MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 758 L-Erbgħa, 19 ta' Ġunju, 2002 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 758

L-Erbgħa, 19 ta' Ġunju, 2002

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.02 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 19 ta' Ġunju, 2002

WERREJ

MINUTI 717

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 717

TQEGĦID TA' KARTI 721

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR L-GĦAQDIET TAL-PRODUTTURI (IT-TIELET QARI)

PRODUCERS' ORGANISATIONS BILL (THIRD READING) 722

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR IL-KONVENZJONI EWROPEA (IT-TIENI QARI)

EUROPEAN CONVENTION (AMENDMENT) BILL (SECOND READING) 723

AĠĠORNAMENT 743

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 749

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru 757 li saret fit-18 ta' Ġunju, 2002 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

KLANDESTINI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid kemm klandestini nqabdu fl-ewwel tliet xhur ta' din is-sena?

Jista' jagħti l-informazzjoni għall-istess perjodu għal dawn l-aħħar ħames snin?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd) (f'isem il-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent): Ninsab informat illi bejn l-1 ta' Jannar u l-31 ta' Marzu, 2002 il-pulizija qabdu 234 klandestin, filwaqt li matul l-istess xhur ta' bejn l-1997 u l-2001 ma kien hemm l-ebda każ.

PORTIJIET - KONTROLL KONTRA L-MARD

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinformani bl-azzjonijiet li qed jissoktaw sabiex fil-portijiet ta' Malta u Għawdex jiġu segwiti miżuri ta' kontroll ħalli f'pajjiżna ma tidhirx il-marda ta' l-ilsien u d-dwiefer?

Jista' jgħid x'miżuri qed jittieħdu u meta saru spezzjonijiet matul dawn l-aħħar tliet xhur sabiex ikun assigurat dan il-kontroll?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Bħalissa qegħdin isiru l-kontrolli normali fuq il- prodotti filwaqt li fid-dwana qed jiġi assigurat li l-ebda prodott ta' l- annimali ma jiddaħħal mill-passiġġieri.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' l-Ministru almenu jara li ċerti prekawzjonijiet f'dak li huwa ġarr ta' annimali minn razzett għal ieħor, jibqgħu jiġu segwiti?

Lili jirriżultali li m'huwiex qed isir follow-up bis- serjeta` f'dan ir-rigward.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: F'pajjiżna għall-grazzja t'Alla l-ebda farm m'huwa mniġġeż bil-marda ta' l-ilsien u d-dwiefer.

Kuntrarjament għal dak li qed jgħid l-Onor.

Interpellant, lili jirriżultali li fl-irziezet kulħadd jieħu l-prekawzjonijiet kollha biex il-merħliet ma jiġux affetwati minn xi tip ta' mard.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, filwaqt li m'għandi l-ebda dubju mill- ħniena u mill-grazzja t'Alla, jista' l-Ministru jara li f'kull farm ikun hemm ilma disinfettant ħalli kull vettura li tidħol u toħroġ titnaddaf minn ċerta bacteria li tista' tikkaġuna mhux biss il-marda ta' l-ilsien u d- dwiefer imma kwalunkwe tip ta' mard ieħor?

Mhux billi mingħalina li kollox miexi fuq ir-rubini!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, l-għan ta' kull min imexxi dan il-qasam hu li kemm jista' jkun ix-xogħol jimxi fuq ir-rubini.

Napprezza li mhux kollox jimxi kif tkun tridu, pero' konvint illi r-raħħala jieħdu l- prekawzjonijiet kollha neċessarji biex jaraw li kemm jista' jkun l-operat jimxi smooth.

Rigward l-ilma disinfettant, jiena persważ li r-raħħala jobdu u jesegwixxu d-direttivi li jinħarġu perjodikament mid-direttur ġenerali responsabbli mis-servizzi veterinarji.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' l-Ministru ġentilment jinformana meta hu personalment f'dawn l-aħħar sitt xhur għamel spezzjonijiet biex jaċċerta ruħu f'dan is-sens?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, fid-dipartiment għas-servizzi veterinarji hemm tekniċi li jifhmu aktar mill-politiċi u huma jagħmlu l-monitoring u jaraw li l-irziezet jinżammu up to standard sabiex tiġi eliminata kull possibbilta' ta' mard.

Fid-domanda tiegħu l-Onor.

Interpellant staqsieni dwar l-azzjoni li qed tittieħed fil-portijiet biex jiġu segwiti miżuri ta' kontrolli ħalli ma tfeġġx il-marda ta' l-ilsien u d-dwiefer.

Is-servizzi veterinarji jagħmlu l-almu tagħhom biex iżommu din il-marda 'l bogħod minn xtutna u s'issa nistgħu ngħidu li għall-grazzja tal-ħanin Alla, din il-marda nżammet 'il bogħod.

Is-servizzi veterinarji jieħdu l-miżuri u l-prekawzjonijiet kollha biex jassiguraw li l-ebda tip ta' mard ma jinġarr minn razzett għal ieħor.

Barra minn hekk, jien perjodikament inżur l-irziezet – għax niġi mistieden mir-raħħala stess - u nista' ngħid li wħud minnhom tant jinżammu fi stat tajjeb li tkun qisek dieħel f'abitazzjoni residenzjali, pero' mhux se noqgħod insemmi liema huma l-irziezet li żort.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: L-ewwelnett lill-Ministru ma tlabtux jgħidli liema kienu l-irziezet li żar imma staqsejtu jekk f'dawn l-aħħar sitt xhur marx hu personalment jispezzjona l-irziezet biex jara li qed jiġi sostnut il- pjan ta' kontinġenza tal-gvern dwar il-ħarsien mill-marda ta' l-ilsien u d- dwiefer u minn xi mard ieħor.

Xtaqtu jgħidli wkoll jekk żarx il-portijiet għal dan l-istess skop.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, waqt li niġbed l-attenzjoni ta' l-Onor.

Membru li d-domanda tiegħu oriġinali kienet tittratta fuq il-portijiet u mhux fuq l-irziezet, nerġa' nirrepeti li jiena nżur diversi rziezet u naf li ħafna minnhom jinżammu f'livell għoli ħafna.

Rigward iċ-checking fil-portijiet, dan isir mill-uffiċjali kompetenti li jaħdmu fit-taqsima tas-servizzi veterinarji u nista' nikkonferma li dawn jieħdu l-miżuri kollha neċessarji biex jassiguraw li din il-marda ma tidħolx f'pajjiżna.

Meta madwar sena u nofs ilu fl-Ewropa kien hawn outbreak ta' din il-marda, konna ħadna l-miżuri kollha biex nassiguraw li l- marda ma tidħolx – naħseb li kienu aktar ebsin minn ta' pajjiżi oħra – u nistgħu ngħidu bi ftaħir li rnexxielna.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Filwaqt li naqbel mal-Ministru li għandu joqgħod fuq dak li jgħidulu t-tekniċi li għandu fid-dipartiment, jista' jgħidilna min-naħa tiegħu x'passi ħa u x'konsultazzjoni għamel sabiex jinvestiga s- sitwazzjoni illi qed jiffaċċjaw is-sajjieda Maltin fil-kwestjoni tas-sajd tat-tonn, anke fir-rigward ta' dak li ġie rrapportat fil-ġurnali kemm il- bieraħ kif ukoll illum?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, bħalissa l-istaġun tas-sajd tat-tonn qiegħed fl-aqwa tiegħu u ma nistax niċħad li ġieli jinqalgħu xi inċidenti.

Imma rrid ngħid li jeżisti agreement bejn il-koperattivi tas-sajjieda Maltin u l-koperattivi tas-sajjieda Taljani biex f'każ li jinqala' xi inċident isir l-arranġament neċessarju.

Irridu niftakru li hemm sajjieda li jistadu għat-tonn permezz ta' konz bis- sistema tal-long-lining, jiġifieri li jkun jikkonsisti fi xlief twil 'il fuq minn kilometru u miegħu jkun hemm ħafna snanar, filwaqt li sajjieda oħra jaqbdu t-tonn permezz ta' xibka, imbagħad dan jintefa' ġo gaġġa u din tiġi rmunkata minn tug boat.

Ġieli jiġri li meta t-tug boat tkun qiegħda tirmonka l-gaġġa jinqabdu magħha l-konzijiet u ssir ħafna ħsara.

F'dan it-tip ta' xogħol sfortunatament l-inċidenti jinqalgħu kull mument, u infatti, jien informat li l-bieraħ stess kien hemm erba' inċidenti u nqala' ieħor il-lejl li għadda.

Fil-fatt għaddejjin proċeduri biex is-sajjieda jissetiljaw il-problema bejniethom.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jien nieħu gost nisma' lill-Ministru jkompli bil- follow-up tiegħu u jgħid li kollox miexi ħarir u kollox se jiġi rranġat!

F'dan l-ispirtu u fid-dawl ta' dak li qed tgħid l-Unjoni Ewropea, u cioe' li biex ikun hemm aktar protezzjoni ta' l-istocks tal-ħut trid titnaqqas flotta, partikolarment fir-reġjun tal-Mediterran, jista' l-Ministru jgħid x'inhi l-policy tal-gvern f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-użu tal-purse- seiners?

Il-gvern iħares lejn il-purse-seiners bħala xi ħaġa distruttiva u għaldaqstant aħjar napplikaw ċerti mezzi selettivi oħra biex jinqabad it- tonn, jew huwa favur tagħhom?

Veru li l-purse-seiners iġibu magħhom dawn id-diffikultajiet u ljieli koroh u ta' biża' – qed nikkwota minn "l- orizzont" ta' dalgħodu – għas-sajjieda Maltin u Għawdxin?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-Onor.

Interpellant qed isemmi l-iljieli koroh u ta' biża'.

Naturalment f'kull tip ta' xogħol għandek is-sabiħ u l-ikrah, iżda mhux għax jinqala' xi inċident tgħid li waqgħet id-dinja!

Inċidenti kien ikun hemm fil-passat, għadu jkun hemm u se jibqa' jkun hemm.

Sakemm inti għandek nies li jaħdmu b'apparat differenti tistenna li jkun hemm xi forma ta' inċident.

L-importanti hu li jkun hemm l-irġulija, li dawn in-nies jiftehmu bejniethom u li ma jkunx hemm min joqgħod jippompja minn wara biex l-affarijiet nonfħuhom aktar milli hemm bżonn.

L-Onor.

Interpellant staqsa dwar diversi affarijiet, u anke semma l- overfishing.

Fil-fatt il-pajjiżi tad-dinja kollha u mhux biss dawk ta' l- Unjoni Ewropea huma konxji minn din il-problema.

Mela inti taħseb li fl- Amerika ta' Fuq, fl-Amerika t'Isfel, fl-Awstralja, fi New Zealand, fil- Ġappun u fil-bqija ta'l-Asja m'hemmx overfishing?

Mhux kulħadd jaf li fid- dinja kollha jeżisti l-overfishing!

L-Ewropa hija istituzzjoni serja biżżejjed u qiegħda tgħid li m'għandniex noqogħdu nparlaw biss dwar l- overfishing u ma nagħmlu xejn.

L-Unjoni qiegħda tgħidilna biex ningħaqdu u nieħdu l-passi neċessarji.

(Interruzzjonijiet)

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, ma nafx kif is-Sedja tippermettilu jirrispondi b'dan il-mod.

MR SPEAKER: Ippermettili ftit, Onor. Farrugia.

Inti taf li ma nistax nindaħallu x'iwieġeb.

X'inhi d-domanda tiegħek, jekk jogħġbok?

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jien qed nitlob lill-Ministru jgħidli x'inhi l- policy tal-gvern fejn jidħlu l-purse-seiners, fil-kuntest tal-politika tal- Gvern Malti li jissieħeb fl-Unjoni Ewropea.

Jekk il-Ministru m'huwiex lest li jirrispondi għad-domandi li qed nagħmillu ħalli nżommu din id- diskussjoni ħajja, jien niddikjara bil-quddiem li mhux se nagħmel aktar mistoqsijiet bħala sinjal ta' protesta għall-mod kif il-Ministru qed jirrendi bla sugu l-ħin tal-mistoqsijiet u anke għan-nuqqas ta' support min- naħa tas-Sedja.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Onor. Farrugia, inti taf li għajjatlek ripetutament biex tagħmel domandi supplimentari u l-Ministru hu fid-dover li jwieġeb għalihom.

Jien daqshekk nista' nagħmel u m'għandix triq oħra.

Ikompli l- Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Tant nimxu ta' nies minn din in-naħa li mill-ilsien u d-dwiefer issa morna għall-overfishing, għat-tonn u għall-purse-seiners, pero' jien ma nistenniex li jiġi bniedem, jagħmel set ta' mistoqsijiet - lanqas tkun taf fejn beda u fejn spiċċa – u jippretendi li nwieġbu.

Jien nerġa' ngħid li l-overfishing mhux fl-Unjoni Ewropea biss isir imma fid-dinja kollha.

Jien kont qed ngħid li l-Unjoni u l-pajjiżi l-oħra huma konxji mill-problema tal-qbid ta' ħut bla rażan.

Issa x'qegħdin ngħidu fuq il-purse-seining, il-qbid tal-ħut permezz ta' xibka, xogħol li ilu jsir għal għexieren ta' snin?

Jien kif nista' ngħid jekk dan il-mezz huwiex ħażin jew tajjeb?

Il-qbid ta' ħut bix-xibka huwa tajjeb għal ċerti speċi ta' ħut u huwa ħażin għal ċerti speċi oħra.

Nafu li hemm trawlers kbar li joħorġu 'l barra biex jistadu u qabel xahrejn, tlieta ma jerġgħux jirritornaw.

Kull vapur ikollu fabbrika sħiħa fuqu u l-ħut li jinqabad jiġi ppakkjat u pproċessat ġol-laned u mhux iffriżat.

Aħna għal dan it-tip ta' overfishing qed nitkellmu.

Issa fil-Mediterran u anke fl-Amerika daħal il-kunċett li jkun hawn il-fish- farming tat-tuna.

Jiena dan naqbel miegħu għax huwa l-mod kif tista' tgħin biex ma jkunx hawn overfishing fl-ibħra tad-dinja.

Il-purse-seining jintuża biex wara li t-tonn ikun bejjed jintefa' ġol-gaġeġ, jerġa' jeħxien u jkun f'pożizzjoni li jitqatta' u jintbagħat lejn swieq differenti, b'mod partikolari lejn is-swieq tal-Ġappun u tal-Korea t'Isfel bi prezzijiet tajbin.

Jien m'għandi xejn kontra dan it-tip ta' sajd pero' ma nistax ngħid li jiena kontra l-purse-seiners.

Jekk il-purse-seining ikun ikkontrollat bil-għaqal skond parametri li ma joqtolx il-ħut kollu, jiena favur tiegħu.

Pero' ejja naraw x'inhi l-pożizzjoni ta' Malta dwar dan, Sur President.

Qabel xejn f'pajjiżna m'għandniex overfishing.

Aħna m'aħniex l-Italja, m'aħniex f'Norway, m'aħniex l-Ingilterra, m'aħniex il-Portugal u m'aħniex Spanja.

In-nitfa tagħna taqdi l-ħteġijiet ta' pajjiżna u m'għandniex overfishing u allura rridu nagħmlu dak li qed jagħmel il-gvern.

Il-gvern irid li l-area ta' madwar Malta tiġi ddikjarata bħala zona ta' konservazzjoni ħalli nassiguraw li din tkun area kkontrollata, li ġo fiha jbid il-ħut, il-bajd ifaqqas u ladarba jkollok il-ħut, ikollok l-industrija tas-sajd u jkollok is-sajjieda.

Dan li qegħdin nagħmlu aħna.

U għalhekk nhar is-Sibt li għadda l-gvern ħabbar li se jgħin finanzjarjament lis- sajjieda biex jara li din il-conservazation zone taħdem billi anke nikkontrollaw l-ammont ta' qbid f'din iz-zona.

Fil-fatt il-gvern se joħroġ Lm2.4 miljun ħalli ċerti bastimenti li qabel kienu jistadu f'din iż-żona, jinħarġu 'l barra minn 25 mil u jistadu hemmhekk.

Irridu niftakru li 80% tas-sajd isir barra mill-25 mil u allura l- gvern - naħseb għall-ewwel darba fl-istorja tas-sajd f'pajjiżna – qed jagħti din l-injection finanzjarja ħalli ċerti bastimenti nirranġawhom u nagħmluhom aktar safe biex ikunu jistgħu jistadu 'l barra.

Għax biex tistad fiz-zona tagħna trid tkun f'ċerti parametri.

Jiġifieri li tiġi tgħid li sajjieda barranin jiġu hawnhekk veru m'aħniex nifhmu x'qegħdin nagħmlu!

Għax f'din iż-żona trid tistad kemm-il darba inti ma taqbiżx il- fishing effort u dan kollu se jiggarantixxi illi ż-żona ta' 25 mil madwar Malta, verament issir żona ta' konservazzjoni.

Rigward jekk l-Onor.

Interpellant iridx jagħmel aktar mistoqsijiet jew le nħalli f'idejh, għalkemm jien nista' ngħid li nieħu gost li jagħmilli l- mistoqsijiet.

OVERTIME

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il siegħa overtime għamlet il-persuna - isimha qed jintbagħat separatament - minn Jannar ta' din is-sena 'l hawn?

Kemm fil-fatt ilha mal-ministeru u jew mad-dipartiment din il-persuna?

Kemm-il siegħa overtime għamlet din il-persuna matul l-1999, 2000 u l-2001?

X'inhuwa r-rwol ta' din il-persuna fil-ministeru jew fid-dipartiment?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Jien informat li l-persuna li għaliha qed jirriferi l- Onor. Interpellant għandha rwol ta' security officer u ilha mal-ministeru mit-18 ta' Jannar, 2000.

Din il-persuna għamlet 31 siegħa sahra bejn Jannar u Frar ta' din is-sena.

Fis-snin 2001 u 2000 is-sahra li ħadem telgħet għal 485 u 363.5 siegħa rispettivament.

GĦAJNUNA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: B'riferenza għall-urġenza tal-każ li d-dettalji tiegħu qed jintbagħtu separatament, jista' l-Ministru jara li din il-persuna tingħata l-għajnuna meħtieġa?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): L-informazzjoni mitluba mill- Onor Interpellant hija ta' natura personali, u għalhekk għandha tiġi segwita l-proċedura kif indikata fit-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 13567.

Mr Speaker, nieħu l-opportunita` biex niġbed l-attenzjoni ta' l-Onor.

Membri kollha - mhux ta' l-Onor.

Farrugia biss għax ovvjament dawn it-tip ta' domandi jsiru miż-żewġ naħat tal-Kamra lili bħala ministru tas-saħħa - illi sakemm jibqgħu jsiru domandi li jitolbu particulars li jinvolvu s- saħħa ta' persuna, jiena ma nkunx f'pożizzjoni li nirrispondi jekk ma jkollix talba bil-miktub min-naħa tal-pazjent biex jiena nkun nista' niżvela ċerta informazzjoni illi tkun ta' ċertu grad ta' konfidenzjalita`.

Qiegħed ngħid dan kollu għax nifhem li ż-żewġ naħat tal-Kamra jkunu taħt pressjoni mill-kostitwenti tagħhom stess.

Pero` nitlobkom tifhmu l- limitazzjoni li għandi jien għax minkejja li jiena ministru tas-saħħa, m'għandix id-dritt li mmur inqalleb il-file ta' ħadd biex inkun naf x'inhu għaddej.

U naħseb li m'huwiex fair fuq il-kostitwenti li jibqgħu jwasslu dawn it-tip ta' domandi, illi ħafna minnhom meta mbagħad nitlob biex tiġi segwita l-proċedura kif indikata hawnhekk, jiġifieri li jinġieb il-permess tal-pazjent stess, dawn rarament jaslu.

Fil-fatt naħseb li fit-tliet snin u nofs li ili nirrispondi għal dawn it-tip ta' domandi, niddubita kienx hemm awtorizzazzjoni waħda!

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Rapport annwali tal-fondazzjoni għas-servizzi mediċi għas-sena 2001.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR L-GĦAQDIET TAL-PRODUTTURI

PRODUCERS' ORGANISATIONS BILL

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Mr Speaker, nipproponi t-Tielet Qari ta' l-abbozz ta' liġi msejjaħ "Att biex jipprovdi għall-ħolqien ta' organizzazzjonijiet tal-produtturi fis-setturi ta' l- agrikoltura u tas-sajd".

MR SPEAKER: Min jissekonda, jekk jogħġobkom?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-abbozz ta' liġi msejjaħ "Att biex jipprovdi għall-ħolqien ta' organizzazzjonijiet tal-produtturi fis-setturi ta' l-agrikoltura u tas-sajd" jiġi moqri t-Tielet Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-abbozz ta' liġi ġie moqri t-Tielet Darba u għadda.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IS-SIGURTA` FL-IKEL

FOOD SAFETY BILL

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, nipproponi li xi klawsoli ta' l-abbozz ta' liġi dwar is-Sigurta` fl-Ikel jiġu kkunsidrati mill-ġdid fil-Kumitat.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li xi klawsoli ta' l-abbozz ta' liġi msejjaħ "Att biex jipprovdi dwar kull ħaġa li għandha x'taqsam mas- sigurta` fl-ikel u biex iwaqqaf Kummissjoni għas-Sigurta` fl-Ikel, biex jintroduċi dispożizzjonijiet ġodda dwar l-infurzar fi ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu ma' l-ikel, u biex jirrevoka l-Att dwar Ħwejjeġ ta' l-Ikel, Mediċinali u Ilma tax-Xorb" jiġu kkunsidrati mill-ġdid fil-Kumitat.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, nipproponi li l-konsiderazzjoni mill- ġdid ta' dan l-abbozz ta' liġi ssir fil-Kumitat Permanenti għall- Konsiderazzjoni ta' Abbozzi, maħtur skond il-Mozzjoni Nru. 14 tas-27 ta' Ottubru 1998.

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru għall-Ġustizzja u Gvern Lokali): Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi l-konsiderazzjoni mill-ġdid ta' dan l-abbozz ta' liġi ssir fil-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi, maħtur skond il-Mozzjoni Nru. 14 tas-27 ta' Ottubru 1998.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR IL-KONVENZJONI EWROPEA

EUROPEAN CONVENTION (AMENDMENT) BILL

L-Ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mit-28 ta' Mejju, 2002.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Rimarki?

L-Onor.

Anġlu Farrugia.

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Mr Speaker, nibda biex ngħid li dan l-abbozz ta' liġi assolutament m'huwiex xi wieħed kontroversjali imma huwa abbozz ta' liġi nobbli li jitkellem dwar id-drittijiet tal-bniedem bl-iktar mod wiesa'.

Jekk wieħed iħares lejn l-istorja, isib li d-drittijiet tal- bniedem għaddew minn evoluzzjoni kontinwa, liema evoluzzjoni għadha għaddejja sal-lum għax sal-lum għadhom qed jiġu miktuba konvenzjonijiet dwar id-drittijiet u l-obbligi l-ġodda li għandu jkollu l-bniedem fis- soċjeta` tal-lum.

Fil-Kostituzzjoni ta' l-1961, jiġifieri qabel ma pajjiżna ħa l-indipendenza tiegħu, diġa' kienu ġew imdaħħla artikli tal-liġi b'dikjarazzjonijiet dwar id-drittijiet fundamentali tal-bniedem, u dan juri kemm aħna, bħala pajjiż, dak iż-żmien konna diġa' qed inħossu l-ħtieġa li nissalvagwardjaw id- drittijiet tal-bniedem permezz tal-Kostituzzjoni, fosthom id-dritt tal- liberta` tal-bniedem.

Fil-fatt matul is-snin tant baqa' jsir żvilupp f'dak li għandu x'jaqsam mad-drittijiet tal-bniedem li meta Malta saret repubblika, inħasset il-ħtieġa li dik il-parti tal-Kostituzzjoni li titkellem dwar id-drittijiet tal-bniedem tiġi emendata ħalli tiġi aġġornata anke ma' l-iżvilupp konvenzjonali li kien qed isir permezz ta' diversi trattati internazzjonali, fosthom permezz tat-trattati li saru mill-kunsill ta' l-Ewropa.

Huwa interessanti jekk wieħed isemmi li l-iktar agreement antik li sar dwar id-drittijiet tal-bniedem huwa dak l-agreement li kien sar fl-1949 mill-Kunsill ta' l-Ewropa, eżattament erba' snin wara l-aħħar gwerra dinjija, jiġifieri dak iż-żmien konna diġa' bdejna naħdmu f'dik id- direzzjoni.

Ta' min jgħid ukoll li sena wara, ċioe` fl-1950, saret il- konvenzjoni dwar il-protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem u dwar il- libertajiet fundamentali tiegħu.

Mr Speaker, waqt li qed ngħid dan kollu, irrid infakkar li sa l-1964 pajjiżna kien għadu kolonja u allura kien għadu qed jiġi mitmugħ minn min kien qed jaħkmu.

Fil-fatt anke l-protokolli li għandna quddiemna għad- diskussjoni llum jirriflettu dan kollu.

Kien hemm Maltin li għax riedu jeżerċitaw id-dritt ta' l-espressjoni tal-kelma u d-dritt tal-liberta` tal- bniedem, spiċċaw biex ġew imkasbrin mill-ħakkiema f'pajjiżhom stess, u hawn qed nirriferi partikolarment għall-ħakkiema tar-Renju Unit.

Ovvjament l- ebda pajjiż li jkun taħt kolonja ma jiġi trattat fuq l-istess binarju daqs li kieku kien ċittadin tal-pajjiż li minnu jkunu ġejjin il-ħakkiema, u fil- fatt minkejja li s-seba' protokoll tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad- Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali jgħid li ħadd m'għandu jiġi mkeċċi mit-territorju fejn jgħix minħabba xi miżura individwali jew kollettiva, kien hemm diversi każijiet fejn ġara dan.

Fil-fatt wieħed mill-pilastri tal-partit Laburista, Manuel Dimech, kien ġie mkeċċi u eżiljat minn pajjiżu stess tant li mbagħad spiċċa biex miet barra mill-pajjiż, eżattament f'Lixandra ġewwa l-Eġittu.

Hawnhekk ta' min isemmi wkoll il-lista twila li wieħed isib fl-awla tal-qorti kriminali ta' Maltin li ġew imkeċċija minn pajjiżhom minħabba li ma kellhomx l-istess ideali tal- ħakkiema Ingliżi u allura spiċċaw ġew eżiljati fl-Uganda.

M'hemmx għalfejn ngħidu li dan huwa ksur lampanti tad-drittijiet tal-bniedem fil-konfront ta' sħabna Maltin, u t-tfal ta' dawn il-Maltin għaddew minn dulur kbir meta kellhom jgħaddu mingħajr il-preżenza tal-ġenituri tagħhom minħabba li ġew eżiljati, pero` minkejja li dawn il-familji ġew imkasbra, ħadd minn dawn sħabna l-Maltin ma ngħata rimedju.

Fil-fatt hemm diversi pajjiżi Ewropej li mxew ħafna iktar mill-Ingliżi biex jipproteġu d-drittijiet tal-bniedem, u se nispjega għaliex qed ngħid dan.

Per eżempju, meta l-Ingliżi daħlu fl-Unjoni Ewropea, li dak iż-żmien kienet għadha tiġi msejħa "Komunita` Ewropea", kienu sabu konflitt bejn il-liġi domestika, jiġifieri l-liġi ta' l-Istat, u l-community law, dik li llum tissejjaħ il-"European Law", u huma damu b'dan il-konflitt sa l-1998.

Jien qed ngħid dan kollu biex nuri x'għamel dak il-pajjiż li kien jidhirlu li kien kapaċi jgħallem ħafna affarijiet, inkluż kif aħna għandna ngħixu bħala pajjiż demokratiku.

Fil-fatt fl-1992, wara li kienu ttieħdu diversi deċiżjonijiet fil-konfront ta' l-Ingilterra, li daqqa kienet qed tmur favur u daqqa kienet qed tmur kontra l- obbligazzjonijiet internazzjonali fir-rigward tad-drittijiet tal- bniedem, kienet saret white paper biex finalment għadda dak li huma jsejħulu l-human rights act ta' l-1998.

L-Ingliżi damu dawn is-snin kollha biex qagħdu għall-obbligazzjonijiet internazzjonali fir-rigward tad- drittijiet tal-bniedem, aħseb u ara kemm dawn qatt urew a golden hand shake mal-poplu Malti għal dak li sar fil-konfront tal-Maltin li ġew imkasbra matul dawk is-snin li pajjiżna kien kolonja.

Din m'hijiex kwestjoni ta' preskrizzjoni imma hija kwestjoni ta' ġest ta' poplu li jkun konvint li jrid isewwi l-feriti li għamel lil dawk il-Maltin u l-Għawdxin li ma qablux ma' dak li kien qed jagħmel hu, anke għax illum il-konvenzjonijiet li għandna quddiemna jqisu dan it-trattament bħala degradanti.

Fil-fatt illum għandna protokoll li jitkellem proprjament fuq ir-rimedju li għandu jingħata meta jkun hemm każijiet ta' tortura u ta' trattament inuman u degradanti.

Ma naħsibx li l-Ingliżi jqisu l-mod kif ittrattaw lill- Maltin f'ċerti żmenijiet bħala xi unur.

Per eżempju, sas-snin sebgħinijiet kellna sitwazzjoni fejn Malti u Ingliż li kienu jaħdmu fl-istess post tax- xogħol u li kellhom l-istess pożizzjoni, is-salarju ta' l-Ingliż kien ikun id-doppju jew it-tripplu tas-salarju tal-Malti.

Mr Speaker, jien qed ngħid dan kollu għax inħoss li l-poplu Malti għandu jirrealizza kemm huwa importanti li llum qed nemendaw l-Att dwar il- Konvenzjoni Ewropea, liema konvenzjoni kien iffirmaha l-partit Laburista ftit qabel l-elezzjoni ta' l-1987 u mbagħad irratifikaha l-partit Nazzjonalista meta tela' fil-gvern, kif wara kollox kien xieraq li jagħmel.

L-Ingilterra huwa pajjiż li tista' titgħallem ħafna minnu, pero` teżisti ċerta reżistenza min-naħa ta' l-Ingilterra fuq dak li jiġi miftiehem fil- konvenzjonijiet tal-Kunsill ta' l-Ewropa dwar dak li għandu x'jaqsam mad- drittijiet tal-bniedem.

Ġurista magħruf fil-kamp kostituzzjonali, jgħid li minn naħa l-gvern għandu jagħti s-sovranita` parlamentari tiegħu, filwaqt li min-naħa l-oħra għandu joħloq bilanċ biex ma jeskludix id-drittijiet li joħorġu mill-konvenzjoni Ewropea b'mod drakonjan, speċjalment meta dawn ma jkunux qegħdin jaħdmu f'armonija mal-liġi domestika, għax jista' jinħoloq konflitt.

Fil-fatt meta ġieli nħoloq dan il-konflitt, bħal fil-każ ta' l- Ingilterra, kif semmejt diġa', il-qrati sabu ruħhom f'diffikulta` għax dawn huma obbligati li meta jkollhom kawża quddiemhom huma obbligati li japplikaw il-liġi.

In the absence of the law, inti ma tistax tgħid li kien ikun aħjar li kieku l-liġi saret b'mod differenti, u allura l-Ingliżi kienu qed isibu ċerti diffikultajiet, fis-sens li ċerti deċiżjonijiet li kienu qed jittieħdu f'dak li għandu x'jaqsam mad-drittijiet tal-bniedem ma kenux qed ikunu kompatibbli ma' l-iżvilupp Ewropew, bil-konsegwenza li l-poplu Ingliż kien qed ikollu jirrikorri għall-qrati Ewropej, partikolarment għall- qorti ta' Strasbourg, biex jingħata rimedju.

Wieħed ma jistax ikollu poter ġudizzjarju ikbar milli tagħtih il-liġi, u allura l-qrati Ingliżi kellhom bilfors jaraw kif jipprovaw inaqqsu kemm jista' jkun il-konflitti li kienu jeżistu bejn il-liġi domestika u d-drittijiet li joħorġu mill-Konvenzjoni Ewropea ħalli ma jkomplux ikabbru l-ferita.

Hawnhekk jien għandi lista ta' każijiet li seħħew minħabba dawn il- konflitti, pero` m'hemmx għalfejn insemmihom għax l-importanti huwa li wieħed jifhem li l-Ewropa bdiet tagħti l-lezzjonijiet lil dawn il-pajjiż, inkluż lil Malta, biex ma jsirux bużullotti u inġustizzji fil-konfront tad- drittijiet ta' kulmin qed jgħix f'pajjiżna.

Mr Speaker, meta fl-1974 Malta saret repubblika, kienu saru diversi emendi fil-Kostituzzjoni, u fosthom, per eżempju, iddaħħal artiklu 37, li jitkellem proprjament dwar il-protezzjoni li għandu jingħata min titteħidlu xi proprjeta` tiegħu fl-interess pubbliku u ma jingħata l-ebda kumpens, għax gvern ma jistax jieħu any kind of property without compensation.

Kemm ilu fil-gvern il-partit Nazzjonalista, jiġifieri kważi mill-1987 sal-lum jekk teskludi dawk is-sena u għaxar xhur li kien ħa l-gvern f'idejh il- partit Laburista, kien hemm diversi każijiet ta' nies li tteħditilhom il- proprjeta` u li sal-lum għadhom ma ġewx ikkompensati.

Naturalment min-naħa l-oħra, jekk jien ikolli proprjeta` u l-gvern jeħodhieli minħabba li jkollu bżonnha għal skop pubbliku, bħal per eżempju, biex jiftaħ triq, ġaladarba nkun qed nikkontesta l-ammont ta' flus li jkun offrieli l-gvern, jien ma nistax nippretendi li nieħu kumpens għax ovvjament inkun irrid nistenna sakemm tiġi maqtugħa l-kawża, pero` hemm każijiet - u dan il-punt qajjimnieh kemm-il darba f'dan il-Parlament, speċjalment meta nkunu qed niddiskutu xi mozzjoni li tkun relatata ma' l- artijiet - fejn minkejja li l-gvern ħa xi proprjeta` għalih xi 20 jew 25 sena ilu, sal-lum is-sid ta' dik il-proprjeta` għadu ma ġiex ikkumpensat.

Il-Kostituzzjoni stess tgħid li dan huwa ksur ta' wieħed mid-drittijiet tal- bniedem u huwa wkoll ksur tal-Konvenzjoni Ewropea, li titkellem f'dan ir- rigward.

Ta' min jgħid li sal-lum ħarġu xi 187 konvenzjoni mill-Kunsill ta' l-Ewropa li jitkellmu dwar id-drittijiet diretti u indiretti tal- persuni f'dak li għandu x'jaqsam ma' proprjeta`.

Mr Speaker, permezz tal-Konvenzjoni Ewropea, il-persuni Ewropej ingħataw diversi drittijiet, irrispettivament mis-sitwazzjoni li jinsab fiha l- pajjiż fejn jgħixu, fosthom id-drittijiet li persuna tgħix u taħdem.

Per eżempju, hawnhekk ta' min isemmi wkoll artiklu 40 tal-Kostituzzjoni, li daħħal id-dritt li bniedem ikollu liema twemmin reliġjuż irid, anke jekk dan it-twemmin ma jkunx Roman Catholic.

Il-maġġoranza l-kbira tal-Maltin u l-Għawdxin huma Roman Catholic, u huma kburin b'dan, pero` ċertament għandu jkollna rispett lejn persuni oħra li għandhom xi twemmin reliġjuż ieħor.

Sfortunatament ġieli seħħew każijiet fejn frustieri tkeċċew saħansitra mill- pajjiż li kienu jgħixu fih minħabba li ma kellhomx l-istess twemmin reliġjuż li kellu l-poplu ta' dak il-pajjiż.

Huwa veru li aħna hawn Malta dejjem konna pajjiż li tajna l-eżempju lid- dinja fit-trattament li nagħtu lil min huwa inqas ixxurtjat minna jew differenti minna, pero` dejjem jista' jkollna gvern li one fine day jiddeċiedi li dawk il-frustieri kollha li ma jħaddnux l-istess reliġjon li jħaddan il-maġġoranza tal-poplu Malti u Għawdxi jridu jitilqu minn Malta fi żmien xahar, irrispettivament minn jekk dawn għandhomx xi kapital hawnhekk.

Madanakollu llum gvern ma jkunx jista' jagħmel dan b'kapriċċ u mingħajr proċess ġudizzjarju għax inkella jkun qed jikser is-seba' protokoll dwar il- Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali.

Mr Speaker, f'artiklu 42 tal-Kostituzzjoni ddaħħal ukoll id-dritt li persuna tkun membru ta' liema partit politiku u ta' liema organizzazzjoni trid.

Ta' min jgħid li saru żviluppi oħra f'dan is-sens, fosthom per eżempju, li persuna lanqas ma tista' tiġi ddiskriminata fuq bażi ta' sess, reliġjon jew affarijiet bħal dawn, imma jien xorta waħda ngħid li dawn l- iżviluppi għandhom isiru f'sens iktar wiesa'.

Għaliex qed ngħid dan?

Per eżempju, ġaladarba llum kulħadd sar iktar konxju tad-drittijiet li għandhom il-persuni b'diżabbilta` fiżika jew mentali - fil-fatt fis-sena 2000 għaddiet saħansitra liġi minn dan il-Parlament dwar opportunitajiet indaqs, li għalkemm hija liġi pożittiva, hemm lok fejn din tista' tiġi pperfezzjonata - fil-fehma tiegħi, id-dritt li persuna b'diżabbilta` fiżika jew mentali tiġi ttrattata daqs persuna b'saħħitha għandu jiġi rifless ukoll f'artiklu 45 tal-Kostituzzjoni, li jitkellem proprju dwar il- protezzjoni li għandu jkollha persuna minn diversi tipi ta' diskriminazzjoni, fosthom minn diskriminazzjoni abbażi ta' diżabbilta`.

Permezz tal-konvenzjoni Ewropea, kemm pajjiżna kif ukoll pajjiżi oħra għandhom guideline lejn xiex iħarsu, u ma nistgħux ma ngħidux, per eżempju, li llum qed jinħass il-bżonn li anke r-refuġjati jiġu protetti.

Fil-fatt mhux l-ewwel darba li ġew f'pajjiżna rappreżentanti tal-Ġnus Magħquda, bħall-kummissarju tal-Ġnus Magħquda għar-refuġjati, biex jaraw jekk pajjiżna huwiex qed jagħmel dak kollu li huwa mistenni minnu fil-qasam tar- refuġjati.

Per eżempju, ftit ilu anke pajjiżna għadda minn kriżi meta kien hemm dik il-kriżi tal-Jugoslavja għax peress li wħud mir-refuġjati Jugoslavi spiċċaw f'pajjiżna, dawn kellhom jingħataw id-drittijiet kollha ta' refuġjati li joħorġu kemm mill-UN convention dwar ir-refuġjati kif ukoll mill-protokoll ta' l-1976 dwar il-European Convention on sanitary protection of refugees.

Fil-fatt il-Parlament Malti kellu saħansitra jaddotta liġi biex jissalvagwarda d-drittijiet tar-refuġjati.

Mr Speaker, ċertament sa ftit snin ilu ħadd ma kien jobsor li pajjiżna kellu jiffaċċja problemi ta' reati internazzjonali li wasslu biex aħna wkoll ikollna trattati ma' diversi pajjiżi biex tissaħħaħ il-proċedura ta' l-estradizzjoni, daqskemm ħadd ma kien jobsor li l-problema tat-terroriżmu se tkun daqshekk qawwija li tixxokkja u tiskossja lill-ekonomija tad-dinja bil-konsegwenza li llum kull pajjiż qed jara kif jista' jittekilja l- problema mhux b'mod individwali imma b'mod kollettiv u fl-istess ħin b'sens ta' raġuni.

Per eżempju, illum kull pajjiż qed iħoss il-bżonn li ssir konvenzjoni internazzjonali dwar il-ġlieda kontra t-terroriżmu b'ċertu ħsieb profond u mhux bl-id li qed tipprova tiddetta.

Jiddispjaċini ngħid dan il-kliem, pero` din hija l-verita`.

Jien ma nistax naqbel mal-mod kif l-Amerikani qed jipprovaw jiffaċċjaw il-problema tat-terroriżmu għax l- approach li qed jieħdu vis-a-vis t-terroriżmu ma jipprovdix spazju għal djalogu u għal understanding.

Ikun ħafna aħjar għall-pajjiż ġenerali li wieħed jifhem lill-għadu tiegħu u jipprova jressqu lejh.

Issa hawnhekk jien bl-ebda mod ma jien qed ngħid li niġġustifika t-terroriżmu.

Fih innifsu, it-terroriżmu huwa att negattiv, u fil-fatt anke meta kont qed nistudja dan l-aspett, dejjem tgħallimt - u dwar dan ktibt kemm-il darba - li t-terroriżmu qatt m'għandu jiġi ġġustifikat, għall-ebda raġuni, lanqas għal raġunijiet politiċi, pero` dan ma jfissirx li min ikun qed jiġġieled it-terroriżmu m'għandux ifittex ir-raġuni li għaliha organizzazzjoni terroristika tkun qed taġixxi b'tant saħħa fil-konfront ta' ċerti pajjiżi.

Il-kreazzjoni ta' movimenti kbar, bħal Al Qaeda, li huma mmexxija minn biljunarji, ma twildux ftit ġimgħat qabel il-11 ta' Settembru, 2001, u Bin Laden u sħabu ma ddeċidewx li jagħmlu dak li għamlu għal xi raġuni li l- Amerka għadha ma skopritx.

Ċertament kien hemm proċess wara dan kollu, u ħafna intellettwali, inklużi Ewropej, sabu ruħhom f'pajjiżi bħalma huma s- Sudan, l-Eritrea u l-Etjopja, f'liema pajjiżi hemm faqar kbir.

Uħud minn dawn l-intellettwali spiċċaw ukoll bejn il-kosta ta' l-Indja u l-Pakistan, fejn issa qed tfeġġ gwerra oħra li wieħed irid joqgħod attent li ma tisplodix min-naħa tal-Kashmir jew minn areas oħra ġo l-Afghanistan, li ovvjament huwa l-hot seat tagħhom minħabba li r-reġim tat-Taliban kien qed ikun konfortabbli ma' dawn in-nies.

Dan kien proċess li kien ilu għaddej is-snin, u kemm l-Amerika kif ukoll l-Ewropa sa ċertu punt - u qed insemmi lill-Ewropa b'ċertu rispett - kienu jafu b'dan kollu.

Fil-fatt l-Amerka tant kienet taf b'dan il-proċess li llum qed naqraw stejjer - u dawn l- istejjer m'huwiex qed jivvintahom xi artikolist li jqum filgħodu u jiddeċiedi li jikteb stejjer bħal dawn imma huma stejjer ibbażati fuq fatti - li jgħidu illi l-movimenti ta' ċerti gruppi ta' nies minn post għall- ieħor, it-trasferimenti tal-finanzi minn bank għall-ieħor, it-trasferiment ta' kapital minn post għall-ieħor u x-xiri ta' proprjeta` li kienet qed tiġi investita fl-Amerka ma sarux b'kumbinazzjoni imma saru minħabba l- laxkezza tal-gvern Amerikan.

Huwa inutli li wieħed jipprova jiġġustifika li din kienet xi ħaġa li ħasdet lill-Amerka għall-għarrieda għax kien hemm ċirkostanzi li bihom, wieħed seta' jinduna x'kien se jiġri.

Kulmin ikun qed imexxi jrid ikun jaf x'ikun qed jiġri taħtu u mhux jgħid li ma setax jinduna b'dak li kien qed jiġri meta l-verita` tkun illi min kien qed imexxi ma kellux l-inizjattiva biex jinduna.

Fil-fatt dan hu li ġara fil-kamp internazzjonali, u dan l-iżvilupp tant kien rapidu li d-dinja ma kenitx ippreparata għat-tip ta' terroriżmu li twettaq, liema terroriżmu ħasad lid-dinja kollha, partikolarment lill-Amerka.

L-ikbar ferita li ġarrbet l-Amerka ma kenitx dik li fil-11 ta' Settembru, 2001 twaqqgħu t- Twin Towers ta' New York u mietu dawk l-eluf ta' nies kollha - li diġa' hija traġedja kbira ħafna fiha nnifisha - imma li l-Amerka, li kellha l- aqwa sistema ta' sigurta`, fosthom bl-intelligence service li kellha, spiċċat id-daħka tad-dinja.

L-Amerka, li kulmin kien iħares lejha kien jara fiha l-pajjiż li kien kapaċi jipproteġi lid-dinja, kważi kważi l- protettur divin tad-dinja, speċjalment wara li spiċċat il-cold war, wara l- waqa' tal-ħajt ta' Berlin u wara li sfaxxat is-sistema komunista fl-ex- Unjoni Sovjetika, f'daqqa waħda spiċċat l-umiljazzjoni tad-dinja għax il- morali Amerikana għadha lura biex tifhem il-morali tad-dinja li fadal.

Mr Speaker, aħna nafu li llum il-valuri morali huma marbutin ħafna mal- ħsebijiet konvenzjonali.

Illum kull pajjiż demokratiku jemmen li m'għandhiex tingħata death penalty, whatever is the crime, għax filwaqt li jekk bniedem jagħmel omiċidju, ikun għamel ħażin, jekk inti se toqtlu se tagħmel ħażin daqsu, u d-dinja demokratika kollha fehmet dan il-prinċipju minbarra l-Amerka.

Fil-fatt minkejja li l-Kunsill ta' l-Ewropa ilu mill- 1983 li għamel is-sitt protokoll fuq il-konvenzjoni dwar id-drittijiet tal- bniedem li jitkellem fuq l-abolition of death penalty, illum, kważi 20 sena wara li sar dan il-protokoll, l-Amerka għadha tagħti death penalties, u dan minħabba li f'dan il-pajjiż teżisti problema kbira ta' morali.

Is-sistema kapitalista fl-Istati Uniti tant hija qawwija u b'saħħitha li qed teqred il- valuri morali bażiċi.

Il-ġirja għall-ġid, għall-kapital u għall-poter, li toħroġ partikolarment mill-politika Amerikana - anke minħabba li hemm shift minn tmexxija demokratika għal tmexxija repubblikana, speċjalment taħt il- President attwali Bush - qed twassal għall-qirda tal-valuri morali, u dan qed iwassal ukoll biex tinħoloq nuqqas ta' kuxjenza u nuqqas ta' understanding lejn il-bqija tal-popli kollha tad-dinja.

Mr Speaker, wieħed bilfors ikun muġugħ meta jara li l-problemi fid-dinja qegħdin jikbru u mhux jonqsu mill-aħħar att terroristiku li sar f'Settembru ta' l-2001, liema att terroristiku ma ħalliex effetti negattivi fuq il- pajjiżi Ewropej biss, inkluż Malta, imma fuq id-dinja kollha, pero` filwaqt li naqbel li t-terroriżmu għandu jiġi miġġieled sew, żgur li r-riċetta Amerikana m'hijiex se twassal biex jinqered it-terroriżmu mid-dinja.

Ir- riċetta Amerikana hija dik tas-soltu; li tmur u tkisser lil dak il-pajjiż li jkollok problemi miegħu, pero` l-affarijiet mhux hekk għandhom isiru.

Biex l-affarijiet isiru bis-serjeta`, jien naqbel li l-Amerka għandha tikkundanna lil kulmin iwettaq atti terroristiċi, pero` mbagħad għandha tipprova tifhem ukoll x'qed iwassal biex isiru dawn l-atti terroristiċi.

Malta għandha tkun minn ta' quddiem nett biex tiffirma l-konvenzjonijiet li jsiru rigward it-terroriżmu u biex tipprova toħloq a better network system mal-pajjiżi ġirien tagħha.

Bla ebda dubju, għandu jiġi kkreat bank ta' informazzjoni mill-iktar fis possibbli filwaqt li jitwaqqfu rapid response units għal ċerti emerġenzi u jinħolqu expert investigative bodies permanenti li jkunu konġunti ma' pajjiżi oħra bi ftehim partikolari.

M'għandniex nibqgħu bil-mentalita` li pajjiż huwa iktar b'saħħtu minn ieħor għax fil-verita` ħadd m'hu iktar b'saħħtu minn ħadd.

Per eżempju, xi ħadd kien jgħid li l-Amerka m'hijiex b'saħħitha?

Imma mbagħad, wara li sar l- att terroristiku tal-11 ta' Settembru, 2001 fi New York, kulħadd induna li l-Amerka ma kenitx b'saħħitha daqkemm wieħed kien jaħseb għax irriżulta li din għandha ċerta dgħjufija fis-sistema ta' sigurta` tagħha wkoll.

Aħna, bħala pajjiż, għandna nagħtu eżempju lid-dinja billi nipparteċipaw fil- ġlieda kontra t-terroriżmu, pero` mhux b'viżjoni Amerikana imma b'viżjoni oħra; bil-viżjoni li konna nemmnu fiha anke meta konna ħafna iżgħar u meta konna għadna m'aħniex f'pożizzjoni li niffirmaw u nirratifikaw il- konvenzjonijiet.

Mr Speaker, il-Maltin għamlu xogħlijiet kbar sa minn qabel ma pajjiżna kiseb l-indipendenza tiegħu, pero` sfortunatament ħafna minn dawn ix- xogħlijiet ma kenux qed jiġu apprezzati.

Dak iż-żmien kien hawn diversi intellettwali Maltin li kellhom ħsibijiet profondi dwar kif iħarsu lejn il- problemi li kienu jeżistu fid-dinja dak iż-żmien, irrispettivament minn jekk dawn l-intellettwali kenux Nazzjonalisti jew Laburisti.

Illum pajjiżna, bħala pajjiż sovran, indipendenti u ħieles, għandu l-liberta` kollha li jagħti l-kontribut tiegħu biex ikun hawn iktar ordni fid-dinja.

Illum l-ordni qed jiġi mhedded kontinwament, u iktar tikber l-aggressjoni, l-ordni iktar se jiġi mhedded.

Huwa żball li wieħed jiġġieled it- terroriżmu billi juri kemm huwa b'saħħtu.

Il-ġlieda kontra t-terroriżmu ma tiġġelidhiex biss billi turi kemm inti b'saħħtek.

Kulħadd jafha l-istorja ta' David u Gulija, u naħseb li din l-istorja Biblika qed tiġi riflessa fid-dinja li qed ngħixu llum.

Jien nispera li m'hawn ħadd li jaħseb li aħna nistgħu niġu protetti minn dak li qed jiġri fid-dinja billi nibżgħu nsemmgħu leħinna, billi nibżgħu ngħidu x'nemmnu li għandu jsir u billi nsellmu lil min bħalissa qed jidher li huwa b'saħħtu, u min jaħseb li b'daqshekk nistgħu naslu għal xi forma ta' soluzzjoni, ikun qed jagħmel żball.

L-għaref huwa dak li jibqa' jemmen fil-morali - anke jekk il-morali li jkun jemmen fiha hu tkun differenti mill-morali ta' min hu b'saħħtu - u jwassal lil dak li hu b'saħħtu biex jemmen fil-morali li jemmen fiha hu.

L-Islam hu fenomenu li jeżisti verament, u fil-fatt jekk inħarsu lejn l- istorja nsibu li fil-baħar Mediterran saru gwerer kbar li damu anke 30 sena minħabba l-kwestjoni tar-reliġjon Kattolika u Islamika.

Jeħtieġ li kulħadd jirrealizza li jekk m'aħniex se nifhmu lil xulxin, fid-dinja qatt ma jista' jkun hawn paċi, u dawn huma affarijiet li rridu naħsbu ħafna fuqhom.

Pajjiżna jrid iħares 'il quddiem għax b'hekk biss inkunu nistgħu ngħixu fil- paċi, u l-qasam ekonomiku tagħna b'hekk biss jista' jissaħħaħ.

Il-baħar Mediterran dejjem kellu kwestjonijiet ta' kultura, speċjalment meta kien hawn il-kwestjonijiet ta' okkupazzjoni, bħal fi żmien ir-Rumani u meta l- pajjiżi Għarab irnexxielhom jokkupaw saħansitra lil Spanja, u l-esperjenza dejjem uriet li s-soċjetajiet għandhom jifhmu iktar lil xulxin.

L-Ewropa qed tagħmel sew li qed tersaq lejn il-pajjiżi Għarab, u fil-fatt jien ħadt pjaċir meta smajt li hemm il-ħsieb li jitwaqqaf kummissarju fi ħdan il- Kunsill ta' l-Ewropa biex jara li l-Ewropa jkollha l-aqwa relazzjonijiet mal-pajjiżi Għarab.

Pajjiżna għandu jagħti l-kontribut tiegħu wkoll biex ikun hemm ħbiberija iktar profonda bejn il-pajjiżi Għarab u l-pajjiżi Ewropej, anke għax wara kollox jekk il-kummerċ bejn il-pajjiżi Għarab u l- pajjiżi Ewropej jikber, dan ikun ta' benefiċċju wkoll għal pajjiżna.

Mr Speaker, jien nemmen li għalkemm għandhom jibqgħu jeżistu ċerti regoli, il-liberta` tal-moviment għandha tiġi msaħħa.

Per eżempju, ir-raba' protokoll li għandna quddiemna jitkellem fuq il-liberta` tal-moviment u jgħid li kulmin ikun fil-limiti tat-territorji ta' stat b'mod leġittimu għandu jkollu d-dritt għal-liberta` tal-moviment u l-liberta` li jagħżel ir- residenza tiegħu fil-limitu ta' dak it-territorju, u jien nemmen li l- Amerka tista' tagħmel kontrolli ta' sigurta` mingħajr ma tiddiskrimina.

Wieħed jista' jipperfezzjona l-kontrolli ta' sigurta` tiegħu mingħajr ma jkun kattiv, anke għaliex meta persuna tinduna li qed tiġi trattata b'mod differenti minn ħaddieħor u tirrealizza li tkun qed tiġi ttrattata b'mod diskriminatorju, awtomatikament tinħoloq ċerta firda.

Dan huwa proċess ta' understanding li bilfors trid tasal għalih.

Allura bilfors irridu naqblu li m'għandha titqiegħed l-ebda restrizzjoni fuq eżerċizzju ta' drittijiet bħalma huwa, per eżempju, id-dritt tal-liberta` tal-moviment, ħlief dak li jkun skond il-liġi u li jkunu meħtieġa f'soċjeta` demokratika, f'kull interess, meta jkun hemm sigurta` nazzjonali jew is-sigurezza pubblika għaż-żamma ta' l-ordni.

U allura ż-żamma ta' l- ordni trid tiġi aktar miftiehma.

Irridu nifhmuha din.

Ma tistax tifhem xi ħaġa fuq iż-żamma ta' l-ordni jekk ma tifhimx il-filosofija ta' soċjeta` u jekk ma tifhimx għaliex hemm nies li mhux jifhmu lilna l-Ewropej u lilna l- Mediterranji.

Jiena nista' nimmaġina li l-west, l-Amerka u l-entourage kollha jifhmuni aktar milli jiena nista' nifhem il-madwar?

Imma jiena nista` nitlaq dak kollu li qiegħed hemm, dak kollu li naf qed jiġri u dak kollu li jiena, bħala pajjiż, nista' nifhem aktar għaliex dak huwa b'saħħtu?!

Dak huwa l-ħsieb kollu, Sur President.

Il-protezzjoni tal-morali hija essenzjali ħafna fid-dinja tal-lum.

U din m'hijiex kwestjoni ta' reliġjon biss.

Hemm ftehim bejn kull tip ta` morali, sew jekk morali Kattolika sew jekk Lhudija kif ukoll jekk Iżlamika.

X'imkien hemm raġuni li ngħidu: Imma din tajba u din ħażina.

Din hija moralment tajba u din hija immorali.

It-tliet reliġjonijiet huma b'saħħithom.

Jekk nifhmu dan it-terrorriżmu jonqos, jekk mhux jispiċċa, għaliex imbagħad ma jkunx baqa' skop għalfejn dawn in-nies anke jissagrifikaw lilhom nfushom għat-twemmin li wassalhom biex jieħdu din il- pożizzjoni.

Xi ħadd kien jobsru dan?

L-ewwelnett huwa immorali li tagħmel suwiċidju.

Qatt m'hu ġustifikat li tagħmel.

Ovvjament jista' jkollok problema tal-moħħ li ma tkunx taf x'int tagħmel.

Allura din il-persuna, biex ngħid hekk, tiġi in terms ma` Alla meta tasal fil-pożizzjoni li tagħmel suwiċidju.

Imma llum mhux qed nitkellmu fuq dan it-tip ta` suwiċidju.

Illum qed ngħidu li għandna nies li jaslu biex huma stess ikunu bomba.

Persuna tidħol fi stabbiliment u jtajjar lilu nnifsu b'dak kollu li hemm fuqu u madwaru.

Issa dan huwa fenomenu li qed narawh u qed jiżdied b'mod rapidu u ħadd m'hu qed jindirizza din il-problema.

Kulma qiegħed isir huwa li jipprova jara li min qiegħed jagħmel it- terrorriżmu u jiġġelidlu.

Dan huwa tajjeb, imma m'huiex biżżejjed.

Irridu nifhmu din il-kultura li tiela'.

Illum ma tistax tħares lejn soċjeta` demokratika, lejn id-drittijiet tal-libertajiet u oħrajn, lejn il- protezzjoni tas-saħħa ta' pajjiż, lejn l-ordni pubbliku, u lejn il- prevenzjonijiet ta' delitti u ta' reati mingħajr ma tifhem il-morali.

Illum ninsabu f'sitwazzjoni ta' kriżi kbira ta' morali fid-dinja.

Irrispettivament mill-konvenzjonijiet li nagħmlu, jiena naħseb li rridu ndaħħlu magħna pajjiżi ta` l-Ewropa, ta` l-Amerika, tal-Kanada u pajjiżi oħra minn kull parti tad-dinja li huma differenti minna f'dik li hija reliġjon, f'dik li hija politika u f'dik li hija kultura biex flimkien tiġi mfassla konvenzjoni dinjija taħt is-superviżjoni tal-Ġnus Magħquda biex jiġi protett dan kollu.

Sur President, ovvjament aħna naqblu li llum meta qed nemendaw l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea għandha ninkuldu diversi protocols li jmorru lura anke sa l-1950.

Qed nirriferi, per eżempju, għall-protocol li kien sar f'Ruma fl-4 ta' Novembru fl-1950, jew inkella t-tielet, ir-raba' u s-seba' protocol li kienu sar f'Pariġi fl-20 ta' Marzu ta' l-1952 u oħrajn li saru sa l-1984.

Dawn issa saru parti mil-liġi.

Dan huwa tajjeb u dan il- Parlament Malti jagħmel tajjeb li jendorsja dan kollu, u hemm aktar xogħol xi jsir.

Jekk naraw x'konvenzjonijiet ġew ratifikati riċentement minn pajjiżna, insibu li fost oħrajn ġie ratifikat ir-raba protocol dwar il- Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem li jassigura d- drittijiet u l-libertajiet li huma nklużi fil-protocol.

Dan ġiet ratifikat fil-5 ta' Ġunju ta' din is-sena.

Jiġifieri qed nitkellmu fuq ftit ġranet ilu, u dan meta qed nitkellmu fuq protocol li jmur lura sa` l-1963.

Jiġifieri ara kemm qegħdin lura.

Jiena ngħid li f'dawn l-affarijiet għandna nkunu minn ta' quddiem biex verament nuru lid-dinja kollha li we stand there for the protection of these rights.

Għandna nagħtu l-eżempju.

Żgur m'għandniex nagħmlu bħall- Ingliżi li jibqgħu jħarsu u jħarsu u fl-aħħar jindunaw li jridu jagħmlu xi ħaġa.

Għandna nkunu minn ta' quddiem anke fil-foresight ta' l-ordni pubbliku fid-dinja.

Dak li qed naraw u naħsbu li jista' jsir għandna ngħiduh.

Għandna ngħidu dak li naħsbu li jrid isir biex flimkien, mal-bqija tad-dinja, naraw li jkun hawn aktar protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem u iktar sigurta` fid-dinja għax b'hekk jista` verament ikun hawn l-ordni pubbliku.

Sur President, imbagħad hemm konvenzjonijiet oħrajn li wieħed jistaqsi għaliex għadna ma ffirmajnihomx.

Għalkemm pajjiżna qatt ma qagħad lura f'dak li għandu x'jaqsam ma` sigurta` soċjali ma' l-anzjani - il-Partit Laburista kien dejjem minn ta' quddiem li jagħti l-protezzjoni għad- drittijiet tas-sigurta` soċjali lil dawk li huma in the old age bracket, jew inkella dawk li għandhom problema ta' invalidita` - sal-lum għadu ma rratifkax il-European Internal Agreement li jitkellem dwar is-social security schemes relating to old age, invalidity or survivals.

Issa din il- konvenzjoni tmur lura sa l-1953.

Mhux qed ngħid intom jew aħna, imma l- gvern s'issa għadu qatt ma ħaseb li jagħmel xi ħaġa f'dan ir-rigward.

Dan ma jawgurawx tajjeb.

Aħna rridu nimxu 'l quddiem u dak li hu ovvju rridu nendorsjawh.

Waħda mill-affarijiet pożittivi kienet il-konvenzjoni Ewropea dwar il-prevenzjoni ta' inhuman torture u degrading treatment of punishment, konvenzjoni ta` l-1987.

Jekk, per eżempju, l-addition convention protocol numru 10 insibu li sal- lum għadna ma firmajnihx.

Din il-convention tmur lura sa l-1992.

Jiġifieri diġa` ħadna għaxar snin fuqu.

Kien proprju fil-25 ta' Marzu ta' l-1992 li dan il-protocol infetaħ għall-firma tal-pajjiżi.

Illum dan għadu qiegħed hemm u Malta m'hijiex inkluża fost il-firmatarji.

Sur President, l-istess meta niġu għal dak li għandu x'jaqsam ma' kwestjonijiet importanti li dan il-Parlament kemm-il darba ttekilja u li aħna bħala, Parlament Malti, nemmnu li għandu jsir xi ħaġa dwarhom.

Qed nirriferi, per eżempju għall-mod kif għandu jiġi protett il-bniedem f'dak li huwa transplantation ta' l-organi u t-tissues tal-human.

Illum hawn organizzazzjoni volontarja tad-donor support group, liema organizzazzjoni jiena nifforma parti minnha.

Din organizzazzjoni li qiegħda ħafna għal qalbi għax nara li waħda nobbli.

Din hija organizzazzjoni li tieħu ħsieb persuni li għandhom bżonn organi jew partijiet oħra tal-ġisem.

Dawn jistgħu jiġu mgħoddija lil dawn il-persuni kemm min-nies li jkunu mietu b'xi diżgrazzja jew b'xi ħaġa oħra jew min-nies li jkunu għadhom ħajjin u jkunu lesti li jagħtu xi organu lil xi ħadd, ġeneralment tal-familja tiegħu, biex isalvah u jibqa` jgħix.

Illum din hija xi ħaġa li ssir regolari f'pajjiżna.

Pero` naħseb li huwa tajjeb li jkollna liġi biex nagħtu protezzjoni lil kulħadd f'dan ir-rigward.

Niftakar li reċentement konna ltqajna mal-President tar-Repubblika u ġie diskuss li għandu jsir xi ħaġa f'dan il-Parlament – u din hija xi ħaġa li nistgħu naħdmu fuqha – fis-sens li d-dritt li persuna li wara mewtha tixtieq tħalli l-organi biex jintużaw minn xi ħadd li jkollu bżonn, għandu jkun regolat b'liġi.

Dan huwa importanti għax wara l-mewt ta` persuna jista' jkun hemm il-problemi.

Per eżempju, jiena nistaqsi: Jekk nieħdu l- artiklu tal-liġi ċivili li jirrigwardja l-wirt, il-ġisem tal-bniedem jista' jiġi kkonsidrat bħala proprjeta` mobbli?

Ma nafx jien.

Qiegħed nistaqsi biex tgħiduli.

Dawn huma problemi li jinqalgħu u nqalgħu anke f'pajjiżna.

Jista` jkollok persuna li d-donor support group joħroġlu card u jekk jiġrilu xi ħaġa u jmut, ikollu din il-card fuqu li biha jkun qed jagħti d-dritt u jistgħu jneħħulek li jridu.

Imma jista` ikun hemm xi ħadd li jagħmel mandat ta' inibizzjoni fil-qrati u jżomm milli jittieħdu il-partijiet tal-ġisem ta' dik il-persuna għax jgħid li ma jridx li missieru jew ħuħ jindifen b'partijiet nieqsa minn ġismu.

Dawn huma problemi li qegħdin hemm, apparti problemi oħra.

Għandek, per eżempju, il-kwestjoni li ċerti organi jekk ma tagħmilx il-proċess fi żmien siegħa, sagħtejn kollox jispiċċa, ma tkunx tista` tagħmel użu minnhom.

Dawn mhux bħad-demm, tista' tiffriżah.

Anke l- għajn tal-bniedem jew parti mill-għajn fuq wara u r-retina tista' tippreżervahom sa ċertu ħin u tkun tista' tużahom għal ħaddieħor.

Dawn huma ħsebijiet, ovvjament iktar profondi f'dak li jirrigwarda d-drittijiet tal- bniedem f'dik li hija biomediċina fuq transplantation ta' l-organi u tissues li hija xi ħaġa riċenti.

Fil-fatt, għall-firem tal-pajjiżi, bdiet bdiet f'Jannar ta' din is-sena.

Pero` tajjeb li aħna noqogħdu attenti li nevitaw li jkun hawn abbuż minn dawn l-affarijiet.

Jiddispjaċini ngħid li hawn pajjiżi bħaċ-Ċina u l-Indja li fihom hemm min jorganizza l-business minn fuq dawk li lesti li jagħtu l-organi.

Hawn kummerċ illegali u m'hawn xejn li jżomm milli jsir tali kummerċ għax ħafna minn dawn l-affarijiet m'humiex regolati b'liġi.

Ġieli jkollok persuna tkun lesta tħallas il-belli liri biex tingħata organu.

Dan m'għandux isir.

Qatt m'għandu jkun hemm il-flus fin-nofs meta xi ħadd iħalli lill- ġismu wara l-mewt biex ikunu jistgħu jintużaw l-organi tiegħu.

Għalhekk semmejt l-issue tal-morali fil-bidu.

Il-morali hija xi ħaġa li hija l-bażi ta' kollox u dan kollu għandu jiġi regolat b'liġi.

Sur President, dwar dan qed isir ġid kbir bid-dibattiti u bix-xogħol li qed isir fil-Kunsill ta' l-Ewropa.

Jiena nħossni kburi bħala parlamentari Malti li Malta tipparteċipa ħafna fil-Kunsill ta' l-Ewropa.

F'dawn il- konvenzjonijiet għandna naraw li nkunu iktar umani magħna nfusna.

Il- Kunsill ta` l-Ewropa, li Malta saret membru tiegħu wara li saret indipendenti, kien twaqqaf biex proprju jsiru d-diskusjsonijiet kollha f'dak li għandu x'jaqsam mal-common concern, common action tal-pajjiżi permezz ta' konvenzjonijiet f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħajja ekonomika, soċjali, kulturali, xjentifika, legali, u amministrattiva u dak kollu li għandu x'jaqsam mar-realizzazzjoni tad-drittijiet u libertajiet fundamentali tal-bnidem.

Dan kollu huwa magħqud waħda ma' l-oħra anke ma` dak kollu li qed jiġri madwarna.

Jiena jista' jkolli liberta` kollha li nagħmel li rrid, ngħid li għandi ngħid, nesprimi l-ħsebijiet tiegħi, ikolli dritt li ngħix, ikolli dritt tax-xogħol, ikolli dritt li niżżewweġ u jkolli dritt li jkolli d-dar tiegħi, pero` jekk id-dinja tkun qiegħda qed tispostja ruħha u tkun qed tattakka dawn id-drittijiet, anke b'mod indirett, il-pajjiż, il-kontinent ta` l-Ewropa u l-bqija tad-dinja għandhom jaraw kif jorganizzaw ruħhom biex dik il-ħsara ma ssirx.

Imma l-ħsara tiġġieldilha mhux billi tagħmel ħsara inti – u hawn hija l-kwestjoni ta' filosofija kif qed tħares lejha d-dinja llum - imma trid tagħżel it-triq it-twila li tifhem u jekk ma tasalx għat-triq it-twila li tifhem, inutli li tiġi hawn u tagħmel liġijiet, inutli li tmur il-Kunsill ta' l-Ewropa u tagħmel konvenzjonijiet u jkun inutli wkoll li tmur fil-general assembly tal-Ġnus Magħquda u tgħid dak li għandek tgħid.

Għaliex mhux qed jiftehmu l- Palestinjani u l-Lhud?

Kemm sar diskors fuq id-dritt li l-Israel ikollu dritt ta' l-eżistenza u l-Palestina jkollha dritt għal Stat u l-eżistenza tagħha?!

Għadhom sal-lum, għax m'hemmx common ground, l-ebda parti għadha ma waslet biex tifhem il-parti l-oħra bil-problemi kollha tal-persuni involuti.

Ovvjament l-ideal hija li jkollok qaddis ma' qaddis jitkellem, imma llum mhux kulħadd qaddis u nafu li biex issir qaddis trid mill-inqas 30 sena wara l-mewt tiegħek.

Il-verita` hi li l-isforzi biex wieħed jifhem huma l-iktar ħaġa importanti u sar kemm sar diskors fil-Ġnus Magħquda għadhom sal-lum bil-problemi kbar.

Illum kważi qatgħet qalbha l-Ġnus Magħquda.

Illum meta nitkellmu fuq il- problemi tal-Lvant Nofsani titsta` tgħid li sal-lum għadu ma sar xejn.

Issa dawn nies li suppost għandhom id-drittijiet kollha tan-nies bħalna, bid- differenza li wieħed qed jgħix Ramallah u jien qed ngħix il-Mosta.

Il- verita` hija li aħna t-tnejn nies li għandu jkollna drittijiet salvagwardjati.

Imma x'sar?

Xejn.

Il-parteċipazzjoni tal-Ġnus Magħquda hija kważi non-existent f'dawn il-pajjiżi.

Jekk mhux se jissaħħaħ dak kollu li hu komuni kollox se jisfaxxa.

Ma jistax ikollok multiplikazzjoni ta' organizzazzjoni internazzjonali fejn wieħed jipprova jieħu l-poter ta' l- ieħor.

Jekk ħadd m'hu se jifhem li fil-Ġnus Magħquda hemm bżonn li ssir rivoluzzjoni siekta biex terġa` tqum fuq saqajha u tibda tfisser xi ħaġa ħalli meta wieħed isemmi l-Ġnus Magħquda kulħadd ikun jaf li din tfisser ordni internazzjonali, allura l-isforzi kollha se jkunu għal xejn.

Jekk dan se nħalluh jintelaq għal riħu qatt m'hu se naraw riżultati tajbin.

Qed ngħid dan għax filwaqt li tul l-istorja l-Ġnus Magħquda lagħbet parti importanti f'ħafna mill-kriżijiet mondjali, illum il-funzjonament ta' l- Ġnus Magħquda f'dik li huwa paċi pubblika, f'dik li hija ordni mondjali kważi m'hijiex parteċipi.

Illum qegħdin naraw pajjiżi li jingħaqdu u jiddeċiedu li jattakkaw huma qabel ma jiddeċiedu l-Ġnus Magħquda.

Per eżempju, jekk wieħed jara x'kien jiġri fil-Jugoslavia jsib li qabel ma kienu jiddeċiedu l-Ġnus Magħquda kienet tiddeċiedi l-Ewropa jew in-NATO.

Dan m'huwiex dak li konna qegħdin nifhmu 30 u 40 sena ilu.

Allura bilfors inti qed tagħti spazju għal xi ħaġa oħra minflok il-parteċipazzjoni kif kienet miftehma fl-oriġini tagħha.

Sur President, jekk wieħed jitkellem fuq piena tal-mewt fi żmien gwerra, imbagħad jitkellem fuq l-abolizzjoni tal-piena tal-mewt irridu naraw li dan jagħmel sens dejjem.

Ma nistgħux niġġustifikaw xi ħaġa għax ikun jaqblilna hekk meta nafu li r-riperkussjonijiet tagħha se jkunu kbar.

Illum kulħadd jaf x'qed jiġri fid-dinja.

Il-biża` li hawn hija li ħadd m'hu qed jifhem lil ħadd.

Illum kulħadd qed jipprova jkun il-big boss, jieħu d- deċiżjonijiet imbagħad naraw.

Xi ħadd jista`, legalment, jipproċessa u jikkastigata persuna darbtejn.

Bħalissa hawn avukati u kollha nafu li persuna ma tistax tiġi pproċessata darbtejn fuq l-istess każ.

Imma jekk nafu li l-Amerika, għar-raġunijiet politiċi tagħha, tieħu pjaċir tagħmel dan anke fil-konfront ta' proċeduri li saru fl-Ewropa ma nistgħux aħna, bħala pajjiż, noqogħdu siekta, sempliċement għax qed tagħmilha l-Amerika.

Din hi l-verita` u b'hekk jibda t-terroriżmu, għaliex inti tkun qed tweġġa` persuna aktar milli suppost għandek tweġġagħha, ovvjament għall-iżbalji li tkun għamlet.

Niftakar li meta kont qed nagħmel it-teżi tiegħi fuq il-masters dwar dan, fuq it-terroriżmu stajt insemmi l-proċess li sar Malta, tajjeb jew ħażin, ta' Ali Rezaq.

Dan il-hijack ta' l-Egypt Air kien l-agħar hijack ta` ajruplan li qatt sar fid-dinja.

Dak kien massakru fl-iktar mod grandjuż.

Kien sar butchering.

Imma insa l-każ bil-konsegwenza kollha.

Ali Resaq għadda l-proċedura hawn Malta u ngħata l-piena.

Issa kemm kellu jagħmel il- ħabs f'Malta u għaliex inħeles wara seba` jew tmien snin m'iniex se nidħol fiha.

Dik hija xi ħaġa interna li, tajjeb jew ħażin, pajjiżna għandu jġorr ir-responsabbilta' tagħha kollha, bħalma ġara.

Qed ngħid hekk għax kulħadd jaf li wara dak il-każ il-konsegwenzi għal pajjiżna kienu kbar.

Imma li, bħala pajjiż, tipprova tagħmel piracy billi tarresta ajruplan f'ajru spazjali ta' pajjiż ieħor, tisraq lill-persuna li suppost hija persuna ħielsa għall-fini tal-liġi u terġa' tarrestaha u mill- Ghana teħodha l-Amerka u terġa' tipproċessaha taħt l-istess reat imma b'deskrizzjoni oħra – hawnhekk il-kwestjoni kollha hija għaliex aħna ma kellniex il-liġi tal-hijacking imma huma għandhom – huwa xenarja fl-ordni internazzjonali li ma jagħmilx unur lill-ordni pubblika.

Irridu nkunu qed nifhmu lil xulxin li dak li nemmnu japplika.

Mhux sew li noqogħdu nidħku b'xulxin.

Dawk li huma prinċipji legali japplikaw dejjem u kullimkien, m'humiex qegħdin sempliċement hemmhekk biex ngħidu li qegħdin hemmhekk u mbagħad ħadd ma josservahom.

Issa jien mhux qed ngħid għaliex Ali Rezaq qiegħed il-ħabs fl-Amerka.

Dik hija deċiżjoni li ħaditha l-Amerka u taf x'għamlet.

Imma l-verita' hi li ħadd ma jista jiġi pproċessat jew jerġa' jiġi kkastigat għal darb'oħra fi proċeduri kriminali meta diġa` jkun hemm deċiżjoni.

Sur President, issa fl-argumentazzjoni tal-protocol hawnhekk qegħdin nitkellmu wkoll fuq proċedimenti taħt il-ġurisdizzjoni ta' l-istess Stat għal xi reat li dwaru tkun diġa` finalament ġejt liberat jew misjub ħati.

Fil-fatt anke hemm konvenzjoni partikolari dwar id-double jeopardy.

Sur President, l-istess ħaġa meta nitkellmu fuq il-kwestjoni ta' l- egwaljanza bejn il-konjuġi.

Din hija xi ħaġa li kulħadd jeħodha ovvja li l- mara u r-raġel għandu jkollhom l-istess drittijiet u responsabbiltajiet f'dak li huwa dritt privat bejniethom.

Illum f'pajjiżna għandna l-liġijiet li suppost qed jipproteġu lill-konjuġi u li qed jipproteġu b'ugwaljanza lill-koppji sew meta jkunu sejrin tajjeb fiż-żwieġ u anke meta jkun hemm problemi.

Nafu li llum f'pajjiżna għandna soċjeta` fejn il-problemi fiż- żwieġ qed jikbru u mhux jonqsu.

Ngħidu x'ngħidu l-verita` hija waħda, għandna kriżi kbira fost il-koppji.

Pero` għallinqas fil-kriżi rridu naraw li d-drittijiet ta' kulħadd, sew tat-tfal kif ukoll tal-partijiet fiż- żwieġ, għandhom jiġu protetti.

Fil-fatt artiklu 5 tas-seba` protokoll li qed indaħħlu f'dan l-abbozz ta` liġi jgħid hekk:

"Il-konjuġi għandhom igawdu egwaljanza fid-drittijiet u r- realzzjonijiet ta` xorta tad-dritt privat bejniethom, u fir- realazzjonijiet tagħhom ma' uliedhom, qabel iż-żwieġ ...".

Dan huwa punt importanti għaliex ġeneralment nitkellmu fuq drittijiet ta` l- ulied miż-żwieġ 'il quddiem.

Jien ngħid li huwa tajjeb li dan il-protokoll qed jassigura dan il-prinċipju li anke qabel iż-żwieġ nafu li jibdew ċerti drittijiet u obbligi fil-konfront anke ta' ulied li jkunu qabel iż- żwieġ.

Illum xi ħadd jista' jidħol u jgħid għaliex koppja kellha tarbija qabel iż-żwieġ u żżewwġet u din issa ġiet parti mill-familja?

Huwa ħażin li kien hawn ċertu taboo u li sa ftit ilu kważi ridt taħbi lit-tarbija u lit-tifla wkoll.

Imma llum nafu li dawn l-affarijiet isiru.

Issa kemm hi healthy jew le, taraha l-koppja.

Imma la jsiru rridu nagħtuhom id- drittijiet, irridu nagħtuhom il-protezzjoni.

Għalhekk hija soċjeta` ħanina u għalhekk pajjiżna jrid ikun minn ta' quddiem anke f'dan l-ambjent li jrid jara li jkun hemm egwaljanza fid-drittijiet matul iż-żwieġ u anke fix- xoljiment tiegħu, meta jkun hemm il-kriżi.

Sur President, l-iktar ħaġa importanti meta għandek l-egwaljanza bejn il- konjuġi hija li l-ġudikant meta jasal biex jagħti d-deċiżjoni jew id- direzzjoni tiegħu - mhux bilfors li tkun sentenza finali - hija li jrid iżomm f'moħħu għalkemm hemm dik il-leġislazzjoni li hemm dan l-artiklu ma jżommx lill-Istat milli jieħu dawk il-miżuri li huma meħtieġa fl-interess ta' l-ulied.

Din hija xi ħaġa li nemmnu fiha.

Pajjiżna jemmen ħafna li għandna nżommu dawn il-valuri tal-familja bl-iktar mod fil-quċċata.

Dawn ma ssibhomx kullimkien u huwa tajjeb li din hija parti mill-konvenzjoni li qed nirratifikaw.

Sur President, imbagħad għandek it-tielet skeda li titkellem fuq il- kwestjoni tal-konvenzjoni dwar il-validita` ta' sentenzi kriminali.

Interessanti li paragrafu 22 tar- Rapport Spjegattiv għas-Seba' Protokoll jgħid hekk:

"Dan l-artiklu jipprovdi li l-kumpens li għandu jitħallas lil vittma ta` nuqqas ta' ġustizzja magħmula mill-qorti, taħt ċerti kondizzjonijiet.".

Dan huwa żvilupp importanti għax illum nafu li l-vittma qed tingħata aktar drittijiet fil-proċeduri.

Din hija xi ħaġa pożittiva u hija xi ħaġa li wieħed għandu mhux jinkoraġġiha biss imma għandu jara li fir-realta` din issir fil-proċeduri.

Anke l-emendi li saru fil-kodiċi kriminali jagħtu wisa` għal dan.

Pero` imbgaħd ikompli jgħid hekk:

"Fl-ewwel lok, li persuna involuta kellha tkun instabet ħatja ta` reat kriminali b'deċiżjoni finali u tkun ġarrbet piena bħala riżultat ta` dak is-sejbien ta` ħtija.

Skond it-tifsira li hemm fir-Rapport Spjegattiv tal-Konvenzjoni Ewropea fuq il-Validita` Internazzjonali ta` Sentenzi Kriminali, deċiżjoni finali "jekk, skond il-frażi tradizzjonali, tkun daħlet f'ġudikat bħala res judicata.

Dan huwa l- każ meta din tkun irrevokabbli, jiġifieri meta ebda rimedju ieħor ulterjuri ma jkun disponibbli jew meta l-partijiet ikun għamlu użu sħiħ minn dawk ir-rimedji jew ikunu ppermettew li t-terminu taż-żmien jiskadi mingħajr ma jagħmlu użu minnhom".

Isegwi għal daqstant li sentenza li ma tkunx ta` din ix-xorta ma titqiesx bħala waħda finali ....".

Dan ifisser li ma jkunx jista' jiġi applikat dan l-artikolu tal-protokoll li llum qed isir parti mil-liġi.

Imbagħad paragrafu 23 ta` l-istess rapport spjegattiv jgħid hekk:

"Fit-tieni lok, dan l-artiklu japplika biss meta s-sejbien tal-ħtija ta' xi persuna jkun ġie jew rivertit jew inkella dik il-persuna tkun ingħatatilha l-maħfra ...".

Dan għaliex ovvjament aħna nafu li persuna li tkun misjuba ħatja tista', taħt raġunijiet partikolari - ovvjament wara li l-kabinett ikun iddeċieda u l-Prim Ministru jkun ta l-parir lill-President biex jagħmel dan – tingħata l-maħfra.

Allura fin-nuqqas gravi ta' dan il-proċess ġudizzjarju jkollok din l-applikazzjoni, li taħt dan l-artiklu m'hemm l-ebda ħtieġa li jitħallas xi kumpens jekk dan is-sejbien ta' ħtija jkun ġie riverdit jew maħfur.

X'qed ngħidu hawn?

Għalkemm wieħed jista' jaqbel jew ma jaqbilx, pero` dak li qed ngħidu huwa li l-paragrafi 22 u 23 tar-rapport spjegattiv għas-seba protokoll tal-konvenzjoni jagħti wkoll detall meta l-persuna li hija kkunsidrata bħala vittma tista' tingħata kumpens f'nuqqas ta' ġudizzju li jkun magħmul minn din il-qorti.

Dan ifisser li hawn qed nidħlu fi drittijiet oħra li mhux bilfors ikunu drittijiet tal-persuni diretti għaliex meta nidħlu fuq vittmi - jien għandi għax nifhem li hekk hu l-każ – il-vittmi mhux bilfors huma l-persuni diretti.

Jistgħu werrieta ta' dik il-persuna li tkun vittma ta' reat li jkollha dritt għal kumpens.

Storikament nafu li sa ftit tas-snin ilu kien ikun possibbli li persuna li għandha d-dejn wieħed jista` jitfagħha l-ħabs.

Ovvjament illum m'għadhiex possibbli għaliex kieku nitfgħu ħafna nies il- ħabs illum.

Tant hawn dejn fil-pajjiż li nispiċċaw li l-Faċilita` Korrettiva ta` Kordin ma tesagħhomx.

Naħseb ikollna nagħmlu l-grounds tal- football kollha ta' Malta u npoġġu lin-nies kollha hemmhekk u nispiċċaw b' soċjetajiet sħaħ midjunin mitfugħin fil-ħabs.

Kulħadd jaf li mhux sew li għax persuna spiċċat b'dejn titqies li qisha għamlet xi reat kriminali.

Hemm proċeduri oħra jekk kemm-il darba persuna tkun għamlet dejn jew tkun daħħlet lil ħaddieħor f'dejn għaliex tkun għamlet truffa.

Jekk tkun iffrodajt lil xi ħadd jew għamilt xi messa in scena, dik hija xi ħaġa ta' proċeduri kriminali.

Imma hawn qed nitkellmu fuq id-dritt li persuna tibqa' libera nonostante l- fatt li jkollha dejn minħabba raġunijiet kontrattwali.

Jekk wieħed imur sal- ħabs isib li strorikament kien hemm ukoll sezzjoni b'ċelel apposta għal dawk li jkunu mitfugħa l-ħabs minħabba li ma jkunux obbligaw ruħhom li jħallsu d-dejn.

Din ilha li spiċċat minn pajjiżna.

Pero' huwa tajjeb li din il-ħaġa nenforzawha kif qiegħda indikata f'artiklu 1 ta-raba' protokoll li hemm mal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal- Libertajiet Fondamentali li jitkellem dwar il-projbizzjoni ta` priġunerija għal dejn għaliex dan huwa prinċipju li aħna konna diġa' daħħalna f'pajjiżna.

Illum huwa illegali li inti tipprova tpoġġi bniedem il-ħabs għaliex ma ħallasx id-dejn li għandu jagħti.

Dik huwa xi ħaġa purament ċivili u tibqa' ċivili mingħajr ma tingħata sanzjoni, piena jew forma kriminali minħabba l-obbligazzjoni kontrattwali.

Allura ħadd m'għandu jiġi pprivat mil-liberta' unikament minħabba fl-inkapaċita' tiegħu li jwettaq obbligazzjoni kontratwali.

Din hija xi ħaġa li ċertament naqblu magħha kompletament.

Sur President, l-aħħar punt li xtaqt nagħmel huwa dwar id-dritt ta' appell speċjalment f'materja kriminali.

Qed ngħid speċjalment f'materja kriminali għax ċivilment għandna restrizzjonijiet anke f'pajjiżna.

Per eżempju, fil- qrati tagħna speċjalment fit-tribunal għat-talbiet iż-żgħar, fejn illum il- ġurisdizzjoni telgħet għal Lm1,500, id-dritt ta' appell għadu ristrett.

M'għadux miftuħ daqskemm kien miftuħ id-dritt ta' appell ċivilment meta l- kawżi kienu quddiem il-qorti tal-maġistrati, anke meta qed nitkellmu fuq kawżi sa Lm1,000, għaliex qabel il-qorti tal-maġistrati kienu jistgħu jisimgħu kawżi sa Lm1,000 u tkun tista' tappella anke fuq il-kwestjoni ta' fatt. Imma fuq dan il-każ ċertament nemmen li għandu jiġri xi ħaġa dwar dak li għandu x'jaqsam mat-tribunal għat-talbiet iż-żgħar.

Pero' l-artiklu 2 tas-seba' protokoll jitkellem dwar id-dritt ta' appell f'materja kriminali.

Ċertament wieħed għandu jara u jenforza li dan id- dritt ta' appell jiġi dejjem protett u għandu jkun dejjem protett għal dak li huwa akkużat.

U rridu noqogħdu attenti li ma nwessgħux d-dritt ta' appell għal min ikun qed jakkuża.

Għalkemm nafu li hawn din it-trend f'pajjiżna l-iktar li għandu jkun protett, kif dejjem huwa indikat fil- protokoll, huwa kull min jinstab ħati ta' reat kriminali.

Min jinstab ħati ta` reat kriminali għandu jkollu d-dritt ta' appell, inklużi raġunijiet abbażi ta' dak l-eżerċizzju.

U dan id-dritt jista' jiġi suġġett biss għall- eċċezzjonijiet dwar reati ta' xorta mhux kontravvenzjonali.

Dan qed ngħidu biex noqogħdu attenti li f'pajjiżna ma mmorrux oltre dak li nemmnu fih u li dejjem ġie spjegat fil-konvenzjonijiet.

Mill-banda l-oħra aħna ta' l-oppożizzjoni naqblu ma' dan l-Att għax ċertament huwa Att pożittiv fid- direzzjoni t-tajba f'dak kollu li għandu x'jaqsam ma' l-iżvilupp internazzjonali madwar id-dinja.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Jason Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Sur President, dan l-abbozz ta` liġi li għandna quddiema huwa importanti ħafna għax fil-fehma tiegħi jagħti spunt għal riflessjoni f'waqtha dwar l-istat tal-ħarsien tad-drittijiet tal-bniedem, speċjalment fid-dawl ta' anniversarju partikolari ta' ftit tal-ġranet ilu.

Minn fejn tlaqna fil-qasam tad-drittijiet tal-bniedem f'dan il-pajjiż?

Irridu bilfors u nħoss li għandna dmir li nimmarkaw il-mument tant importanti ta' Awissu ta' l-1987 għax, tista' tgħid, li kien il-mument li b'mod konkret tlaqna biex insaħħu l-qasam tal-ħarsien tad-drittijiet tal- bniedem.

Dakinhar, xahrejn u nofs wara l-elezzjoni l-gvern nazzjonalista bl-Att numru XIV ta' l-1987 impenja ruħu li l-ewwel liġi li jinkorpora fil- korp leġislattiv tagħna tkun l-Konvenzjoni Ewropea tad-drittijiet tal- Bniedem.

Din kienet l-ewwel liġi, u aħna niftaħru biha, li kien għadda l- gvern nazzjonalista.

Qabel l-1987 we paid lip service għall-qasam, għall- protezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem.

Qabel l-1987 il-gvern Malti kellu record li ma tantx wieħed seta' jiftaħar bih għax il-gvern Malti kellu record ta' sensiela ta' sentenzi maqtugħa mill-qorti kostituzzjonali ta' pajjiżna dwar ksur sfaċċat tad-drittijiet tal-bniedem anke mill-istrutturi ta' l-Istat stess, fosthom mill-pulizija.

Minn hemmhekk tlaqna fl-1987.

Qiegħed insemmi l-passat għax bilfors tħares lejn il-passat biex tara fejn wasalt.

F'dawn l-aħħar snin għamilna passi importanti u dak li aħna bnejna u ksibna f'Awissu ta' l-1987, b'dik il-liġi importanti, illum jinsab minqux fil-blata kostituzzjonali ta' pajjiżna.

Sur President, il-Konvenzjoni Ewropea kienet importanti għal żewġ raġunijiet prinċipali.

L-ewwelnett il-qrati tagħna issa għandhom l-obbligu morali, mhux legali, li meta jkunu qegħdin jiddeterminaw kawża ta' natura kostituzzjonali jixorbu mill-għajn ta' ġurisprudenza tal-qorti Ewropea li hija case law profikwa, voluminuża ħafna u żviluppata immens.

Mela l-ewwel vantaġġ li għandna huwa li aħna l-avukati, jew pjuttost anke l-ġudikatura, meta nkunu qegħdin nittrattaw kawżi ta' natura kostituzzjonali nkunu nistgħu nagħmlu riferenza - u mn'Alla jkun hemm ħafna drabi - għall-avvanzi ferm aktar avant-garde minn tagħna f'dak li jiġri fil-qorti Ewropea ġewwa Strasbourg.

It-tieni vantaġġ li huwa wieħed indirett - fil-fehma tiegħi l- ewwel wieħed kien vantaġġ dirett - huwa li fil-qorti Maltija l-ebda ġudikant Malti ma jazzarda jaqta' sentenza meta jaf li għandu jew se jkollu appell lill-qorti Ewropea ta' Strasbourg minħabba l-ġurisprudenza li jkun hemm fil-qorti Ewropea.

Allura jekk il-prim awla tkun qatgħet kontra r- rikorrent - niftakar anke kawża partikolari - il-qorti kostituzzjonali tiddeċiedi favur ir-rikorrent proprju minħabba l-iskorta tal-ġurisprudenza tal-qorti Ewropea.

Dawk naħseb li huma l-iktar żewġ vantaġġi li jiġuni f'moħħi meta nsemmi l-Konvenzjoni Ewropea.

Sur President, la qed insemmu l-Konvenzjoni Ewropea naħseb li huwa xieraq li minn hawn insellmu l-Imħallef Giovanni Bonello li qiegħed jirrappreżenta lil Malta fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem.

Naħseb inkun qiegħed inkun mild jekk ngħid li kien avukat tajjeb ħafna għax kien espert fil-qasam tad-drittijiet tal-bniedem u kien hu who set the pace fl-iżvilupp każistiku tal-ġurisprudenza fil-qasam tad-drittijiet tal-bniedem f'Malta u verament qiegħed jagħmel unur u gieħ mhux biss lilu imma anke lil pajjiżna fil-Qorti Ewropea.

Sur President, huwa tajjeb li l-ministru tal-ġustizzja qed jipproponi d- diskussjoni ta' dan l-abbozz ta` liġi proprju erbat ijiem wara l-15 ta' Ġunju.

Il-15 ta' Ġunju, li kien s-Sibt li għadda, jaħbat ir-raba' anniversarju ta' meta fil-Parlament bdejna naraw ċerti xenati u allura nqala` dak l-inkwiet kollu qabel l-elezzjoni ta` l-1998 Kien proprju fil-15 ta' Ġunju 1998 meta l-Perit Mintoff qam u qal dak kollu li qal fil-konfront tal-Prim Ministru ta' dak iż-żmien.

Pero' ferm iktar important minn hekk fil-15 ta' Ġunju ta' l-1802, mitejn sena ilu, il-Maltin b'espressjoni qawwija ħafna ta' patrijottiżmu u ta' self-determination iddikjaraw disa' drittijiet, disa' prinċipji li fil- fehma tagħhom, u anke tagħna, huma fundamentali għal kwalunkwe ġens u għal kwalunkwe nazzjon.

Fil-15 ta' Ġunju ta' l-1802 il-Maltin sabu u għamlu l- ogħla forma ta' espressjoni kollettiva ta' poplu li kien qiegħed jipprova jasserixxi l-identita' tiegħu.

Illum, with the benefit of hindsight, wieħed jargumenta u ċertament jirrifletti li setgħu aġixxew b'mod differenti għaliex jekk kien hemm żball kbir tal-Maltin fl-1802 kien dak tan-naiveté politika tagħhom li jitolbu lill-Kaptan Alexander Ball jippresjedi l-Kungress Nazzjonali biex fost oħrajn dawn jiddiskutu dawn id- drittijiet.

Il-Maltin kien mingħalihom li l-Ingliżi ġejjin hawnhekk sempliċiment bħala ħbieb sinċiera, pero' kif nafu lkoll l-Ingliżi fil-fatt damu sa l-1964, sakemm ħadna l-indipendenza.

Sur President, fid-diskors li se nagħmel se nieħu spunti mid-diskors eċċellenti tal-Professur Henry Frendo li se nagħmel fiċ-ċerimonja tal-11 ta' Ġunju, il-ġimgħa l-oħra, fit-tifħira tal-200 sena mid-dikjarazzjoni tad- drittijiet tal-Maltin organizzata fil-Palazz Presidenzjali ta' San Anton.

Naħseb li huwa għajb li tliet kwarti tal-popolazzjoni ta' Malta ma tafx li b'dan l-avveniment ta' l-1802.

Huwa għajb li l-Ingliżi pprovaw innessuhulna.

Fil-fatt id-dokument oriġinali għadu sal-lum ma nstabx minkejja r-riċerka u l-isforzi kbar li saru.

Pero' wara li telqu l-Ingliżi, dawk kollha konċernati, huma min huma, m'għandu jkollhom l-ebda skuża għall- fatt li l-istudenti tagħna – m'għandix dubju 99% minnhom - ma jafux b'din id-dikjarazzjoni ta' l-1802.

Sur President, fid-diskors tiegħu l-professur Frendo qal hekk:

"Kien pass importanti ħafna dak ta' l-1802.

Kien tentattiv kuraġġuż immens, edifikanti li xhed l-esistenza ta' klassi indiġina ta' nies struwiti u għorrief, delużi u mweġġa'.

Ftit konfużi, pero' mneżża` mis-setgħa, imwarrba u mċaħħda mir-rispett dovut iżda mhux fatalisti.

Mhux neqsin mill-istima tagħhom infushom jew mir-rieda persisteni għall-kisba ta' ħajja aħjar, għall-kisba saħansitra ta' pajjiż internament ħieles u ċivilment ġestit, awtonomu, jekk mhux indipendenti, minkejja ċ-ċokon ġeografiku u dgħjufija fiżika.".

Dak il-paragrafu li kkwotajt mid-diskors tal-professur Frendo jixhed kemm il- karta tad-dikjarazzjoni Maltija ma kenitx sempliċi dokument.

Ma waqgħetx mis-sema, ma kenitx xi karta saħħara ta' xi dikjarazzjoni oħra formulata x'imkien ieħor minn ħaddieħor.

Ma ninsewx li kien hemm tliet dikjarazzjonijiet prinċipali qabel l-1802, fi tliet pajjiżi prinċipali.

Fl- Ingilterra kellek il-bill of rights ta' l-1689 fejn allura l-monarkija saret waħda kostituzzjonali u ma baqgħetx waħda assoluta fejn ir-re kien aktar jirrenja milli jiggverna.

It-tieni dikjarazzjoni kienet diki Amerikana wara l-indipendenza ta' l-1776 u t-tielet waħda kienet id- dikjarazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem f'Pariġi f'Awissu ta` l-1789.

Mela allura d-dikjarazzjoni Maltija ta' l-1802 ġiet in the weight tat-tliet dikjarazzjonijiet importanti oħrajn, pero' ovvjament ma kenitx ikkuppjata.

Kienet oriġinali, kellha l-identita' tagħha.

Din id-dikjarazzjoni Maltija tikxef u tbaqbaq il-ħajja ta' poplu patrijott f'mument ta' żmien diterminanti.

Kienet rikors lejn viżjoni fit-tul waqt trawma ta' inċertezza ġenerali u kif jgħid il-professur Frendo fid-diskors tiegħu, kienet il-grif fil-blat ta' pedament għall-futur.

Id-dikjarazzjoni Maltija kien fiha 9 artikli prinċipali u tajjeb li wieħed jirrifletti fuq id-disa' artiklu.

L-artiklu 9 jgħid hekk:

"Ebda bniedem, ikun min ikun, m'għandu juża l-awtorita' personali tiegħu fuq il-ħajja, il-proprjeta' jew il-liberta' ta' ħaddieħor.

Il- poter jinsab biss fis-setgħa li tagħtih il-liġi u t-trażżin jew kastig jistgħu biss jingħataw skond kif titlob il-liġi.".

Dan qaluh il-Maltin fl-1802.

Jiġifieri ara x'viżjoni kellhom.

Mitejn sena ilu ġie asserit il-prinċipju, mill-Maltin, li ħadd m'hu 'l fuq mil-liġi.

Kulħadd huwa ndaqs quddiem il-liġi u ħadd m'għandu dritt jieħu l-liġi b'idejh la fuq il-ħajja, la fuq il-proprjeta' u lanqas fuq il-liberta' ta' ħaddieħor.

Dan l-artiklu huwa s-sunt tal-prinċipji fi tliet dikjarazzjonijiet Amerikana, Ingliża u Franċiża li semmejt.

Fl-1802 aħna l- Maltin għedna li l-ebda bniedem m'għandu l-awtorita' personali fuq il-ħajja ta' ħaddieor.

Din is-sentenza waħedha kif qal il-Professur Frendo - u nikkwota allura - tiġbor l-ispirtu kuxjentement liberali li fuqu hija mibnija d-dikjarazzjoni Maltija ta' mitejn sena ilu.

Is-setgħa, tikkonkludi d-dikjarazzjoni, qiegħda biss fil-liġi u l-prevenzjoni u l-kastigg jistgħu jiġu eżerċitati biss f'obbidjenza għal-liġi.

That was a quantum leap ahead.

Kienet xi ħaġa rari fil-bidu tas-seklu dsatax li poplu li għadu ġej minn ħakma tal-Kavallieri ta' l-Ordni ta' San Gwann jasserixxi jew jipprova jasserixxi l-identita' tiegħu b'dawn il-kliem.

Sur President, ovvjament kif anke kkonkluda l-professur Frendo, irridu nagħmlu ftit ta' awto-kritika, u mhux ftit.

Baqagħlna x'naqdfu.

L- identita' Maltija ma nibżgħux għaliha, ma bżajniex għaliha biżżejjed.

Jekk l-Ingliżi pprovaw inessuna dik id-dikjarazzjoni sta għalina l-Maltin tal- lum niftakruha u nfakkruha.

Ma nistgħux nibqgħu niddependu fuq il-pezzi bukkuni, il-hearsay, id-detto del detto biex insiru nafu l-istorja ta' pajjiżna.

Suġġeriment li għamlu anke l-professur Frendo u nagħmlu tiegħi hawnhekk f'dan il-parlament huwa li għandna bżonn inizjattivi oħrajn biex nippromwovu l-identita` Maltija.

Per eżempju, għandna fondazzjoni għall- istudji internazzjonali, pero' fondazzjoni għall-istudji Maltin m'għandniex.

Għandna istitut Mediterranju, pero' istitut Malti m'għandniex.

Id-dikjarazzjoni ta' l-1802 kienet inkoraġġanti pero' fl-istess ħin skonċertanti.

Kienet inkoraġġanti għaliex fl-għeqqel tad-disgwid ta' dan l- abbandun missierijietna ltaqgħu flimkien u raw kif l-aħjar jagħtu l- espressjoni kollettiva għal dak li kienu qegħdin iħossu u kif l-aħjar bil- mezzi li kellhom ifasslu pjan għall-futur tagħhom.

Pero' kienet skonċertanti, kif jgħid il-professur Frendo, għaliex għandna verament nibżgħu, ilkoll kemm aħna, li l-valuri li tesprimi d-dikjarazzjoni ftit li xejn huma magħrufa u ftit li xejn għadhom apprezzati.

Il-liberta' u l- ġustizzja trid tiġġilidhom kuljum.

Irridu niġġieldu għalihom ta' kuljum.

Il- Professur Frendo kkonkluda d-diskors tiegħu billi qal hekk: "Il-bajtra ma taqax f'ħalqek u anke meta tintrifes tinqabeż u titwarrab xorta waħda trid tissielet biex tissopravivi kontra sistemi, strutturi u interessi konfliġġenti jew indifferenti, u hekk tonora almenu l-amor proprju tiegħek stess.".

X'qegħdin ngħidu hawnhekk?

Qegħdin ngħidu li l-bniedem miegħu nnifsu jrid jgħix u jrid jibża` għall-amor proprju tiegħu stess.

Irridu nassiguraw u niġġieldu biex ir-realta` Maltija tingħaraf b'mod organiku, b'mod komplet u tiġi artikolata, arrkkita, komunikata u studjata.

We owe it to our forefathers but we owe it to ourselves as well.

Sur President, dan kien l-ewwel spunt li xtaqt nieħu biex nasal għad- diskussjoni fuq dan l-abbozz ta' liġi għax dak li l-Maltin ipprovaw jagħmlu fl-1802 diversi gvernijiet Maltin sussegwentement bnew fuqu, speċjalment bl-Att ta' l-1987 ta' Awissu.

F'dak l-Att daħħalna bis-serjeta` d-dritt li ċittadin Malti jista' anke jmur fil-qorti Ewropea ta' Strasbourg u jfittex il-gvern Malti.

Il-gvern Malti qiegħed lilu nnifsu taħt il-liġi, mhux 'il fuq mil-liġi.

Dik kienet il-portata ta' l-Att ta' l-1987 li l- gvern Malti huwa taħt il-liġi, anke dik internazzjonali tat-tħaris tad- drittijiet tal-bniedem.

Hawnhekk nixtieq nipproponi xi ħaġa li kont ipproponejt f'aġġornament naħseb 'il fuq minn sentejn ilu.

Diversi drabi l-qrati tagħna jsibu u jiddikjaraw li ċerti liġijiet jew ċerti artikli ta' ċerti liġijiet huma kontra l-Kostituzzjoni.

Niftakar kawża partikolari, inzertajt kont jien l- avukat, fejn il-qorti ma setgħetx tarresta xhud b'mod indefinittiv u allura dak l-artikolu tal-liġi li jagħti poter lill-ġudikant jarresta xhud għal żmien indeterminat ġie dikjarat li jmur kontra l-Kostituzzjoni.

Kellna sentenza, jekk m`iniex sejjer żball, ta' l-Imħallef Magri fejn il-Prim'Awla qalet li dak l-artiklu tal-liġi fil-kodiċi ċivili li jiddiskrimina bejn tfal illeġittimi u tfal leġittimi, kwantu għal-leġittima li jistgħu jieħdu għaliex it-tfal illeġittimi għandhom jieħdu terz tal-leġittima li jieħu tifel leġittimu, huwa kontra d-drittijiet tal-bniedem.

Dan kien kważi erba' snin ilu, jekk mhux sitta.

Pero` l-artiklu tal-liġi għadu hemm u s- sentenza għadha hemm u hemm diversi sentenzi oħrajn u qed niftakar fi tnjen partikolari.

Wasal iż-żmien li jitwaqqaf kumitat parlamentari ad hoc li jkun kompost mill-avukat ġenerali, mill-ministru tal-ġustizzja u x-shadow tiegħu mill-oppożizzjoni, ħalli jkun hemm rappreżentanza tajba, biex appena jkun hemm sentenza li tiddikjara artikolu tal-liġi li jmur kontra d- drittijiet jew kontra l-Kostituzzjoni ta' Malta jissejjaħ dan il-kumitat mill-ewwel biex jiġu abbozzati l-emendi mill-ewwel biex dak l-istat ta' illegalita` ma jibqax jippersisti għaliex illum qed ngħixu fi stat ta' illegaita` meta għandek artikolu tal-liġi li jiġi ddikjarat kontra l- Kostituzzjoni, liema artikolu tal-liġi għadu miktub kif kien fl-1854.

Dak huwa mela s-suġġeriment umli tiegħi.

Sur President, dan l-abbozz huwa importanti u verament ħaqqu tifħir il- gvern b'mod partikolari l-Ministru tal-Ġustizzja għal din il-quantum leap ahead fil-qasam tat-tħaris tad-drittijiet tal-bniedem.

Għalfejn qed ngħid dan?

Mhux qed ngħidu hekk, b'kumpliment a skapitu tal-verita` imma għax b'dan l-abbozz l-Istat Malti qed jintrabat – u dan irridu nissoffermawh u nagħmu enfasi fuqu - li jagħti kumpens ta' mhux iktar minn Lm10,000 għal dawk il-persuni, huma min huma Maltin jew le, li jkunu sofrew miscarriage of justice.

L-Istat Malti għall-ewwel darba fl-istorja leġislattiva ta' pajjiżna qed jirrikonoxxi li huwa għandu responsabbilta` morali u responsabbilta` legali għall-persuna li tkun instabet ħatja ta' reat kriminali b'deċiżjoni finali, tkun ġarrbet piena bħala riżultat ta' dak is- sejbien ta' ħtija u l-Istat irid jikkummpensaha sa massimu ta' Lm10,000.

Wieħed forsi jgħidli: Imma Lm10,000 biżżejjed?

Jien ngħid li l-liberta` m'għandhiex prezz, pero` diġa` huwa healthy li għandna threshold ta' Lm10,000.

Anzi jien nissusġġerixxi li għandu jkun hemm skala ta' kumpens.

Bniedem li l-miscarriage of justice tiegħu ġiet skoperta wara ftit xhur li kien qed jiskonta sentenza ta` ħabs m'huwiex fl-istess pożizzjoni ta' bniedem li l-miscarriage of justice tiegħu ġiet skoperta 20, 25, 30 sena wara.

Mela allura l-kumpens ta' wieħed m'għandux ikun daqs ta' l-ieħor għax il-ġustizzja tfisser, kif kien qal Cicerun, tagħti lil kulħadd skond kemm ħaqqu.

Mela allura għandu jkun skala li dak li l-miscarriage of justice tiegħu tkun saret entro ċertu perjodu ta' żmien jingħata tant kumpens pero` dak li l-miscarriage of justice tiegħu ġiet skoperta wara tant żmien jingħata kumpens ogħla.

Importanti li napprezzaw dan il-pass 'il quddiem.

Dan huwa pass li leġislattivament huwa kuraġġjuż.

L-Istat Malti qed jissoġġetta ruħu għal-liġi.

Sur President, ħalli nagħmel suġġeriment ieħor.

Jiena naħseb li kont l- ewwel wieħed f'dan il-Parlament, madwar tliet snin ilu, fejn f'aġġornament kont issuġġerejt xi ħaġa, mhux identika pero` ftit simili għall-kunċett tal- kumpens li hawn f'dan l-abbozz.

Fil-qorti, mhux ta' kuljum jew ta' sikwit, għal Grazzja ta' Alla rari pero` once li jiġri anke għal wieħed huwa biżżejjed, ikollok bniedem akkużat li ma jkollux il-bail, il-ħelsien mill- arrest isir il-proċess tiegħu u jiġi liberat.

Jista` jkollok proċess li ġie deċiż mill-qorti tal-maġistrat wara ftit xhur.

Pero` jekk ikollok il- proċess deċiż mill-ġuri ċertament se jkun deċiż mhux wara ftit xhur imma forsi wara sena, sentejn, tlieta jew erbgħa.

U jekk tiġi liberat mill-ġuri wara li tkun għamilt tliet snin imċaħħad mil-liberta` tiegħek?

Jekk tiġi liberat wara sitt xhur taħt arrest preventiv?

Il-liberta` tiegħek min se jagħtihielek lura?

Dawk is-sitt xhur, dik is-sena jew dawk is-sentejn min se jagħtihomlok lura?

U kien hemm każ, għax f'ġuri ta' Tuneżin deċiż akkużat bi traffikar ta' droga kien għamel erba' snin taħt arrest preventiv u f'April ta' l-1998 jew 1999 il-ġuri lliberah.

Ma tantx kellna minnhom, nerġa' ngħid, pero` għalija anke għal wieħed huwa biżżejjed.

Il-liberta` ta' bniedem wieħed hija importanti għaliex hija l-għeżeż ħaġa li għandna, mingħajrha m'aħniex li aħna.

Sur President, xtaqt hawnhekk nikkwota lill-awtur Ingliż penalist, Blackstone li jgħid hekk:

"Better nine guilty persons be acquitted than one innocent person be found guilty.".

L-agħar forma ta' inġustizzja hija dik li ssir f'isem il-ġustizzja mela allura għandu jingħata kumpens għal għal dak l-akkużat li jkun ġie lliberat wara tant żmien, ikun hemm ikun, taħt arrest preventiv, għax dan ikun taħt arrest preventiv b'deċiżjoni soġġettiva tal-ġudikant u aħna ma nistgħux infittxu l-ġudikanti b'mod personali.

Alla ħares għaliex tispiċċa l-indipendenza tal-ġudikatura.

Allura min irid jirrispondi?

Irid jirrispondi l-Istat.

Għandu jingħata kumpens, jew għallinqas tiġi mistħarrġa l-possibbilta`, għaliex once li l-gvern qed jieħu dan il-pass tas-sens ta' onesta` politika u legali li jingħata kumpens għal dak il- bniedem li jkun sofra miscarriage of justice, hija inġustizzja wkoll dik li inti tiġi liberat wara tant żmien taħt arrest preventiv.

Miscarriages of justice isiru.

Frame-up huwa miscarriage of justice.

Huwa l-agħar forma ta' miscarriage of justice u kellna frame-ups f'dan il-pajjiż u kien hemm min bata.

Kien hemm min mhux hu biss bata imma anke l-familja.

Immaġinaw ftit, bniedem innoċenti tressqu għall-qorti umiljat, imċappas u akkużat b'delitt, forsi jkun delitt ta' omiċidju, meta ma għamlux u inti taf li ma għamlux u xorta tressqu l-qorti.

Imma x'wiċċ għandek?

Fejn hija l- kuxjenza?

Pero` sfortunatament kien hemm ċirkostanzi f'dan il-pajjiż, mhux fi żmien il-Franċiżi jew fi żmien l-Ingliżi imma meta konna rajna f'idejna, meta konna indipendenti u saru dawn l-oxxenitajiet fil-qorti.

Mhux qed nitkellem allura fuq affarijiet li qed nivvintawhom.

U tajjeb allura li l- gvern qed jintrabat f'dan l-abbozz li jagħti kumpens għal min isofri miscarriage of justice għaliex, per eżempju, l-Ingilterra kellhom il- Gilford Four u l-Manchester Six li kienu frott il-gwerra ċivili ta' l- Irlanda.

Dawk kienu miscarriage of justice li ġew skoperti wara 20 sena.

Immaġinaw ftit, tagħmel 20 sena l-ħabs meta taf li ma għamiltx dak ir-reat.

Ma tibqax bniedem.

Titlef is-sens, tiġi umiljata d-dinjita` tal-bniedem.

Allura tajjeb u ta' min ifaħħru dan il-pass.

Kull min għandu għal qalbu l- qasam tad-drittijiet tal-bniedem irid jifraħ u juri s-sodisfazzjon tiegħu għal dan l-abbozz.

Sur President, mhux se nidħol fi protokolli li se jiġu mehmuża għaliex inkun qed nirripeti dak li qalu ta` qabli.

Imma rrid ngħid li qegħdin nirrikonoxxu li m'għandux ikun hemm priġunerija għal dejn, il-liberta` tal- moviment, id-dritt ta' appell f'materja kriminali u l-ugwaljanza bejn il- konjuġi, li aħna daħħalna fl-1989 u anke saħansitra emendejna l- Kostizzujoni fl-1990 biex jirrifletti dan il-protokoll.

Dawn huma kollha affarijiet li għandna niftaħru bihom.

Pero` l-qasam tad-drittijiet tal- bniedem huwa qasam in a permanent state of flux.

Qatt ma tista' tgħid li wasalt fejn ridt.

Dejjem hemm x'tilleġisla, dejjem hemm x'tiskopri.

Jien naħseb li tajjeb li nirrikonoxxu dak li kien qal Cicerun ħafna u ħafna snin ilu meta qal li aħna rridu nkunu servi tal-liġi sabiex nistgħu nkunu nies ħielsa.

Dak li kien qal Cicerun bl-għerf tar-Rumani u kemm għadu attwali.

Aħna servi, jew pjuttost skavi tal-liġi sabiex b'hekk inkunu nies ħielsa.

Inti tkun persuna ħielsa u libera għaliex tkun taħt il-liġi.

Min jaħseb li mingħajr liġijiet se jkun bniedem ħieles se jkun żbaljat, u huwa żbaljat għaliex l-istorja qed turik.

Pero` meta għandek qafas leġislattiv tajjeb inti għandek il-garanzija tala-liberta`, tal-ħelsien u tal-ġustizzja.

Allura ċertament kull ċittadin ikun jista' jgħix b'mod aktar trankwil u aktar dinjituż għaliex jaf li l-Istat tiegħu, l-Istat Malti f'dan il-każ, qed ipoġġi lilu nnifsu taħt il-liġi, mhux 'il fuq mil-liġi.

U din hija importanti li nifhmuha għaliex kien hemm żmien, mhux daqstant 'il bogħol 15 jew 20 sena ilu, li l-Istat kien jaħseb li hu 'l fuq mil-liġi.

L-Istat kien jaħseb li l-ministru kien omnipotenti, li l-ministru kien omnixjenti, jaf kollox u ħadd ma jista' jmerih.

Pero` għall-grazzja t'Alla dak iż-żmien għadda.

Pero` rridu nkunu viġilanti għaliex il-passat jista' jkun mera tal- futur.

Irridu nkunu viġilanti għax il-liberta` u d-demokrazija rridu niġġieldu għalihom kuljum.

Ma nistgħux inkunu complacent f'din il- ġlieda, f'dan it-tħaris għad-drittijiet tal-bniedem.

Sur President, jiena naħseb li dan huwa abbozz pożittiv li għandu jqiegħed 'il fuq fil-pedament il-qasam tad-drittijiet tal-bniedem.

Pero` ċertament ejjew nirrikonoxxu wkoll dak li għamlu ta' qabilna.

Semmejt id- dikjarazzjoni ta' l-1802.

Jien niftakar, kont għadni s-Sixth Form, meta kienu ħarġu posters bid-dikjarazzjoni nnifisha u tqassmu fost l-istudenti.

Niftakar ukoll li hemm waħda partikolari f'uffiċċju partikolari l-qorti.

Din id-dikjarazzjoni kelma b'kelma, bit-test awtentiku, bit-test oriġinali kienet tqassmet u kienet qajmet kuxjenza fuq dak l-istat ta' fatt. Ejjew nerġgħu nfakkruhom avvenimenti bħal dawk.

Għaddew 200 sena u għandna dejn lejn dawk ta' qabilna għaliex araw ftit x'sagrifiċċju għamlu.

Fl-imblokk tal-Franċiżi kienu mietu 20,000 Malti biex jiġġieldu u biex iġibu l- liberta` tagħhom.

Immaġinaw ftit 20,000 minn popolazzjoni ta' Malta ta' dak iż-żmien.

Pero` m'iniex se nidħol f'diskorsi storiċi għaliex inkella ma nispiċċa qatt.

L-importanti hu li jekk irridu verament nirrikonoxxu lil dawk li ġew qabilna, mid-dikjarazzjoni li għamlu rridu nirrikonoxxu li hawn bżonn istitut għall-istudji Maltin, għall-identita` Maltija għaliex għandna teżor ta' realta` ta' identita` Maltija li ftit li xejn napprezzaw, anzi li nagħtu bis-sieq.

Nagħmel imħatra ma' min irid li tliet kwarti ta' l-istudenti Maltin, jekk mhux tal-Maltin, ma jafux b'din id-dikjarazzjoni.

Huwa importanti li f'affarijiet bħal dawn niġġieldu dan is-sens ta' kompjazenza, pero` napprezzaw l-iżviluppi leġislattivi li qed isiru għaliex qed ikunu żviluppi importanti u żviluppi li jagħmlu ġieħ lill-Istat Malti.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Hawn aktar rimarki?

L-Onor.

Noel Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Grazzi, Sur President.

L-għanijiet u raġunijiet ta' dan l-abbozz ta' liġi jgħidu hekk:

"L-għan ta' dan l-Abbozz hu sabiex jestendi d-dispożizzjonijiet ta' l- Att prinċipali għad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali protetti bir-Raba', s-Sitt u s-Seba' Protokolli li hemm mal- Konvenzjoni.".

L-ewwelnett nixtieq niddikjara li llum il-libertajiet fundamentali u d- drittijiet tas-sajjieda huma mhedda minn sajjieda oħra tal-pajjiżi membri ta' l-Unjoni Ewropea.

Hawnhekk ikun tajjeb li wieħed ifakkar id- dikjarazzjonijiet li għamlu s-sajjieda Maltin u Għawdxin fis-snin 2001 u 2002 li fihom qalu li jħossu li l-gvern għandu jagħti s-sehem tiegħu biex jipproteġi d-drittijiet tas-sajjieda u l-libertajiet fundamentali tagħhom meta dawn ikunu qegħdin iwettqu l-mestjier tagħhom bejn sema u ilma aktar u aktar meta x-xogħol tagħhom huwa wieħed perikoluż u tal-biżgħa.

Dawn jiddikjaraw li jinsabu mhedda kontinwament u għaldaqstant irrid nikkundanna l-aġir tas-sajjieda barranin li abbużivament qed iġibu fil- periklu l-ħajjiet, id-drittijiet u l-libertajiet fundamentali tas-sajjieda Maltin u Għadwxin.

Per eżempju, jien kont diżilluż meta smajt id- dikjarazzjonijiet li għamlu s-sajjieda Maltin u Għawdxin bejn il-lejl tat- Tnejn u t-Tlieta filgħodu fejn qalu li minkejja li bdew jgħajtu u anke kkommunikaw mas-sajjieda barranin biex jinformawhom li kienu deħlin fuq il- konzijiet tagħhom, dawn injorawhom totalment u baqgħu għaddejjin bil- konsegwenza li kkawżawlhom eluf kbar ta' liri f'danni u ħsarat.

Sur President, inċident ieħor li ġara jumejn ilu jinvolvi għadd kbir ta' dgħajjes u tugboats tas-sajjieda barranin li wħud minnhom għamlu ġesti oxxeni wara li s-sajjieda Maltin informawhom li kienu se jgħaddu minn fuq il-konzijiet tagħhom.

Bħala kelliem ewlieni ta' l-oppożizzjoni għal dan il- qasam ma nistax ma nikkundannax dan l-aġir.

Nixtieq nikkundanna wkoll l- aġir tal-Ministru ta' l-Agrikoltura u Sajd li wara li dalgħodu staqsejtu xi mistoqsijiet dwar din il-pożizzjoni qal li kollox ġie rranġat u l-problemi ġew solvuti.

Jien għandi nifhem li għandna nkunu realistiċi u saqajna ma' l-art għax jidher li dawn is-sajjieda qed jiġu mneżża' mid-drittijiet tagħhom.

Il-membri ta' din il-Kamra għandhom jagħmlu osservazzjonijiet kbar għax ma jistax ikun li jiġru dawn l-affarijiet minn sajjieda oħrajn fir-reġjun tal-Mediterran, jiġifieri Taljani, Spanjoli u Franċiżi ̧ li suppost jirrispettaw il-liġijiet internazzjonali u d-drittijiet tal- bniedem.

Ma jistax ikun li ma nipprotestawx għal dawn l-affarijiet li Allaħares qatt jistgħu jispiċċaw f'xi inċident fatali.

Jien insostni li m'għandniex nistennew li jseħħu inċidenti fatali u allura nappella lin-naħa tal-gvern biex ma tibqax tieħu dawn l-affarijiet with a pinch of salt u bl- aktar mod diżonest u rresponsabbli.

Dawn l-affarijiet qed jheddu l- ħobż, il-ħajjiet tan-nies u l-industrija tas-sajd tagħna u għaldaqstant wieħed irid ikun ċar u jrid jifforma opinjoni kategorika dwar dawn l- abbużi u dwar dan it-theddid li qed isir.

Sur President ̧ minn hawnhekk nixtieq insellem il-mod qalbieni tas- segretarju tal-koperattiva ̧ is-Sur Raymond Bugeja, li ġab għal attenzjoni tal-gvern l-importanza li pajjiżna jipproteġi l-25 mil kosta tas-sajd għax skond hu ̧ din hija l-unika żona li fadlilhom fejn jistadu s-sajjieda tagħna.

Is-Sur Bugeja mhux qed jagħmel dan biex jaġevola l-politika Laburista li qed jipproponi partnership ma' l-Unjoni Ewropea jew inkella biex jagħmel mażżra fuq il-viżjoni tal-partit Nazzjonalista dwar din is- sitwazzjoni fid-dawl tas-sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea.

Dan huwa bniedem onest u responsabbli li qed jgħid il-verità sabiex bl-akbar għaqal jiddefendi l-interessi tal-membri tal-koperattiva tiegħu, l-interessi tal- bqija tas-sajjieda Maltin u Għawdxin kif ukoll l-interessi ta' l-industrija tas-sajd u l-industrija tal-bejgħ tal-ħut li tipprovdi provvistà sostanzjali ta' ħut frisk għall-konsumatur u għall-industrija tat-turiżmu.

Sur President, jekk nirriflettu ftit dwar id-drittijiet tal-bniedem u l- libertajiet fundamentali żgur li nsibu aktar affarijiet importanti minn dan li qed ngħid imma ma jistax ikun li aħna bħala parlament ma nieqfus quddiem dawn in-nuqqasijiet, dawn l-abbużi u dawn l-inġustizzji sfaċċati li qed isiru fuq il-poplu tagħna.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq sajjieda li għandhom l-aktar vapuri sofistikati ̧ għandhom radars li jistgħu jevitaw kull periklu u l-aktar apparat sofistikat fid-dinja biex jistadu għal dan l-ispeċi u mbagħad niġu hawnhekk ngħidu li rridu li s-sajjieda tagħna jridu jiżviluppaw u jirristruturaw meta min huwa rristrutturat u żviluppat diġà ̧ qed jhedded il-ħajja tas-sajjieda Maltin u Għawdxin.

Huwa għalhekk li dalgħodu jien ma komplejtx nagħmel mistoqsijiet fil-ħin tal-mistoqsijiet parlamentari għax minkejja li l-ministru jaf li saru dawn l-affarijiet, qal li s-sajjieda rranġaw kollox bejniethom.

Għalhekk nerġa' nsostni li ma jistax ikun li nieħdu dawn l-affarijiet with a pinch of salt u nħallu lis- sajjieda jgħumu waħedhom ̧ jekk ukoll ma jiġrix kif ġara s-sena l-oħra u jkollna niddeċiedu li nattakkawhom permezz tal-forzi tagħna minħabba xi rregolaritajiet li xi ħadd għaref seta' fehem li kien hemm.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq ksur tad-drittijiet tal-bniedem u tal- libertajiet fundamentali minn ċittadini ta' pajjiżi membri ta' l-Unjoni Ewropea li suppost huma l-kapulavur ta' dawn l-affarijiet.

Imbagħad għandna l-gvern Malti li qed jiġi mitlub biex ikun assistit mill-patrol boats ħalli dawn l-affarijiet ma jibqgħux isiru.

Sur President ̧ meta jien nitkellem fuq id-drittijiet tal-bdiewa u tas- sajjieda forsi ma nibgħatx messaġġ tajjeb biżżejjed għaliex donnu li dawn is-setturi li minnhom jiddependi l-ikel tal-poplu Malti kollu ̧ ħadd ma jagħtihom il-valur li ħaqqhom.

Ma nistax ma nsemmix ukoll il-fatt li s-sena l-oħra u din is-sena s- sajjieda barranin għamlu ħerba sħiħa fil-konzijiet tal-Maltin u l-Għawdxin li huma konzijiet silettivi u mhux distruttivi.

Ta' min igħid li l-mod kif jistadu s-sajjieda tagħna jġib ir-rispett tal-globu għax is-sajjieda tagħna ma jistadux għat-tonn bil-purse-seiners imma jistadu bil-konz u bis- sunnara u dan huwa mod rispettabbli lejn il-ħajja u lejn l-ispeċi tal- ħut.

Meta tistad bil-konzijiet ma jiġrix kif jiġri fil-purse-seiners fejn jinqabdu wkoll speċi ta' annimali protetti fosthom il-frieken, id-dniefer u x-sharks bil-konsegwenza li meta tingħalaq il-purse-seiner, din tiġi qisha ballun u t-tonn tant jibda jagħti li ħafna drabi qabel jifga hu jkun ħoloq impatt mill-iktar distruttiv fuq l-ispeċi ta' l-annimali protetti tal- baħar l-oħrajn.

Sur President, nisimgħu lil min igħid li l-politika Laburista ta' Svizzera fil-Mediterran u l-politika Laburista ta' partnership ma' l-Unjoni Ewropea ma jifhimhiex.

Pero' li ma jinftiehemx żgur huwa l-mod kif is-sajjieda barranin li huma protetti u ssussidjati mill-pajjiżi tagħhom li huma membri ta' l-Unjoni Ewropea qed ikissru u jheddu d-drittijiet u l- libertajiet fundamentali tas-sajjieda Maltin u Għawdxin.

Għalhekk huwa mportanti ħafna li kif igħid il-Kap ta' l-Oppożizzjoni ̧ nikkonċentraw fuq il-bżonnijiet tal-poplu u tal-gżira tagħna u nifhmu li ċ- ċirkostanzi ̧ id-daqs ġeografiku ta' pajjiżna u l-esperjenzi ta' pajjiżna huma tagħna u allura rridu nħarsuhom u nipproteġuhom.

Iż-żmenijiet tal- lum li huma mimlija opportunitajiet, tensjonijiet u sfidi rridu nagħrfu nanalizzawhom b'mod nadif u b'mod ħieles.

Għaldaqstant jien inħoss li għandi nikkjarifika l-messaġġ tal-mexxej Laburista jiġifieri li nikkonċentraw aktar fuq il-problemi tal-Maltin u l- Għawdxin.

Hawnhekk nixtieq nistqarr li f'dak li għandu x'jaqsam mas- sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea qed isiru dikjarazzjonijiet foloz lill- poplu tagħna, dikjarazzjonijiet li ̧ fl-opinjoni personali tiegħi, qed jheddu d-drittijiet u l-libertajiet fundamentali tal-poplu tagħna.

Jien ngħid li l-MIC, il-Moviment IVA u xi ġurnali li għal xi raġunijiet jew oħra aktar jippromwovu l-ħsieb li Malta għandha tissieħeb fl-Unjoni Ewropea ̧ għandhom ikunu sostenibbli u maturi u jifhmu li l-Oppożizzjoni Laburista mhux qed tbeżża' bil-babaw imma qed twassal dak li qed tistudja biex tiggarantixxi d-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali tas- soċjetà tagħna.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob lill-Ministru Austin Gatt biex, jekk jogħġbu ̧ jressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

F'nofsinhar id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali): Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla, l-Erbgħa 19 ta' Ġunju, 2002 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Pensjonijiet - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Immigrazzjoni – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika – Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Pulizija ta' Malta - Tielet Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni.

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Impiegi u r-Relazzjonijiet Industrijali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurta' fl-Ikel - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ir-Referendi - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li Jirregola Fondi Speċjali - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Kunsilli Lokali - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?L-Onor.

Jason Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Grazzi, Sur President.

Ma kienx il-pjan tiegħi li nitkellem darbtejn fżdin is-seduta, pero` xtaqt li nieħu l-ewwel parti ta' dan l-aġġornament fuq xi ħaġa li diġa` aċċennajt għaliha waqt li kont qed nitkellem dwar l-abbozz ta' liġi li qegħdin niddiskutu.

Fil-15 ta' Ġunju 1802 il-Maltin għamlu dikjarazzjoni fejn elenkaw disa' prinċipji ta' importanza kbira fosthom id-dritt tar-rispett għal-liberta` tas-sentiment reliġjuż, allura ta' kuxjenza fejn ħadd u ħadd ma jista' jieħu l-liġi b'idejh u juża l-awtorita` personali tiegħu fuq il- ħajjet, il-proprjeta` jew il-liberta` ta' ħaddieħor.

X'kienu l- avvenimenti li wasslu għal dik il-ġurnata?

Ftit wara l-imblokk tal-Franċiżi, li fih kienu mietu 20,000 Maltin, twaqqaf il-congresso nazionale.

Dan kien kungress illi ħa post l- Assemblea Nazzjonali nhar it-2 ta' Settembru, 1798.

Il-Maltin qegħdu president - u naħseb dan kien l-iżball prinċipali tal-Maltin, ovvjament with the benefit of hindsight - lill-kaptan Alexander Ball.

X'ġara sussegwentament u x'inhi l-importanza ta' din id-dikjarazzjoni?

U għalfejn hija importanti fid-diskors tagħna vis-à-vis l-Unjoni Ewropea?

Din id-dikjarazzjoni ġiet konċeputa, ifformulata u ffirmata anqas minn sentejn wara li l-Gran Brittanja kienet effettivament ħadet taħt idejha l-pussess tal-gżejjer Maltin mingħand Franza.

Kien hemm negozjati fl-1801 fejn anke delegazzjoni Maltija li kienet immexxija mill-Markiż Testaferrata telgħet Londra u ltaqgħet ma' Lord Fobart sabiex jitolbu li l-gżejjer Maltin jitħallew fl-indipendenza tagħhom.

Il-Maltin kienu qed jippruvaw jasserixxu ruħhom.

Kienu qegħdin jippruvaw isibu xi forma ta' self determination.

Din id-dikjarazzjoni Maltija ta' drittijiet wieħed jista' jħares lejha minn angolu storiku, akkademiku, filosofiku u anke ġuridiku komparattiv.

Se nagħmel riferenza mhux darba jew tnejn għad-diskors li għamel il- Prof. Henry Frendo fl-okkażjoni li kien hemm fil-palazz ta' San Anton organizzata mill-kumitat festi nazzjonali u l-Universita' ta' Malta l- ġimgħa l-oħra.

Hija stqarrija kompatta, pero` ċertament ma kienet xejn komuni fil-bidunett tas-seklu dsatax.

Hawnhekk wieħed jista' jagħmel eżerċizzju komparattiv bejn din id-dikjarazzjoni Maltija u dik Ingliża, Amerikana u Franċiża.

Dik Ingliża saret fl-1689, u hija l-bill of rights, wara li ġie approvat li l-monarkija Ingliża ma tibqax waħda assoluta imma ssir waħda kostituzzjonali fejn ir-re, iktar milli jirrenja, beda jiggverna.

L-Amerikana saret fl-1776 u fost l-oħrajn kienet tissalvagwarda l-liberta` tal-kelma, il-liberta` ta' l-istampa, id-dritt tan-nies li jiltaqgħu u jinġemgħu u li jitolbu lill-gvern jagħmel tajjeb għan-nuqqasijiet.

Kellek imbagħad dikjarazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem u taċ-ċittadin ġewwa Pariġi tas-26 ta' Awissu 1789.

Id-dikjarazzjoni Franċiża kienet forsi ftit aktar mirquma mit-tnejn ta' qabilha għaliex iddefiniet id-drittijiet tal-bniedem bħala inaljenabbli, jappartjenu lill- bniedem biss, ma jiddependux fuq il-fjat jew fuq il-bene plaċidu ta' xi ħadd jew ta' xi istituzzjoni.

Kienet dikjarazzjoni ispirata mill-kitba ta' Jean Jacques Rousseau u bdiet billi stqarret li l-bnedmin jitwieldu ħielsa u ugwali fid-drittijiet tagħhom.

Fiex jew kif tidħol id-dikjarazzjoni Maltija f'dan kollu?

Id-dikjarazzjoni Maltija ta' l-1802, qabel xejn, hija frott ir-realta` Maltija fid-dawl ta' dak li kien qiegħed jiġri kemm f'Malta u kemm madwarna.

B'esperjenzi ċertament m'humiex sbieħ f'moħħ il-Maltin, id-delegazzjoni rat kif applikat għal Malta l-prinċipji msemmija f'dawk it-tliet dikjarazzjoni.

Dwar din id- dikjarazzjoni l-Profs.

Frendoqal hekk:

"Id-dikjarazzjoni Maltija hija dokument storiku daqskemm hija wieħed politiku u filosofiku.

Tentattiv kuraġġuż, edifikanti li jixhed l- eżistenza ta' klassi indiġena ta' nies struwiti u għorrief, delużi u mweġġa', ftit konfużi, imneżża mis-setgħa, maqbuża, imwarrba u mċaħħda mir-rispett dovut, iżda mhux fatalisti, mhux neqsin mill-istima tagħhom innifishom jew mir-rieda persistenti għall-kisba ta' ħajja aħjar, għall-kisba saħansitra ta' pajjiż internament ħieles u pjaċevolment ġestit, awtonomu jekk mhux indipendenti.

Dan kollu huwa importanti għaliex il-Maltin qegħdin jipprovaw juru li l-poplu huwa sovran."

Jiena għalhekk iktar 'il quddiem se niġi għad-diskors attwali fuq ir- referendum u l-validita` tar-referendum fuq l-isħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea.

Id-dikjarazzjoni Maltija ta' l-1802, kif qal ukoll il-Prof.

Frendo f'dik l-okkażjoni, ma kenitx qed tikkopja x'qalu t-tliet dikjarazzjonijiet l-oħrajn, imma kienet unika, kellha l-identita` tagħha, u kienet rikors lejn viżjoni dejjiema waqt trawma ta' inċertezza ġenerali.

Kienet il-grif fil-blata ta' pedament għall-futur.

Mr. Speaker, kif diġa' għedt, Ball kien inħatar President ta' dak li fuq il- parir tiegħu kien beda jissejjaħ il-kungress.

Bdew jiltaqgħu Sant Anton kull nhar ta' Tnejn fit-8:00 a.m. Kien hemm numru ta' nies fil-kungress Malti.

Kellek nies ta' natura legali, jiena naf, bħal per eżempju n-Nutar Vitale għall-Imdina, in-Nutar Francesco Saverio Zarb għal Ħ'Attard, ekkleżjastiċi, pero` kellek ukoll individwi meqjuma fil-Belt jew ir-Raħal tagħhom, bħal per eżempju Michele Cachia taż-Żejtun u Filippo Castagna tal- Gudja.

Il-Maltin ipprovaw jagħmlu mod biex il-pinna tkun aktar b'saħħitha mix-xabla.

Ipprovaw jistrieħu fuq il-forza morali ta' dak li kien seħħ.

Hemm ċara l-idea li t-tron kellu jirrenja mhux jiggverna, it-tron għandu joffri protezzjoni filwaqt li l-poplu Malti jgawdi l-awtonomija.

Il-kunsill popolari tal-Maltin kellu jassumi r-responsabbilta` li jintaxxa u jilleġiżla bil-kunsens tat-tron.

Mr. Speaker, jiena m'iniex se noqgħod nidħol fl-artikli wieħed wieħed, pero` rrid ngħid li fl-ewwel artiklu qegħdin nirrikonoxxu lir-re bħala is- sovrano signore.

Irrid ngħid ukoll li fil-fehma tiegħi mbagħad l-aħħar tnejn huma importanti ħafna.

Artiklu tmienja jgħid li kull bniedem ħieles għandu d-dritt li jagħżel ir-reliġjon tiegħu.

Reliġjonijiet oħra għandhom għalhekk jiġu tollerati bħala dritt stabilit iżda l-ebda setta ma tista' tmaqdar, tinsolenta jew tħarbat lil dawk li jistqarru reliġjonijet oħrajn.

Kemm kien importanti dan il-prinċipju 200 sena ilu li l-Maltin qegħdin jirrikonoxxu li ħadd m'għandu d-dritt iċaħħad lil ħaddieħor mil-liberta` tal-kuxjenza!

Id-disa' artiklu, li fil-fehma tiegħi huwa assunt tal- prinċipji tat-tliet dikjarazzjonijiet li semmejt, jiġifieri ta' Franza, l- Amerika u l-Ingilterra jgħid li ebda bniedem, ikun min ikun, m'għandu juża l-awtorita` personali tiegħu fuq il-ħajja, il-proprjeta` jew il-liberta` ta' ħaddieħor.

Il-poter jinsab biss fis-setgħa li tagħtih il-liġi u t- trażżin jew kastigi jistgħu jingħataw biss skond kif titlob il-liġi.

Ħadd m'huwa 'l fuq mil-liġi, qed tgħid id-dikjarazzjoni, kulħadd huwa indaqs quddiem il-liġi, u allura ma tistax tieħu l-liġi b'idejk biex tieħu l- ħajja, il-liberta` jew il-proprjeta` ta' ħaddieħor.

Dan l-artiklu waħdu jiġbor l-ispirtu konxjament liberali li fuqu hija mibnija d-dikjarazzjoni Maltija.

Kif jirrikonoxxi Profs.

Frendo, dwar dan hemm riflessjoni x'nagħmlu.

Aħna l- Maltin illum qegħdin napprezzaw dak li sar 200 sena ilu, pero' qegħdin infakkru jew fakkarna biżżejjed dak li ġara 200 sena ilu?

Huwa fatt li ftit Maltin jafu jew kienu jafu bl-eżistenza ta' dan id-dokument, u ċertament l- okkażjoni tal-ġimgħa l-oħra għenet ħafna għar-rikonoxximent ta' dak il-pass leġislattiv avantgarde ta' 200 sena ilu.

Din id-dikjarazzjoni hija parti mill-istorja ta' Malta hija parti mill-identita` Maltija u fiha għandek lill-poplu Malti li qed jipprova jesprimi ruħu b'mod kollettiv.

Din id- dikjarazzjoni kienet l-ogħla espressjoni kollettiva għal dak li kienu qegħdin iħossu l-Maltin, Sur President.

Il-Maltin ħassew il-ħtieġa li jesprimu ruħhom u riedu lil ħaddieħor jirrikonoxxi l-espressjoni kollettiva tagħhom, li jaċċetta li għandhom dritt għall-espressjoni, li għandhom dritt jiddeċiedu għalihom innifishom, li għandhom dritt jaħsbu b'moħħhom u mhux iħallu lil ħaddieħor jaħseb għalihom.

Apparti l-aspett legali u storiku, huwa proprju għalhekk li din id-dikjarazzjoni hija importanti.

Ir-raison d'etre huwa l-istess.

Mr. Speaker, il-Maltin qegħdin jgħidu li jridu nkunu stmati ta' poplu sovran, u referendum huwa l-istess ħaġa.

Minn survey riċenti tal-''Malta Independent'' jirriżulta li 90% tal-Maltin - mela across party lines - iridu li l-partiti politiċi jirrikonoxxu r-riżultat ta' referendum.

Aħna ntrabatna li nagħmluh u ntrabatna li nirrikonoxxuh.

L-oppożizzjoni qed tgħid le pero` issa naraw x'qalet l-oppożizzjoni ftit tas-snin ilu, ħalli naraw jekk għadhiex konsistenti ma' dak li qalet ftit tas-snin ilu.

Mr. Speaker, irrid ngħid li kif qal il-Profs.

Frendo fid-diskors tiegħu, għandna bżonn fondazzjoni għall-istudji Maltin.

Bħalma għandna istitut Mediterranju u l-istitut għall-istudji internazzjonali, għandna bżonn ukoll fondazzjoni ta' l-istudji Maltin ħalli nirrikonoxxu aktar il-wirt storiku, kulturali u legali tagħna.

Biex inkompli fuq ir-referendum irrid ngħid li kulħadd jaf kemm il-Partit Laburista huwa kategoriku li r-riżultat tar- referendum ma jorbtux.

Dan huwa insult sfaċċat għall-intelliġenza u s- sovranita` tal-poplu Malti.

Lil dak il-poplu Malti li qed jgħidlu li għandu jkollu rajh f'idejh, fl-istess ħin qed jgħidlu li m'għandux rajh f'idejh biex jiddeċiedi permezz ta' referendum.

Dak huwa f'idejh bħala Partit Laburista.

Mela bħala poplu m'għandekx rajk f'idejk fil-kwestjoni tar- referendum.

Mr. Speaker, kulħadd jaf dak li ġie kkwotat li qal il-Kap ta' l- Oppożizzjoni fil-25 ta' Marzu 1993 waqt diskussjoni ma' l-istudenti universitarji.

Dakinhar kien qal li kieku kien favur l-isħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea kien jagħmel referendum.

Iktar tard, fit-12 ta' Diċembru ta' l-1995, dak iż-żmien id-deputat Joe Brincat, illum deputy leader, kien qal li fuq il-kwestjoni ta' l-Ewropa jrid ikun hemm għażla li trid tkun finalment mal-poplu b'referendum.

Iktar tard f'artiklu tas-''Sunday Times'' f'Ġunju ta' l-1998 Joe Brincat kien qal hekk:

"Manifestos are mixed grills.

Referenda are straight and more democratic.".

Dawn il-kwotazzjonijiet kemm-il darba smajnihom matul dawn l-aħħar ġranet, pero` jiena proprju l-bieraħt lura kont qed naqra - kif soltu nagħmel - id- dibattiti parlamentari ta' dawn l-aħħar ftit snin u sibt id-dibattitu fuq l- abbozz ta' liġi li jemenda l-liġi tar-referendum li sar f'Jannar ta' l- 1996.

Naħseb li dan li se nikkwota għandu jiġi rifless mill-Maltin, għaliex m'hu konsistenti xejn ma' dak li qed tgħid l-Oppożizzjoni llum.

Fil-15 ta' Jannar 1996, waqt id-dibattitu fuq l-abbozz ta' liġi li jemenda l-liġi tar- referenda, il-Kap ta' l-Oppożizzjoni kien qal hekk, u se nikkwota:

"Tajjeb li ngħidu li bl-iżvilupp tad-demokrazija moderna, aktar ma jgħaddi żmien aktar il-logħba politika u l-proċess politiku jippernja ruħu fuq issue, fuq problemi u fuq kwestjonijiet li huma speċifiċi u li dwarhom, ħafna drabi, l-opinjoni pubblika tinqasam b'mod li mhux dejjem jirriflettu aspirazzjonijiet ideoloġiċi u appartenenzi li huma partiġġjani.

Aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar il-metodu ta' referendum jinħass bħala xi ħaġa li tista' tirrispondi għall-bżonnijiet taċ- ċittadini biex jesprimu ruħhom b'mod relatat speċifikament ma' issue li tqum fil-pajjiż u fis-soċjeta`."

Imbagħad ikompli hekk:

"F'issues li jitqanqlu, ċ-ċittadini jkollhom diverġenza ta' opinjoni fuqhom li huma lil hinn mill-appartenenza politika tagħhom.

Għalhekk il-prinċipju tar-referendum huwa tajjeb, speċjalment fiċ-ċirkostanzi moderni u li se jkomplu jiżviluppaw f'pajjiżna u f'soċjetajiet oħra wkoll."

Dan qalu l-Kap ta' l-Oppożizzjoni f'Jannar ta' l-1996, u ovvjament kien qed jesprimi l-opinjoni tal-partit.

Dan m'huwiex kwalunkwe deputat imma huwa kap ta' partit.

Kien qal – u dan f'dibattitu parlamentari - li l-prinċipju tar-referendum huwa tajjeb għaliex jagħti d-dritt u l-possibbilta` lill- poplu jiddeċiedi fuq issues speċifiċi.

Allura għalfejn din l-inkonsistenza?

Hawnhekk jingħad – u hekk hu - li r-referendum għandna nagħmluh għaliex il- poplu Malti għandu jkollu d-dritt li jiddeċiedi fuq issue waħda.

Dan għaliex f'elezzjoni ma jiddeċidix fuq issue waħda imma jiddeċiedi fuq diversi fosthom fuq ambjent, fuq l-intern, fuq il-ġustizzja, fuq it-taxxi u fuq is-saħħa.

Allura kif illum il-Kap ta' l-oppożizzjoni u l-partit Laburista qed jgħid li r-referendum ma jirrikonoxxiehx.

L-inkonsistenza fejn hi?

Ħa nkompli nikkwota, Sur President, mid-diskors tal-Kap ta' l- Oppożizzjoni:

"Il-prinċipju tar-referendum jirrifletti dak li qed jiġri f'soċjeta` moderna, li aktar u iktar l-issues qegħdin ikunu cutting, jaqsmu l- barrieri ideoloġiċi.".

Din hi kwotazzjoni oħra mill-istess dibattitu:

"Il-prinċipju tar-referendum huwa prinċipju tajjeb u jrid jitħaddem, imma biex indaħħluh irridu ninfilzaw u jrid ikun kumplimentari ma' l- istruttura ta' demokrazija parlamentari li għandna."

Dan huwa d-diskors tal-kap ta' l-oppożizzjoni, Sur President.

Qal sewwa u kien korrett, kien ġust, li iktar ma s-soċjeta` tiżviluppa u ssir waħda moderna aktar il-poplu għandu jkun mitlub jagħti l-opinjoni tiegħu fuq issue partikolari anke across il-barrieri ideoloġiċi jew ta' partit.

Biex inkun fair ma' l-oppożizzjoni rrid ngħid li l-Partit Laburista mar oltre minn hekk, għax f'Jannar ta' l-1996, kien ivvota kontra dan l- abbozz ta' referendum minħabba li huma riedu jmorru oltre mill- gvern.

Il-gvern f'Jannar ta' l-1996, f'dan l-abbozz kien ippropona l- introduzzjoni tar-referendum abbrogattiv.

L-oppożizzjoni mhux talli qablet, talli qalet li trid iktar minnhekk, u r-referendum għandu jkun wieħed propożittiv.

Ħa nikkwota minn diskors tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni, Sur President, ta' l-għada, 16 ta' Jannar 1996.

"Il-prinċipju tar-referendum huwa prinċipju progressiv, modern u adatt għal kif qiegħda tiżviluppa d-demokrazija moderna, jiġifieri fejn il-politika tinħadem, aktar ma jgħaddi żmien ukoll, fuq bażi ta' issues li jqanqlu diskussjoni, kontroversja u anke qsim bejn iċ-ċittadini.

Mhux fuq bażi neċessarjament ta' ideoloġija jew partit, imma bażi ta' kif jaraw ċerti issues speċifiċi.

Allura hija ħaġa tajba li l-prinċipju tar-referendum jiġi aċċettat u rikonoxxut."

Dan il-Kap ta' l-Oppożizzjoni qed jgħidu.

Mhux qed ngħidu jien jew il- Partit Nazzjonalista.

Dak iż-żmien kien qed jgħid li huwa tajjeb li jiġi aċċettat u rikonoxxut u llum qed jgħid li ma jridux jirrikonoxxu r- riżultat tar-referendum fuq issue li qed taqsam il-barrieri politiċi.

Issa l-Unjoni Ewropea hija suġġett mhux ta' partit imma ta' nazzjon.

Mr.Speaker, il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, għan-nom ta' l-Oppożizzjoni, kien issuġġerixxa dan:

"Aħna nħossu li r-referedum proposittiv għandu jidħol la qegħdin indaħħlu l-prinċipju tar-referendum min-naħa taċ-ċittadini.

U għandu jidħol fil-qasam ta' miżuri li ma jkunux dehru jew tfaċċaw fil- programm tal-partit li jkun ingħata mandat elettorali."

Imbagħad il-Kap ta' l-Oppożizzjoni kompla b'dan il-mod - qed naqra mid- dibattitu parlamentari –:

"Referendum huwa miżura li għandna naqblu magħha, naċċettawha u nwessgħuha kif trid tagħmel l-oppożizzjoni, mhux biss b'sens abrogattiv li qed jgħid il-gvern, imma wkoll b'sens propożittiv li jagħti iktar ċans liċ-ċittadini jkollhom sehem dirett fit-tmexxija ta' ċerti deċiżjonijiet."

Sur President, meta qrajt dawn id-dibattiti ma ridtx nemmen li qed naqra dan li qed ngħid.

L-oppożizzjoni fl-1996 kienet qalet li l-ewwel ħaġa għandu mhux biss ikun hemm referendum abrogattiv, imma wkoll propożittiv.

Kienet qalet li l-poplu għandu mhux biss jintalab japprova liġi imma anke jipproponi liġi.

Ara kemm marru oltre mill-gvern.

Ir- risposta tal-gvern dakinhar kienet li għandna naraw kif jaħdem ir- referendum abrogattiv u kif il-poplu jidra, we go on to the next step.

Dakinhar il-gvern ma kienx qal le.

Il-Prim Ministru kien qal le għal dak l- istadju.

Dawn huma affarijiet tal-meravilja.

Mela dak iż-żmien l-oppożizzjoni kienet qalet li l-gvern għandu jagħti ċ- ċans liċ-ċittadini li jkollhom sehem dirett fit-tmexxija ta' ċerti deċiżjonijiet imma llum qiegħda tgħid li ma tirrikonoxxix riżultat ta' referendum.

Imma din x'onesta` hi?

X'sens ta' konsistenza politika hija din?

Lili dejjem qaluli li politiku serju huwa dak li jkun konsistenti f'kollox, fi kwalunkwe qasam, fi kwalunkwe settur, anke fil-professjoni tiegħu.

Jekk tkun konsistenti takkwista l-istima imma jekk ma tkunx konsistenti titlef l-istima ta' sħabek u tas-soċjeta`.

Inti ma tkunx avukat tajjeb għax taf il-liġi biss, imma għax għandek pattern ta' ħidma konsistenti u tkun leali dejjem u mhux leali biss quddiem ċerti ġudikanti jew quddiem ċerti każi u l-istess il-politiku jew il-partit politiku.

Jakkwista kredibbilita` daqskemm ikun konsistenti.

Hawnhekk għandek dikjarazzjoni awtentika tas-16 ta' Jannar ta' l-1996 li l-gvern għandu jagħti ċans liċ-ċittadin jipparteċipa aktar fil-ħajja demokratika.

Intqal li ċ-ċittadin mhux biss għandu jintalab jabbroga, kif għandna fil-liġi tar- referendum illum, imma anke jipproponi u jfassal liġijiet billi jinġabru ammont ta' firem u ssir liġi.

Dak li kienet qalet l-oppożizzjoni permezz tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni nnifsu.

Kien qal li għandu jkun hemm il-vantaġġ ta' referendum ħalli l- poplu jkun ikkonsultat immaterjalment mill-ideoloġiji li għandu.

Kien intqal li dan għandu jsir ħalli l-poplu jkollu sehem dirett fit-tmexxija tiegħu nnifsu.

Issa llum l-oppożizzjoni qed tgħid lill-poplu li dak li qalet fl-1996 kien diskors għall-gallerija.

Liema hija l-verżjoni t-tajba, dik tal-1996 jew dak li qed jintqal illum?

Fuq ħaġa elementari, kardinali, ta' prinċipju bħal dan tista' ma tkunx konsistenti?

Inti tista' tgħid illi l-VAT hija ħażina u issa tgħid li se tistenna lejlet l-elezzjoni biex imbagħad tara?

Jekk hija ħażina, hija ħażina dejjem, u jekk hija tajba, hija tajba dejjem.

F'dan il-pajjiż ma nistgħux nibqgħu nilagħbu l-logħba ta' l-opportuniżmu politiku.

Għalhekk il-poplu jitlef u qed jitlef il- fiduċja fil-politika Maltija, minħabba li l-politiċi tagħna xi kultant, jew ħafna drabi f'ċerti dikjarazzjonijiet qegħdin juru li dak li kien tajjeb fl-1996 m'għadux tajjeb illum.

Mr. Speaker, jiena semmejt survey riċenti fejn 90% tal-Maltin - 89.3% biex inkun preċiż - iridu li d-deċiżjoni f'referendum trid tkun rispettata mill-partiti politiċi.

Jekk iċ-ċittadin jiġi l-ewwel, jekk ħadd m'hu għar- rimi, kif tista' tarmi d-deċiżjoni sovrana tal-poplu?

Il-poplu qatt ma jista' jkun illeġġittimu, il-poplu huwa dejjem sovran.

Jekk hemm tagħlima li għandna nitgħallmu mid-dikjarazzjoni ta' l-1802, dak il-pass kuraġġuż, avant garde, embrjoniku, imma ta' viżjoni u ta' twemmin fina nfusna bħala Maltin, din hija li l-poplu huwa sovran u l-għajta tiegħu trid tinstema'.

Il-politiku għandu jagħti widen għall-għajta tal-poplu għax il-poplu huwa dejjem sovran.

Il-poplu jiġi l-ewwel.

Il-poplu jagħti l-leġittimita` lill-gvern hu min hu l-gvern.

Gvern ikun illeġittimu jekk ma jkollux il-maġġoranza tal-poplu warajh.

Fil-mument li jkollu l-maġġoranza tal-poplu warajh, gvern ikun wieħed leġittimu.

Issa ħalliha li f'Settembru ta' l-1998 l-oppożizzjoni qalet li aħna gvern illeġittimu.

Bil-maġġornaza li għandna kif nistgħu nkunu gvern illeġġittimu?!

Kif qatt il-poplu jista' jkun illeġittimu?

It flies in the face of logic and political corruptness dikjarazzoni bħal din.

Sur President, filwaqt li nġib għall attenzjoni ta' kulħadd dikjarazzjoni bħal din ta' l-oppożizzjoni tal-15 u tas-16 ta' Jannar ta' l-1996, l- appell umli tiegħi u sinċier huwa: Ejja mmorru lil hinn mill- partiġġaniżmu politiku fl-issue ta' l-Unjoni Ewropea.

Din hija issue li se teffettwa mhux lilna biss imma lill-ġenerazzjonijiet ta' warajna.

Għalhekk l-għajta tal-poplu trid tinstema' u trid tingħata widen.

U għajb għal dawk li qed jgħidu li lill-poplu ma jridux jisimgħuh.

Għajb għal dawk li qed jgħidu li lill-poplu ma jimpurtahomx minnu u jiġu jaqgħu u jqumu minn dak li jgħid.

Dik mhux demokrazija.

Dik hija kollox barra demokrazija.

Dak huwa bidu ta' dittatorjat.

Grazzi ħafna.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla l- Erbgħa, 19 ta' Ġunju, 2002 fis-6:00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill- Ministru.

Fin-12:30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PENSJONI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jara li jitħallas il- pagament dovut lill-persuna li n-numru ta' l-ID tagħha qed jidher separatament, peress li l-pagament tal-bonus ma sarx mal-ħlas tal-pensjoni?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-persuna indikata ġiet informata bl-eżitu tal-każ tagħha personalment.

MOSTA - BOWSER ILMA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jara li l-persuna li d-dettalji tagħha qed jintbagħtu separatament, tingħata bowser ilma?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Peress li ma ngħatax l-isem tal-persuna u peress li l- indirizz lanqas ma jidher fir-reġistru elettorali, ma kienx possibbli li jsir kuntatt bit-telefon mal-persuna konċernata biex ikun jista' jintbagħtilha bowser ilma, kif talab l-Onor.

Interpellant.

VAT - RIĊEVUTA FISKALI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid x'raġunijiet wasslu lill-gvern biex jgħid lit-tobba li m'hemmx għalfejn joħorġu iżjed irċevuti fiskali tal-VAT?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li m'għandi xejn x'inżid mat-tweġibiet li tajt għall-mistoqsijiet parlamentari 31657 u 34170.

KULLEĠĠ STELLA MARIS - GĦALLIEM

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid xi kwalifiki għandha l-persuna li isimha qed jintbagħat separatament biex jgħallem l-edukazzjoni fiżika fil-kulleġġ Stella Maris?

Jista' jgħid meta nkisbu l-kwalifiki li jintitolawh biex jgħallem f'dan il-kulleġġ?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-persuna msemmija m'għandhiex il- kwalifiki meħtieġa biex tkun għalliema regolari u qed taħdem fuq bażi temporanju (casual).

Kien ġie impjegat għax l-iskola ma sabitx persuna kkwalifikata.

Din il-persuna trid terġa' tapplika biex tkun approvata mill-ġdid hekk kif tibda s-sena skolastika, u jekk ma jkunx hemm persuni kkwalifikati aktar minnha li japplikaw għall-post, tista' tingħata estensjoni ta' sena skolastika oħra.

Din il-persuna titħallas mill-iskola u mhux mill-fondi ta' l-istat.

MIA - IMPJEGATI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm daħlu nies jaħdmu fl-MIA matul is-sena 2001 u din is-sena?

Jista' jgħid x'inhu x-xogħol tagħhom u jekk ħarġux sejħiet jew ġewx imqabbda direttament?

Jista' jgħid ukoll jekk humiex part-timers jew full-timers jew xi ħaġ'oħra?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Matul is-sena 2001 u din is-sena l-MIA impjegat 23 ruħ, imqassmin kif ġej:

GRAD 2001 2002

Assistant Administrator 1 - Airport Attendant - 7 Clerk 5 1 Clerk (b'kuntratt) 1 - Customer Service Assistant 1 2 Senior Technician 1 - Technician - 2 TAS 1 - Tradesman 1 -

L-ingaġġ sar kollu bl-approvazzjoni tal-korporazzjoni tax-xogħol u taħriġ apparti dak tat-TAS li huma parti minn skema ta' apprentistat.

TURIŻMU - KONSULENTI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l- Ministru jgħid kemm hemm persuni fil-ministeru li ġew maħtura bħala konsulenti?

Min huma dawn il-persuni u x'inhu x-xogħol tagħhom?

Jista' jgħid xi ħlas u x'benefiċċji oħra ġew maqbula ma' dawn il-persuni?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Fil-ministeru għat-turiżmu hemm tliet persuni maħtura bħala konsulenti, hemm is-Sur Lino Borg li huwa konsulent ma' l- istitut għall-istudji turistiċi b'salarju ta' Lm6,328 fis-sena; is-Sur George Micallef li huwa konsulent dwar il-prodott turistiku b'salarju ta' Lm7,383 fis-sena, u s-Sur Jean Micallef Grimaud li huwa konsulent dwar l- Unjoni Ewropea u jitħallas Lm2,000 fis-sena.

MALTA RACING CLUB - GĦAJNUNA FINANZJARJA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid x'għajnuna ta l-gvern lil Malta racing club matul is-sena 2001 u matul din is-sena?

Jista' jgħid ukoll jekk hemmx xi ħsieb jew ftehim dwar għajnuna oħra fil-futur u x'inhi t-tip ta' għajnuna?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li l-Malta racing club ġew mogħtija Lm5,000 fl-2001 u Lm5,000 din is-sena mis-super-5 fund.

Għar-rigward ta' fondi oħra u għat-tieni parti tal-mistoqsija, l-Onor.

Interpellant huwa mitlub jagħmel il-mistoqsija lill-ministru ta' l- edukazzjoni.

KONVENZJONI EWROPEA - LAQGĦAT TAŻ-ŻGĦAŻAGĦ

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' l-Ministru jgħid min huma l-membri li ser jieħdu sehem fil- konvenzjoni tal-futur ta' l-Unjoni Ewropea fil-laqgħat tal-persuni żgħażagħ?

Kif intgħażlu dawn il-persuni?

ONOR.

JOE BORG: Iż-żgħażagħ li ġew nominati mir-rappreżentant tal-gvern u mis-sostitut tiegħu huma Ilaria Flores Martin u Samuel Azzopardi.

Huma intgħazlu minn ġurija wara li sar konkors apposta għaż-żgħażagħ li esprimew interess.

Dan bħala riżultat tal-pubbliċita' li ngħatat permezz ta' stqarrija għall-istampa maħruġa fid-19 ta' Mejju 2002 , u abbażi tal- kriterji stabiliti fl-istess stqarrija.