSED

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l- Ministru jgħid kemm għandu karozzi impressed miegħu?

Jista' jgħid kemm hemm mal-Ministeru jew dipartimenti li jaqgħu taħtu?

Jista' jgħid x'inhi s- sitwazzjoni ta' dawn il-ħaddiema llum, meta l-gvern kien wegħedhom li se jiġu mpjegati diretti mal-gvern qabel l-elezzjoni?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Ninsab infurmat li mad-Dipartiment tat-Turiżmu hemm tliet karozzi 'impressed': tnejn mas-Sezzjoni tal-'Beach Cleaning' u l-oħra għall-użu tad-Dipartiment.

Dwar it-tielet parti tal-Mistoqsija, nitlob lill-Onor.

Membru jirriferiha lill-Ministru għall-Politika Soċjali.

MINISTERU GĦALL-AMBJENT - KAROZZI IMPRESSED

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jgħid kemm għandu karozzi impressed miegħu?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab infurmat li mal-Ministeru għall- Ambjent jew id-dipartimenti li jaqgħu taħtu hemm 81 karozza Impressed.

Rigward it-tieni parti, nitlob lill-Onorevoli Interpellant jagħmel din il- mistoqsija lill-Ministru konċernat.

MINISTERU TAT-TRASPORT U KOMUNIKAZZJONI - KAROZZI IMPRESSED

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm għandu karozzi impressed miegħu?

Jista' jgħid x'inhi s-sitwazzjoni ta' dawn il-ħaddiema llum, meta l- gvern kien wegħedhom li se jiġu mpjegati diretti mal-gvern qabel l- elezzjoni?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li n-numru ta` karozzi `Impressed` mal-Ministeru hu wieħed.

Dwar it-tieni parti tal-Mistoqsija, nitlob lill- Onor. Membru jagħmel din il-mistoqsija lill-Ministru għal Politika Soċjali.

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI - KAROZZI IMPRESSED

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm għandu karozzi impressed miegħu?

Jista'jgħid kemm hemm mal-Ministeru jew dipartimenti li jaqgħu taħtu?

Jista' jgħid x'inhi s-sitwazzjoni ta' dawn il-ħaddiema llum, meta l-gvern kien wegħedhom li se jiġu mpjegati diretti mal-gvern qabel l-elezzjoni?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ninsab infurmat li fid-Dipartimenti li jiffurmaw parti mid-dekasteru tieghi hemm zewg karozzi impressed mad-Dipartiment ta` l-Industrija u wahda mad-Dipartiment ghall-Affarijiet tal-Konsumatur.

Dwar l-ahhar parti tal-mistoqsija nissuggerixxi lill-Onorevoli Interpellant jigbor l-informazzjoni minghand il-Ministru tal-Politika Socjali.

MINISTERU GĦAS-SAĦĦA - KAROZZI IMPRESSED

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid kemm għandu karozzi impressed miegħu?

Jista' jgħid kemm hemm mal-Ministeru jew dipartimenti li jaqgħu taħtu?

Jista'jgħid x'inhi s- sitwazzjoni ta' dawn il-ħaddiema llum, meta l-gvern kien wegħedhom li se jiġu mpjegati diretti mal-gveru qabel l-elezzjoni?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: B'riferenza għall-mistoqsija Parlamentari Nru 12979, mill-Onorevoli Interpellant, għandi ngħid li n-numru totali ta` karozzi Impressed fil-Ministeru huwa 21.

Minn dawn wieħed qiegħed jagħmel xogħol mal-Ministeru.

Nitlob lill-Onorevoli Interpellant biex jirreferi t-tieni parti tal- Mistoqsija lill-Ministru tal-Politika Soċjali.

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI SOĊJALI - KAROZZI IMPRESSED

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm għandu karozzi impressed miegħu?

Jista' jgħid x'inhi s-sitwazzjoni ta' dawn il-ħaddiema llum, meta l-gvern kien wegħedhom li se jiġu mpjegati diretti mal-gvern qabel l- elezzjoni?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: M'hemmx karozzi "impressed" mas-Segretarjat tal- Ministru tal-Politika Soċjali.

Hemm 21 karozza "impressed" mad- Dipartimenti li jaqgħu taħt il-Ministeru.

Department of Social Security 7 Department of Industrial and Employment Relations 3 Department of Family Welfare 3 Department of Social Housing 3 Department of Housing Authority 1 Department of Housing Construction and Maintenance 4

L-impjegati "impressed" huma fuq kuntratt għas-servizz tax-xogħol li jiġġedded kull tlett xhur.

Il-Gvern qed jesplora attivament l-aħjar metodu biex ikun jista' jwettaq il-proposta fil-programm elettorali tiegħu dwar l- impjegati "impressed".

MAGĦTAB - TJUN

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jara li jittieħdu l-passi kollha neċessarji ħalli jispiċċa darba għal dejjem it-tjun fit-toroq tal-Magħtab li jwasslu saħansitra sat-Telgħa ta' Alla u Ommu u Naxxar, mit-trakkijiet u inġenji li jkunu ħerġin mill-miżbla tal-Magħtab?

Jista' jara li jittieħdu dawn il- passi b'mod urġenti għax meta jinxef dan it-tajn, kullimkien qed jispiċċa taħt sħaba kbira ta' trab, ikkontaminat b'konsegwenza gravi għas-saħħa tar- residenti tal-Magħtab u ta' madwar?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Jekk fil-pjan għall-immaniġjar ta' l-iskart jiġi deċiż li l-miżbla tal-Magħtab għandha tibqa' tintuża, hemm disinji ppreparati biex tiġi żviluppata l-entratura ta' din il-miżbla fejn it- trakkijiet ikollhom ir-roti maħsula qabel joħorġu fit-toroq pubbliċi.

Bħala miżura temporanja d-Dipartiment għandu numru ta' ħaddiema, li permezz ta' gaffa u għodda oħra, inaddfu kontinwament din l-entratura biex itaffu din il-problema.

Ta' min jinnota li din is-sena kellna xita kontinwa li ma tagħtx ċans biex is-sitwazzjoni f'dan is-sit tiġi għan-normal.

Il-Ministeru ta struzzjonijiet ħalli jintbagħtu aktar ħaddiema biex inaddfu dawn it-toroq.

MDP - ILMA TAL-BAĦAR

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid jekk jintużax ilma baħar f'xi produzzjoni ta' xi prodotti tal-Malta Dairy Products?

Jekk fl-affermattiv, mil-liema inħawi tal-kosta jinġieb dan l-ilma baħar?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Iva, l-ilma baħar jintuża għall-produzzjoni ta'l- irkotta.

Dan l-ilma jinġieb minn fuq il-moll ta` Marsalforn, minn sit approvat mid-Dipartiment tas-Saħħa.

Jittieħdu kampjuni mill-ilma li jkun inġabar u jiġu ttestjati fil-laboratorju tal-Malta Dairy Products qabel ma` dan jintuża għall-produzzjoni.

SKEJJEL - GUARDIAN ANGEL

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid hux qed jiġi ppjanat xi tibdil fir- rigward ta' Guardian Angel School?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li huwa ppjanat li dawk l-iskejjel hekk imsejħa speċjali li matul is-snin taw il-kontribut xieraq tagħhom, sabiex studenti b'diżabilita`, jiġu edukati, issa jibdew jagħtu kontribut iktar wiesgħa fl-isfond tal-policy preżenti ta' edukazzjoni inklussiva.

Qed jibdew għalhekk diskussjonijiet ma' dawk kollha kkonċernati, sew staff kif ukoll ġenituri u għaqdiet volontarji fil-qasam tad-diżabilita`, sabiex jiġi spjegat lilhom x'tibdil, mifrux f'medda ta' snin ser ikun meħtieġ.

BENEFIĊĊJI SOĊJALI - ALLOWANCE TA' LTIM

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien l-ammont ta' benefiċċju imħallas mill-gvern bħala allowance ta' ltim matul is-sena 1999 (Jannar - Diċembru) u kemm kien in-numru ta' nies li bbenefikaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-Tweġiba tiegħi għall-Mistoqsija Numru 13219.

PENSJONI GĦAL INVALIDITA'

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien l-ammont ta' benefiċċju mħallas mill-Gvern bħala pensjoni għal invalidita' matul is-sena 1999 (Jannar - Diċembru) u kemm kien in-numru ta' nies li bbenefikaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra tabella li turi fiha nformazzjoni dwar in-numru ta' benefiċċjarji/talbiet u l-ispiża għal benefiċċji li tħallsu taħt l-Att dwar is-Sigurta' Soċjali (Kap 318) matul l999.

Tajjeb li ngħid li l-figuri dwar l-ispiża huma figuri proviżorji, 'l għaliex il-kontijiet tas-sena 1999 għadhom mhumiex magħluqa minn naħa tat- Teżor.

F'din it-tabella l-Onor.

Interpellant għandu jsib l-informazzjoni dwar il- benefiċċju ndikat minnha.

PENSJONI GĦAL INVALIDITA' MINIMA NAZZJONALI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien l-ammont ta' benefiċċju mħallas mill-gvern bħala pensjoni għal invalidita' minima nazzjonali matul is-sena 1999 (Jannar - Diċembru) u kemm kien in-numru ta' nies li bbenefikaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirreferi lill-Onor.

PENSJONI MIŻJUDA GĦAL INVALIDITA'

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien l-ammont ta' benefiċċju imħallas mill-Gvern bħala pensjoni miżjuda għal invalidita' matul is-sena 1999 (Jannar - Diċembru) u kemm kien in- numru ta' nies li bbenefikaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirreferi lill-Onor.

ROMOL - ALLOWANCE SPEĊJALI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien l-ammont ta' benefiċċji mħallas mill-gvern bħala allowance speċjali tar-romol matul is-sena 1999 (Jannar - Diċembru) u kemm kien in-numru ta' nies li bbenefikaw?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirreferi lill-Onor.

VAT - SKEJJEL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid jekk persuna li tmexxi tuck shop hijiex obbligata li tagħti rċevuta fiskali lill-istudenti li jkunu xtraw ikel u xorb?

Kemm saru żjajjar minn spetturi tal-VAT fl-iskejjel matul din is-sena skolastika li bdiet f'Settembru 1999?

F'liema skejjel marru?

Sabu x'irregolarita' fil-ħruġ ta' rċevuti fiskali?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onorevoli Interpellant li skond l-Avviż Legali Numru 201 ta` l-1999 li deher fil-Gazzetta tal-Gvern tat-23 ta` Novembru 1999, persuna li tagħmel provvista ta`ikel u xorb minn canteen li jkun jinsab f`area tax-xogħol jew studju tista` tapplika bil-miktub għand id-Dipartiment tal-VAT għal awtorizzazzjoni biex tkun tista` toħroġ irċevuta fiskali waħda f`kull jum, imsejħa rċevuta ta` kuljum, li tkun tkopri l-provvista kollha magħmulin f`kull jum.

Sadattant, id-Dipartiment qed jieħu ħsieb biex isiru żjajjar fit-tuck shops ta` l-iskejjel biex ikun aċċertat li dawn ir-regolamenti l-ġodda qed jiġu osservati.

UFFIĊJALI TAS-SAĦĦA - SPEZZJONIJIET FI SKEJJEL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l-Ministru jgħid kemm saru spezzjonijiet minn uffiċjali tas-saħħa fi skejjel matul din is-sena skolastika biex jiġi nvestigat x'ikel u xorb qed jinbiegħ lill-istudenti?

F'liema skejjel saru?

L-iskejjel privati u dawk tal-Knisja huma eżenti minn dawn iż-żjajjar?

Matul dawn l- investigazzjonijiet kien hemm xi każi fejn instab li kien hemm xi ikel/xorb li ma kienx adattat għat-tfal?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Peress li l-kwalita` u t-tip ta` ikel li jinbiegħ ġewwa l-iskejjel jaqa` taħt ir-responsabbilta` tal-Ministeru ta` l- Edukazzjoni nitlob lill-Onorevoli Interpellantjagħmel il-mistoqsija lill- Ministru kkonċernat.

SKEJJEL - JUNIOR COLLEGE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista'l-Ministru jgħid għaliex xi studenti fl-ewwel sena tal-Junior College (Sixth Form) ingħataw il-marka zero fl-aħħar assessment fil-lingwa Ingliża meta dawn lanqas biss kellhom għalliem regolari fit-term li għadda u saru biss bejn tnejn u tlett lezzjonijiet?

X'inhi s-sitwazzjoni bħalissa f'dan is-suġġett fil-Junior College f'dak li hu nuqqas ta' għalliema?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li minħabba ċ-ċirkostanzi spjegati fit- tweġiba li tajt għall-Mistoqsija Parlametnari Numru 12400, kien hemm numru ta' studenti li ma ħadux il-lezzjonijiet kollha fl-Ingliż Intermediate bejn Ottubru u Diċembru.

Hija prassi normali illi l-assessment jiġi bbażat fuq l-attendenza, tests u progress matul il-kors.

Bħala miżura ta' urġenza biex dawn l-istudenti jiġu assessjati, ġie deċiż li jingħata kompitu li l-korrezzjoni tiegħu saret volontarjament minn membri kollha tad-dipartiment ta' l-Ingliż.

Jidher li bi svista ma kienetx irreġistrata l-marka ta' madwar għoxrin student.

Appena l-awtoritajiet tal-Kulleġġ indunaw b'din is-sitwazzjoni ittieħdu passi sabiex dan l-iżball ikun rimedjat.

L-istudenti li għamlu dan il-kompitu regolarment jistgħu jserrħu moħħhom li l-marka li suppost ħadu fl-ewwel assessment sejra tidher flimkien mal-marka tat-tieni assessment li toħroġ f'April li ġej.

Informat ukoll li dawn l-istudenti jistgħu jaraw il-marka tagħhom fuq in- Notice Board tad-Dipartiment ta' l-Ingliż.

Fl-aħħarnett informat li issa li l-lecturers kollha rritornaw għax-xogħol, l-istudenti qegħdin jirċievu s-siegħat kollha kif stipulat.

SKEJJEL - SKOLA ĠUŻEPPI DESPOTT

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk itteħditx xi deċiżjoni dwar il-bini mill-ġdid ta' l-iskola Ġużeppi Despott (Verdala)?

Jista' jindika f'liema stadju waslu l-preparamenti biex ix-xogħol jibda?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li d-Diviżjoni ta' l-Edukazzjoni sejra timxi mad-Development Brief li sar mill-Periti Joseph Falzon u Joseph Spiteri.

Għal dan il-għan fis-sottomissjonijiet li d-Diviżjoni ta' l-Edukazzjoni għamlet għal infieq kapitali fl-iskejjel lill-Ministeru tal-Finanzi, l- iżvilupp tal-Liċeo Ġużeppi Despott ġie inkluż u skond l-allokazzjoni finanzjarja li d-Diviżjoni sejjer ikollha, ikun jista' jinbeda x-xogħol.

PIXXINA NAZZJONALI - SWIMMING PROMOTION UNIT

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jagħti dettalji dwar it-twaqqif tas-swimming promotion unit fil-pixxina nazzjonali?

Kif se titmexxa?

Xi ħlasijiet se jsiru minn studenti li jużaw il-unit?

Kemm hemm għalliema f'dan il-unit?

X'pubbliċita' saret fl-iskejjel ta' l-Istat, tal-Knisja u tal-privat biex jitħajjru jibagħtu l-istudenti jitħarrġu fl-għawm?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li s-Swimming Promotions Unit reġgħet bdiet topera f'Novembru 1999.

Bħalissa qed titmexxa minn kumitat maħtur mill- Gvern b'rappreżentanza tad-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni, ta' l-ASA, tal- Pixxina, u persuni oħra involuti fl-għawm.

It-taħriġ propju fil-preżent qed isir mill-coach nazzjonali ta' l-għawm u għalliema ta' l-Edukazzjoni (li tagħmel xogħol ukoll ta' kordinatur) maħtura mid-Dipariment ta' l- Edukazzjoni.

Il-ħlas mill-istudenti baqa' dak ta' 30c li titħallas lill- Pixxina.

Informat ukoll li saret kampanja pubbliċitarja fl-iskejjel kollha ta' l- istat, tal-knisja, u dawk privati permezz ta' ċirkulari.

ĦABS ĊIVILI - PRIĠUNIERI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l-Ministru jgħid matul l-1999 kemm saru ħarbiet mill-: (1) ħabs; (2) minn persuni li jkunu l-ħabs (ikkundannati jew le) u jkunu nħarġu mill- ħabs biex imorru l-qorti jew għal xi kura; u (3) minn post ieħor - bħal rikoverati l-isptar - iżda għadhom taħt il-kontroll tad-direttur tal-ħabs?

Kemm inqabdu?

Meta saret kull ħarba?

Min kienu l-persuni?

Ta' liema nazzjonalita' kienu?

Fuq liema akkuża kienu l-ħabs?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat li l-unika ħarba ta` priġunieri li seħħet fl-1999 kienet ta` priġunier wieħed li ħarab meta nħareġ mill-ħabs għal kura fid-9 ta` Awissu u li s`issa għadu ma nstabx.

Dan il-priġunier hu Yousef Hisham Azzabi ta` nazzjonalita` Libjana u kien taħt arrest u akkużat illi importa u kellu fil-pussess tiegħu r-raża tal- Cannabis.

ORKESTRA NAZZJONALI - FESTI TAL-MILLENJU

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'kienet ir-raġuni li fiċ-ċelebrazzjonijiet tal- Millenium l-orkestra nazzjonali ma ġietx involuta fl-ebda attivita', minkejja li hi orkestra full-time, imħallsa mill-gvern u aktar minn hekk hija orkestra ta' livell għoli li kull fejn marret iddoqq għamlet suċċessi kbar u ġiet imfaħħra minn kulħadd, kemm lokalment kif ukoll barra minn Malta?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li ma kien hemm ebda raġuni partikulari għal dan.

Dawn l-affarijiet dejjem jiġru meta jkun qed jitfassal programm artistiku.

Żgur li ħadd ma jiċħad il-kapaċita` professjonali ta' l- Orkestra u prova ta' dan huma l-kunċerti l-oħra li d-Dipartiment tal- Kultura jqabbad lill-Orkestra Nazzjonali sabiex tesegwixxi.

Informat ukoll li l-Orkestra Nazzjonali għadha qatt ma tat "performance" barra minn Malta.

ORKESTRA NAZZJONALI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk hemmx il-ħsieb li jsir ftehim ġdid ma' l-union li tirrappreżenta l-mużiċisti ta' l-orkestra nazzjonali biex dak li tteħdilhom qabel jerġa' jingħatalhom lura u ssir ġustizzja anke ma' dawn il-ħaddiema professjonali?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-kuntratt li l-mużiċisti kienu ffirmaw f'Ottubru 1997 ġie mġedded f'Ottubru ta' l-1999 għall-perjodu ta' sentejn oħra, "tale quale".

WIED IL-GĦAJN - TRIQ IL-QALIET - NUMRI TAL-BIBIEN

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Peress li jien informat li s'issa Triq il-Qaliet, Wied il-Għajn għadha s'issa bla numri tal-bibien ta' barra, jista' l-Ministru jagħti r-raġuni għal dan?

Billi din hi triq twila, ferm abitata b'diversi familji bl-istess kunjom u bl-ismijiet tar-residenzi tagħhom l-istess, jista' d-dipartiment konċernat jieħu passi immedjati biex anki din it-triq ikollha n-numri mar- residenzi kollha?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel din il- mistoqsija parlamentari lill-Ministru kkonċernat.

CARE TAKERS

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Prim Ministru: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari numru 13008 imwieġba fi Seduta Nru. 225 fl- 24/01/2000 billi fit-tweġiba intqal li: "Il-fatt li l-politiċi ma jistgħux jagħmluha ta' referees tidher li hija politika tal-Public Service Commission u l-Management and Personnel Office ..." - (f'dan il-każ skond il-Gazzetta tal-Gvern tal-Ġimgħa 7 ta' Jannar, 2000 f'paġna 74, fejn intqal li: "Politikanti ... ma jistgħux jagħmluha bħala referees" għal postijiet ta' care workers fid-Dipartiment tal-Ħarsien ta' l-Anzjani), jaħseb il-Prim Ministru li l-fatt innifsu li l-politiċi, inkluż membri parlamentari, ma jistgħux jagħmlulha ta' referees, timplika nuqqas ta' fiduċja fil-klassi politika Maltija u/jew li m'humiex responsabbli biżżejjed biex jagħmluha ta' referees, meta l-istess membri parlamentari jistgħu jagħmluha ta' referees f'diversi applikazzjonijiet oħra ta' xogħol u jistgħu jiffirmaw ukoll ritratti ta' applikanti biex jikkonfermaw li dak ikun ritratt awtentiku tal-persuna konċernata?

Ladarba l-membri parlamentari jistgħu jiffirmaw applikazzjonijiet uffiċjali bħal dawk tal-passaport, għaliex f'dan il-każ inħasset il-ħtieġa li fil-Gazzetta uffiċjali tal-Gvern jingħad li l-politikanti ma jistgħux jagħmlu ta' referees?

Il-Prim Ministru jaħseb li l-Public Service Commission u l-Management and Personnel Office għandhom juru aktar rispett lejn ir-rappreżentanti tal- poplu Malti u Għawdxi u billi klawsoli bħal dawn jiġu evitati fil-futur?

Possibbli li l-PSC u l-MPO jinnotaw ukoll dak li ntqal ukoll fil- mistoqsija parlamentari numru 13008 li l-kelma adatta hi: "Politiċi" u mhux "Politikanti"?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ninforma lill-Onorevoli Nterpellant li risposta tingħata wara konsultazzjonijiet li qed isiru bejn l-Management and Personnel Office u l-Public Service Commission.