MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 562 It-Tlieta, 26 ta' Ġunju, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 562

It-Tlieta, 26 ta' Ġunju, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.10 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 26 ta' Ġunju, 2001

WERREJ

MINUTI 37

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 37

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-ĦARSIEN TA' L-AMBJENT (IT-TIENI QARI)

ENVIRONMENT PROTECTION BILL (SECOND READING) 41

AĠĠORNAMENT 58

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 62

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 561 li saret fil-25 ta' Ġunju, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

ĠUSTIZZJA U GVERN LOKALI – AVUKATI BIL-KUNTRATT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Leo Brincat) staqsa lill- Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' il-Ministru jgħid kemm u liema huma l-avukati jew ditti ta' avukati li għandhom retainer mal- ministeru tiegħu jew ma' xi korporazzjonijiet u azjendi parastatali li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu?

X'inhuma r-retainers jew it-terms tal- kuntratt f'kull każ?

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni qed tinġabar u risposta tingħata f'xi seduta oħra.

TRASPORT U KOMUNIKAZZJONI – KONTIJIET PENDENTI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari 25353, jista' il-Ministru jagħti lill-Kamra d-dettalji mitluba peress li l-informazzjoni tikkonċerna nfiq pubbliku, u anke sabiex il-Kamra tkun informata, kif wara kollox huwa d-dover tal-gvern li jinformaha, dwar il-pożizzjoni tal-kontijiet finanzjarji ta' l-entitajiet governattivi, kif ukoll sabiex il-Kamra tkun assigurata li l-proċeduri wżati u li qed jintużaw fil-ħlasijiet ta' kontijiet pendenti huma korretti u fl-ambitu tar- regolamenti?

Il-Ministru ma jħossx li bl-informazzjoni mitluba jkun qiegħed jikkonferma bil-fatti li jemmen fit-trasparenza u f'amministrazzjoni bla ħabi u bla abbuż?

Jekk l-informazzjoni tibqa` ma tingħatax, jista' jgħid għaliex meta din l-informazzjoni dwar infiq pubbliku hija importanti u l-poplu għandu dritt ikun jafha?

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Nirriferi lill-Onor.

Membru għat-tweġiba li tajtu għall-mistoqsija parlamentari 25824.

Għalkemm is-suġġett taż-żewġ mistoqsijiet huwa differenti, il- parametri huma simili u l-istess stedina li għamiltlu f'dik it-tweġiba tgħodd ukoll għal din.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor .

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Filwaqt li l-kunsill tar-Rabat, wara pressjoni mir- residenti, irċieva struzzjonijiet mingħand it-traffic control board biex Triq Borg Olivier issir one-way, jista' il-Ministru jgħid x'inhi s- sitwazzjoni issa bix-xufiera tal-karozzi tal-linja jiddikjaraw li m'humiex lesti josservaw dan it-tibdil?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Skond informazzjoni li għandi, din id-deċiżjoni ttieħdet wara li għal numru ta' snin kienu ilhom isiru diskussjonijiet bejn il-kunsill lokali tar-Rabat u t-traffic control board.

GĦalkemm kull bidla ta' dan it-tip iġġib magħha reazzjonijiet kemm pożittivi kif ukoll negattivi, is-sistema tal-one-way se tiġi implimentata fil-jiem li ġejjin.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Dan ifisser li l-public transport authority irtirat id- dikjarazzjonijiet li għamlet u li allura m'hijiex se tagħmel il- protesta li ddikjarat pubblikament li se tagħmel, u cioe' li x-xufiera m'humiex lesti li jaħdmu fuq ir-rotta tar-Rabat?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien m'iniex konxju minn xi dikjarazzjonijiet pubbliċi li għamlet il-public transport authority pero`, kif għedt aktar kmieni, naf li kull meta tkun se ssir xi bidla dejjem ikollok xi reazzjoni, pożittiva u negattiva.

Meta ġie meqjus il-bilanċ kollu tat-talba li kien hemm u tas-sitwazzjoni tat-traffiku fir-Rabat, ittieħdet id-deċiżjoni li nibqgħu għaddejjin bil-programm tal-one-way.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' il-Ministru jgħid jekk dan il-programm li qed jgħid li se jiġi implimentat fi ftit jiem oħra, jinkludix ukoll it- trasferiment tal-venda mis-Saqqajja għal Triq Santa Rita?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Is-suġġerimenti u l-kummenti li nirċievu dwar it- trasferiment tal-venda minn fuq is-Saqqajja għal Triq Santa Rita jew bil- kontra huma konfliġġenti għall-aħħar u jiddependu minn min ikun qed jagħmilhom!

F'dan l-istadju, m'iniex informat jekk dan it-tip ta' arranġament huwiex inkluż mas-sistema tal-one-way fi Triq Borg Olivier u toroq oħra.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Peress li huwa fatt li ma jista' jinnegah ħadd li l- maġġoranza tan-nies ta' l-Imtarfa, tal-Baħrija u ta' dawk kollha fuq il- parti ta' wara tar-Rabat, jemmnu li aktar jaqbel li l-venda tkun fi Triq Santa Rita, hemm xi raġuni għala din mhux se tkun inkluża f'dan il- programm?

Jew jista' jkun li l-ftit qed jiddominaw il-ħafna, anke jekk bid- diffikultajiet kollha li dawn il-komunitajiet qed jiffaċċjaw?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, hawnhekk mhux qed nitkellmu dwar dominanza tal-ftit fuq il-ħafna jew tal-ħafna fuq il-ftit.

Hawn qegħdin nitkellmu dwar bidliet li kienu ġew implimentati wara talba speċifika mill- kunsill lokali tal-lokalita`, liema talba ġabet magħha kontroversji fuq diversi fronti.

Meta sar it-trasferiment tal-venda minn Triq Santa Rita għal fuq is-Saqqajja, id-dipartiment kien irċieva diversi petizzjonijiet.

Biċċiet minnhom kienu talbu li l-venda tkun f'Santa Rita u oħrajn talbu li din tibqa' fuq is-Saqqajja.

Dan is-suġġett kien diskuss pubblikament u kien evidenti li kien hemm opinjonijiet diverġenti u li ma seta' qatt ikun hemm qbil bejniethom.

L-arranġament li sar biex il-venda topera kemm minn Triq Santa Rita kif ukoll minn fuq is-Saqqajja huwa sodisfaċenti.

Madanakollu mhux darba jew tnejn li jkun hemm karrozzi tal-linja li minkejja li suppost jitilgħu Triq Santa Rita biex jagħmlu t-trip mill-Imtarfa jew minn destinazzjonijiet oħrajn, jaqbżu din ir-rotta.

Jien konvint li kieku l-arranġament li hemm bejn l-assoċjazzjoni tas-sidien tal-karozzi tal-linja, il-public transport authority u l-kunsill lokali kellu jiġi implimentat kif suppost, is-servizz ikun għas-sodisfazzjon ta' kulħadd.

Ċertament dawn id-diffikultajiet jinqalgħu għax ikun hemm min ma jaqdix id-doveri tiegħu kif suppost.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Irrid infakkar lill-Ministru li din il-venda kienet iċċaqalqet minn fejn kienet fuq pjan speċifiku u mbagħad kien sar ftehim bejn il-komunita` u l-kunsill biex din terġa' tiġi ttrasferita lura għas- Saqqajja.

Il-poplu qed iħallas għas-servizz u allura jistenna li jiġi moqdi.

X'inhi r-raġuni li din il-bidla m'hijiex se tiġi implimentata mal- bidliet li qegħdin isiru?

Forsi l-Ministru m'huwiex konxju li s- sitwazzjoni kif inhi qed toħloq ħafna problemi, l-aktar għall-anzjani, żgħażagħ u studenti ta' l-Imtarfa, il-Baħrija u ta' dawk il-postijiet li jinsabu fil-periferija tar-Rabat?

Għaliex se nħalluha tibqa' tkarkar din il-problema u lill-poplu se nħalluh jibqa' jistenna?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, nerġa' nirripeti li l-ftehim li naf li ntlaħaq bejn il-kunsill lokali, l-assoċjazzjoni tas-sidien tal-karozzi tal- linja u l-public transport authority jirrigwarda ż-żewġ vened fil-lokalita` tar-Rabat.

F'ċerti ħinijiet il-venda kellha topera minn Triq Santa Rita u f'ħinijiet oħra kellha topera minn fuq is-Saqqajja, b'tali mod li ċ- ċirkolazzjoni ta' dawk ir-rotot taqdi l-bżonnijiet tal-persuni li joqogħdu fid-diversi lokalitajiet li jagħmlu mar-Rabat.

Jien nemmen li la fuq is-Saqqajja u lanqas fi Triq Santa Rita ma tista' tagħmel venda tal-karozzi tal-linja li taqdi l-ħteġijiet tal-komunita` tar- Rabat, ta' l-Imtarfa u ta' l-inħawi li jagħmlu mar-Rabat.

Jenħtieġ li jsir ftehim bejn kulmin hu involut ħalli naslu għal soluzzjoni biex il-venda tmur f'xi post ieħor.

Madanakollu m'huwiex faċli li tasal għal din is- soluzzjoni.

Nispera li d-diskussjonijiet ikomplu għaddejjin b'mod li jintlaħaq arranġament sodisfaċenti u jekk sadanittant jiġu osservati l-ħinijiet li hemm imposti llum b'schedule uffiċjali, jien konvint li l-komunita` Rabtija tinqeda aħjar.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Mr Speaker, nixtieq nistaqsi dwar xi ħaġa differenti mit-trasport pubbliku imma li taqa' taħt l-istess ministeru.

Il-Ministru huwa informat li l-parti tan-nofs ta' Triq id-Daħla ta' San Tumas, fiż- Żejtun u Wied il-Għajn, ingħatat it-tarmac, bil-konsegwenza li n-naħa tal- bajja ta' San Tumas għadha fl-istat li kienet qabel u anke l-parti l-oħra li tagħti mir-ramla għaż-Żejtun għadha fl-istat li kienet qabel u prattikament għandek triq fejn parti minnha biss ingħatat it-tarmac?

Għalkemm din it-triq taqa' taħt il-kunsill lokali, minkejja li jista' jingħad li hija arterja prinċipali, ir-roads department kemm huwa informat bis-sitwazzjoni?

Sar xi kuntatt mal-kunsilli lokali rispettivi bit-tama li jekk beda x-xogħol ta' tarmac minn xi kunsill, dan jitkompla matul it-triq kollha?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, segwejt il-korrispondenza li kien hemm fil-ġurnali dwar dan is-suġġett partikolari.

Jien informat b'din il-biċċa tax-xogħol, fejn kunsill lokali ddeċieda li jagħmel parti biss mit-triq bit- tarmac u dan lili jwassalni biex nirrifletti fuq il-mod kif biċċiet mill- kunsilli lokali jaħdmu.

Huwa faċli li kunsill lokali jaqbad trakk u jmur iwaddab żewġ pulzieri tarmac fuq parti minn triq li tkun fil-konfini tiegħu, biex mingħalih jaqdi d-doveri tiegħu lejn il-komunita`.

Nirrepeti li ma naqbilx ma' dan it-tip ta' xogħol, iktar u iktar jekk, kif jien informat, ma sarux il-preparamenti neċessarji la mad-dipartiment tat- toroq, la mal-water services corporation u lanqas mal-korporazzonijiet l- oħra biex jaraw jekk hemmx bżonn jgħaddu xi servizz minn qabel.

Jien ma nistax naqbel li jsiru dawn it-tip ta' xogħlijiet jekk irridu li l- problema tat-toroq, anke fil-livell tal-kunsilli lokali, tittieħed bis- serjeta`.

Naf li jkun hemm pressjoni minn diversi nies u organizzazzjonijiet biex il-parti tat-triq tagħhom tingħata t-tarmac, pero` niżbaljaw meta naħsbu li nistgħu naġixxu on our own mingħajr kollaborazzjoni ma' ħadd f'sitwazzjonijiet bħal dawn.

PBS – KONSULENZA FUQ BAŻI PART-TIME

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'inhi r- remunerazzjoni u x'inhuma l-perkaċċi li tirċievi mill-PBS il-persuna li isimha qed jintbagħat separatament?

Jista' jgħid x'inhu x-xogħol tagħha?

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): Informat li l-persuna li għaliha qed issir riferenza beda jagħti konsulenza lill-PBS fuq bażi part- time skond kuntratt ta' żmien definittiv li beda fl-1 ta' Jannar 2001.

Bħala konsulent, huwa jagħti parir lill-bord tad-diretturi fuq diversi oqsma li għandhom x'jaqsmu max-xandir.

Il-kwalifiki u l-esperjenza tiegħu fix-xandir huma ta' utilita` kbira għall-kumpannija, speċjalment inkonnessjoni mar-ristrutturazzjoni li qed twettaq bħalissa.

Minħabba li l-kumpannija li tagħha huwa konsulent hija waħda kummerċjali, ma nħossx li jkun fl-interess ta' l-istess kumpannija li jiġi żvelat il- ħlas li qed jirċievi ta' din il-konsulenza.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: B'riferenza għad-deċiżjoni ta' l-universita` li tneħħi s-suġġett tal-Malti bħala wieħed mir-rekwiżiti biex student jibda l- kors tal-liġi - għalkemm naf li l-Ministru diġa` ddikjara ruħu li ma jaqbilx mad-deċiżjoni u napprezza wkoll li l-universita` hija awtonoma - jista' il-Ministru jgħid jekk sarux xi kuntatti bejn id-dipartiment ta' l- edukazzjoni u l-universita` biex din id-deċiżjoni terġa' tiġi kkonsidrata?

ONOR.

LOUIS GALEA: Iva, diġa` kelli kuntatti ma' l-universita`, anke formali, permezz tar-rettur ta' l-universita` fuq dan is-suġġett.

L- universita` ġiet informata li l-gvern għandu riżervi serji ħafna fuq din id- deċiżjoni li huwa veru li ttieħdet numru ta' snin ilu u li saret f'ċertu sens magħrufa f'dawn l-aħħar ġranet.

F'dan ir-rigward tajjeb li wieħed jirraġuna fis-sens li se ngħid.

Il-gvern jirrikonoxxi bl-aktar mod prattiku u bl-aktar mod sħiħ l- awtonomija akkademika ta' l-universita` kif eżerċitata fl-ogħla organu tagħha mis-senat ta' l-universita`.

Il-gvern m'għandu l-ebda interess u l- ebda ħsieb li b'xi mod inaqqas minn din l-awtonomija jew inkella li jkollu xi preżenza fil-mod ta' kif taħdem l-akkademja ta' l-universita`, kif jiġu stabiliti l-istandards, il-kwalifiki, kif isiru l-korsijiet, il-curricula, is-sillabi u l-eżamijiet.

Dawn huma kollha ħwejjeġ li huwa rikonoxxut li l- universita` għandha tmexxi fl-awtonomija tagħha.

Allaħares jasal xi mument meta fi ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu mal-ħidma ta' l-universita` bħala l- ogħla istituzzjoni u taħriġ fil-pajjiż, xi gvern partikolari jipprova jidderieġi hu direttament jew indirettament.

Pero` fejn jidħol l-ilsien Malti, li huwa l-ilsien nazzjonali, il-gvern ma jistax jirrinunzja għad-dmir fundamentali tiegħu li jkun is-sur ta' dan l- ilsien, l-iktar ħaġa evidenti u importanti fl-identita` tal-poplu Malti.

Jekk il-poplu tagħna għandu xi ħaġa li tiddistingwih minn kull poplu ieħor tul l-istorja kollha tiegħu, huwa proprju l-ilsien Malti.

Kieku aħna għall- argument kellna nitkellmu bil-Grieg, bl-GĦarbi jew bit-Taljan, l-identita` tagħna kienet tieħu sura totalment differenti.

Aħna Maltin proprju għax nitkellmu l-ilsien Malti, distint minn kull ilsien ieħor fid-dinja.

Il- Malti għandu n-natura u l-karatteristiċi tiegħu, għandu l-istruttura morfoloġika, grammatikali u l-letteratura li biha għandna għalfejn niftaħru.

Allura meta l-ilsien Malti huwa preċiżament is-sies li fuqu tinbena l-identita` Maltija, l-universita` ma tistax tieħu deċiżjonijiet li ma jagħtux piż lil dan ir-rigward.

Jien irrid nara li fir-rikonsiderazzjoni li qed tintalab tagħmel, l- universita` tieħu wkoll inkonsiderazzjoni l-fatt li għall-poplu Malti, l- ilsien Malti m'huwiex xi ħaġa li nħarsu lejh biss bħala xi entry requirement għall-univesita`.

Iċ-ċittadini Maltin li jmorru l-universita` ta' Malta - isirux tobba, periti jew avukati irrelevanti - jenħtieġ li jkollhom pussess u għerf tajjeb ta' l-ilsien Malti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-ĦARSIEN TA' L-AMBJENT

ENVIRONMENT PROTECTION BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mill-25 ta' Ġunju, 2001.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Aktar rimarki?

L-Onor.

Carmelo Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Speaker, qegħdin nitkellmu dwar suġġett li jqajjem ħafna interess, mhux biss f'din il-Kamra imma fost il-poplu Malti u Għawdxi kollu.

Nittama li meta ngħid il-poplu Malti u Għawdxi kollu nkun qiegħed ninkludi lil kull ċittadin, għax xi drabi nieħu l-impressjoni li hemm ċerti nies li għalihom l-ambjent ma jfisser xejn u ftit jagħtu kas ta' kif nistgħu nieħdu ħsiebu.

Niftakar li l-iskola kienu jistaqsuna x'nifhmu bil-kelma "ambjent".

It-tifsira li nsibu fi klawsola 2 ta' dan l-abbozz ta' liġi hija wiesgħa, imma forsi wieħed jista' jinkludi wkoll dak li għadu kemm qal il-ministru ta' l-edukazzjoni dwar l-ilsien Malti.

L-ilsien Malti huwa parti mill- ambjent ta' pajjiżna u ta' min wieħed juża kull mezz possibbli biex jikkonservah.

Il-lingwa hija parti importanti mill-identita' tagħna bħala nazzjon.

Dan qiegħed ngħidu biex nuri kemm l-ambjent huwa kważi kważi kull ħaġa li teżisti madwarna.

Mhux l-affarijiet naturali biss jiffurmaw l- ambjent imma anke affarijiet oħra li jsawru lilna bħala poplu.

Dan l- abbozz ta' liġi qiegħed jiffoka l-iktar fuq l-ambjent naturali, fuq l-arja, l-ilma, l-art u l-atmosfera.

Fi kliem ieħor, dan l-abbozz ta' liġi jittratta dwar kull ħaġa li teżisti mhux biss taħt il-kappa tax-xemx imma anke 'l fuq minnha.

Effetivament dan huwa suġġett ta' ħajja jew mewt.

Daqshekk hu essenzjali li nifhmu l-importanza ta' l-ambjent.

Jekk aħna bħala poplu rridu nibqgħu ngħixu tajjeb, hemm bżonn l-ewwel u qabel kollox nieħdu ħsieb l-ambjent.

Jekk ma rridux li nirrendu l-ħajja tagħna miżerja, aħjar ma nkomplux nittraskuraw l-ambjent.

Tkun verament ħasra jekk nagħmlu hekk għax fl- aħħar mill-aħħar inkunu qegħdin niddisprezzaw mhux biss lilna nfusna imma anke lill-ġenerazzjonijiet ta' warajna.

Għalhekk hemm bżonn li nieħdu azzjoni kemm jista' jkun malajr mingħajr aktar titubar u mingħajr ma noqogħdu nfittxu l-iskużi biex ma nagħmlu xejn.

Nistgħu ngħidu li b'mod ġenerali, il-poplu Malti sar għandu ċerta kuxjenza fir-rigward ta' l- ambjent.

Fejn qabel forsi ma konniex nagħtu kas ta' ċerti affarijiet, illum il-kuxjenza kibret għalkemm xorta waħda għadha ma kibretx biżżejjed, pero' huwa fatt li tul is-snin sar progress fil-mod ta' kif aħna bħala poplu bdejna nħarsu lejn l-ambjent ta' madwarna.

Naturalment is-sezzjoni tal-poplu li l-iktar jinteressaha mill-ambjent huma ż-żgħażagħ, u dan bir-raġun.

Naħseb li ż-żgħażagħ huma fost l-ewlenin li huma attivi fid-diversi għaqdiet ambjentali volontarji li nsibu f'dawn il- gżejjer.

Tajjeb li wieħed ifaħħar u jinkoraġġixxi l-ħidma ta' dawn l- għaqdiet volontarji, li ħafna drabi mn'Alla jkun is-sehem tagħhom biex tittieħed ċerta azzjoni.

Naraw żgħażagħ inaddfu qiegħ il-baħar mill- fliexken, mil-laned u bottijiet.

Naraw żgħażagħ inaddfu l-bajjiet mill- ħmieġ li jħallu warajhom dawk li suppost imorru biex jiddevertu, l-iktar issa li qegħdin fl-istaġun tas-sajf.

Kulħadd jaf li bħala poplu aħna niddependu ħafna mit-turiżmu u wieħed mill-fatturi naturali li l-iktar li jiġbed lit-turist lejn pajjiżna huwa proprju l-baħar, li sa ftit taż-żmien ilu konna ngħidu li ma kienx mittiefes mit-tinġis.

Sfortunatament illum nafu li r-realta` hi bil-maqlub u għalhekk hemm bżonn li nkunu iktar konxji ta' kif nieħdu ħsieb il-bajjiet.

Kif diġa' għedt, minkejja li f'dawn l-aħħar snin il-kuxjenza żdiedet, bħala poplu għad irridu nikbru f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħarsien tal-baħar u tax-xtajtiet, mhux biss biex ħaddieħor isib il-bajjiet nodfa imma anke għaliex sirna niddependu ħafna mit-turiżmu.

Riklam ħażin jista` jkun ta` dannu kbir għal din l- industrija li tħaddem ħafna nies u li tħalli ammont ta' qliegħ sostanzjali.

Jien naraha importanti li l-edukazzjoni f'dan is-sens tibda miċ-ċokon.

Nifhem li l-maġġoranza ta' l-istudenti huma konxji tal-bżonn li nieħdu ħsieb l-ambjent, pero' hemm bżonn li l-edukazzjoni tinfirex sal-ġenituri u anke għall-kumplament tal-popolazzjoni.

Nisħaq li dan huwa suġġett ta` ħajja jew mewt u ma nistgħux nibqgħu nilagħbu ma` l-ambjent ta` madwarna.

Dan l-aħħar l-Onor.

Mario Galea, l-Onor.

Charles Mangion, l-Onor.

Anthony Abela u jien attendejna għal konferenza tas-CPA, fejn fost is-suġġetti li ġew ittrattati kien hemm il-global warming u l-effett tiegħu fuq pajjiżi żgħar.

Wieħed għandu jħares lejn l-effett li dan jista` jkollu fuq pajjiżi żgħar b'lenti differenti, anke minħabba l-fatt li l-pajjiżi ż-żgħar ħafna drabi qegħdin isofru l-konsegwenzi ta' prattiċi attwati mill-pajjiżi l-kbar u minn kumpanniji multinazzjonali b'potenzjal finanzjarju enormi u saħħa politika tremenda.

GĦax għandhom il-flus mingħalihom li jagħmlu li jridu!

Jien nittama li l-Kyoto agreement ikun pass ieħor 'il quddiem biex l- ambjent ta` madwarna jiġi mħares u l-effetti negattivi li qegħdin iseħħu bħalissa jonqsu jew adirittura jiġu eliminati.

Xi ħaġa interessanti li ntqalet f'din il-konferenza kienet li teżisti soluzzjoni għal kull problema fil-qasam ambjentali.

Hija xi ħaġa ta` konfort li nisimgħu dan għax ħafna drabi nisimgħu biss b`affarijiet li jagħmlu ħsara lill-ambjent.

L-espert li qal dan żied jgħid li biex wieħed jagħmel dan irid ikollu r-rieda, mhux biss rieda politika imma anke finanzjarja, bil-pajjiż ipoġġi flusu fejn l-iktar li hemm bżonnhom.

Dan hu każ ċar li jikkonferma li l-liġijiet waħedhom, mingħajr ir-rieda politika ma jsolvu xejn.

Billi qegħdin ngħaddu dan l-abbozz ta` liġi u billi issa se jkollna liġi iktar moderna u updated għaż-żmenijiet tal-lum, b'daqshekk ma jfisser xejn.

Din hija l-parti l-iktar faċli ta' dak li wieħed jista' jagħmel fir-rigward tat-titjib ta' l-ambjent, għax ix-xogħol veru u proprju jibda appena l-liġi tidħol fis-seħħ.

Tkun verament ħasra jekk ngħidu li għax fl-1991 għaddejna liġi dwar l-ambjent u issa qegħdin nagħmlu updating tagħha u qegħdin inwaqqfu awtorita`, nistgħu nserrħu rasna li l-problemi ambjentali se jissolvew!

Sfortunatament minn dak li rajna s'issa f'dawn is-sentejn u nofs ta` amministrazzjoni Nazzjonalista, din ir-rieda u ħeġġa li qegħdin nipprospettaw ma tantx qegħdin narawha.

Ir-raġunijiet għal dan ma nafx x'jistgħu jkunu għalkemm ir-riżultati huma ovvji għal kulħadd.

Illum kulħadd huwa konxju tat-ħedla li tinħass fir-rigward ta' l-ambjent għax hawn telqa sħiħa.

GĦalkemm wieħed jirrikonoxxi l-fatt li ċerti problemi jieħdu iktar fit-tul biex jiġu solvuti, is-sitwazzjoni ġenerali turi li għadna 'l bogħod milli noqorbu lejn ir-riżultati mixtieqa.

Mhux se niddejjaq ngħid li huwa l-kompitu ta' kulħadd li jżomm l-ambjent ta' madwarna fi stat nadif u jekk narmi karta fl-art, jien inkun qed nagħmel ħsara lill-ambjent ta` madwari.

Ovvjament l-ikbar responsabbilta` irid iġorrha l-gvern u fil-każ tal-gvern attwali, ftit jidher li għandu r-rieda li jibda jiċċaqlaq.

Dan jikkuntrasta bil-kbir mal-ftit xhur li l-Partit Laburista kien għamel fil-gvern, fejn fost l-oħrajn konna indirizzajna bis- serjeta` il-problema ta' l-impjant tar-riċiklaġġ f'Wied il-GĦajn.

Nafu li qabel l-1996, bosta kienu l-karbiet biex din il-problema tiġi solvuta pero` l-affarijiet dejjem tħallew għal riħhom għax kien hemm min ipprova jfittex soluzzjonijiet grandjużi.

GĦax kellu r-rieda, gvern Laburista solva din il-problema b'mod prattiku u għall-ġid ta` kulħadd.

Dan m'hemmx għalfejn toqgħod twaqqaf awtorita` fuq oħra biex tispiċċa tirdoppja x-xogħol!

L-isfortuna hi li permezz tat-twaqqif ta` din l- awtorita`, il-gvern se jkollu ċ-ċans li jsib skuża oħra biex itawwal iż- żmien qabel ma jibda jagħmel xi ħaġa, għax ma jrid xejn biex jgħid li l- awtorita` trid iż-żmien biex twaqqaf l-istrutturi tagħha u biex issib in- nies eċċ. U kemm se ndumu nwaqqfu awtoritajiet, Sur President!

Dan l-aħħar għaddejna minn diversi esperjenzi ta` twaqqif ta` awtoritajiet differenti.

Jekk inħallu ħafna żmien jgħaddi, inkunu qegħdin nirriskjaw li jinqalgħu problemi iktar serji minn dawk li għandna llum, u naturalment imbagħad nibdew nisimgħu lill-ministru responsabbli jgħid li mhux hu jaħti imma l-awtorita`!

Żgur li fl-awtorita` ta' l-ippjanar hekk isir u minkejja li l-gvern jaħtar il-maġġoranza tal-bord u jista` jeżerċita kontroll, il- ministru dejjem jgħid li hemm l-awtorita` u terfa` r-responsabbilta` hi.

Jien inħoss li r-responsabbilta` politika m'hijiex qiegħda tinġarr minn min għandu jġorrha.

La l-poplu Malti fl-elezzjoni ġenerali wera fiduċja fil- Partit Nazzjonalista, ir-responsabbilta` politika għandu jġorrha min ġie elett f'isem dak il-partit u mhux l-awtoritajiet li qegħdin jitwaqqfu.

Il- poplu ma jivvotax lil min imexxi l-awtoritajiet!

L-isfortuna hi li qegħdin inwaqqfu dawn l-awtoritajiet kollha meta r-responsabbilta` politika tidher li hija nieqsa, għallinqas f`għajnejn il-poplu jew f'għajnejn min jiddeletta b'dawn l-affarijiet.

Per eżempju, il-bieraħ skantajt meta smajt membru tan-naħa tal-gvern jesprimi b'mod ċar l-isfiduċja tiegħu fil-ministru inkarigat u fil-gvern tiegħu għax m'humiex kapaċi jsolvu l-problemi ambjentali.

Dan id-deputat wasal biex qal li biex insolvu l-problemi ta' pajjiżna rridu nsiru membri ta` l-Unjoni Ewropea u li ħadd m'hu se jikkonvinċieh mod ieħor.

Skond dan l-istess Onor. Membru, jekk ma nisseħbux fl-Unjoni m`aħniex se nkunu kapaċi nsolvu l-problemi ambjentali li għandna.

Jien nitbissem meta nisma' diskors bħal dan u nistaqsi lili nnifsi jekk din hijiex il-fiduċja kollha li l-Partit Nazzjonalista jgħid li għandu fil-poplu Malti!

Stqarrija bħal din assolutament ma tagħmel ġieħ lil ħadd għaliex turi l-ikbar sfiduċja mhux biss fil-poplu Malti imma fil-persuni li l-istess poplu jeleġġi.

Huwa l-poplu li f'elezzjoni ħielsa jeleġġi lin-nies li jrid li jmexxuh u jafda fihom bħala l-mexxejja tiegħu biex jieħdu l-azzjonijiet li jkun hemm bżonn.

Il-Partit Laburista jirrikonoxxi l-fatt li l-Unjoni Ewropea għandha standard għoli f'dak li għandu x'jaqsam mal-protezzjoni ta' l-ambjent, pero`l-Unjoni żgur li aħna ma narawhiex bħala l-unika soluzzjoni għal pajjiżna.

In-Norveġja, l-Isvizzera u pajjiżi oħra, minkejja li m'humiex membri ta` l-Unjoni, xorta għandhom standard għoli fejn jidħol il-ħarsien ta' l-ambjent.

Fil-fatt jidhirli li kien ministru tal-gvern Svediż li qal li l-Unjoni taħti li pajjiżi Skandinavi bi drive qawwija biex iħarsu l- ambjent, ma jimxux aktar 'il quddiem f'dan ir-rigward.

Mingħajr ma nnaqqas mill-mertu tax-xogħol li tagħmel l-Unjoni f'dan il-qasam, pero' jekk aħna bħala poplu nħarsu lejn l-Unjoni bħala l-unika soluzzjoni nkunu qegħdin niżbaljaw.

L-Unjoni tista' sservina ta' gwida iżda m'hijiex is-salvazzjoni tagħna.

Tkun xi tkun it-triq futura tagħna bħala pajjiż, irridu nkunu aħna li jkollna r-rieda politika li nsolvu l-problemi ambjentali kbar u żgħar li għandna, u ejja ndaħħluha f'moħħna li ħadd m'hu se jsolvihomlna.

Il-gvern Nazzjonalista spiss jirriferi għall-fondi li pajjiżna jista' jirċievi mingħand l-Ewropej u jpinġi l-Unjoni bħala xi bir miftuħ minn fejn jiġu gelgul flus għal kulmin ikun fil-bżonn.

GĦalkemm l-Unjoni tagħti fondi taħt forma ta' self b'imgħaxijiet baxxi, wieħed irid jaħdem biex jakkwista dawn il-fondi.

Li nafu hu li dawk il-fondi li kienu disponibbli għalina ntilfu għax dan il-gvern ma kienx kapaċi jattirahom lejh.

Jekk din l-attitudni se tkompli fil-futur, il-fondi min-naħa ta' l-Unjoni m'hu se jaslu qatt għax kif qed ngħid, ħadd ma jagħtik flus ta' xejn u ħadd ma jieħu pjaċir jagħżaq fl-ilma, żgur mhux ta' l-Unjoni Ewropea.

Min-naħa l- oħra, lanqas m'għandna nagħtu l-impressjoni li fil-pajjiżi ta' l-Unjoni kollox ward u żahar u li l-pajjiżi membri m'għandhomx id-dnubiet tagħhom fil-qasam ambjentali.

Hawn nista` nikkwota parti żgħira minn dak li qalet il-kummissarju għall-ambjent, Margot Wallstroem.

Din qalet li se jsir seminar fejn se jissemmew dawk il-pajjiżi – speċi ta' name and shame – li mhumiex jadirixxu għall-urban waste-water directive ta' l-Unjoni Ewropea.

Wallstroem qalet li:

"The vast majority of member states show major delays and shortcomings in the implementation of the urban waste-water directive.

Thirty-seven large cities are still discharging untreated waste-water into the environment and many others are discharging large quantities of effluent after inadequate treatment.

Almost all member states are very slow in providing the commission with information about the treatment of city sewage in their country.

The environment would look different if legislation was enforced in member states.".

Dan kollu fi ftit kliem juri li minkejja li teżisti din id-direttiva, il- pajjiżi membri ta' l-Unjoni għadhom ikarkru saqajhom wara għaxar snin.

Wallstroem tgħid li hemm madwar 37 belt Ewropea li għadhom jarmu untreated waste-water fid-drenaġġ.

Dan juri kemm m'huwiex minnu dak li jisħaq fuqu l- gvern, u cioe` li jekk nissieħbu fl-Unjoni jiġu awtomatikament solvuti l- problemi li għandna.

Ċertament li għandna nagħtu kas tad-direttivi li toħroġ l-Unjoni għax dawn jistgħu jkunu tajbin għal pajjiżna, iżda fl-aħħar mill-aħħar irid ikun il-Gvern Malti li jsib is-soluzzjonijiet għall- problemi li jeżistu u ma jkomplix ikarkar saqajh.

Minbarra din id-direttiva li għadni kif semmejt, l-Unjoni Ewropea nidiet il- EuroMed partnership jew il-EuroMed action programme u x-short and medium- term priority environmentl action programme, li hu framework programme ta' azzjoni biex jiġi protett u mħares l-ambjent fil-Mediterran, fil-kuntest tal-EuroMed partnership.

Aħna nafu li f'dan il-partnership mhux biss hemm kollaborazzjoni fuq livell ambjentali imma sas-sena 2010 trid tintlaħaq ukoll kollaborazzjoni ta' free trade area fuq livell ekonomiku.

Qiegħed ngħid dan biex nuri kemm ikun żbaljat min jgħid li l-Unjoni tgħin biss lill- membri tagħha.

Biex pajjiż jirnexxielu jingħata ċerti fondi mill-Unjoni jrid ikun kapaċi jagħmel proġetti bis-serjeta`.

Taħt dan il-EuroMed partnership li kien tnieda f'Helsinki fit-28 ta` Novembru ta` l-1997, l- Unjoni qiegħda taħdem biex flimkien mal-pajjiżi membri u l-pajjiżi tal- Mediterran, ikun hemm koperazzjoni sħiħa favur proġetti għall-ħarsien ta' l- ambjent, bil-fondi meħtieġa għal dawn il-proġetti joħorġu mill-MEDA programme.

Lura għall-aspett lokali, Sur President, nistgħu ngħidu li tul is-snin saru ħafna rapporti.

GĦalkemm huwa importanti li jsiru rapporti u jsiru studji biex nidentifikaw eżatt x'inhi l-problema u kif nistgħu naslu għal soluzzjoni tajba, imma fl-aħħar mill-aħħar bir-rapporti biss ma naslu mkien.

Irridu nieħdu deċiżjonijiet li jaqtgħu fil-laħam il-ħaj.

Fil-bidu ta' dan id-diskors jien għedt li din hija kwestjoni ta` ħajja jew mewt.

Jekk aħna nifhmu dan allura għandna nkunu lesti li nieħdu d-deċiżjonijiet neċessarji.

Naħseb li f'dan il-pajjiż wasal iż-żmien li dawn id- deċiżjonijiet u azzjonijiet jibdew jittieħdu, imma mhux jiġi l-gvern u jgħidilna li se jwaqqaf awtorita` oħra bħallikieku l-awtoritajiet se jsolvu l-problemi huma!

Jiena frankament ngħid li dawn l-awtoritajiet iktar se jikkumplikaw ix-xogħol għax se jkollhom funzjonijiet li diġa` qegħdin f'idejn id-dipartiment għall-ħarsien ta` l-ambjent u f'idejn dipartimenti u awtoritajiet oħra.

Il-probabbilta` hi li se nispiċċaw biex ikun hemm min jipprova jipproteġi u jibża` għall-imperu tiegħu ħalli ħadd ma jidħollu fl- għalqa.

Sfortunatament f'soċjeta` żgħira dan jiġri spiss u hija xi ħaġa miskina li aħna bħala poplu, minkejja ċ-ċokon tagħna, ninqasmu u ma naħdmux flimkien fuq problemi ta` natura nazzjonali.

Per eżempju, fi klawsola 5 ta' dan l- abbozz ta' liġi jingħad li se titwaqqaf kummissjoni biex tkun tista' taħtar kumitati konsultattivi - iktar kumplikazzjonijiet u iktar diskussjonijiet!

Ma naħsibx li trid wisq biex tasal għall-konklużjoni li dan l-abbozz ta` liġi huwa nieqes minn azzjoni konkreta.

Qegħdin naħlu ħafna enerġija biex inwaqqfu dawn l-awtoritajiet, li mbagħad min-naħa tagħhom dawn jerġgħu jaħlu aktar enerġija biex iwaqqfu l-istrutturi tagħhom u fl-aħħar mill- aħħar ftit li xejn ikun baqa' fondi biex jintefqu fuq il-problemi li jinqalgħu.

Bħala waħda mill-funzjonijiet fi klawsola sebgħa, fejn qed nittrattaw id- dmir li l-gvern iħares l-ambjent u l-mod ta' kif se jagħmel dan, insibu li dmiru hu li jxerred l-informazzjoni u jiffaċilita l-parteċipazzjoni tal- pubbliku.

Din ħaġa tajba għax anke aktar kmieni jien stess semmejt il- ħtieġa ta` l-edukazzjoni, pero` rridu noqogħdu attenti li ma nħalltux l- affarijiet.

Jiena diġa' għamilt riferenza għall-istandards tajbin li għandha l-Unjoni Ewropea fir-rigward ta' l-ambjent, pero' hemm pajjiżi oħra li għandhom standard ogħla minn dak ta` l-Unjoni, anke jekk dan ma jnaqqas xejn mill-mertu tal-pajjiżi membri.

Iżda li ninqdew bil-qasam ambjentali biex niddottrinaw lit-tfal għal skopijiet politiċi partiġġjani meta nafu li jeżistu diffikultajiet kbar u meta nafu li bħala poplu għad għandna ħafna x'nagħmlu, hija ħaġa tal-mistħija, Sur President.

Barra min hekk, dan l-abbozz ta` liġi se jkompli jikkomplika dawn l- affarijiet u se jiddupplika x-xogħol.

Dan jidher ċar minn klawsola 12, fejn qiegħed jingħad li l-awtorita` li se titwaqqaf se tkun tista' tagħmel regolamenti għar-rigward ta' environment impact assessements, affarijiet li diġa` jaqgħu taħt ir-responsabbilta` ta' l-awtorita` ta` l-ippjanar.

Veru li hawn għandna li l-awtorita' ta' l-ambjent tieħu preċedenza fuq l- awtorita` ta' l-ippjanar, imma issa rridu naraw kif dan se jsir fil- prattika biex awtorita` ma tmerix lill-oħra.

Għalhekk dan ukoll huwa każ ta` dupplikazzjoni ta` xogħol u ta' ħolqien ta' kumplikazzjonijiet żejda.

GĦal kull proġett validu u li ma jagħmilx ħsara lill-ambjent għandu jsir environment impact assessement, pero' jekk imbagħad ikun hemm konflitti bejn l-awtorita` ta` l-ambjent u l-awtorita` ta` l-ippjanar, Alla biss jaf x`kumplikazzjonijiet u x'dewmien se jinħolqu!

Bl-ebda mod ma rrid ninftiehem li qiegħed niddefendi lill-ispekulaturi li mhux l-ewwel darba li għamlu ħsara lill-ambjent.

Jien ngħid li dawn l-environment impact assessements għandhom isiru, imma ejja nifhmu li dan ix-xogħol diġa` jista` jsir bil-liġi ta` l-awtorita` ta` l-ippjanar u huwa hawnhekk fejn qegħdin indaħħlu d-dupplikazzjoni għalxejn b'xejn.

Il-fond dwar l-ambjent huwa xi ħaġa pożittiva, Sur President.

Jien inħares lejh bħala xi ħaġa kollettiva, li aħna bħala poplu għandna nibdew nadottaw l-attitudni li l-ambjent huwa tagħna lkoll u allura għandna nikkontribwixxu b'diversi modi biex intejbuh.

Imma xi ħaġa li qiegħda ddejjaqni huwa t- taħwid li jista' jkun hemm, fis-sens li hawn għandna li dan il-fond se jintuża` biex il-gvern jgħaddi fondi oħrajn lil din l-awtorita`.

Irid ikun hemm distinzjoni bejn il-fondi li jiġu mgħoddija lil din l-awtorita` mill- pubbliku inġenerali jew minn għaqdiet, għax dawn ma jistgħux jintużaw għar- running costs ta` din l-istess awtorita`.

Naħseb li hawnhekk ta` min wieħed jara l-affarijiet sew biex ma jkunx hemm taħwid fil-fondi.

Fir- rigward tal-penali għal min jagħmel ħsara lill-ambjent, jien naqbel li ladarba nirrikonoxxu l-fatt li l-problema hija kbira, dawn il-penali għandhom ikunu ħorox.

Nixtieq insemmi xi problemi li jolqtu 'l pajjiżna, b'mod partikolari lin- naħa t'isfel ta' Malta.

Ilna ħafna żmien ngħidu li n-naħa t'isfel ta` Malta ġiet mgħobbija b'ħafna servizzi - power station għal waħda tnejn, l- impjant tar-riċiklaġġ u diversi mpjanti oħra.

Minkejja d-diskors li jingħad dwar kemm din il-parti tal-gżira għandha tingħata attenzjoni speċjali, dan m'huwiex qiegħed isir u r-riżultat huwa telqa akbar milli nsibu f'postijiet oħra.

GĦalhekk huwa importanti li nisħqu fuq il-fatt li din in-naħa ta' Malta għandha tingħata attenzjoni partikolari.

Irridu nistudjaw il-problemi ta` saħħa li qegħdin jinħolqu, b'mod partikolari fost it-tfal, bħall-asthma u mard ieħor ikkaġunat minn problemi ambjentali.

L- uniku pulmun li għandna n-naħa t'isfel ta' Malta huwa proprju Delimara, u nittama li x-xogħol fuq il-park nazzjonali jibda kemm jista' jkun malajr.

Barra minn hekk, hemm ukoll il-ħtieġa li wieħed jikkonserva u jħares il- widien ħalli l-poplu jkollu fejn jirrikrea ruħu.

Problema oħra ewlenija tirrigwarda l-iskart domestiku u l-iskart tal-bini.

Il-ministru għall-ambjent ħareġ bi pjan għall-immaniġġjar ta' l-iskart, is- solid waste management plan li eżatt eżatt ma nafx f'liema stadju wasal.

F'din il-Kamra kien issemma` il-bżonn li dan il-pjan ikopri mis-sena 2000 sas-sena 2009, pero' l-importanti m'huwiex li naslu sas-sena 2009 imma li nkunu nafu fejn wasalna.

Il-ministru kien ħareġ jgħidilna li jħoss ruħu fid-dmir li jipproteġi l-ambjent u s-saħħa tal-Maltin.

Kieku dan kien minnu, il-gvern kien imissu ilu li beda jagħmel xi ħaġa.

Veru li l- ministru kien ħareġ ukoll jgħid li l-gvern għandu ''obbligi lejn il-ħarsien ta' l-ambjent fuq skala internazzjonali."

Imma l-mistoqsija li tqum f'dan l-istadju hija dwar x'sar mis-sena 1990, is-sena li fiha Malta applikat għal sħubija fl-Unjoni Ewropea.

GĦaliex ma sar xejn?

Huwa għalhekk li wieħed bilfors jasal għall-konklużjoni li dawn l-affarijiet se jsiru biss biex fl-apparenza nkunu konformi mal-liġi iżda mingħajr ma tittieħed azzjoni konkreta.

Tkun verament ħasra jekk dan huwa l-ħsieb ta' min qiegħed imexxina, Sur President.

Jeżistu imbagħad diversi problemi oħra, bħal dawk relatati mat-trasport u l- effetti tiegħu.

Diġa' tkellimna dwar il-ħmieġ u t-telqa li hawn madwarna.

Nittamaw biss li jerġa' jiġi l-Papa jew xi mexxej kbir ieħor ħalli forsi nnadfu xi ftit!

Fir-rigward tat-tinġis mit-traffiku u mill-industrija, hemm bżonn li l-affarijiet isiru bis-serjeta`.

Bħalissa iktar hawn bajjiet imniġġsa milli bajjiet tajbin għall-għawm!

Niftakru li kien intqal li l- power station ta' Delimara ma kienet se tagħmel l-ebda ħsara lill-ambjent ta' madwarha, iżda llum nafu li l-bajjiet tan-naħa t'isfel huma mniġġsa proprju minħabba din il-power station.

Barra minn hekk, konna anke ġejna mwiegħda li hekk kif titlesta l-power station ta' Delimara, dik tal-Marsa kienet se tingħalaq.

Illum qegħdin naraw li minn dan kollu ma sar xejn u għalhekk huwa importanti li l-gwardjani lokali jagħtu iktar kas ta' l- affarijiet li jolqtu l-ambjent milli joqogħdu jinħlew wara ċ-ċuċati.

Naħseb li mid-diskorsi u mill-wegħdiet m'aħniex neqsin, pero' l-ikbar bżonn huwa li tittieħed azzjoni b'mod urġenti biex tissewwa l-ħsara ambjentali.

Jeħtieġ li nxammru l-kmiem u nagħmlu xi ħaġa bis-serjeta`, Sur President.

L-oppożizzjoni Laburista ma tistax ma tivvotax kontra dan l-abbozz ta' liġi li l-gvern qed iressaq biex itawwal iż-żmien u jibqa' ċass ma jagħmel xejn.

Jien nittama li fl-aħħar mill-aħħar, il-poplu qed jinduna li fir-rigward tal-qasam ambjentali hemm bżonn li ssir xi ħaġa u li jekk il-gvern preżenti m'huwiex kapaċi jagħmel dan, allura għandu jwarrab malajr kemm jista' jkun.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

GEORGE PULLICINO (Segretarju Parlamentari): Mr Speaker, qegħdin niddiskutu t-twaqqif ta' awtorita` għall-ambjent li aktar milli bħala struttura fiha nnifisha, naħseb li l-element l-aktar interessanti nsibuh fit-tliet proposti prinċipali li għandna f'dan l-abbozz ta' liġi, u cioe` it-twaqqif ta' fond dwar l-ambjent, l-enfasi fuq id-dritt għall- informazzjoni u l-infurzar tal-provvedimenti tal-liġi f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħarsien ta' l-ambjent.

Dan il-parlament qiegħed jiddiskuti dan kollu mhux għaliex qegħdin nibdew mill-bidu imma għaliex il-liġi li kienet saret fil-bidu tas-snin '90, aktar ma beda jgħaddi ż-żmien aktar beda jidher evidenti l-bżonn ta' titjib fiha.

Dik il-liġi hija l-bażi ta' dan kollu li qegħdin niddiskutu llum, imma ejja nammettu li l-proposti li għandna quddiemna bħalissa ta' ċerta portata.

Jien nemmen li huma wkoll qabża fil-kwalita' biex l-ambjent jiġi mħares kif jixraq għaliex ma ninsewx li l-ambjent ta' madwarna m'huwiex tagħna.

Aħna l-ambjent qegħdin biex nissalvagwardawh għall-benefiċċju tal-ġenerazzjonijiet ta' warajna.

Nibda dan l-intervent billi niffoka dwar l-ewwel punt prinċipali ta' dan l- abbozz ta' liġi, Sur President, u cioe` il-proposta li jitwaqqaf fond dwar l-ambjent biex wieħed ikun jista' juża l-flus għal proġetti ambjentali.

Ċertament li għandna bżonn ta' fond bħal dan.

Filwaqt li naqbel mal-mod ta' kif dan qiegħed jitwaqqaf, nixtieq nagħmel suġġeriment dwar kif wieħed jista' jbiddel kemmxejn l-istruttura biex kemm jista' jkun jiddaħħal dejjem aktar l-aspett ta' l-inizjattiva privata u tar-responsabbilta` soċjali li wieħed jgħin fil-ħarsien ta' l-ambjent.

Il-mod ta' kif dan il-fond qed jiġi propost li jitmexxa huwa tajjeb fl-opinjoni tiegħi, pero' jieb nara li m'hemmx biżżejjed element ta' kontribut min-naħa tal-privat.

Jien nemmen bis-sħiħ li l-ħarsien ta' l-ambjent m'għandux ikun biss responsabbilta` tal- gvern imma hemm bżonn li anke s-settur privat jgħin mill-aħjar li jista'.

Kien għalhekk li xi snin ilu kont ipproponejt it-twaqqif ta' environment bank, bil-ħsieb li l-korpi parastatali u l-azjendi privati jkunu jistgħu jissieħbu f'dan il-fond billi jwarrbu persentaġġ mill-profitt annwali tagħhom.

Din li qed ngħid mhijiex xi ħaġa li qiegħed nivvinta jien imma hija esperjenza li għaddew minnha diversi pajjiżi Ewropej, esperjenza pożittiva li ilha tiġi mħaddma f'pajjiżi bħall-Ġermanja u l-Olanda.

GĦalhekk nixtieq li fl-istadju ta' Kumitat, tinbidel kemmxejn l-idea tal- fond kif deskritta fil-liġi biex jiddaħħal aktar dan l-element ta' inizjattiva mill-privat.

L-idea hi li mbagħad il-gvern jew jagħti persentaġġ ta' dak li jkun ta l-privat jew inkella jagħti l-istess ammont u hekk ikun qiegħed jitħaddem il-kunċett ta' public-private partnership fil- qasam ambjentali wkoll.

Naturalment il-fond ma jkunx ġestit biss mill-gvern imma anke mill-privat u kull sena jitqassmu parti mill-flus li jkunu nġabru għall-proġetti mtella' l-aktar minn għaqdiet mhux governattivi.

Jien b'qalbi kollha nemmen li għandna nwessgħu l-idea ta' dan il-fond billi nipprovdu l-opportunita` għall-parteċipazzjoni ta' azjendi privati.

Meta wieħed jara l-esperjenza ta' pajjiżi oħra Ewropej isib li huma ħafna dawk l-azjendi privati li huma membri ta' dan il-fond ambjentali għax din isservihom ukoll ta PR għax b'hekk ikunu jidhru li qed jerfgħu parti mir-responsabbilta` soċjali.

Nixtieq ħafna li f'pajjiżna din ir-responsabbilta` soċjali tiġi aċċettata iktar min-naħa tal-privat għax għalkemm l-element tal-profitt huwa importanti, daqstant ieħor huwa importanti li parti minn dak il-profitt imur għall-ħarsien ta' l-ambjent.

It-tieni punt prinċipali ta' dan l-abbozz ta' liġi huwa d-dritt għall- informazzjoni u infatti f'klawsola 23 insibu enfasi qawwija fuq l-aċċess għall-informazzjoni.

Dan hu fil-linja ta' dak li ppreżentajna aktar kmieni matul din is-sena fir-rigward tat-tibdil tal-liġi dwar l-ippjanar, fejn daħħalna ħafna iktar l-aċċess għall-informazzjoni.

Dan li qegħdin nagħmlu fil-liġi dwar l-ambjent huwa ċertament fil-linja ta' dik id-direzzjoni, biċ- ċittadin ikollu iktar informazzjoni dwar l-istat ta' l-ambjent.

Illum jekk wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn il-website ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar isib li l-informazzjoni hija kollha disponibbli.

Meta sar il-launching ta' dawn is-servizzi ġodda fuq il-website ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar, wieħed mill-uffiċjali ta' l-awtorita` kien qalli li rrendejna l-awtorita` ta' l-ippjanar għarwiena.

Jiena għedtlu li l-awtorita` ta' l-ippjanar hija ffinanzjata primarjament mill-poplu u għalhekk il-poplu għandu dritt għal kwalunkwe tip ta' informazzjoni.

Illum wieħed jista' jara r-rapport ta' kwalunkwe applikazzjoni, mhux biss dawk riċenti imma sa mit-twaqqif ta` l- awtorita` ta` l-ippjanar.

Hemm bżonn li mhux biss nippermettu aċċess għall-informazzjoni imma li bħala gvern inkunu pro-attivi biex lill-pubbliku inġenerali nagħtuh informazzjoni dwar l-ambjent.

Qiegħed ngħid hekk għax nemmen li xi kultant ikun hawn individwi li jagħmlu ċerta ħsara lill-ambjent mhux għax ikunu jridu imma għax m'għandhomx biżżejjed informazzjoni dwar kif jagħmlu l- affarijiet sewwa.

Għalhekk hemm bżonn li tingħata ħafna iktar informazzjoni pożittiva lill-pubbliku biex jitgħallem u jifhem x'għandu bżonn jagħmel biex l-ambjent ta' madwaru jmur 'il quddiem u mhux lura.

Jiena hawn nieħu gost li fi ftit ġranet oħra, b'konsultazzjoni sħiħa mad- dipartiment għall-ħarsien ta' l-ambjent, l-awtorita` ta' l-ippjanar se tkun qed tippubblika policy li magħha se jkun hemm ukoll spjegazzjoni sempliċi dwar x'tip ta' siġar għadhom jintużaw f'areas rurali u f'dawk urbani.

Xi kultant in-nies ma jifhmux li jistgħu jkunu qegħdin iħawlu siġra f'post ħażin.

Għalhekk hemm bżonn li tingħata iktar edukazzjoni lill-pubbliku inġenerali, edukazzjoni li tkun magħmula b'mod li tinftiehem minn kulħadd.

Hemm bżonn li l-best practice jiġi iktar spjegat, Sur President.

Kif qiegħed insemmi l-qasam tas-siġar, irrid ngħid li għaddejja koperazzjoni sħiħa bejn l-awtorita' ta' l-ippjanar, id-dipartiment ta' l- artijiet u d-dipartiment għall-ħarsien ta' l-ambjent biex inkunu f'pożizzjoni li nagħżlu numru ta' siti fejn tkun tista' ssir afforestazzjoni u fejn jista` isir tħawwil ta' siġar, mhux dawk il-waħdiet li jitħawlu fis-centre strips, qishom xi kolonna ta' suldati!

Hemm bżonn li dan il-pajjiż inġibuh iħaddar aktar għax il-ħdura hija essenzjali u għalhekk nieħu gost li hemm din l-attivita` sħiħa għaddejja bejn l- awtorita` ta' l-ippjanar, l-uffiċċju konġunt, id-dipartiment għall-ħarsien ta' l-ambjent u dipartimenti oħra sabiex inkunu f'pożizzjoni li nistabilixxu fejn se jkunu dawn is-siti u x'tip ta' siġar jistgħu jitħawlu fihom.

Biex dan il-proġett jirnexxi żgur li hemm bżonn ta' ħidma min-naħa tal-gvern ċentrali.

F'din l-operazzjoni beħsiebna ninkludu wkoll il-ħidma tal-kunsilli lokali, l-inizjattiva ta' l-għaqdiet ambjentali u l-għajnuna tad-dipartiment ta' l-agrikoltura.

F'dan l-istadju rrid nagħmel aċċenn għall-fattur partikolari fil-pjan ta' struttura li kien ħareġ fil-bidu tas-snin '90 - lili personalment kien laqatni immensament imma sfortunatament inħoss li ftit avvanzajna fuqu – u qiegħed nirriferi għall-countryside management.

Sfortunatament matul dawn l-aħħar 30 sena, il-kampanja rat wisq attakki ta` sfreġju u m'għadhiex dik il-kampanja li konna nafu fl-imgħoddi.

Naħseb li hemm bżonn ta' ħafna iktar koperazzjoni biex ikun hawn tmexxija integrata tal-kampanja, kif jgħid tajjeb il-pjan ta' struttura.

Huma proprju l-kampanja u x-xtajtiet li jagħmluna differenti minn pajjiżi oħra u jekk irridu nżommu l-identita` tagħna, jeħtieġ li anke hawnhekk nagħtu iktar impetus biex il-kampanja tiġi mħarsa filwaqt li nippruvaw nirrimedjaw għall-ħsara li saret.

Kien prinċiparjament għalhekk li iktar kmieni din is-sena nidejna l-iskema tal- qbiela għax ħassejna li hawn wisq art agrikola li tul is-snin ma ġietx użata.

Hemm bżonn li din l-art tiġi sfruttata aħjar jew għal skop agrikolu jew għat-tkabbir tas-siġar.

Raġuni oħra ewlenija għala nidejna din l-iskema kienet għaliex lanqas biss hawn database tajba ta' min jaħdem l-art, Sur President.

Permezz ta' din l- iskema issa se nkunu f'pożizzjoni li nkunu nafu min jaħdem ir-raba', għax naturalment biex nagħmlu countyside management irridu l-ewwel u qabel kollox inkunu nafu min qiegħed jaħdem l-art u fejn hi dik l-art li m'hijiex tintuża.

Għalhekk permezz ta' din l-iskema ħloqna l-għodda neċessarja biex inkunu f'pożizzjoni li jkollna l-informazzjoni bażika ħalli nkunu nistgħu nħarsu u anke nirrestawraw il-kampanja.

Huwa tajjeb ukoll li fi ħdan id- dipartiment tax-xogħlijiet jeżisti team ta' ħaddiema biex jibnu l-ħitan tas-sejjieħ, sengħa li kienet kważi mietet.

Għamel sew id-dipartiment li għaqqad grupp ta' ħaddiema li qegħdin jiġu mgħallma kif jibnu l-ħitan tas- sejjieħ u forsi hemm bżonn li iktar nies jiġu mħarrġa f'dan it-tip ta' xogħol.

GĦalhekk nappella lil kulħadd, inkluż l-oppożizzjoni u l-unions, biex ma jippruvawx jostakolaw il-flessibbilta` li ħaddiema tal-gvern jagħmlu xogħlijiet bħal dawn.

Sħabna ta' l-oppożizzjoni m'għandhomx jaraw biss sa mneħirhom!

Mr Speaker, il-poplu Malti għandu bżonn ukoll ta' iktar informazzjoni fir- rigward tal-qasam ta' l-enerġija.

Hemm bżonn li kulħadd jiġi mgħallem kif jagħmel biex ma jaħlix l-enerġija elettrika, ħela li twassal għal aktar tinġis fl-arja.

Jiena nemmen li d-dipartimenti tal-gvern għandhom ikunu minn ta' quddiem li jagħtu eżempju billi jkunu huma stess li jagħmlu audit tal-premises ħalli jaraw jekk jistgħux jaħlu inqas enerġija elettrika.

Veru li saret moda li kulħadd jikkritika lill-awtorita` ta' l-ippjanar f'kollox, għax tajjeb li jkollok scapegoat, iżda xi ħaġa li nieħu gost li se tagħmel l-awtorita` din is-sena – fil-fatt ma nafx jekk diġa' bdietx tagħmlu dan – huwa energy audit tal-premises, biex tara fejn jista' jkun hemm inqas użu ta' enerġija, bl-użu tas-servizzi jibqa' l-istess.

Hemm bżonn li dan isir mhux biss mill-awtorita` ta' l-ippjanar imma mid- dipartimenti kollha tal-gvern.

L-awtorita` ta' l-ippjanar ma hi qed tagħmel xejn ta' barra minn hawn imma qed tagħmel dak li l-industrija privata diġa` għamlet.

Per eżempju, l-ST Microelectronics għamlet eżerċizzju ta' energy-saving u naqqset persentaġġ qawwi ta' enerġija li qabel kienet terġa` - jekk m'iniex sejjer żball madwar 30% - u hemm bżonn li l-gvern jimita dawn l-eżempji pożittivi.

Id-dipartimenti u l-aġenziji tal-gvern għandhom ikunu minn ta' quddiem li jimplimentaw affarijiet bħal dawn, Sur President.

It-tielet pilastru ta` din il-liġi huwa l-infurzar tal-liġi, li jien nemmen li għandu jsir id f'id ma' l-aċċess għall-informazzjoni għax ma nistgħux nimxu b'waħda u mhux bl-oħra.

M'għandniex ngħidu li l-poplu jifhem biss bil- frosta u allura m'għandux jiġi mgħallem, iżda hemm bżonn nimxu fuq iż-żewġ binarji.

Sfortunatament hemm min ma jridx jitgħallem u hemm min irid jibqa' jagħmel il-ħsara u naturalment ma' dawk ikollna nimxu b'miżuri punittivi, pero' min jaf jagħmel aħjar u forsi jrid jagħmel aħjar għandu jiġi mgħallem.

Barra minn hekk, qabel ma nitfgħu t-tort fuq l-individwu, irridu naraw jekk l-ewwel u qabel kollox it-tort huwiex tagħna - bħala stat, bħala aġenzija tal-gvern, bħala dipartiment tal-gvern - li ma informajniex biżżejjed lill-poplu.

Jiena nieħu gost li f'din il-Kamra u fil-pajjiż inġenerali, kulħadd huwa favur l-infurzar tal-liġi.

Naturalment lill-pulizija kulħadd iridhom sakemm ma jaslux sa wara biebu!

Ir-responsabbilta` ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar taqa' fuq il-ministeru ta' l-intern u nista` nikkonferma li kull meta din l- awtorita` tiġi biex tinforza l-liġi fil-konfront ta' xi individwu, lil dan arah ġej b'kull skuża; iżda meta l-infurzar tal-liġi jkun fil-konfront ta' xi ħaddieħor, żgur li dak l-istess individwu jkun favur dak l-infurzar, basta mhux fil-konfront tiegħu!

Din hi d-dikotomija ta' dan il-pajjiż, li kulħadd huwa favur il-ġustizzja sakemm ma tmissx lilu!

Veru li smajna lil sħabna ta' l-oppożizzjoni jitkellmu wieħed wara l-ieħor favur il-ħarsien ta' l-ambjent u favur l-infurzar tal-liġijiet, imma jekk imqar naraw x'ġara meta per eżempju ġew introdotti l-gwardjani lokali, insibu li l-kap ta' l- oppożizzjoni kien qal li dawn m'għandux ikollhom is-setgħa li jagħtu ċ- ċitazzjonijiet imma għandhom biss jgħallmu lin-nies.

Meta aħna nagħmlu pass kuraġġuż favur l-infurzar tal-liġi dejjem insibu lill-oppożizzjoni tilgħab għall-gallarija u minflok tgħidilna li mexjin fid-direzzjoni t- tajba, tipprova titħabbeb ma` dawk in-nies li jkunu qegħdin jinqarsu mill- infurzar li jkun qed isir.

Eżempju ieħor ta' dan huwa l-VRT, Sur President.

Meta dan il-kunċett iddaħħal f'pajjiżna, il-kelliema ta' l-oppożizzjoni ppruvaw jinħabbu man-nies li ma riedux jimxu mal-liġi, imbagħad meta kienu fil-gvern - u din hi l-ironija - spiċċaw biex ipproponew is-sistema tal- VRT huma stess!

Jien ngħid li nkunu kredibbli meta naġixxu fuq l-infurzar tal-liġi u mhux meta nippriedkaw biss u mill-bqija noqgħodu għall- gallarija!

Din bħal ta' l-għajjat u l-mutetti kollha li jiġi jagħmel l- Onor. Joe Mizzi f'din il-Kamra.

Kull darba li nqallbu fir-records ħalli naraw x'għamel il-Partit Laburista fis-sentejn li għamel fil-gvern bejn l- 1996 u l-1998, insibu li d-dipartiment tax-xogħlijiet pubbliċi spiċċa biex ma tax l-inġenji neċessarji lill-awtorita` ta' l-ippjanar biex din tkun tista` tħott bini illegali.

X'differenza minn dak li għamel il-gvern Nazzjonalista fir-rigward ta' bini mingħajr permess!

Din hi d-differenza ta' bejnietna, huma jparlaw u aħna naġixxu!

Jien verament niskanta meta nisma' lill-Onor.

Charles Buhagiar jgħid li ħażin li noħolqu awtorita` oħra meta għandna biżżejjed piki bejn l- awtorita` ta' l-ippjanar u d-dipartiment għall-ħarsien ta' l-ambjent.

Imma minn tant nies proprju l-Onor.

Buhagiar għandu jitkellem, hu li meta kien ministru tax-xogħlijiet m'għaddiex l-inġenji lill-awtorita` ta' l-ippjanar biex jitwaqqa' bini illegali?

Proprju hu se jitkellem dwar il-pika!

Jien ma nafx dakinhar min kien impika ma` min, jekk hux l-Onor.

Charles Buhagiar ma' l-Onor.

George Vella, li dakinhar kien responsabbli mill-awtorita` ta' l-ippjanar, jew bil-kontra!

Il-fatt hu li d-dipartiment tax-xogħlijiet ma poġġiex għad-dispożizzjoni ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar l-inġenji neċessarji biex din tħott bini li kien ittella' bla permess.

Dawn huma fatti li ġraw, li ma nafx kemm jistgħu jżidu l-kredibilita` ta' l- oppożizzjoni.

Meta aħna ppreżentajna l-liġi dwar l-ippjanar, waħda mill-kolonni prinċipali tagħha kienet it-tisħiħ ta' l-istess liġi.

Nhar il-Ħadd li għadda, iċ-chairman ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar tkellem dwar il- loopholes li kien hemm fil-liġi u li issa qegħdin jiġu indirizzati.

Jekk wieħed jara x'hemm propost fil-liġi l-ġdida jsib miżuri ebsin għal min jiddeċiedi li ma jimxix mal-permessi ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar, u mhux billi jiġi l-ħabib tagħna l-Onor.

Mizzi u jdoqq il-kantaliena tas-soltu li l-awtorita` ta' l-ippjanar mal-kbir timxi mod u maż-żgħir timxi mod ieħor.

Fejn kien l-Onor.

Mizzi meta l-Onor.

Anton Refalo bena villa tliet darbiet ikbar mill-permess li kienet tagħtu l-awtorita` ta' l-ippjanar!

Jekk l- oppożizzjoni trid tkun kredibbli, għandha ġġiegħel lill-Onor.

Anton Refalo jerfa` r-responsabbilta` politika ta' l-att li wettaq u tieħu miżuri kontrieh.

Kif tista' l-oppożizzjoni tippretendi li tkun kredibbli meta deputat minn tagħha kiser il-liġi bl-aktar mod sfaċċat, u mbagħad joħroġ l- Onor. Joe Mizzi u jgħidilna li hu jikkundannah!

Din hi l-kredibilita` tal- Partit Laburista!

Bħala deputat ta' din il-Kamra, jien nippretendi li l-oppożizzjoni ġġiegħel lill-Onor.

Anton Refalo jerfa' r-responsabbilta` politika tiegħu.

(Interruzzjonijiet) Li naf fiċ-ċert hu li deputat Laburista aġixxa b'mod sfaċċat u l-Partit Laburista ma ħax il-miżuri li f'pajjiż ċiviliżżat wieħed jippretendi li għadhom jittieħdu.

ONOR.

CHARLES MANGION: Għidilna f'liema okkażjoni ttieħdu passi min-naħa tal-Partit Nazzjonalista?

ONOR GEORGE PULLICINO: Mela ma ħadniex passi!

Aħna neħħejna anke ministru imma fil-każ tiegħek kont int li ddeċidejt li titlaq, anke jekk imbagħad ingħatat verżjoni differenti tal-każ, Onor. Mangion.

Imma ħa niġi għal xi ħaġa li jien naraha fundamentali, Sur President.

Fir-rigward ta' l-ambjent kulħadd jitkellem b'mod ġenerali, imma fil- verita` kemm aħna lesti li nibdlu l-lifestyle?

Lesti li naħdmu bis- serjeta` sabiex innaqqsu l-konsum ta' l-enerġija?

Lesti nużaw inqas il- karozza privata u nagħmlu użu ikbar mis-servizz pubbliku, anki b'miżuri simili għal dawk li adottaw pajjiżi oħra?

Lesti nużaw inqas plastic bags biex innaqqsu l-iskart?

Lesti nużaw inqas plastic bottles u iktar ħġieġ?

Lesti naċċettaw li anke jekk għandna l-art tagħna, ma nibnux fuqha u nillimitaw ruħna għal dawk l-areas li huma diġa` stabiliti?

Lesti nħallsu aktar għall-materjal tal-bini biex l-isfreġju ambjentali li jħallu l- barrieri jiġi limitat?

Lesti naraw minn fejn se jiġu l-flus għall-qasam ambjentali?

Faċli titkellem favur l-ambjent imma rridu naraw minn fejn se jiġu l-flus biex dan jiġi rranġat!

L-Onor.

Carmelo Abela ssuġġerixxa li nieħdu l-flus mill-EuroMed, imma jien ngħidlu li jkun aħjar kieku kellu jikkompara l-flus ivvotati mill-Unjoni Ewropea għall-qasam ambjentali u dawk ivvotati għall-Euromed.

Jekk l-Onor.

Membru lest li jieħu ċ-chicken feed, aħna m'aħniex lesti li nieħdu l-loqom!

Aħna jidhrilna li l-poplu Malti huwa daqs kull ċittadin ieħor Ewropew u għalhekk għandu jieħu mill- fondi kbar li tagħti l-Unjoni Ewropea.

Sur President, xtaqt li kieku semmejt xi punti oħra imma sfortunatament il-ħin ma jippermettilix u nittama li jkolli ċ-ċans li nagħmel dan fi stadju ieħor.

Nagħlaq billi ngħid li l-importanti hu li dak li nagħmlu fil-qasam ambjentali ma naħsbux li se nagħmluh għalina biss.

Irridu nwettqu l- obbligi li għandna biex nissalvagwardaw mhux biss il-ħajja u l-ambjent tagħna imma anke l-ħajja u l-ambjent tal-ġenerazzjonijiet li ġejjin warajna.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Gavin Gulia.

ONOR.

GAVIN GULIA: Qegħdin niddiskutu l-ambjent fil-kuntest ta' abbozz ta' liġi li jwaqqaf awtorita' li tħares l-ambjent, iżda bħala kelliemi ewlieni ta' l-oppożizzjoni dwar l-intern inħossni fid-dmir li nitkellem dwar entita` oħra li suppost tħares l-ambjent.

U hawn wieħed ma jistax ma jinnotax li b'dawn il-liġijiet li qegħdin ngħaddu u b'dawn il-ħafna awtoritajiet li qegħdin jinħolqu, se jkun hemm dupplikazzjoni ta' ċertu xogħol.

Imma nibda billi nagħti ħarsa lejn x'suppost qiegħed jagħmel id- dipartiment tal-protezzjoni ċivili biex iħares l-ambjent, Sur President.

Kif jaf kulħadd, l-Onor.

George Pullicino huwa segretarju parlamentari fi ħdan il-ministeru ta' l-intern u għalkemm l-inkarigu tiegħu huwa aktar iffokat fuq l-awtorita' ta' l-ippjanar, pero' meta nħarsu lejn id- dipartiment tal-protezzjoni ċivili żgur li jkollna nammettu li dan id- dipartiment qiegħed hemm biex iħares u jipprevjeni kontra ċirkostanzi li jistgħu jikkaġunaw ħsara lill-ambjent.

Imma fil-verita' x'qiegħed isir fil- qasam tal-protezzjoni ċivili biex jitħares l-ambjent?

Veru li għaddejna liġi u veru li twaqqaf dipartiment b'mod formali – fil-fatt kien diġa` jeżisti għalkemm mhux formalment – u anke smajna ħafna paroli u smajna ħafna affarijiet sbieħ, iżda meta mbagħad niġu biex naraw eżattament x'qiegħed isir fir-rigward tal-ħarsien ta' l-ambjent ma nsibu xejn.

Jien nemmen li hemm bżonn li ħafna oqsma tal-protezzjoni ċivili jissaħħu, inkluż dak li għandu x'jaqsam ma' l-ambjent, Sur President.

Per eżempju, fil-liġi dwar il-protezzjoni ċivili nsibu din it-tifsira ta' ''diżastru'', u cioe`:

"ġrajja mhix prevedibbli li tikkaġuna jew thedded li tikkaġuna ħsara fil-ħajja jew fis-saħħa ta' għadd ta' bnedmin jew lill-proprjeta`....",

- u allura hawnhekk diġa' qegħdin immissu ma` l-ambjent għax proprjeta` tista' tkun minn abitazzjoni sa biċċa raba` -

"....jew lill-provvista ta' riżorsi vitali tal-popolazzjoni jew ħsara lill-ambjent ...".

Dan kollu jfisser li parti mill-mission statement u mir-rwol tad- dipartiment tal-protezzjoni ċivili huwa li jħares l-ambjent.

Veru li d- diżastri ma jiġrux b'regolarita` imma ejja nammettu li bħalissa qegħdin ngħixu diżastru permanenti, monument għall-gvern Nazzjonalista.

Fil-qasam ta' l-ambjent id-diżastru sar insostenibbli.

Qegħdin fi stat fejn fil-veru sens tal-kelma pajjiżna krieh minħabba l-iżvilupp qawwi ta' dawn l-aħħar 25 sena.

Imma x'suppost qiegħed jagħmel id-dipartiment tal-protezzjoni ċivili fil-qasam ta' l-ambjent?

Jekk inħarsu lejn il-funzjonijiet li d-dipartiment għandu skond il-liġi, naraw li jrid iħejji pjani ta' kontinġenza għal kontra xi diżastru kif ukoll dwar emerġenzi naturali, industrijali u oħrajn li jistgħu jinqalgħu.

Jien nistaqsi xi pjani saru mid-dipartiment mhux biss fil-qasam tal- protezzjoni ċivili imma anke fil-qasam ta' l-ambjent.

X'sar mid-dipartiment tal-protezzjoni ċivili?

Hemm funzjonijiet oħrajn li dan irid jaqdi.

Mela sew hekk, ngħaddu l-liġijiet biex nikkuntentaw lill-Unjoni Ewropea u kollox jibqa` fuq il-karta!

Ngħidu li għandna dipartiment tal-protezzjoni ċivili u mbagħad ma narawx x'qiegħed jagħmel għas-salvagwardja ta' l-ambjent, li hu parti mill-mission statement tiegħu.

Xi prevenzjoni qiegħda tittieħed fir-rigward tat-tinġis tal-baħar, funzjoni oħra tad-dipartiment tal-protezzjoni ċivili?

Aħna nafu li minkejja li d- dipartiment suppost li għandu maritime unit, dan huwa ineżistenti.

GĦalkemm għall-grazzja t'Alla, ma kienx hawn volum qawwi ta' tinġis fil- baħar li seta' jippreokkupana, speċjalment fl-istaġun turistiku, mili 'l barra minn xtutna, fl-ibħra territorjali Maltin, kien hemm tinġis qawwi, imma peress li ma kienx ġej miż-żejt ħadd m'għamel xejn dwaru.

Safejn naf jiena – u hawnhekk hawn il-ministru li jista' jikkoreġini – fi ħdan il- ministeru għall-ambjent jeżisti pollution unit, pero' ma nafx jekk teżistix xi forma ta' kordinazzjoni bejn dan il-ministeru u d-dipartiment tal- protezzjoni ċivili, li suppost li twaqqaf biex iħares kontra dan it-tip ta' evenjenzi li jista' jkollna minn żmien għall-ieħor.

Donnu li f'dan il- pajjiż ma nilqgħux għal dawn it-tip ta' diżastri.

Funzjonijiet oħra tad-dipartiment tal-protezzjoni ċivili huma li jorganizza u jikkordina faċilitajiet ta' taħriġ u korsijiet għall-persunal, li jistgħu jinħtieġu f'każ ta' diżastru nazzjonali, reġjonali jew ta' emerġenza, jagħmel riċerka dwar vulnerabilita` u risk assessements u jġib 'il quddiem konoxxenza pubblika dwar ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu mal-protezzjoni ċivili, jiġifieri anke dak li għandu x'jaqsam ma' l-ambjent.

Donnu li ma jsirx taħriġ veru u proprju għax jidhirli li l-uniku taħriġ li sar kien madwar tliet snin ilu, fejn skond informazzjoni li għandi, kienu mistiedna l-pollution unit tad-dipartiment ta' l-ambjent, flimkien ma' oqsma u entitajiet li jaqgħu taħt il-ministeru ta' l-intern, fosthom il-pulizija u dipartiment tal-protezzjoni ċivili.

(Interruzzjonijiet) L-eżerċizzju sar meta l-baħar kien kalm!

Il-persuni li ħadu sehem f'dak it-taħriġ jgħidu li l-eżerċizzju sar meta l-baħar kien qisu żejt.

U roqgħa żejt kemm tista` tiċċaqlaq f'baħar kalm!

It-taħriġ imissu jsir meta l-baħar ikun imqalleb u r-riħ ikun qiegħed jonfoħ fid-direzzjoni ta' pajjiżna.

Fi żmienna konna lestejna studju dwar is-servizzi protettivi u wara konna ħriġna bi strategic plan u anke b'action plan, li kien ħa ħsiebu l-Onor.

Joe Mizzi.

L-istrategic plan dwar is-servizzi protettivi kien qiegħed jiġi implimentat, anke f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħarsien ta' l-ambjent, iżda taħt gvern Nazzjonalista ma jidhirlix li dan ix-xogħol tkompla, jew jekk stess baqgħu għaddejjin bih sar biss xi xogħol minimu.

Xi oġġettivi li kienu ġew milħuqa kienu:

"the preparation of a three-year strategic plan for all the units forming part of the protective services by identifying objectives and methods in reaching our aim" - dan ilħaqnieh f'Novembru ta' l-1997 – u

" the holding of monthly conferences with all personnel informing them of what the targets are, when, where and how to achieve them",

target li ntlaħaq f'Settembru ta' l-1997.

Naturalment f'dawn il-miri kollha kien hemm ukoll il-qasam ta' l-ambjent.

Meta nitkellmu dwar l-ambjent ma nistgħux ma nsemmux it-tinġis fil-baħar, li normalment jinħoloq meta xi vapuri b'irresponsabbilta` kbira jarmu ż- żejt.

Issa peress li Malta hi pajjiż żgħir, roqgħa żgħira żejt taf tinfluwixxi fuq il-maġġoranza tax-xtut tagħna.

Nirringrazzjaw 'il Alla li ma kellniex inċidenti fejn xi vapuri nkaljaw jew kienu involuti f'xi kolliżjoni, għax f'dak il-każ il-periklu tat-tinġis miż-żejt kien ikun ħafna akbar.

Qasam ieħor fejn id-dipartiment tal-protezzjoni ċivili jeħtieġ li jħares aktar mill-viċin huwa l-qasam tar-raba'.

Bħalissa ninsabu fis-sajf u ovvjament ix-xemx tkun qawwija u inċidenti ta' nirien fl-għelieqi jkollna bil-bosta.

Jista' jkun pero' li n-nar jiġi kkaġunat minħabba traskuraġni, negliġenza jew xi att premeditat.

Jien naf li l-fire-fighting section dejjem tkun pronta għal meta jaslilha xi rapport, pero' aħna rridu li possibbilment il-fire-fighting section ma jkolliex għalfejn toħroġ titfi n- nar in the first place.

Naturalment importanti li n-nar jintefa', pero` id-dannu jkun laħaq sar u li tara l-uċuħ tar-raba' maħruqin u suwed bil- ġmied żgur li ma teħux pjaċir!

Lanqas ma rridu li fil-widien isseħħ din it-tip ta' ħsara.

Daqskemm huwa tajjeb li n-nar jintefa malajr kemm jista' jkun, daqstant ieħor huwa tajjeb li wieħed jipprevjeni milli jinqalgħu inċidenti ta' din ix-xorta.

Per eżempju, xi ħaġa li lkoll nafu li m'hijiex qiegħda ssir huma l-patrols u l-ispezzjonijiet biex ċerti postijiet jiġu ċertifikati għall-fire-proof fitness tagħhom.

Bħalissa l-festi laħqu l-qofol tagħhom u b'kollox f'Malta u f'GĦawdex hawn iktar minn 40 kamra tan-nar.

Il-murtali li jinħarqu jħallu residwu fl-għelieqi tal-madwar.

X'jista' isir biex wieħed jipprevjeni milli jkun hemm ħruq?

Bħalissa l-ħaxix qed jinxef – jekk mhux diġa nixef - u allura iktar jista' jieħu n-nar malajr.

Fl-inħawi ta' fejn jinħaraq in-nar tal-festi nsibu kemm proprjetajiet privati kif ukoll proprjetajiet tal-gvern u jekk m'għandniex kontroll fuq il-proprjetjiet privati, almenu għandu jkollna kontroll fuq dawk tal-gvern.

Jien ngħid li tajjeb jagħmel id-dipartiment tal-protezzjoni ċivili li jniedi kampanja ta' awareness għal min għandu raba' privata biex kemm jista' jkun jieħu ħsieb jara li fl-għalqa ma jkollux ħaxix ħażin twil li jista' jkun il-kaġun ta' xi inċendju.

GĦalkemm dan huwa parti mill-mission statement tas-servizzi protettivi, minn dan kollu mhu qiegħed isir xejn, Sur President.

Nista' naqra mill-memorandum li kien sar meta kien qiegħed jiġi propost it- trasferiment tal-fire brigade mid-dipartiment tal-pulizija għad-dipartiment tal-protezzjoni ċivili, fejn hemm miktub hekk:

"Ideally, therefore, and given the need to generally economise in view of the limited resources available on the island, the fire-fighting authority should provide the following services: fire-fighting and extinguishment of fires, advice in fire precaution, including inspections and certification of places as to their fire-proof fitness...."

Sfortunatament dan ix-xogħol m'huwiex qiegħed jitwettaq, anzi qiegħed jittieħed lightly.

GĦalfejn m'għandhomx isiru dawn it-tip ta' patrols?

Forsi d-dipartiment m'għandux flus biżżejjed għalihom?

Aħna nitkellmu dwar protective services għax l-ewwel konsiderazzjoni għandha tkun il- prevenzjoni u mhux it-tneħħija tal-ħsara.

Dawn huma l-affarijiet li d- dipartiment tal-protezzjoni ċivili jrid jieħu ħsieb.

Jien ikkritikajt kemm- il darba lid-dipartiment - u m'iniex se noqgħod nikkritika lill-persuni b'mod individwali għax naf li s-Sur Peter Cordina jagħmel li jista' bir- riżorsi u bil-flus limitati li għandu – għax il-ħasra hi li minħabba l- ħtiġijiet ta' ekonomija, fl-istazzjon tax-Xemxija ma jkunx hemm biżżejjed ħaddiema għal mal-fire-engines filgħaxijiet.

Ta' l-inqas għandu jkun hemm erba' persuni għal kull fire-engine, pero' m'huwiex qiegħed ikun hemm dan in-numru.

X'se jiġri jekk tinqala' xi emerġenza li tkun qiegħda thedded l- ambjent?

Bħal dak li qallu dawn l-evenjenzi filgħodu biss jinqalgħu u filgħaxija ma naħsbux għal dawn l-affarijiet!

Ili sena u nofs li għamilt din il-kritika – dak iż-żmien li kienu nbidlu l- metodi tas-shifts u ta' l-overtime u meta d-dipartiment tal-fire-fighting neħħa kompletament l-overtime ta' filgħaxija - u minn dak iż-żmien 'il hawn ma nbidel proprju xejn.

Nitolbu 'l Alla li ma jiġri xejn bil-lejl għax kif qiegħed ngħid, m'hemmx biżżejjed manpower għat-tħaddim tal-fire-engines.

Illum qiegħed nerġa' ntenni din il-kritika.

Issa l-ħofra m'għadiex ħrafa u donnu li qegħdin naraw kif nekonomizzaw minn hawn u nqaċċtu minn hemm, anki f'affarijiet li jeħtieġu attenzjoni u investiment kontinwu.

U Alla jbierek qisu m'hu qiegħed jiġri xejn!

Skond din il-liġi, suppost li jeżisti l-kunsill għall-protezzjoni ċivili intiż biex iħares l-ambjent u li fost il-funzjonijiet tiegħu, suppost li fl- ebda każ ma jiltaqa' inqas minn darba fi tliet xhur.

Minn mindu twaqqaf dan il-kunsill suppost li għamel ħafna laqgħat u suppost li qiegħed jifformula, imexxi u jikkordina kull kwestjoni u prattika ta' politika nazzjonali dwar il-protezzjoni ċivili, jagħti pariri, jagħmel rakkmandazzjonijiet lill-ministru dwar l-idonjeta` ta' persuna, japprova pjani ta' kontinġenza, linji direttivi u kodiċi assoċjati ma' emerġenzi u diżastri pubbliċi.

L-unika darba li dan il-kunsill issemma' f'dan il- parlament kien biss waqt id-diskussjoni tal-liġi għax mill-bqija qatt ma ssemma' aktar!

Ovvjament fir-rigward tal-protezzjoni ċivili jeżistu ħafna iktar affarijiet dwar xiex wieħed jiddiskuti.

Iva, l-ambjent jilgħab ukoll parti importanti għax jissemma' fil-liġi dwar il-protezzjoni ċivili u huwa parti mill- mission statement li dan id-dipartiment qiegħed iħares.

Allura wieħed jistaqsi: X'sar f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-ambjent, jekk forsi saru xi pjani ta' kontinġenza dwar salvataġġ?

Nixtieq inkun naf ukoll jekk id- drafters ta' l-Att dwar l-Ambjent rawx x'kien qiegħed isir fil-qasam tal- protezzjoni ċivili, għax jistgħu jinqalgħu ċerti kontradizzjonijiet.

Per eżempju, taħt il-liġi li waqqfet id-dipartiment tal-protezzjoni ċivili, f'dak li għandu x'jaqsam ma' reati, hemm indikat li kulmin jidħol mingħajr awtorizzazzjoni f'xi żona li tkun indikata bħala żona fejn wieħed ma jistax jidħol minn uffiċjali tad-dipartiment, ikun ħati ta' reat minħabba l-fatt li jkun daħal f'dik iż-żona u jista` jeħel il-piena stabilita mil-liġi.

Dan ifisser li l-uffiċjali tad-dipartiment tal-protezzjoni għandhom id- dritt jagħlqu żona biex ħadd ma jkun jista' jidħol u jekk xi ħadd jikser dik l-ordni u jidħol f'dik iż-żona projbita, ikun ħati li kiser dik il- liġi.

Issa fi klawsola 25 ta' dan l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna nsibu li l-ministru jista`:

"Jawtorizza uffiċjali ta' l-awtorita` li jkunu spetturi għall-finijiet ta' dan l-Att, u dawk l-ispetturi jistgħu hekk kif juru prova ta' l- identita` tagħhom biex jiżguraw it-tħaris ta' dan l-Att jew ta' kull regolament magħmul bis-saħħa tiegħu:

jidħlu f'kull post (li ma jkunx post ta' abitazzjoni) jew jitilgħu fuq kull vettura jew bastiment li jkollu liċenzja taħt dan l-Att jew li jista' xort'oħra jkun preskritt".

Hawnhekk se niġu f'kontradizzjoni għax wieħed għandu d-dritt li jimponi kondizzjonijiet min-naħa tal-protezzjoni ċivili biex persuna ma tidħolx f'żona projbita.

Jiġifieri f'każ ta' ħruq f'xi għelieqi jew tinġis f'xi xtut, l-uffiċjali tal-protezzjoni ċivili jistgħu jgħidu li dik iż-żona hija projbita u ma jħallu lil ħadd jidħol fiha, presumibilment għax ikunu qegħdin jaħdmu fuqha huma.

Issa f'dan l-abbozz ta' liġi dwar l-ambjent, l-ispetturi li jaħtar il- ministru għandhom id-dritt li jidħlu f'kull post. Allura issa x'se jiġri bejn l-ispetturi ta' l-ambjent u l-uffiċjali tal-protezzjoni ċivili?

Dawn se jiġu f'konflitt ma' xulxin, u min se jirbaħ minnhom?

Min se jiddetermina jekk spettur jistax jidħol meta l-uffiċjal korrettiv jew id- dipartiment tal-protezzjoni ċivili ikun iddikjara li żona partikolari hija pprojbita għad-dħul?

Ma nafx għalfejn noħolquhom dawn l-affarijiet!

Huwa evidenti li qegħdin ngħaġġlu, bil-liġijiet ħerġin qishom pastizzi ħalli naqdu lil ta' l-Unjoni Ewropea!

Veru każ li l-id il-leminija ma tafx x'inhi tagħmel l-id ix-xellugija!

Issa forsi jiġi xi ministru u jgħid li dawk jistgħu jidħlu għal xi funzjoni partikolari u l-oħrajn jistgħu jirrifjutaw li jdaħħluhom għax qegħdin jagħmlu xi funzjoni għall-oħra!

Imma come on, mhux it-tnejn għall-ambjent ikunu qegħdin jaħdmu!

Ngħaddi issa biex nitkellem dwar xi ħaġa oħra u nitlob li xi ħadd forsi jilluminana dwar x'qiegħed isir fir-rigward ta' l-applikazzjoni għall-bini ta' impjant ta' riċiklaġġ minn wara dahar iż-Żebbuġin u s-Siġġiwien.

Milli jidher, Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiewi huma kkundannati u ddestinati li minn żmien għall-ieħor jiffaċċaw dawn it-tip ta' applikazzjonijiet, b'kull rispett lejn min imexxihom.

Jien niftakar il-problema li kien hemm dwar impjant li kien qiegħed jiġi propost li jinbena qrib is-Siġġiewi u issa hawn dan il- waste recycling plant li apparentament se jinbena qrib Ħaż-Żebbuġ.

Mill- informazzjoni li għandi, il-proċess fil-planning authority jinsab għaddej pero' b'ċertu kwiet, jiġifieri jista' jkun li f'daqqa waħda niġu ffaċċjati b'xi permess li joħroġ għall-għarrieda.

Jien niftakar li f'din il-Kamra kont ippreżentajt petizzjoni ffirmata minn madwar 800 Żebbuġi, firem li ġbarnihom f'affari ta' 24 siegħa għax kien hemm bżonn li jintbagħat messaġġ ċar dwar il-preokkupazzjoni taż-Żebbuġin bit-twaqqif ta' dan l-impjant ta' riċiklaġġ.

Jien residenti hemmhekk ukoll u ġenwinament ninsab ippreokkupat, anke għaliex fis-sajf ngħaddi ġranet sħaħ f'Wied il-GĦajn u niftakar bid-diżastru li kien inqala' hemmhekk bil- bini ta' impjant tar-riċiklaġġ, bl-irwejjaħ insapportabbli li kien ikun hemm.

Minkejja li l-problema ġiet solvuta, xorta kultant għadhom jinxtammu ċerti rwejjaħ, anke jekk mhux b'mod daqshekk qawwi bħalma kienu jinxtammu fil-bidu.

F'dan il-pajjiż kulma jonqosna huwa l-bini ta' impjant simili f'nofs il-gżira, li jkun jaffettwa lil Ħaż-Żebbuġ, is-Siġġiewi u anke Ħal Qormi, speċjalment lir-residenti li jgħixu fl-outskirts ta' dawn l-irħula.

GĦalhekk nitlob lil min hu responabbli biex jagħtina spjegazzjoni dwar fejn wasal il-proċess ta' din l-applikazzjoni.

Jiena nittama li waqt is- smigħ ta' din l-applikazzjoni jkunu jistgħu jinstemgħu l-ilmenti ġenwini tar-residenti li se jiġu milquta.

Sur President, f'dan l-intervent xtaqt inqajjem ftit punti dwar il-qasam tal-protezzjoni ċivili, fejn inħoss li hemm nuqqasijiet kbar u mhux biss b'mod ġenerali imma anke b'mod speċifiku.

Barra minn hekk, għar-rigward ta' l-applikazzjoni li hemm pendenti bħalissa quddiem l-awtorita` ta' l- ippjanar biex jinbena mpjant tar-riċiklaġġ f'Ħaż-Żebbuġ, nittama li jkollna feedback mill-ministru dwar l-ilmenti ġustifikati tar-residenti ta' Ħaż- Żebbuġ, Ħal Qormi u s-Siġġiewi.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Farrugia.

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Sur President, quddiemna għandna abbozz ta' liġi li x'ħin wieħed jaqrah jispiċċa jistaqsi lilu nnifsu x'hemm ġdid fih.

Jekk wieħed jara għal xiex jaħseb dan l-abbozz ta' liġi, isib li dan jaħseb bażikament biex titwaqqaf awtorita` li jkollha d-dmir li tħares l-ambjent, biex titwaqqaf kummissjoni nazzjonali għall-iżvilupp sostenibbli, biex jitwaqqaf fond dwar l-ambjent u biex il-ministru jingħata ċerti poteri.

X'ħin wieħed jasal biex iħares lejn il-funzjonijiet isib li m'hemm assolutament xejn ġdid li fl-aħħar mill-aħħar b'xi mod se jwassal għal bidla straordinarja, mil-lum għall-għada, fir-rigward ta' l-ambjent ta' madwarna, li jinkludi mhux biss il-pajsaġġ imma anke l-arja, il-baħar u l- kwalita' ta' l-ilma li nixorbu.

Dawn huma oqsma verament sensittivi għax b'mod jew ieħor, tajjeb jew ħażin, jaffetwaw is-saħħa tal-bniedem.

Issa jekk wieħed jipprova jaqra dan l-abbozz ta' liġi, in between the lines isib li hawn se nkunu qegħdin nagħtu l-fakulta` li jsiru legal notices u regolamenti dwar l-ambjent mingħajr il-bżonn ta' proċess parlamentari u dibattitu sħiħ fil-Kamra tad-Deputati.

Jidher b'mod ċar u mingħajr ebda tlaqliq li dan l-abbozz ta' liġi huwa intenzjonat biex ir-regolamenti, il- liġijiet u d-direttivi ta' l-Unjoni Ewropea jkunu jistgħu jidħlu ħelu ħelu.

Biex inħarsu l-ambjent u jekk verament nirrispettaw lilna nfusna, m'għandniex noqogħdu nistennew lil xi ħadd minn Brussels li jidderiġina, jiddeċiedi hu x'regolamenti għandna nadottaw jew jipprova jiġbdilna widnejna fejn ma nkunux qegħdin naslu.

Jekk nirrispettaw lil pajjiżna għandu jkun id-dmir tagħna li naraw li l-ambjent jiġġedded, jimxi 'l quddiem u jiġi mtejjeb għall-ġid ta' kulħadd.

Naħseb li wieħed mill-fallimenti tal-gvern preżenti hu li fl-aħħar sentejn u nofs ftit li xejn sar xogħol biex l-ambjent jinġieb 'il quddiem.

Saru studji, saru rappporti, laqgħat, diskussjonijiet, press conferences u tressaq anke abbozz ta' liġi, imma żgur li qegħdin 'il bogħod ħafna minn dak li l-poplu Malti jixtieq li jara.

Pajjiżna jiddependi fuq ċerti pilastri ta' l-ekonomija, fosthom it-turiżmu.

Ambjent tajjeb u sabiħ żgur li jattira aktar turisti lejn dawn il-gżejjer, filwaqt li ambjent ikrah u żdingat jista' jwassal lill-istess turisti li qegħdin nippruvaw nattiraw lejn pajjiżna biex imorru lura lejn pajjiżhom u jkunu ambaxxaturi tal- malawgurju.

U la qegħdin nitkellmu dwar l-ambjent, ma nistgħux ma nagħmlux riferenza għall-Magħtab, Sur President.

M'iniex se nerġa' insemmi l-fatt li dawk il-ħafna turisti li jkunu sejrin lejn it-tramuntana ta' Malta jgħadduhom mill-coastroad u hekk kif jaslu ħdejn il-Magħtab, jispiċċaw jieħdu r-ritratti u l-filmati ta' din il-ġerħa li għandna.

Iva, din hija ġerħa mhux biss mill-aspett viżiv imma agħar minn hekk, hija ġerħa għas-saħħa tal-poplu Malti u GĦawdxi kollu u mhux biss ta' dawk li jabitaw fil-viċinanzi għax b'mod dirett jew indirett, din qiegħda taffettwa lil kulħadd.

Id-dħaħen u l-kimiċi li joħorġu minn hemmhekk qegħdin jaslu f'diversi partijiet tal-gżira, filwaqt li l-problema tad-diossina qiegħda taffetwa lill-pjanti, l-annimali u t-tjur.

Safejn naf jien m'hawn xejn biex jittestja l-effett tad-diossina fuq ċerti prodotti, lanqas dawk li jiġu importati, Sur President.

Nafu li f'diversi pajjiżi, anke Ewropej, irriżultaw problemi ta' saħħa proprju minħabba d-diossina.

Barra minn hekk nafu wkoll - u issa anke d- dipartiment tas-saħħa qiegħed jikkonferma dan - li m'għandux isir għawm fil- viċinanzi tal-miżbla tal-Magħtab.

Bażikament bejn is-Salini u Baħar iċ- Ċagħaq m'għandux isir għawm.

Waħda mis-sitwazzjonijiet tad-daħk li rajna ftit taż-żmien ilu kienet it-tilwima dwar min għandu javża li f'dawn l- inħawi ma jistax isir għawm.

Mhux it-turist biss imur jgħum għax il-baħar m'huwiex riservat biss għat-turisti!

Naħseb li huwa d-dmir tad-dipartiment tas-saħħa li jiżblokka din is-sitwazzjoni farseska, għax ir-responsabbilta` tiegħu m'hijiex biss li jagħti l-kura lill-individwi imma li jara li ħadd ma jitpoġġa fil-periklu.

Il-prevenzjoni mill-mard hija wkoll responsabbilta` tas-settur tas-saħħa u importanti li d-dipartiment tas- saħħa mhux biss joħroġ l-avviżi fuq il-mezzi tal-media, imma ankle jwaħħal it-tabelli neċessarji.

Naturalment appena nsemmu l-Magħtab mill-ewwel jiġu f'moħħok id-dħaħen fl- arja, il-metalli li jinżlu fil-baħar u l-kolonja enormi ta' ġrieden li hemm.

Imma hemm ħaġa li kważi qatt ma nisimgħu dwarha u li tirrigwarda l- ambjent arkeoloġiku.

Għal min ma jafx, fi studju li kien sar fl-1994/1995 bejn il-kunsill lokali tan-Naxxar, il-mużew nazzjonali ta' l-arkeoloġija u l-ministeru tal-ġustizzja, il-Magħtab kien irrapportat bħala "cultural site".

Fir-rapport tas-siti kulturali rriżulta li fil-Magħtab jeżistu barrieri li l-mod ta' kif inhuma mibnija u l-fatt li f'mill-inqas tnejn minnhom jeżistu oqbra mħaffra fil-ħitan, jindika li huma antiki ħafna, li jmorru lura sal-miġja tar-Rumani f'Malta, jiġifieri madwar elfejn sena.

Bl-estensjoni tal-miżbla tal-Magħtab fl-aħħar tas-snin '80, l-iskart kollu li kien qiegħed jintrema hemm kien qiegħed iwassal biex jagħmel ħsara f'partijiet sostanzjali minn dawn il-barrieri antiki.

Naħseb li dan huwa sfreġju bħalma kien sfreġju t-twaqqigħ tal-ġebel ta' l-Imnajdra.

Bħalma huwa kundannabbli dak l-att vandalu, daqstant ieħor huwa kundannabbli d- dannu li qiegħed isir f'dawn il-barrieri.

Għalkemm madwar seba' snin ilu dawn il-barrieri kienu tnaddfu, issa reġgħu imtlew.

Jekk aħna għandna verament għal qalbna l-wirt arkeoloġiku ta' pajjiżna, żgur li għandna nippreservaw xi ħaġa bħal din.

Fil-kwestjoni ta' l-Imnajdra, minkejja li kkundannajna dak l-att, ħadd ma rnexxielu jsib lil min kien responsabbli għalih, imma fil-każ ta' dawn il-barrieri nafu li dak l-isfreġju qiegħed jiġi kkawżat minn korporazzjoni tal-gvern.

Ħalli nsemmi każ ieħor, Sur President.

Is-sit bejn in-Naxxar u l-Mosta, magħruf bħala Tal-Wej, qiegħed eżattament bejn Santa Marija tax-Xagħra, San Pawl tat-Tarġa u Santa Margerita.

Suppost li din l-area hija ppreservata biex hemmhekk ma jsir l-ebda xogħol, minħabba li hija area fejn hemm formazzjonijiet arkeoloġiċi u flora u fauna li fid-dinja huma rari.

Ftit tal-ġimgħat ilu, xi familji residenti fin-naħa ta' Santa Marija setgħu jinnotaw l-isfreġju li kien għaddej għax il- korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma riedet tgħaddi mainpipe kbir li jwassal l-ilma għan-naħa tal-Mosta.

Xi ħadd iddeċieda li jibqa' għaddej dritt ħalli jħaffer linja iqsar u ma jkissirx it-tarmac – u forsi għall- ewwel wieħed seta` jasal biex jagħtih ftit raġun - imma tajjeb li ngħid ukoll li ċ-chairman ta' l-awtorita' għas-servizzi ta' l-Ilma joqgħod biswit dan il-post li qiegħed insemmi, u għalhekk żgur jaf bl-importanza arkeoloġika li għandu.

Jekk wieħed jasal wasla sa Triq Ħannewija faċilment jista' jara l-passaġġ li jagħti għal Tal-Wej.

Jien nistieden lill-ministru biex jekk irid, nieħdu fuq dan is-sit ħalli jara x'inhu għaddej.

Meta l- ħaddiema tad-WSC twaqqfu mix-xogħol li kienu qegħdin jagħmlu tefgħu ġebel kbir f'nofs dan il-passaġġ, bil-konsegwenza li issa dan ma jistax jintuża.

Ir-residenti li ġibduli l-attenzjoni għal dan kollu qaluli wkoll li ppruvaw ikellmu lill-kunsill lokali tan-Naxxar imma l-ogħla uffiċjali ta' dan il- kunsill għall-ewwel ma riedux jagħtu kas.

Dan ġara t-Tlieta u jien issuġġerejt li jekk sa l-għada kollox jibqa' miexi kif kien ippjanat u l- kunsill lokali ma jagħtix widen, ngħajtu lill-media u nuru l-isfreġju li kien se jsir f'Tal-Wej.

Meta l-ogħla uffiċjali tal-kunsill lokali tan- Naxxar saru jafu b'dan, ħadu passi u s'issa x-xogħol għadu wieqaf u ħadd ma jaf jekk dan il-kanal huwiex se jitħaffer u jekk se jsir, huwiex se jgħaddi minn Tal-Wej jew le.

S'issa kulma nafu hu li x-xogħol għadu wieqaf u kollox hu pospost.

Jien qed inqajjem dan il-każ hawnhekk għaliex importanti li qabel isir xi xogħol, isir assessement ta' minn fejn ikun għaddej u ta' xi ħsarat irriversibbli li jkun qiegħed jagħmel.

Is- sitwazzjoni ta' l-Imnajdra b'mod jew ieħor ġiet irranġata, imma kieku f'Tal- Wej il-ħaddiema tal-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma baqgħu għaddejjin bil-kanal li kien qiegħed ftit metri 'l bogħod minn fdalijiet arkeoloġiċi, kien isir sfreġju għal dejjem.

F'Tal-Wej insibu numru sostanzjali ta' cart ruts li jidhru delineati b'mod ċar.

Meta wieħed iħares lejhom mill-għoli jara pjan sħiħ li minn hemmhekk iwassal saħansitra san-naħa tas-Salini.

Hemmhekk hemm numru ta' oqbra Puniċi u xi għadajjar li kienu ġew imnaddfa madwar ħames snin ilu bis-saħħa tal-kunsill lokali ta' dak il-lokal.

Meta ġew ingaġġati esperti biex jagħmlu apprezzament ekoloġiku tas-sit, irriżultat sitwazzjoni verament interessanti fejn instabu numru ta' insetti u shrimps, fosthom it-tadpole shrimp speċi rari mhux biss f'Malta imma anke fid-dinja, li l-aħħar li kien ġie identifikat f'Malta kien fl-1990.

Meta din l-area ġiet imnaddfa u dawn l-għaddajjar reġgħu imtlew bl-ilma, instab li dawn it-tadpole shrimps, reġgħu faqqsu.

M'iniex biħsiebni noqgħod insemmi n-numru ta' algae li wieħed isib hemmhekk, imma ngħid biss li rapporti oħra juru b'mod ċar li dawn it-tip ta' speċi kienu jeżistu f'dawn is-siti.

Kieku l-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma baqgħet għaddejja bil-proġett tagħha kienet tgħaddi eżatt minn nofs il-cart ruts, minn nofs l-oqbra u minn nofs dawn l- għadajjar fejn jikbru speċi rari u b'hekk kienet twassal għall-qirda totali ta' dan il-wirt.

Minbarra dan, f'dan is-sit jeżistu wkoll numru ta' ġebel kbir li jindikaw il-possibbilta` li f'dik l-area kien hemm xi tempji.

Fil-fatt f'din l-area wieħed għadu jista' jsib minkejja li sar ħafna serq, fdalijiet tal-fuħħar.

Jien ngħid li m'għandniex għalfejn noqogħdu niskantaw għax kien hemm min ipprova jagħmel sfreġju fl-Imnajdra meta huwa l-gvern stess li qiegħed jagħmel sagrileġġ f'postijiet oħra ta' importanza arkeoloġika.

Naf li ħadd m'hu innoċenti fir-rigward ta' dan il-qasam, imma meta jkun hemm rapporti li jikkonfermaw li dan huwa wirt arkeoloġiku u mbagħad ikun il-gvern stess li jagħlaq għajnejh għal ċerti proġetti, assolutament m'huwiex aċċettabbli.

Sur President, ngħaddi issa biex nitkellem dwar l-ilma tax-xorb, u nibda billi ngħid li madwar sena ilu kont attendejt għal waħda mill-laqgħat li jsiru fi Brussels, fejn pajjiżna kien ġie kkundannat minħabba l-kwalita` ta' l-ilma u minħabba l-ammont ta' nitrati li fih.

Din hija problema li l- gvern ilu jaf biha imma minkejja dan xorta għadna niġu pprovduti b'ilma ta' kwalita` inaċċettabbli.

Wieħed mill-ġurnali lokali kien ħareġ b'din l- aħbar u wara kienu nqalgħu ċerti battikett bejnu u bejn id-dipartiment.

Pero' dejjem jibqa' l-fatt li jgħid x'jgħid il-gvern, il-kwalita` ta' ilma li qiegħed jipprovdi lill-poplu Malti m'hijiex aċċettabli.

Dan il-gvern qiegħed jiġi kkundannat u kkritikat għall-fatt li m'hu qiegħed jagħmel xejn speċjali f'dan ir-rigward, għall-mod ta' kif qiegħed jiġi ttrattat id- drenaġġ qabel jintefa' fil-baħar u għal dak li qiegħed jagħmel biex jirriċikla l-ilma tad-drenaġġ.

Naħseb li dawn huma punti verament importanti, mhux biss għax jirrigwardaw lit-turiżmu jew lill-bajjiet fejn jgħumu l-Maltin u l-GĦawdxin imma anke għaliex m'hijiex l-ewwel darba li n-nies li jmorru jgħumu jispiċċaw b'infezzjonijiet fil-ġilda u fis-sistema gastro-intestinali minħabba t- tinġis.

Jekk hemm xi ħadd li jaħseb li s-saħħa tal-bniedem ma tiddependix fuq l-ambjent, sejjer żball.

L-ewwel u qabel kollox aħna nieħdu n-nifs mill-arja, fejn sfortunatament l-arja ta' pajjiżna fiha livell għoli ħafna ta' trab fin li jikkaġuna l-asthma, mhux biss fit-tfal imma anke fl-adulti.

F'ċerti nħawi nsibu wkoll predominanza ta' barrieri filwaqt li f'inħawi oħra hemm il-power stations, li t-tnejn li huma jikkontribwixxu biex jitkattar fostna dan it-tip ta' mard.

Ftit taż-żmien ilu kien inqala' ħafna għagħa dwar it-trab iswed fl-inħawi tal-Fgura.

Ta' min jgħid li dan it-trab iswed huwa preżenti wkoll f'inħawi tal-Ħamrun.

Minbarra l-istudju biex jiġi identifikat minn fejn ġej dan it- trab, x'sar f'dawn l-aħħar sentejn u nofs?

Forsi għadna m'aħniex ċerti minn fejn ġej dan it-trab?

X'qiegħed isir f'pajjiżna biex l-ambjent verament jimxi 'l quddiem?

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, ippermettili ninterrompik għax sar il-ħin.

Se tibqa' in possession?

ONOR.

MICHAEL FARRUGIA: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR.

SPEAKER: Grazzi.

Insejjaħ lill-Viċi Prim Ministru biex jekk jogħġbu jressaq l-aġġornament.

F'nofsinhar id-diskussjoni kienet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla t- Tlieta, 26 ta' Ġunju, 2001, fis-6.00 p.m., b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar il-Ħarsien ta' l-Ambjent – Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar l-Inbid – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Trattament Xieraq ta' l-Annimali – Tieni Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż – Kontinwazzjoni.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ippjanar ta' l-Iżvilupp - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kwarantina tal-Pjanti - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni t'Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar Kodiċi ta' Kondotta għal Sistema ta' Riservazzjoni Komputeriżżata - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi dwar Soċjetajiet Koperativi - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Francis Agius.

ONOR.

FRANCIS AGIUS: Mr Speaker, nibda billi bħala deputat u bħala Malti nagħti l-appoġġ tiegħi għal dak li ntqal fil-bidu ta' din is-seduta, meta saret mistoqsija parlamentari dwar il-pożizzjoni ta' l-ilsien Malti f'ċerti korsijiet ta' l-universita`.

L-awtonomija ta' l-universita` għandha tkun rispettata, pero' nitlob li din il-materja tant sensittiva tiġi rrikonsidrata.

Jien inħoss li l-ilsien Malti għandu jkun mitkellem u studjat tajjeb minn dawk li 'l quddiem iridu jħaddnu l-professjoni legali.

Nafu tajjeb li l-professjonisti legali jagħmlu parti minn dik il-faxxa ta' nies li minnha joħorġu ħafna mexxejja u nies li xi darba jew oħra se jkunu f'pożizzjoni li jridu jħaddmu l-lingwa Maltija.

Jien nista' ngħid li kull darba li niltaqa' ma' persuni barranin, speċjalment jekk ikunu ġejjin minn pajjiżi 'l bogħod minna, l-ewwel mistoqsija li dejjem jagħmluli tkun dwar x'lingwa nitkellmu, speċjalment jekk ikunu għadhom kif semgħuni nitkellem bil-Malti.

GĦalhekk inħeġġeġ lis-senat ta' l-universita` biex jerġa' jikkonsidra l-pożizzjoni tiegħu u ma nagħmlux ħmerijet, imma xtaqt niddedika ftit minuti minn dan l-aġġornament biex nitkellem dwar ċerti problemi li aħna bħala deputati nsibu fix-xogħol tagħna, Sur President.

Forsi l-media u l-poplu inġenerali ma japprezzawx biżżejjed - inkella jekk japprezzaw m'humiex mgħarrfin biżżejjed - dwar f'liema ċirkostanzi aħna noperaw minn hawnhekk.

Per eżempju, naħseb li ftit huma dawk li jafu x'faċilitajiet ta' privatezza għandna aħna bħala membri, fis-sens ta' meta nġibu biex nagħmlu xi telefonata jew meta jkollna bżonn nitkellmu ma' xi ħadd waqt il-ħin tas-seduta.

Biex inkellem persuna, ikolli nagħmel dan fil- preżenza ta' persuni oħra jew inkella fi kmamar li m'humiex adatti.

Qegħdin nitkellmu dwar 65 deputat u għalhekk ta' min wieħed ipoġġi ftit bilqiegħda u jara x'soluzzjonijiet prattiċi jista' jsib ħalli almenu ntejbu ftit il-kondizzjonijiet li naħdmu fihom.

Bħala persuna fil-politika, jien irrid inżomm ruħi aġġornat kemm jista' jkun dwar suġġetti differenti u llum il-ġurnata naħseb li kull deputat għandu jkollu aċċess għal librerija u għal post fejn ikun hemm il-kwiet.

Nixtieq nagħmel enfasi dwar il-fatt li f'dan il-parlament m'hawnx post fejn wieħed jista' jipprepara bil-kwiet, jaqra u jagħmel riċerka bil-kalma kollha.

Jiddispjaċini ngħid li l-postijiet li għandna allokati għaż-żewġ naħat tal-Kamra m'humiex attrezzati b'librerija fejn wieħed jista' jagħmel xogħol importanti filwaqt li ma jaħlix ħin.

Naħseb li kull deputat għandu jkollu aċċess għall-internet, li m'hijiex xi ħaġa daqshekk impossibbli biex issir, Sur President.

Tajjeb li wieħed jgħid li ħafna drabi, aħna bħala deputati niġu mitlubin nagħmlu xogħol barra mill-pajjiż.

Per eżempju, jien qiegħed fuq il-Kunsill ta' l-Ewropa; hemm min qiegħed fuq il-commonwealth parliamentary association; hemm min qiegħed fuq l-international parliamentary union; u hemm min qiegħed fuq affarijiet oħrajn.

Jien nemmen li huwa importanti ħafna li pajjiżna dejjem iżid fil-kuntatti.

Inħoss li dawn il-kuntatti li nagħmlu jiswew mhux biss biex intejbu l-livell tagħna personali imma anke biex innaqqsu l-antagoniżmu żejjed bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra.

Jien nemmen li dawn il-kuntatti li nagħmlu ma' pajjiżi barranin huma mumenti importanti ħafna, mumenti li jħallu ġid li ma jistax jiġi kkalkolat.

Għalhekk naħseb li hemm bżonn li wieħed iħares lejn ċerti faċilitajiet li l- membri parlamentari jistgħu jutilizzaw aħjar.

Jien ngħid li l-fatt li aħna nistgħu mmorru barra minn Malta fuq delegazzjoni huwa privileġġ, għax ikollna l-opportunita` li niltaqgħu ma' deputati bħalna fejn mhux biss ikun hemm skambju ta' ideat imma fejn nibdew nirrealizzaw li kif jgħidu t- Taljani, tutto il mondo e` un paese.

F'dawn id-delegazzjonijiet aħna naraw il-problemi li jiltaqgħu magħhom deputati barranin u mhux biss problemi ta' kostitwenza.

Forsi hawn Malta aħna kultant ingergru għax in-nies jiġu għandna b'kull tip ta' problema, pero' meta nitkellmu ma' membri parlamentari barranin nindunaw li dan jiġri anke f'pajjiżi oħra, pajjiżi kbar, fejn il-kuntatt li għandu l-elettorat mad-deputat tiegħu huwa minimu.

Illum nistgħu ngħidu li jitla' jew ma jitlax fil-parlament, deputat f'pajjiż Ewropew jiddependi mill-media campaign.

Veru li hemm min jagħmel house visits bħalma nagħmlu aħna hawn Malta, pero' ħafna drabi n-numru ta' kostitwenti tant ikun kbir li ma jkunx possibbli għalihom li jagħmlu dan.

GĦalhekk meta aħna mmorru f'pajjiżi barranin fuq dawn id-delegazzjonijiet, nirrealizzaw li kulħadd qiegħed jgħix fl-istess ambjent u kullimkien hemm l-importanza li deputat ikollu l- appoġġ meħtieġ.

Biex forsi ninftiehem ftit aħjar, irrid ngħid li dan l- aħħar kelli okkażjoni nattendi għal diversi konferenzi u laqgħat barra mill- pajjiż.

Minħabba ċertu nuqqas ta' flessibbilta` fl-ivjaġġar u f'affarijiet li huma relatati max-xogħol tagħna, kien hemm ħafna telf ta' żmien u ħafna frustrazzjoni fix-xogħol li ppruvajna nwettqu f'isem il- parlament u l-poplu Malti.

Mr Speaker, is-suġġett proprju li xtaqt nitkellem dwaru llum huwa suġġett li nixtieq li nittrattah bil-mod ta' kif nifhmu jien, suġġett li ħafna drabi dwaru qegħdin nisimgħu qanpiena minn naħa waħda u qanpiena min-naħa l- oħra, x'aktarx mill-istess kelliem.

Huwa suġġett jaħraq ħafna għax għalkemm meta jsiru ċerti mistoqsijiet parlamentari dwaru nispiċċaw niċċajtaw, il- problemi u d-diffikultajiet li fih dan is-settur huma sintomu ta' dak kollu li jgħaddi minnu pajjiż.

Qiegħed nirriferi għall-biedja u s-sajd, li bla dubju ta' xejn huwa aspett mill-ħajja tagħna li l-iktar li jpoġġi problemi ta' better management.

In-nuqqas ta' ħaddiema f'dan is-settur u l-fatt li dan in-numru qiegħed dejjem jonqos - mhux biss f'Malta imma fil-pajjiżi kollha li qabdu t-triq ta' l-industrijalizzazzjoni – qiegħed joħloq ċerti diffikultajiet u sfidi f'qasam dinamiku.

Kollox jinbidel, imma f'dan il- qasam partikolari nistgħu ngħidu li għandek rivoluzzjoni ġejja u oħra sejra, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam mat-tkabbir tal-ħxejjex u ta' l- annimali.

Il-problema hi li l-mard kapaċi jfeġġlek fejn l-anqas tkun qed tistennieh.

Per eżempju, il-qasam tat-trobbija ta' l-annimali dan l-aħħar ta' spiss kien fl-aħbarijiet minħabba l-marda ta' l-ilsien u d-dwiefer u l- mad cow disease, li tista' tiġi trasmessa fil-bniedem.

Min-naħa l-oħra, il- klima tilgħab parti importanti fir-rigward tat-tkabbir tal-prodotti u taffettwa lil dan is-settur tal-biedja u s-sajd b'mod mhux mistenni.

F'pajjiżna x-xogħol li qiegħed isir minn min jopera f'dan il-qasam, kemm qiegħed irendi?

Il-bdiewa u s-sajjieda tal-lum kemm huma kapaċi jgħaddu x- xogħol tagħhom lil uliedhom?

Illum il-ġurnata għadu possibbli li jsir dan, bil-problemi finanzjarji, bin-nuqqas ta' training u bin-nuqqas ta' opportunitajiet li jeżistu f'dan il-qasam?

Hawnhekk qegħdin naraw l-effetti soċjali li l-bidliet li qegħdin iseħħu fid-dinja qegħdin iġibu f'dan il- qasam.

L-isfidi li qiegħed jiffaċċja s-settur tal-biedja u s-sajd ġejjin min-natura ta' l-istess xogħol.

L-agrikoltura trid taġġorna ruħha għall- prodotti l-ġodda u ovvjament waħda mill-aktar affarijiet li tbiddel in- natura ta' dan ix-xogħol hija d-domanda tal-konsumatur.

Huma s-swieq li jiddeterminaw x'wieħed ikabbar u kif jaħdem.

Sur President, wieħed irid jara x'rabta hemm bejn ix-xogħol kollu li jsir mill-produttur ewlieni f'dan il-qasam u numru kbir ta' industriji oħra li jiddependu minnu.

Meta wieħed jibda jifhem dawn l-affarijiet jinduna li hemm ħafna iktar fatturi li jaffettwaw lil min qiegħed ikabbar il-prodott.

Hemm l-isfidi tat-trasport.

L-infrastruttura għal dak li huwa trasport hija importanti ħafna biex il-prodott jitwassal frisk għand il-konsumatur.

Il-prodott irid ikun kompetittiv fil-konfront ta' prodotti oħrajn li jkunu ġejjin minn postijiet oħrajn.

Dan hija xi ħaġa li f'pajjiżna taffettwana ħafna għax nafu li l-ħin li jasal fih il-prodott jiddetermina l-prezz li jġib.

Quddiem dan kollu jien nara li l-agrikoltura lokali għandha ħafna sfidi quddiemha, irrispettivament jekk pajjiżna jisseħibx jew le fl-Unjoni Ewropea.

Sfortunatament kull kamp politiku huwa entrenched fil-pożizzjoni tiegħu, bħall-armati ta' l-ewwel gwerra dinjija li nqabdu ftit mili 'l bogħod minn xulxin jippruvaw joqtlu lil xulxin.

Il-politika Maltija fil-preżent hija entrenched f'pożizzjoni għamja li jew kollox favur jew kollox kontra.

Jeħtieġ li nagħmlu l-kuraġġ u naraw kif fir-realta` l-Unjoni Ewropea se tolqot lil kull settur, kemm jekk inkunu membri kif ukoll jekk nibqgħu barra.

Irridu nifhmu li aħna qegħdin naħdmu biex inkunu membri ta' l- Unjoni.

Hawn min ma jarax din il-ħtieġa u jien nirrispetta l-opinjoni ta' dawn in-nies, imma f'ġieħ is-sewwa jeħtieġ li nifhmu li m'hemmx membri sħaħ u membri mhux sħaħ!

Sħabna ta' l-oppożizzjoni jgħidulna li huma lesti li jiġġieldu biex ikollna l-aħjar kondizzjonijiet.

GĦadna kif bdejna n- negozjati dwar il-pakkett ta' l-agrikoltura, iżda rrid ngħid li l- konklużjonijiet li qegħdin jaqgħu għalihom il-membri ta' l-oppożizzjoni m'humiex f'waqthom.

Aħna rridu li jkollna pakkett tajjeb u nixtiequ li l- oppożizzjoni wkoll tagħti l-kontribut tagħha ħalli nakkwistaw l-aħjar kondizzjonijiet.

Irrid nirrikonoxxi l-fatt li l-qasam ta' l-agrikoltura huwa diffiċli, anke għall-istess Unjoni Ewropea.

Kulħadd jaf kemm hi problematika l-common agricultural policy.

Naraw eżempju wara l-ieħor tal-problemi li jeżistu biex wieħed jiftiehem fuq livell reġjonali, aħseb u ara fuq livell mondjali!

Nerġa' ngħid li dan kollu jinħoloq minħabba n-natura nnifisha tal-prodott - u huwa għalhekk li għamilt introduzzjoni kemmxejn twila – għax il-klima tal-Mediterran ma teżistix biss fil-Mediterran imma anke fl- Afrika t'Isfel u fl-Amerika t'Isfel, u allura għandek ħafna pajjiżi kompetituri fl-istess grupp li aħna nagħmlu parti minnu bħala reġjun.

Idea oħra żbaljata li hawn tiġri fl-imħuħ ta' ħafna nies hija dik dwar l- effett tal-globalizzazzjoni.

Jiena nħoss li dan qiegħed isir bi skop.

Ħafna drabi l-oppożizzjoni qiegħda titfa' l-iżvantaġġi li pajjiżna jsir membru ta' l-Unjoni fl-istess keffa ta` l-effett li qiegħda ġġib il- globalizzazzjoni, li tfisser li llum il-pajjiżi tad-dinja tant ġew viċin xulxin li kulħadd qiegħed jagħmel il-kummerċ ma' min jaqbillu.

Ftit ta' żmien ilu dħalt f'ironmongery żgħir biex nixtri xi fittings għall-kamra tal- banju.

Peress li kien sar il-ħin ma kienx hemm klijenti oħra pero' xorta kelli nistenna biex ninqeda, u dan għaliex is-sid tal-ħanut kien qiegħed jagħmel biċċa negozju maċ-Ċina, pajjiż tant imbiegħed.

Illum, bil-mezzi ta' komunikazzjoni li ġew żviluppati, imkien m'hu 'l bogħod u kollox hu possibbli li jsir.

Qiegħed ngħid dan kollu biex forsi nifhmu li f'pajjiżna, l-effett tal- globalizzazzjoni se jkun qiegħed jinħas, irrispettivament minn jekk nisseħbux jew le fl-Unjoni Ewropea.

It-tnaqqis tal-ħaddiema fil-qasam tal- biedja u s-sajd esperjenzajnieh fl-imgħoddi, ninsabu għaddejjin minnu bħalissa u se nibqgħu niffaċċjawh fil-futur, irrispettivament minn jekk inkunux Svizzera fil-Mediterran jew membri ta' l-Unjoni Ewropea.

Nerġa` ngħid li fir-rigward ta' dan il-qasam, tagħmel differenza kbira bejn li nkunu membri jew ma nkunux.

Ormai lill-kap ta' l-oppożizzjoni drajnieh idur qasam qasam u jsemmi d-diżgrazzi u t-traġedji kbar li kull settur se jkollu jgħaddi minnhom, jgħid hu.

Dr. Sant isemmi l-industrija tal- majjali, l-industrija tat-tiġieġ, isemmi prodotti individwali u jgħidilna li ladarba nissieħbu fl-Unjoni, dak is-settur u l-ieħor iridu jispiċċaw.

Ejja naraw verament x'se jkunu l-effetti tas-sħubija anke billi nifhmu li hemm gżejjer bħalna li huma membri ta' l-Unjoni.

Kemm hawn minna li jafu li l-Greċja ngħatat fondi mill-Unjoni biex tissalvagwarda l-industrija tal- feta cheese?

F'pajjiżna wkoll hawn industriji żgħar li bi ftit għajnuna u ristrutturazzjoni jistgħu jipproduċu prodotti ta' ċertu standard.

Hemm bżonn li fir-rigward tal-biedja u s-sajd nibdew nimplimentaw programmi li jżidu l-ħaddiema f'dan is-settur, mhux kif qiegħda tgħid l-oppożizzjoni li dan il-qasam se jmut.

Hemm bżonn ta' iktar ħaddiema għax dan huwa qasam li mhux biss jipprovdi l-ikel, jieħu ħsieb li l-art ma tintilifx u jnaqqas it-telf tal-ħamrija, imma jikkontribwixxi wkoll għat-turiżmu, li tant hu importanti għall-ekonomija ta' pajjiżna.

Dan għaliex minbarra li jipprovdi l-ikel, is-settur tal-biedja u s-sajd iżomm l-ambjent fi stat tajjeb.

Din hija l-multifunctionality li teżisti f'dan il-qasam u li huwa mportanti li nħarsu lejha u mhux lejn l-aspett kummerċjali biss.

Jien ma nixtieqx nara l-ikel jintrema, pero` m'għandux ikollna din l-istmerrija assoluta għas- sistema ta' l-agrikoltura f'tant pajjiżi membri ta' l-Unjoni li rnexxielhom jipproduċu iktar, bi kwalita` aħjar u b'inqas ħaddiema.

Dan huwa suċċess.

In-numru ta' nies li jaħdmu f'dan il-qasam huwa żgħir anke f'pajjiżna, imma minkejja ċ-ċokon tiegħu xorta kapaċi jipproduċi ċertu ammont ta' ikel.

Huwa veru li pajjiżna jimporta ħafna prodotti, pero' huwa fatt magħruf li l- Unjoni kienet kapaċi tipproduċi ħafna prodotti hi stess.

Fil-fatt ħafna mill-problemi nħolqu minħabba dan is-suċċess.

Fl-opinjoni tiegħi, dak li huwa kompletament żbaljat huwa l-mod tat-tqassim, il-mod ta' kif jaħdem is- suq, imma dwar dan qegħdin isiru t-taħditiet.

Għalhekk huwa importanti li nkunu preżenti meta jittieħdu ċerti deċiżjonijiet għax dawn żgur li lilna se jaffettwawna, irrispettivament inkunux membri ta' l-Unjoni jew le.

Huwa importanti li nkunu preżenti ħalli aħna wkoll nagħtu sehmna.

Issa nkunux ħamsa minn 600 jew sitta minn 800 m'huwiex importanti, l-aqwa li nkunu hemm.

Hu importanti li pajjiżna jkun membru f'dawn il-fora biex ma jibqax entrenched fil-pożizzjoni tiegħu.

Huwa minnu li fl-Unjoni Ewropea hemm ċerti diffikultajiet fil-qasam ta' l-agrikoltura u s-sajd, imma jeħtieġ li nħarsu b'mod iktar realistiku.

Punt ieħor li jitqajjem min-naħa ta' l-oppożizzjoni huwa dak li f'waħda mill-konferenzi ta' l-Unjoni kien hemm ħafna pajjiżi ta' l-Afrika ta' Fuq li għandhom association agreement ma' l-Unjoni.

Dawn il-pajjiżi għandhom settur agrikolu li jħaddem persentaġġ ta' nies ħafna iktar għoli minna, pero' minkejja dan m'huwiex strateġikament u politikament mixtieq li pajjiżna jkun jiddependi kompletament min-negozju internazzjonali għall- provvista ta' l-ikel tiegħu, u dan minħabba n-numru ta' familji Maltin li l- għixien tagħhom jiddependi kompletament minn dan il-qasam.

Mr Speaker, nagħlaq billi nappella biex naraw sew xi tfisser għalina sħubija fl-Unjoni vis-à-vis il-qasam tal-biedja u s-sajd.

Ħafna drabi nistgħu nipproġettaw pero' dejjem se jibqa' ħafna unknown variables.

Jien nemmen li fir-rigward ta' dan il-qasam hemm ħafna iktar dwar xiex wieħed jixtarr qabel nieħu deċiżjoni aħħarija.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hi aġġornata għal-lejla t- Tlieta, 26 ta' Ġunju, 2001, fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill- Viċi Prim Ministru.

Fin-12.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

FINANZI - DONAZZJONIJIET

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari 25333, jista' il-Ministru jagħti lill-Kamra d-dettalji mitluba peress li l-informazzjoni tikkonċerna nfiq pubbliku, u anke sabiex il-Kamra tkun assigurata li t-tqassim ta' l-għoti ta' donazzjonijiet, jekk sar, sar b'ġustizzja, fairness, bla abbuż u mingħajr favoritiżmu, kif ukoll sabiex il-Kamra tkun assigurata li l- proċeduri wżati u li qed jintużaw huma korretti u fl-ambitu tar- regolamenti?

Il-Ministru ma jħossx li bl-informazzjoni mitluba jkun qiegħed jikkonferma bil-fatti li jemmen fit-trasparenza u f'amministrazzjoni bla ħabi u bla abbuż?

Jista' jagħti din l-informazzjoni importanti b'mod trasparenti peress li l-poplu għandu dritt ikun jafha?

ONOR.

JOHN DALLI: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari 25814.

Għalkemm is-suġġett taż-żewġ mistoqsijiet huwa differenti, il-parametri huma simili u l-istess stedina li għamiltlu f'dik it-tweġiba tgħodd għal din ukoll.

EDUKAZZJONI - DONAZZJONIJIET

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari 25334, jista' il-Ministru jagħti lill-Kamra d-dettalji mitluba peress li l-informazzjoni tikkonċerna nfiq pubbliku, u anke sabiex il-Kamra tkun assigurata li t-tqassim ta' l-għoti ta' donazzjonijiet, jekk sar, sar b'ġustizzja, fairness, bla abbuż u mingħajr favoritiżmu, kif ukoll biex il-Kamra tkun assigurata li l- proċeduri wżati u li qed jintużaw huma korretti u fl-ambitu tar- regolamenti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirriferi lill-Onor.

Membru għat-tweġiba għall- mistoqsijiet parlamentari 25812 u 26445.

TURIŻMU - DONAZZJONIJIET

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari 25331, jista' il-Ministru jagħti lill-Kamra d-dettalji mitluba peress li l-informazzjoni tikkonċerna nfiq pubbliku, u anke biex il-Kamra tkun assigurata li t-tqassim ta' l-għoti ta' donazzjonijiet, jekk sar, sar b'ġustizzja, fairness, bla abbuż u mingħajr favoritiżmu, kif ukoll biex il-Kamra tkun assigurata li l-proċeduri wżati u li qed jintużaw huma korretti u fl-ambitu tar-regolamenti?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

TRASPORT U KOMUNIKAZZJONI - DONAZZJONIJIET

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari 25330, jista' il- Ministru jagħti lill-Kamra d-dettalji mitluba peress li l-informazzjoni tikkonċerna nfiq pubbliku u anke sabiex il-Kamra tkun assigurata li t- tqassim ta' l-għoti ta' donazzjonijiet, jekk sar, sar b'ġustizzja, fairness, bla abbuż u mingħajr favoritiżmu, kif ukoll sabiex il-Kamra tkun assigurata li l-proċeduri wżati u li qed jintużaw huma korretti u fl-ambitu tar-regolamenti?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari 25824.

EDUKAZZJONI INKLUŻIVA - KUMITAT MINISTERJALI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid għaliex il-kumitat ministerjali dwar l-edukazzjoni inklużiva ilu ma jiltaqa' minn Settembru 2000?

X'inhuma l-kwestjonijiet kruċjali li jrid isib tarfhom dan il-kumitat?

ONOR.

LOUIS GALEA: Tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

SKEJJEL TAL-GVERN - INTERNET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid min hu responsabbli mid-deċiżjonijiet dwar il- proġett ta' aċċess għall-internet fl-iskejjel tal-gvern?

Min hu responsabbli mid-deċiżjonijiet biex websites sottomessi mill-għalliema jkunu nklużi jew le fil-website http://schoolnet.magnet.mt

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li d-diviżjoni ta' l-edukazzjoni għandha steering committee dwar l-internet fl-iskejjel, chaired mid-direttur ġenerali ta' l-edukazzjoni, liema kumitat jieħu deċiżjonijiet dwar il- portal tal-website.

F'dan il-portal hemm feedback form fejn l-għalliema jistgħu jissuġġerixxu sites oħra li fil-fehma tagħhom għandhom jiżdiedu mal- lista eżistenti.

SKEJJEL TAL-GVERN - INTERNET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm hemm impjegati fid-divizjoni ta' l- edukazzjoni li qed jaħdmu esklussivament fuq il-proġett ta' l-internet fl- iskejjel?

Taħt liema dipartiment jaqgħu?

Kemm hemm impjegati fl-istess diviżjoni li parti mir-responsabbilta` tagħhom hi dan il-proġett?

Min huma?

X'kariga għandhom?

Minn meta bdew jaħdmu fuq dan il-proġett?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li m'hemm ħadd mill-impjegati fid-diviżjoni ta' l-edukazzjoni li qed jaħdem esklussivament fuq il-proġett ta' l- internet fl-iskejjel.

Dawk li għandhom parti mir-responsabbilta` tagħhom fuq dan il-proġett huma: Maria Mintoff, assistant head; Emile Vassallo, support teacher; Albert Vella, support teacher; u Pauline Azzopardi, Tania Briffa, Nancy Calleja, James Callus, Catherine Carabott, Tania Gatt, Dorita Maniscalco, Carmen Mifsud, Marica Saliba, Lorna Schembri, Mariangela Schembri Meli, Wilhelmina Scicluna u Joanne Spiteri, kollha ICT peripatetic teachers.

SKEJJEL TAL-GVERN

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm skejjel se jkollhom aċċess għall-internet sa Ġunju 2001?

Liema huma?

Fuq liema kriterji ntgħażlu?

Jista' ipoġġi fuq il- Mejda tal-Kamra l-pjan li hemm biex l-iskejjel kollha tal-gvern ikollhom aċċess għall-internet?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li sa Ġunju 2001 l-iskejjel li se jkollhom aċċess għall-internet huma: Santa Theresa girls' junior lyceum; Maria Reġina girls' junior lyceum; Dun Ġużepp Żammit Brighella boys' junior lyceum; Ninu Cremona boys' secondary/junior lyceum; Agius De Soldanis girls' secondary/junior lyceum; Mikiel Anġ Refalo post-secondary; Carlo Diacono girls' junior lyceum; Sir Adrian Dingli girls' junior lyceum; Erin Serracino Inglott girls' secondary; Giovanni Despott boys' junior lyceum; F.X. Attard boys' secondary; Lily of the Valley girls' secondary; Fra Diegu Bonanno girls' opportunity centre; Lorenzo Gafa' boys' secondary; Paolino Vassallo post secondary; Giovanni Curmi higher secondary; arts & design centre; Margaret Mortimer girls' junior lyceum; Liċeo Vassalli boys' junior lyceum; San Ġużepp Ħaddiem; Mikiel Anġ Sapiano (technical institute); Salvatore Dimech; Kan.

P. Pullicino girl's secondary; Fgura primary school 'A'; Fgura primary school 'B'; St Julians primary 'C'; Cospicua primary school 'A'; Cospicua primary school 'B'; Kalkara primary school 'C'; Senglea primary school 'C'; Marsa primary school 'B'; Vittoriosa primary school 'C'; Xgħajra primary school 'C'; Mosta primary school 'A'; u Mosta primary school 'B'.

Dawn ġew magħżula prinċiparjament fuq policy li kienet ittieħdet fi żmien l-amministrazzjoni preċedenti, li kienet tat priferenza l-area tal-Kottonera.

Intgħażlu l-iskejjel post-sekondarji maġġuri, jiġifieri dawk tan-Naxxar u ta' Raħal Ġdid.

Kien hemm firxa ta' skejjel sekondarji u junior lyceums li ntgħażlu skond il-popolazzjoni ta' l-iskola jew minħabba l-fatt li huma mdaħħla f'diversi EU programmes.

SKEJJEL TAL-GVERN - INTERNET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'sistema ta' filtering qed tintuża biex jiġi mblukkat l-aċċess għal websites meqjusa bħala mhux adatti għat-tfal ta' l- iskejjel li ngħataw aċċess għall-internet?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li s-sistema li qed tintuża hija dik imsejħa walled garden jew white list u bħala sistema qed tintuża s-surf control, sistema li taħdem billi tħalli ċerti kategoriji biss ta' sites jidħlu.

Kull kategorija fiha eluf ta' sites.

Bħalissa l-kategoriji ta' sites li ġew enabled huma news, kids u education.

Barra minn hekk, diversi sites magħrufa bħala li għandhom valur edukattiv ġew miżjuda ma' dawn il- kategoriji, e.g. is-site edukattiva tal-BBC, l-Encarta u l-Brittanica.

Ta' min jinnota li din is-sena qegħdin fis-sena pilota u għalhekk kontinwament qed jiġu evalwati kategoriji oħra biex jiġu miżjuda ma' dawk eżistenti.

GĦALLIEMA – TAĦRIĠ FL-UŻU TA' L-INTERNET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'taħriġ ingħata jew qed jingħata lill-għalliema fl-użu ta' l-internet bħala għodda teknologika?

X'taħriġ ingħata jew qed jingħata lill-għalliema fl-użu ta' l-internet bħala għodda ta' tagħlim ta' suġġetti oħra akkademiċi?

Jista' jispeċifika eżattament in-natura tat- taħriġ, kif, meta, fejn, minn min u lil min ingħata?

Xi pjani hemm għat- taħriġ ta' l-għalliema f'dan ir-rigward għall-futur qarib?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li matul is-sena ġew provduti korsijiet għall-għalliema rigward l-użu ta' l-internet fil-klassi.

Għal dawn il- korsijiet applikaw numru konsiderevoli ta' għalliema.

It-taħriġ sar minn dawk speċjalizzati f'dan il-qasam u sar fiċ-ċentru ta' l-informatika fil- Furjana kif ukoll fil-junior lyceum tal-Blata l-Bajda.

Barra minn hekk, l-ICT peripatetic teachers qed iduru fl-iskejjel konċernati biex jgħinu lill-għalliema fl-użu ta' l-internet.