MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 616 L-Erbgħa, 10 ta' Ottubru, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 616

L-Erbgħa, 10 ta' Ottubru, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.01 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 10 ta' Ottubru, 2001

WERREJ

MINUTI 578

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 578

TQEGĦID TA' KARTI 582

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI (It-Tieni Qari)

CULTURAL HERITAGE BILL(Second Reading) 583

AĠĠORNAMENT 601

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 606

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 615 li saret fl-10 ta' Ottubru, 2001 ġew konfermati

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

EU – IMPORTAZZJONI TA' SEED POTATOES

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid x'kienu r-raġunijiet li l-gvern talab supply measures fuq l-importazzjoni ta' seed potatoes wara li Malta ssir membru sħiħ ta' l-Unjoni Ewropea?

Kemm hija l-kwantita` ta' importazzjoni li fuqha l-gvern qed jitlob din l-eċċezzjoni?

X'konsultazzjoni saret ma' l- industrija lokali li jużaw din il-materja prima u meta?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Supply measures għall-importazzjoni ta' seed potatoes qed issir bħala miżura speċifika bħala għajnuna partikolari għall-biedja Maltija.

Dan qed isir fl-ambitu tad-domanda lokali kollha, għall-produzzjoni tal-patata għall-konsum lokali u għall-esportazzjoni.

Il-kwantità li se tiġi nnegozjata tkun tirrispetta l-ħteġijiet lokali.

Iva, saru konsultazzjonijiet ma' diversi entitajiet, b'mod formali u informali.

EU – IMPORTAZZJONI TA' QMUĦ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid x'kienu r-raġunijiet li l-gvern talab supply measures fuq l-importazzjoni tal-qmuħ wara li Malta ssir membru sħiħ ta' l- Unjoni Ewropea?

Kemm hija l-kwantità ta' importazzjoni li fuqha l-gvern qed jitlob din l-eċċezzjoni?

X'konsultazzjoni saret ma' l-industrija lokali li jużaw din il-materja prima u meta?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bħal ħafna prodotti agrikoli oħra, il-qmuħ huma importati bi prezzijiet internazzjonali.

Malta għalhekk qed titlob li jibqa' jkollha din l-opportunità sakemm il-prezz tal-qmuħ fl-Unjoni Ewropea u dak dinji jsir l-istess.

Dan qed isir biex ma jkollniex żidiet fil- prezzijiet lokali, dak għall-konsum u dak fl-ipproċessar.

Il-kwantità tigi nnegozjata u din tkun stmata fuq livelli ta' kummerċ storiku.

Iva, saru diversi konsultazzjonijiet, formali u informali, u dawn jibqgħu isiru sa meta joqorbu t-taħdidiet tan-negozjati proprja.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Noel Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Il-gvern qiegħed jitlob supply measures fuq il- materja prima jew anke fuq prodotti oħra importati li huma magħmula mill- qamħ?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Aħna nimportaw madwar 150,000 tunnellata ta' qmuħ, li bejn wieħed u ieħor huma mqassmin f'50,000 tunnellata xgħir, f'50,000 tunnellata qamħirrun u f'50,000 tunnellata qamħ li minnu jsir id-dqiq.

Meta fin-negozjati niġu biex niddiskutu s-supply meaures li permezz tagħhom il-pajjiż ikun qed jingħata l-fakulta' li jimporta ċertu ammont ta' ġwież bi prezz internazzjonali, irid jagħti d-data korretta dwar il-prodotti li l- pajjiż jimporta over a number of years.

U dawn huma l-ammonti li rridu niftehmu dwarhom, li fil-preżent nimportaw minn barra l-Ewropa bi prezz irħas.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, napprezza dak li qed jgħid il-Ministru però l-mistoqsija tiegħi kienet f'sens ieħor.

Bil-kelma "qamħ" aħna nifhmu dak il-materjal li minnu nagħmlu d-dqiq - il-gallettina li tkun mal-ġelat, per eżempju, ukoll hija magħmula mid-dqiq, u anke l-għaġin – u allura dawn is-supply measures se japplikaw biss għal materja prima jew anke għal dawk il-prodotti li jkollhom kompożizzjoni ta' dqiq?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, mill-informazzjoni li għandi quddiemi jidher li hawnhekk ittieħed l-ammont totali ta' xgħir, qamħirrun u qamħ li nimportaw.

Pero' nivverifika biex inkun 100% ċert.

EU – IMPORTAZZJONI TA' PROCESSED VEGETABLES

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid x'kienu r-raġunijiet li l-gvern talab supply measures fuq l-importazzjoni ta' processed vegetables wara li Malta ssir membru sħiħ ta' l-EU?

Kemm hija l-kwantità ta' importazzjoni li fuqha l- gvern qed jitlob din l-eċċezzjoni?

X'konsultazzjoni saret ma' l-industrija lokali li jużaw din il-materja prima u meta?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bħal ħafna prodotti agrikoli oħra, il-processed vegetables huma importati bi prezzijiet internazzjonali.

Malta għalhekk qed titlob li jibqa' jkollha din l-opportunità sakemm il-prezz tal- processed vegetables fl-Unjoni Ewropea u dak dinji jsir l-istess.

Dan qed isir biex ma jkollniex żidiet fil-prezzijiet lokali, kemm f'dak għall- konsum u f'dak għall-ipproċessar.

Il-kwantità tigi nnegozjata u din tkun stmata fuq livelli ta' kummerċ storiku.

Iva, saru diversi kunsultazzjonijiet, formali u informali, u dawn jibqgħu jsiru sa meta joqorbu t-taħdidiet tan-negozjati proprja.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Billi issa l-Ministru qed jgħid li f'ċerti każi l- gvern talab supply measures fuq il-materja prima u f'ċerti każi fuq prodotti proċessati, jista' jgħid jekk il-gvern għamilx price comparison matul dawn l-aħħar tliet snin?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, meta qed insemmu processed vegetables qegħdin nitkellmu fuq materja prima li tkun ipproċessata.

Ladarba llum qed jintalbu dawn is-supply measures bilfors li jeżisti price difference bejn il-prezz internazzjonali u l-prezz ta' l-Ewropa għax kieku ma kienx ikun hemm għalfejn nitolbu xejn.

Bħala pajjiż m'aħniex self-sufficient f'dak li huwa prodott agrikolu, allura jkollna nimportaw ammont sostanzjali ta' processed vegetables biex inlaħħqu mad-domanda li jkollna fil-pajjiż.

U ladarba ntalbu dawn is-supply measures bilfors li jeżisti price difference.

Kieku l-prezz internazzjonali u l-prezz ta' l-Ewropa huma fl- istess livell, ma kienx ikollna l-ħtieġa li nipproċedu b'dan il-mod.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Peress li l-Ministru qed jindika li s-supply measures intalbu minħabba li din il-materja prima u prodotti oħra jkollhom jogħlew bl-isħubija ta' Malta fl-Unjoni minħabba li nitilfu ċerti drittijiet li ngawdu minnhom fil-preżent, jista' jpoġġi fuq il-Mejda tal- Kamra l-processed products price comparison li sar biex inkunu nafu liema huma dawk il-prodotti, bħal fil-każ tal-processed vegetables, li Malta se jkollha żvantaġġ fuqhom?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, l-Onor.

Membri ta' din il-Kamra jafu li ġie ppubblikat rapport li sar mill-konsulenti magħrufa ta' Bari fejn hemm indikati l-price differences.

Però rrid nirrispondi għall-kumment ta' l- Onor. Farrugia meta qal li Malta se titlef xi drittijiet meta tidħol fl- Unjoni Ewropea.

Hawnhekk wieħed irid jara l-bilanċ li toffri s-sħubija.

Ma jistax iqis dak li hemm f'keffa waħda biss imma jrid iqis dak li hemm fit-tnejn.

Kulħadd jaf u kellna anke stqarrijiet fejn intqal li l-protezzjoni għall- biedja trid tispiċċa gradwalment u mhux għal Malta biss.

Dan ma jfissirx li mill-1 ta' Jannar, 2002 se nneħħu l-levies kollha.

Min jgħid hekk ikun qed iqarraq bil-poplu.

Din it-tneħħija tal-levies se tibda ssir b'mod gradwali biex nagħtu nifs lill-industriji tal-biedja u lir-raħħala jkunu jistgħu jagħmlu r-restructuring neċessarju sabiex isiru aktar effiċjenti u kompetittivi u dan il-proċess jista' jieħu s-snin.

Fl-istess ħin irrid nagħmilha ċara li dawn is-setturi se jkunu mwieżna finanzjarjament ħalli jkun assigurat li d-dħul tal-bdiewa u r-raħħala ma jiġix affettwat.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: X'inhi r-raġuni li filwaqt li se nintroduċu miżuri biex nikkontrollaw il-produzzjoni lokali permezz ta' producers organisations, fl-istess ħin m'aħniex se nikkontrollaw l-importazzjoni?

Apparti mis-sussidju fuq il-levies, jista' jispjegali x'inhuwa s-sussidju fuq is-sistemi li se jidħlu biex isir dan ir-restructuring, ħalli dawn in- nies ma jitilfux il-ħobża ta' kuljum u Malta ma tkomplix titlef il- produzzjoni ta' ikel frisk għas-suq lokali, inkluż l-istess impjiegi li tiġġenera l-agri-industrija?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, irrid nagħmilha ċara li bil-pjan li qed jaħdem fuqu l-gvern mhux se tintilef il-ħobża ta' kuljum la tal-bdiewa, la tar-raħħala u lanqas tas-sajjieda.

Nieħu gost li l-Onor.

Farrugia semma' li se jiddaħħlu l-producers organisations għax ifisser li din il-mentalità qed tiġi aċċettata anke min-naħa ta' l-oppożizzjoni.

Infatti se tittressaq liġi f'dan il-parlament li permezz tagħha se jitwaqqfu diversi producers organisations.

Bi pjaċir ngħid li diġà kellna esperiment li rnexxa, Sur President.

Għalkemm għad m'hemmx il-liġi, bdejna sistema b'mod konkret li se twassal għat-twaqqif ta' producers organisation fil-qasam tat-tkabbir tat-tadam għall-ipproċessar.

Fi ħdan il-koperattiva ċentrali tal-bdiewa hemm diversi bdiewa li jkabbru t-tadam għall-ipproċessar.

Għall-bidu ta' din is-sena jien ġejt avviċinat minn din il-koperattiva fejn qaluli li jifhmu l-iskop tal-gvern li jitwaqqfu l-producers organisations, u bdejna nagħmlu l- pedament għalihom.

Il-koperattiva ċentrali tal-bdiewa nformat lill-gvern li l-bdiewa li jkabbru t-tadam għall-ipproċessar kienu fi proċess li jagħmlu agreement ma' processor lokali, u għaldaqstant xtaqu li jkollhom id- depot fejn jiġbru t-tadam.

Allura d-dipartiment għamel għad-dispożizzjoni tal-koperattiva ċentrali tal-bdiewa bini fl-area fejn hemm il-pitkalija f'Ta' Qali.

Id-dipartiment għaddielha wkoll somma ta' flus biex seta' jiġi rranġat dan id-depot, inxtara miżien adattat u forklift li jaħdem bl-elettriku biex tiġi ssalvagwardata s-saħħa tal-ħaddiema li jaħdmu hemm ġew.

F'dan l- istaġun li għadda, numru sabiħ ta' bdiewa ħadmu b'kooperazzjoni sħiħa biex kabbru l-kwalità ta' tadam li huwa ideali għall-ipproċessar u li huwa skond l-ispecifications li talab il-proċessur li għamlu l-kuntratt miegħu.

Din l- inizjattiva rnexxiet għax il-bdiewa ħadmu bil-għaqal.

Issa meta niġu għall- prezzijiet, iktar toħroġ l-importanza tal-producers organisations għax hawnhekk irridu nitgħallmu li l-ħela m'hi tajba għal ħadd.

Ma nistgħux nibqgħu nimxu bil-mentalità li jekk din is-sena l-patata tkun ġabet prezz tajjeb - u veru ġabet prezz tajjeb għax il-patata Sante' ta' l- export ġabet Lm14 kull qantar u l-Alpha ġabet Lm11.27 kull qantar - allura s-sena d-dieħla kulħadd se jkabbar il-patata u jippretendu l-istess prezz.

J'Alla nġibu prezzijiet aħjar - infatti għad irridu nitkellmu fuq il-prezz ta' l-extension tal-kuntratt tal-patata - però ma nistgħux nibqgħu nimxu bil-mentalità li għax din is-sena l-patata ġabet prezz tajjeb allura s-sena d-dieħla kulħadd jipproduċi l-patata.

Imbagħad jekk is-sena d-dieħla s-suq ikun fgat bil-patata u l-prezz jaqa', is-sena ta' wara ma nkabbrux patata.

Hawnhekk jidħol is-sabiħ tal-producers organisations għax il-bdiewa bejniethom jagħmlu pjan ta' produzzjoni.

F'dan il-pjan trid issir anke l-għażla ta' l-areas li huma addattati għat- tkabbir ta' ċerti prodotti għax nafu li mhux ir-raba' kollu huwa tajjeb għall-istess prodott.

Hemm raba' fejn il-ħamrija tkun bajdanija għax taflija u hemm raba' fejn il-ħamrija tkun ħamranija li tkun tajba għal ċerta tip ta' patata.

Per eżempju n-naħa tan-nofsinhar ta' Malta, fejn hemm ħamrija ħamra, huma l-areas l-aktar adattati biex titkabbar il-patata tal-qatgħa safra li tkun bikrija.

Allura hawnhekk il-producers organisation tkun għodda tajba li permezz tagħha l-bdiewa jingħaqdu bejniethom u jagħmlu pjan għat-tip ta' produzzjoni kif ukoll għall-ammont ta' produzzjoni li hija adattata għal pajjiżna.

Jekk pajjiżna jikkonsma 25,000 tunnellata patata fis-sena jkun inutli li nipproduċu 35,000 tunnellata għax inkella s-suq ikun fgat u l-prezz jaqa'.

Barra minn hekk irid jasal iż-żmien - u issa ż-żmien wasal - li l-producers organisation jaħsbu għal cold storage facilities għax kulħadd jaf li hemm perijodu tas-sena fejn il-prezz tal-patata jkun 10c kull kilo u drabi oħra jitla' għal 30c jew 35c kull kilo.

Ikun hemm din il-fluctuation kollha fil-prezz tal-patata għax m'hemmx programmar tal-provvista.

Il-bdiewa jridu jingħaqdu iżjed bis-saħħa tal-producers organisation biex dawn ikollhom il-cold storage facilities ħalli jikkontrollaw is-suq b'tali mod li jkollna provvista adegwata bi prezzijiet raġonevoli matul is-sena kollha.

Il-producers organisations se jkunu dik l-għodda li permezz tagħha l- bdiewa jiġu megħjuna finanzjarjament.

Jien semmejt iż-żerriegħa tal- patata, fejn anke l-kwestjoni tas-supply measures trid taħdem b'dan il-mod.

Jekk ma jkunx hemm il-producers organisation li tippjana u tikkontrolla l- ammont ta' raba' li jiġi miżrugħ bil-patata, huwa inutli ngħidu li se nġibu 1000 tunnellata minn barra.

Għax jekk tara l-yield li jagħti dak l-ammont issib li se ġġib extra, apparti l-problemi tat-temp.

Nerġa' ngħid li din l- għodda tal-producers organisation se sservi biex il-bdiewa jiġu megħjuna finanzjarjament fl-operat tagħhom, skond il-pjani li l-istess organisation tfassal għall-produzzjoni tagħhom.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, il-Ministru qal li se jneħħi l- protezzjoni tal-levies gradwalment u allura mbagħad inkunu nistgħu nimportaw kemm irridu.

Jien ma smajtu jgħid xejn dwar din il-parti.

Jien ma staqsejtx lill-Ministru kif se jikkontrolla t-temp biex il-bidwi jkabbar il-patata!

Allura permezz tal-producers organisation hu qed jippjana u jikkontrolla l-produzzjoni tal-bdiewa u r-raħħala tagħna u mbagħad mhux se jikkontrolla dak li jidħol minn barra?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, l-Onor.

Farrugia semmieli punt interessanti dwar kif tikkontrolla x-xita.

F'dan il-parlament darba kien hawn xi ħadd li qal li jekk jiżra' kullimkien bis-siġar ikollna iżjed xita.

M'iniex se ngħid l-istess, allavolja m'huwiex konċett li tarmih!

(Interruzzjonijiet)

Mr Speaker, dan li qed jgħid l-Onor.

Farrugia jagħmel sens ukoll.

Se jkun hawn għajnuna li se tieħu ħsieb il-price difference li jkun hemm.

Se jiġu negozjati ċerti miżuri oħra li se jkunu nklużi fil-pakkett finanzjarju li wasal biex jiġi finalizzat.

Għalissa ma nistax ngħid x'fih dan il- pakkett finanzjarju.

Nista' ngħid li kien hemm taħdidiet kemm b'mod formali u kemm informali ma' diversi setturi f'dan il-qasam biex ikun hemm miżuri speċifiċi ta' għajnuna.

Ovvjament jekk wieħed jaqra r-rapport ta' Bari jista' jieħu ħjiel fiex jistgħu jikkonsistu dawn il-miżuri però dan is- sajf it-tekniċi tad-dipartiment ħadmu fuq dawn l-aspetti u ppreparaw ċerti miżuri li jridu jiġu nklużi fil-pakkett finanzjarju.

Jekk Alla jrid issa wasal iż-żmien li dan il-pakkett finanzjarju jkun lest, imbagħad jerġa' jiġi diskuss mas-setturi partikolari ħalli jintlaħaq ftehim u niġu f'pożizzjoni li nippreżentaw position paper dwar iċ-chapter tal-biedja ħalli lkoll kemm aħna, kemm min-naħa tal-gvern u kemm min-naħa ta' l-istakeholders, inkunu qed niġbdu ħabel wieħed.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Kif qal il-Ministru, huwa tajjeb li l-produzzjoni tal-patata f'Malta tkun ikkontrollata għal diversi raġunijiet, imma mbagħad mhux ikun hemm ħaddieħor li jista' jimporta dak il-prodott mingħajr kontroll għax se nneħħu l-protezzjoni!

Tista' tgħidli kif se jmur tajjeb il-bidwi Malti meta jibda jidħol l-istess prodott minn barra bla kontroll?

Bħalma l-bidwi jista' jaħżen il-prodott permezz tal-producers organisation, jista' jaħżnu wkoll il-importatur.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, nerġa' nirrepeti dak li għedt diġà.

Fix- xhur li għaddew it-tekniċi tad-dipartiment u jien kellna diskussjonijiet formali u informali ma' l-istakeholders kollha u ġie mfassal pjan ta' strateġija, pjan tal-miżuri li jridu jittieħdu u ma' dawn il-miżuri hemm marbutin pakketti finanzjarji żgħar ukoll.

Dawn se jiggarantixxu li kif jitneħħew il-levies, per eżempju, minn fuq l-importazzjoni tal-patata se jkun hemm mekkaniżmi oħra biex id-dħul tal-bidwi jkun iggarantit.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru Louis Galea.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:-

Lista li turi l-għadd u l-grad ta' impjegati ma' l-MCAST minn Jannar sa Settembru 2001 bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI

CULTURAL HERITAGE BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri

Ikompli mill-10 ta' Ottubru, 2001

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet

MR SPEAKER: L-Onor.

Rita Law hija in possession.

ONOR.

RITA LAW: Mr Speaker, dalgħodu kont qed ngħid li f'pajjiżna messitna x-xorti li għandna ħafna postijiet storiċi li ħallew warajhom nies li kienu jgħixu fuq din il-gżira fl-era ta' qabel Kristu u llum il-ġurnata, għalkemm għaddew ħafna snin minn fuqhom, kemm aħna kif ukoll it-turisti għadna qed ingawduhom.

Għedt ukoll li huwa importanti ħafna li dawn l-antikitajiet li writna minn ħafna ġenerazzjonijiet u nies li riedu jiddominaw pajjiżna, bħalma huma l-Għarab, it-Taljani, l-Ingliżi u nazzjonijiet oħra, nikkultivawhom.

Għedt dan għax illum wieħed jista' jinnota li hemm ċerta telqa f'dawn il- postijiet storiċi li ħallewlna dawn in-nies.

Għedt ukoll li l-gvern Nazzjonalista kaxkar ħafna saqajh f'dak li għandu x'jaqsam ma' manteniment ta' dawn il-postijiet.

Per eżempju, jekk wieħed ineħħi daqsxejn il-ħaxix ħażin li jikber mas-swar sbieħ li għandna u jagħtihom daqsxejn effetti tad- dawl, ikun qed jagħmilhom ferm iktar attrajenti.

Imma l-gvern Nazzjonalista dejjem wera li huwa inkompetenti f'dawn l-affarijiet.

Tant hu hekk li biex ma jerfax din ir-responsabbilita' waħdu qiegħed joħloq dawn il-kumitati, dawn l-istrutturi għax iħoss li ma jistax jimmotiva lin-nies li jaħdmu fid- dipartimenti tiegħu.

Mr Speaker, jiena m'iniex se noqgħod nidħol fuq l-aspett ta' kif se jiffunzjonaw dawn il-kumitati li se jinħolqu u kif se jitqassmu l-finanzi għax il-kollegi tiegħi dalgħodu tkellmu tajjeb dwar dan, imma se nitkellem dwar affarijiet oħra li wkoll huma interessanti.

Waħda mill-iktar affarijiet importanti hija li wieħed jara x'jista' jagħmel biex kemm jista' jkun l-affarijiet antiki li għandna nżommuhom fi stat tajjeb u mhux inħallu kollox mitluq, għax ikolli ngħid li sfortunatament għandna postijiet ta' valur storiku kbir li huma mitluqin għal riħhom.

Dawn huma affarijiet li apparti milli nitpaxxew bihom aħna, jiġbdu wkoll ħafna turisti.

Allura hemm bżonn li mmedjatament issir xi ħaġa biex lil dawn it-turisti nkomplu nħajruhom jiġu Malta.

Jiena naħseb li bil-mod kif se jkun immexxi dan il- qasam se jkun hawn ħafna kmandanti, u kif nafu, vapur b'żewġ kaptani ma jimxix aħseb u ara b'iktar.

Kumitat bħal dan fejn se jkunu involuti fih ħafna nies jagħti lok għal ħafna abbużi.

Barra minn hekk, moneywise ma tantx se jkun ideali għax se jkun hawn ħafna kapijiet li għalihom iridu jinħarġu ħafna flus biex jitħallsu.

Donnu l-gvern ma jafx li l-antikitajiet li għandna nistgħu nieħdu ħsiebhom mingħajr ma jintnefqu daqshekk flus.

Mr Speaker, hemm bżonn li l-gvern ikun iktar konxju ta' l-antikitajiet li għandna u ma jħallihomx mingħajr sorveljanza għaliex qed ikun hemm ħafna serq u vendikazzjonijiet.

Ħafna postijiet storiċi qed jispiċċaw il-mira tal- vandali u huwa importanti li l-gvern ikun konxju ta' dan.

Hemm bżonn ukoll li t-tfal fl-iskejjel tagħna ntambrulhom aktar fuq il-kultura, fuq l- ambjent u fuq dak kollu li għandna madwarna għax ftit li xejn tisma' tfal jitkellmu fuq l-istorja ta' Malta; jitkellmu dwar x'hemm f'pajjiżi barranin, pero` meta jiġu biex jitkellmu dwar l-istorja ta' Malta wieħed mill-ewwel jinduna kemm huma neqsin mill-informazzjoni.

Mr Speaker, hemm bżonn li nħajru żgħażagħ Maltin biex jaħdmu bħala tourist guides għaliex sfortunatament hemm numru ta' tourist guides f'Malta li huma barranin.

Din hija xi ħaġa tal-mistħija għaliex finalment irridu jkunu l-Maltin stess li jippromwovu l-wirt kulturali ta' Malta li huwa l- għira tad-dinja kollha.

Meta fil-gvern kien hemm il-Partit Laburista l- affarijiet f'dan il-qasam kienu ferm aħjar.

Hawnhekk ma rridx ninsa nsemmi lis-Sinjorina Agatha Barbara li tant ħadmet għal dan il-qasam meta kienet ministru responsabbli minnu.

Kienet persuna li kienet trid tkun ċerta li l- wirt storiku ta' pajjiżna qiegħed jingħata l-ogħla priorita`.

Gvern Laburista kien għamel liġi biex nhar ta' Ħadd il-familji Maltin ikunu jistgħu jżuru l-mużewijiet u postijiet oħra storiċi bla ħlas u dan kien proprju biex il-poplu Malti jsir aktar konxu u aktar ikun hemm imħabba lejn il-wirt storiku ta' pajjiżna u minn hemmhekk irridu nibdew.

L-ewwel prinċipju jrid ikun li tgħarraf lin-nies ta' pajjiżek dwar x'inhu l-wirt storiku li għandna għax jiena ċerta li kieku l-Maltin ikunu iktar informati dwar dan iktar ikunu kburin li huma Maltin.

Hawnhekk għandna x- xorti li kważi f'kull belt u raħal issib xi ħaġa storika mhux bħal barra minn Malta fejn trid iddum tivvjaġġa ħafna mili biex issib xi ħaġa storika.

Hawn Malta, jekk tidħol il-Belt issib ħafna affarijiet ta' storja u kollha għandhom xi ħaġa warajhom li tinteressak.

Pero` dawn l-affarijiet iridu jiġu osservati u protetti min-nies li huma inkarigati biex jagħmlu dan ix- xogħol għax jekk se nibqgħu nitraskurawhom għad jgħaddi ż-żmien, infittxuhom u ma nsibuhomx.

Jiena nħoss li wara dak kollu li sar fl- Imnajdra l-gvern kellu jqum mir-raqda li qiegħed fiha u jinvesti daqsxejn fi ftit cameras biex ikun jista' jissorvelja aħjar dawn il-postijiet għaliex jekk nitilfuhom żgur li qatt m'hu se jkollna oħrajn bħalhom.

Mr Speaker, importanti wkoll li naraw li meta jkun hemm it-turisti jżuru l-postijiet ta' interess li għandna f'Malta ma jħalluhomx joqogħdu jmissu l- affarijiet.

Jiena stess ġieli rajt turisti jbagħbsu fil-korazzi li għandna fil-kuridur ta' dan il-Palazz.

Dawn l-affarijiet barra minn Malta ma tagħmilhomx.

F'ċerti postijiet lanqas biss iħalluk tieħu ritratt aħseb u ara kemm toqgħod tmiss!

Hemm bżonn li min ikun inkarigat jara li dawn il- affarijiet ma jsirux.

Se nipprova issa ndur dawra mal-postijiet ta' interess li għandna f'Malta u nibda bl-Imdina.

Per eżempju, l-Imdina hija mimlija b'ħafna mużewijiet u antikitajiet.

Wieħed mill-mużewijiet li nsibu fl-Imdina huwa dak ta' l-istorja naturali.

Meta jiena kont dħalt f'dan il- mużew kont rajt li kien hemm ħafna konsenturi perikolużi u qaluli li diġa` kien hemm xi ħadd li lmenta bil-kbir dwar dan imma s'issa ma sar xejn.

Issa jekk Allaħares qatt jaqa' s-saqaf ma jintilifx il-preġju kollu ta' dan il-mużew?!

Dan il-gvern qiegħed ikaxkar saqajh f'dak li hu manteniment ta' postijiet storiċi.

Jekk inti għandek ġojjel trid tieħu ħsiebu għax jekk tittraskurah, once li dan jixxellef, ma jibqagħlek xejn.

Naf li hemm is-Sur Ray Bondin li jaħdem ħafna fil-qasam tar-restawr imma peress li l-gvern Nazzjonalista ħalla kollox mitluq, tant hemm xogħol xi jsir li ma jistax ilaħħaq miegħu.

Mr Speaker, Birżebbuġa wkoll huwa post li fih insibu postijiet storiċi.

Malli wieħed isemmi Birżebbuġa l-ewwel post li jiġik f'moħħok huwa Għar Dalam.

Għal min ma jafx irrid ngħid li Għar Dalam huwa post taħt l-art mimli tajn li fiż-żmien kien parti minn wied li fih niżel ħafna għadam ta' l-annimali u nġabru hemmhekk u meta saret l-iskoperta, in-nies li rranġaw dan il-post ħallewhom fl-istess post naturali tagħhom.

Issa xi żmien ilu kien inxtara l-injam biex issir l-art biex it-turisti u nies oħra li jżuruh ma jiżolqux, iżda din l-art baqgħet ma saritx.

U jiena nistaqsi x'sar minnu dan l-injam.

Il-fatt huwa li njam inxtara, intefqu l-flus u xorta baqa' ma tpoġġiex fejn suppost.

Il-poplu jħallas it-taxxi biex jagħmel tajjeb anke għar-restawr ta' dawn il-ġojjelli li għandna imbagħad ħadd ma jkun jaf x'sar mill-oġġetti li nxtraw!

Dak li jiġrilek meta jkollok nuqqas ta' sorveljanza.

Ħaġa oħra li rrid ngħid dwar Għar Dalam hija li xi ħadd qalli li kien hemm xi resq ta' biċċiet mill-għadam ta' l-iljunfanti u tal-hippopotamus.

Hemmhekk hemm għadam ta' annimali ġganteski li fid-dinja lanqas għadhom biss jeżistu u xi snin ilu insterqet nejba ta' iljunfant.

Ħadd ma jaf x'sar minnha.

Ma sar l-ebda rapport, pero` jekk tmur hemmhekk din in-nejba ma ssibhiex.

Dawn huma affarijiet ta' mistħija u ma jistax ikun li wieħed iħalli kollox għaddej u għalhekk qed ngħidhom hawn ġew dawn l-affarijiet.

Meta darba għamilt daqsxejn ta' indaġni żgħira fuq dan il-każ qaluli li aktar ma jiġu barranin jistudjaw u jagħtu pariri, dawn l-affarijiet dejjem qed jonqsu.

Issa min irid jifhem, jifhem.

Għandek ukoll Għar Ħasan li jżuruh eluf ta' turisti.

Imbagħad hemm biċċa railing tal-ħadid kollha sadid li sservi ta' protezzjoni għal meta wieħed jittawwal għal isfel u lanqas biss nindenjaw ruħna nibdluha.

Ilhom isiru l- ilmenti s-snin biex din il-biċċa ħadida tinbidel u għadha sal-lum titmermer bil-mod il-mod.

X'inhu jistenna l-gvern biex jibdilha?

Qisu l- gvern qiegħed jistenna li jkun hemm xi aġenzija jew xi għaqda li tagħmel din il-rakkomandazzjoni biex forsi tmisslu l-kuxjenza u jittranġaw il- affarijiet.

Ta' min jgħid li f'dawn l-inħawi kien hemm ġardinar li kien tneħħa u kellu jkun is-sindku ta' Birżebbuġa li għamel minn kollox biex iġib ġardinar ieħor biex almenu jiżra' daqsxejn fjuri u jsebbaħ ukoll daqsxejn l-ambjent minn barra biex meta jiġu t-turisti ma jeħdux impressjoni ħażina.

Xi ngħidu mbagħad għall-l-inkwadri antiki li għandna?

Għandna ħafna inkwardi prezzjużi li jeħduk lura fis-snin fl-istorja li qegħdin mitluqin f'uffiċċji komuni.

Għalfejn m'għandhomx jinġabru?

Għalfejn għandhom jitħallew jiddeterjoraw bit-trab jew ikun hemm xi ħadd li jkollu jdejh imċapsa b'xi ħaġa u jmisshom u jagħmlilhom ħsara rriparabbli?

Ma nafux nibżgħu għall-affarijiet tagħna aħna.

Biex tieħu ħsieb dawn l-affarijiet kulma trid huwa daqsxejn sens komun.

M'hemmx għalfejn noqogħdu nġibu l- barranin jew nagħmlu l-bordijiet biex nagħtu protezzjoni lill-antikitajiet li għandna ġewwa pajjiżna.

Mhux l-ewwel darba li smajna li nstereq xi nkwadru jew xi biċċa għamara.

Sur President, ġewwa l-Palazz għandna żewġ siġġijiet sbieħ ħafna li huma ta' żmien il-kavallieri.

Għalfejn inħallu lin-nies li jiġu hawnhekk ipoġġu fuqhom?

Mhux ħsara tista' ssirilhom?

Dawn l-affarijiet ma jsiru mkien barra minn Malta.

Jekk aħna mhux se nkunu konxji u nibżgħu għal dawn l- affarijiet se nispiċċaw b'xejn.

Jekk għandek oġġett antik ta' valur storiku li huwa delikat u huwa uniku għalfejn tużah?

Għalfejn oġġetti bħal dawn ma nwarrbuhomx u nitfgħuhom f'post fejn ikunu qed jiġu protetti?

Mr Speaker, ġewwa Birżebbuġa wkoll hemm għar li jissejjaħ Għar Friefet.

Dan ilu jeżisti żmien imma s'issa għadu qatt ma kien hemm gvern li messitu l-kuxjenza li jiftħu u jara jew jistax jiskopri xi affarijiet oħra u forsi jużah ukoll biex jagħmel pubbliċita` għal Malta.

Meta ngħid "jara x'jista' jieħu minnu" mhux fis-sens li jinsterqu l-affarijiet bħalma ġieli jiġri meta jkunu qed isiru ċerti xogħlijiet.

Min jaf kemm jinstabu affarijiet antiki, bħalma huma bombli tal-fuħħar, li jeħduna lura fl-istorja waqt li jkunu qed isiru xogħlijiet ta' tħaffir fit-toroq jew ftuħ ta' ħitan u sakemm jiġu l-ħaddiema tad-dipartiment tal-mużew dawn ikunu diġa` sparixxew.

Dawn huma affarijiet li lili jweġġgħuni.

Mr Speaker, ngħaddi issa biex ngħid xi ħaġa dwar il-Kalkara.

Il-Kalkara huwa post pittoresk ħafna li jfakkarni fl-isfreġju li kien se jsirlu meta l- awtorita` ta' l-ippjanar kienet se toħroġ il-permessi għall-bini ġol-wied.

Hemm ukoll il-Forti Ricasoli li għandu bżonn kbir ta' manutenzjoni għax xejn m'hu qiegħed fi stat tajjeb.

Imbagħad għandek Bighi, f'liema post inbena b'mod illegali minn persuna li suppost taf kif għandhom imorru l- affarijiet.

Imma din il-persuna, li dwarha l-Ministru Galea qal li għandha kwalitajiet ferm tajba u kellu bżonn għandu xi għaxra oħra bħalha, tant għandha poteri li qabdet u għamlet estensjoni ta' bini ma' dan il-post antik u rrovinatu bl-awtorita` ta' l-ippjanar tagħlaq għajnejha qisu ma ġara xejn.

F'Marsaxlokk imbagħad insibu t-Torri ta' San Luċjan – dan l-aħħar kien imsemmi fl-iskandlu tal-bejgħ ta' xi ħut - li sfortunatament qed jintuża mill-ħaddiema tal-fishfarms u hija ħasra li t-turisti li jmorru Marsaxlokk jeħduhom biss sas-suq biex jixtru ftit ħut u dawk li jkunu jridu jaraw xi ħaġa dwar l-istorja ta' Malta jibqgħu ma jaraw xejn.

Mr Speaker, biex nagħlaq irrid ngħid li ma jistax ikun li f'din il-gżira hekk ċkejkna noħolqu strutturi bħalma qed jiġi propost f'dan l-abbozz ta' liġi għax inkunu qed noħolqu struttura b'ħafna kaptani bil-konsegwenza li nkunu qed nisparpaljaw ħafna flus għal xejn.

Għalkemm jiena naqbel li l- antikitajiet li għandna ġewwa pajjiżna għandhom jiġu protetti, nixtieq li dan isir mingħajr ħela ta' flus u mingħajr abbużi min-nies li jiġu nkarigati biex jagħmlu dan ix-xogħol.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Frendo.

ONOR.

MICHAEL FRENDO: Mr Speaker, naħseb li llum hawn kuxjenza ċara fil- pajjiż kollu li l-patrimonju nazzjonali tagħna huwa ta' importanza kbira.

Mhux biss huwa ta' importanza kbira minħabba l-fatt li huwa parti mill- karattru tagħna bħala nazzjon u mhux biss għax jirrifletti l-imgħoddi tagħna bħala poplu, imma huwa ta' importanza wkoll għaliex huwa wieħed mill- pilastri ta' l-assi li għandu l-pajjiż fid-dinja tal-lum.

U fid-dinja dejjem aktar kompetittiva tal-lum, li jkollok assi bħalma huwa l-patrimonju kulturali li għandu dan il-pajjiż hija xi ħaġa li tagħmel poplu aktar għani u tagħtih opportunitajiet, mhux biss kulturali, ta' identita` nazzjonali u ta' apprezzament ta' l-istorja tiegħu, imma anke ekonomiċi, fis-sens li filwaqt li jippreserva dan il-patrimonju jisfruttah ukoll ekonomikament.

Dan huwa pajjiż li riżorsi minerali jidher li ma tantx għandu - għalkemm kultant nersqu viċin li nsibu xi ħaġa - u huwa mibni mix-xogħol u mill- ħidma tal-bnedmin li fl-istorja millenarja tiegħu dejjem ħadem biex jgħix.

Għalhekk fil-fehma tiegħi huwa kruċjali li patrimonju bħal dan nutilizzawh mhux biss biex napprezzaw l-istorja u l-kultura tagħna imma wkoll biex inkunu nistgħu nagħmlu użu għall-iżvilupp ekonomiku tagħna.

Illum jekk tqabbel il-prodott turistiku ta' Malta mal-prodotti ta' pajjiżi oħrajn tiskopri li fil-fatt ftit hemm differenza f'dak li għandu x'jaqsam, per eżempju ̧ max-xtajta u l-kwalita` ta' l-ilma u tal-baħar u allura tibda tiskopri li jekk nużaw il-flus biex nippreżervaw il-wirt kulturali kbir li għandna nkunu qed insaħħu dak li jiddistingwina u nkunu qed insaħħu wkoll l-ekonomija tagħna għax il-prodott tagħna nkunu qed intejbuh.

Din hija xi ħaġa marbuta ma' pajjiżna.

Il-prestiġju li pajjiżna jgawdi internazzjon-alment fir-relazzjonijiet tiegħu ma' pajjiżi oħrajn huwa wkoll marbut mal-fatt li din hija gżira li għandha ċivilta` twila li ħalliet ċerti monumenti neolitiċi li huma wirt dinji.

Allura naħseb li m'hawn ħadd f'din il-Kamra jew barra minn din il-Kamra li llum ma jagħtix valur – jien ngħid li baqgħalna biex nagħtu aktar u aktar valur – għal din ir-realta` li hija l-ħarsien tal-patrimonju tagħna.

Il-ħarsien tal-patrimonju tagħna rridu nivvalorizzawh kontinwament u nifhmu li huwa marbut mhux biss ma' l- istorja u l-identita` tagħna imma huwa marbut ukoll mal-ħolqien u mat- tkattir tal-ġid fl-ekonomija tagħna.

Għalhekk jien ma nistax nifhem kif il-membri ta' l-oppożizzjoni, meta tkellmu, min-naħa waħda għamlu kritika għax dehrilhom li l-ħarsien tal- patrimonju ta' pajjiżna għandu ċerti defiċjenzi li jridu jiġu rranġati, u min-naħa l-oħra kkritikaw il-fatt li l-gvern qed jagħmel xi ħaġa dwar dan.

Fl-istess nifs li qed igħidu li hemm ċerti defiċjenzi qed jiddefendu s- sitwazzjoni fejn kollox irid jibqa' l-istess.

Naħseb li din hija waħda mill-affarijiet li jolqtuk fid-diskorsi kollha li saru.

Kien hawn ħafna diskorsi fid-direzzjoni li rridu nkomplu naħdmu fid-dipartiment, bis- sistema tas-servizz pubbliku, skond regolamenti eżatti finanzjarji li għandu l-gvern u l-Istat, li rridu nimxu bid-dettall fuq kif imxejna sal- lum u li m'għandniex noħolqu strutturi ġodda moderni u strutturi oħra li fil-fatt jagħmlu riforma f'dan il-qasam.

Jien ngħid li hemm bżonn noħolqu strutturi u qafas li jistgħu jagħmlu avvanz u jistgħu jmexxu 'l quddiem lil dan is-settur.

Prattikament meta nisma' ċerti affarijiet bilfors li nibda nistaqsi x'inhi l-linja partikolari li qed jieħdu il-kelliema kollha ta' l- oppożizzjoni.

Dawn qed jgħidu li l-gvern qata' qalbu li jirriforma lis- servizz pubbliku u qed jużah għall-finijiet tiegħu.

Fil-fatt id- diskussjoni aktar milli baqgħet magħluqa fuq dan l-aspett partikolari qisha xterdet għall-area kollha ta' kif wieħed għandu jiggverna għax kellna min qal li huwa aktar importanti li jirnexxielna nużaw l-istrutturi tas-servizz pubbliku biex nirregolaw u noperaw f'dan is-settur.

Issa jien ma naħsibx li hawnhekk qed nerġgħu nivvintaw ir-rota.

Naħseb li hawnhekk qed insegwu trends li huma segwiti mhux biss f'pajjiżna.

Il- Malta Labour Party għamel ċertu żmien fil-gvern u żgur li għandu esperjenza tad-diffikultajiet enormi li jeżistu biex tagħmel ċerti affarijiet b'mod effiċjenti bis-sistemi tal-gvern.

Li tkun effettiv u effiċjenti jfisser li inti jrid ikollok il-possibilita li taġixxi malajr u b'mod li jkollok l- effett immedjat għal dak li tkun qed tagħmel.

Kellna kritika għal diversi affarijiet imma huwa żgur li jekk wieħed iħares lejn il-mod ta' kif jopera s-servizz pubbliku, anke wara li saru diversi bidliet ̧ tifhem li f'qasam bħal dan, il-parti operattiva u l-parti regolatorja qed jiġu distinti.

Din il-liġi tiddistingwi bejn il-parti li hija regolatorja u dik operattiva.

Il-parti regolatorja għandek iżżommha viċin ħafna l-Istat biex dan ikun jista' jkollu regolamentazzjoni ċara ta' dan.

Wara kollox l-Istat qiegħed hemm biex jipproteġi patrimonju li huwa tal-pajjiż u tal-poplu kollu, anzi jekk taqra l-abbozz ta' liġi ssib li dan mhux biss qed jipproteġihom fil-ġenerazzjonijiet preżenti imma jibqa' jipproteġihom għall-ġenerazzjonijiet futuri.

Mela l-parti regolatorja hija parti li l-Istat ̧ bl-aktar mod ċar, irid iżommha għalih.

Pero` kif nafu, huwa diffiċli biex il-parti operattiva tagħmilha bis-sistema tas- servizz pubbliku.

Dan jafu wkoll l-istess servizz pubbliku għax bis- sistema tiegħu, dak li stajt tagħmel meta beda s-seklu l-ieħor, illum ma tistax tagħmlu jew tużah.

M'hemmx dubju li dawn huma strutturi ġodda li jistgħu jagħtu l-possibilita` li inti tkun ħafna aktar effettiv.

Jien niskanta kif il-membri ta' l-oppożizzjoni ġew hawnhekk u qalu li se jivvotaw kontra dan l-abbozz ta' liġi.

Jien kont nifhimhom kieku dawn qalu li hemm ċerti diffikultajiet fl-abbozz ta' liġi li forsi ma jogħġbuhomx jew inkella għandu jkun hemm xi bidliet għaliex ovvjament jekk hemm xi affarijiet li nistgħu ntejbuhom, għandna ntejbuhom.

Fil-fatt meta l-ministru ntroduċa l-abbozz ta' liġi ̧ waħda mill-affarijiet li qal bl- aktar mod ċar kienet li waqt li qed nagħmlu diskussjoni fil-parlament u partikolarment meta naslu għall-istadju ta' Kumitat, għandna nħarsu lejn il- klawsoli kollha u fejn nistgħu ntejbu, intejbu.

Dan huwa l-eżerċizzju parlamentari.

Jien niftakar li meta konna għaddejna l-abbozz ta' liġi dwar ix-xandir, liema abbozz kont ippilotajt jien, u konna għamilna 23 seduta fuqu konna għamilna biżibilju ta' bidliet ̧ li ħafna minnhom kienu fuq suġġerimenti ta' l-oppożizzjoni.

Għalhekk il-ministru għamilha bl-aktar mod ċar li huwa miftuħ li jekk hemm suġġerimenti ta' kif nistgħu ntejbu l-liġi, din tista' ssir ukoll.

Pero` hawnhekk l-għażla hija differenti.

Hawnhekk l- oppożizzjoni se jivvotaw kontra dan l-abbozz ta' liġi fl-istadju tat-Tieni Qari għax fil-prinċipju ma jaqblux li għandu jkun hemm aġenzija u aktar minn hekk għax f'dan is-settur partikolari għandna nibqgħu noperaw bid- dipartimenti tas-servizz pubbliku.

Naħseb li jkun tajjeb li l-poplu Malti jżomm quddiem għajnejh dawn iż-żewġ mudelli ħalli jifhem x'inhi l-offerta ta' dawn il-partiti, wieħed fil-gvern u l-ieħor fl-oppożizzjoni, rigward dan il-qasam.

X'inhi l-offerta?

L- offerta min-naħa ta' l-oppożizzjoni hija li kollox jibqa' kif inhu meta nafu li f'dan is-settur hemm diffikultajiet enormi.

Illum wasalna f'sitwazzjoni fejn ħafna partijiet mill-patrimonju kulturali tagħna qegħdin f'sitwazzjoni diffiċli minħabba l-problema dwar kif nistgħu nippreżervawhom u tan-naħa l-oħra, minflok qed joħorġu b'idea ġdida, jridu jibqgħu bl- istess sistema biex nipprovaw insolvu problemi li sal-lum ħadd ma sab is- soluzzjoni tagħhom.

U mhux il-Ministru Galea ma sabx soluzzjoni għalihom, kif jipprovaw ipinġu xi membri ta' l-oppożizzjoni imma ma sab soluzzjoni għalihom l-ebda ministru f'dawn l-għexieren tas-snin li għaddew, bis- sistema li dejjem użajna tad-dipartiment.

Mr Speaker, quddiemna għandna esperiment, biex ngħidulu hekk.

Ma rridux naħsbu li aħna se nibqgħu parlament bħalma kien fl-antik; liġi ssir darba u mbagħad nerġgħu nirreveduha wara 50, 60 jew 75 sena.

Id-dinja qed tinbidel b'mod li llum il-liġijiet iridu jkunu mħaddma u dan il-parlament irid ikun flessibbli biżżejjed biex jagħmel it-tibdil meta jara li xi ħaġa ma ħadmitx.

Dawk huma t-tip ta' leġislazzjonijiet li dan il-parlament irid jagħmel jekk irridu nibqgħu parlament rilevanti għall-bżonnijiet tal- pajjiż.

Aħna dan li qed nagħmlu hawnhekk qed insejħulu esperiment, pero` l- oppożizzjoni lanqas ċans ma trid tagħtih lil dan l-esperiment.

L- oppożizzjoni trid tgħid li hi kontra li jinbidlu l-affarijiet.

Din hija xi ħaġa li ma stennejthiex, hija xi ħaġa li timmeraviljani u hija għażla politika li tirrifletti mhux biss fuq din il-liġi nnifisha imma tirrifletti wkoll fuq il-viżjoni li l-oppożizzjoni għandha għal Malta.

Wieħed mill-kelliema ta' l-oppożizzjoni qal li għadna jkollna sistema bis- servizz pubbliku u bil-ministru jiddetta lis-servizz pubbliku x'għandu jagħmel.

Jien ma naħsibx li dan huwa l-mod ta' governance li għandu jkollu pajjiżna.

Naħseb li rridu nipprovaw noħolqu strutturi loġiċi li meta napplikawhom, naraw jekk ikunux effettivi u jekk ma jkunux effettivi, inneħħuhom, inbiddluhom jew nipprovaw intejbuhom.

Pero` huwa żgur li din il-liġi qed toffri alternattiva għal dak li hemm u għal dak li bil-provi ma rnexxiex.

Jien naħseb li hawnhekk l-oppożizzjoni mhux biss qed tagħmel żball politiku imma qed tagħmel żball ta' policy.

Jekk ikollok aġenzija, minflok dipartiment, li tiffoka fuq il-patrimonju kulturali ta' pajjiżna, din xorta se jkollha r-regolamentazzjoni finanzjarja tagħha imma se tkun ħafna aktar libera li topera minn barra l-constraints tas-sistema tas- servizz pubbliku.

Dawn il-constraints kienu ġustifikati għas-servizz pubbliku kif kien fl-antik, imma llum hawn funzjoni operattiva ħafna akbar għal din l-aġenzija u ma jagħmilx sens li tuża l-istrutturi eżistenti għaliha.

Mr Speaker, din l-aġenzija se tkun ukoll taħt strateġija nazzjonali.

Dan l-abbozz ta' liġi se jorbot ukoll lill-ministru li jagħmel strateġija nazzjonali għall-patrimonju kulturali u jien hawnhekk xtaqt nagħmel suġġeriment.

Naħseb li waħda mill-affarijiet li nistgħu nagħmlu hija li fl- iżvilupp ta' l-istrateġija nazzjonali jkun hemm il-involviment tal- parlament, ta' xi kumitat parlamentari ad hoc jew tal-membri parlamentari li jagħtu l-input tagħhom.

Irridu ndaħħlu leġislatura f'dan l-aspett għaliex f'dan il-pajjiż għandna t-tendenza – minn dejjem kellna minnha, jiġifieri din m'hijiex xi ħaġa tal-lum – li l-policy ssir kollha mill- Eżekuttiv, u l-parlament jiltaqa' biex jagħmel il-kummenti tiegħu wara li jsiru l-affarijiet.

Dik hija s-sistema li nużaw, pero` llum ħafna parlamenti fid-dinja żviluppaw b'mod li qegħdin jagħtu input fil-politika anke waqt li din tkun qed tiġi fformolata.

B'din is-sistema jkollok parteċipazzjoni diretta minn min jirrappreżenta lill-poplu.

Naħseb li wieħed jista' jħares lejn dawn iI-forom ukoll.

Il-ministru huwa marbut ukoll li darba fis-sena jagħmel forum nazzjonali biex jiddiskuti eżattament dan il-qasam fl-aktar mod wiesa' tiegħu.

Issa hawnhekk forsi wieħed jista' jistaqsi jekk kienx hemm bżonn li din indaħħluha fil-liġi.

Illum din qiegħda fil-liġi u kwalunkwe ministru huwa marbut li jara li ssir u jekk ma ssirx se jkun hemm xi ħadd li jgħidlu li mhux qed jimxi mar-regolamenti fil-liġi.

Dan ifisser li fil-liġi hawn struttura parteċipattiva nazzjonali li qed tgħid lill-ministru responsabbli mill-patrimonju kulturali tagħna li għallinqas darba fis-sena, irid ilaqqa' l-partijiet kollha, jagħmel forum nazzjonali fuq dan is-settur u jagħti widen u ċans ta' espressjoni lil kulmin huwa involut f'dan il-qasam.

Issa hawnhekk wieħed irid jgħid li ladarba l-oppożizzjoni se tivvota kontra dan l-abbozz ta' liġi jfisser li hija kontra dan ukoll.

Allura dan ifisser li l-oppożizzjoni hija kontra li jkun hawn aktar parteċipazzjoni mill-NGOs f'qasam bħal dan?

Jien ma nistax nimmaġina min ħa d-deċiżjoni fl- oppożizzjoni li jivvotaw kontra din il-liġi fl-istadju tat-Tieni Qari; li jkun hemm xi partijiet mil-liġi li ma jogħġbukx u tivvota kontra jew, titlob division fl-istadju ta' Kumitat hija parti mid-demokrazija - anke l- għażla ta' l-oppożizzjoni hija parti mid-demokrazija, biex ma ninftiehemx ħażin - imma li tiġi fl-istadju tat-Tieni Qari u tgħid li ma taqbilx ma' strutturi bħal dawn għaliex se jeħduna 'l bogħod mis-sistema tas-servizz pubbliku, 'il bogħod mill-kontroll tal-gvern u 'l bogħod milli nżommu l- kontroll finanzjarju strett li suppost għandhom ir-regolamenti finanzjarji, ma nifhimhiex.

U din tar-regolamenti finanzjarji hija bħall-familja.

Taf kemm isiru dnubiet f'isem il-familja?

Taf kemm tisma' nies li jgħidulek "Għax għandi familja" biex jiġġustifikaw xi ħaġa li jkunu għamlu?

Ir-regolamenti finanzjarji jistgħu jiġġustifikaw kollox ̧ basta timxi bil-punto e virgola magħhom.

Kieku l-kritika ta' l-oppożizzjoni kienet li ma jridux li jkun hemm aġenziji li jiżvestu lill-parlament mid-dritt ta' skrutinju tiegħu tal- fondi pubbliċi ̧ kont naqbel magħha għax din hija problema tal-parlamenti kollha.

Ftit tas-snin ilu kelli l-okkażjoni li nattendi laqgħa tal-Commonwealth li ddiskutiet il-punt li ħafna entitajiet kienu jaqgħu taħt l-iskrutinju tal-parlament għax kien hemm il-maġġoranza ta' l-ishma tal-gvern fihom.

Dawn kienu jaqgħu taħt l-iskrutinju tal-parlament biex jaraw kif jintużaw il-fondi pubbliċi u llum ħafna minnhom ġew privatised jew semi privatised u allura billi l-gvern ikun f'minoranza ̧ il-parlament jew il-kumitat finanzjarju tiegħu ̧ ġie żvestit milli jagħmel xi forma ta' audit dwar kif jitmexxew dawn l-entitajiet u kif jintnefqu wkoll il-finanzi pubbliċi u l- investiment tal-gvern.

Kieku qalu li rridu noħolqu xi ħaġa li b'mod raġunevoli, mingħajr ma teffettwa l-mod effettiv u kummerċjali kif joperaw entitajiet bħal dawn u l-parlament iżomm aktar skrutinju ta' affarijiet bħal dawn, jien ma kontx inkun kontra, pero` dawn mhux hekk qed jgħidu.

Dawn qed jgħidu li assolutament ma jridu ebda struttura ġdida għax kull struttura ġdida li ssir se tiddipartixxi mir-regolamentazzjonijiet finanzjarji – qisu din m'għandhiex ir-regoli tagħha anzi għandha parti mil- liġi li eżattament titkellem fuq kif għandhom jiġu regolati l-finanzi tagħha – u se nispiċċaw biex kulħadd jagħmel li jrid u jonfoq u jisparpalja.

Din hija t-teżi ta' l-oppożizzjoni; qishom inġabru flimkien u qalu li t-teżi tagħhom għandha tkun l-ewwelnett li l-gvern m'hu kapaċi jagħmel xejn u allura issa jrid entita' oħra u t-tieni nett li l-gvern qed jisparpalja l-flus.

Imma din tagħmel sens f'settur bħal dan fejn fl- istess nifs qed igħidu li s-sistema tas-servizz pubbliku ma rnexxietx?

Dan ma jagħmilx sens u l-pożizzjoni li ħadet l-oppożizzjoni hija kontradizzjoni politika.

Mr Speaker ̧ jien naħseb li hawn affarijiet fil-liġi li jagħtu direzzjoni lil dak li għandu jsir f'dan il-qasam u jekk wieħed iħares lejn it-tieni parti tal-liġi jsib li din titkellem fuq prinċipji u obbligi ġenerali u tagħmilha obbligu ta' kull ċittadin li jħares il-patrimonju kulturali ta' pajjiżna.

Din il-liġi taħseb ukoll biex il-flus li jidħlu mingħand dawk li jiksru l-liġi jmorru f'fond kulturali li mbagħad jiġi utilizzat ukoll għal dan il-qasam.

Jien se ngħid xi ħaġa fuq l-idea tal-fond kulturali.

Bla dubju ta' xejn, li jkun hemm fond għall-patrimonju kulturali hija xi ħaġa tajba għal pajjiżna.

Li jkun hemm flus iddedikati għall-ħarsien u l- iżvilupp tal-patrimonju kulturali tagħna hija xi ħaġa li bla dubju ta' xejn iridha kulħadd pero` dan ikun paroli fil-vojt jekk mhux se jkollna finanzi biex lil dan is-settur nagħtuh il-fondi.

Dan m'għandux ikun qisu settur żejjed li meta jkun hemm xi diffikultajiet finanzjarji ̧ l-ewwel li mmorru nnaqqru minnu.

Din qed ngħidha għax illum jien daqsxejn liberu li nitkellem aktar milli forsi kont snin ilu.

Meta l-ministeru tal-finanzi jsib diffikulta` meta jiġi biex jagħmel il-budget ̧ l-ewwel li jaqtgħu huma l-kultura u l-isport għax dawn huma extra.

Jekk xi ħadd jaħseb li dan huwa fenomenu Malti għandu żball kbir għax dan huwa fenomenu mxerred ma' diversi ekonomiji u pajjiżi.

Illum li pajjiżi bħall-Franza fehem kemm huwa importanti li l-patrimonju kulturali tużah għall-iżvilupp ekonomiku tiegħek.

Per eżempju ħadd ma jista' jgħid li l- flus li jintefqu fuq il-Louvres li hemm Pariġi huma ħela għaliex żgur li kulmin imur Pariġi, jara l-Louvres.

Minn Malta għandna nagħmlu pajjiż fejn turist jiġi biex jara l-wirt arkitettoniku u preistoriku u biex igawdi l-wirt patrimonjali ta' pajjiżna kollu.

Fi Franza fiehmu dan kollu u kienu daħħlu r-regola li jkun hemm persentaġġ mill-budget tal-gvern ̧ li jiġri x'jiġri ̧ ikun garantit għal dan il-qasam ħaġa li hija mportanti ħafna.

Meta nara dan kollu ngħid li jista' jkun hemm fond li jintuża għal dan l- iskop.

Dan jista' jkun il-bidu ta' xi ħaġa akbar u fl-istorja parlamentari tal-pajjiż se jibqa' mnizzel li din il-proposta tal-gvern ġiet opposta mill-oppożizzjoni.

Dan huwa ħażin għal Malta u anke għal dan il- Parlament għaliex in-nies qegħdin jgħidu li lanqas f'din m'aħna qegħdin naqblu.

Lanqas fuq ħaġa li għandha x'taqsam mal-kultura u mal-patrimonju kulturali tagħna ma jista' jkollna xi forma ta' consensus f'pajjiżna?

U d- diverġenzi huma kbar għaliex għandna l-gvern li qed jgħid li rridu nkunu moderni u nagħmlu esperiment u nippruvaw affarijiet ġodda għaliex il-qadim ma rnexxiex, u għandna l-oppożizzjoni li qed tgħid li trid tibqa' bil- qadim.

Din fil-fehma tiegħi hija għażla ħażina u li tagħmel deni lill- oppożizzjoni pero` hija fuq kollox għażla li politikament timmeraviljani għaliex l-oppożizzjoni għandhom esperjenza – veru li mhux fit-tul f'dawn l- aħħar snin – ta' kif jaħdem is-servizz pubbliku u ta' kif fil-constraints li għandu – m'iniex qed ngħid li huwa tort tan-nies tas-servizz pubbliku – illum m'huwiex aktar xogħol tiegħu.

U allura l-oppożizzjoni taħseb li tista' tagħmel dawn il-joint ventures bejn il-public u l-private sector fl-oqsma kulturali bis-sistema tas- servizz pubbliku?

Jekk m'iniex sejjer żball, għaliex forsi issa f'daqqa waħda d-diska tinbidel, meta kienu fil-gvern l-oppożizzjoni kienu favur li s-settur privat jagħti l-kontribut tiegħu għall-iżvilupp ta' pajjiżna.

U jekk m'aħniex se nagħmlu partnerships li huma public/private f'dan is- settur m'għandniex biex nieħdu ħsieb il-patrimonju kulturali tagħna.

Il- partrimonju kulturali tagħna tant huwa kbir li l-ebda gvern qatt m'hu se jkollu biżżejjed riżorsi biex jieħu ħsiebu jekk ma jagħmilx public/private partnerships.

Bl-istrutturi li għandna l-ebda ministru ma jista' jagħmel dawn l-iżviluppi ġodda li Malta għandha bżonn enormi għalihom.

U mhux noqogħdu nkunu sensazzjonali.

Qalu li marru u sabu toqba f'wieħed mill-fences ta' Ħaġar Qim u llum il- Ministru Galea nfurmana li meta marru l-Imnajdra żammewhom.

Jiena żgur li m'iniex qiegħed niskuża lil min kellu d-dover li jara li Ħaġar Qim jiġi protett – żgur li hemm xi ħadd li kellu dan id-dover – anzi nħeġġeġ lill- Ministru li jagħmel minn kollox, bil-constraints u d-diffikultajiet li għandu llum bis-sistema tal-lum.

Jien kont ngħid li bl-istess sforz, fis- settur privat naslu Sqallija u fis-servizz pubbliku numxu tliet pulzieri.

Din hija s-sistema li l-oppożizzjoni trid iżżomm.

Jien ċert li dan mhux dak li l-poplu Malti qiegħed ifittex.

Il-poplu Malti qiegħed ifittex li jkollu strutturi li jkunu effiċjenti u effettivi li jagħtu r-riżultat, li jmur u jara l-patrimionju tagħna miżmum tajjeb u li jkun hemm skrutinju finanzjarju biex naraw li l-flus intnefqu sewwa.

Imma biex inkunu nafu dan lanqas hemm għalfejn nistaqsu lill-ministru kemm nefaq biex xtara s- siġġijiet ta' l-MCAST.

Din hija s-sistema li rridu?

Jiena tkellimt ma' studenti li marru l-MCAST u kollha jgħiduli kemm huma kuntenti u kemm baqgħu impressjonati bil-mod kif inhija attrezzata l- computer room.

Allura issa se noqogħdu naraw kemm nefaq biex xtara s- siġġijiet?

Jekk se nibqgħu sejrin hekk, m'aħna se naslu mkien.

Jien ma ngħidx li m'għandniex niċċekkjaw, imma dan għandu jsir b'mod normali u fuq kollox b'sistemi moderni mhux b'dawk antiki bħal tas-servizz pubbliku.

Fil- fatt, jekk is-servizz pubbliku jrid ibiddel il-mod ta' kif jiffunzjona, anke hu għandu jirriformahom dawn is-sistemi ta' checking.

Jiena nista' nagħti eżempji mill-esperjenza tiegħi stess, fejn per eżempju meta ġiet biex tinbena l-pixxina nazzjonali, kollox kellu jgħaddi minn taħt idejn il-contracts committee u bosta dipartimenti oħra.

Meta fl- aħħar rajt il-pjanti ta' din il-pixxina - għax kont ħallejt kollox f'idejn l-esperti – skoprejt li minkejja r-regolamenti finanzjarji, kienu se jintnefqu Lm50,000 f'airconditioning għad-dressing rooms biex fuq kollox ma kienx se jinbena service tunnel biex jekk ikun hemm xi ħsarat ma jkunx hemm għalfejn jinqala' l-madum ta' kullimkien.

Għalhekk, bħala politiku responsabbli għall-mod ta' kif jintnefqu l-flus tal-poplu, kont intervjenejt biex jitneħħa l-airconditioning mid-dressing rooms u dawk il- flus jiġu wżati biex jinbena service tunnel u biex isiru affarijiet oħra iktar neċessarji.

Mr Speaker, li rrid ngħid hu li m'għandniex noqogħdu nistaħbew wara r- regolamenti finanzjarji.

Dejjem fil-każ tal-bini tal-pixxina nazzjonali, minkejja dawn ir-regolamenti finanzjarji, l-istands kienu se jsiru b'tali mod li l-ispazju ta' taħthom ma kienx se jkun jista' jintuża.

Jien dak iż- żmien kont oġġezzjonajt għal dan, u fil-fatt illum issir ħafna attivita` f'dik l-area li suppost ma setgħetx tintuża.

B'dawn l-eżempji jien irrid ngħid li l-istrutturi li jinħolqu jridu jagħtu lok għall-flessibilita` li taħdem, mhux ikunu strutturi li jorbtuna u ma nkunux nistgħu niċċaqilqu.

Bir-rispett kollu, l-għażla ta' l-oppożizzjoni fir-rigward ta' din il-liġi hi li tpoġġi lil dan is-settur fi strait jacket u ma tħallihx jiżviluppa.

Jien m'iniex qed ngħid li dak li se jsir se jkun l-ikbar suċċess li qatt sar f'Malta; qed ngħid biss li dan huwa esperiment maħsub li jidher interessanti, u għalhekk nawgura li jirnexxi.

Żgur li din l-inizjattiva ġdida se tkun ta' ġid għal dan is-settur.

Rigward il-kritika ta' l-oppożizzjoni fil-konfront ta' din il-liġi, jien nemmen li jista' jkun hemm il-possibilita` li jekk ċerti partikolaritajiet żgħar jinbidlu, ikun aħjar, pero` żgur li l-kritika li xejn minn dan m'huwa tajjeb u li s-sistema ta' dipartiment hija aħjar, m'hijiex aċċettabbli.

Jien ma nafx min irnexxielu jipperswadi lill-partit Laburista li d- dipartiment huwa aħjar.

Jista' jkun li din ġejja minn xi ħadd li ma jaqbillux li d-dipartiment jitneħħa.

Meta wieħed jiġi biex ibiddel xi ħaġa, dejjem ikun hemm interessi li jaħdmu kontra, għax ikun hemm min ikun jaqbillu jaħdem fil-konfużjoni fejn xejn ma jkun abjad jew iswed, imma kollox ikun griż.

U fil-fatt, fir-regolamenti finanzjarji hemm ħafna affarijiet griżi.

Għalija, l-iktar ħaġa importanti hi li mal-politika kulturali se tiżdied dik li tħares lejn dan il-qasam b'mod sħiħ, u b'hekk il-qafas ikun komplut.

Barra minn hekk pero` jrid ikollna finanzi garantiti, biex dan is-settur ikollu dik il-kontinwita` li żgur li ma jistax jaħdem mingħajrha.

F'dan is-settur se jkun hawn ukoll is-sistema tar-regolatur, sistema li diġa` qed tiffunzjona f'ħafna oqsma oħrajn, fosthom fis-settur tat- telekomunikazzjonijiet.

Hawnhekk qegħdin ngħidu wkoll li l-operaturi privati se jkollhom il-liberta` li jaġixxu, biex b'hekk ikunu kapaċi jiġbru l-fondi li jkollhom bżonn huma stess.

Jien naħseb li dan il-fattur ikompli jsaħħaħ lill-organizzazzjoni, bħalma ġara fil-każ tal-Fondazzjoni għall- Patrimonju Malti, li iva, ġabret il-fondi meħtieġa, issaħħet, u llum qed tagħmel ħafna ġid għal pajjiżna.

Għalkemm għandi daqsxejn ta' inċertezza dwar jekk l-isem 'Awtorita` Patrimonju Malta' huwiex se joħloq konfużjoni, l-importanti hu li l-għaqdiet volontarji jkollhom l-awtonomija.

Din hija liġi li lil dawn l-għaqdiet tiggarantilhom il-parteċipazzjoni, u għalhekk naħseb li tagħmel unur lil min ressaqha.

Din il-liġi tirrikjedi ħafna xogħol, mhux biss biex tiġi eżaminata u eventwalment tgħaddi minn dan il- parlament, imma fuq kollox biex tiġi attwata.

L-awgurju tiegħi hu li din il-liġi tkun suċċess, u tagħmel ġid lil Malta, mhux biss lill-ġenerazzjonijiet tal-lum imma anke lil dawk futuri.

Iktar minn hekk, jekk nagħrfu nibbenefikaw minnha b'mod għaqli, din il-liġi għandha tkun ta' ġid ukoll għall-ekonomika u l-kompetittivita` tagħna.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Noel Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, l-oppożizzjoni Laburista, għalkemm fil- prinċipju temmen li l-protezzjoni ta' l-antikita` u tal-patrimonju Malti hija mportanti, ma taqbilx mal-mod kif din il-liġi qed tikkrea l-istrutturi msemmija.

Għalkemm il-kelliema l-oħra ta' l-oppożizzjoni taw spjegazzjonijiet ċari dwar dan, jien se nkompli ngħid fejn aħna ma naqblux ma' ċerti strutturi, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam mal-wirt rurali ta' pajjiżna.

Naħseb li b'dan li se ngħid anke l-ministru ta' l- edukazzjoni, li qed jippilota din il-liġi, se jieħu pjaċir, għax bħala part- time farmer, żgur li jqis lill-wirt rurali bħala parti mill-patrimonju Malti.

M'hemmx dubju li anke mill-esperjenza personali tiegħu f'dan il- qasam, il-ministru jagħraf lill-qasam tal-biedja u s-sajd bħala oqsma artiġjanali, u allura huma wkoll parti mill-wirt ta' pajjiżna.

Hemm bżonn li kulħadd jifhem li l-patrimonju Malti għandu jkun sostnut minn rasu sa saqajh, għax jekk ma jsirx hekk ma jkunx hawn il-mekkaniżmu sħiħ li hu meħtieġ biex nippreservaw u nikkonservaw il-patrimonju ta' pajjiżna.

Fl-introduzzjoni tiegħu l-ministru semma' l-iżvilupp ta' l-agri- turiżmu u ta' l-istorja ta' pajjiżna, fid-dawl tal-fatt li dawn isaħħu l- ekonomija, pero` rridu nifhmu li dawn l-iżviluppi jġibu magħhom ċerti żvantaġġi, bħal per eżempju l-qerda ta' ċerti karatteristiċi, drawwiet u snajja.

Kulħadd jaf kemm hemm fdalijiet abbandunati fiz-zoni rurali ta' dawn il-gżejjer.

Nafu wkoll li matul dawn l-aħħar tliet snin, il-gvern ftit li xejn għamel ġid f'dan ir-rigward.

Jien nista' ngħid li waħda mill- iktar affarijiet li jweġġgħu lill-poplu hija l-fatt li pajjiżna m'għandux policy għall-iżvilupp rurali, ebda dipartiment m'għandu pjan biex jirranġa jew jibni mill-ġdid il-ħitan tas-sejjieħ, li minbarra li jżommu l-ħamrija milli titkaxkar bix-xita, huma parti mill-karatteristika rurali tagħna.

Fi żmien l-amministrazzjoni preċedenti Laburista, ix-xogħol fuq il-ħitan tas-sejjieħ kien isir kontinwament, u dan mingħajr ħafna daqq tat-trombi.

Filwaqt li d-dipartiment ta' l-ambjent kien nieda programm biex jinteħħew it-tankijiet imsadda minn fejn dawn il-ħitan tas-sejjieħ, id-dipartiment ta' l-agrikoltura u dak tax-xogħlijiet kienu qed jieħdu ħsieb il- manutenzjoni tagħhom, għall-benefiċċju tal-bdiewa, tal-poplu Malti in ġenerali u ta' dawk li jogħġobhom iżuru pajjiżna.

Il-gvern preċedenti kien introduċa sistemi li jinċentivaw lill-ħaddiema, u b'hekk dawn ix-xogħlijiet isiru b'mod sostenibbli.

Fil-ftit xhur li għamilna fil-poter, introduċejna sistema - l-iktar waħda avvanzata - biex filwaqt li nieħdu ħsieb il- patrimonju tagħna, f'dan il-każ il-ħitan tas-sejjieħ, nagħtu l-opportunita` lill-ħaddiema biex jagħmlu xogħol xjentifiku, peress li bit-tqegħid lura tal-ġebel fil-qiegħ u fil-ġnub tal-widien, anke l-ekoloġija, il-ġeoloġija u l-idroloġija jkunu qed jiġu protetti.

Permezz tax-xogħol li sar waqt l- amministrazzjoni preċedenti Laburista, il-poplu Malti beda jifhem iktar il- kunċett ta' sostenibilita`, għax kien qed jara l-bidla ssir quddiem għajnejh.

Hekk kif inqalbet il-folja u l-Partit Nazzjonalista tela' fil-gvern, mhux il-ħitan tas-sejjieħ biss ġew abbandunati, imma anke ċerti bżonnijiet sensittivi, bħal per eżempju, il-problemi fil-pedamenti tas-swar ta' l- Imdina.

Huwa tajjeb li jinġibu l-esperti biex jaraw x'rimedju hemm għal dawn is-swar, imma qabel isir dan irridu ta' l-inqas nirranġaw il-ħitan tas- sejjieħ li hemm fir-raba' ta' taħt l-Imdina, li jekk mhux se ssirilhom manutenzjoni serja, se jkomplu jiġġarrfu, l-ilqugħ se jonqos u l-problemi se jkomplu jikbru għaliex il-bażi ta' taħt m'hijiex ikkontrollata.

U allura meta naraw dan kollu aħna ma nistgħux inħarsu pożittivament lejn dak li qed jiġi artikolat f'din il-liġi.

U dan m'aħniex ngħiduh u nħossuh aħna biss imma qed jgħiduh u jħossuh il-Maltin u l-Għawdxin li għandhom għal qalbhom il-ġid komuni tal-poplu tagħna.

Għaldaqstant wieħed kien jistenna li meta nafu li rridu ngħaddu minn din il-fażi li niżviluppaw l-agri-turiżmu f'pajjiżna - liema żvilupp kieku tajnih importanza minflok ħallejnih abbandunat, pajjiżna kien jirnexxilu jagħmel bidliet kbar f'dik li hija ż-żamma tal-kampanja, f'dak li huwa l- wirt rurali u f'dawk li huma t-tradizzjonijiet artiġġjanali li jiffurmaw il- patrimonju, f'dan il-każ is-setturi ta' l-agrikoltura u tas-sajd ...

Kieku sar dan, aħna llum kien jista' jkollna fiduċja f'dak li qed jipproponi l-gvern biex jilleġisla, 'il hinn mill-prinċipju tal-protezzjoni ta' l-antikitajiet u tal-konservazzjoni u l-amministrazzjoni tal-patrimonju kulturali Malti.

Imma meta nafu li ripetutament, kulma qed nagħmlu huwa li qegħdin infarfru mill-obbligi tagħna, aħna bilfors li ma nistgħux nkunu konvinti minn dak li qed nagħmlu.

Jien inzertajt ġej minn raħal li forsi huwa vvantaġġjat mill-bqija tal- bliet u l-irħula l-oħra ta' Malta, għaliex fir-Rabat kulħadd jaf li għandna wirt storiku, kemm urban kif ukoll rurali u għandna wkoll storja.

Allura l- ħaġa hija mħallta u tikkaratterizza s-sens sħiħ tal-patrimonju Malti, għaliex fuq naħa għandek l-Imdina, fuq naħa oħra għandek il-Buskett, fil- parti urbana hemm il-katakombi u r-Roman Villa, u fil-partijiet tal- kampanja għandek dak ix-xenarju rurali fejn hemm l-Għar il-Kbir bejn il- Buskett u l-periferija ta' Ħad-Dingli.

Is-sens ta' rieda biex aħna nikkoordinaw ċerti inizjattivi ġodda, huma rari ħafna.

Per eżempju, waħda mill-affarijiet li rnexxili nagħmel jien kienet li laqqajt il-komun ta' Tarquinia, l-Italja, minn fejn jingħad li ħarġet il-ġenerazzjoni ta' l- Etruski li kienu fost l-iktar nies intelliġenti li minnhom imbagħad kiber l- Imperu Ruman, mal-kunsill lokali tar-Rabat.

Dawn flimkien qed jaraw kif joħolqu ħolqa bejniethom ħalli arkeoloġiċi minn Tarquinia u esperti Maltin u anke studenti mill-universita` tagħna, iwettqu inizjattiva ħalli jkollna proġett ongoing ta' l-iskavar, speċjalment fis-sajf.

Sur President, kif taf inti – għaliex inti wkoll kont parti mid- delegazzjoni parlamentari – meta konna r-Russja – fejn kellna l- opportunita` nitpaxxew bis-sbuħija arkeoloġika u storika li hemm fil-belt ta' St. Petersburg – jien kont urejt ix-xewqa li jkun hemm rabta magħhom fuq dawn l-affarijiet kif għandna ma' l-Italja.

Huma kkomunikaw mal- kunsill lokali tar-Rabat u flimkien qed jaraw kif studenti universitarji Maltin u Taljani jistgħu jissieħbu fi proġetti biex iwettqu xogħol ta' skavar u restawr f'din il-gżira tant ħelwa u ħanina.

Jiena dejjem ħadt inizjattivi ta' din ix-xorta anke f'oqsma oħra.

Per eżempju, wieħed mill-għanijiet li kelli jien meta kont organizzajt l- assoċjazzjoni tal-muturi kien li nneħħi dak l-istorbju tal-muturi minn taħt is-swar ta' l-Imdina, il-belt is-siekta.

Jien sa minn ċkuniti kont nifhem li iktar milli niġġieled man-nies tal-muturi u ngħid li qed iħarbtu l-Wied tal-Ħemsija u qed jagħmlu storbju u diżastru, ikun aħjar li mmur fosthom, nikseb il-fiduċja tagħhom u nwettqu pjan biex la nagħmlu ħsara lill-ħitan tas-sejjieħ li hemm f'dawk l-inħawi u li huma parti mill-patrimonju, u lanqas inġibu fix-xejn is-sabiħ tal-belt siekta ta' l-Imdina.

Fil-fatt kien kont għamilt proprju hekk, jiġifieri li ltqajt magħhom, u għalkemm ma nistax ngħid li lħaqt l-għanijiet tiegħi għaliex l-iskop kien li niżviluppaw ċentru f'Ta' Qali ħalli dawn iż-żgħażagħ dilettanti ta' dan it- tip ta' sport jiġu aljenati milli jkomplu jiġru fil-kampanja, ġara li nbidel il-gvern u forsi tal-muturi ma kenux daqstant fuq l-aġenda ta' min kien responsabbli u dawn ġew mitfugħa fil-ġenb.

Jien tkellimt kemm mas-sindku kif ukoll mal-ministru fuq dawn l-ideat, imma fir-realta`, meta imbagħad tara x'ġie żviluppat issib li l-affarijiet mexjin bil-mod wisq.

Jekk tara x'ġie żviluppat issib li l-affarijiet mexjin bħan-nemel u mhux għax ma jaqblux fil-prinċipju li għandna naħmu dan it-tip ta' support.

Jiena bqajt insus fil-kumitat ta' ħbiberija li għandna bejn il-Parlament tagħna u d-Duma, bqajt nikkomunika mal-kunsilliera kollha tar-Rabat, kemm Laburisti kif ukoll Nazzjonalisti, u mal-komun ta' Tarquinia, imma mbagħad jew għax jeżisti nuqqas ta' ħeġġa ma tasalx.

Jiena nħoss li meta m'għandniex studenti biżżejjed li jistudjaw fuq l-istorja tagħna u meta m'għandniex finanzi biżżejjed biex nirrestawraw u biex niskavaw dawn l-affarijiet għandhom ikunu ongoing.

Meta niġi hawnhekk u nara dan il-volum ta' provvedimenti f'dan l-abbozz ta' liġi biex jiġi rranġat xi ħaġa u mbagħad fir-realta' affarijiet sempliċi li ma tridx kobor intelletwali, kulma trid logika u sens komun, biex tapplikahom ma jiġux applikati, jiena ngħid: Mela dik hi r-raġuni li l-wirt rurali f'pajjiżna u l-policy tar-restawr f'pajjiżna baqgħet fantasija.

Meta aħna rridu nipproteġu l-patrimonju biex kemm jista' jkun irendi għall-ġid komuni tal-poplu u anke biex isaħħaħ iktar l-attivita' ekonomika ta' pajjiżna nsibu li fi tliet snin paċpaċna ħafna fuq l-iżvilupp rurali u mbagħad inizjattivi li kienu maħsuba biex insostnu bl-iktar mod loġiku u realistiku l-iżvilupp rurali u karatteristiċi oħra anċillari ma jiġux attwati.

Għalhekk aħna se nivvotaw kontra.

Aħna ma nemmnux li l-istruttri li se jitwaqqfu permezz ta' dan l-abbozz ta' liġi se jkunu effettivi.

Aħna nemmnu li iktar għandna nikkonċentraw fuq inizjattivi li jiġu kkordinati minn strutturi diġa' mwaqqfa u li ilhom ħafna, minn sena għal sena, jagħmlu ħafna rapporti dwar il-bidliet li għandna bżonn f'dan il-qasam.

Irridu nagħtu kas ta' nies ġenwini li jaħdmu volontarjament li ilhom jiedħu sehem attiv biex fil-lokalitajiet tagħna jkun ħarsien assolut tal-patrimonju, tal- fdalijiet storiċi u ta' l-antikijiet li jeżistu f'pajjiżna.

B'hekk aħna nkunu nistgħu nwettqu l-bidliet mingħajr ħafna piżijiet u mingħajr iktar retorika u b'sens li ninċentivaw dawn il-bżonnijiet biex ma nibqgħux f'sitwazzjoni fejn nitkellmu fuq ħafna ideat u fuq ħafna kunċetti u fir- realta' insibu li ftit li xejn għamilna biex tabilħaqq nipproteġu l- patrimonju nazzjonali li għandna.

Per eżempju, min jaf kemm-il darba ntweriet ix-xewqa li jitkompla l- iskavar fl-għalqa ta' Kola li kien beda meta kien hemm in-Nutar Alex Sceberras Trigona responsabbli minn dan il-qasam, fi żmien gvern Laburista.

Kemm saru talbiet?

Kemm intqal li se jsir surfacing biex l-ilma tax-xita u l-karozzi li jipparkjaw hemmhekk ma jkomplux jordmu dak li għadu ma ġiex skavat?

Kemm saru ilmenti fuq dan min-nies li jtellgħu t-turisiti hemhekk?

Irrid ngħid li qed nitkellmu fuq area fejn jekk f'pajjiżna jiġu miljun turist f'sena, prattikament 800,000 minnhom iżuru dawn l-inħawi.

Imma minkejja l-pressjoni tal-kunsill u tar-residenti u minkejja dak li jgħidu l-esperti dwar dan il-post xorta waħda baqa' ma sar xejn.

Sur President, dak li aħna nemmnu fih, jiġifieri l-inizjattiva u l-wens, ma nemmnux fih bih nonqxuh fuq bord biex permezz tal-media nikkomunikawh lill-poplu sempliċiment bħala slogan differenti minn dak ta' l-avversarji tagħna.

Dan inkunu qed ngħiduh minħabba l-imħabba li għandna lejn il-ġid komuni tal-Maltin u l-Għawdxin u jekk ma nxammrux u mmiddu idejna għax- xogħol se nibqgħu noħolmu li se nikkrejaw strutturi u sakemm noqogħdu nistennew dawn l-istrutturi ma nkunux qed inżommu quddiem għajnejna ż-żmien li qed jinħela li fih il-wirt storiku li għandna jkun qed jitmermer.

Sur President, kien fi żmien il-Partit Laburista fil-gvern li kien inbeda xi ħaġa biex jirrijabilita' l-widien u jirrestawra l-plieri li għandna fil-kampanja.

Dawn il-plieri huma wkoll karatteristiċi u parti mill- patrimonju rurali tagħna.

Dawn fiż-żmenijiet l-imgħoddi kienu jsiru biex wieħed ikejjel kemm-il mil hemm minn post għall-ieħor.

Hemm bżonn noħolqu xi struttura biex, per eżempju, nagħmlu plier f'xahar?

Kulma rridu nagħmlu hu li nsibu n-nies kapaċi għal dan ix-xogħol – u dawn għandna ħafna minnhom fin-naħat ta' fuq ta' Malta, f'Ħad-Dingli, fir-Rabat, fis-Siġġiewi u f'Ħ'Attard – u niftehmu magħhom u ngħidulhom li rridu nibnu plier.

Hemm għalfejn noqogħdu nargumentaw fuq kull comma u virgola li hawn f'dan l- abbozz ta' liġi biex nagħmlu dawn l-affarijiet?

Dażgur li le!

Kulma trid hija l-loġika u s-sens komun u nifhmu li dak li tkun qed tgħid l- oppożizzjoni ma tkunx qed tgħidu biss bħala kritika, imma tkun qed tgħidu biex tikkontribwixxi u tfiehem lill-gvern għaliex se nivvotaw kontra.

L- idea li biex nagħmlu xi ħaġa rridu bilfors noqogħdu noħolqu ħafna kumitati u ħafna kummissjonijiet b'ħafna spejjeż żejda għall-pajjiż hija waħda żbaljata.

Noħolqu ħafna strutturi u l-inizjattivi u l-wens li għandu bżonn il-patrimonju tal-gżejjer tagħna ma nsibuhom imkien.

Sur President, ikun inutlli li tan-naħa l-oħra joqogħdu jipprovaw jikkonvinċuna li nbiddlu l-ħsieb tagħna dwar din il-liġi.

Il-ħsieb irid jindidel min-naħa tal-gvern li issa ilu tliet snin joqtol l-inizjattivi li konna varajna biex bil-limitazzjonijiet kollha li għandna nkabbru l- għarfien, il-maturita' u l-edukazzjoni fost in-nies tax-xogħol tagħna li forsi minħabba ż-żmenijiet differenti li esperjenza pajiżna m'għandhomx dak l-għarfien edukattiv biex japprezzaw il-patrimonju nazzjonali Malti.

Bl- inizjattiva li konna qed nieħdu konna se nkunu qed ngħidu lil dawn in-nies biex mill-ġdid jorganizzaw ruħhom u b'hekk il-ħidma tagħhom kienet tindirizza l-bżonnijiet f'dan il-qasam tant importanti.

Il-gvern għandu bżonn li jirrealizza li dawn it-tip ta' inizjattivi huma inizjattivi effettivi u ma jiġux jiswew flus.

Dawn huma inizjattivi li hemm bżonn indaħħluhom, mhux b'liġi imma b'loġika, bid-dover u bix-xogħol iebes.

Meta aħna konna qed invaraw dawn l-inizjattivi konna qed nagħmlu pass importanti biex il-ħaddiema varji fid-diversi dipartimenti tal-gvern ikunu iktar attrezzati u jrabbu aktar esperjenza u b'hekk ikunu ppreparati għall- bidliet li huma indirizzati biex iħarsu l-partimonju nazzjonali ta' pajjiżna.

Nerġa' ngħid li biex pajjiżna jkompli jkun popolari mat-turisiti li jżuruna għandu bżonn li jisfrutta l-agri-turiżmu.

Daqs kemm għandu bżonn li jkollu attivita' għaddejja biex iħares il-mużewijiet u jirrestawra l-fdalijiet storiċi daqshekk ieħor għandu bżonn li jkollu attivita' għaddejja biex il-wirt rurali ta' pajjiżna nipprovaw ninvestu fih aktar.

Sur President, jiena nagħlaq billi ngħid li ħames snin ilu, wara li kienu inqerdu l-fdalijiet tad-dwieli antiki li kien hemm fil-winery tal-Buskett - dawn kien qeridhom is-Sur Galea Souchet, il-bniedem li suppost kellu jagħmel riformi kbar f'dan il-qasam imma spiċċa biex dak li għamel ma rendix, wara kollox kif kien mistenni – aħna investejna Lm1.5 miljun biex nipproduċu dwieli u siġar tal-frott ħielsa mill-mard.

Dan konna qed nagħmluh permezz serer speċjalizzati fejn stajna inxettlu mill-ġdid il- karatteristika tas-siġar tradizzjonali, u dan fid-dawl li l-iżvilupp li jseħħ ikun qed jirrispetta t-tradizzjoni li f'dan il-każ m'hemmx dubju li hija parti mill-patrimonju tal-gżejjer tagħna.

Wieħed kien jistenna li wara ħames snin dan il-proġett, biex insejjaħlu hekk, li kien iffinanzjat mill-protocol tat-Taljani jibda jagħti r- riżultati.

Mhux talli ma sar xejn talli għadna nitkellmu dwar x'se nagħmlu f'dan ir-rigward.

Għadna ma rnexxilniex inġibu 'l quddiem il-ħidma biex il- wirt rurali ta' pajjiżna bl-għajnuna ta' dawn is-siġar li jkunu qed jitħawwlu jibda jkollu lqugħ mill-elementi naturali li kultant joħolqu diżastri kbar.

Barra minn hekk dawn ikunu qed isebbħu l-pajjiż u jkunu wkoll qed jassiguraw provvista u diversifikazzjoni ikbar ta' prodotti.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): Grazzi.

Iktar rimarki?

L- Onor. Francis Agius.

ONOR.

FRANCIS AGIUS: Sur President, illum għandna quddiem abbozz ta' liġi li jirrigwarda l-protezzjoni ta' l-antikitajiet f'pajjiżna.

Din il-ġimgħa kienet waħda minn dawk il-ftit okkażjonijiet fejn fil-Parlament rajna lill- Oppożizzjoni u lill-Gvern jiddiskutu xi ħaġa li jaqblu fuqha.

Din hija xi ħaġa li lill-poplu tagħna tqawwilu qalbu.

Issa meta għandna quddiemna dan l-abbozz ta' liġi stennejt li l-Oppożizzjoni se toħroġ bi ħġara biex tappoġġja lill-gvern f'din il-ħidma biex nipproteġu l-patrimonju nazzjonali tagħna li tant nisimgħu fuqu.

Sur President, fuq livelli mondjali din is-sena kellna l-qirda ta' siti storiċi mit-Talibani u allura l-patrimonji kulturali fuq livell mondjali ġie attakkat bl-iktar mod sfrenat.

U f'dawn iż-żmenijiet tant diffiċli rrid ngħid li dan il-parlament qed isib l-okkażjoni li jiddiskuti wkoll wieħed mis-Cinderella service fil-qasam kollu tas-setturi tal-gvern.

Nisimgħu ħafna qrid u krib dwar kemm għandna bżonn immexxu 'l quddiem il- patrimonju tagħna kemm għat-turiżmu kif ukoll għat-tfal tagħna u meta tinqala' xi ħaġa jqumu l-irwiefen kollha li malajr jerġgħu jbattu, imbagħad meta niġu f'din il-Kamra biex niddiskutu liġi bħal din insibu li l- oppożizzjoni hija kontra din il-liġi.

Meta ġejna biex naqblu fuq xi ħaġa kumplikata ħafna li tinvolvi d-dinja kollha u li għandha riperkussjonijiet enormi qbilna fuqha ż-żewġ naħat tal-Kamra, u issa li għandna quddiemna xi ħaġa li ilna nafu sew x'inhuma n-nuqqasijiet u l-viżjonijiet li għandna għal pajjiżna – u jien nemmen li anke n-naħa l-oħra fino in fondo jafu fiex jikkonsisti x-xogħol li jrid isir biex inħarsu l-patrimonju kulturali tagħna u inutli joqogħdu jgħidu li se nikkumerċjalizzaw u jitfgħu ħafna insinwazzjonijiet bħal dawn ...

Ejjew nifhmu li dan mhux biss huwa l-ħobża ta' kuljum tagħna in the long run imma li kif qal il-ministru, għandu l- qalba spiritwali għaliex iħares lejn dak kollu li aħna ħadna bħala wirt, għalina, għal uliedna u għal ulied uliedna.

L-oppożizzjoni qed toġġezzjona li ngħaddu dan l-att li l-iskop tiegħu huwa biex "jiġu promossi amministrazzjoni, konservazzjoni u ristawr imtejba tal-patrimonju kulturali nazzjonali kif ukoll li jiġu garantiti aċċessibilita` u apprezzamenti ikbar tat-teżori kulturali ta' Malta", jiġifieri li l-poplu li forsi ma kellux l-opportunita` li jieħu l- edukazzjoni sħiħa fil-livelli uffiċjali tagħha, ikollu ċ-ċans li jitgħallem xi ħaġa fuq il-wirt li xi kultant ikun kantuniera 'l bogħod minnu u lanqas biss ikun jaf xi storja għandu.

L-għanijiet u r-raġunijiet ta' dan l-Att ikomplu jgħidu li rridu niżgura li l-ġenerazzjonijiet preżenti u futuri jkunu jistgħu jiksbu benefiċċji kulturali u edukattivi ikbar mill-patrimonju Malti.

L-abbozz aktar minn hekk jipprevedi l-ħolqien ta' istituzzjonijiet pubbliċi ġodda u funzjonijiet regolatorji li permezz tagħhom tista' tinkiseb armonizzazzjoni akbar fis-settur tal-patrimonju kulturali.

U allura jista' wieħed meta jara dawn l-għanijiet u r-raġunijiet jifhem għaliex l-oppożizjzoni hija kontra l-ispirtu ta' dan l-att?

Forsi wieħed jista' jifhem li jkun hemm partijiet minn din il-liġi li l-oppożizzjoni, jew anke xi ħadd minn din in-naħa, ma naqblux magħhom jew forsi jkun hemm xi ħadd li jkollu xi suġġerimenti oħrajn, imma żgur li f'dan l-istadju nsibha stramba li l-oppożizzjoni tieħu din il-pożizzjoni u ma tkunx flessibbli biex tagħmel is-suġġerimenti tagħha iktar 'il quddiem meta niġu fl-istadju tal-Kumitat.

Mr Speaker, il-patrimonju kulturali tagħna – dan diġa` qaluh pero` naħseb li huwa importanti li nenfasizzawh aħna li dejjem ngħidu li aħna pajjiż żgħir u li m'għandniex wisq riżorsi – huwa kbir u huwa veru li pajjiżna f'dan il-qasam għandu iktar milli jiflaħ, fis-sens li għandna wirt kulturali kbir minħabba l-istorja twila u minħabba li tant għexu nies li kollha ħallew affarijiet warajhom.

Dan bilfors li jħalli piż fuqna u fuq min ġej warajna biex dan il-wirt inżommuh fl-istat li suppost jinżamm fih.

Mhux hekk biss, imma kif titlob l-arti llum, dan irid jinżamm b'mod li jkun jista' jitgawda b'mod intelliġenti u b'mod li jkun hemm inter-action bejn il-bniedem tal-lum u dik is-sitwazzjoni li tinħoloq mal-passat.

Jista' jkun li aħna nimxu f'qafas ta' liġi ta' l-1925 meta saru tant u tant żviluppi fuq kull qasam?

Jien m'iniex intiż fir-restawr, pero` bħal ħaddieħor ninteressa ruħi speċjalment meta nsiefer u nqabbel il-mod ta' kif jippreżentaw l-affarijiet pajjiżi oħrajn u dak li għandna aħna.

U iktar ma nagħmel din l-esperjenza iktar insir konvint mill-fatt li pajjiżna huwa sinjur ħafna fejn jidħol dan il-qasam.

Veru li kultant, b'nuqqas ta' ħsieb, għaliex kellna prioritajiet oħrajn f'ċerti żmenijiet u anke minħabba l-effett tal-ħakma kontinwa fuq dan il-pajjiż, dan il-wirt ġie mogħti l-ġenb, imma issa ilna indipendenti mill-1964 u għalhekk aħna responsabbli tal-patrimonju kulturali tagħna fl- oqsma kollha tiegħu.

Jien naħseb li rridu nħarsu b'mod verament kreattiv – u din il-liġi dak huwa li tagħmel – ħafna lejn kif aħna nistgħu nippreżervaw - mhux b'mod li nagħlqu f'kaxxa - il-patrimonju kulturali attiv li jista' jitgawda min-nies tal-lum, ta' għada u minn dawk li jiġu jżuruna.

Nerġa' ngħid li jien inħoss li suppost kellna nitkellmu bħala parlament wieħed fuq din il-liġi, u veramament jiddispjaċini li m'aħniex nitkellmu b'leħen wieħed fuq dan il-qasam għaliex il-patrimonju kulturali huwa tagħna lkoll; m'huwiex tan-Nazzjonalisti biss jew tal-Laburisti biss jew ta' xi sezzjoni oħra.

Aħna m'aħniex qed ngħidu li għandna l-bakketta maġika jew li nifhmu f'kollox jew li għandna s-soluzzjonijiet għal kull ħaġa, imma meta jiġi l-mument tal-prova – u dan huwa l-mument tal-prova f'dan il-qasam – jenħtieġ li nkunu ras ma' ras għax qed nitkellmu fuq il-patrimonju kulturali.

Jeħtieġ li npoġġu t-talenti tagħna flimkien biex infasslu liġi b'mod flessibli li tirrispondi għall-bżonnijiet ta' dan il-qasam, għall- futur immedjat u mbiegħed.

Bħalma kellna f'mumenti ta' kriżi ċ-challenges li hemm f'dan il-qasam m'humiex żgħar.

Dan hu l-mument tal-prova.

Għal xi raġuni jew oħra meta niġu għas-si u n-no, n-naħa l-oħra qegħdin jieħdu stand li jiena verament ma nistax nifhem.

Qegħdin joġġezzjonaw għal din il- liġi.

Hija ħaġa serja li mhux qed jaqblu b'mod inġenerali li għandna nagħmlu dawn l-affarijiet kollha favur il-patrimonju kulturali.

Jekk mhux qed naqblu fis-sustanza ara kemm se naqblu fuq il-metodu.

Nifhem li ħafna drabi jkun hemm il-mistoqsijiet fuq il-metodu għax anke aħna għandna l- mistoqsijiet li ma nkunux involuti fid-deċiżjonijiet li jieħu l-cabinet.

Issa rrid ngħid li f'dan il-qasam tant għal qalb il-poplu Malti bħalissa għaddejja battalja kontinwa biex naraw kif se mmexxu l-affarijiet.

Donnu tan-naħa l-oħra qed isiru partit konservattiv li jiddefendi metodi ta' 75 sena ilu li huma stess kontinwament jikkritikaw.

Qed jgħidu li ma nistgħux naslu biex ikollna dak il-prodott li nixtiequ u l-unika soluzzjoni tagħhom hi li nibqgħu marbutin ma' dawk it-tip ta' regolamenti li għandna fiċ- ċivil.

Jispiċċaw jikkritikaw esperiment bħal dan, li hu esperiment sa ċertu punt.

Jgħajruna ħafna li qed nagħmlu aġenziji biex noħolqu jobs for the boys, imma anke f'dan il-każ skond min huma l-boys.

(Interruzzjonijiet)

Mr Speaker it-tapit qed jinġibed minn taħt saqajn l-oppożizzjoni f'dan il- qasam.

Jgħidu li aħna gvern għajjien, m'għandniex ideat u mhux kapaċi mmexxu dan il-pajjiż.

Imbagħad x'ħin niġu għall-fatti u s-soluzzjonijiet jerġgħu jaqgħu fuq soluzzjonijiet antiki.

Nammettu lkoll li m'aħniex inwaħħlu f'xi nies li dawn m'humiex irendu jew jaslu.

Konna aħna li dħalna fil-fond ta' dak kollu li hemm bżonn isir u jidher li almenu hemm konsensus li rridu nbiddlu l-mod ta' kif nagħmlu management, kif niġbru u nqassmu l- finanzi, kif għandna nkunu accountable, kif nagħmlu strutturi trasparenti u li jirrispondu għall-bżonnijiet on the ground tal-patrimonju kulturali tagħna.

Hawnhekk il-poplu jrid jieqaf jirrifletti u jsaqsi x'qiegħda tipproponi l- oppożizzjoni għal dak li ressaq il-gvern f'din il-liġi.

Jekk wieħed ma jaqbilx ma xi ħaġa għallinqas joffri alternattiva jew soluzzjoni oħra mhux jissuġġerixxi xi ħaġa li hu stess jgħid li m'hijiex tirrendi.

Ilkoll naqblu li m'hijiex tirrendi.

Naħseb li għandna qafas biex min qed jaħdem f'din l- għalqa diffiċli ħafna jbati mill- fenomenu tas-cinderella service.

Dan ifisser li meta jkun hemm bżonn li jitnaqqas il-budget dan huwa wieħed mis- servizzi li jkun fuq nett tal-lista li jaqlagħha għax naraw sal-ponta ta' mniħirna biss u forsi ma noqorsux direttament il-but ta' l-individwu.

Pero` nkunu qegħdin innaqqru minn dak kollu li jagħmel il-pajjiż għax il-pajjiż isir minn dawk l-affarijiet li wieħed jieħu gost jara mhux biss tal-preżent imma tal-passat ukoll.

Ilum għandna l-informatika li hija wkoll parti ntegrali ta' kif tħares lejn din l-istrateġija sħiħa.

Tan-naħa l-oħra kull darba jikkritikawna li aħna ffissati biex nagħmlu l-aġenziji.

Jiena ngħid li għandhom allerġija għal din it-tip ta' soluzzjoni ta' kif wieħed jista' jmexxi l-affarijiet għax kif jisimgħu l-kliem kumitat, aġenzija, kummissjoni jew xi kelma simili iqisuha ħażina.

Dan mhux sew għax huma biased.

Hemm bżonn li wieħed jikkritika, jiftaħ għajnejn dak li jkun, jissorvelja u jara jekk hux vera li dak li jkun appuntat huwiex kapaċi li jmexxi dak il-post.

Pero` m'għandux jintefa' t-tajn qabel lanqas biss tkun għadha bdiet il-logħba imbasta nkunu kissirna dik il-ħaġa li wieħed ikun qed jibni.

Sfortunatament din hija mentalita` tal-vandali li inti m'għamiltx xi ħaġa kif xtaqt u jien inkissirlek il-patrimonju kulturali tiegħek.

Jiddispjaċini ngħid li l- oppożizzjoni m'hijiex qiegħda tkun favur din il-liġi.

Se tibqa' mniżżla li vvutat kontra din il-mozzjoni li tant ilna nistennew għax biex il-ministru rnexxielu jasal s'hawnhekk kellu jistenna wara lista ta' liġijiet oħrajn importanti.

S'issa u sa fejn stajt nisma' ma tantx fhimt li qed nagħmlu din minħabba li qalulna ta' Brussels.

Issemmew diversi aspetti tal-patrimonju kulturali tagħna.

F'dan il-qafas kollu għandna sovraintendenza, ċ-ċentru għar-restawr u fil-partijiet tal- liġi għandna x'se jkunu l-funzjonijiet ta' dan iċ-ċentru.

Ma nixtieqx nara biss il-patrimonju kulturali tagħna mil-lat ta' postijiet arkeoloġiċi eċċ. imma anke kif il-poplu Malti kien jgħix matul iż-żminijiet.

Per eżempju f'pajjiżna nħoss ħafna n-nuqqas ta' mużew etnografiku, jiġifieri kif għexu l-Maltin matul iż-żmenijiet kollha.

Nemmen li hawn il-materjal.

Għalkemm diġa' ntqalet, din hija importanti u ħa nerġa' nirrepetiha.

Jien ċert li mhux se nkun fl- oppożizzjoni u nikkritika l-gvern għax jgħid li ma jistax ilaħħaq u jieħu ħsieb il-patrimonju kulturali.

L-ewwelnett nafu biċċa żgħira biss mill- istorja tal-patrimonju kulturali għax ħafna minnha qiegħda f'idejn privati.

Din mhux biss tista' tinkwetak imma wieħed irid iħares lejha u jagħti każha.

Il-poplu Malti jaf x'isarraf wirtna f'dan il-qasam speċjalment meta jara li konna bil-pounds, shillings and pence u llum qegħdin bis-cents.

F'din il-liġi kont qed naqra wkoll dwar affarijiet ta' kultura li qegħdin f'pajjiżi oħrajn.

Aħna wkoll għandna dawn il-problemi u naħseb li għandhom ikunu ndirizzati. llum ma naqblux li jittieħed wirt minn pajjiżna, qiegħed fejn qiegħed u jekk ħaddieħor qiegħed jiddandan b'wirt kulturali li ġabar b'metodi militari żmien ilu moralment żgur li għandu jroddu lura.

Nappella lill-gvern biex ikompli jiġri wara 'l ħafna t-teżori Maltin li qegħdin f'pajjiżi oħrajn.

Din għalina hija xi ħaġa ta' unur u li għandha tgħaqqadna biex f'Malta jkollna dak kollu li hu tagħna.

Mr Speaker, era oħra li ma tantx qiegħda tkun indirizzata hija ta' żmien l-Ingliżi u ta' żmien it-tieni gwerra dinjija.

Għad fadal ħafna affarijiet li huma ta' interess mhux biss għall-kbar għax iġibulhom memorji diretti imma anke għall- ġenerazzjonijiet li twieldu żmien twil wara l-gwerra.

Bl- ebda mod m'għandna mmexxu `l quddiem il-valuri tal-gwerra.

Ma nieħux pjaċir nara tfal jifirħu b'ajruplani u b'armamenti għax huma affarijiet ta' qerda.

Pero` l-isfond storiku żgur li jservi għall-edukazzjoni u wieħed jista' jitgħallem ħafna minnu.

Dan l-Att jikkonsidra diversi affarijiet oħrajn f'dan il-qasam.

Diġa` tkellimna, per eżempju fil-qasam ta' l-enerġija f'pajjiżna, fuq l-importanza li jkollok differenza bejn dak li huwa operattiv u dak regolatorju.

M'ilux kont f'pajjiż fejn l-enerġija tant hija xi ħaġa marbuta mal-post li tara mużewijiet sħaħ dwarha.

Bħala parti mill- istorja tagħna aħna wkoll għandna nżommu, per eżempju, l-istorja ta' kif beda l-elettriku u ta' kif pajjiżna, li għal għexieren ta' snin kien fortizza sar ukoll pajjiż mibni fuq it-teknoloġija.

Anke t-teknoloġija tax- xandir f'Malta li m'għandhiex storja twila għandha x'toffri bħala patrimonju kulturali tagħna.

Għad fadlilna ċ-ċans li ma nitilfux darba għal dejjem dan l-aspett.

Qed insemmi dawn l-affarijiet għax sa ċertu punt tant huma riċenti li nistgħu ngħidu li m'humiex storja għax m'humiex tal-Preistorja jew ta' Għar Dalam.

Imma jistgħu jaħarbulna faċilment minn taħt idejna u nitilfuhom darba għal dejjem.

Nemmen li dan mhux qed nagħmluh għat-Turiżmu jew għall- Kummerċ, imma għall-edukazzjoni ta' uliedna u l-formazzjoni tagħna lkoll.

It-tfal tagħna jistgħu jassoċċjaw ruħhom ħafna iktar m'affarijiet ta' storja riċenti milli m'affarijiet ta' tant 'il bogħod u biex jifhmu tal- bogħod iridu jibdew jifhmu wkoll dawk riċenti.

Hemm bżonn ta' dawn l-istrutturi li aħna ta' din in-naħa qed natuhom il- go ahead biex jiffurmaw.

Li kien għal tan-naħa l-oħra nibqgħu kif aħna, noqogħdu ngergru w mbagħad inwaħħlu fil-Gvern.

Nispera li dan mhux l-animu li jrid jimxi bih in-naħa l-oħra għax inkella jkunu qed jagħmlu vandaliżmu minn dan il-patrimonju kulturali tagħna.

Hawnhekk mhux qed nitkellmu fuq xi sitwazzjoni bħalma kellna ftit tal-ġranet ilu meta suppost kellna free vote imma mbagħad spiċċa kif spiċċa.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq xi ħaġa mportanti ħafna għall-futur u għall-eżistenza tagħna.

Irid ikollna l- identita` u l-industrija prinċipali tagħna li huma marbutin ma' xulxin u npoġġihom fl-ordni tal-priorita` li nħoss.

M'għandniex inkunu kburin bil- paroli imma bil-fatti.

Tan-naħa l-oħra qed jgħidulna kemm ħa nonfqu flus u li ħa nkunu ħaljin f'dan il-qasam.

Jidher ċar li dawn m'humiex lesti li jinvestu.

Qed ikomplu juru li meta ser ikunu fil-gvern se jkollhom politika tat-tqanċiċ.

L- Oppożizzjoni qegħdin hawnhekk u għandhom iċ-ċans jgħidulna l-opinjonijiet tagħhom biex nagħmlu jew ma nagħmlux xi affarijiet.

Pero` qegħdin jgħidulna biex inkunu gvern tat-tqanċiċ f'dan il-qasam fejn hemm tant bżonnijiet.

Ma kellix iċ-ċans li nidħol fuq iċ-Ċentru Malti għar-Restawr imma meta tara l- mod professjonali li trid biex tittrenja lil dawn in-nies, trid tkun irresponsabbli biex titkellem bil-mod li tkellmu bih ċerti kelliema.

Trid tonfoq dawk il-flus kollha biex iġġib esperti u toħloq sptar ta' riabilitazzjoni li minflok ma' huwa tal-ġisem tal-bniedem huwa tal-ġisem ta' Malta tagħna.

Ma tistax taqbad biċċa u tneħħilha ż-żebgħa jew taqbad ġebla u tpoġġi oħra minflokha.

Kien hawn żminijiet meta la kien hawn din il- liġi u lanqas blue print.

Tan-naħa l-oħra ma qalux li kienu se jagħmluha jew li kienet lesta għax il-Ministru Galea lanqas din ma sab.

F'inqas żmien li għamlu huma fil-gvern, il-blue print saret ukoll.

Naħseb li llum l-Oppożizzjoni diġa` qed tirrealizza li ħadet żball tattiku.

Issa, la ħadet dan l-atteġġjament aħna żgur irridu nitkellmu favur għax irridu nagħmlu tajjeb biex tgħaddi din il-liġi.

Ma nistax nimmaġina kif f'dan il-qasam se nibqgħu f'din is-sitwazzjoni.

Kelli farka żgħira t'esperjenza tas-serjeta' li hemm fiċ-Ċentru Malti għar-Restawr għaliex missejtha b'idejja.

Meta bdejt nara ċerti nies ikellmuni u jgħiduli għaliex issa qed inbiddlu l-work practices u li m'għadniex kif konna qabel għedt li fl-aħħar x'imkien qed jiċċaqilqu l-affarijiet u jsiru bis- serjeta`.

U meta jkollna sitwazzjoni bħal din insibu l-oppożizzjoni li trid terġa' tmur lura għas-snin imgħoddija u għall-metodi antiki li huma stess – mhux aħna biss – qegħdin jammettu li m'humiex irendu u m'humiex jaqdu l-funzjoni li suppost qegħdin jaqdu.

L-oppożizzjoni għandha ħabta tgħid kif il-gvern jipprova jfarfar ir-responsabbilta` u jgħaddiha fuq entitajiet oħrajn.

Jien naħseb li dan it-tip ta' atteġġjament ma juri xejn il-ħsieb progressiv li wieħed għandu jkollu li jafda t-tmexxija f'idejn nies li huma kompetenti li jifhmu f'dan il-qasam.

U l-iktar ħaġa importanti hi dak Ii jkun mhux joqgħod jaħseb li jifhem f'kollox imma jkun kapaċi jfittex u jkun jaf fejn u lil min għandu jistaqsi għaliex meta ġġib riżorsi u tkun taf kif għandek tistaqsi u tiġbor l-informazjzoni li inti verament tavvanza 'l quddiem.

Mr Speaker, jien kelli esperjenza f'kunsill lokali għal tliet snin fejn ħarisna wkoll lejn il-wirt storiku li kellna – u rrid nerġa' ngħid li kellna – ġo Ħaż-Żabbar.

Hemmhekk fil-kampanja kellna dar imsejħa "Tas- Soru" li fi żmenijiet ilu l-isqof kien jużaha bħala summer residence.

Aktar minn 14-il sena ilu, skond il-pjan strateġiku għall-partimonju kulturali, din id-dar ingħatat biex jitrabbew fiha l-annimali bħalma kienet il-policy għal ħafna snin sfortunatament f'pajjiżna għall-fortizzi u postijiet storiċi li ħadd ħlief forsi xi NGO – u rrid minn hawnhekk insemmihom u nsellmilhom għaliex mingħajrhom kieku mhux biss tlifna t- Torri ta' Mamo ġoż-Żejtun u postijiet oħrajn ...

Ir-realta` hi li hemm barra hemm xogħol enormi f'dan il-qasam li mhux il-gvern biss ma jistax ilaħħaq miegħu imma lanqas jekk jiġu l-NGOs kollha flimkien ma jkun biżżejjed.

Per eżempju, ħadd ma tkellem dwar x'jista' jkun hemm f'qiegħ il-baħar u li jista' jservi bħala riżors mhux għal uliedna biss imma li anke għandu potenzjal turistiku enormi bil-fissazzjoni li hawn fuq id-diving u l-iscuba diving.

Mela nitkellmu biss fuq il-ħitan tas-sejjieħ!

Jien naqbel li l- ħitan tas-sejjieħ huma parti mill-wirt arkeoloġiku tagħna u li hemm bżonn li l-gvern verament jieħu din il-ħaġa bis-serjeta` għaliex tant issebbaħ lill-kampanja bħalma tagħmel l-afforestazzjoni u ż-żamma ta' l-ispeċi endemiċi ...

U nixtieq hawnhekk infaħħar l-inizjattiva li ħa l-kunsill lokali tan-Nadur fejn partijiet mit-Torri ta' Kennuna dawwarhom b'numru ta' speċi endemiċi ta' pajjiżna.

Hemm bżonn li anke l-Universita` ta' Malta tidħol f'dan il-qasam u tintrabat li tagħti l-kontribut tagħha biex verament ma tkunx akkademja biss imma tkun xi ħaġa ta' prattiċita` għal pajjiżna.

Żgur li l- universita` tista' tikkontribwixxi u żgur li l-akkademiċi tagħna jistgħu jagħtu pariri siewja fuq ħafna aspetti.

Jien ġieli niltaqa` ma' nies li jbellħuni bil-mod kif jinteressaw ruħhom anke fuq oġġett żgħir u jibdew jgħidulek x'tip ta' annimali u pjanti kienu jgħixu fil-qiegħ tal-baħar viċin il-kosta tagħna u li llum sparixxew.

Dan ukoll huwa patrimonju importanti li hemm bżonn li jkun dokumentat, anke jekk forsi jkun jaqa' taħt sezzjoni oħra, biex aħna nkunu nafu x'jeżisti u ma jeżistix.

Kont qed ngħid li qabel l-1987 il-pjan strateġiku kien li l-postijiet stroriċi jingħataw biex jitrabbew l-annimali fihom, imma l-aktar li rrid nenfasizza huwa fuq il-helplessness li tħoss meta tiġi biex tagħmel xi ħaġa.

Tkun fil-kunsill tmur titkellem, tipprova tagħmel ritratti, tappella, toħroġhom fil-fuljett biex tqajjem kuxjenza pubblika, toħroġhom fil-gazzetti nazzjonali, iġġib informazjzoni biex tagħti iktar weight lil dak li tkun qed tipproponi, imma kollox għalxejn.

Jien m'iniex qed ngħid li dan l-Att se jsolvi dawn il-problemi kollha, imma almenu jkollna ċerti strutturi.

Għal darba l-oppożizzjoni qiegħda tikkritika lill-gvern mhux dwar kemm qed ikun xħiħ ma' dan il-qasam imma dwar kemm se jisparpalja flus.

Jien naħseb li din il-liġi qed tikxef bl-iktar mod sottili – u iktar ma nisma' iktar qed toħroġ bil-qawwi – id-differenzi li jeżistu bejn iż- żewġ naħat tal-Kamra fejn jidħol kif għandu jitmexxa dan il-pajjiż.

Jien kont nistenna li jekk huma ma jaqblux ma' din il-liġi jagħtuna alternattiva għaliha mhux nerġgħu mmorru għal affarijiet li huma mhux qed jaqblu magħhom!

Mr Speaker, jien naħseb li nista' nieqaf hawnhekk għaliex dan huwa l-punt kardinali li xtaqt nagħmel f'qasam li għalkemm m'għandix esperjenza tiegħu nifhem li b'dak li qed jipproponi dan l-att, l-affarijiet se jimxu 'l quddiem u mhux imorru lura.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Joe Mizzi.

ONOR.

JOE MIZZI: Mr Speaker, din il-liġi, bħal kull liġi oħra għandha l- għanijiet u r-raġunijiet, pero` l-gvern Nazzjonalista donnu li bl-għanijiet u r-raġunijiet biss jasal mhux bir-riżultati.

L-għanijiet u r-raġunijiet ta' din il-liġi jgħidu li għandhom jiġu promossi l-amministrazzjoni, il- konservazzjoni u r-restawr tajjeb tal-patrimonju kulturali.

Jekk inħarsu biss lejn l-iskola tar-restawr ta' Bighi mal-ewwel nindunaw bis-suċċess li għamel il-gvern għaliex suppost li ċentru li jagħti eżempju kif għandu jsir ir-restawr għamel xogħlijiet bla permess u li kerrħu l-wirt kulturali ta' pajjiżna.

Mhux talli hekk, talli l-ministru qal li hemm bżonn ta' 10 bħal dik il-persuna li kienet responsabbli għal dawn l-affarijiet!

Illum, dan il-qasam qed ipoġġih taħt ir-responsabbilta` ta' dik il- persuna li għamlet affarijiet li mhux talli jmorru kontra l-għanijiet u r- raġunijiet li ssemmi din il-liġi, talli tana riżultati kontra li wieħed jistenna fil-qasam tal-patrimonju ta' pajjiżna.

Dawn huma affarijiet li ma jitwemmnux.

Il-gvern talabna nagħtu alternattiva għal din il-liġi u jien ngħid li l-alternattiva tagħna hi li aħna naslu biex nipproteġu mhux inparlaw fuq l-għanijiet u r-raġunijiet biss.

Meta nkompli nitkellem nhar it-Tnejn – għaliex dalwaqt se jsir il-ħin għall-aġġornament – insemmi wkoll il-parti importanti ħafna li għandha l-awtorita` ta' l-ippjanar fejn jidħol il-patrimonju.

Imma fil-fatt x'inhi tagħmel l-awtorita` ta' l-ippjanar?

Meta trid tgħid li rridu nipproteġu u meta trid tkun hi stess li tagħti l- permess biex isir it-tkissir bħalma għamlet ġewwa Sant'Anġlu.

Li nista' ngħid jien hu li qatt ma kien hawn tkissir tal-patrimonju Malti daqskemm kien hawn f'dawn l-aħħar tliet snin.

Per eżempju, Sant'Anġlu, li mhux biss huwa wirt storiku u kulturali nazzjonali imma naħseb li huwa wieħed mill- aqwa tad-dinja, ġie mħarbat.

Allaħares nibda nsemmi l-istores li twaqqgħu!

U meta nkompli nitkellem darb'oħra nurikom li aħna mhux għanijiet u paroli rridu, imma riżultati.

U għalhekk li aħna m'aħniex naqblu magħkom għaliex intom kulma qed tagħmlu huwa tparlaw filwaqt li l-għanijiet tagħkom ikunu li toħolqu job for the boys bħalma għamiltu fl-iskola tar-restawr ta' Bighi fejn tajtu job lil Cannataci u lil xi erba' oħra Nazzjonalisti bażżużli.

Dawn kollha huma partitarji Nazzjonalisti ferventi u hemm minnnhom li qegħdin jaħdmu u jirreġistraw fl-istess ħin.

MR SPEAKER: Onor. Mizzi, ippermettili ninterrompik għaliex sar il-ħin għall-Aġġornament.

Tibqa' in possession?

ONOR.

JOE MIZZI: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob lill-Ministru Ċensu Galea biex iressaq l- Aġġornament tal-Kamra.

Fid-9.00 p.m. id-diskussjoni kienet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tnejn, 15 ta' Ottubru, 2001, fis-6:00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ibħra Territorjali u ż-Żona Kontigwa - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Inbid - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Lotteriji u Logħob Ieħor – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika - Tieni Qari;

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni; u

Xi aġenda oħra li tista' tiġi komunikata aktar tard.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Servizzi Veterinarji - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar Soċjetajiet Koperativi - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Trattament Xieraq ta' l-Annimali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Liċenzji tal-Kummerċ - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurta' fl-Ikel - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

Il-Ministru Ċensu Galea.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, jekk hemm ħaġa li ddejjaqni meta jkun hemm politiċi li jitkellmu hija proprju li kultant jaqgħu għat-tentazzjoni li jitkellmu skond kif jixtiquhom in-nies u nitkellmu b'mod li jidhru li qed jaqblu magħhom anke jekk forsi f'qalbhom ma jkunux qed jaqblu.

Niftakar li darba ex-prim ministru ta' pajjiżna kien qal li huwa jitkellem skond l-udjenza li jkollu quddiemu.

Ovvjament jien ma naqbilx ma dan u fl- opinjoni tiegħi huwa atteġġjament żbaljat.

Mr Speaker, illum għandi żewġ kummenti żgħar dwar żewġ proposti li hemm fin-north west local plan u li jien personalment ma naqbilx magħhom.

Dan diġa' għedtu f'postijiet oħrajn pero' nixtieq nirreġistra dan in-nuqqas ta' qbil hawnhekk ukoll għaliex donnu li kultant iktar ma tirripeti ċerti affarijiet iktar ikun hemm min jemmnek.

Bħalissa hemm min qed jipprova jgħid li l-gvern tal-ġurnata għandu żewġ proposti kuntrarju għal dak li huwa propost mill-awtorita' ta' l-ippjanar.

Madwar il-bypass tal-Mellieħa hemm kumpless ta' barrieri li fin-north west local plan hemm propost li dan għandu jinbidel f'area semi-industrijali.

Din hija proposta li jien ma naqbilx magħha u nispera li meta niġu għad-drafts finali jitneħħew minn kif inhuma.

Ma naqbilx ma' din il-proposta għaliex ma jagħmilx sens li fiċ- ċentru ta' raħal ikun hemm żvilupp industrjali tat-tip li qed jiġi propost, u nispera li fl-inħawi tal-Mellieħa jinstab post ieħor bħala industrial area li jservi għal dawk il-mijiet ta' individwi li għandhom negozju li ma jistax jibqa' jsir fir-raħal.

Veru li s'issa m'hemmx area fejn isir dan ix- xogħol pero' l-proposta kif inhi ma tagħmilx sens.

Proposta oħra li dwarha qam ċertu ammont ta' kommozzjoni hija dwar it- triq ta' ħdejn il-knisja ta' Burmarrad.

Hemm proposta li din ma tibqax triq li minnha jgħaddu l-karozzi u ssir pedestrian zone.

Dan isir billi l- karozzi li bħalissa jidħlu u joħorġu minn Burmarrad lejn id-direzzjoni ta' San Pawl il-Baħar u l-Mellieħa jibdew jgħaddu min-naħa t'isfel tal-knisja.

Fil-fehma tiegħi din il-proposta ma tagħmilx sens minħabba l-fatt li t-triq kif inhi ma tistax tieħu t-traffiku li jgħaddi minn dawk l-inħawi.

Din ukoll hija proposta li jien ma naqbilx magħha u nispera li meta niġu għad- drafts finali tiġi mibdula.

Hemm diversi punti oħra fin-north west local plan li xtaqt nitkellem dwarhom imma llum m'għandix ħin għax nixtieq nagħmel riferenza għal dak li qal l-Onor.

Charles Buhagiar f'dan il- parlament il-ġimgħa li għaddiet fejn jidħlu xogħlijiet ta' toroq.

L-Onor Buhagiar tkellem dwar in-nefqa tal-gvern fejn jidħlu t-toroq għaż- żmien li ġej u qal li jiena għedt li se nonfqu Lm15-il miljun.

Jien naħseb li kull wieħed minna għandu jkun jaf x'qed jgħid f'din il-Kamra.

Naħseb ukoll li m'għandniex nagħmlu kampanja ta' nofs veritajiet għax persuni li ma jkunux jafu b'ċerti dettalji jistgħu jiġu ngannati biha.

Nibda mill- ewwel bil-kwestjoni tan-nefqa tal-gvern ta' Lm15 miljun fil-qasam tat-toroq li kontinwament tissemma f'din il-Kamra.

Nagħmilha ċara li jien fl-ebda ħin m'għedt li din in-nefqa se ssir matul is-sena 2001, jew li hija nefqa fuq xogħlijiet li diġa' nbdew fil-qasam tat-toroq, imma hija nefqa li żgur tkompli tinfirex matul is-sena li ġejja u possibbilment anke matul is-sena 2003 għaliex dak li jinbeda llum ma jistax jitlesta kollu sa l-aħħar tas- sena.

Parti minnu lanqas hu intenzjonat li jitlesta sa l-aħħar tas-sena d- dieħla u allura l-pagamenti marbuta ma' dan ix-xogħol mhux se jitħallsu matul din is-sena u possibbilment lanqas matul is-sena li ġejja.

Mr Speaker, dan qed ngħidu għaliex wieħed għandu jifhem li fejn jidħol l- iżvilupp tat-toroq aħna għandna nkomplu fuq il-passi li bdejna bihom jiġifieri li mhux biss nipprogrammaw ix-xogħlijiet imma li bis-serjeta' nippubblikaw dak li nkunu qed nagħmlu u l-pjanijiet tagħna bħala gvern.

Diversi kelliema miż-żewġ naħat tal-Kamra jagħmlu mistoqsijiet parlamentari - naturalment b'mod speċjali min-naħa ta' l-oppożizzjoni - dwar xi xogħlijiet li hemm meħtieġa f'diversi lokalijiet.

Iktar kmieni din is-sena kelli okkażjoni nagħti informazzjoni dwar ix-xogħlijiet li kienu mistennija li jibdew, jitkomplew u li jitlestew fiż-żmien li ġej.

Pero' madanakollu l-Onor.

Charles Buhagiar qal li ma nistax jifhem la minn fejn se jiġu u lanqas fejn se jintnefqu l-Lm 15-il miljun li semmejt.

Tajjeb li wieħed jgħid li dan l-istess argument għamlu s-segretarju ġenerali tal- Partit Laburista, is-Sur Jimmy Magro xi tlieta jew erbat iħdud ilu f'artiklu fil-ġurnal ''KullĦadd''.

Dakinhar is-Sur Magro qal li kien wasal iż-żmien li l-ministri jkunu miżmuma personalment responsabbli ta' l- overspending ta' dak li jkollhom budgeted u possibbilment ikun hemm anke liġi li tiddeċiedi hi.

Nista' nassigura lis-Sur Magro li jien m'għandix intenzjoni li nagħmel overspending.

L-intenzjoni tiegħi hi li bis-serjeta' nkompli miexi fuq il-programm ta' xogħlijiet li tfassal, ġie pubblikat u li se nkomplu naġġornaw minn żmien għall-ieħor.

Dan qed ngħidu għaliex l- oppożizzjoni konvenjentement kultant tinsa li fejn jidħol xogħol arterjali hemm ippubblikat rapport li mhux biss jitkellem fuq x'għandu jsir imma jitkellem ukoll fuq xogħlijiet li mexjin fuqhom ħalli nkunu nistgħu nattwawhom matul iż-żmien li ġej.

Nista' ngħid li jien fl-ebda ħin ma għaddieli minn rasi li x-xogħol li hemm f'dak il-programm li ġie ppubblikat fl-1999 se nagħmlu kollu matul is-sena 2000 jew 2001 imma dan huwa xogħol li se jitkompla matul is-snin li ġejjin.

Jien konvint li jiġi min jiġi wara l-gvern tal-ġurnata se jkollu quddiemu l-bażi li fuqha jrid jaħdem ħalli jkompli miexi fuq dan il-programm.

Mr Speaker, rigward it-triq ta' Ħal Far, Mdina Road, Qormi u Psaila Street, Birkirkara rrid ngħid li konna ilna nitkellmu dwar il-ħtieġa li jsir ix-xogħol fuqhom minn qabel l-1996 - jekk m'inix sejjer żball mill- 1995 – pero' daqqa minħabba diffikulta' u daqqa minħabba oħra dawn qatt ma nbdew.

Illum ix-xogħlijiet f'dawn it-toroq jinsabu għaddejjin u wieħed jistenna li ma jdumux ma jkunu lesti għas-sodifazzjon ta' kulmin jgħaddi minnhom.

Naturalment minbarra dawn it-toroq li għadni kemm semmejt hemm xogħol ieħor li qiegħed in hand.

Per eżempju, it-triq li minn Burmarrad tieħdok sar-roundabout tal-Qlejgħa hija biċċa xogħol kbira fuq ħames kilometri ta' toroq li ilha meħtieġa u li dwarha ilna nisimgħu ħafna kritika pero' bi pjaċir ngħid li llum ix-xogħol inbeda.

Għalkemm ikun hemm tgergir dwar kemm mexjin bil-mod madanakollu tajjeb li wieħed jgħid li x-xogħol li qed isir huwa ta' kwalita' differenti ferm minn dak li konna mdorrijin bih.

L-istess nista' ngħid għat-triq li mis-Salini twasslek sa ħdejn il-bidu ta' l-Iklin.

Hemmhekk kellna postijiet fejn il-kuntrattur li kien qed jaħdem spiċċa neħħa disa' jew għaxar filati ta' ħamrija li kienu ilhom jeżistu ma nafx kemm-il sena.

Din il-ħamrija tneħħiet biex inkunu nistgħu nibnu mill-ġdid dik it-triq - magħrufa bħala t-telgħa Ta' Alla u Ommu - li tista' sservi ta' nifs għat-traffiku kollu li jkun ġej min-naħa ta' San Ġwann u min-naħa ta' Tas Sliema fid-direzzjoni tan-Naxxar.

B'dan il-mod inkunu nistgħu nagħtu relief għall-coastroad u għat-triq ta' Burmarrad.

Naturalment anke hawn ix-xogħol huwa ta' dimensjoni kbira u miexi b'ċertu ritmu, għalkemm jien nixtieq kieku r-ritmu jgħaġġel ftit aktar.

Hemm imbagħad it-triq kif inhi magħrufa bħala the nortbound ring road li taqsam il-Mosta minn Naxxar b'tul ta' żewġ kilometri.

Mela b'kollox hemmhekk hemm tul ta' madwar 12-il kilometru ta' xogħol għaddej, xogħol li huwa meħtieġ minn kulmin jgħaddi minn dawk l-inħawi.

Naturalment fadal ħafna xi jsir u l-Lm15 miljun li semmejt m'humiex se jintnefqu fuq dawn it-toroq biss imma se jintnefqu bejn issa u ż-żmien li ġej fuq xogħlijiet oħra li se jibdew.

Fost l-oħrajn insemmi fejn spiċċajna f'Imdina Road, Qormi, tibqa' tiela' għall-Imdina Road, Żebbuġ, tibqa' sejjer ħdejn ir-roundabout lejn ir- Rabat, il-Mosta, Ħaż-Żebbuġ jew lejn Ħ'Attard, tmur lejn iċ-ċimiterju ta' l- Ingliżi, titla' lejn is-Saqqajja, taqbad minn ħdejn iċ-ċimiterju ta' l- Ingliżi u twasslek sa ħdejn ir-roundabout tal-Qlejgħa, fejn hu mistenni li jispiċċa x-xogħol indikat.

Din hi triq li tinkorpora fiha madwar għaxar kilometri oħra ta' toroq arterjali li hemm bżonn li jinbidlu f'dawk l- inħawi.

Naturalment għandna wkoll ix-xogħol fuq il-bypass ta' l-Imtarfa li ma nafx kemm-il darba saru mistoqsijiet parlamentari dwarha.

Dwar din it- triq irrid ngħid li diġa' saret parti minnha fejn it-triq eżistenti kienet fi stat diżastruż minħabba l-mod kif inbniet fl-1982 jew fl-1983.

Issa tlestiet il-biċċa ta' fuq u huwa mistenni li iktar tard jinbeda x-xogħol fuq il-lanes tan-naħa ta' isfel u b'hekk il-bypass ta' l-Imtarfa tkun tista' titkompla.

Xogħol ieħor li rridu nkompluh matul iż-żmien li ġej huwa dak fejn waqaf ix-xogħol ta' Ħal Far li jibqa' sejjer lejn l-inħawi tal-freeport.

Irid jinbeda xogħol ta' upgrading ukoll fl-inħawi ta' Għajn Dwieli fejn hemm bżonn ta' triq li tieħdok lejn il-Fgura fid-direzzjoni tal-Galleria.

Hemm ukoll Triq Hompesch li bdejna u li pprovaw iwaqqfuna mix-xogħol.

Issa nispera li nkunu nistgħu nkompluha minn nhar it-Tnejn li ġej.

Irrid ngħid li għal din it-triq hemm stima ta' nefqa ta' madwar Lm600,000.

Sar ukoll xogħol fuq Valletta Road, il-Mosta li twassal għall-inħawi taċ-ċimiterju ta' Ħal-Lija u issa se jsir upgrading sar-roundabout area li kulmin jgħaddi minn ħdejha jaf x'diffikultajiet irid iħabbat wiċċu magħhom kontinwament.

Minbarra l-junctions partikolari ta' Ħal-Lija hemm ukoll maħsub li matul iż- żmien li ġej jinbeda x-xogħol fuq il-junctions għad-daħla ta' Paceville, il- junction ta' Ħaż-Żabbar li tieħdok għal Wied il-Għajn, il-junction li hemm ħdejn id-daħla ta' Ħaż-Żebbuġ u tas-Siġġiewi u l-junction fejn kien hemm il- Vibes f'Tal-Balal.

Dawn huma junctions li rridu nkomplu ntejbu pero' ma rridux nilludu ruħna li dawn jinvolvu biss ftit eluf ta' liri.

Jien għandi l-istimi u d-dokumenti ppreparati għall-pubblikazzjoni tat-tenders u nista' ngħid li f'kull każ l-istima hija ta' iktar minn Lm100,000.

Mr Speaker, naturalment irridu naraw ukoll li x-xogħol li nbeda fuq is- signage tal-pajjiż ikun ta' livell internazzjonali.

Irridu naraw li s- signage matul it-triq li miċ-Ċirkewwa tieħdok sa Birżebbuga jitlesta u jkun in place ħalli b'hekk inkunu f'pożizzjoni li nkomplu s-signage neċessarju f'toroq oħrajn.

Issemmew diversi affarijiet oħrajn li jridu jsiru, affarijiet li għalkemm ilhom jeżistu għal ma nafx kemm-il sena qatt ma sar programm bis-serjeta' biex naraw kif se nsolvuhom.

Nista' nirriferi issa għall-famużi industrial areas f'Tal Ħandaq, l-Imrieħel, Ħaż-Żebbuġ, il- Mosta u Ħal-Luqa.

Ilna nitkellmu dwar il-ħtieġa li dawn nirranġawhom u ma nafx kemm-il domanda parlamentari saret dwar dawn l-inħawi, imma kellha tkun din l-amministrazzjoni u kellha tkun il-kordinazzjoni bejn il- ministeru tat-trasport u l-ministeru responsabbli mis-servizzi ekonomiċi li raw li minn din is-sena nibdew nivvotaw ammont ta' flus għal dan il-għan.

Din is-sena ġew ivvotati Lm360,000 jew Lm370,000 pero' rridu nivvotaw iktar għal dawn l-industrial areas.

Ta' min igħid li l-investiment f'dan il-każ huwa ta' iktar minn Lm1 miljun imma b'determinazzjoni għedna li se nivvotaw flus apposta biex l-industrial areas privati ta' pajjiżna jingħataw l- upgrading neċessarju, mhux biss billi nagħtu ftit tarmac imma billi naraw li s-servizzi neċessarji jkunu f'posthom.

Naturalment nafu li għad baqa' mas-600 triq li għad iridu jsiru u kif kont għedt f'risposta għal domanda parlamentari li saritli hemm programm ta' xogħol - sa dak iż-żmien tar-risposta kien jinkorpora 178 triq - li jrid jinbeda matul is-sena li qegħdin fiha.

Ovvjament ix-xogħol mhux se jkun lest kollu matul din is-sena imma l-kuntratturi bħalissa għaddejjin bix-xogħol fuq 50 triq f'diversi lokalitajiet ta' Malta.

Naturalment għad fadal x'nagħmlu u x'nipprogrammaw madanakollu dawn it-toroq kollha jispjegaw iċ-ċifra ta' Lm15-il miljun li semmejt.

L-Onor.

Buhagiar qajjem il-punt - li kif diġa' għedt issemma mis-Sur Jimmy Magro, segretarju ġenerali tal-Partit Laburista - dwar kif se jagħmel il-gvern preżenti biex jonfoq Lm15 miljun meta għal din is-sena hemm ivvotati biss Lm6.5 miljun.

Diġa' spejgajt li se jkun hemm spill over minn din is-sena għas-snin li ġejjin b'mod li x-xogħlijiet ikunu jistgħu jitlestew u jitħallsu.

Mr Speaker, intqal ukoll li ħafna drabi jiena nuża l-buzzword li qed nagħmlu l-affarijiet skond in-normi internazzjonali.

L-Onor.

Buhagiar kompla jgħidilna li n-normi Ewropej bdew jiġu wżati hawn Malta meta l- Partit Laburista, fis-sentejn li dam fil-gvern, ġab l-esperti Ġermaniżi.

Ma nafx kemm-il darba għedt li kien pass tajjeb li ġew Malta dawn l-esperti biex jaraw x'inhija l-pożizzjoni tat-toroq tagħna.

Dan kien pass fid- direzzjoni tajba madanakollu tajjeb li ngħidu li l-esperti li ġew Malta fl- 1998 fil-fatt ma kellhomx iċ-ċans li jagħmlu lanqas ċentimetru wieħed ta' toroq skond l-istandards li kienu qegħdin jipproponu.

Il-programm tax- xogħol fit-toroq imfassal minn dawn l-esperti seta jitfassal wara li ntużaw numru ta' ġimgħat u xhur wara l-elezzjoni ta' l-1998 fejn kompliet issir analiżi tad-diffikultajiet fit-toroq ta' pajjiżna u fejn ġie imħejja u ppubblikat rapport bl-intenzjoni li bis-serjeta' nbiddlu l-mentalita' dwar il-mod kif naħdmu.

Huwa kollox sew li l-Onor.

Buhagiar jgħidilna li ġabu l- esperti Ġermaniżi pero' li jkompli jgħid li dawn l-esperti Ġermaniżi kienu fasslu xi ħaġa b'mod konkret li setgħet tibda tiġi pprattika sa qabel l- elezzjoni li għaddiet ikun qiegħed mhux biss jimmislidja l-Kamra imma jkun qed jidħak bih innifsu u jkun qed jipprova jgħaddi ż-żmien b'dawk kollha li jkunu qed jisimgħuh.

Saret ukoll riferenza għall-kwestjoni ta' Hompesch Road fil-Fgura.

Din hi kwestjoni li fl-opinjoni tiegħi qatt ma kien messha tasal sal-livell li waslet.

Hija kwestjoni li dan il-gvern kien ilu jaħdem fuqha sa minn ftit ġimgħat wara l-elezzjoni ta' l-1998 meta bdew il-preparazzjonijiet tad- dokumenti neċessarji, tender documents, li kien ppreparati u ppubblikati għall-ewwel darba f'Ottubru ta' l-1999.

Dan qed ngħidu għax jekk kien hemm xi ħadd fil-kunsill lokali, fil-Partit Laburista jew il-konsulent tal- kunsill li huwa l-istess Perit Charles Buhagiar – jiġifieri hawn ukoll donnu hawn ċerti konflitti, imma dak ma nidħolx fih f'dan l-istadju - li dehrlu li dak mhux xogħol li suppost jagħmlu l-gvern ċentrali, allura kellu ċ-ċans kollu minn Ottubru ta' l-1999 - proprjament minn qabel il- pubblikazzjoni tat-tender - li joġġezzjona.

Madanakollu mhux hekk ġara.

Ġara li għal sentejn smajna f'dan il-Parlament ma nafx kemm-il darba iktar minn deputat wieħed jgħidilna x'għarukaża l-gvern tal-lum ma jridx ikompli x-xogħol fuq Hompesch Road u ma nafx kemm-il darba kelli mistoqsijiet parlamentari dwar meta se jinbeda x-xogħol.

Issa d-domanda tqum waħedha.

Jekk ma kenitx responsabbilta' tal-gvern ċentrali, għalfejn kien hawn dan id-diskors kollu kontra l-gvern rigward din it-triq?

Għalfejn intqal diversi drabi li dan il-gvern mhux bħall-gvern ta' qablu, li mexa fuq il-pjan li kien għamel fl-1996 il-Partit Nazzjonalista meta kien fil-gvern?

Imma mhux hekk kienu l-affarijiet.

Kien hemm pubblikazzjoni tat-tender, ingħatat, minħabba ħafna diffikultajiet in parti marbuta ma' l- istess kuntratturi li ngħataw ix-xogħol, dak il-kuntrattur ma ġeddidtx il- bid bond li kellu u kellna nerġgħu nippreparaw it-tender.

Issa ta' min igħid li saru diversi diskussjonijiet mal-kunsilli lokali qabel il- pubblikazzjoni tat-tender, u wara l-pubblikazzjoni kien ċar li l-kunsill lokali dak iż-żmien kien favur li x-xogħol isir, madanakollu meta mbagħad ġejna biex jibda x-xogħol bdew jinħolqu ħafna diffikultajiet u problemi.

Issa ta' min jgħid li diversi drabi nstemgħu f'diversi lokalijiet jgħidu li sakemm hemm il-Partit Nazzjonalista fil-gvern din it-triq ma ssirx, imma dak ma jimportax.

U huwa żbaljat min jipprova jdaħħal fin-nofs rapporti li saru dan l-aħħar marbutin mal-kwestjoni ta' l-asthma fl-inħawi tal-Fgura biex jipprova jiġġustifika dak li jingħad.

Huwa ħażin ukoll, Mr Speaker, li jkun hemm min jipprova jgħid li l-Fgura m'għandhiex x'imkien qrib il-knisja li jservi bħala ċentru.

L-ironija forsi hi li l-proposta li jkun hemm ċentru m'hijiex ħdejn il-knisja imma ftit 'il bogħod mill-knisja għaliex min kien qed jipproponi li jagħmel dan is- suppost ċentru kien jinteressah biss li parti żgħira biss mit-triq – triq ta' ma nafx kemm-il metru – issir one-way.

Jiġifieri hawnhekk mhux fuq it- triq kollha qed nitkellmu imma fuq parti żgħira.

Jiena nistaqsi: X'inhu l- iskop li tagħmel parti żgħira biss one-way u tiġġustifika dan billi tipprova tgħid li dan qed isir biex inkunu fil-pożizzjoni li dawk l-inħawi jiffrankaw il-kwestjoni tat-tinġiż?

Tajjeb li wieħed jgħid li kieku sar hekk, ammont sostanzjali ta' traffiku kien se jmur f'inħawi oħra mhux fil- periferija imma fiċ-ċentru tal-Fgura.

Jiena m'għandix dubju li dan m'huwiex mod kif wieħed jipprova jwaqqaf l- affarijiet.

Ta' min igħid li l-kunsill lokali tal-Fgura ħa lill-ministeru l-qorti u issa, wara li nqatgħet is-sentenza nispera li ma jkun hemm ħadd iktar li jipprova jtellef milli jsir ix-xogħol.

Diġa' ntilfu iktar minn tliet ġimgħat żmien li naturalment il-konsegwenzi tagħhom se jbatuhom ir- residenti u n-nies li għandhom il-ħwienet fl-inħawi.

Nispera li meta nhar it-Tnejn il-kuntrattur jerġa' jirritorna biex jagħmel ix-xogħol ma jkunx hemm xi ħadd ieħor li jerġa' joħlom biex jagħmel xi tip ieħor ta' twaqqif.

Mr Speaker, nixtieq nagħmel punt żgħir ta' l-aħħar fuq Triq Ġorġ Borg Olivier fir-Rabat.

Din it-triq ukoll għal darba oħra kienet il-kaġun ta' ma nafx kemm-il battibekk li kellna min-naħa għall-oħra f'din il-Kamra.

Issa fuq bażi temporanja ta' esperimentazzjoni f'din it-triq bdiet tiġi mħaddma sistema ta' one-way.

Bħalissa hemm hemm numru ta' diffikultajiet li qed jirriżultaw u wħud minn dawn id-diffikultajiet wieħed jista' jgħid ukoll li jistgħu jkunu istigati minn xi wħud li they wish to prove li s- sistema ma taħdimx.

Madanakollu rridu naraw kif u jekk hemmx bżonn ta' bidliet f'din is-sistema wkoll f'dan l-istadju, jekk hemmx ħtieġa ta' xi bidliet u ameljoramenti li nistgħu nagħmlu u jekk jirriżulta li hemm bżonn ta' titjib allura nkunu nistgħu nagħmluh.

Mr Speaker, fl-aħħarnett ngħid li huwa importanti ferm li nifhmu li x- xogħol marbut mat-toroq huwa xogħol li jrid ikompli miexi 'l quddiem, xogħol li fil-fatt irid ikompli jiġi mfassal u implimentat.

Quddiemna għandna l-bażi ta' kif nistgħu naħdmu u ta' kif nistgħu nimplimentaw dak li l-poplu tant jixtieq jara lest.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tnejn 15 ta' Ottubru 2001 fis-6.00 p.m. bl-agenda kif komunikata mill-Ministru.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

EU – IMPORTAZZJONI TA' BUTIR

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid x'kienu r-raġunijiet li l-Gvern talab supply measure fuq l-importazzjoni tal-butir wara li Malta ssir membru sħiħ ta' l- EU?

Kemm hija l-kwantita' ta' importazzjoni li fuqha l-Gvern qed jitlob din l-eċċezzjoni?

X'konsultazzjoni saret ma' l-industrija lokali li jużaw din il-materja prima u meta?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bħal ħafna prodotti agrikoli oħra, il-butir hu mportat bi prezzijiet internazzjonali.

Malta għalhekk qed titlob li jibqa' jkollha din l-opportunita' sakemm il-prezz tal-butir fl-Unjoni Ewropea u dak dinji jsir l-istess.

Dan qed isir biex ma jkollniex żidiet fil- prezzijiet lokali, dak għall-konsum u dak fl-ipproċessar.

Il-kwantita' tigi nnegozjata u din tkun stmata fuq livelli ta' kummerċ storiku.

Iva, saru diversi kunsultazzjonijiet, formali u informali, u dawn jibqgħu jsiru sa meta joqorbu t-taħdidiet tan-negozjati proprja.

NIXXIEGĦA KULTURALI – MELLIEĦA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jinformana x'valutazzjoni saret għall-proposti tan-Nixxiegħa Kulturali Mellieħa dwar il-pjan lokali għall-majjistral ta' Malta, Mellieħa?

Liema huma dawk li se jiġu implimentati?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel din il-mistoqsija lill-ministru konċernat.

PBS - ĦADDIEMA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jikkonferma li, fid-dawl tar-ristrutturar li jrid isir fil-PBS u l-fatt li ċ-chairman tal-PBS riċentement kien wiegħed, li ħadd mill-ħaddiema tal-PBS m'hu se jitlef l-impjieg tiegħu?

ONOR.

LOUIS GALEA: Ma jidhirlix li xi ħadd qatt ta l-assigurazzjoni fit- termini kif poġġiha l-Onor.

Membru.

Il-proċess ta' ristrutturar f'PBS Ltd, li qed isir fuq ir-rakkomandazzjonijiet tat-task force imwaqqfa apposta, m'għandux bħala skop li l-ħaddiema jitilfu l-impjieg tagħhom, imma li l- kumpannija ssir waħda viabbli.

L-impjieg tal-ħaddiema jista' jiġi assigurat fil-futur fin-numru skond il-viabilita` u kemm-il darba r- ristrutturazzjoni titwettaq kif meħtieġ.

Li n-numru ta' mpjegati fil-PBS, kif inhu llum, huwa wieħed li mhux sostenibbli u li jrid jonqos huwa fatt aċċettat minn kulħadd.

Parti mill-proċess ta' ristrutturar jikkonsisti fi skema ta' irtirar kmieni li permezz tagħha numru ta' mpjegati jirtiraw u b'hekk il- kumpannija jkollha n-numru ta' mpjegati skond il-ħtieġa tax-xogħol li jkollha fil-qasam tax-xandir pubbliku u skond il-parametri tal-viabilita` tagħha.

SKEJJEL – BINI/MANUTENZJONI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid f'liema skejjel għadu għaddej xogħol ta' bini, tiswija u manutenzjoni?

X'inkonvenjent qed joħloq dan ix-xogħol għall- istudenti u l-għalliema?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li fil-preżent qed isir xogħol ta' bini, tiswija u manutenzjoni fl-iskejjel primarja ta': Ħ'Attard; Ħal-Luqa; Imġarr; Gżira; Dingli; Bormla; Żejtun B; San Bastjan A, Qormi; San Bastjan B, Qormi.

Fi skola speċjali, Ħamrun.

Fil-liċeo tal-bniet ta' Santa Luċija u tal-bniet Sandhurst.

Fl-iskola tas-subien ta' l-Imtarfa; fi skola sekondarja tas-subien tal-Marsa; f'Santa Tereza junior lyceum, Mrieħel, fil- kumpless tal-Qrendi u; fi skola Stefano Żerafa, Naxxar.

Ġejt assigurat li dan ix-xogħol mhux qed joħoloq inkonvenjent, la għall- istudenti u l-anqas għall-għalliema u li l-proċess tat-tagħlim jista' jibqa' għaddej bla tfixkil.

UNIVERSITA' – B.ED/PGCE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm se jiggradwaw studenti fil-B.Ed u fil-PGCE f'Novembru li ġej suġġett b'suġġett?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li n-numru ta' studenti li se jiggradwaw f'Novembru, 2001 B.Ed (Hons) u PGCE, suġġett b'suġġet huwa kif se nsemmi:

|PGCE | |B.Ed. | | |Business |11 |Art |2 | |Studies | | | | |History |6 |Biology |9 | |Maltese |9 |Chemistry |4 | |Religion |4 |Computer |14 | | | |Studies | | |Science |6 |English |12 | |Personal & |26 |French |8 | |Social Educ.| | | | |Drama |1 |Geography |4 | |English |9 |German |7 | |French |5 |History |6 | |Computer |1 |Home |11 | |Studies | |Economics | | |Italian |5 |Italian |8 | |Social |5 |Maltese |15 | |Studies | | | | |Gorgraphy |1 |Mathematics|21 | |Music |3 |P.E. |14 | |Total |86 |Primary |74 | | | |Religion |13 | | | |Spanish |3 | | | |Technical |8 | | | |Subjects | | | | |Total |242 |

MCAST – GĦALLIEMA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'sar minnhom l-għalliema li kellna fil-qasam post- sekondarja?

X'xogħol qed jagħmlu f'din is-sena skolastika?

Kemm marru mal- MCAST?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li 77 mill-għalliema li kienu jagħtu servizz fl-iskejjel post sekondarji li issa saru r-responsabbilta` ta' l-MCAST, ingħaqdu ma' l-istaff tal-kulleġġ.

L-għalliema li jew ma applikawx jew li ma ntgħażlux biex jifformaw parti mill-MCAST, ingħataw transfers fil-postijiet vakanti li kien hemm fl- iskejjel post sekondarji jew sekondarji jew f'istituzzjonijiet oħra edukattivi.

MCAST – IMPJEGATI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien persuni mpjegati s'issa mal-MCAST?

Kemm istitut b'istitut?

Kemm hemm staff amministrattiv?

B'liema kundizzjonijiet tax-xogħol u salarji f'kull każ?

Istitut b'istitut, kemm hemm staff akkademiku?

B'liema kundizzjonijiet u salarji f'kull każ?

Istitut b'istitut, kemm hemm staff mhux akkademiku?

B'liema kundizzjonijiet u salarji f'kull każ? istitut b'istitut?

ONOR.

LOUIS GALEA: Lista bin-numru ta' mpjegati ma' l-MCAST minn Jannar sa Settembru tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra iktar kmieni f'din is-seduta.

Is-salarju u l-kundizzjonijiet tax-xogħol huma dawk publikati mas-sejħiet għal postijiet vakanti.

Kopji tal-kuntratti huma aċċessibbli għal persuni awtorizzati biex jarawhom.

KUNSILL MALTI XJENZA U TEKNOLOĠIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: B'riferenza għat-tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

28372, x'salarji qed jitħallsu l-erba' persuni msemmija?

Jinsabu fuq kuntratt definit jew indefinit?

Liema f'kull każ?

Għal kull post li mtela' minn dawn l-erba' persuni, kemm kien hemm applikazzjonijiet minn persuni oħra?

ONOR.

LOUIS GALEA: |Isem |Impjie|Sena |Kuntra|Grad |App| | |g | |tt | |. | |Edmond| | | |Asst.| | |Buhagi|full-t|1999 |indefi|Exec.|1 | |ar |ime | |nit | | | |Michae| | | |Asst.| | |l |full-t|2001 |indefi|Exec.|9 | |Refalo|ime | |nit | | | |Nadine| | | |Asst.| | |Cauchi|full-t|2001 |indefi|Exec.|9 | | |ime | |nit | | | |Wilfre| | | |Chief| | |d |full-t|2001 |defini|Exec.|12 | |Kenely|ime | |t | | |

Ġejt mogħti l-parir li minħabba li n-negozjati ta' membri ta' l-istaff ta' l-MCST għadhom mhux kollha magħluqin, ma jkunx prudenti li tingħata informazzjoni dwar is-salarji f'dan l-istadju.

MCAST - GĦAMARA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid meta huwa maħsub li l-kulleġġ ikun f'pożizzjoni li jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Ġejt assigurat li t-tagħrif mitlub ikun kompilat biex nista' nagħti tweġiba fis-Seduta ta' filgħodu ta' l-Erbgħa 24 ta' Ottubru, 2001.