MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 448 It-Tlieta, 5 ta' Diċembru, 2000 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 448

It-Tlieta, 5 ta' Diċembru, 2000

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.10 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 5 ta' Diċembru, 2000

WERREJ

MINUTI 320

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 320

TQEGĦID TA' KARTI 324

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

KUMITAT TA' PROVVISTA

ESTIMI ĠENERALI 2001

IS-SITT JUM STABBILIT

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI 324

AĠĠORNAMENT 349

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 349

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 447 li saret fl-4 ta' Diċembru, 2000 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

PITKALIJA - DĦUL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien id-dħul tal-bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena mill-pitkalija ċentrali?

Jista' jinformana x'kien l-istess dħul għall-bdiewa fl-istess perijodu għas-snin 1997 u 1998 rispettivament u separatament?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Id-dħul tal- bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' l-1997, l-1998 u din is-sena mill- pitkalija ċentrali kien kif ġej:

|1997 |Lm4,048,197| |1998 |Lm4,411,188| |2000 |Lm4,029,737|

Mr Speaker, irrid ngħid li għalkemm dawn iċ-ċifri ġew miġbura mill- uffiċjali tad-dipartiment tiegħi, ma nkunx qed nikser l-ebda sigriet jekk ngħid li wisq nibża' li dawn m'humiex iċ-ċifri reali.

Bħalma rriżulta meta konna qegħdin nagħmlu t-taħdidiet mas-sajjieda fuq il-mod ta' kif kellu jinħadem l-ammont ta' diesel li kellu jingħata lis-sajjieda - u konna rranġajna, bi qbil magħhom, li l-valur ta' ħut iddikjarat fil-pixkerija ma kienx l-ammont reali u allura konna żidnih b'50% - fil-każ tal-ħxejjex li jidħlu fil-pitkalija s-sitwazzjoni hija l-istess u għalkemm l-ammont mhux se nżiduh b'50%, kulħadd jaf li l-volum huwa ħafna akbar.

Bħalma kelli ċ-ċans naċċenna l-bieraħ, fil-pitkalija mexjin bi programm li nirranġaw l-operat kollu, li jsir il-point of sale u li jiddaħħal il- bar-coding, ħalli b'dan il-mod inkunu nistgħu nassiguraw kemm jista' jkun li jkollna stampa aktar ċara u eżatta tal-prodott li jgħaddi mill-pitkalija - naturalment qatt m'aħna se nkunu mija fil-mija perfetti - kif ukoll tal- valur ta' l-istess prodott.

Barra minn hekk, 'il quddiem il-bdiewa se jibdew jingħataw income supplement fuq l-ammont ta' prodotti li jdaħħlu fil-pitkalija.

Ladarba jkollna l-informazzjoni kif ukoll id-data dwar ir-raba' attwali li l-istess bdiewa jikkultivaw, bis-saħħa ta' dak li semmejt il-bieraħ, tal-GIS, inkunu nistgħu nfasslu sistema kif lill-bdiewa nkunu nistgħu ngħinuhom.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jiġifieri l-Ministru qed jagħtina x'nifhmu li ż- żieda ta' kważi Lm0.5 miljun li kien hemm mill-1997 sa l-1998 u t-tnaqqis ta' kważi l-istess ammont li kien hemm bejn l-1998 u l-2000, huma ċifri mbagħbsa u m'humiex korretti?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, dan l-aħħar fil-politika Maltija beda jiddaħħal il-kliem "tbagħbis fin-numri".

Jien hawnhekk qed nitkellem ta' raġel u qed ngħid x'naf jien.

Illum wasalna fi żmien fejn ħadd m'għadu jidħaq b'ħadd.

Jekk aħna nafu li mhux il-prodott kollu li jiddaħħal fil- pitkalija ...

(Interruzzjonijiet)

Jien għedt li dejjem hekk kien u hekk għadu sal-lum, u allura se nagħmlu sistema biex dan l-abbuż jinqata', ħalli qabel xejn kulħadd ikun jaf x'qed jiddaħħal fil-pitkalija, biex inkunu nafu l-ammonti reali tal-prodotti li qed nipproduċu, inkunu nafu l-prezzijiet li qed jiddaħħlu bihom dawn il- prodotti u nkunu nafu l-prezzijiet li jinbiegħu lix-xerrejja, ħalli anke l- mara tad-dar tkun taf b'liema prezz għandha tixtri l-prodott.

Mr Speaker, irridu niftakru li l-mara tad-dar hi tixtri u tħallas għall- prodotti u allura jenħtieġ li jkollha l-informazzjoni neċessarja.

Ikun tajjeb kieku din tiftaħ it-television u ssir taf li sa nofsinhar fil- pitkalja ddaħħlu tant prodotti, b'tant prezz u nbiegħu b'tant prezz.

Jekk hi tkun taf li t-tadam grade A, per eżempju, inbiegħ lix-xerrej għall-prezz ta' 20c il-kilo, tkun taf li għandha tħallas tiegħu bejn wieħed u ieħor 35c il-kilo.

Nerġa' ngħid li din id-data ma kenetx eżatta fil-passat, sal-lum għadha m'hijiex u nisperaw li fil-futur qarib din id-data tkun eżatta kemm jista' jkun.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Kif jispjega l-fatt il-Ministru li bejn Jannar u Settembru ta' l-1998 u l-istess perijodu ta' sentejn wara, iċ-ċifra niżlet minn Lm4,411,000 għal Lm4 miljun.

Iva, jista' jkun hemm min ma jbiegħx direttament fil-pitkalija imma jbiegħ x'imkien ieħor, pero' imbagħad dan it- tnaqqis jirriżulta mill-istess ħaġa jew għax il-prodotti agrikoli ma ġabux daqstant prezzijiet kompetittivi fis-suq?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, f'dan il-file m'għandix id-dettalji eżatt ta' dawn l-affarijiet.

Fil-fatt għandi nota li għas-sena 1999 id-dħul kien tela' għal Lm4,400,000, pero' kulħadd jaf li dawn iċ-ċifri m'humiex eżatti.

Jekk l-Onor.

Interpellant irid il-breakdown eżatt, jiena lest li nipprovdihulu.

ĦITAN TAS-SEJJIEĦ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformana kemm-il metru ta' ħitan tas-sejjieħ ġew irranġati bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena mid-dipartiment ta' l- agrikoltura, inkluż il-proġett ta' Chadwick Lakes?

Jista' jagħti l-istess tagħrif għall-perijodu tas-snin 1997 u 1998 separatament?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena id- dipartiment irranġa 556 metru kwadru ta' ħitan tas-sejjieħ.

L- informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant dwar il-perijodu 1997 u 1998 għad trid tinġabar u tingħata f'xi seduta oħra, peress li ma jirriżultax li kienu jinżammu records.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, jien ma nemminx li ma kenux jinżammu records, u anke nista' nikkonfermalu - għax jien attent fuq xogħli u dawn l-affarijiet nafhom - li kienu saru 'l fuq minn 1,000 metru kwadru ta' ħitan tas-sejjieħ.

Pero' kien hemm xi raġuni li dawn ix-xogħlijiet ta' riabilitazzjoni ma baqgħux daqshekk konsistenti?

Għax fl-opinjoni tiegħi jirriżulta li kien hemm tnaqqis fix-xogħol li twettaq.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, id-draft reply li għandi - l-Onor.

Interpellant jafha l-proċedura - saret mill-individwu responsabbli minn dawn l-affarijiet, li ħadem ukoll ma' l-Onor.

Farrugia meta hu kien ministru.

Għalkemm l-Onor.

Membru qed jgħid li kienu jinżammu r-records, ir-risposta hi li f'dawk iż-żmenijiet ma kenux jinżammu records.

Jien xorta waħda nkarigajt lil min huwa fuq dan il-mestier biex jiġbor l- informazzjoni kollha, jekk din teżisti, u malli jkolli l-informazzjoni ngħaddihielu.

ĦAMRIJA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformana kemm-il metru ta' ħamrija ngħatat lill- bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena?

Jista' jagħti t-tagħrif għall-istess perijodu tas-snin 1997 u 1998?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ninsab informat illi bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena tqassmu 5,145 metru kubu ta' ħamrija lill-bdiewa.

Jidher li ma nżammewx records għall-istess perijodu għas-snin 1997 u 1998.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Ma jistax ikun li ma jinżammux records!

Nixtieq niġbed l-attenzjoni tal-Ministru li fil-front page tal-ġurnal "in-nazzjon" kien ġie rrapportat li kienet inġarret xi kwantita' ta' ħamrija għal ċertu prezz.

Allura lanqas din ma tirriżultalu lid-dipartiment?

Għax din irriżultat lill-pubbliku in ġeneral Malti u Għawdxi u konna anke tkellimna dwarha!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Din ir-risposta ġiet drafted minn Anthony Borg u tgħid li fl-ewwel disa' xhur ta' din is-sena ngħataw 5,145 metru kubu ta' ħamrija, jiġifieri roughly qisek għandek tomna raba' b'ħames metri għoli ta' ħamrija.

Din hija l-informazzjoni li għandi hawnhekk u jiddispjaċini ngħidlek li fi żmienek, meta inti kont ministru, ma kenux jinżammu records.

Dak li għandi miktub hawnhekk.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Xi statistika żgur li hemm għax fil-ġurnal ''in- nazzjon'' kien intqal li nġarret kwantita' ta' ħamrija li swiet ċertu prezz.

Allura għandi nifhem li anke d-dipartiment għandu l-informazzjoni dwar kemm ħallas għal dik il-kwantita' ta' ħamrija.

Infakkar lill-Ministru li dik il-ħamrija kienet tinġarr wara li titħammel mill-proġett tar- riabilitazzjoni ta' Wied il-Qlejgħa, u allura bilfors kellna nqassmuha dak iż-żmien.

Jiġifieri tiġix tgħidli li m'hemmx statistika dwarha din!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Jien ma rridx noqgħod nidħol fl-irqaqat ta' dan is- suġġett, pero' nerġa' ngħidlu li hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq area ta' tomna raba' b'ħames metri għoli.

Kien hemm żmien meta kienu nġarru xi 200 metru kubu ta' ħamrija - jista' jkun li m'hijiex l-istess li qed jirriferi għaliha l-Onor.

Membru - li tagħha kien sar il-ħlas.

Għandi idea żgħira li kien hemm storja dwar xi ħamrija li kienet inġarret u kienu tħallsu tant flus għall-ġarr tagħha.

Pero' hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq ammont ta' ħamrija li ngħata lill-bdiewa għal din is-sena u nerġa' ngħid li skond l- informazzjoni li għandi l-bdiewa ngħataw ftit iżjed minn 5,000 metru kubu ta' ħamrija.

WSC - SPIERI TA' L-ILMA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jara li jitwaqqaf kumitat bejn id-dipartiment ta' l- agrikoltura, il-water services corporation, id-dipartiment tad-drenaġġ u r- rappreżentanti tal-bdiewa sabiex tiġi studjata l-problema kbira li hawn f'Malta u f'Għawdex fejn ħafna spieri ta' l-ilma ġieri qed jitħallat magħhom id-drenaġġ?

Dan qed ikun ta' detriment għall-bdiewa li jsaqqu l- uċuħ tar-raba', peress li qed ikollhom jonfqu ħafna flus biex jixtru ilma tajjeb għat-tisqija tal-prodotti.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Id-dipartiment ta' l-agrikoltura m'għandu l-ebda rapporti minn bdiewa dwar drenaġġ li tħallat ma' l-ilma ta' l-ispieri.

Malli jkollna xi rapporti, ninvestigaw il-każ mal-water services corporation u d-dipartment tad-drenaġġ.

Jien naf li l-Onor.

Noel Farrugia jinkwieta li hawn ċertu spieri li huma kkontaminati bid-drenaġġ - u bir-raġun jinkwieta - u dan jgħodd kemm għal dawk li jinsabu fuq l-upper perched aquifer, jiġifieri fuq l-aquifer li hemm taħt Had-Dingli u r-Rabat, kif ukoll dawk li jinsabu fis-sea level aquifer.

Jekk wieħed jgħaddi minn ġol-mini li għandna taħt it-toroq, jinnota ilma ħadrani nieżel minn mal-ħitan.

Dak ġeneralment ikun ilma tad- drenaġġ, li ovvjament joħroġ minħabba leakages fil-katusi, għax bħalma għandna ċertu ammont ta' leakages fil-katusi ta' l-ilma tax-xorb, daqshekk ieħor jista' jkollna leakages fil-katusi tad-drenaġġ.

Huwa veru li għandna ċerti spieri li l-ilma li jittella' minnhom ikun jidher li miegħu hemm imħallat id-drenaġġ - ovvjament il-bdiewa joqogħdu attenti u jikkontrollaw li dan ma jsirx - minħabba r-riħa u l-kulur ta' l- istess ilma u jekk tanalizzah tkun tista' tikkonferma.

Fil-fatt għandna diversi boreholes li kienu saru illegalment pero' li ġew legalizzati fi żmien meta sieħbi l-Onor.

Noel Farrugia kien ministru u hemm uħud minn dawn li jkollhom ukoll livell għoli ta' nitrates peress li jidħol ġo fihom l- ilma tad-drenaġġ.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Il-Ministru qed jgħid li m'għandux rapporti pero' qed jgħid li jaf bil-problema u li se jitkellem meta jasallu r-rapport mingħand il-water services corporation.

Imma bir-rispett kollu, m'ilux għamilt mistoqsija fuq l-ispiera ta' Sonok, illi hija parti li ma kenitx mniġġża bid-drenaġġ.

Hemm ukoll il-problema Tal-Qammieħ u allura għandi nifhem - mhux biex noħloq polemika - li din is-sitwazzjoni tenħtieġ li tiġi indirizzata.

Jiena nifhem li l-Ministru ma jista' jagħmel xejn, pero' żgur li hemm bżonn li ngħollu l-kejl ta' l-infurzar u tal-management li teħtieġ din il-problema f'pajjiżna.

Nerġa' ngħid li jien m'iniex qed inwaħħal fil-Ministru jew qed ngħid li qed jaħbi xi ħaġa, pero' dawn huma affarijiet li ħadd ma jista' jinnegahom.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Meta bidwi jinduna li l-ilma li jkun qed itella' mill- ispiera jkun fih xi rwejjaħ tad-drenaġġ għandu żewġ options; jew jissiġilla l-istess spiera bil-concrete u ma jtellax ilma minnha ...

(Interruzzjonijiet) Pero' hemm min ma jkunx lest li jinformana għax jibża' li jinqatagħlu s-sors ta' l-ilma imma mbagħad issib nies li jkunu ġenwini u jinformawna.

Ovvjament fejn ikollok spiera li minnha ttella' ilma tax- xorb, dawn jingħalqu u jiġu ssiġillati.

Safejn naf jien, meta kont responsabbli minn dan il-qasam, kull meta kien ikollna xi spiera li mill-analisi kien jirriżulta li l-ilma jkollu livell għoli ta' nitrates u elementi oħra, l-ispiera kienet tiġi ssiġillata u ma jibqax jittella' ilma minnha.

Pero' wieħed irrid ipoġġi saqajh ma' l-art u jirrealizza li l-ebda bidwi li għandu borehole biex isaqqi minnha ma jieħu gost li dak is-sors ta' l-ilma jispiċċa.

Jien inħeġġeġ lill-bdiewa biex fejn ikun hemm każi bħal dawn jiġu minn rajhom u jinformaw lil min huwa responsabbli ħalli tingħata l-aħjar attenzjoni u dik il-problema tkun tista' tiġi rranġata.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Allura bl-agri-ecological survey, jiġifieri barra li nagħmlu analisi tal-karatteristika tal-ħamrija nagħmlu wkoll analisi tal- kwalita' u l-livell ta' l-ilma, ma jirriżultax jekk l-ilma jkunx ikkontaminat?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Li nista' ngħid hu li anke f'dan l-aspett il- ministeru tal-biedja għandu jkun attrezzat aħjar peress li ġaladarba llum ir-reġistrazzjoni ta' l-ispieri kollha li hawn fil-pajjiż hija obbligatorja, tibda ssir l-analisi fuqhom kollha.

MR SPEAKER: Grazzi.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru Bonnici.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomici): Mr Speaker, f'isem il-Viċi Prim Ministru nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar indirizzi affettwati minn proġetti li se jsiru ta' slum clearance, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

KUMITAT TA' PROVVISTA

ESTIMI ĠENERALI 2001

IS-SITT JUM STABBILIT

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Michael Bonnici, President tal-Kumitati, jippresjedi.

THE CHAIRMAN: Skond il-Mozzjoni Nru 172 tas-17 ta' Novembru 2000, il-ħin tad-diskussjoni tal-lum għandu jieħu żewġ seduti bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema tal-gvern u kelliema ta' l-oppożizzjoni, bil-gvern jieħu s- seduta ta' llejla.

Nistieden issa lill-Ministru biex, jekk jogħġbu, iressaq ir-riżoluzzjonijiet tiegħu.

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Mr Chairman, se nressaq dawn ir-riżoluzzjonijiet:

VOT 37 - MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 11,955,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 37 - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas- sena 2001.

VOT 38 - POLITIKA EKONOMIKA

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 744,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 38 - Politika Ekonomika, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2001.

VOT 39 - KUMMERĊ

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 1,181,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 39 - Kummerċ, kif dettaljata fl- Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2001.

VOT 40 - STATISTIKA

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 1,307,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 40 - Statistika, kif dettaljata fl- Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2001.

VOT 41 - KONSUMATUR U KOMPETIZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 448,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 41 - Konsumatur u Kompetizzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2001.

VOT VIII - MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 29,556,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot VIII - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas- sena 2001.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

John Attard Montalto.

ONOR.

JOHN ATTARD MONTALTO: Mr Chairman, nipproponi din l-emenda:

Personal Emoluments

Item 11 - Holders of Political Office

Ħassar iċ-ċifra "Lm 39,835" u ssostitwixxi minflok iċ-ċifra "Lm 39,834".

Delete the figure "Lm 39,835" and substitute therefor the figure "Lm39,834".

THE CHAIRMAN: Rimarki?

L-Onor.

Attard Montalto.

ONOR.

JOHN ATTARD MONTALTO: Mr Chairman, jien beħsiebni naqsam id- diskors tiegħi fi tnejn, parti għal dawk l-affarijiet li ma tantx ikollna opportunità niddiskutu fil-parlament< u l-parti l-oħra għall-oqsma ta' l- industrija u tal-manifattura.

Nibda biex ngħid li meta aħna konna fil-gvern kellna slogan li kien jgħid li l-mutur ta' l-ekonomija għandu jkun il-privat.

Dan kien proprju għaliex jidher ċar li l-gvern għandu sehem kbir wisq fl-ekonomija tal-pajjiż.

Għandu sehem direttament bil- ħafna nies impjegati miegħu, bil-ħafna xogħlijiet kapitali, u mbagħad għandu faxxa tal-privat li tiddependi minnu peress li din tieħu xogħol mingħandu, li hija parteċipazzjoni indiretta.

Barra dan, il-gvern jipparteċipa b'mod dirett fl-ekonomija tal-pajjiż permezz ta' l-azjendi, tal-korporazzjonijiet u tal-kumpanniji tiegħu.

Waħda minn dawn l-azjendi hija l-freeport li huwa wieħed mill-akbar investimenti li Malta qatt għamlet.

M'hemmx għalfejn ngħid li llum il-freeport igawdi l-post ewlieni fost l- affarijiet li nqisuhom importanti għall-ekonomija ta' pajjiżna.

Il- freeport mhux biss huwa importanti għaliex jagħmel ix-xogħol ta' trasbord, imma wkoll għaliex permezz tiegħu l-industriji Maltin tista' tgħid li huma komunikati ma' aktar minn mitt port madwar id-dinja.

Meta aħna konna fil- gvern bdejna ninnegozjaw sabiex il-freeport ta' Malta jinkera lil investituri minn Singapore.

In-negozjati kienu daħlu fil-fond tant li anke kienu bagħtu team qawwi biex jagħmlu due diligence ta' din l-azjenda.

L-idea tagħna kienet li permezz ta' dan il-ftehim insiru parti minn azjendi strateġiċi mhux biss fil-Mediterran imma fid-dinja kollha.

Il-firxa tal- freeport ta' Malta kienet se titwessa' filwaqt li ssir parti mill-akbar chain ta' freeports li kienet teżisti.

Meta mbagħad inbidel il-gvern, kien hemm informazzjoni li l-port authority ta' Singapore ma baqgħetx interessata aktar li tikri l-freeport.

Kif smajna fil-budget debate tas-sena l-oħra, il-gvern beda jimxi fi triq oħra u l-freeport kellu jiġi privatizzat din is-sena.

Nafu wkoll li nqalgħu xi ntoppi, iżda n-negozjati għadhom għaddejjin.

Dwar dan forsi l- ministru jinformana aktar tard.

Li nafu s'issa hu li hemm il-ħsieb li l- freeport ta' Malta jiġi privatizzat is-sena li ġejja.

Meta wieħed ikun se jipprivatizza l-port ewlieni ta' Malta irid joqgħod attent mhux biss għal dak li għandu x'jaqsam mat-trasbord, imma anke għall-handling ta' u għall- esportazzjoni ta' l-istess cargo.

Importanti li wieħed ma jorbotx din l- azjenda ma' xi operatur ta' vapuri għaliex, jekk jagħmel hekk, ikun qiegħed jitfa' kollox u jieħu r-riskju kollu ma' dik il-linja.

M'hemm xejn ħażin li l-freeport juża linji differenti, għax hemm diversi linji li jistgħu jingħataw l-opportunità biex jipparteċipaw.

Anzi jien naħseb li tkun ħaġa pożittiva.

Wieħed irid joqgħod b'seba' għajnejn meta jiġi biex jipprivatizza ġojjel bħal dan.

Tajjeb wieħed jgħid li meta l-partit Laburista kien fil-gvern konna lħaqna record fin-numru ta' containers ta' 20 pied li daħlu fil-freeport, għaliex konna lħaqna ċ-ċifra antiċipata sentejn qabel iż-żmien.

Dan awgura tajjeb għall-mod kif konna qegħdin immexxu, iżda jidher li r-rata ta' espansjoni ma nżammitx u ġiet rallentata.

Tajjeb li l-ministru jispjega jekk kienx hemm xi raġuni partikolari għal dan.

Għax fil-freeport ma jsirx biss it-trasbord, imma hemm żewġ investimenti oħra, waħda minnhom hija l- oil tanking.

Meta konna fil-gvern, aħna konna bdejna ninnegozjaw ma' l-oil tanking sabiex din tinvolvi ruħha aktar fis-sistemi ta' enerġija fil-port ta' Marsaxlokk.

Fil-port ta' Marsaxlokk hemm diversi azjendi u l-oil tanking kienet interessata li tinvolvi ruħha direttament sabiex ikun hemm aktar ko- ordinazzjoni bejniethom.

Per eżempju, kien hemm maħsub li jsir pipeline taħt l-ilma bejn l-oil tanking li qiegħda fix-xifer tal-freeport u Delimara.

Din kienet lesta wkoll li tiżmantella t-tankijiet tal-gass a spejjeż tagħha - minħabba l-ambjent u l-periklu - u tpoġġihom fil-barriera li kienet saret ħdejn il-freeport minn fejn inġab il-materjal, jew parti minnu, biex inbena l-istess freeport.

Naf li l-gvern Nazzjonalista kompla b'dawn id-diskussjonijiet wara li ħa l-amministrazzjoni f'idejh fl-1998 u jkun interessanti kieku wieħed jinforma lill-Kamra jekk l-iżvilupp baqax għaddej jew waqafx għal kollox.

Kumpannija oħra hija dik tal-warehousing.

Meta konna fil-gvern il- warehouses li kien hemm fl-area tal-freeport kienu chock-a-block u kellna domanda aktar milli kien hemm post. Għalhekk ippjanajna li nibnu għaxar warehouses oħra ta' daqs enormi, iżda jidher li dan il-pjan miet fuq ommu.

L-idea tagħna kienet waħda kemmxejn ambizzjuża fis-sens li konna qegħdin inżommu taħdidiet mal-linja nazzjonali taċ-Ċina sabiex huma jużaw lil Malta mhux għat-trasbord biss, jekk hu possibbli, imma biex il-prodotti tagħhom ikunu showcase f'pajjiżna u aħna, minflok nitħallsu b'kera, nibdew nitħallsu skond il-bejgħ ta' dawn l-oġġetti.

Aħna kkalkolajna li l-qligħ għall-pajjiż kien se jkun sostanzjali, ferm akbar milli wieħed juża l- metodu tradizzjonali tal-kera.

Jidher li din l-idea tpoġġiet fuq l-ixkaffa minħabba l-intenzjoni tal-privatizzazzjoni tal-freeport.

Mr Chairman, l-istess jista' jingħad dwar it-taħdidiet li kien hemm mal- linja taċ-Ċina li m'għandix dubju li eventwalment se jkollha l-akbar flotta fid-dinja.

Aħna għandna l-iżvantaġġ li għalkemm qegħdin ftit mili 'l bogħod mit-traġitti prinċipali tal-vapuri, u meta dawn jiġu l-freeport ma jkollhomx għalfejn idawru r-rotta tagħhom b'wisq mili, aħna m'aħniex parti mill-kontinent Ewropew.

Allura ħafna drabi, meta jkun hemm it-trasport għall-Ewropa - u hawn qed nirriferi speċifikament għall-mod kif taħdem il- linja Ċiniża - huma jmorru direttament fil-kontinent.

Għalhekk inħolqot l- idea - u tajjeb infakkar li l-ftehim ta' ko-operazzjoni kien ġie ffirmat meta kien hemm gvern Laburista - li l-freeport jipparteċipa f'port ieħor fuq il-kontinent, dak ta' Brindisi.

Jidher ċar li l-freeport kompla f'din id-direzzjoni u meta nara affarijiet ta' kontinwità fl-isfera ekonomika jien napprezzahom għax nifhem li din hija xi ħaġa essenzjali għal dik li hija kunfidenza kummerċjali.

Il-gvern jipparteċipa wkoll b'mod dirett permezz tal-kumpannija MIMCOL.

Meta aħna konna fil-gvern konna qegħdin naraw l-investimenti li l-gvern għandu f'din l-azjenda biex inkejlu jekk humiex strateġiċi jew le, ħalli mbagħad niddeċiedu għandniex nilliberalizzaw jew jipprivatizzaw Nieħdu eżempju wieħed.

Il-Medserv konna pprivatizzajnieha kompletament.

In- negozju tal-casino ġie liberalizzat.

Il-MIMCOL għandha diversi kumpanniji oħra importanti.

Waħda minnhom hija s-Sea Malta.

Naf li sar investiment fis-Sea Malta li qiegħed jiġi realizzat permezz ta' dan il-vapur li nxtara.

B'danakollu nħoss li kienet tkun ħaġa tajba kieku wieħed jiġi nformat x'inhuma l-prospetti għal din il-linja u l-linja l-oħra tal-Med Feeder li għandha investiment fiha.

Meta konna fil-gvern kien hemm investitur Ażjatiku li kellu interess kbir li jinvesti fis-Sea Malta.

Dak iż-żmien aħna bdejna nanalizzaw kemm din kienet importanti bħala asset strateġiku għal pajjiżna.

U wieħed ikun grat lejn il-ministru jekk kemm-il darba jinformana jekk kienx hemm xi żviluppi f'dawn it-taħdidiet.

Kumpannija oħra importanti li nħolqot ma' l-iżvilupp ta' Marsaxlokk hija t-Tug Malta.

Din toffri servizzi tajbin, prezzijiet kompetittivi, fost l- orħos li jeżistu madwarna.

Tajjeb li wieħed jirrealizza li meta nfetaħ il- port ta' Marsaxlokk ix-xogħol ta' din il-kumpannija kiber b'mod enormi, għalhekk għandna bżonn investiment għax biex wieħed jixtri t-tugs irid ħafna flus.

Fl-istess ħin, huwa essenzjali li aħna noffru servizz li jkun effiċjenti.

Kumpanniji oħrajn li l-gvern huwa direttament involut fihom huma dawk li għandhom x'jaqsmu mal-qmuħ u ċ-ċereali, li huma l-uniċi żewġ prodotti li għadhom b'sistema li tixbah lil dik tal-bulk-buying.

Kien hemm il-ħsieb li l-Medigrain u l-Kordin grain silos jiġu amalgamati.

Il-gvern Laburista kellu l-problemi bil-grain silos f'Kordin kif kellu wkoll il-gvern preċedenti Nazzjonalista.

Sadanittant sar investiment u l-utilità tagħhom baqgħet żgħira għax meta kienu nbnew il-prezz taż-żejt kien għoli, u allura t-trasbord taċ-ċereali u l-qamħ kien jagħmel sens.

Wara li l-prezz taż- żejt niżel dawn ma setgħux jaħdmu to capacity.

Illum il-prezz taż-żejt reġa' għola, għalhekk ikun interessanti jekk wieħed jesplora kif jista' jiżviluppa dan il-qasam.

Jiena m'iniex se noqgħod nidħol f'kumpannija, kumpannija, għaliex hemm diversi.

Imma jekk il-ministru fid-diskors tiegħu jinformana fuq xi kumpanniji oħrajn u fejn waslu - bħal Chambrai u oħrajn - wieħed żgur li jieħu gost jisma' uffiċjalment x'inhu jsir.

Dan qed ngħidu għaliex għandna naqra ta' anomalija kif niddibattu l-affarijiet fil-parlament fejn jidħlu ċerti entitajiet, bħall-Enemalta.

Dawn għandhom dibattitu għalihom, imbagħad entitajiet importanti bħall-freeport u l-MIMCOL m'għandhomx seduta partikolari ddedikata għalihom, allura wieħed ikollu jistenna l-budget biex jitkellem dwarhom.

Fi żmieni kellna wkoll id-dipartiment ta' l-industrija, li issa prattikament huwa xolt - forsi ġie ristrutturat - u r-raġuni li ngħatat hija li l-funzjonijiet tiegħu tnaqqru.

Mr Chairman, ilna s-snin nitkellmu u niddiskutu li għandna jkollna laboratorju u kienet ittieħdet deċiżjoni dwar dan.

Ilkoll nafu li l- uffiċċju ta' l-istatistika kien qiegħed jaħdem b'diffikultà kbira minħabba nuqqas ta' riżorsi umani u kultant minħabba nuqqas ta' ko-operazzjoni min- naħa ta' l-industrija.

Hemm il-qasam tal-levies li kulħadd jaf li llum jew għada kien se jispiċċa, imma fi żmien il-gvern Laburista konna se nagħtu aktar nifs għax konna qed ngħidu li għandu jispiċċaw fuq medda ta' seba' snin.

Iżda l-gvern preżenti mexa fuq medda ta' tliet snin f'dawk li huma levies industrijali.

Allura meta wieħed jara dipartiment li l-funzjonijiet tiegħu kienu se jibdew jitnaqqru, bilfors li kellu jaħseb biex dan id- dipartiment jingħata rwol ġdid.

U x'kien ir-rwol li jiena kont issuġġerejt?

F'Malta għandna tradizzjoni qawwija ta' crafts u l-idea kienet li dan id- dipartiment ikun iddedikat għal dan il-għan.

Postijiet fejn isiru dawn il- crafts, bħal Ta' Dbieġi f'Għawdex u Ta' Qali kellhom jiġu direttament taħt dan id-dipartiment li kellu jattrezza ruħu sabiex ikun jista' jiffoka sew fuq dan il-qasam.

Ħafna drabi l-crafts f'pajjiżna, peress li parti minnhom kienu jaqgħu taħt id-dipartiment ta' l-industrija u parti taħt l-MDC kellhom ċerti problemi, kif jidher li għad għandhom sal-lum dawk li hemm f'Ta' Qali.

Min hu responsabbli għandu jara li jsir crafts village kif inhu xieraq bla dewmien, l-ewwelnett għax huwa importanti li ċerti crafts inżommuhom ħajjin, u t-tieni nett anke minħabba l-qasam turistiku.

L-MDC għandha diversi rwoli importanti, imma fost l-iktar importanti huwa dak ta' investment promotion.

Għandha wkoll ir-rwol tal-management of industrial estates.

Kellha wkoll ir-responsabbiltà tal-crafts village li għadni kemm semmejt, u l-micro industry estate ta' Ħal Luqa li fi żmienna konna qegħdin niżviluppawh u li għadu jiżviluppa - ħaġa pożittiva għax turi ċerta kontinwità.

Aħna konna qassamna plots fil-qasam ta' Ħal Far, imma milli jidher ittieħdet xi deċiżjoni differenti, għaliex għadu ma bediex ix- xogħol.

Imbagħad għandek l-industrial estates il-kbar, bħall-Marsa, Bulebel, ix-Xewkija u San Ġwann.

Ma' dawn wieħed jista' jżid l-industrial estates f'postijiet privati, bħal dak ta' ħdejn Ħal Qormi.

U tajjeb li ġew ivvotati somom ta' flus biex dawn jiġu żviluppati.

Iżda jiena naħseb li trid tittieħed deċiżjoni dwar il-funzjoni ta' l-MDC li hija responsabbli mill-kostruzzjoni tal-fabbriki, kif ukoll mill- manutenzjoni tagħhom.

Issa aħna nafu li waħda mill-iżjed inċentivi attraenti f'pajjiżna hija l-prezz irħis li wieħed joffri fabbriki b'kera jew b'ċens lill-industrijalist.

Jien ngħid li jkun pass għaqli kieku din il-funzjoni tiġi separata kompletament mill-investment promotion.

Forsi ssir xi entita' ġdida li tkun self-sufficient peress li l-firxa ta' artijiet li jaqgħu taħt l-MDC m'hijiex żgħira.

Jien naħseb li b'dan il-mod l-MDC nnifisha tkun tista' tiffoka aħjar fuq l-investment promotion.

Għax anke jekk tara n-numru ta' mpjegati li hemm fl-MDC konnessi ma' l- investment promotion u mal-management of estates, biex ngħid hekk, issib li hemm skwilibriju kbir.

U dwar dan inħossni żgur li m'għandux ikun hemm diżgwid.

Dan l-aħħar tkellimna wkoll - f'aġġornament jekk m'iniex sejjer żball - dwar iż-żieda fl-esportazzjoni.

Għalkemm wieħed jieħu pjaċir jara li l- pajjiż ikun qiegħed jiżviluppa billi jtejjeb l-esportazzjoni tiegħu, irridu nammettu li l-esportazzjoni ġejja prinċipalment minn qasam wieħed, li kultant jiġi definit - bħal fi news release 81 ta' l-2000 - taħt machinery and transport equipment.

Hawnhekk jidher ċar li fabbrika waħda partikolari, ST Microelectronics - mhux waħedha imma in partikolari - qiegħda tikkontribwixxi b'mod qawwi imma żbilanċjat għaż-żieda fl- esportazzjoni.

Biex nieħu eżempju, fil-qasam ta' l-ikel kien hemm żieda ta' 1.7% meta tikkompara s-sena 2000 mas-sena 1999, waqt li fil-machinery and transport equipment kien hemm żieda ta' 184%.

Jiġifieri jeżisti skwilibriju kbir bejn oqsma differenti ta' l-industrija, bħalma huma l- beverages and tobacco, crude materials, chemicals u oħrajn, u dan il-qasam ta' machinery and transport equipment.

Huwa importanti li wieħed ikompli jespandi l-qasam tal-microelectronics għaliex din hija tip ta' industirja tajba għal pajjiżna, imma min-naħa l-oħra rridu nifhmu li jkun tajjeb li niddiversifikaw kemm jista' jkun, sabiex ma norbtux il-karru tagħna ma' azjenda waħda, kif fil-fatt għamilna b'mod ġenerali fl-ekonomija tal- pajjiż.

L-ekonomija tal-pajjiż m'għandhiex tiddependi la mit-turiżmu, la mis- servizzi u lanqas mill-industrija biss, imma jaqblilna li din il-firxa tiġi applikata wkoll fejn tidħol kull tip ta' manifattura.

Bħalissa l- industrija f'pajjiżna għaddejja minn fażi importanti.

Kulħadd jaf u japprezza li l-manifattura għal pajjiżna għandha importanza kbira, u jiena nawgura li l-gvern preżenti jagħtiha l-istess importanza li kien jagħtiha l- gvern Laburista.

Għal raġunijiet ovvji l-gvern Laburista kien jagħti importanza lill-manifattura daqs l-aspetti l-oħra ta' l-ekonomija.

Hemmhekk għandek il-kontribut ewlieni għall-GDP għaliex in-numru ta' impjegati fil-manifattura jlaħħqu 'l fuq minn 30,000.

Il-manifattura hija parti mit-tessut ta' l-ekonomija tal-pajjiż u għalhekk din għandha tiġi żviluppata.

Dan jista' jseħħ billi naraw il-vantaġġi li għandna u nipprovaw nisfruttawhom kemm jista' jkun.

Meta investitur jiġi biex jiddeċiedi fejn se jinvesti jqis tliet affarijiet prinċipali.

L-ewwelnett jara li fil-pajjiż ikun hemm stabilità politika għax, jekk jinvesti f'post fejn m'hemmx stabilità politika, l- investiment li jkun ħareġ jista' jitilfu.

It-tieni nett, investitur jara li jkunu available ir-riżorsi umani, il-ħaddiema li huma ta' ċertu livell kif huma f'pajjiżna.

Fl-aħħarnett jara s-sitwazzjoni tat-taxxa għall- investiment tiegħu.

Biex pajjiżna jippromwovi l-industrija għamel diversi liġijiet, l-aħħar waħda kienet l-IDA ta' l-1998 li kienu saru diversi emendi għaliha.

L-aħħar emendi li saru kienu fl-1997 li ppromwovejthom jiena.

Kien hemm inċentivi marbutin ma' l-esportazzjoni u ma' l- investiment, fosthom is-soft loans, training grants u factory space li kien irħis.

Riċentement il-ministru ppubblika liġi ġdida li ser temenda l-IDA u sirna nafu li filwaqt illi ċerti partijiet importanti se jinbidlu, oħrajn se jinżammu.

Skond l-istess gvern l-inċentivi se jservu sabiex jiżdied l- investiment.

Se jkun hemm anke innovazzjoni teknoloġika u żvilupp ta' labour force li huwa skilled.

Issa meta wieħed iqabbel il-liġi li kellna mal-liġi kif ġejja u kif din qiegħda tiġi promoted, jiddubita kemm bil-liġi l-ġdida se jiġi aktar investiment.

U nispjega għaliex iżjed 'il quddiem.

Il-liġi li għandna quddiemna se tinbidel sa ċertu punt f'dik li ngħidulha an enabling act fejn, permezz ta' legal notices, il-ministru se jkun jista' jintroduċi regolamenti jew jemendahom.

Ir-raġuni li qiegħed jagħti l-gvern hija biex ikun hawn aktar flessibilità.

Normalment f'ċerti oqsma jaħdmu l- enabling acts, imma f'dan il-qasam ma nafx kemm hu għaqli li nintroduċu sistema simili.

Huwa veru li kollox jiddependi mill-mod kif titħaddem.

Il- ministru jista' jdaħħal skemi ġodda ta' inċentivi u jekk dawn jirriżultaw pożittivi, allura l-liġi tkun inħadmet tajjeb, imma jekk dawn jirriżultaw fin-negattiv, żgur li wieħed jirrealizza kemm kien ikun aħjar kieku dawk l- iskemi ġew diskussi fil-parlament fejn kulħadd seta' jagħti l-kontribut tiegħu.

Jiena nemmen li anke fejn jidħlu l-legal notices, tista' ssir ukoll diskussjoni dwarhom f'din il-Kamra.

Il-liġi titkellem fuq legitimate expectations u tirriferi għal intrapriżi li diġà jeżistu u li qegħdin jibbenefikaw jew jistgħu jibbenefikaw minn dak li l-liġi, kif inhi llum, diġà qiegħda toffrilhom.

F'dawk li huma inċentivi ta' taxxi, dawn se jkollhom l-opportunità li jżommu l-benefiċċju preżenti.

Dan ifisser li hawn qegħdin nerġgħu naraw kontinwità tal-liġi kif saret fl-1997, fejn dawk il-kumpanniji li jiddeċiedu li jespandu f'Malta - u kien hemm diversi, fosthom l-ST Microelectronics - ikunu jistgħu jibqgħu jibbenefikaw u jindunaw li dak li ppjanaw se jibqa' on target.

Iżda se tingħata wkoll opportunità għal min irid jaqa' taħt skemi oħrajn.

Il-liġi se tneħħi d-distinzjoni bejn dawk li huma export oriented u dawk li m'humiex.

Dan huwa fattur pożittiv u nista' ngħid li meta aħna konna nitkellmu mal-constituted bodies konna diġà wrejniehom l-intenzjoni li għandu jkun hemm tibdil fil-liġi f'dan is-sens.

Semmejt il-constituted bodies biex wieħed ikun jista' jivverifika jekk dak li qed ngħid hux minnu jew le u mhux għax bħalissa qed insemmu din il-liġi.

Il-liġi tagħmel distinzjoni importanti bejn dak li ssejjaħ target sectors u n-non target sectors.

It-target sectors huma dawk l-affarijiet manifatturati li l-gvern jixtieq jara l-espansjoni u l-promozzjoni tagħhom, li huma l-machinery and equipment, ir-rubber and plastics, l-optical instruments, il-pharmaceuticals, l-electronic goods, u hemm xi oħrajn.

Il- gvern qed jgħid li dawk li jaqgħu taħt dawn it-target sectors se jkollhom taxxa ta' 5% għall-ewwel seba' snin, ta' 10% għat-tieni sitt snin, ta' 15% għall-ħames snin ta' wara, u mbagħad it-taxxa tkun skond dak iż-żmien partikolari.

Mr Chairman, jekk l-ammont ta' fabbriki ġodda li ġew f'dawn is-sentejn kien negliġibbli - u fil-maġġoranza tagħhom kienu kważi fabbriki li ġew approvati fi żmien il-gvern Laburista ta' bejn l-1996 u l-1998 - allura kif issa se nimponu taxxa meta nafu li, għalkemm kellna liġi li kienet toffri ċerti inċentivi fuq l-esportazzjoni, xorta kien daqstant diffiċli biex jinġieb investiment barrani minħabba l-kompetizzjoni qawwija mill-pajjiżi ta' l-Ewropa ċentrali peress li dawn għandhom il-pakketti tagħhom?

Barra dan, illum ma rridux ninsew li għandna kompetizzjoni wkoll mill-pajjiżi ta' l-Afrika ta' Fuq, bħalma huma t-Tuneżija u l-Marokk, għalkemm l-ST Microelectronics għandha żewġ fabbriki l-Marokk.

Biex wieħed ikun anke konsistenti jrid jgħid li se jingħataw investment credits ukoll.

Għall-kbar dawn se jkunu ta' 50% filwaqt li għaż-żgħar se jkunu ta' 65% bħala massimu.

S'issa semmejt x'inhuma t-target sectors li l-gvern qed jippromwovi, imma mbagħad hemm ukoll dawk li jgħidulhom in-non-target sectors.

Fil-fatt, din id-distinzjoni ssir u taqsam l-industrija fi tnejn.

Fejn qabel l- industrija kienet maqsuma bejn export oriented u non-export oriented, illum din tinqasam bejn it-target sectors - dawk is-setturi li l-gvern jixtieq jippromwovi għaliex identifikahom li huma aktar adattati għall-pajjiż - u n- non target sectors.

Issa fil-każ ta' dawn hemm il-ħsieb li tiżdied il- value added eliġibbli għal taxxa ridotta ta' income tax, fuq il-profit increment li tiġi kkalkolata skond formola fl-istess liġi.

Se jingħataw ukoll investment allowances u reduced tax rate on reinvested profits li l- massimu jkun - u dan l-investiment allowance li jinsab fil-liġi se tiżdied - sa 50% fuq plant and machinery u 20% għall-industrial building structures.

Mela, din l-aħħar parti li għadni kemm semmejt li tifforma parti mil-liġi kif inhi, se tiġi amplifikata.

Illum kulħadd japprezza l-importanza tas-small and medium enterprises.

Il-liġi fil-fatt tirriferi għall-SMEs speċifikament u jidher li l-mod kif dawn ġew deskritti saru biex ikunu in line mal-politika jew mal-policies li hemm fl-EU.

Wieħed dejjem jistenna li l-għajnuna li tingħata lill-SMEs għandha tkun akbar minn dik li tingħata lill-kbar ħalli wieħed iħeġġiġhom, u fl-istess ħin jgħinhom biex jiżviluppaw dejjem aktar.

Wieħed ma jridx jinsa lanqas lill-industrija ċ-ċkejkna li timpjega ftit nies fejn, fil- fehma tiegħi, hemm ukoll lok għal added incentives.

Aħna konna għamilna l-IPSE - u dwar dan probabbilment se jitkellem aktar tard iktar fid-dettall il-kollega tiegħi - imma l-liġi tikkomprendi anke sistema ta' protezzjoni akbar meta dawn jitħallsu għal xogħolhom minn debituri ħafna akbar minnhom.

Iżda wieħed għad irid jara kemm din se tirnexxi għax hemm ukoll dak li jissejjaħ discounting.

Dan ifisser li inti tmur f'bank u tipprova tbigħlu dak li jkollok tieħu, però l-bank minflok li jagħtik lira b'lira, jagħtik forsi 90c jew 80c għal kull lira.

Għalhekk għedt li ħaġa bħal din wieħed irid jara kif se tiżviluppa.

L-importanti li l-inċentivi li kien hemm fl-IDA dwar training u job creation ikunu ndukrati u żviluppati sabiex ikunu jistgħu jħallu l-frott fl-ekonomija tal-pajjiż.

Rimarka oħra li nixtieq nagħmel hija dwar is-soft loans li jidher li se jispiċċaw, fis-sens li se tinbidel is-sistema.

Se jkollok interest subsidiaries u se jkollok loan guarantees simili għal kif kien sar għall- industrija ż-żgħira.

Imbagħad għandek ukoll qasam ieħor li huwa indikat li se jsir għalkemm donnu li mhux se jiġi attivat għalissa.

Dan huwa l-qasam tal-grants li kienu parti mill-qasam industrijali ta' pajjiżna fis-snin sittin, iżda minn dak iż-żmien 'l hawn bdew jiġu phased out.

Ir-raġuni kienet li meta saret analiżi tal-grants instab li jkun aħjar jekk dawn jispiċċaw.

B'danakollu, forsi hemm il-ħsieb li dawn jerġgħu jiddaħħlu għaliex pajjiżi kompetituri tagħna għandhom sistemi li jistgħu jinkorporaw tip ta' grants anke b'mod indirett.

Sadanittant, jiena xorta waħda nissuġġerixxi lill-gvern biex joqgħod attent ħafna kif juża dawn il-grants, għaliex dawn jistgħu jagħtu lok għal xi abbużi.

Jista' jkun hemm min jipprova jieħu l-grants mingħajr ma jkollu tassew l-intenzjoni li jiżviluppa l-industrija tiegħu.

Issa se ngħid xi ħaġa dwar l-industriji t'Għawdex li forsi għandhom xi ftit żvantaġġ peress li hemm il-baħar jifridna.

Min-naħa l-oħra, meta titkellem ma' investituri li għandhom xi azjenda f'Għawdex, dawn ifaħħru ħafna l-ħaddiema Għawdxin għall-mod kif iġibu ruħhom u għall-mod kif japplikaw l-iskills li għandhom.

Għalhekk jiena ċert li jekk ikun hemm inċentivi addizzjonali biex jiġi faċilitat l-investiment f'Għawdex, dan għandu jkun pass pożittiv ħafna.

Nikkonkludi billi nagħmel riferenza għall-industrija u l-Ewropa.

Kif kulħadd jaf, jekk kien hemm qasam li aħna konna qegħdin naħdmu biex ikollna rabta ma' l-Ewropa, dan kien proprju fil-qasam ta' l-esportazzjoni u importazzjoni ta' prodotti industrijali.

Aħna għamilna ħilitna kollha biex jintlaħaq ftehim ma' l-Unjoni Ewropea dwar il-free trade għaliex jekk wieħed jara l-persentaġġi ta' l-esportazzjoni u ta' l-importazzjoni mill- Ewropa, malajr jinduna kemm ftehim simili jiggarantixxi biex il-prodotti tagħna jinbiegħu fl-Ewropa u viċe versa mingħajr ma jinqala' xkiel bla bżonn.

U din l-integrazzjoni industrijali bejn l-Ewropa u Malta kienet żgur pass fid-direzzjoni t-tajba għaliex il-pajjiż kien se jibbenefika ħafna minnha.

Fl-istess ħin, ma kenux se jiġu imposti ċerti obbligazzjonijiet li llum pajjiżna se jkollu jagħmel, jekk isir membru sħiħ ta' l-Ewropa.

Waħda mill-affarijiet li żgur qiegħda tinkwieta lill-industrijalist Malti hija t-taxxa li tiġi imposta fuq materja prima li ma tiġix mill-Ewropa.

Filwaqt li issa l-industrijalist jista' jibbenefika minn tariffa ridotta, skond il-liġijiet ta' pajjiżna, u jipproduċi dak li qiegħed jimmanifattura bil-materja prima skond il-prezz li jġibha, jekk nidħlu bħala membru sħiħ dawn l-affarijiet ma jibqgħux isiru.

Irrid infakkar lill-kollega tiegħi li ħafna mill-fabbriki Tedeski kienu ġew Malta mhux biss għaliex Malta dak iż-żmien kienet post fejn il-ħlas għall-ħaddiem ma kienx għoli daqs ta' postijiet oħra fl-Ewropa, imma wkoll minħabba l-fatt li kien hemm din l-eżenzjoni ta' taxxa fuq materja prima kemm-il darba din tiġi riesportata.

Hawnhekk wieħed irid joqgħod attent ħafna għax dan huwa fattur li bl-ebda mod m'għandu jiġi injorat.

Hemm fatturi oħra li huma importanti, imma wieħed ma jistax jidħol fihom fid- dettall għaliex dan il-qasam kellna opportunita' niddiskutuh f'diversi dibattiti oħrajn.

Kif għedt fil-bidu, jien ipprovajt nikkonċentra fuq oqsma li ma kellniex u ma jkollniex l-opportunità niddibattuhom, bħall-freeport u investimenti oħra tal-poplu, filwaqt li t-tieni parti tad-diskors tiegħi ikkonċentrajtu dwar is-sitwazzjoni preżenti li għandna fix-xena tal-manifattura, ta' l- industrija u dwar il-liġi l-ġdida li qiegħda tkun promossa f'dan il- parlament.

Nirringrazzjak.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Louis Buhagiar.

ONOR LOUIS BUHAGIAR: Mr Chairman, kull sena niġu hawnhekk u nintalbu napprovaw l-estimi għas-sena d-dieħla, dak li jissejjaħ il-budget.

Il- budget huwa eżerċizzju ta' tmexxija serja, u biex tmexxi serjament trid tara kif taħdem u ssolvi l-problemi b'mod differenti.

Ovvjament il-budget irid jagħti direzzjoni ekonomika lill-pajjiż u jara li f'dak kollu li jagħmel jippromwovi l-iżvilupp ekonomiku.

Din hija xi ħaġa importanti ħafna għax il-budget m'huwiex sempliċement fatt li l-gvern jagħti jew jieħu, imma iżjed importanti minn hekk, irid ikun eżerċizzju ta' tmexxija serja.

Iżda biex isir dan, kif għedt, irid ikun hemm direzzjoni ekonomika li eventwalment tissarraf billi tippromwovi l-iżvilupp ekonomiku.

Din hija fundamentali ħafna.

Xejn ma jimxi 'l quddiem fil-pajjiż jekk il-budget ma jagħtix direzzjoni u ma jippromwovix l-iżvilupp ekonomiku.

Barra minn hekk, il-budget irid juri u jkun konformi mal-politika tal-gvern u jara li jilħaq l-aspettattivi popolari f'kull settur.

Aħna qegħdin nitkellmu fuq is-settur ekonomiku u dan is-settur fih ħafna diviżjonijiet, però b'mod ġenerali l-budget irid jara x'inhuma l-aspettattivi tal-poplu u jipprova jkun sensittiv għalihom.

Dan huwa importanti ħafna.

Mr Chairman, ma jistax ikun li inti tagħmel eżerċizzju ta' tmexxija serja jekk twarrab dak li jgħidlek il-poplu u ma tagħtix kas x'qed iħoss il- poplu.

Importanti li waqt li l-budget juri direzzjoni ekonomika, iżomm ruħu aġġornat il-ħin kollu b'mod sensittiv ma' l-aspettattiva tal-poplu.

Il-budget irid ikun leali ma' dak li jkun qiegħed jgħid il-poplu.

Il- ministru tal-finanzi, il-gvern, il-kabinett kollu irid ifassal budget skond dak li jkun qed jgħid il-poplu.

Sadanittant, il-budget għandu jżid l- effiċjenza nazzjonali.

Dan huwa importanti f'kull pajjiż, iżjed u iżjed f'pajjiżna, billi kemm aħna hawn ġew, il-media u ħafna nies jiddiskutu kemm hu meħtieġ li pajjiżna jkun effiċjenti.

Din hija xi ħaġa fundamentali.

Il- budget irid jippromwovi l-effiċjenza nazzjonali, u saħansitra fid-diskors tal-budget stess hemm ħafna dikjarazzjonijiet li bil-fomm il-ministru tal- finanzi qed jgħid li jixtieq jara ħafna iżjed effiċjenza nazzjonali.

Iva, il-budget għandu jagħti direzzjoni kif nistgħu nwasslu lil pajjiżna biex ikun iżjed effiċjenti.

Ma nistgħux inżidu l-attività ekonomika u fl-istess ħin ma nindirizzawx l-effiċjenza nazzjonali.

Għalhekk, il-budget irid jara u jħeġġeġ din l-effiċjenza nazzjonali.

Imbagħad il-budget irid ikun ukoll onest.

Onest f'dak li jipproġetta.

X'jiswa li jkollok diskors tal-budget li kulħadd jgħid kemm kien sabiħ, imbagħad l-effetti tiegħu, kemm dawk li jidhru u anke dawk li ma jidhrux, imorru kontra dak id-diskors li jkun sar, billi jkun hemm affarijiet moħbija jew affarijiet li jinqraw bejn il-linji li jolqtu lill-poplu b'mod kuntrarju għal dak li jkun ingħad?

Għaldaqstant, il-budget irid ikun onest anke kif jidher fil-proġettazzjoni tiegħu.

Iżjed minn hekk, ma jfisser xejn li jkollna diskors tal-budget sabiħ u li jkollna anke figuri sbieħ, jekk imbagħad min iħaddem il-budget - il-gvern stess - ma jħaddimx id- dikjarazzjonijiet tal-budget, u ma jħaddimx sew il-flus li jiġu vvotati ħalli l-budget iħalli l-effett tajjeb tiegħu.

Ovvjament, min iħaddem il- budget għas-sena ta' wara, importanti li jkollu nies bil-għaqal, nies li mhux biss għandhom l-intenzjoni politika, imma li jkollhom l-għaqal ta' management, li jkunu jafu jmexxu l-affarijiet tal-gvern 'il quddiem.

Inutli jkollok budget u flus ivvotati f'kull settur jekk min qed imexxi dawk il-flus - il-ministri, is-segretarji parlamentari, l-uffiċjali tal- gvern - ma jkunx għaqli biżżejjed biex imexxi d-dikjarazzjoni ta' dak il- budget partikolari.

Il-budget, nerġa' ngħid, ma jridx ikun biss eżerċizzju ta' politika, imma jrid ikun ukoll eżerċizzju ta' tmexxija serja.

Mr Speaker, dan il-pajjiż m'għandux bżonn paroli sbieħ; kulma għandu bżonn hija tmexxija serja.

Bħalissa pajjiżna għaddej minn żmenijiet li bilfors kulħadd irid jaqdef biex nimxu 'l quddiem.

Għaddejjin minn sitwazzjoni ta' globalizzazzjoni fejn kull pajjiż qed jinfetaħ għal pajjiż ieħor, fejn l-unika ħaġa li tagħtik l-edge fuq il-kompetituri tiegħek hija l-effiċjenza.

Hemm bżonn il-produttività u l-kompetittività, għax jekk ma nkunux kompetittivi ma nkunux tajbin, ma nkunux għaqlin biżżejjed.

Illum mill-ewwel se ssib pajjiżi oħra li jisirqulek il-ħobża ta' kuljum, li jisirqulek is-swieq, u ovvjament bħala riżultat ta' dan, jekk ma tkunx għaqli biżżejjed, tispiċċa biex tbati int u jbati miegħek il-poplu kollu, minħabba li jonqos l-istandard of living.

Allura, bir-raġun kollu, nistennew li bħala riżultat tal-budget, għandna naraw aktar investiment barrani fil-pajjiż.

Din hija xi ħaġa fundamentali speċjalment għal pajjiż żgħirbħal tagħna u mingħajr riżorsi, pajjiż b'poplu għaqli iva, iżda li ma jistax jgħaddi mingħajr investiment barrani.

Barra minn hekk, il-budget irid jindirizza wkoll il-problema kbira tad- deficit li bħalissa għandna f'dan il-pajjiż, li issa ilna nitkellmu fuqha tul dawn l-aħħar snin.

Però hawn nixtieq infakkar lill-membri f'din il- Kamra, u lil dawk li qegħdin jisimgħuna, li fi żmien amministrazzjonijiet Nazzjonalisti din il-problema kbira tad-deficit ma kienet tissemma xejn.

Iżda llum dan il-gvern qiegħed jgħidilna li fil-fatt din hija l-ikbar problema li għandu pajjiżna.

Issa tan-naħa l-oħra qegħdin jitkellmu mod ieħor.

Qegħdin jgħidulna li ħafna mill-affarijiet li laqtu ħażin lill- poplu huma kollha riżultat tal-miżuri li ttieħdu biex fl-aħħar mill-aħħar nindirizzaw din il-problema, li għal ħafna snin kienet injorata kompletament minnhom.

Hawn qiegħed nirriferi għall-gvernijiet ta' qabel l- 1996, meta allaħares l-oppożizzjoni ta' dak iż-żmien kienet issemmi li kellna xi problema finanzjarja fil-pajjiż għax kont tkun qisek qed tgħid xi taboo!

Fil-verità kellu jkun il-gvern Laburista ta' wara l-1996 li ġab awareness ta' din il-problema fost il-poplu tagħna; ħaġa li donnha li niżlet tajjeb mal-gvern preżenti li qiegħed jindirizzaha huwa wkoll.

Mr Speaker, hemm bżonn li f'pajjiżna jkollna servizzi li jkollhom il- valur ta' dak li jintalab għalihom.

Iktar ma jgħaddi żmien dan il-pajjiż iżjed qed jiddependi fuq is-servizzi li jingħataw lill-barranin ħalli b'hekk jinġieb il-valur tal-munita barranija.

Għalhekk, huwa importanti li l-budget jindirizza anke din il-problema, biex naraw li l-poplu qiegħed jiġi edukat ħalli jkun kapaċi jagħti l-aħjar servizzi possibbli.

Hawn nixtieq nistaqsi jekk humiex sejrin jintlaħqu dawn l-aspettattivi li tkellimt fuqhom, permezz ta' dan il-budget?

Dan il-budget jindirizza dawn il-problemi?

Fil-fehma tiegħi, dan huwa budget ta' ngann; huwa budget mirage, kif issemma diġà f'din il-Kamra, minħabba li jagħti l-impressjoni li huwa budget tajjeb - kif ipprovaw ibellgħuha lill-poplu l-membri tal- gvern li sostnew li dan huwa verament budget soċjali - imma meta tanalizzah, issib li dan huwa budget li se jitfa' aktar tbatija fuq il- poplu.

Fi kliem ieħor, huwa kontinwazzjoni ta' sensiela ta' budgets li għakksu lill-poplu, hekk kif il-Partit Nazzjonalista ħa f'idejh il-gvern.

F'daqqa waħda l-gvern Nazzjonalista donnu ġie konxju mill-problema tad- deficit li wara kollox ħoloq hu stess u qiegħed jipprova jnaqqsu billi impona iżjed taxxi fuq il-poplu.

U m'iniex qiegħed nirriferi għal dan il- budget biss, imma għall-budgets kollha li saru minnu mill-elezzjoni ta' l- 1998 'l hawn għax dan huwa kontinwazzjoni ta' sensiela ta' budgets li dejjem qegħdin iwaqqgħu il-mannara fuq il-poplu.

Se nfisser ruħi biex nuri kemm dan li qed ngħid huwa minnu.

Mad-daqqa t'għajn dan il-budget jagħti l- impressjoni li m'huwiex daqshekk iebes bħall-budget infami tas-sena l-oħra, imma meta wieħed jifli sewwa l-end result tiegħu, isib li l-għan prinċipali tiegħu hu li jinġabru iżjed taxxi minn fuq il-poplu tagħna.

Tant hu hekk, li dan il-budget se jiġbor madwar Lm56 miljun - u qed inkun konservattiv hawnhekk - aktar mis-sena l-oħra.

Issa jekk kien hemm budget li tul dawn l- aħħar forsi għaxar snin weġġa' serjament lill-poplu Malti, kien preċiżament il-budget tas-sena l-oħra.

Tant hu hekk li saru ħafna lmenti u protesti dwaru.

Dawn ma sarux biss min-naħa ta' l-oppożizzjoni, imma jiena ċert li anke n-naħa tal-gvern irċeviet privatament numru sostanzjali ta' ilmenti mill-votanti Nazzjonalisti nfushom.

Imma t-turija ta' kemm kien verament iebes il-budget tas-sena l-oħra ovvjament laħqet il-climax tagħha fid- dimostrazzjoni kbira li organizzat il-GWU u li fiha ħadu sehem ħafna nies.

Mhux biss, imma nistgħu ngħidu li dak li sar f'dan il-budget kien riżultat tal-protesti li għamel il-poplu tagħna għall-budget tas-sena li għaddiet.

B'danakollu, għalija dan il-budget huwa aktar ta' piż minn dak ta' qablu għax, jekk wieħed jiftakar sew x'kien fih il-budget tas-sena l-oħra, wieħed isib li meta tħabbret iż-żieda tan-national insurance - dik li tissejjaħ il- bolla - din iż-żieda kellha tiġi phased fuq bażi ta' sentejn, jiġifieri bdiet is-sena l-oħra imma se tieħu sentejn biex titwettaq.

Minn Jannar tas- sena d-dieħla l-ħaddiema kollha, l-employers kollha, se jiġu mitluba li jitgħabbew iżjed bil-piż ta' żieda fil-bolla li ġiet imħabbra mhux f'dan il- budget li qegħdin nitkellmu dwaru, imma fil-budget tas-sena l-oħra.

Piż ieħor simili huwa dak li jirrigwarda l-kontijiet tad-dawl u l-ilma, imma dwar dan nitkellem aktar 'il quddiem.

Meta ġew maħsuba u meta ġew ikkalkolati ż-żidiet li dan il-gvern ħaseb li jagħmel f'Novembru tas-sena 1998, dawk iż-żidiet kienu ġew ipprogrammati li jiżdiedu kull sena.

Jiġifieri, għalkemm ma tħabbar xejn f'dan il-budget, mis-sena d-dieħla l- poplu se jerġa' jitgħabba bil-piż tal-kontijiet tad-dawl u l-ilma.

Dan l-atteġġjament il-gvern irrepetih anke f'budgets ta' qabel l-1996 meta fihom ma kien jissemma xejn, imbagħad matul is-sena kienu jidħlu t- taxxi baxx baxx.

L-istess qed jiġri fil-budget preżenti.

Riżultat ieħor li l-gvern ma ħasibx għalih, jew forsi ħaseb għalih ukoll, huwa l-fatt li bħala riżultat ta' xi żidiet li qegħdin jingħataw f'dan il-budget - waħda minnhom iż-żieda ta' l-għoli tal-ħajja ta' Lm1.50 li aħna nsostnu li missha kienet iżjed - ħafna nies li qabel kienu ntitolati għall-benefiċċji soċjali, se joħorġu mill-faxxa tagħhom u se jidħlu f'xibka ta' aktar taxxi.

Dan ifisser li f'dan il-budget se jkun hemm nies li se jieħdu ż-żidiet, imma mingħajr ma jafu, eventwalment, meta jinħadmu kemm ikunu daħħlu miż- żidiet ta' l-għoli tal-ħajja u minn dawk tal-benefiċċji soċjali se jsibu li minflok ikunu marru 'l quddiem, se jkunu marru lura.

Is-sena l-oħra l- budget ukoll kien fih xi żidiet ta' l-għoli tal-ħajja, imma meta mbagħad ġiet is-sena ta' wara u bdew jinħassu l-effetti ta' dak il-budget, ħafna nies spiċċaw imorru d-dar b'paga inqas, jiġifieri wara li kienu ngħataw l- impressjoni li kienu ħadu xi żidiet, spiċċaw agħar minn qabel.

Issa hekk se jiġri wkoll.

Dan hu x'naħseb jien dwar il-budget li ġie ppreżentat din is-sena.

Sur President, illum qegħdin nitkellmu dwar il-vot tal-ministeru għas- servizzi ekonomiċi, li miegħu hemm marbutin il-water services corporation u l-Enemalta.

Il-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma u l-korporazzjoni Enemalta huma żewġ muturi importanti ħafna għall-ekonomija, għall- infrastuttura, għall-industrija, għall-kummerċ u għas-settur domestiku ta' pajjiżna.

Riċentement iddiskutejna fid-dettal il-voti ta' dawn il- korporazzjonijiet u fid-diskussjoni ta' bejnietna qbilna f'ħafna affarijiet li jolqtu lil dawn il-korporazzjonijiet; bħal ngħidu aħna fejn jidħlu l- effiċjenza, id-dedikazzjoni u ħwejjeġ oħra.

Imma mbagħad meta wieħed jara kif dan il-budget qiegħed jittratta dawn l-affarijiet isib li dan l-istess budget imur kontra dak li nidhru li naqblu fuqu.

Jien lest li nġib ħafna eżempji biex nuri kemm dan il-budget mhux biss ma jurix tmexxija tajba, imma talli qiegħed jittradixxi dak kollu li nħossu u dak kollu li naqblu fuqu f'dan il-parlament.

Naħseb li lkoll niftakru dawk iż-żminijiet meta f'dan il-parlament ma kienx hawn qbil dwar x'inhi l-prijorita` fil-qasam ta' l-ilma.

Hawnhekk qed nirriferi għaż-żmenijiet ta' qabel l-1995 meta l-oppożizzjoni kienet issostni li għalkemm hu importanti li l-pajjiż jipproduċi iżjed ilma, daqstant ieħor hu importanti li jkollu sistema tajba ta' distribuzzjoni biex l-ilma ma jinħeliex.

Fil-fatt il-kollega tiegħi li kien jitkellem fuq dan is-suġġett kien jagħmel enfasi kbira li m'hux sew li f'dan is-settur inkomplu nibnu iktar impjanti tar-reverse osmosis mingħajr ma nindirizzaw il-problema tad-distribuzzjoni.

Eventwalment din il-problema bdiet tiġi indirizzata, bdiet tittieħed bis-serjeta` u llum tinsab taħt il-kontroll tal-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma.

Diġa' spjegajt kemm hu importanti li l-budget jagħti direzzjoni u jgħin sabiex tiżdied l- effiċjenza nazzjonali.

Minħabba li aħna pajjiż iżolat mingħajr riżors ta' l-ilma, dan l-ilma qed jiġi jiswiena l-miljuni tal-lir.

Fil-fatt jekk wieħed jifli l-estimi ta' dan il-budget li qegħdin nitkellmu dwaru nsibu li l-gvern qiegħed joħroġ miljuni kbar biex jissussidja dan il-qasam hekk importanti għalina.

Kien hemm żmien fejn għal kull tliet galluni li konna nipproduċu konna nitilfu tnejn, jiġifieri 66% ta' dak li konna nipproduċu kien jintilef fit- trab.

Eventwalment din il-problema bdiet tiġi ttekiljata u bdiet tingħata iżjed importanza lis-settur tal-leakage control.

Saħansitra l-istess gvern Nazzjonalista qabel ma' din id-direzzjoni, u minn dak li jikteb il-ministru fil-media kif ukoll minn dak li jingħad f'dan il-parlament jidher li hemm qbil li l-problema tal-leakage control għandha tiġi indirizzata u tingħata iżjed importanza.

Din it-tip ta' policy qiegħda tagħti r-riżultati tagħha tant li m'għadniex nitilfu daqstant ilma.

Jekk m'iniex sejjer żball, fil- preżent qegħdin nitilfu madwar 50% ta' l-ilma li nipproduċu, pero` xorta waħda għadna ma wasalniex fejn nixtiequ naslu.

Hemm livell li inti tipproġetta jew tipprova tippjana li tilħaq - dak li jgħidulu economic leakage control level - li ma jkunx cost effective, u dan hu li tkompli tfittex u tikkontrolla l-leakage meta tasal f'dak il-livell, pero` għad fadlilna ħafna u ħafna x'naqdfu biex nilħqu dan il-livell.

Għaliex qed ngħid dan kollu?

Fil-pajjiż fis-sistema tad-distribuzzjoni ta' l-ilma nsibu ma' l-2,000 kilometru ta' pipes tal-mains li l-biċċa l-kbira minnhom huma tal-ħadid, minbarra li hemm ukoll 1,400 kilometru ta' service pipes - meta ngħid service pipes qed nirriferi għal dik il-connection li tgħaddi mill-main għal ġod-dar - li huma tal-ħadid ukoll.

Suppost li din il-problema bdiet tiġi indirizzata iżda sfortunatament, meta wieħed ifittex fl-estimi ta' dan il-budget isib li f'daqqa waħda donnu l-gvern qed ibiddel id-direzzjoni ta' dak li kien miftiehem.

Fil-fatt jekk wieħed iħares lejn paġna 247 ta' l- estimi jsib li filwaqt li fl-1999 ġew mibdula 70 kilometru minn dawn il- pipes - li ħafna minnhom ikunu msadda u jkunu kaġuni tal-leakage ta' l-ilma - is-sena li għaddiet ġew mibdula biss 45 kilometru.

Dan għalija hu sinjal ta' nuqqas ta' impenn mill-gvern biex jindirizza din il-problema, li safejn naf jien hemm qbil li din għandha tingħata l-prijorita` tagħha.

Jekk imbagħad wieħed iħares lejn is-sena d-dieħla jara li hemm proġettat li dan it-tibdil ta' mains se jkompli jonqos għal 38 kilometru.

Il-punt tiegħi hu li hemm nuqqas ta' kongruwenza.

Fi kliem ieħor f'dan il-budget qed isir il- kontra ta' dak li nafu li hemm bżonn li jsir f'pajjiżna.

Jekk wieħed imbagħad iħares lejn kemm hemm ivvotati flus biex din il-problema tiġi indirizzata jinduna li filwaqt li fl-1999 ġew minfuqa actual expenditure ta' Lm3.9 miljun, fis-sena 2000 ġew approvati Lm2.3 miljun biss, u għas- sena d-dieħla - skond dawn l-estimi - qegħdin nipproġettaw li nonfqu madwar Lm1.67 miljun, jiġifieri għandna f'moħħna li s-sena d-dieħla nonfqu inqas min-nofs ta' dak li attwalment infaqna fl-1999.

Huwa veru li rridu naraw kif nikkontrollaw id-deficit fil-pajjiż; huwa veru li għandha tkun prijorita` nazzjonali li dan il-pajjiż jindirizza dik li tissejjaħ il-ħofra; imma inti m'għandekx tipprova tnaqqas biex imbagħad tiġi tiftaħar li tkun naqqast id-deficit b'mod kontro-produttiv.

Dan huwa eżempju tipiku ta' dik il-mara li tipprova tixtri xi ħaġa bl-irħis imma mbagħad tiġiha bl-għoli.

Għaldaqstant nittama li dan il-parlament - gvern u oppożizzjoni - ħa t-tagħlima li dan ma jagħmilx sens.

Nittama li l- esperjenza tal-passat għallmitulna dan.

Għaddejna biżżejjed minn martirju u minn infiq żejjed ta' flus bla bżonn minħabba li kien hawn il-ħela.

Issa meta nafu li hemm qbil fuq dan kollu jiddispjaċina meta naraw li xorta waħda qegħdin isiru affarijiet li jmorru kontra l-loġika minħabba li l- ministru tal-finanzi jinsab f'paniku sħiħ biex inaqqas il-problema tad- deficit.

Għaliex qed ngħid dan?

Għax il-ministru qed jipprova jisraq jew iqanċeċ minn dak li m'għandux iqanċeċ, u jekk din il-problema ma jindirizzahiex se jispiċċa jbati hu stess minħabba li eventwalment il-gvern se jkollu jkompli joħroġ iktar flus u allura l-voti vvotati se jkunu biss flus fil-ħela.

Huwa inutli li tipprova tiffranka f'affarijiet fejn għandek bżonn tagħmel investiment, l-kontroll tal-leakages huwa investiment.

L-istess ħaġa nistgħu ngħidu f'dak li huwa investiment għall-ħażna ta' l- ilma.

Dan l-aħħar, meta kien hemm il-qtugħ tad-dawl minħabba trouble fil- power station tal-Marsa, rajna sezzjonijiet kbar tal-gżira li spiċċaw mingħajr ilma mmedjatament.

Bir-raġun kollu rajna wkoll lil ħafna residenti, negozjati u kummerċjanti min-naħat ta' Pembroke, ta' San Ġiljan u Tas-Sliema jilmentaw li din hija sitwazzjoni intollerabbli u li areas kummerċjali bħal dawk m'għandhomx ibatu minn qtugħ ta' l-ilma għal ħinijiet twal minħabba sempliċement problema li nqalgħet fil-power station tal- Marsa.

Issa aħna nafu li din il-problema nħolqot minħabba li ma kienx hemm ħażna kbira biżżejjed ta' ilma f'dawk in-naħat.

F'dan il-parlament ilna ħafna ngħidu li f'dawk in-naħat hemm bżonn li jkun hemm ħażna qawwija ta' l- ilma u kien hemm anke pjani biex jinbena ġibjun ġdid f'Ta' Xwieki.

Naf li kien hemm anke diriġenti tal-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma li qablu ma' dan il-proġett, minħabba li dan huwa proġett li jagħmel sens, ħalli kif immedjatament ikun hemm qtugħ fid-dawl, ir-residenti ma jbatux ukoll il-qtugħ ta' l-ilma bħala konsegwenza kważi mmedjata.

Kultant meta jkollok qtugħ tad-dawl, jaf jagħmel ġurnata, jaf jagħmel tnejn, jew tlieta, imma jekk ikollok ħażna kbira biżżejjed ta' l-ilma din kapaċi taqdik sakemm il-ħsara tiġi msewwija.

B'hekk il-poplu ma jbatix minn xi ħaġa tant essenzjali bħalma hu l-ilma.

Jien naħseb li din mhix għajr loġika u meta fittixt fl-estimi xtaqt li kieku sibt xi flus ivvotati biex jibda jinbena dan il-ġibjun f'Ta' Xwieki, imma fil-fatt ma sibt xejn u nibża' ngħid li dawk ir-residenti t'hemmhekk se jibqgħu soġġetti għal dan il-qtugħ ta' l- ilma minħabba dan in-nuqqas ta' investiment f'dawk in-naħat.

L-oppożizzjoni ilha titkellem dwar dan il-proġett imma min-naħa tal-gvern ma jidhirx li hemm impenn biżżejjed biex dan isir.

Kulma nsibu huma xi flus li ġew ivvotati biex isiru xi tiswijiet f'ġibjun u xi flus għall- proġett tat-telemetry.

Dan huwa proġett li ssemma ħafna f'dan il-parlament u li n-naħa ta' l-oppożizzjoni taqbel miegħu.

Huwa proġett li bih il- korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma tkun tista' tippjana iżjed, tkun tista' tara kif inhuma mqassma r-riżorsi u kif dawn qegħdin jinħadmu.

In- naħa tal-gvern ukoll ilha ssemmieh dan il-proġett, imma sfortunatament minkejja li s-sena l-oħra ġew ivvotati flus għalih - u l-istess sar din is- sena - madanakollu jidher ċar li nqalgħu xi problemi minħabba li ma kienx hemm koordinament tajjeb biżżejjed bejn il-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma u l-aġent li ġie mitlub jissuplixxi l-apparat għal dan il-proġett.

Jien nittama li bil-flus li qed niddedikaw din is-sena, almenu s-sena d- dieħla nibdew naraw il-bidu tiegħu.

Jien inħossni ċert li dan il-proġett jagħmel lill-korporazzjoni iżjed effiċjenti fit-tħaddim tar-riżorsi tagħha u tagħraf iżjed x'arranġamenti għandha tagħmel biex is-settur ta' l-ilma f'pajjiżna jkun iżjed effikaċi.

Nixtieq li iktar tard il-ministru jispjega daqsxejn kif fl-estimi hemm flus ivvotati għal sistema ta' reverse osmosis plant meta d-direzzjoni u t- tmexxija ta' dawn ir-reverse osmosis plants suppost li qiegħda tingħata mill-Malta desalination services.

Nixtieq ukoll li l-ministru jispjegali kif bħala produzzjoni relattiva għall-produzzjoni ta' l-ilma li qiegħda tagħmel l-impjant tar-reverse osmosis tal-Marsa, bħala proporzjon qiegħda tingħata iżjed flus minn impjanti oħrajn.

Wieħed irid ifakkar li f'dan il- pajjiż jeżistu ħafna impjanti tat-tisfija ta' l-ilma bir-reverse osmosis.

Hemm l-impjant taċ-Ċirkewwa, tal-Marsa, ta' Pembroke, u ta' Lapsi.

Kien hemm anke l-impjant ta' Tigne`, imma issa dan ingħalaq.

Skond dak li kien hemm miktub fir-rapport tal-water services corporation, l-impjant tal-Marsa kien l-iktar wieħed effiċjenti minħabba li kien qed juża brackish water u jipproduċih f'ilma tax-xorb.

L-effiċjenza titkejjel f'kemm jintuża dawl elettriku biex jiġi prodott metru kubu ta' l-ilma, u minn dan il-lat l- impjant tar-reverse osmosis tal-Marsa kien l-iżjed wieħed effiċjenti.

Issa bħala vot ta' flus dan qiegħed jingħata vot sproporzjonat u għalhekk nixtieq li l-ministru jgħidilna x'inhi d-direzzjoni tal-gvern f'dan ir- rigward.

Dan l-impjant se jiġi rehabilitated, se jingħata l-importanza li tixraqlu, jew se nibqgħu ngħidu li dan l-impjant kellu l-ilma tiegħu kontaminat?

Minn hawnhekk nixtieq li l-ministru jgħidilna x'inhuma l-pjani tal-gvern għaliex jekk l-idea tal-gvern hi li dan l-impjant jingħalaq, allura ma narax għaliex wieħed għandu jiddedikalu iżjed flus.

Ta' min jgħid kelma anke dwar il-kwalita` ta' l-ilma.

Fil-fehma tiegħi din jistħoqqilha t-tieni prijorita` mill-korporazzjoni għas-servizzi ta' l- ilma.

L-ewwel prijorita` hija l-kontroll tal-leakages - minħabba li rridu korporazzjoni iżjed effiċjenti - pero` t-tieni prijorita` tirrigwarda proprju l-kwalita` ta' l-ilma.

Din hija importanti peress li rridu li l- poplu tagħna jkollu kwalita` ta' l-ilma aċċettabbli.

Kemm il-world health organisation kif ukoll l-Unjoni Ewropea għandhom l-istandards tagħhom ta' kif għandha tkun il-kwalita` ta' l-ilma fil-pajjiżi rispettivi.

Naturalment il-livelli ta' aċċettazzjoni tal-WHO huma ħafna inqas minn dawk mistennija mill-Unjoni Ewropea peress li l-WHO tinkludi ħafna pajjiżi li m'għandhomx l-istandards of living u l-iżvilupp li għandhom pajjiżi Ewropej.

Aħna nistennew li l-poplu tagħna jkun konformi ma' l-istandards Ewropej.

Jekk wieħed jara x'qalet l-Unjoni Ewropea dwar il-kwalita` ta' l- ilma tagħna fir-rapport li ħareġ din is-sena, f'paġna 52 isib li fil-fatt l- Unjoni Ewropea m'hix kuntenta f'dan ir-rigward.

Barra minn hekk, fl-istess paġna l-Unjoni Ewropea tikteb u tgħid: ''with regard to water quality, no progress has been made.'', jiġifieri inkwantu għall-kwalita` ta' l-ilma m'għamilna l-ebda progress.

Din hija xi ħaġa li għandha tingħata l-importanza li jixirqilha minn dan il-gvern.

Għalhekk għandhom jiġu ddedikati iżjed flus u iżjed riżorsi biex il-kwalita` ta' l-ilma f'pajjiżna tilħaq jew tipprova tilħaq il-kwalita` indikata mill-Unjoni Ewropea.

M'iniex se noqgħod ngħid li għalija dan hu sinjal tal-falliment tal-gvern - minkejja li qiegħed jitkejjel bix-xiber tal-gvern stess, peress li dan qiegħda tgħidu l-Unjoni Ewropea innifisha li magħha dan il-gvern irid rabta sħiħa - imma madanakollu nerġa' ngħid li għalija dan hu sinjal ta' falliment nazzjonali.

Sadanittant jekk wieħed iħares lejn dawn l-estimi jsib li ftit li xejn hemm iddedikati flus, inizjattivi u pjanijiet biex f'pajjiżna jkollna kwalita` aħjar ta' ilma.

Sur President, niġi issa għall-problema tal-għargħar li dwarha nitkellmu ħafna wkoll f'din il-Kamra.

Deputati miż-żewġ naħat jitkellmu sikwit dwar dik li tissejjaħ stormwater problem.

Diversi kelliema jilmentaw kif din tolqot lil-lokalita` tagħhom, u jien, bħala kelliem ta' l-oppożizzjoni f'dan il-qasam, ma nistax nibqa' lura milli nirriferi għaliha.

Ġieli kellna mwiet, ġieli kellna ħsarat kbar fil-pajjiż, imma l-punt tiegħi huwa dan.

Għalkemm sikwit nitkellmu dwar din il-problema, madanakollu meta wieħed iħares lejn il-budget isib li l-ministru tal-finanzi moħħu biss biex inaqqas id-deficit.

Din hija ħaġa tajba, pero` fl-istess waqt m'għandhomx jitwarrbu proġetti li huma ta' fejda għall-pajjiż.

Dan huwa eżempju ieħor, bħal dak li semmejt dwar il-qasam tad- distribuzzjoni ta' l-ilma, fejn il-ministru tal-finanzi jiġi hawnhekk u jiftaħar li naqqas id-deficit, imma ma jgħidx li dan għamlu a skapitu ta' proġetti importanti, proġetti li saħansitra jkun hemm qbil dwarhom fuq iż- żewġ naħat tal-Kamra.

Meta jien ipprovajt infittex dwar xi flus hemm ivvotati biex tiġi kkontrollata l-problema ta' l-għargħar sibt li dan il- vot kien inkluż ma' dawk li jaqgħu taħt il-ministeru għall-ambjent.

Hawn jiena nħares lejn vot 7,045.

Hemmhekk insibu li fl-1999 il-gvern nefaq is- somma ta' Lm94,000 li kien ivvota, iżda s-sena l-oħra kienet approvata biss is-somma ta' Lm70,000.

Mhux biss, imma fl-estimi ta' din is-sena, filwaqt li qegħdin jiftaħru li naqqsu d-deficit, hemm ivvotata biss is-somma ta' Lm40,000.

Dan ifisser li jekk kien hemm gvern li ħa dan is-suġġett bis- serjeta` li tixraqlu, dan kien żgur gvern Laburista, li mhux biss ivvota l- flus, li mhux biss qabel li jkun hemm il-flus, imma għamel ix-xogħol u r- riżultati qegħdin narawhom b'għajnejna.

Hawnhekk nixtieq nirriferi għall-proġett li kien sar f'Ħal Qormi biex tiġi kkontrollata din il-problema, għax din hija problema u hemm bżonn li tiġi indirizzata bil-mod li jixirqilha.

Fuq kollox, m'hux sew li filwaqt li kellna gvernijiet li ħaduha bis-serjeta`, issa minħabba li rridu nikkontrollaw din il-problema kbira li ħoloq l-istess gvern Nazzjonalista - il-problema tad-deficit - niġu nidħku bil-poplu u mmorru kontra l- aspettattivi tiegħu, kif diġa' spjegajt.

Nerġa' ngħid li din m'hijiex serjeta`.

Fuq kollox qed insemmi każ li fih m'hemmx involuti ħafna flus in kwestjoni; qed nitkellmu fuq ftit eluf ta' liri fost il-miljuni kbar li l- gvern jiddedika f'budget.

Pero` dan hu eżempju ta' kemm dan il-gvern mhux qiegħed jieħu l-affarijiet bis-serjeta`, eżempju li tista' tirripetih f'setturi oħra, f'dipartimenti oħra, f'ministeri oħra, li biex jidher li qed jikkontrolla problema li ħoloq hu nnifsu, qiegħed iwarrab fil-ġenb proġetti daqstant importanti.

Sur President, l-istess ħaġa tista' tingħad dwar il-qasam tad-drenaġġ.

Qiegħed nindirizza dan is-suġġett minkejja li jaqa' taħt vot ta' ministeru ieħor, u dan qed nagħmlu minħabba li wieħed irid jindirizza s-sitwazzjoni ta' l-ilma f'dan il-pajjiż b'mod globali u komprensiv.

Id-drenaġġ, l-ilma tax-xita u r-reverse osmosis flimkien joħolqu problema waħda, li għandha tkun indirizzata b'mod komprensiv.

Għalkemm dan il-vot jinstab fid- dipartiment għall-ambjent hawnhekk ukoll wieħed isib li l-affarijiet m'humiex qegħdin jittieħdu bis-serjeta` minħabba li f'dawk li huma impjanti tat-treatment tad-drenaġġ qed jiġu vvotati inqas flus; kif wieħed jista' jara fil-vot 7,042.

Il-bieraħ smajt lill-ministru għall-agrikoltura u sajd jgħid kemm kien importanti fl-amministrazzjoni preċedenti s-segretarju parlamentari għad- dipartiment ta' l-ilma.

L-Onor.

Ninu Zammit kien jaf x'inhu jgħid fuq dan is-suġġett u waħda mill-affarijiet li qal, u li anke jien tkellimt dwarha kemm-il darba f'dan il-parlament, hija l-problema dwar il-miljuni kbar ta' galluni ta' ilma li għandna fid-drenaġġ tagħna.

Jekk nirreklamaw dan l- ilma tajjeb inkunu qegħdin innaqqsu l-problema fuq l-ilma ta' l-ewwel kwalita` u nkunu qegħdin nipprovaw innaqqsu l-produzzjoni ta' l-ilma bis- sistema tar-reverse osmosis, sistema ta' produzzjoni li tiswa lill-gvern ħafna u ħafna miljuni ta' liri.

Ilkoll naqblu li għandna nindirizzaw din il-problema ħalli nużaw dik il-kwantita` kbira ta' ilma li bi ftit trattament ikun jista' jintuża bħala second class water.

Madanakollu meta mbagħad wieħed iħares lejn l-estimi jsib l-istess bħalma sibna fil-qasam tad-distribuzzjoni ta' l-ilma u bħalma sibna fil-kwestjoni ta' l-istorm water masterplan; hemm inqas flus ivvotati għal dan il-proġett, li ċertament huwa wieħed fejjiedi.

Sadanittant il-ministru tal-finanzi jiġi jgħidilna li naqqas id-deficit imma ħalla barra proġetti importanti bħal dawn, proġetti li wara kollox huma investiment.

Il-ħmerija hi li min m'hux għaqli dawn ma jqishomx li huma affarijiet li m'għandekx tqanċeċ bihom.

Issa jekk kien hemm xi ħaġa li turi mhux biss in- nuqqas ta' għaqal - għax in-nuqqas ta' għaqal tkellimt biżżejjed fuqu - imma wkoll l-ipokresija li jimxi biha l-gvern Nazzjonalista u li jmur kontra l-interessi nazzjonali u saħansitra kontra l-loġika - basta jakkwista ftit voti - hija preċiżament il-politika ta' dan il-gvern fil- qasam tar-riċiklaġġ tad-drenaġġ.

Hawnhekk jien se mmur lura għall-ftehim li kien sar fl-14 ta' Diċembru ta' l-1995 bejn il-gvern Nazzjonalista ta' qabel l-1996 u l-European Investment Bank.

Dakinhar il-gvern Nazzjonalista kien intrabat ma' l-EIB li jissellef somma sostanzjali ta' flus b'interess baxx ħafna biex jagħmel l-impjanti tar-riċiklaġġ ta' l-ilma tad-drenaġġ importanti fil-pajjiż.

Issa tan-naħa l-oħra jafu li kien hemm dan il- ftehim, li kellu jżid it-tariffa tad-drenaġġ.

Madanakollu meta l-gvern Laburista ta' dak iż-żmien implimenta dan il-ftehim u għamel it-taxxa fuq id-drenaġġ, huma ħarġu minn din in-naħa - għax dak iż-żmien kienu hawnhekk - qatta bla ħabel jattakkaw lill-gvern u jkesksuh mal-poplu talli kien daħħal dik it-taxxa tad-drenaġġ.

Jiena tlabt kopja ta' dan il-ftehim, li kien iffirmat minn Dr. Guido de Marco, illum President, countersigned mill-Onor.

Eddie Fenech Adami, Prim Ministru, u min-naħa ta' l-EIB kien hemm ċerta P. Jenny Mathas.

Jien flejtu sew dak il-ftehim u fi klawsola 6.09 sibt dan li ġej dwar it- tariffi:

"The borrower ..."

- jiġifieri l-Gvern Malti -

"... undertakes to include within a reasonable period of time a tariff for waste water collection and treatment in water tariff.

This waste water tariff shall cover operation and maintenance cost, as well as acid depreciation and financial cost as identified in the above cost accounting system.".

Dan juri li l-gvern Nazzjonalista kien aċċetta huwa wkoll li jagħmel it- tariffa tad-drenaġġ.

Din hija xi ħaġa ċara u tonda.

Allura għaliex intefgħet daqshekk ħtija fuq il-gvern Laburista?

Għal darb'oħra, hawn għandna sinjal ċar ta' ipokresija min-naħa tal-Partit Nazzjonalista, li keskes lill-poplu kontra l-gvern Laburista ta' dak iż-żmien.

Niftakar il-kwestjoni tal-liġi tan-national tourism authority.

Il- ministru li llum huwa inkarigat mill-ministeru tat-turiżmu kien issekonda l- mozzjoni mressqa dak iż-żmien mill-Perit Karmenu Vella.

Imma mbagħad inqalbet il-folja u huma stess spiċċaw biex ivvotaw kontrieha.

Jien ngħid li din it-tip ta' ipokresija tmur kontra l-interess nazzjonali.

Nafu li pajjiżna għandu bżonn il-flus; pajjiżna għandu problema finanzjarja u kull sold li jġib b'interess baxx, merħba bih.

Imma mbagħad li tagħmel dak kollu kontra, li tikser ir-regolamenti tiegħek stess u tiflef il-flus biex dawk il-flus ma jersqu qatt iktar lejn gżiritna dan żgur li m'hux sew.

Illum wasalna f'sitwazzjoni fejn fil-qasam tat-trattament tad-drenaġġ morna lura bħal granċ u ma jidher li qegħdin assolutament nagħmlu xejn; anzi qegħdin immorru kontra l-loġika li tiġi ppriedkata miż-żewġ naħat tal- Kamra.

Dan huwa eżempju ċar ta' inkonsistenza ta' nuqqas ta' realiżmu, ta' nuqqas ta' tmexxija serja li tispikka anke f'dan il-budget.

Imma fuq kollox, dan hu riżultat tal-politika żbaljata ta' dan il-gvern.

Issa ħalli nagħmel kelmtejn dwar il-flus ivvotati f'dan il-ministeru għal dak li huwa n-NPAA.

Dan huwa programm dwar kif il-gvern se jersaq lejn iktar liġijiet ta' l-Unjoni Ewropea, u jekk m'iniex sejjer żball, f'dan il- ministeru hemm voti, wieħed ta' Lm95,000 għall-consumer and competition u wieħed għall-economic policy ta' Lm235,000.

Issa din is-somma hija parti minn somma ta' Lm10 miljun li l-ministru tal-finanzi qiegħed jivvota biex il-pajjiż jaddotta l-liġijiet ħalli pajjiżna jersaq qrib lejn dawk Ewropej.

Il-punt tiegħi huwa dan.

Meta għandna pajjiż li għandu ħofra, meta għandna pajjiż li qiegħed jaspira biex jingħaqad ma' l-Unjoni Ewropea, meta n-naħa tal-gvern kienet tippriedka tant bil-miljuni kbar li kellhom jiġu mill-Unjoni Ewropea; possibbli allura għandna negozjaturi hekk fjakki li m'humiex kapaċi jġibu dawn il-flus bħala għajnuna minn din l-Unjoni Ewropea?

Għandu joħroġ dawn il-flejjes kollha l-poplu tagħna?

Dawk il- Lm100 miljun li konna qegħdin niġu mwiegħda regolarment qabel l-elezzjoni u li kellhom jgħinu lill-poplu Malti ma jitgħakkisx iżjed fejn qegħdin?

Jiena ngħid li jekk in-negozjaturi li qegħdin nistrieħu fuqhom m'humiex kapaċi jġibu affarijiet daqstant sempliċi, li pajjiżi oħrajn li bħalna qegħdin jaspiraw li jkunu membri sħaħ ta' l-Unjoni Ewropea rnexxielhom iġibuhom aħseb u ara mela kemm dawn in-negozjaturi se jkunu kapaċi jġibu kondizzjonijiet tajbin biex meta xi darba ningħaqdu bħala membri sħaħ, għallinqas ikunu iżjed kapaċi jikkompetu ma' dawk il-pajjiżi stabiliti li ilhom żmien twil membri sħaħ!

Jiena kont nippretendi, bir-raġun kollu, li dawn in-negozjaturi kienu kapaċi għallinqas iġibu dawn is-somom.

Kif allura wieħed jista' jistenna li dawn se jiksbu l-kondizzjonijiet li pajjiżna tant għandu bżonn biex ikun kapaċi jgħix f'dik il-klima Ewropea?

Għandi f'moħħi derogi fil-qasam ta' l-agrikoltura, tat-tarznari, u oħrajn, li għalina huwa perijodi ta' tranżizzjoni importanti ħafna.

Dan huwa eżempju kemm anke fil-konfront ta' l-Unjoni Ewropea, dan il- budget qed jindika kemm aħna fjakki fin-negozjati ma' l-Unjoni Ewropea, u dan, Sur President, ma jawgurax tajjeb għal pajjiżna.

Inti għandek korp ekonomiku, korp politiku - qed ngħid għall-Unjoni Ewropea - li bir-raġun kollu jiġbed lejh.

Jekk xejn, hemm pajjiżi oħra li jekk iċċedi xi ħaġa trid iċċedi lilhom ukoll.

Kemm huwa importanti li f'dawn in-negozjati, ladarba dan il-gvern at all costs irid jingħaqad ma' l-Unjoni Ewropea, ikollu għallinqas negozjaturi tajbin!

Madanakollu jidher ċar li dan m'hux il-każ.

In-negozjaturi tagħna huma fjakki u ma jawgurawx tajjeb għan- negozjati li għad iridu jsiru iżjed 'il quddiem.

Niġi issa għall-korporazzjoni Enemalta, fejn fl-opinjoni tiegħi s-sena l- oħra sar l-ikbar falliment.

Għalhekk għedt li inutli jkollok biss budget li jindika u jqassam il-flus u forsi li jagħti xi direzzjoni importanti wkoll.

Importanti wisq iżjed li jkollok nies li jkunu għaqlin biżżejjed biex il-politika jaġġustawha skond il-ħtieġa tal-pajjiż u abbażi tal- ħtiġijiet relatati internazzjonalment.

Nibda biex ngħid li l-korporazzjoni Enemalta bejn l-1998 u l-1999 kienet għamlet qligħ ta' Lm6.25 miljun.

Din is-sena minħabba l-kriżi internazzjonali taż-żjut li kellna u minħabba li l-gvern Malti m'għarafx jitgħallem mill-eżempju għaqli li tah il-gvern Laburista preċedenti, il-korporazzjoni Enemalta, minn pożizzjoni ta' qligħ spiċċat f'waħda ta' telf.

Din hi sfortuna għax din il-korporazzjoni mhux suppost tagħmel telf.

Għas-sena d-dieħla hemm maħsub li l-korporazzjoni se tagħmel qligħ ta' Lm28,000.

Mela minn pożizzjoni ta' qligħ ta' Lm6.25 miljun, din is-sena l-korporazzjoni se tagħmel telf kbir, u dan minkejja li fil-budget tas-sena l-oħra l-poplu ġie mgħobbi b'iżjed taxxi fuq il-konsum tal-petrol.

Jekk wieħed iħares lejn l-estimi ta' l-Enemalta għal din is-sena jsib li jekk m'iniex sejjer żball, it-turnover tal-korporazzjoni żdied minn Lm106 miljun għal Lm116 miljun, u dan meta l-konsum reali fuq il-prodotti baqa' kważi l-istess, jiġifieri dik iż-żieda ta' kważi Lm10 miljun kienet riżultat ta' żieda fil-prezzijiet.

Dan għax il-gvern Nazzjonalista m'għarafx iġedded ftehim li kien qiegħed jagħmel tant ġid lill-pajjiż.

Minħabba f'hekk spiċċajna f'pożizzjoni fejn il-korporazzjoni qiegħda titlef u l-gvern, bħala riżultat tas-sitwazzjoni internazzjonali taż-żejt, din is- sena ser jispiċċa jissussidjaha minflok jieħu mingħandha.

Iva, il-gvern se jissussidja lil din il-korporazzjoni bis-somma ta' Lm2.9 miljun, kważi bi Lm3 miljun.

Dan ifisser li minflok ma l-poplu ġie mitlub biex joħroġ iktar flus - għax il-gvern induna li l-poplu hu mgħobbi biżżejjed bit-taxxi - issa se jkun il-gvern innifsu li se jagħmel dan; għalkemm fir-realta', għall-poplu dan ma jfisser xejn.

Jien nerġa' nirrepiti li dan kollu ġabu b'idejh il-gvern, li ma ġeddidx il-ftehim tal-hedging agreement.

Minn dan l-iżball għandna nitgħallmu lkoll kemm aħna.

Hemm bżonn nitgħallmu li qatt m'għandna nipprovaw nieħdu vantaġġ politiku a skapitu tal-pajjiż.

Din hija xi ħaġa fundamentali.

Minn dak li ġara mill-hedging agreement, mit-telf kbir li sofra l-pajjiż, irridu nitgħallmu li l-politika għandna ninsewha meta jkun hemm fin-nofs l-interess nazzjonali.

Fi kliem ieħor m'għandniex inħalltu l-politika ma' l-interess nazzjonali.

It-tieni tagħlima li aħna l-politikanti rridu nieħdu - u kulħadd irid jeħodha għax kulħadd jista' jkun f'pożizzjoni ta' gvern - hija li ma rridux inkunu arroganti ma' min hu taħtna u nippretendu li għax aħna fuq ifisser li nistgħu nagħmlu kollox, u hawn qed nirriferi speċjalment għal meta nagħmlu hekk ma' nies li jkunu ġew appuntati minn gvern differenti għax fil- fatt dan li ġara f'dan il-każ partikolari.

Kien hemm chairman ta' l- Enemalta li ta parir ta' espert professjonali internazzjonali lill-gvern; imma għax dan kien appuntah gvern differenti, peress li kienet għadha kif għaddiet l-elezzjoni, allura dan l-individwu ġie ttrattat b'mod arroganti.

M'għandna qatt naslu sa hawn!

It-tielet tagħlima li rridu nieħdu, Sur President, hi li l-ebda ministru m'għandu jinjora pariri professjonali minħabba li forsi hu jaħseb li jaf iżjed mill-esperti li jkollu.

Barra minn hekk nagħmlu ħażin jekk inġibu l- politika qabel ir-raġuni.

L-ewwel irridu nużaw moħħna għax eventwalment jista' jagħti l-każ li dak li għal perijodu ta' żmien politikament jidher sabiħ, imma wara jaf ikun mod ieħor, kif fil-fatt ġara f'dan is-settur.

Kellna l-ministru responsabbli, li għax ra li forsi kien hemm xi vantaġġ politiku li seta' jieħu, ipprova jieħdu bil-konsegwenza li mbagħad l- affarijiet marru żmerċ.

Minn hawnhekk joħroġ b'mod ċar li min jimxi kontra dak li tgħidlu l-loġika, eventwalment jispiċċa biex ibati hu stess għax ir- rota taf iddur kontrik!

Fl-aħħarnett meta xi ħadd jagħmel żball għandu jammetti li jkun żbalja u mhux jissokta jiddefendi dak li ma jista' qatt ikun difiż.

M'għandniex niddefendu dak li huwa indefensible!

Sur President, niġi issa għall-kwestjoni tal-prezzijiet tad-dawl u l- ilma.

M'iniex se ntawwal ħafna fuqha din minħabba li diġa' tkellimna dwarha kważi kull meta nitkellmu f'dan is-settur.

Ta' min jgħid pero` li minkejja dak kollu li nkiteb, speċjalment mill-ministru responsabbli, il- fatti jibqgħu fatti u dawk id-dikjarazzjonijiet li għamilna jibqgħu rekordjati u reġistrati.

Il-gvern Nazzjonalista, qabel l-elezzjoni ta' l- 1998, kien wiegħed affarijiet li mbagħad ma wettaqhomx, bħal per eżempju, li l-kontijiet tad-dawl u l-ilma kellhom jiġu bħalma kienu qabel.

Ċertament m'hijiex serjeta` li qabel l-elezzjoni twiegħed ċerti affarijiet u mbagħad meta tieħu l-gvern f'idejk il-wegħdi li tkun għamilt ma żżommhomx.

Din hija xi ħaġa serja ħafna u l-poplu għandu jeħodha bħala tali għax jekk partit ikun wegħdu xi ħaġa u ma tahielux, dan ifisser li dak il-partit ikun daħak bih.

Tkun ħaġa tajba jekk il-gvern preżenti jżomm dan kollu quddiem għajnejh.

Imma iżjed minn hekk, meta darb'oħra tkellimt jien għedt li fil-fatt il-gvern Nazzjonalista daħak bil-poplu darbtejn, u kien eżattament dan dak li żvela l-Kap ta' l-Oppożizzjoni l-ġimgħa l-oħra meta poġġa fuq il-Mejda tal-Kamra l-figuri ċari u tondi dwar kif il-gvern Nazzjonalista ta' din il-leġislatura qarraq bil-poplu, anke f'dak li huwa aġġustament tal-kontijiet tad-dawl u l-ilma.

Mela r-retail price index dwar il-fuel light and power, f'Lulju ta' l- 1996 - jiġifieri qabel l-elezzjoni ta' l-1996 meta l-prezzijiet tad-dawl u l-ilma kienu għadhom kif kienu - l-indiċi kien 99.96.

Meta l-gvern Laburista għolliehom, aġġusta dan l-indiċi u tellgħu minn 100.62 għal 132.78; jiġifieri għamel l-aġġustament biex il-poplu jgawdi minnu fl-għoli tal-ħajja, kif rifless minn dan l-indiċi.

Huwa veru li fl-1998 il-gvern Nazzjonalista aġġusta l-prezzijiet tad-dawl u l-ilma, imma ma ġabhomx bħalma kienu qabel l-1996.

Dan kulħadd jaqbel miegħu.

Fil-fatt ġabhom ogħla minn dak li wiegħed, imma xorta aġġusta r-retail price index billi minn 133.14 niżżlu għal 98.78.

Issa din hija daħka fil-wiċċ għax inti qiegħed tgħollilu l-kontijiet tad-dawl u l-ilma iżjed u mbagħad iġġiblu r- retail price index inqas minn kif kien qabel.

Il-ministru għas-servizzi ekonomiċi, fil-gazzetta "The Sunday Times" ta' nhar il-Ħadd li għadda, ipprova jagħti xi forma ta' spjegazzjoni imma ngħid għalija lili ma kkonvinċinix.

Tkellem b'mod ġenetiku ħafna mingħajr ma ta l-ebda spjegazzjoni għal dan il-punt.

Naturalment ħass li kellu għallinqas jipprova jagħmel hekk għax fehem li m'hijiex ħaġa sew li tipprova tidħak bl- elettorat, pero` naħseb li kulmin qara dak li kiteb ma ħassux sodisfatt għax il-Ministru Bonnici ma tax spjegazzjoni kif saru dawn il-manuvri u dan it-tbagħbis fil-figuri.

Mela l-argument tal-kap ta' l-oppożizzjoni għadu jgħodd xorta waħda u l-gvern Nazzjonalista jista' jgħid li qarraq bil-poplu darbtejn.

Sur President, jekk hemm xi ħaġa li hemm bżonn nieħdu bis-serjeta` s-sena d-dieħla hija ċertament il-kwestjoni tal-qtugħ tad-dawl.

Jien naf li l- korporazzjoni Enemalta u l-ministru huma mpenjati ħafna biex dak li ġara din is-sena ma jerġax jiġri s-sena d-dieħla.

Huwa veru li fid-diskors dwar l-Enemalta, il-ministru pprova jagħti l-impressjoni li dak il-qtugħ li sofrejna minnu din is-sena kien xi ħaġa serja ħafna.

L-importanti hu li dawk l-inċidenti li ġraw din is-sena u li kulħadd jaf kemm kienu serji u x'effett setgħu kellhom fuq l-industrija ma jerġgħux isiru.

Naf li l- ministru japprezza, pero` hawnhekk irridu konferma li ma nsibuhiex fl- estimi.

Il-gvern irid jieħu din il-kwestjoni tal-qtugħ tad-dawl bis- serjeta` u ma jmurx bl-impressjoni li pprova jagħti f'dan il-parlament; li dak li ġara kien bħal sajjetta fil-bnazzi, għax kif spjegajt jien, fil- kwestjoni ta' l-Enemalta kien hemm ħafna indikaturi matul din is-sena li wrew x'seta' jseħħ.

Din hija problema indolenti, il-ħin kollu magħna, u jekk ma nittrattawhiex bis-serjeta` nerġgħu nispiċċaw b'wiċċna aħmar nar!

Barra minn hekk, tbati l-industrija lokali biex ma nsemmix ukoll l- inkonvenjent li jkunu jridu jgħaddu minnu dawk il-ħafna familji li jispiċċaw bla dawl.

Fil-ftit ħin li għad baqagħli rrid nagħmel kelmtejn dwar il-petroleum division.

Fil-budget li qegħdin nitkellmu fuqu hemm dikjarat ċar u tond li mill-bidu ta' l-2002 il-poplu se jibda jkollu prezzijiet ta' petrol u ta' diesel li jkunu jirriflettu l-prezzijiet internazzjonali.

Din hija xi ħaġa li superfiċjalment tagħmel sens, imbasta l-prezz lokali tal-fuel li jixtru s-sewwieqa jkun verament jirrifletti l-prezzijiet internazzjonali.

Pero` wieħed irid jistudja miżura bħal din minħabba li tista' ddaħħal element ta' spekulazzjoni f'dawk li jbigħu l-fuel.

Waqt li għal ħafna snin l-Enemalta kienet tiddependi minn dan it-tibdil fil-prezz internazzjonali taż-żejt - jiġifieri meta l-prezz kien jinżel l-Enemalta kienet tagħmel il-qligħ u meta l-prezz kien jogħla l-Enemalta kienet tagħmel it-telf - imma mbagħad kollox ma' kollox, kienet tispiċċa tibbilanċja l-affarijiet.

Kienet tibbilanċjahom aħjar kieku din għamlet il-hedging agreement.

Għalhekk issa wieħed irid jara kif dak li jiġri fil-prezzijiet internazzjonali taż-żejt, bis-sistema l-ġdida li qed jipproponi l-gvern fil-bidu ta' l-2002, jidħolx fostna l-element ta' spekulazzjoni fejn jidħlu x-xiri u l-bejgħ ta' petrol.

Ma rridux minn sistema li tatna tbeżbiża kbira ħtija ta' l-iżbalji li għamilna, naslu biex nagħmlu żball ieħor u ndaħħlu sitwazzjoni li tista' toħloq xi tip ta' spekulazzjoni.

Sur President, hemm bżonn ukoll li tintwera iżjed serjeta` f'dik li hija distribuzzjoni tad-dawl.

Minn dak li qal il-gvern wieħed jinnota n-nuqqas ta' serjeta` li teżisti f'dan il-qasam.

Meta mar id-dawl fit-23 ta' Ġunju l-iskuża tal-ministru responsabbli kienet li t-tunnel bejn il-Marsa u Delimara ma sarx tort tal-gvern Laburista.

Jien ċert illi kieku l-ministru staqsa lil sieħbu, kien isir jaf li kien gvern Nazzjonalista ta' qabel l- 1996 li waqqaf dan il-proġett.

B'danakollu issa nittama li dan il-proġett iseħħ.

Suppost li anke s-sena l-oħra kellna flus ivvotati għalih, iżda xorta baqa' ma sar xejn.

Jekk il-ministru jaħseb li dan il-proġett - u jien naqbel miegħu - huwa daqstant importanti biex ikollna iżjed flessibbilta` u biex iż-żewġ power stations ikunu jistgħu jiġu iżjed aġġustati għad-domanda tal-pajjiż, allura għandu jara li dan il-proġett jittieħed b'iżjed serjeta`.

S'issa, minn dak li sar ma narawx li l- affarijiet qegħdin jittieħdu bis-serjeta`.

Dan qiegħed nibbażah minn dak li qiegħed isir fil-Mosta.

It-tunnel mill-Marsa għal Mosta ilu s-snin li tlesta, imma l-investiment u l-affarijiet oħra ma mxewx b'ħeffa biżżejjed biex in-naħa ta' fuq ta' Malta ma tiġix soġġetta għal qtugħ ta' dawl.

Għalhekk fil-qasam tad-distribuzzjoni rridu naraw li jkun hemm iżjed serjeta` fl-Enemalta biex ma jkollniex sitwazzjoni fejn minkejja li għandna power station ġdida nispiċċaw bħalma spiċċajna fit-23 ta' Ġunju fejn kellna power station ġdida li spiċċat wieqfa, għax għalkemm għandha l-potenzjal li taħdem b'danakollu minħabba sistema ta' distribuzzjoni ħażina ma tistax tagħti l-kurrent li jkun meħtieġ.

Sur President, se nsemmi xi ħaġa żgħira dwar dak li ngħad fil-budget dwar is-solar water heaters.

Intqal li l-VAT fuq is-solar water heaters se titnaqqas minn 15% għal 5%.

Din hija miżura tajba u minn din in-naħa tal- Kamra - jien personalment - ilna ninsistu li dan il-pajjiż f'dik li hija enerġija alternattiva hemm bżonn li nieħdu l-affarijiet iktar bis-serjeta`.

Il-gvern Laburista ta' l-1997, minkejja l-problemi kollha li sab, indirizza din il-problema wkoll, tant li kien ħa miżura biex inaqqas is- sisa fuq is-solar water heaters.

Nerġa' ngħid, hija ħaġa tajba li f'dan il- budget se jittieħed dan il-pass biex għallinqas jibda jsir xi ħaġa f'dan il- pajjiż ħalli nibdew nużaw enerġija alternattiva.

Issa se ngħid kelmtejn dwar l-istreet lighting biex nuri li anke hawnhekk il-figuri tal-gvern ma jittiħdux bis-serjeta` imma jiġu biss manipulati biex sempliċement jidhru sbieħ.

Nafu li bejn l-1998 u l-1999 f'dak li huwa street lighting infaqna Lm2.18 miljun, iżda din is-sena, għal xi raġuni jew oħra - għalhekk tlabt lill-ministru jispjegahieli meta konna qegħdin nitkellmu fuq l-Enemalta - in-nefqa ta' l-istreet lighting niżlet għal Lm1.158 miljun.

Safejn naf jien, għalkemm vera kien hemm xi qtugħ tad-dawl fit-toroq, id-dwal fit-toroq ma nqatgħux.

Lanqas ma ntużaw bozoz ta' energy-saving appliances.

Għalhekk ma nistax nispjega kif in-nefqa ta' l- istreet lighting niżlet minn Lm2.18 miljun għal Lm1.158 miljun.

Forsi dan hu sempliċement eżerċizzju biex innaqqsu l-ispejjeż, biex taparsi nnaqqsu d- deficit?

Jekk hemm xi spjegazzjoni oħra, nistenna lill-ministru jispjegahieli għax jien ma nistax nifhem kif dan il-gvern qiegħed jgħid li se jieħu l-piż tad-dawl tat-toroq meta kulma hemm iddedikat hu Lm1 miljun biss.

Mela jew hemm xi gidba kbira jew inkella l-gvern beħsiebu jnaqqas l- ispiża fid-dawl tat-toroq.

Sur President, nikkonkludi billi ngħid li dan huwa budget b'kontinwazzjoni ta' sensila ta' budgets li jagħfsu l-poplu u għalkemm fih ma ssemmewx miżuri iebsin bħal dawk li ttieħdu fil-budget preċedenti, imma xorta hemm implikati piżijiet kbar fuq il-poplu tagħna.

Semmejt il- kwestjoni tal-bolla u dik tad-dawl u l-ilma.

Hawnhekk jidher ċar li l- gvern inqabad f'sitwazzjoni prekarja li ħoloq huwa stess, speċjalment bin- nuqqas ta' għaqal, anke f'dan is-settur ta' l-ilma u l-enerġija.

Il-gvern wera nuqqas ta' għaqal qabel l-1996, u issa hu ppressat min-naħa l-oħra minħabba li għandu poplu magħkus, magħfus, sforz it-taxxi li mpona fuqu, speċjalment f'dawn l-aħħar sentejn.

Ngħid ukoll li waqt li fuq il-karta dan il-budget jidher wieħed newtrali, fil-fatt xorta waħda se jkompli jagħfas b'qawwa kbira fuq il-poplu.

Fl-istess ħin għandna budget li m'huwiex jindirizza verament il-problemi nazzjonali, anzi qiegħed jaħrabhom biex sempliċement jidher li qiegħed jindirizza l-problema ewlenija tad- deficit.

Dwar dan ġibt ħafna eżempji kif fil-fatt qiegħed jitnaqqas l- infiq u l-investiment f'affarijiet li hemm qbil fuqhom.

Għalija, dan huwa budget li totalment jaħrab mill-bżonnijiet tal-pajjiż.

Grazzi.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Nirringrazzjak.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Joe Cilia.

ONOR JOE CILIA: Sur President, jekk wieħed iħares lejn il-budget ppreżentat għas-sena li ġejja, jista' jgħid li se jkollna budget li se jkompli jagħsar l-ekonomija tagħna b'xejn inqas minn Lm56 miljun f'taxxi, li minnhom Lm13-il miljun se jkunu żieda fl-income tax, Lm19-il miljun se jkunu żieda fil-famuża bolla balla, Lm11-il miljun mill-VAT, Lm6 miljun iktar f'liċenzji, taxxi u multi, u Lm6 miljun oħra iktar fuq dwana u sisa.

Dawn huma ftit punti li nixtieq insemmihom biex niddeskrivi l-budget li l- gvern tal-ġurnata qed jintitola bħala wieħed fid-direzzjoni t-tajba; u jien dan li se nipprova nagħmel, nuri din id-direzzjoni fejn se teħodna u ma teħodniex.

Fl-opinjoni tiegħi, meta wieħed jara dan il-punt biss li l-ekonomija se jkunu nxtorbu minnha Lm56 miljun f'taxxi iktar fis-sena li ġejja hu sinjal ċar fejn dan il-budget ser jeħodna.

Se jkollna żgur ekonomija iktar xotta f'dak li għandu x'jaqsam ma' likwidita`.

Jien nista' ngħid li matul din is- sena, fid-diversi inkontri li kellna ma' għaqdiet statutorji bħall-kamra tal-kummerċ, il-GRTU u l-federation of industry, dawn kollha kellhom kumment komuni meta tkellmu dwar il-kummerċ u l-qasam ekonomiku f'pajjiżna.

Huma kkummentaw dwar kemm jinħassu n-nuqqas tal-likwidita`, in-nuqqas ta' cashflow u n-nuqqas ta' fondi f'idejn il-pubbliku, biex ir-rota kummerċjali tagħna tibqa' ddur.

Irridu ngħidu li kull munita għandha żewġ naħat.

Hawnhekk rajna biss dak li għandu x'jaqsam mal-ġbir skond ma jipproponi dan il-budget, li fil-fehma tal-gvern huwa fid-direzzjoni t-tajba.

In-naħa l-oħra tal-munita turina dak li għandu x'jaqsam man-nefqa pubblika.

Fil-fatt tajjeb li wieħed jgħid li n-nefqa pubblika matul is-sena li ġejja mistennija tiżdied f'dak li huwa rikorrenti b'xejn inqas minn Lm50 miljun.

Issa meta wieħed iħares lejn l- infiq kapitali se jsib tnaqqis ta' madwar Lm9 miljun.

Ta' min jgħid ukoll li madwar terz ta' Lm53 miljun minn din in-nefqa kapitali hija mmirata sempliċement għal subventions, sussidji u entitajiet parastatali u governattivi.

Fuq kollox, meta wieħed iħares lejn dan il-punt jinduna li f'dak li huwa nfiq rikorrenti wieħed ma tantx jista' jistenna lura minnu, għax ovvjament dawn imorru fuq id-day-to-day running cost u affarijiet oħra li l-gvern ikollu jħabbat wiċċu magħhom matul is-sena.

Imma f'dak li huwa nfiq kapitali r-raġuni turik li normalment dan huwa tip ta' nfiq li fl-aħħar mill-aħħar forsi ma tarahx immedjatament imma tara l-frott tiegħu matul is- snin.

Sadanittant, daqqa t'għajn lejn il-bilanċ turina li filwaqt li r- raġuni tgħidlek li l-infiq kapitali għandu jkun kontrollat, min-naħa l- oħra, fejn jidħol l-infiq rikorrenti, il-gvern għandu l-obbligu li jarah li jonqos.

Madanakollu s-sitwazzjoni ekonomika u finanzjarja li jinsab fiha l- pajjiż qegħdin narawha sejra dejjem lura.

Hawn ma rridux ninsew id-diversi proġetti li, biex ngħid hekk, għadhom fl- arja.

Għad irridu naraw x'għad irid jiġri meta dawn isiru realta`.

Għalhekk sal-lum hu diffiċli li wieħed jifhem sew dan l-infiq kapitali li ħafna drabi qiegħed jonqos minflok jiżdied.

Meta naraw l-attivita` ekonomika in ġenerali, li hi magħmula minn manifattura, agrikoltura, sajd u turiżmu, nindunaw li meta wieħed jagħmel il-kontijiet isib li fl-aħħar mill- aħħar għal din is-sena se jkollna żbilanċ kummerċjali ta' Lm303 miljun u li l-bilanċ tal-pagament finalment se jlaħħaq għal madwar Lm89 miljun.

Dawn huma ċifri li joħorġu kollha minn dan il-budget li l-gvern tant qiegħed jiftaħar bih.

Barra dan, tajjeb li ngħidu wkoll li l-inflazzjoni minn 1.7% fl-1999 telgħet għal 2.7% fl-2000, u l-public debt servicing, l-imgħaxijiet fuq id- dejn li jkollu l-gvern se jkun tela' għal Lm54 miljun.

Il-gvern diġa' qal, fl-aħħar fid-diskors li smajna, li fil-viċin irid jissellef Lm100,000 miljun oħra biex jagħmel tajjeb għall-iżbilanċ ta' din is-sena, u parti għal tas-sena d-dieħla.

Meta nisma' dawn l-affarijiet bilfors niddubita kemm dan il-budget huwa fid-direzzjoni t-tajba.

Fl-istess waqt niftakar x'kien jingħad mhux wisq ilu kemm fil-pajjiż kif ukoll f'din il-Kamra, u kemm kien isir tgħajjir lill-gvern Laburista għax dan kien jissellef biex isostni l-infiq tiegħu.

Imma llum il-ġurnata dawn l-affarijiet saru qishom m'huma xejn.

Nixtieq ngħid li l-enfasi f'dan il-budget baqgħet fuq it-tkabbir tad-dħul tal-gvern, filwaqt li fil-prattika ftit li xejn jidher li se jkun hemm tnaqqis ta' nfiq pubbliku.

Qisek għandek karus li titfa' kemm titfa' flus ġo fih donnok qatt m'għandek xejn għax il-karus huwa bla qiegħ.

Hawn m'hawnx ħjiel ta' kontroll serju lanqas.

Xi jfisser dan?

Ormai il-gvern tal-ġurnata qiegħed jipprova jimita lill-gvern Laburista, li madwar erba' snin ilu kien iddeċieda li jirrestrinġi l-infiq rikorrenti b'madwar 5% fuq is-sena preċedenti.

Kienu ssemmew is-safar, l-ospitalita` u areas bħal dawn fejn il-gvern innifsu - ministri u s-segretarji parlamentari ta' quddiem nett - kellu jagħti eżempju biex dan l-infiq jiġi kkontrollat.

Il- miżuri li qiegħed jgħid li se jieħu dan il-gvern jixbhu ħafna lil dawn.

Mela allura kien għamel sew dak inhar il-gvern Laburista li beda jissikka ċ- ċinturin.

Għalhekk jien nawgura lill-gvern preżenti li fejn jidħol infiq pubbliku huwa wkoll jagħmel l-istess.

Pero` hemm miżuri oħra li dan il- gvern għandu jieħu vis-a-vis it-trażżin ta' nfiq pubbliku ħalli dan ikun enfatiku u kif jixraq.

Sur President, meta wieħed iħares lejn il-figuri f'dan il-budget isib li hemm madwar 48% - kważi nofs il-GDP - li jmur għall-infiq tal-gvern.

Mela nofs dak li jipproduċi l-pajjiż se jmur għal dan il-għan.

Għalija din m'hijiex sitwazzjoni sostenibbli.

F'ekonomiji moderni madwar id-dinja huwa aċċettat li din ir-ratio, biex ngħid hekk, m'għandhiex tkun iktar minn madwar 35% tal-GDP u f'ekonomija żgħira bħal tagħna l-average għandu jkun ta' madwar 39%.

Tajjeb allura li wieħed jara sew x'ikun qed jiġri fis-suq.

Jien ċert li dan se jsib li l-money supply komparata mas-supply totali fil- goods and services, tindikalu li gradwalment sejrin lura.

L-istess jista' jingħad dwar id-domanda li bħalissa hawn fis-suq; li qiegħda taqa' b'mod konsistenti.

Biżżejjed wieħed iħares ftit madwaru fil-jiem li ġejjin, jiem ta' nfiq u ta' xalar iktar mis-soltu.

Jekk wieħed jitkellem ma' tal-ħwienet dawn żgur ser jgħidulu - bil-fatti u mhux bil-figuri jew bil-kontestazzjoni bejn naħa u oħra, kif forsi jista' jkun hemm f'din il-Kamra - fejn sejrin.

Sadanittant il-gvern, biex jilħaq l-għan tiegħu li jnaqqas id-deficit, iddeċieda li jiġbor iktar flus mingħand il-poplu.

Din it-48% tal-GDP - l- ammont ta' l-infiq tal-gvern - hija ekwivalenti fis-sena 2000 għal madwar Lm706 miljun li minnhom qishom Lm608 miljun kienu rikorrenti u Lm97 miljun kienu kapitali.

Din is-sena l-ekonomija ipproduċiet bejn wieħed u ieħor madwar Lm1.5 biljun.

Bħalma għedt, f'ekonomiji moderni biex inkunu sostenibbli, dawn ir-ratios ikun aħjar jekk inqabbluhom ma' dak li qed jiġri f'pajjiżi oħrajn.

Biżżejjed ngħidu li din ir-ratio fil-United Kingdom hija ta' 39%, fil-Ġappun ta' 38% u fl-Istati Uniti ta' 29%.

F'pajjiżi iżgħar, bħalma diġa' għedt, l-average hija ta' 39%.

Jekk inħarsu lejn Iceland insibu li hija ta' 33%, l-Irlanda, li tant nisimgħu dwarha, hija ta' madwar 30% u l-Korea ta' Isfel hija ta' madwar 25%.

Punt ieħor li nixtieq nitkellem dwaru - għalkemm diġa' semmejtu waqt l- estimi tal-ministeru tal-finanzi huwa dak li jirrigwarda l-privatisation plans tal-gvern li mexjin bil-mod wisq.

Biżżejjed ngħidu li matul din is- sena diversi entitajiet kellhom ikunu ormai ipprivatizzati u llum l- aspirazzjonijiet tagħhom għadhom qegħdin fuq il-kotba tal-gvern.

Dan ċertament iħalli l-costs tiegħu fuq l-ekonomija tagħna.

Il-cost- effectiveness fuq is-settur pubbliku, fl-opinjoni tiegħi, m'huwiex qiegħed jiġi tackled b'mod xieraq, b'financial management pubbliku tajjeb.

Barra minn hekk, jekk inħarsu lejn dik l-entita` li dan il-gvern tant jieħu gost meta jsemmiha, l-Unjoni Ewropea, żgur li din mhijiex qiegħda tagħtina eżempju tajjeb f'dan il-kontest.

Fil-fatt l-Unjoni Ewropea għandha din ir-relazzjoni li semmejt, infiq pubbliku in konnessjoni mal-GDP ta' 45%.

Jien naħseb li kien ikun tajjeb li l-gvern jissettja t-targets tiegħu kif jista' jniżżel din il-GDP ratio biex l-għafsa ma tkunx daqstant qawwija fuq it-taxpayer Malti in ġenerali, speċjalment fuq is-settur privat.

Għalhekk il-poplu kien japprezza iktar kieku l-gvern innifsu wera li anke hu qiegħed jagħmel il-parti tiegħu.

L-inflazzjoni li rriferejt għaliha hija tali li hija iktar relatata ma' government costs, mal-pressures li qiegħda titfa' l-costs governattivi li ħassejna s-sena li għaddiet u li l-effetti ħafna drabi ma jkunux immedjati imma jieħdu l-korsa tagħhom.

L-inflazzjoni hija relatata iktar mid-demand totali li hawn fil-pajjiż.

Irridu niftakru li tagħna hija inflazzjoni cost- pushed u mhux demand-pull inflation.

Illum iktar minn qatt qabel għandna problemi ta' likwidita` u anke riżervi ta' investiment ta' intraprendituri Maltin li huma ftit għal dawk li huma espansjoni u investiment.

Meta niġu għat-tax evasion u jitħabbru ċ-ċifri sikwit nisimgħu ħafna diskors b'enfasi partikolari fuq is-self-employed u fuq in-negozjant iż-żgħir, li l-income li dawn jiddikjaraw ikun kollu marbut mat-tax evasion.

Jien m'iniex xi wieħed minn dawk li nħares lejn is-self-employed bħala xi qaddisin, imma żgur ma naqbilx ma' diskorsi bħal dawn.

Min irid ikun sinċier miegħu nnifsu jaf li hemm diversi nies - speċjalment fir-retail sector - li għandhom dik it-toqba żgħira li ħadmu għaliha, li rriskjaw biex investew għaliha.

Dawn mhux talli ma baqgħux piż fuq il-gvern, imma talli taw kontribut biex joħolqu dan l-impjieg, forsi jekk mhux għalihom biss imma anke għal xi persuna kultant tal-familja li tista' tkun impjegata magħhom.

Barra minn hekk, mhux ta' min jinsa s-sigħat twal li dawn in-nies jaħdmu u finalment dak li jdaħħlu ma jkunx ħlief low income, li jirrifletti t-tbatija li teżisti f'dan is-settur.

B'daqshekk, miniex ngħid li ma jkunx hemm xi tax evaders.

Irrid ngħid ukoll li jekk wieħed jara x'inhu pproġettat, isib li l-GDP ser jiżdied b'7%, imma ma jintqalx jekk il- government expenditure hijiex se tkun madwar 9% iktar tal-GDP.

Nistqarr bla tlaqliq li l-iktar qasam li jinteressani huwa dak ta' l- intrapriżi ż-żgħar.

Hawn tajjeb li wieħed jgħid li minn qisu 23,000 intrapriżi żgħar, f'Malta biss hawn 45 minnhom li jimpjegaw iktar minn 200 ruħ, jiġifieri bejn wieħed u ieħor, madwar 94%.

Dawn insejħulhom micro- businesses.

Irrid ngħid li l-IPSE toffri skemi interessanti li huma pass fid-direzzjoni t-tajba.

Madanakollu ħafna drabi dak li jiġri huwa li l- businesses iż-żgħar jippreferu li jutilizzaw il-fondi li għandhom iktar direttament biex jottjenu dawk l-inizjattivi u dawk il-miri li jkunu ssettjaw fuqhom infushom.

Hawnhekk tinħass il-ħtieġa ta' policy reading sħiħa li tieħu in konsiderazzjoni u tirrikonoxxi d-differenza li hemm bejn dak li ngħidulu unincorporated business - negozju ta' bniedem li jkun għal rasu - u businesses oħrajn li jkunu taħt xi forma ta' ditti - meqjusin bħala incorporated.

Ħafna drabi l-policies li qegħdin joħorġu mhumiex jilħqu l-objettivi li jkunu mmirati għalihom jew inkella agħar minn hekk, ikunu wisq burdensome u magħġunin b'tali mod li meta wieħed jiġi biex jimplimentahom isibhom diffiċli ħafna.

Rigward ir-registered self-employed sa Ġunju ta' din is-sena kien rapportat li kien hemm madwar 16,121 persuna, u dawn aktarx li issa żdiedu.

Xi ħaġa stramba hi li jien sikwit niltaqa' ma' dawn in-nies, li għalkemm fir-realta` huma self-employed, madanakollu fl-istatistika ma jidhrux bħala tali.

Ħafna drabi dawn jidhru bħala impjegati ma' kumpannija żgħira li tkun tagħhom stess li tkun sole owned.

Għalhekk, meta naraw dawn it-tipi ta' kumpanniji sole owned - ħafna drabi bl-accountancy costs li dejjem jogħlew - tajjeb li nistaqsu kemm minnhom fil-fatt ikunu ġew likwidati, kemm minnhom ikunu fallew, kemm minn dawn is-self-employed ikunu nies li ddeċidew li aħjar għalihom li jkomplu l-business mhux b'mod inkorporat, imma li jerġgħu jidħlu taħt il-kappa tas-self-employed minħabba l-cost li jirrikorri fuqhom.

Imma dwar dawn in-nies ftit li xejn nisimgħu.

Sur President, il-gvern iddefinixxa l-budget ta' din is-sena bħala wieħed ta' direzzjoni t-tajba.

Meta tkellimt man-negozjanti, tafu kif iddefinixxuh?

Budget li ta daqqa ta' ħarta lin-negozji ż-żgħar.

Dan forsi għax jidher li l-mira ta' dan il-gvern fil-budget hija l-middle class bracket and low income bracket, li ovvjament għandhom impatt fuq l- ekonomija b'mod ġenerali.

Hawnhekk tajjeb li wieħed jara x'hemm ġdid f'dan il-budget.

Rajna d-dħul amministrattiv min-naħa tal-gvern li b'daqqa ta' pinna - minkejja li l-fringe benefits kienet ilha 48 sena fil-liġi tat- taxxa tagħna - issa dawn spiċċaw.

Jiena ngħid li wieħed għandu joqgħod attent meta jiġi biex jieħu deċiżjonijiet bħal dawn.

M'iniex ngħid - u qed inkun ċar fuqha din - li min għandu jħallas it- taxxa ma jħallashiex; anzi, għandna naħdmu flimkien biex dan isir, bħalma għamilna fit-tfassil ta' tax compliance unit bil-laqgħat privati li din in- naħa kellha mal-Ministru John Dalli.

Madanakollu rridu noqogħdu attenti meta niġu biex nimplimentaw miżuri bħal dawn għax fl-opinjoni tiegħi din għad tħalli konsegwenzi kbar anke fis-settur privat.

Lanqas kien hemm nifs biex wieħed jista' jinnegozja l-pakkett li ħafna drabi jkun hemm fl- industrija privata bejn ċertu tip ta' ħaddiema u l-employers tagħhom.

Dan jista' twassal biex saħansitra f'pajjiżna jkollna brain drain, l-aktar jekk Malta għad tissieħeb fl-Unjoni Ewropea.

Imbagħad apparti dan kollu, l- istess gvern qiegħed iħabbar li se jonfoq Lm10 miljun oħra biex jimplimenta l-NPAA bil-għan li jasal għal din is-sħubija.

Punt ieħor fil-budget ta' din is-sena li jolqot b'mod qawwi lis-settur tas-self-employed se jkunu l-famużi benchmarks, fejn kull kategorija ta' negozju se tibda tiġi kkalkolata skond il-bejgħ u l-profitt ta' l-istess kategorija.

Hawnhekk bilfors li wieħed jiftakar fil-kritika li kienet issir lill-famużi ex officio, għaliex finalment il-konċett hawnhekk hu; li se jkollok struttura governattiva li se tkun hi li tissuġġerixxi l-livell ta' taxxa li jkollha titħallas minn kategoriji ta' negozju differenti.

Barra dan, min jaqa' taħt il-minimum status se jiġi investigat awtomatikament.

Jiena inħoss li pass bħal dan se jagħti lok għal ċerti inġustizzji peress li mhux se jkun hemm spjegazzjonijiet ċari għaliex wieħed ma jkunx jista' jaqa' taħt ċerti livelli.

Il-gvern qiegħed jgħid li se jħares iktar fil-bogħod lejn dawn il-benchmarking exercises.

Qiegħed jgħid ukoll li finalment se tiġi żviluppata sistema ta' taxxa minima li kull settur ikollu jħallas biex jeżerċita n-negozju u l-professjoni tiegħu.

Pero` li jiskantani huwa li s'issa ftit li xejn ħarġu stqarrijiet pubbliċi minn organizzazzjonijiet fil-pajjiż.

Smajna wkoll l-iffissar li se jkun hemm fuq il-prezz tal-prodotti taż- żejt mis-sena 2002.

Qisu dan il-gvern il-budget se jagħmlu sentejn sentejn.

Donnu li jaħseb minn sena għal sena biex jara jsibx naqra nifs ħalli ma jidhirx daqstant ikrah dwar ċerti miżuri li jkun ħa.

Smajt lill- Onor. Buhagiar jitkellem b'mod abbli ħafna dwar dan il-qasam.

Jidher li l- gvern qiegħed jipprova jidħol mit-tieqa fejn ma jirnexxilux jidħol mill- bieb.

Imma x'se jfisser dan kollu għall-konsumatur u għan-negozjant ma nafux.

Li hu ċert hu li jekk dan il-gvern m'huwiex se jbiddel it-tendenzi tiegħu f'dan ir-rigward, allura m'hemmx dubju li se jkollna żidiet sostanzjali li se jagħtu daqqa 'l isfel sew lill-ekonomija u m'humiex se jħalluha tiġġenera l-frott mixtieq minna lkoll.

Jien m'iniex se nidħol fid- deċiżjoni li ħa l-Ministru Bonnici dwar il-hedging agreements; dik smajna ħafna fuqha.

Naf ukoll li kull ministru jrid jieħu ċerti deċiżjonijiet, imma mbagħad irid ukoll jerfa' l-piż ta' dawk id-deċiżjonijiet li jkun ħa.

Sadanittant ma smajna xejn fuq il-VAT refunds.

Nafu li hemm ħafna talbiet u qiegħda ssir pressjoni biex dawn jingħataw fl-iqsar żmien possibbli għax in-negozjant ikollu bżonn il-cashflow.

Li rajna kien li fuq is-servizzi tas-saħħa u ta' l-edukazzjoni fejn kien hemm VAT refunds dawn se jispiċċaw; ħaġa li żgur tmur 'il bogħod ħafna minn dak li kien intqal meta ġiet introdotta l-VAT.

Illum ir-realta` turi li qegħdin f'sitwazzjoni fejn ir-refunds qegħdin idumu wisq ma jaslu għand min għandu dritt għalihom, u dan qiegħed jikkrea cashflow problem lil diversi persuni.

Ġieli qegħdin jgħaddu xhur biex wieħed jieħu xi VAT refund u jien ngħid li n-negozji ż-żgħar lesti li jħallsu qabel dak li għandhom jagħtu, basta jingħataw qabel dak li għandhom jieħdu bħala VAT refunds.

Naf li din it- tip ta' filosofija ġiet issuġġerita lill-gvern, imma madanakollu ma ġietx aċċettata.

Irrid ngħid ukoll li kien hemm miżuri oħra li frankament iħawduk; bħal dawk li jikkonċernaw it-travel agents.

Għalija din hija diskriminazzjoni ċara li forsi jiddiskrivuha aħjar minni l-association of travel agents, meta, filwaqt li qegħdin nipprovaw ninkoraġixxu l-kompetizzjoni fis-suq, fl- istess ħin qegħdin ngħidu li min ibigħ l-istess prodott - biljetti ta' l- ajr - jekk dawn tixtrihom mingħand l-airlines ikunu mingħajr VAT jew inkella mingħajr dan il-mark-up tal-VAT, u jekk tixtrihom mingħand l-aġent dan irid iħallas il-VAT.

Allura mhix ovvja kif ser tkun l-għażla tal- poplu?

Imma possibbli, b'dan il-mod irridu ninkoraġġixxu l-kummerċ f'pajjiżna?

Hekk isiru l-affarijiet?

Fuq kollox l-attitudni ta' dan il- gvern issa drajnieha.

Meta jaħsel jieħu deċiżjoni, isodd widnejh u ma jiċċaqlaqx minnha.

Sur President, m'iniex se nidħol fuq kwestjonijiet ta' VAT u kif din laqtet lil stabbilimenti ta' l-ikel, fabbriki u skejjel.

Dawn it-tipi ta' impożizzjonijiet fihom infushom naħseb li huma kundannabbli.

Imma ejjew inħarsu ftit lejn il-policies ta' dan il-gvern.

Jidher li nfetaħ is-small business unit din is-sena, u jien diġa' għamilt il-kritika tiegħi dwaru.

Jien nemmen li din hija entita` li suppost kellha l-opportunita` li tinvolvi iktar is-settur privat, flimkien mal-famużi partnerships.

Fi ftit kliem, kienet opportunita` tad-deheb.

Dan peress li s-sehem tas-self- employed fl-ekonomija hu importanti ħafna, iżda l-gvern għażel li dan il- unit iżommu bħala xi ħaġa governattiva.

Ma rridx ninsa ngħid li ma smajna xejn fuq ir-restructuring.

Niftakar li fil-budget l-ieħor ħlief restructuring tiela' u restructuring nieżla ma smajniex!

Din is-sena, Alla jbierek, il-kelma restructuring ngħidlek li lanqas biss intużat darba fid-diskors ta' sagħtejn u nofs li l-ministru tal- finanzi għamel dwar il-budget.

Dawn huma kollha strateġiji wżati minn dan il-gvern biex jipprova jaħrab ir-realtajiet li jkunu qegħdin jiġru warajh.

Jinsa li b'daqshekk mhux se jeħles mill-mewġ tal-maltemp.

Min-naħa l-oħra nistqarr li ħadt pjaċir nisma' lill-ministru tal-finanzi jirriferi għal dik li sejjaħ burokrazija fid-diskors tal-budget.

Hawnhekk qed jgħid li: ''se titkompla r-reviżjoni tal-proċeduri kollha burokratiċi biex naqtgħu kemm nistgħu l-ispejjeż li din iġġib magħha''.

Jien niftakar li meta s-sena l-oħra tkellimt dwarha, tan-naħa l-oħra bil-kemm ma bdewx jidħku għax qalu: Kif spiċċajna, ta' l-oppożizzjoni jitkellmu fuq mili ta' formoli!

Issa kulmin jaħdem f'dan is-settur jaf kemm huma importanti r- regularity burdens u l-compliance costs li qed ikollhom jiffaċċjaw is-self- employed.

Tajjeb li wieħed jgħid ukoll li jekk wieħed iħares lejn dan il-qasam jirrealizza li time is money.

Għalhekk il-ħin għandu jkun iktar dedikat biex il-business jiffjorixxi iktar milli biex wieħed jidħol f'affarijiet burokratiċi.

Ċerti studji li saru juru li dawk is-small businesses li jimpjegaw inqas minn għaxar persuni, il-compliance costs huma madwar erba' darbiet iktar minn dawk tal-larger enterprises.

Għaldaqstant jien nissuġġerixxi li jsir screening ta' regolamenti ġodda biex jassessjaw l- impatt li se jkollhom fuq is-small businesses.

Jeħtieġ ukoll li r-regoli jkunu iktar friendly speċjalment fejn jidħlu formoli, dokumenti u dawk li huma compliance procedures.

Imma x'rajna minn fuq?

Din is-sena rajna lill-gvern idaħħal liġi wara l- oħra dwar safety, prodotti u standards.

M'iniex ngħid li dawn il-liġijiet huma ħżiena; tant hu hekk; li aħna tajna l-kontribut tagħna.

Imma meta naħsbu dwar affarijiet bħal għajnuna u x'konsiderazzjonijiet għandhom jittieħdu, tista' tgħid li ma ssib litteralment xejn.

Fil-fatt il- compliance costs per employee huma madwar 7.9% tat-tax contribution fil-każ ta' dawk l-azjendi li jkollhom minn wieħed sa erba' impjegati; u madwar 2% għall-kumpanniji li jimpjegaw iktar minn 200 ruħ.

Barra minn dan hemm differenza - għalkemm hawn diversi minn dawn, imma m'iniex se nintilef fuqhom - jekk ikun hemm experience propriety jew le f'dawn l-oqsma.

Pero` jiddispjaċik tara li sal-lum ma jeżistux kontro-miżuri min-naħa tal-gvern biex jasal għal xi forma ta' għajnuna.

Ħaġa oħra stramba u li ma ssemmietx tikkonċerna l-liġi dwar l- introduzzjoni ta' l-ID amendments dwar is-small business promotion.

Sieħbi kellu l-okkażjoni li jidħol fiha u jien nittama li għad ikolli l-okkażjoni nagħmel dan ukoll meta jkollna d-dibattitu f'din il-Kamra.

Pero` ma ssemma xejn dwar il-liċenzji fil-kummerċ.

Smajna ħafna dwarha din, imma fid- diskors tal-budget ma saritx riferenza għaliha.

Forsi jkollna ftit iktar illuminazzjoni dwar dan min-naħa tal-gvern iżjed 'il quddiem.

Nagħlaq billi ngħid li hemm diversi anomaliji li s-self-employed qegħdin isofru minnhom, iżda jidher ċar li l-gvern hu iktar preokkupat minn kif se jiġbor iktar milli kif jista' jtejjeb il-klima li għandu jkun hemm fil- qasam tal-kummerċ.

Tant hu hekk li ħafna drabi dawn l-anomaliji li qegħdin jagħmlu tant ħsara lis-self-employed il-gvern qiegħed jinsiehom u ma jidher imkien f'dan il-budget li dawn ser jiġu solvuti.

Biżżejjed insemmi l- pensjonijiet u affarijiet simili.

J'Alla 'l quddiem il-gvern għad jagħtina iktar dawl dwarhom.

Nikkonkludi billi ngħid li dan il-gvern laqqam dan il-budget bħala wieħed fid-direzzjoni t-tajba.

Sadanittant l-istess gvern ma qalx li dan huwa budget tajjeb.

Allura bilfors wieħed jistaqsi: Tgħid il-gvern m'huwiex konvint li dan hu budget tajjeb?

Forsi jimmira li jkun u fl-aħħar jasal għal dak li jrid, imma anke fit-titolu li ta huwa stess jidher li donnu hemm id-dubji.

Ngħid għalija, dan il-budget iktar milli narah se jservi ta' għodda biex jixpruna l-kummerċ kif għandu jkun, se jservi aktar ta' morsa lill-ekonomija u għal ftit nifs li għad baqa' f'dawn l-oqsma.

Grazzi.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Grazzi.

Sar il-ħin.

Għalissa nieqfu hawn u nkomplu llejla.

Fin-12.30 p.m. id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornta, skond il- mozzjoni ta' proċedura.

Il-Kamra rriżumiet u l-Viċi President tal-Kumitati rrapporta progress.

MR SPEAKER: Nitlob lill-Viċi Prim Ministru biex, jekk jogħġbu, iressaq l- Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla t- Tlieta, 5 ta' Diċembru, 2000 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Kumitat ta' Provvista - Estimi Ġenerali 2001

It-Sitt Jum Stabbilit (Kont)

Voti tal-Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla t-Tlieta, 5 ta' Diċembru, 2000 fis- 6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fin-12.31 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija, skond il- Mozzjoni ta' Proċedura Nru 172.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PITKALIJA - DĦUL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien id-dħul tal-bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena mill-pitkalija ċentrali?

Jista' jinfurmana x'kien l-istess dħul għall-bdiewa fl-istess perijodu għas-snin 1997 u 1998 rispettivament u separatament?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Id-dħul tal-bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' din is- sena, 1997, u 1998 mill-Pitkalija Ċentrali kien kif ġej:

2000 Jannar Settembru Lm4,029,737 1997 -do- Lm4,048,197 1998 -do- Lm4,411,188

ĦITAN TAS-SEJJIEĦ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinfurmana kemm-il metru ta' ħitan tas-sejjieħ ġew rapportati lill-bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena mid- dipartiment ta' l-agrikoltura, inkluż kemm-il metru ta' ħitan tas-sejjieħ tkomplew mill-ħaddiema fuq il-proġett taċ-Chadwich Lakes?

Jista' jagħti l- istess tagħrif għall-perijodu tas-snin 1997 u 1998 rispettivament u separatament?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena, id- dipartiment irranġa 556 metri kwadri ta' ħitan tas-sejjieħ.

L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant dwar il-perjodu 1997 u 1998, meta hu stess kien Ministru, għad trid tinġabar u tingħatalu f'xi seduta oħra.

ĦAMRIJA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinfurmana kemm-il metru ta' ħamrija ngħatat lill- bdiewa bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena?

Jista' jagħti l-istess tagħrif għall-perijodu tas-snin 1997 u 1998 rispettivament?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ninsab infurmat illi bejn Jannar u Settembru ta' din is-sena tqassmu 5,145 metri kubi ta' ħamrija lill-bdiewa.

Jidher li ma nżammewx rekords għall-istess perijodu tas-snin 1997 u 1998.

SPIERI TA' L-ILMA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jara li jitwaqqaf kumitat bejn id-dipartiment ta' l- agrikoltura, il-Water Services Corporation, id-drenaġġ u rappreżentanti tal- bdiewa sabiex tiġi studjata l-problema kbira li hawn f'Malta u f'Għawdex fejn ħafna spiri ta' l-ilma ġieri qed jitħallat mad-drenaġġ b'detriment għall-bdiewa li jsaqqu l-uċuħ tar-raba' u qed ikollhom jonfqu ħafna flus biex jixtru ilma tajjeb għat-tisqija tal-prodotti tagħhom?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Riċentement id-Dipartiment ta' l-Agrikoltura ma kellu l-ebda rapporti minn bdiewa li tħallat id-drenaġġ ma' l-ilma ta' l- ispejjer.

Malli jkollna xi rapporti, ninvestigaw il-każ mal-W.S.C. u id- Dipartment tad-Drenaġġ.

INDUSTRIJA TAL-FNIEK - DEMEL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jwieġeb mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-informazzjoni mitluba għad trid tinġabar u risposta tingħata f'xi seduta oħra.

RABAT - ĊENTRU TAS-SAĦĦA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jinfurmana jekk kienx hemm xi żviluppi dwar iċ-ċentru tas-saħħa tar-Rabat?

Jirriżulta li mis-sena d-dieħla xi servizzi li jingħataw f'dan iċ-ċentru se jiġu xxiftjati fiċ-ċentru l-ġdid li mistenni jinfetaħ fl- Imtarfa?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ma hemm l-ebda żvilupp ġdid dwar iċ-Centru tas- Saħħa tar-Rabat, apparti l-introduzzjoni ta' servizz ta' klinika tal- Podoloġija li saret dan ix-xahar.

Mhux se jinfetaħ xi Centru tas-Sahha l-Imtarfa, imma qed jiġi studjat il- ħsieb li xi servizz li jingħata fiċ-Centru tas-Saħħa tar-Rabat jiġi provdut ukoll fil-premises li għandu d-Dipartiment tas-Saħħa fiċ-Centru Civiku ta' l-Imtarfa sabiex ikunu moqdija aħjar ir-residenti ta' hemm hekk.

Dan is- servizz xorta jibqa' jingħata fiċ-Centru tas-Saħħa tar-Rabat bħall-lum.

INCOME TAX - REFUŻJONIJIET

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm baqa' refużjonijiet ta' income tax x'jitħallsu mill- gvern għas-snin ta' qabel l-1998 separatament sena b'sena minn meta dawn huma dovuti u bħala totali globali?

Jista' l-Ministru jgħid x'inhuma l-pjanijiet u miri ta-gvern biex dawn it- taxpayers jirċievu lura ħlasijiet dovuti lilhom?

Kemm minn dawn huma dovuti lill-self-employed, kumpanniji/ditti kummerċjali separatament?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngharraf lill-Onorevoli Interpellant li l-informazzjoni qeda tingabar u ser tinghata f'xi seduta ohra.

BANEK - KONTIJIET

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm kien hawn flus f'kontijiet bearer mal-banek qabel dawn twaqqfu?

Kemm kien hemm bearer accounts li baqgħu miftuħin fejn ma kenux identifikati s-sidien tagħhom, x'sar mill-bilanċi rilevanti mill-banek lokali?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngharraf l-Onorevoli Interpellant li f'Dicembru ta' l- 1999 il-Bank Centrali hareg direttiva lill-banek kummercjali sabiex ma jifthux aktar kontijiet bearer u jiehdu hsieb jghalqu dawk ezistenti sa Gunju tas-sena 2000.

Tajjeb nghidu li mill-1994 l-hawn kull min jiftah kont bearer kien jigi identifikat skond ir-Regolament ta' l-1994 kontra l-Hasil ta' Flus.

Il-kontijiet bearer pero' xorta baqghu trasferibbli u kien ghalhekk li l-Bank Centrali hareg din id-Direttiva f'Dicembru 1999.

Fl-ahhar ta' Dicembru 1999 il-banek kellhom 8,137 kont bearer f'ammont ta' Lm29 miljun lira.

Sa Ottubru li ghadda kien ghad fadal 2,890 kont b'ammont ta' Lm4 miljun lira li s-sidien taghhom ma gabruhomx mill-banek.

Il-flus ghadhom fil-banek sakemm is-sidien taghhom jirrikorru fil-banek biex jigbruhom.

Din hija sitwazzjoni li tezisti f'kull tip ta' accounts fejn il- banek izommu dawn il-kontijiet bhala Dormant jigifieri kontijiet li ma hemmx caqlieq fuqhom.

ŻONI INDUSTRIJALI

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm hawn u liema huma ż-żoni industrijali ta' pajjiżna?

Kemm hemm u liema areas ġew identifikati biex jiġu żviluppati bħala żoni industrijali ġodda?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Bħalissa l-Korporazzjoni għall-Iżvilupp ta' Malta tamministra tnax-il zona industrijali mqassmin f'dawn il-postijiet - Ħ'Attard, Bulebel, Ħal-Far, Ħal-Kirkop, Kordin, il-Marsa, il-Mosta, l- Mrieħel, Ricasoli, Ħal-Safi, San Gwann u x-Xewkija Għawdex.

Minbarra dawn, hemm tlitt zoni oħra, tnejn ta' l-artiġjanat u waħda għan- nies tas-snajja.

Iz-zoni ta' l-artiġjanat jinsabu f'Ta' Qali u f'Ta' Dbieġi u l-oħra ġewwa Ħal-Luqa.

Peress li l-pjanijiet dwar zoni ġodda għadhom ma ġewx definiti, ma jkunx prudenti li f'dan l-istadju jingħataw dettalji.

TA' QALI CRAFTS VILLAGE

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm hija kkalkolata l-ispiża biex jiġi żviluppat mill-ġdid it-Ta' Qali Crafts Village?

Meta huwa mistenni li dan il-proġett jibda u jiġi fi tmiemu?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ninforma lill-Onorevoli Interpellant li x-xogħol fuq il-proġett tal-Villaġġ tas-Snajja' f'Ta' Qali għadu għaddej u għaldaqstant ma jkunx prudenti li f'dan l-istadju jingħataw dettalji.

PULIZIJA - KONTRAVENZJONIJIET

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid kemm kien hemm kontravenzjonijiet għal rimi ta' skart/littering sena b'sena mill-1996 sal-lum?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi t-tagħrif mitlub mill-Onorevoli Interpellant huwa kif ġej:

|1996 |199|199|199|2000*| | |7 |8 |9 | | |31 |50 |35 |72 |49 |

*sat-30 ta` Novembru.

SWATAR - KAROZZA MITLUQA

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jara li titneħħa l-karkassa ta' karozza li tinsab abbandunata u kollha ħmieġ b'konsegwenzi għas-saħħa ta' dawk li jkunu fl-inħawi, li tinsab faċċata tal-Price Club, fis-Swatar fejn jipparkjaw il-karozzi?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi l-vettura li rrefera għaliha l- Onor. Interpellant tneħħiet.

MSIDA BOAT HOUSE

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari nru.

21696, l-Imsida Boat House hija murija fl-istat dilapidat tagħha fl-aħħar ħarġa ta' Vigilo ta' Din l-Art Ħelwa.

ONOR.

TONIO BORG: Il-boathouse li qed jirreferi għaliha l-Onorevoli Interpellant qiegħda f`Tal-Pieta`.

Ninsab infurmat li qiegħed jiġi kkunsidrat x`inhuwa l-aħjar mod biex tiġi kkonservata l-boathouse imsemmija.

SKEJJEL - CARRIER

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l- Ministru jinformana jekk ħarġitx xi ordni mill-Ministeru biex it-tfal tal- Primarja ma jeħdux il-basket ta' l-iskola fuq il-carrier?

Jekk le, jaf l-Ministru li hemm xi skejjel li mhux qed jippermettu tfal li jmorru l-iskola bil-carrier?

Jista' l-head ta' l-iskola jżomm lit-tfal milli jagħmlu hekk meta dan jista' jevita problemi fid-dahar tat-tfal?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-Kumitat Dwar il-Basktijiet ta' l-Iskola ħareġ rapport fejn irrakkomanda li minħabba raġunijiet ta' saħħa, il- "carrier bags" m'għandhomx jintużaw mit-tfal.

Għaldaqstant id-Diviżjoni ta' l-Edukazzjoni bagħtet ċirkulari lill-Kapijiet ta' l-Iskejjel fejn tat parir sabiex dawn il-carrier bags ma jintużawx.

Madanakollu huwa fid- diskrezzjoni ta' l-istess kapijiet ta' l-iskejjel jekk jipprojbixxux immedjatament dawn il-basktijiet jew inkella, wara diskussjonijiet mal- Kunsilli Skolastiċi, jippermettux l-użu ta' dawn il-Basktijiet sa' l-aħħar ta' din is-sena skolastika.

VALLETTA - DĦUL TA' VETTURI

L-ONOR.

SILVIO PARNIS staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

21590 li oriġinarjament kienet saret lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni u li issa ġiet riferuta lilek u ċioe' jista' l-Ministru jgħid jekk għadhiex tapplika l- liġi li vetturi bħal trakkijiet ma jistgħux jidħlu ġewwa l-Belt Valletta?

Jekk iva, x'inhuma l-ħinijiet projbiti?

Jista' jgħid kemm kien hemm persuni li kissru l-liġi mill-1996 sal-lum?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi trakkijiet u vetturi kbar oħra ma jitħallewx jidħlu l-Belt Valletta f`dawn il-ħinijiet - bejn is-7.30a.m. u s- 2.00p.m. u bejn l-4.00p.m. u t-8.00p.m.

Dwar l-aħħar parti tal-Mistoqsija, ninsab infurmat li t-tagħrif hekk kif mitlub ma jinżammx taħt forma ta` statistika.

TOROQ - SLUM CLEARANCE

L-ONOR.

RITA LAW staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab infurmat li l-informazzjoni mitluba hi kif tidher fit-tabella li qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra.