MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) IT-TMIEN PARLAMENT Seduta Nru. 135 L-Erbgħa, 5 ta' Novembru, 1997 Stampat fl-Uffiċċju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 IT-TMIEN PARLAMENT Seduta Nru. 135

L-Erbgħa, 5 ta' Novembru, 1997

Il-Kamra tad-Deputati ltaqghet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.05 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 5 ta' Novembru, 1997

WERREJ MINUTI 925

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 925

TQEGĦID TA' KARTI FUQ IL-MEJDA 932

MOZZJONIJIET MOZZJONI BIEX IL-KAMRA TMUR F'KUMITAT TA' PROVVISTA GĦALL-KONSIDERAZZJONI TA' L-ESTIMI ĠENERALI TA' SPIŻA GĦAS-SENA 1998.

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 134 li saret fl-4 ta' Novembru ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

AMBAXXATI MALTIN BARRA MINN MALTA - KAROZZI

L-ONOR.

ĊENSU GALEA (f'isem l-Onor.

Joe Borg) staqsa lill-Vici Prim Ministru, Ministru għall-Affarijiet Barranin u ta' l-Ambjent: B'riferenza għar-risposta li l-Viċi Prim Ministru ta għall-mistoqsija parlamentari numru 2023 - fejn qal li waħda mill-karozzi li kien hemm fil- Kummissjoni Għolja ta' Malta f'Londra kienet Mercedes Benz 230E - jista' l- Viċi Prim Ministru jgħid jekk din il-karozza għadhiex proprjeta' tal-Gvern Malti?

Jekk le, x'sar minnha?

Jekk inbiegħet, il-bejgħ sarx bl- awtorizzazzjoni minn qabel tal-Viċi Prim Ministru jew tal-ministeru tiegħu?

Jekk le, x'passi se jieħu?

Jekk inbiegħet, kemm ġabet flus?

X'sar mill- flus?

Kienx ikun aħjar li, kif isir normalment, il-karozza nġiebet Malta?

Hijiex l-intenzjoni tal-Viċi Prim Ministru li jawtorizza x-xiri ta' karozza oħra għall-mission ta' Londra?

ONOR.

GEORGE VELLA (Viċi Prim Ministru, Ministru għall-Affarijiet Barranin u ta' l-Ambjent): Il-Kummissarju Għoli f'Londra iddeċieda li jbiegħ il-karozza uffiċjali tal-Kummissjoni Għolja f'Ġunju li għadda għas- somma ta' Stg9,500.

Ingħataw struzzjonijiet biex il-flus li daħlu mit- transazzjoni jitpoġġew fir-revenue ġenerali tal-gvern.

Sussegwement, il- Kummissarju Għoli ddeċieda li jixtri vettura oħra tat-tip Mercedes Benz minflok il-karozza li huwa biegħ.

Bħalissa għaddejjin l-investigazzjonijiet, flimkien ma' l-Uffiċċju Nazzjonali ta' l-Awdituri Ġenerali, biex jiġu stabiliti l-fatti kollha li fihom saru dawn it-transazzjonijiet.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): L-Onor.

Austin Gatt, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

AUSTIN GATT: Sur President, il-Viċi Prim Ministru uża l-kelma "investigazzjonijiet".

Jiġifieri hemm xi ħjiel ta' x'irregolarita'?

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Fil-preżent l-Awditur Ġenerali qed jara ċ- ċirkostanzi kollha li fihom saru dawn it-transazzjonijiet għaliex jista' jkun li kien hemm bżonn ta' xi permessi li ma talabx għalihom il- Kummissarju Għoli.

Hu qal li ma kienx jaf ir-regola kif għandha tkun u għalkemm il-flus huma kollha accounted for l-Awditur Ġenerali se jara li kien hemm kollox għaddej skond kif jitolbu r-regolamenti.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Tony Abela, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

TONY ABELA: Sur President, peress li l-Viċi Prim Ministru qal li nxtrat karozza oħra ta' l-istess tip, jista' jgħidilna kemm intnefqu flus għal din il-karozza ġdida?

ONOR.

GEORGE VELLA: Sur President, bl-amment ma nafx ngħid pero' hemm file li fih l-informazzjoni kollha u jekk l-Onor.

Interpellant jagħmilli domanda bil-miktub jiena lest li nirrispondih.

SKEJJEL - SAN PAWL IL-BAĦAR

L-ONOR.

ĊENSU GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali: Jista' l-Ministru jagħti ndikazzjoni dwar meta hu mistenni li jibda x-xogħol ta' kostruzzjoni li se jsir fl-Iskola ta' San Pawl il- Baħar?

Min se jkun il-kuntrattur li se jagħmel ix-xogħol?

Sa meta hu mistenni li jkun lest ix-xogħol kollu neċessarju?

ONOR.

EVARIST BARTOLO (Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-offerta għal xogħlijiet fl-Iskola Primarja ta' San Pawl il-Baħar għalqet nhar il-Ħamis 11 ta' Settembru, 1997.

Kienu sottomessi 17-il offerta u fil-preżent dawn l-offerti qegħdin jiġu evalwati.

Għaldaqstant għalissa ma ninsabx f'pożizzjoni li ngħid min hu l-kuntrattur li sejjer jesegwixxi x-xogħlijiet li huma antiċipati li jibdew matul ix-xahar id-dieħel.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Austin Gatt, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

AUSTIN GATT: Sur President, jista' l-Ministru jgħidli jekk il- Kunsill Lokali ta' San Pawl il-Baħar huwiex involut f'dan il-kuntratt?

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Le, m'huwiex.

Fil-fatt jien kont diġa' weġibt mistoqsija parlamentari fuq il-Kunsilli Lokali ta' San Pawl il-Baħar, ta' l- Imġarr u tal-Mellieħa.

Ix-xogħol preparatorju għax-xogħlijiet li bdew jew se jibdew f'dawn l-iskejjel kien beda qabel ma bdejna niffirmaw il-ftehim ma' xi 29 kunsill lokali differenti li jirrigwarda 64 skola differenti.

Ċertament li fuq ix-xogħol li se jsir fil-futur se ndaħħlu fihom lill- kunsilli lokali.

SKEJJEL - ŻEJTUN - XOGĦOL TAL-ĠEBEL

L-ONOR.

ĊENSU GALEA (f'isem l-Onor.

Joe Psaila Savona) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali: B'riferenza għax-xogħol li qed isir fuq il-boundary wall ta' l-iskola primarja taż-Żejtun - li kien magħmul minn ġebel tal-qawwi b'ċertu gost u li kellu wkoll xi rqajja li kellhom bżonn jinbidlu - jista' l-Ministru jgħid x'fettillu d-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni jwaqqa' dan kollu biex itella' ħajt ieħor ċass ċass bla ġost ta' xejn u wkoll minn ġebel tal-franka li żgur u mhux forsi se jkollu jerġa' jinbidel minn hawn u ftit ieħor?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jien informat li l-ħajt oriġinali li tneħħa kien tal-ġebel tal-franka u, peress li kien ta' periklu serju u fi stat li kien sejjer jaqa', kellha tittieħed l-azzjoni meħtieġa biex dak jinbidel.

PA - APPLIKAZZJONIJIET MINN KUNSILLI LOKALI

L-ONOR.

ĊENSU GALEA (f'isem l-Onor.

Edwin Vassallo) staqsa lill-Vici Prim Ministru, Ministru għall-Affarijiet Barranin u ta' l-Ambjent.: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari Nru 6092 u t-tweġiba tagħha, jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid sa l-aħħar ta' Settembru 1997 kemm huma l- applikazzjonijiet pendenti tal-kunsilli lokali ma' l-Awtorita' ta' l- Ippjanar u x'inhuma l-proġetti li fuqhom qiegħed jintalab il-permess?

ONOR.

GEORGE VELLA: Qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l- informazzjoni mitluba.

SKEJJEL - XOGĦLIJIET

L-ONOR.

ĊENSU GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali: Jista' l-Ministru jagħti tagħrif dwar jekk hijiex l- intenzjoni tal-Gvern li wara l-kuntratti mal-kunsilli lokali dwar manutenzjoni ta' l-iskejjel, isirux kuntratti oħra ma' l-istess kunsilli sabiex proġetti akbar, bħal estensjonijiet ta' skejjel/bini ta' oħrajn ġodda, fil-fatt ikunu fdati wkoll f'idejn il-kunsilli lokali?

Jekk fl- affermattiv, liema huma dawn il-proġetti, ma' liema kunsilli se jsiru u meta hu maħsub li jkunu ffirmati?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li hija l- intenzjoni tal-Gvern li jidħol fi skema ta' sħubija mal-kunsilli lokali għal xogħlijiet ta' natura kapitali.

Sintendi huwa xogħol ta' natura kemm fil-kwantita' u kif ukoll fil-kwalita' differenti minn dawk li għadni kemm semmejt issa dwar il-manutenzjoni.

Fil-preżent qegħdin isiru d-dettalji finali ta' din l-iskema u hu l-ħsieb tal-Gvern li jħabbar din b'mod pubbliku meta jkun il-waqt.

(Interruzzjonijiet)

Mal-ministeru tal-finanzi wasalna.

Il-kwestjoni li hemm hija fuq kif u kemm se jitħallsu l-periti nvoluti.

Aħna xtaqna li jidħol il-kunċett tal- lump sum.

Safejn naf jien mill-Kamra tal-Periti m'humiex qed jaċċettaw dan imma jrid ikun perċentwali.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Galea, mistoqsija supplimentari

ONOR.

ĊENSU GALEA: Sur President, il-Ministru huwa f'pożizzjoni li jgħidilna jekk fl-iskola Umberto Calosso ta' Santa Venera huwiex se jsir xi xogħol strutturali u jekk dan ix-xogħol strutturali huwiex se jsir flimkien mal-kunsilli lokali jew inkella hemmx ukoll imdaħħla l-Malta Development Corporation?

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Il-ħsieb hu li hemmhekk isir xogħol kbir.

Dik hija skola li trid tikber u għandna bżonn li nipprovdu aktar postijiet fl- istituti post-sekondarji vokazzjonali u Umberto Calosso huwa wieħed mill- postijiet fejn se jsir dan ix-xogħol.

Il-ħsieb hu li jkunu nvoluti kemm il- Kunsill Lokali ta' Santa Venera, kif ukoll il-Korporazzjoni Maltija għall- Iżvilupp, għaliex dak li qed jiġri f'Umberto Calosso huwa marbut ma' ħafna affarijiet oħra.

Per eżempju, l-SGS Thomson li hemm f'Ħal Kirkop trid tikber u biex tikber irid jiċċaqlaq il-garaxx tal-gvern.

Biex il-garaxx tal-gvern jiċċaqlaq, trid tiċċaqlaq skola oħra u allura hemm domino effect sħiħ.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Galea.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jiġifieri l-Ministru qed jinformana - għalkemm mhux formalment - li hemm bżonn li l-garaxx tal-gvern ta' Ħal Kirkop jingħalaq b'konsegwenza tat-tkabbir ta' l-MDC.

Jista' l-Ministru jikkonferma li hemm ukoll numru ta' skejjel oħra, fosthom dik tal-Marsa, li wkoll se jiġu nvoluti?

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, fil-kwestjoni ta' l-estensjoni ta' l-SGS Thomson, skola li żgur se tintlaqat hija dik tal-Marsa, liema skola m'hijiex qiegħda f'post ideali bħala skola.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Austin Gatt, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

AUSTIN GATT: Hu l-ħsieb tal-Ministru li f'din ir-reviżjoni, l- Gvern jaħseb ukoll biex ikabbar is-sehem li jagħtu l-kunsilli lokali?

Bażikament s'issa l-kunsilli lokali kienu iktar qegħdin jagħmluha ta' overseers tal-proġett u dan wara li ħaddieħor jiddeċiedi x'se jsir.

Il- kunsilli lokali m'għandhom l-ebda input fuq x'se jsir, kif se jintnefqu l- flus u kif se jitħaddem il-proġett.

Jista' l-Ministru jgħidli jekk huwiex il-ħsieb għal quddiem li l-kunsilli lokali jiddaħħlu wkoll f'dawn il- fażijiet?

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, f'dan il-każ irridu nagħtu kas ta' żewġ aspetti.

Anke f'dak ix-xogħol li kienu nvoluti fih s'issa il-kunsilli lokali, li ħafna drabi kien jirrigwarda xogħol intern fl-iskola, irridu noqogħdu attenti li jinżamm il-bilanċ ta' l-input tal-kunsilli lokali, li bla dubju jista' jkollhom input pożittiv, u r-responsabbilta' tal-kap ta' l-iskola.

Jiġifieri waħda mill-affarijiet li rridu noqogħdu attenti għaliha fil-qafas tar-relazzjonijiet bejn il-kunsilli lokali u l-iskejjel, hija li jinżamm bilanċ u ekwilibriju għaliex jekk jibda jkollna kunsilli lokali li jibdew jimponu fuq l-iskejjel u fuq il-kap ta' l-iskola jkollna sitwazzjoni mhux mixtieqa.

Iżda fejn max-xogħol li jkun qed isir fl-iskola jkun qed isir ukoll żvilupp ta' faċilitajiet komunitarji - importanti li l- iskola ma tkunx magħluqa minnha nnifisha imma tkun tista' tagħti servizz kif nittamaw li jiġri fil-każ ta' Umberto Calosso - ċertament li l-input tal-kunsilli lokali ma jkunx biss, biex ngħidu hekk, ta' works manager imma jkun input aktar dirett u ħaj, anke fil-project design.

Jekk l-affarijiet jimxu kif qed naħsbu li se jimxu fil-każ ta' Umberto Calosso, dan se jkun l- ewwel każ fejn l-input tal-Kunsill Lokali ta' Santa Venera se jkun qawwi ħafna, mhux biss bħala foreman tax-xogħol imma anke fil-fażi ta' l- ipproġettar.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Tonio Borg, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

TONIO BORG: Xtaqt nistaqsi lill-Ministru x'inhuma l-pjanijiet li kienu diġa' nbdew taħt l-amministrazzjoni preċedenti għal iktar diċentralizzazzjoni fl-amministrazzjoni ta' l-iskejjel.

Jien nimmaġina li hemm xi forma ta' budget, imma xtaqt nistaqsi kemm hu wiesa' dan il-budget biex ikopru dawn l-affarijiet li jappartjenu għal dik l-iskola.

Naħseb li din hija l-iktar ħaġa importanti biex ikollhom iktar identita'.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, ir-ritmu tad-diċentralizzazzjoni kompla matul is-sena li għaddiet.

Fil-fatt f'ħafna skejjel waslu għand il- head fondi t-tripplu ta' li kienu jaslu qabel.

Issa li rridu nagħmlu huwa li nkomplu b'din id-deċentralizzazzjoni li m'għandhiex tkun biss kif kultant - bir-raġuni li jifhmuha l-heads - infarfru l-problemi tagħha miċ- ċentru għal fuqhom.

Jiġifieri rridu noqogħdu attenti li waqt li l-iskejjel ikollhom aktar poter u responsabbilta' li jmexxu lilhom infushom, ikollhom ukoll il-mezzi sabiex ikunu jistgħu jagħmlu dan.

Ċertament li l-proċess ta' diċentralizzazzjoni lanqas m'għandu jkun limitat biss għal missjoni ta' fondi.

Aħna sibna li f'ħafna każi - kważi ngħid fil-każi ġenerali kollha - il-fatt li l-fondi jkunu qegħdin għand il-heads u jużawhom huma skond il- prijoritajiet ta' l-iskola, speċjalment jekk il-heads ma jagħmlux sempliċement ta' rashom iżda jikkonsultaw lill-assistent heads u anke lill- għalliema, allura mbagħad il-pjan ta' prijoritajiet li fuqhom jintnefqu l- flus ikunu skond il-bżonnijiet ta' l-iskola għaliex huma jkunu jafu l- bżonnijiet ta' l-iskola ħafna iktar milli jistgħu jkunu jafuhom in-nies li hemm fid-Diviżjoni ta' l-Edukazzjoni.

Naħseb ukoll li wasal iż-żmien li l- proċess ta' aktar demokrazija, responsabbilta' u awtonomija fil-livell ta' skola ma jieqafx biss f'dawn il-parametri ta' tħaddim ta' fondi u ta' manutenzjoni iżda jinfirex anke fuq affarijiet kurrikulari.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Tonio Borg, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, aktar minn domanda xtaqt nagħmel suġġeriment fis-sens ta' jekk jistax isir dan anke fil-proċess ta' dixxiplina ta' l-istaff.

Jiena dan l-aħħar kelli esperjenza fejn mort id- dipartiment niddefendi persuna u magħha telgħet nofs l-iskola - nimmaġina li l-iskola kienet qed timxi waħedha għax kulħadd ġie Beltissebħ fuq inċident żgħir ħafna - u allura qed nissuġġerixxi li għallinqas f'dawk li jkunu inċidenti żgħar, il-proċess ta' dixxiplina jsir fl-iskola stess.

Jien ma nafx ir-regolamenti x'jipprovdu f'dan il-qasam imma qed nagħmel dan is-suġġeriment għaliex naħseb li verament qed jinħela ħafna ħin minn nies kompetenti ħafna fid-Dipartiment ta' l-Edukazzjoni sabiex jiddeċiedu jekk iċ-charwoman daħlitx tard jew daħlitx kmieni, meta dawn jistgħu jiġu deċiżi mis-surmast fl-iskola nnfisha.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, ċertament li naqbel ma' l-Onor. kollega.

Fil-fatt qed nieħdu passi għal ta' l-apposta sabiex din id- dixxiplina tibda qabel u mhux meta jinqala' inċident.

Li nixtiequ aħna huwa - u qed niddiskutu ma' l-MUT anke dwar dan - li r-reklutaġġ tal-casual cleaners u tal-casual clerks isir mill-heads infushom għaliex b'hekk tkun qed tirrikonoxxi l-awtorita' li għandu l-head fl-iskola u tkun qed tagħtihom dik ir-responsabbilta'.

Il-każi ta' dixxiplina li jkollna fl- iskejjel imbagħad jidħlu fil-kwadru ġenerali tad-dixxiplina in ġenerali tas- servizz ċivili li fil-fehma tiegħi, tħalli ħafna spazju għal titjib.

Mhux l-ewwel darba li jittieħdu passi dixxiplinarji u l-każ jibda jinstema' minn min suppost jinstema' fil-Kummissjoni għas-Servizz Pubbliku xhur wara u jkun intilef kull sens li tieħu passi dixxiplinarji li jkunu effettivi.

Jekk b'xi mod jew ieħor is-sistema li biha nissorveljaw x'qed jiġri m'hijiex se ssir aktar effiċjenti u ma jitteħdux il-passi li għandhom jittieħdu ...

Ħafna drabi l-passi jittieħdu tard wisq u l-proċedura tant hija burokratika li jintilef kull sens.

SKEJJEL - ŻEJTUN - CARLO DIACONO

L-ONOR.

JOE PSAILA SAVONA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid x'sorveljenza hemm għal fdalijiet u oqbra Rumani li hemm fil-grounds ta' l-Iskola Carlo Diacono, Żejtun issa li qegħdin isiru xi xogħlijiet fuq il-ground tal-football fil- viċinanza tagħhom?

Taħt min taqa' r-responsabbilta' ta' din is- sorveljanza?

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li x-xogħlijiet li hemm proġettati għall-ground tal-football li hemm biswit l-Iskola Carlo Diacono, Żejtun ġew sottomessi għall-proċess normali ta' l-Awtorita' ta' l- Ippjanar, li kkonsultat lid-dipartiment tal-mużewijiet qabel ma ħarġet il- permess għal dawn ix-xogħlijiet.

Fil-fatt ix-xogħlijiet ipproġettati huma mbiegħda biżżejjed mill- fdalijiet tal-Villa Rumana li hemm fil-grounds ta' din l-iskola biex ma jagħmlux ħsara lill-fdalijiet.

Ir-responsabbilta' tas-sorveljanza ta' dawn il-fdalijiet taqa' fuq id- dipartiment tal-mużewijiet, waqt li l-Awtorita' ta' l-Ippjanar għandha r- responsabbilta' tassigura li x-xogħol li jitwettaq ikun skond il-permess maħruġ.

Ngħid ukoll li d-dipartiment tal-mużewijiet m'għandux tagħrif fuq l- eżistenza ta' l-oqbra Rumani fil-grounds ta' din l-iskola u għalhekk nitlob lill-Onor.

Interpellant sabiex jgħaddi d-dettalji li għandu lis- sezzjoni tal-arkeoloġija fi ħdan id-dipartiment sabiex ikunu jistgħu jiġu studjati w imħarsa.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Joe Cassar, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

JOE CASSAR: Nista' nassigura lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali li dawn il-fdalijiet jeżistu hemmhekk u qegħdin f'periklu li jispiċċaw kollha.

Jien ma naħsibx li għandna nikkomunikaw dan mad-dipartiment tal-mużewijiet għaliex qed nagħrfu b'dan lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Kultura Nazzjonali hawn ġew stess.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jekk qed nifhem tajjeb, fir-risposta għal din id- domanda li ġiet ippreparata mid-dipartiment tal-mużewijiet donnu li qed jintefa' dubju fuq dak li ġie riferut għalihom bħala oqbra Rumani, dwar jekk dawn humiex hekk jew le.

Jien hekk qed nifhimha għalkemm jista' jkun li qed nifhimha ħażin.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Joe Cassar.

ONOR.

JOE CASSAR: Sur President, ninforma lill-Ministru li dawn il- fdalijiet qegħdin ġewwa l-Iskola Sekondarja taż-Żejtun u d-dipartiment tal- mużewijiet żgur li jaf bihom.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Psaila Savona.

ONOR.

JOE PSAILA SAVONA: Jien nassigura lill-Ministru li d-domanda m'għamilthiex b'kapriċċ.

Jiġifieri jien naħseb li jkun tajjeb li din is- sorveljanza ssir, mhux minni jew mill-Onor.

Cassar, imma mill-awtoritajiet konċernati jkunu min ikunu.

Xtaqt ukoll li niġbed l-attenzjoni għat-tweġiba li ta l-Ministru aktar kmieni f'dan il-question time fuq il-boundary wall li qiegħed isir għall- Iskola Primarja taż-Żejtun fejn huwa qal li ġie nformat li l-ġebel li tqanqal huwa ġebel tal-franka.

L-informazzjoni li għandi jien hija totalment differenti.

Il-ġebel li tqanqal huwa ġebel li huwa mfittex ħafna llum il-ġurnata, u tant huwa mfittex, li meta saret id-domanda ma nstabx iktar u, sopra corna bastonate, hemm urna antika li diġa' bdiet tiċċaqlaq biex taqbad l-istess passi.

Għalhekk nitlob lill-Ministru sabiex jieħu l- prekawzjonijiet meħtieġa.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jiġifieri l-Onor.

Interpellant qed jgħidli li dan kien xi ġebel speċjali?

ONOR.

JOE PSAILA SAVONA: Kien ġebel li llum huwa mfittex ħafna u li l- kuntratturi jġibu flejjes tajbin għalih.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Imma qegħdin naqblu li kien hemm il-periklu li jaqa' fuq it-tfal?

ONOR.

JOE PSAILA SAVONA: Le, le kien hemm affarijiet strutturali żgħar ħafna f'ċerti postijiet.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Imma jien m'iniex se nerfa' dik ir- responsabbilta'!

Inti bħala tabib tifhem li meta jkun hemm xi ħadd li jgħidlek li hemm ħajt li huwa ta' periklu għaliex jista' jaqa' fuq it-tfal, tirranġah mill-ewwel.

Jien m'iniex se noqgħod nagħmilha tas-sapjenza ta' Alla li niddeċiedi jekk huwiex tajjeb jew le!

ONOR.

JOE PSAILA SAVONA: Dażgur li le!

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jien lili qaluli li dak kien fil-periklu li jaqa' u jweġġa' lit-tfal.

ONOR.

JOE PSAILA SAVONA: Ministru, jiena naħseb li jekk lilek jiġdulek l-attenzjoni li hemm periklu żgħir ma teħux azzjonijiet li bihom jiġi rrovinat il-ħajt u saħansitra jiġi mwaqqa' l-ħajt kollu!

Dan kien ħajt twil ħafna li tbiddel totalment u li l-ġebel li kien mibni bih li llum huwa mfittex ħafna, qabad it-triq u ma nstabx iktar.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, jien kont mort rajt dan il-ħajt b'għajnejja għaliex kont qed niġi kkritikat li miexi bil-mod f'dak li jirrigwarda t-tneħħija tiegħu.

Jien kont mort fuq il-post u għalkemm m'iniex espert fil-bini, ma deherlix li kien xi ġebel speċjali.

Lili qaluli li dak il-ħajt kien perikoluż u għalhekk żarmawh u qed itellgħu ħajt ġdid minfloku.

ONOR.

JOE PSAILA SAVONA: Jekk il-Ministru jippromettili li jidħol fl- istorja aktar fil-fond, jien inkun kuntent.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jiena ma nsibx problema biex nagħmel dan.

Dwar dan kien hemm madwar sitt rapporti differenti u anke pjanti u jien lest li npoġġi l-file kollu għad-dispożizzjoni ta' l-Onor.

Interpellant.

Rigward il-qagħda li kien jinsab fiha l-ħajt jien se nerġa' naqra l-aħħar paragrafu tar-risposta li tajt aktar kmieni, liema risposta ġiet ippreparata mid-dipartiment tal-mużewijiet u tgħid hekk:

"Ngħid ukoll ..."

- qed jitkellem l-Aġent Direttur -

" ... li d-dipartiment tal-mużewijiet m'għandux tagħrif fuq l- eżistenza ta' l-oqbra Rumani fil-grounds ta' din l-iskola li qed isemmi l-Onor.

Interpellant.".

Issa dan xi jfisser?

Li dan m'għandux tagħrif jew inkella li l-fdalijiet li hemm m'humiex ta' oqbra Rumani kif qed jingħad?

(Interruzzjonijiet)

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Cassar.

ONOR.

JOE CASSAR: Jista' l-Ministru, issa li jidher li neħħa l-periklu għall-istudenti li jattendu dik l-iskola billi ġie żarmat il-ħajt, jitlob lid-dipartiment tal-mużewijiet jara ftit l-affarijiet?

(Interruzzjonijiet) Jekk l-Onor.

Joe Debono Grech ukoll irid jarah, jista' jmur b'xi xarabank!

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Periklu żgur li m'għadx hemm għaliex inbena fence bejn l-area l-ġdida li ġiet mogħtija t-tarmac is-sajf li għadda ...

Illum nista' ngħid li l-Iskola Carlo Diacono tinsab f'kondizzjonijiet ħafna aħjar minn kif tħalliet f'Ottubru, 1996 f'ħafna aspetti differenti.

Jien se nistaqsi lid-dipartiment tal-mużewijiet sabiex jekk dawn m'humiex oqbra Rumani, naraw x'oqbra huma, u forsi ma tkunx idea ħażin li niltaqgħu fihom!

PA - GĦARGĦUR - PERMESSI

L-ONOR.

ANĠLU FARRUGIA staqsa lill-Vici Prim Ministru, Ministru għall-Affarijiet Barranin u ta' l-Ambjent: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid meta se tiġi pproċessata l-applikazzjoni lill-Planning Authority dwar l-applikant Mario Aquilina ta' Mayflower, Tax-Xwieki, limiti tal-Għargħur li applika għal permess to operate trade for assembly of aluminium works from garage at Mayflower, Xwieki, Għargħur" u dan f'area fejn diġa' nħarġu permessi simili oħra bħal dak ta' mastrudaxxa?

ONOR.

GEORGE VELLA: Din l-applikazzjoni ġiet ipproċessata u bħalissa l- Awtorita' ta' l-Ippjanar qiegħda tistenna s-sottomissjonijiet ta' l- applikant wara li ntbagħtitlu kopja tar-rapport fuq l-applikazzjoni tiegħu.

Meta jaslu dawn is-sottomissjonijiet l-applikazzjoni tkun tista' tintbagħat lill-Kummissjoni għall-Kontroll ta' l-Iżvilupp biex tiġi determinata.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Anġlu Farrugia, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid jekk f'każ li jikkonċerna area li diġa' hija committed u fejn diġa' ġew ipproċessati permessi simili, l-applikazzjoni tkunx tista' tiġi deċiża f'dak l-istadju minflok ma titressaq quddiem il-Kummissjoni għall-Kontroll ta' l-lżvilupp.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

GEORGE VELLA: Kull applikazzjoni bilfors li trid tgħaddi għal quddiem id-Development Control Commission.

Il-fatt li fil-viċinanzi diġa' tkun ġiet approvata applikazzjoni simili ma jfissirx li din l-applikazzjoni ma tgħaddix mid-DCC.

Li qed ngħid fir-risposta huwa li r-rapport sar diġa', bil-proċedura l-ġodda ta' l-emendi li għamilna f'Lulju li għadda, u qed nifhem li ntbagħat ir-rapport lill-individwu u qed jistennew is- sottomissjonijiet tiegħu ħalli mbagħad iż-żewġ rapporti flimkien imorru quddiem id-DCC.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Forsi qed niftehmu ħażin.

Li qed ngħid lill-Viċi Prim Ministru huwa li fl-area li qed nitkellmu fuqha diġa' ġew maħruġa permessi simili.

Għalhekk jien qed nistaqsi jekk meta din l-applikazzjoni tmur quddiem id-DCC tistax tiġi ttrattata l-istess bħalma ġew ittrattati u deċiżi applikazzjonijiet simili.

ONOR.

GEORGE VELLA: Jien ma nistax ngħid x'se jkun l-eżitu ta' din l- applikazzjoni u ma nidħolx fil-kwestjoni.

Hemm id-DCC u tiddeċiedi hi.

Li nista' ngħid huwa li kull applikazzjoni tiġi deċiża on its own merits u mhux per eżempju fuq il-fatt li l-area imsemmija tkun committed għal dak it- tip ta' żvilupp.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu issa għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Viċi Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI FUQ IL-MEJDA

ONOR.

GEORGE VELLA: Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja ta' mistoqsija parlamentari numru 7261, bi tweġiba għall- mistoqsija parlamentari numru 9294.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Informazzjoni dwar it-tqassim ta' computers fl-iskejjel f'Malta u Għawdex, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 9329.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Buhagiar.

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR (Ministru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni): Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 167 ta' l-1997 - Regolamenti ta' l-1997 dwar ir- Reġistrazzjoni ta' Water Tankers.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet.

MOZZJONIJIET

MOZZJONI BIEX IL-KAMRA TMUR F'KUMITAT TA' PROVVISTA GĦALL-KONSIDERAZZJONI TA' L-ESTIMI ĠENERALI TA' SPIŻA GĦAS-SENA 1998.

MADAM SPEAKER (Onor. Myriam Spiteri Debono): Bis-saħħa tal-ftehim milħuq fil-Kumitat Permanenti dwar ix-Xogħol tal-Kamra ta' l-4 ta' Novembru, 1997 nistieden lill-impjegati tal-Public Broadcasting Services biex jidħlu fil- Kamra u jittrasmettu dirett fuq it-televiżjoni d-diskors tal-budget.

L-impjegati tal-PBS daħlu fil-Kamra.

MADAM SPEAKER: Skond il-Mozzjoni Nru. 92 li għaddiet fis-seduta tal-31 ta' Ottubru, 1997 id-diskors kollu tal-budget huwa eżenti mil-limitu tal- ħin għad-diskussjoni u mill-ħin għall-interuzzjoni tax-xogħol.

Il- Ministru Brincat.

ONOR.

LEO BRINCAT (Ministru tal-Finanzi u Kummerċ): Madam Speaker, għandi Messaġġ mingħand il-President ta' Malta.

MADAM SPEAKER: Se naqra l-Messaġġ tal-President:

UGO MIFSUD BONNICI PRESIDENT

Il-President jirrakkomanda lill-Kamra tad-Deputati n-nefqa mill-Fond Konsolidat ta' somma ta' mhux aktar minn tliet mija u wieħed u disgħin miljun, erba' mija u sitt elef, seba' mija u erbgħa u sebgħin liri Maltin (Lm391,406,774) kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali għall-1998.

Il-President jirrakkomanda wkoll l-Att ta' Approprjazzjoni meħtieġ.

5 ta' Novembru 1997 ONOR.

LEO BRINCAT: Sinjura President, nipproponi li l-Kamra tirrisolvi ruħha f'Kumitat ta' Provvista biex tikkonsidra l-Estmi Ġenerali ta' l-Infiq u Dħul għas-sena Finanzjarja 1998.

MADAM SPEAKER: Min jissekonda jekk jogħġobkom?

ONOR.

ALFRED SANT(Prim Ministru): Nissekonda.

MADAM SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LEO BRINCAT: Sinjura President, dan huwa t-tieni budget ta' din il-leġislatura.

Huwa wkoll it-tieni wieħed fl-istess sena kalendarja ta' wara l-elezzjoni tas-26 t'Ottubru, 1996 - elezzjoni li fiha ngħatajna mandat ċar biex inwittu t-triq ħalli lkoll flimkien nersqu lejn il-bidu ta' seklu ġdid, bidu ta' seklu li se jkun ukoll il-bidu ta' millennju ġdid.

Sa mill-ewwel paragrafi tal-Manifest Elettorali tagħna għamilnieha ċara li dan se jġibilna, lilna l-Maltin u l-GĦawdxin kollha, sfidi ġodda.

Sfidi li se jolqtuna lkoll mill-qrib.

Sfidi li se jaffettwaw bil-kbir lin-nies tax- xogħol kollha kemm huma, sew nisa kemm ukoll irġiel.

Fost il-prijoritajiet li naqqaxna f'dan il-manifest kien hemm il-wegħda li nagħtu kas ta' l-infiq.

Li nikkontrollawh.

Li naqtgħu l-ħala, l-abbuż u s- serq, u wkoll li niffinanzjaw infiq pubbliku serju u anke raġonevoli.

Meta tlajna fil-gvern, sibna li l-pajjiż kien qed jgħix ħolma.

Ħolma bbażata fuq prosperita` artifiċjali.

Ħolma li kienet tiddependi għal kollox minn infiq bla rażan mill-Gvern tal-ġurnata.

Ħolma li ma kienet xejn għajr ħmar il-lejl.

Kienu diversi dawk li ppruvaw jiftħu għajnejn l-Amministrazzjoni l-oħra dwar il-fatt li kienet qabdet it-triq żbaljata: il-Fond Monetarju Internazzjonali, il-Gvernatur tal-Bank Ċentrali u saħansitra l-Ministru tal- Finanzi ta' l-istess Amministrazzjoni preċedenti.

Ilkoll kemm huma kienu kelma waħda: li l-problema ta' l-iżbilanċ finanzjarju li kien qiegħed jiffaċċja l-pajjiż kienet waħda reali u serja.

Problema li kien jenħtiġilha li jagħtu kas tagħha llum qabel għada - mingħajr ebda dewmien żejjed.

Mingħajr ma ttieħdet konsiderazzjoni ta' l-iżbilanċ finanzjarju qawwi li għandhom diversi korpi parastatali - żbilanċ li fl-aħħar mill-aħħar irid jagħmel tajjeb għalih il-Gvern innifsu - fl-aħħar tas-sena 1996 kellna żbilanċ finanzjarju ta' madwar 9% tal-Prodott Gross Domestiku (il-kejk nazzjonali) tal-pajjiż.

Dan huwa xi tliet darbiet tal-massimu li Maastricht impona fuq dawk il-pajjiżi kollha msieħba fi ħdan l-Unjoni Ewropea.

L-agħar aspett ta' dan kollu kien li l-Gvern ta' dakinhar ħeba dan kollu u baqa' lura milli jagħti spjegazzjoni ċara ta' kif kienet tassew is- sitwazzjoni.

Mhux ta' b'xejn li fil-konsultazzjonijiet li kellna ma' diversi korpi kostitwiti qabel ħejjejna dan il-Budget, sibna lil min kien ilu jwissi lill-Amministrazzjoni ta' qabilna li kienet miexja fi triq żbaljata.

Triq li setgħet twassal biss għar-rovina.

Filwaqt li ħaddieħor għamel elezzjoni bikrija ħalli jevita li jiffaċċja u jippreżenta r-realtajiet ekonomiċi u finanzjarji lill-poplu, aħna llum qed nippreżentaw budget kemm jista' jkun kmieni ħalli l-problemi li writna nkunu nistgħu niffaċċjawhom flimkien mingħajr telf ta' żmien.

Illum qed nippreżentaw budget, li minflok ma jinfexx f'kaċċa għall-voti, jinsab imsejjes fuq għażliet politiċi diffiċli.

Dan kollu qed isir b'fiduċja sħiħa fiċ-Ċittadin, li miegħu l-Gvern irid ikun sinċier, u li flimkien miegħu jixtieq iqiegħed fuq quddiem l-interess nazzjonali.

Kien ta' sodisfazzjon għalina li ninnotaw li ma' kull min tkellimna uffiċjalment kulħadd kien tal-fehma li l-problema finanzjarja tal-pajjiż hija problema li jenħtieġ li nagħtu kas tagħha minnufih.

Ma nafu b'ebda organizzazzjoni li pprovat tagħti l-impressjoni li dak li qed ngħidu kien ħliqa ta' l-immaġinazzjoni tagħna jew frott ta' xi eżerċizzju propagandistiku.

GĦalkemm kull korp kostitwit, kif kien mistenni, ħares lejn il-qagħda attwali mill-perspettiva tal-membri li jikkostitwixxu l- għaqda tiegħu, ħassejna li lkoll kemm huma kienu għatxana biex, mhux biss tkun magħrufa r-realta`, iżda li jsir magħruf aħjar fost il-poplu kif wasalna f'din il-qagħda inkwetanti u allarmanti.

Ta' min wieħed ifakkar kif il-Fond Monetarju Internazzjonali, fir-rapport tagħhom ta' Marzu ta' din is-sena, kienu ħeġġewna biex inkomplu nindirizzaw il-problemi gravi li qed insaqqfu wiċċna magħhom illum, problemi li l- istess Fond kien ilu jwissi dwarhom sa mill-1994.

Illum ninsabu konvinti li l-maġġoranza taċ-ċittadini mhux biss se jifhmu l- ħtieġa tal-miżuri li se jitħabbru, imma ninsabu konvinti li l-maġġoranza ta' dawn iċ-ċittadini se jiġbdu ħabel wieħed biex fi żmien qasir pajjiżna jerġa' jaqbad it-triq tal-veru progress.

Il-qagħda tal-finanzi tal-Gvern hi waħda li ġiet minn deċiżjonijiet li ttieħdu f'dawn l-aħħar 10 snin li wasslu għal defiċit inaċċettabli billi l- infiq li sar ma kienx wieħed sostenibbli.

Din l-amministrazzjoni wirtet dnub b'żewġt irjus:

L-ewwel, li f'dawn l-aħħar 10 snin kiber l-infiq rikorrenti mingħajr ma dan kien sostnut bi dħul ordinarju xieraq u dan wassal għal deficit strutturali li jfisser cash flow dgħajfa ta' natura permanenti.

It-tieni, spiċċajna f'sitwazzjoni fejn l-intervent tal-Gvern u l-effett ta' l-operat tiegħu fuq l-ekonomija Maltija huma akbar milli kienu 10 snin ilu.

GĦalkemm il-politika ta' dawn l-10 għaxar snin kienet li l-Gvern inaqqas ir-rwol u l-intervent tiegħu fl-ekonomija, ġara għal kollox bil- maqlub.

M'hemmx dubju li aktar ma r-rwol tal-Gvern jibqa' kbir inqas tkun il-probabbilta' li l-pajjiż ikollu żvilupp ekonomiku sostenibbli.

Dak li Wegħedna

Jekk din is-sitwazzjoni ta' deficit strutturali u operat mill-Gvern akbar milli mixtieq ma tiġix irranġata, il-programm elettorali tal-Gvern Laburista jista' jiġi ppreġudikat.

Dawn il-miżuri li qed jitħabbru f'dan il-budget huma mmirati sewwa sew biex il-miri u l-wegħdiet li kienu ppreżentati fil-programm elettorali tal-Gvern Laburista ma jiġux mittiefsa.

Jekk nonqsu milli nieħdu issa dawk il-miżuri korrettivi sabiex nirrendu l- finanzi tal-Gvern aktar sani u sostenibbli, allura l-Gvern ikun qiegħed imur kontra l-prinċipju fundamentali li fuqu ngħata l-mandat, jiġifieri li ċ-Ċittadin jiġi l-Ewwel.

Huwa ċ-Ċittadin li jiffinanzja l-operat tal-Gvern permezz tat-taxxi u, għalhekk, iċ-Ċittadin għandu dritt jara li l-finanzi tiegħu ma jintnefqux ħażin la bi traskuraġni u lanqas b'inkompetenza.

B'dan il-Budget il-Gvern se jagħti prova li hu serju aktar minn ħaddieħor fejn jidħlu l-finanzi taċ- Ċittadin.

Fl-istess ħin, iċ-Ċittadin jippretendi li l-Gvern joħloq ambjent fejn l- ekonomija u l-ġid nazzjonali jikbru.

Meta jikber il-ġid, u bil-politika ekonomika tal-Gvern nemmen li hekk għandu jsir, dan jikber għal kulħadd, għaċ-Ċittadini kollha.

Il-Gvern jemmen li dan il-ġid jista' jitkabbar billi s-settur privat jingħata l-ispazju kollu sabiex ikun il-mutur ta' l- iżvilupp ekonomiku.

Il-Gvern jifhem li wieħed mill-aktar suġġetti preokkupanti għas-settur privat huma l-finanzi tal-Gvern.

B'dan il-Budget il-Gvern qiegħed jimmira sabiex din il-preokkupazzjoni tas- settur privat tonqos u b'hekk l-attivitajiet ta' dan is-settur ikunu jistgħu jieħdu spinta 'l quddiem.

Kontinwita'

GĦalkemm dan hu eżerċizzju finanzjarju li jkopri sena, l-għanijiet li jridu jintlaħqu b'dan il-Budget iridu jkunu parti minn sett ta' għanijiet li jridu jwassluna 'l hinn mis-sena li ġejja u għalhekk ma nistgħux nibdew nitkellmu dwar il-Budget tas-sena d-dieħla mingħajr ma nkunu ħarisna lejn dak li konna ħsibna għalih fil-bidu ta' din is-sena.

Aħna writna sitwazzjoni minn amministrazzjoni li ma kenitx temmen fl- ippjanar fuq skala nazzjonali, lanqas dak strateġiku.

L-Amministrazzjoni preċedenti kienet temmen li ma kienx hemm bżonn pjan għax kellha l-viżjoni ta' l-Unjoni Ewropea; jiġri x'jiġri fil-futur; il-pjan kien l-Unjoni Ewropea.

Is-soċjeta' Maltija ċaħdet din il-filosofija u għażlet Gvern Laburista li wiegħed li lill-pajjiż kien se joffrilu direzzjoni, fost oħrajn, lejn rabtiet l-aktar mill-qrib ma' l-Unjoni Ewropea f'kuntest Mediterranju.

Mingħajr id-diżlokazzjoni soċjo-ekonomika li ġġib magħha sħubija sħiħa.

Hu essenzjali li pajjiż ikollu direzzjoni u mhux joqgħod jistenna li din jippreparahielu ħaddieħor.

Id-direzzjoni li għandu bżonn il-pajjiż hi waħda ta' bidla strutturali fl-ekonomija tagħna, l-aktar fejn jidħlu kemm is-settur tal-manifattura kif ukoll dak tas-servizzi; kemm fit-turiżmu kif ukoll fis-servizzi finanzjarji u fit-trasbord.

Din id-direzzjoni trid tgħin biex il-prodotti u s-servizzi li se tipproduċi Malta fil-futur qrib ikunu ta' livell li jkunu jistgħu jinbiegħu f'mod kompetittiv fis-swieq internazzjonali.

Tkun xi tkun ir-relazzjoni ta' pajjiżna mal-bqija tad-dinja, gvern serju jrid ikollu pjan strateġiku li jurih id-direzzjoni li għandu jieħu biex l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tiegħu jkompli.

L-Immedjat

Il-Gvern bilfors jenħtieġlu jirranġa d-deficit strutturali jekk irid li jkun jista' jonora l-obbligi tiegħu li jiżgura li jkollna soċjeta` fejn il- membri tagħha jħossuhom fi żgur u jkunu jistgħu jiżviluppaw ħajjithom fid- direzzjoni li jixtiequ huma.

Biex dan jintlaħaq, il-Gvern hu obbligat li jara li ċ-Ċittadini, permezz tat-taxxi tagħhom, jitħarsu mill-kriminalita`, mill-effetti ta' diżastri naturali, li jkollhom servizz mediku xieraq, servizzi addattati għall-anzjani, u sistema ta' sigurta` soċjali li toffri protezzjoni lil dawk l-aktar fil-bżonn.

Bit-taxxi taċ-Ċittadini, il-Gvern hu obbligat ukoll li jsaħħaħ il-bażi għal żvilupp modern fejn l-esiġenzi llum jitolbu żvilupp bla waqfien fl- informatika, fil-komunikazzjoni u fix-xjenza u t-teknoloġija.

Il-Gvern huwa konxju li dawn is-setturi vitali għall-ġejjieni ta' kull pajjiż għandhom ikunu msejsa fuq soċjeta` edukata u, għalhekk, pern importanti fil- ħidma tal-Gvern se jkun żvilupp u nfiq bis-sens fl-edukazzjoni.

Biex il-ħidma tal-Gvern tirnexxi, huwa essenzjali li l-Istituzzjonijiet Pubbliċi, kemm is-Servizz Ċivili kemm dawk parastatali, itejbu l-operat tagħhom.

Il-Gvern huwa konxju mit-tgergir li jkun għaddej, kemm mill- pubbliku b'mod ġenerali kif ukoll mill-korpi kostitwiti, dwar l-operat tas- settur pubbliku.

Dan l-operat jidher li mhux qed jagħti frott daqskemm qiegħed jikkonsma riżorsi u, l-prodott tiegħu f'ħafna każi hu ta' kwalita` inferjuri.

Nittamaw li l-miżuri f'dan il-Budget, inkluż it-titjib fl-immaniġġjar tal- finanzi tal-Gvern, jindirizzaw b'mod effettiv din il-problema wkoll.

Il- Gvern iħoss, madanakollu, li l-operat tas-Settur Pubbliku għandna nistudjawh biex nirriformawh bl-aħjar mod, malajr u mingħajr skossi.

Huwa s-Settur Pubbliku, wara kollox, li jrid jaħdem id f'id mal-Gvern biex jintlaħqu l-għanijiet li ċ-Ċittadini vvotaw għalihom u biex il-problema tad- deficit strutturali tingħeleb.

Dan hemm bżonn li jsir b'impenn akbar, b'viżjoni ċara u bil-flessibilta`meħtieġa.

Mingħajr għamad jew preġudizzji politiċi.

IL-QAGĦDA EKONOMIKA

Malta waslet fi stadju kruċjali fl-iżvilupp ekonomiku tagħha.

Il-poplu esprima l-għażliet politiċi tiegħu.

Issa wasal iż-żmien sabiex flimkien nindirizzaw l-isfidi ekonomiċi u soċjali li għandna quddiemna, u nfasslu triq ġdida għal pajjiżna li tirrifletti l-valuri u l-ħajja tagħna bħala nazzjon.

Minn meta tlajna fil-gvern f'Ottubru 1996, kellna l-okkażjoni li niġbdu l- attenzjoni għal numru ta' indikaturi li juru kif tassew kienet sejra l- ekonomija tagħna.

Semmejna wkoll l-isfidi li għandu quddiemu pajjiżna.

Fuq il-bżonn li nsostnu t-tisħiħ ta' l-ekonomija tagħna, inżidu l-produttivita' ekonomika u opportunatijiet ta' xogħol - kif ukoll insaħħu l-finanzi pubbliċi.

Qabel ma nagħtu ħarsa lejn il-ħidma li rridu nwettqu, tajjeb li wieħed isemmi xi punti fundamentali.

L-għan tagħna mhuwiex biss li ntejbu l-kontijiet pubbliċi.

Lanqas m'hu biss li jkollna Gvern aktar effettiv.

Irridu pajjiż aħjar.

Soċjeta' aktar ġusta fejn id-deċiżjonijiet jittieħdu fl-interess taċ-ċittadin.

Irridu ekonomija li kapaċi tipprovdi tip ta' xogħol u żvilupp sabiex il-Maltin jerġgħu jibdew jemmnu fil-kapaċitajiet u fil-ġejjieni tagħhom.

Biex inwettqu dan, il-Gvern għandu b'determinazzjoni jsegwi żewġ toroq.

L-ewwelnett li jindirizza l-fatturi makro-ekonomiċi.

Dan ifisser li jkollna politika soda biex titrażżan l-inflazzjoni u jitkattar il-ġid.

Dan ifisser ukoll strateġija sabiex intejbu l-finanzi tal-pajjiż.

It-tieni triq hi li jkollna struttura ekonomika tajba u biex nagħmlu dan, l-ewwel jenħtieġ li l-istruttura tal-Gvern tkun tajba wkoll.

Li nsegwu dawn iż-żewġ toroq m'hijiex xi ħaġa ta' malajr - li tista' ssir f'sena waħda.

It-tiġdid ekonomiku u tal-Gvern huwa proċess dinamiku, li ma jbattix.

F'dan it-tieni budget ta' dan il-Gvern qegħdin inkomplu nibnu l- qafas u nuru t-triq li għandna quddiemna.

Fis-snin li ġejjin, se nkomplu nsaħħu fuq dak li nkunu ksibna u se nkomplu nibnu fuq is-sisien li qed inpoġġu llum.

Huma żbaljati dawk li jemmnu li bilfors hemm kontradizzjoni bejn li tnaqqas l-iżbilanċ pubbliku u li toħloq ix-xogħol.

Huwa essenzjali li nnaqsu l-iżbilanċ jekk irridu li titrażżan l-inflazzjoni li jikkontribwixxi għaliha l-Gvern stess b'self bla rażan, jekk irridu l-effiċjenza, il- produttivita' u l-kompetittivita' meħtieġa għal ekonomija moderna.

Dan hu bżonnjuż jekk irridu nħarsu bis-serjeta' lejn dak li jżommna milli nkattru l-ġid.

Huwa importanti li l-Gvern jibda billi jirranġa ħwejġu.

Dan il-Budget għalhekk mhux biss qed irażżan l-infiq imma wkoll qed jiżgura li jingħata valur xieraq għal kull nefqa li ssir.

Bħala nazzjon aħna għandna l- prijoritajiet tagħna li jirriflettu l-ħtiġiet tal-poplu.

Dawn il- prijoritajiet għandhom jiġu riflessi fil-mod ta' kif jaġixxi l-Gvern - huwa ħażin li wieħed jaqbad u jaqta' bla ħsieb.

Il-budget għandu jkun magħmul sabiex irawwem l-istabbilita' u t-tkabbir ekonomiku.

Ejjew issa nagħtu ħarsa qasira lejn il-qagħda preżenti ta' l-ekonomija tagħna.

Fis-snin l-imgħoddija, l-ekonomija Maltija kibret b'ritmu mgħaġġel, l- aktar minħabba, fost affarijiet oħra, żieda fin-nefqa pubblika.

Madanakollu, dawn l-aħħar snin ir-ritmu normali fl-espansjoni ekonomika beda jbatti.

Dan kompla jidher ukoll matul l-ewwel disa' xhur tal-1997, meta l-prodott gross nazzjonali f'termini nominali żdied b' 6.2% għal Lm961.2 miljun.

Din hija stmata li kienet tammonta għal żieda ta' 3.4% f'termini reali.

L-espansjoni ekonomika kienet tirrifletti l-aktar żidiet fl-esportazzjoni ta' prodotti u servizzi kif ukoll żieda fl-ispiża għall- konsum.

Iż-żieda fl-esportazzjoni kienet tirrifletti dħul aktar għoli mit- turiżmu kif ukoll żieda fl-esportazzjoni tal-manifattura.

Filwaqt li ġie reġistrat tnaqqis fl-importazzjoni u l-investiment fil-makkinarju, kien hemm żieda tajba fid-dħul mill-investiment barrani u mill-investiment fil- kostruzzjoni.

Żdied id-dħul mill-impjiegi kif ukoll mill-profitti.

Huwa b'sodisfazzjon li wieħed jinnota li filwaqt li l-poplu baqa' jtejjeb il-livell ta' l- għajxien tiegħu, kien hemm żieda tajba fil-livell tat-tifdil li matul is- sentejn tal-1995 u l-1996 kien niżel fl-aktar livelli baxxi li qatt kellna f'pajjiżna.

Il-qasam tas-servizzi baqa' l-aktar wieħed importanti fl-istruttura ta' l- ekonomija tagħna.

Il-kontribut tas-settur produttiv huwa stmat li żdied bi kważi 2.8% biex tela' għal Lm286.8 miljun.

Il-qasam tas-servizzi żdied b'9.2%, l-aktar minħabba l-attivitajiet konnessi mas-setturi tal-bejjiegħa bl-ingrossa u l-imnut, it-trasport u kommunikazzjonijiet, l-assigurazzjoni, l-banek u l-proprjeta`, mis-servizzi privati u minn dħul ieħor mill- proprjeta`.

L-amministrazzjoni pubblika baqgħet fl-istess livelli tas-sena l-oħra, għalkemm il-figura tas-sena l-oħra tinkludi l-ħlas f'ammonti akbar f'arretrati.

Irnexxielna nkattru l-impjiegi.

Dan minkejja d-diffikultajiet li kellna nħabbtu wiċċna magħhom u l-problemi li qegħdin ikomplu jiffaċċjaw diversi pajjiżi li magħhom nagħmlu l-kummerċ.

In-numru ta' nies jaħdmu fis-settur privat tela' b'585 fuq Settembru tas-sena l-oħra, l-aktar fis-settur tas- servizzi, tal-lukandi u ristoranti u tal-bejjiegħa bl-ingrossa u l-imnut.

In-numru ta' ħaddiema mas-settur pubbliku, fosthom dawk temporanji, niżel b'362.

Kien hemm waqgħa ta' 330 fid-dipartimenti tal-Gvern u 200 fil- korporazzjonijiet u ażjendi pubbliċi.

Madankollu, il-qgħad tela' għal 4.7% minn 3.8% f'Settembru ta' l-1996.

Dan juri li pajjiżna jrid ikompli jieħu l-miżuri kollha meħtieġa sabiex niżguraw li nkomplu mexjin fit-triq tal- progress.

Fis-settur tal-manifattura ġiet irreġistrata żieda fil-bejgħ ta' Lm9.4 miljun.

Il-bejgħ lokali żdied b' 8.7% għal Lm158.4 miljun.

L- esportazzjoni naqset xi ftit, l-aktar minħabba l-waqgħa fl-esportazzjoni tas-settur tal-makkinarju, għalkemm wieħed jinnota li dan is-settur reġa' beda jirreġistra xejriet pożittivi.

Ta' min wieħed isemmi li kien hemm żieda kemm fil-bejgħ tal-prodott tal-ħaddiem, fid-dħul medju, kif ukoll fil- produzzjoni tal-ġimgħa tiegħu.

Matul l-aħħar sena ħadna diversi miżuri sabiex insostnu s-settur ta' l- agrikoltura u sajd, li jikkontribwixxi madwar 3% tal-prodott gross domestiku.

Il-ħidma sabiex insibu swieq ġodda għal prodotti tagħna ħalliet il-frott.

Matul is-sena li għaddiet, l-esportazzjoni tal-ħut żdiedet għal Lm1.58 miljun waqt li l-valur tal-patata esportata tela' minn Lm0.65 miljun għal Lm1.44 miljun.

Irnexxielna nwaqqfu l-waqgħa fit-turiżmu.

Irreġistrajna riżultati pożittivi, billi n-numru ta' turisti tela' għal 892,333 jew żieda ta' 5.4%.

Kattarna l-industrija tal-cruises, bin-numru ta' passiġġieri jitla' għal 97,752 minn 51,185 is-sena l-oħra.

Matul l-ewwel disa' xhur ta' din is- sena d-dħul mit-turiżmu żdied bi 12.4% għal Lm193.9 miljun.

It-turiżmu huwa settur li ħoloq numru kbir ta' impjiegi u għaldaqstant huwa importanti li nkomplu naħdmu flimkien mas-settur privat sabiex dan is-settur hekk importanti jkompli joħloq il-ġid.

Fil-qasam tat-trasbord, il-Port Hieles ħadem 457,356 TEUs, jew żieda ta' 5.8%.

Matul is-sena li għaddiet, il-Gvern ħa diversi miżuri biex irażżan l-għoli tal-ħajja.

L-akbar miżura kienet it-tneħħija tal-VAT.

Din ġabet warajha impatt pożittiv fuq il-prezzijiet.

GĦaldaqstant, l-inflazzjoni f'Malta fit- 12-il xahar sa Settembru 1997, kif imkejla bl-Indiċi tal-Prezzijiet bl- Imnut, kienet ta' 2.73% meta mqabbla ma' 2.94% s-sena l-oħra.

Huwa fl- interess ta' kulħadd li niżguraw li ċ-ċittadin jintalab prezz ġust għall- prodotti u s-servizzi li jixtri.

Fil-qasam tal-kummerċ ma' pajjiżi barranin, kien hemm żieda fl- esportazzjoni filwaqt li l-importazzjoni kienet f' livell aktar baxx, l- aktar minħabba importazzjoni anqas ta' prodotti industrijali.

B'riżultat ta' dan, l-iżbilanċ fil-kummerċ beda jiċkien u niżel għal Lm261.5 miljun minn Lm297.2 miljun is-sena l-oħra.

Barra minn dan, matul din is-sena kellna rizultati pożittivi fis-servizzi u dħul ieħor minn barra, bir-riżultat li naqqasna bil-kbir l-iżbilanċ fil- kont kurrenti tal-bilanċ tal-pagamenti.

Dan niżel għal Lm31.3 miljun wara l-izbilanċ ta' Lm83.2 miljun u Lm90.3 miljun matul l-1995 u l-1996.

Dan li għidt hu mfissser f'iżjed dettall fl-Economic Survey li qed inpoġġi kopja tiegħu fuq il-Mejda tal-Kamra.

Huwa xieraq li l-iżviluppi fl-ekonomija Maltija jiġu analizzati fil- kuntest tax-xena ekonomika internazzjonali, kemm minħabba ċ-ċokon tagħha kif ukoll ir-rata għolja ta' kummerċ barrani.

Ix-xejriet fl-ekonomija ta' l-Unjoni Ewropea huma wkoll relevanti billi l-akbar rabtiet tal-kummerċ tagħna huma ma' l-Unjoni.

Wara t-taqlib monetarju fl-1995 u t-tnaqqis fir-ritmu tat-tkabbir fl- ekonomija li dam sejjer sal-bidu tal-1996, l-attivita` ekonomika fl-Unjoni Ewropeja bdiet titjib.

Jekk dan jissokta, l-impatt fuq l-ekonomija ta' Malta għandu jkun wieħed favorevoli.

Il-Qasam Monetarju

Fil-qasam monetarju, l-għan tal-Gvern hu li jkompli jappoġġa l-awtonomija tal-Bank Ċentrali f'dak kollu li għandu x'jaqsam mat-tmexxija tal-politika monetarja.

Hi l-intenzjoni tal-Gvern li jkompli jsaħħaħ l-indipendenza tal- Bank Ċentrali bħalma qed isir f'bosta pajjiżi oħra.

GĦal dan il-għan, din is-sena saru għadd ta' emendi fil-liġi dwar il-Bank Ċentrali ta' Malta sabiex il-Bank ikun jista` jħaddem il-politika monetarja tiegħu b'mod aktar effettiv.

Bħala turija akbar ta' l-appoġġ lill-awtonomija tal-Bank Ċentrali, il- Gvern kompla baqa' lura milli jissellef mill-Bank Ċentrali permezz tal-ways and means facility, bħalma kien deċiż is-sena l-oħra.

Min-naħa tiegħu, il- Bank Ċentrali ma tefax offerti għall-bills tat-Teżor fis-suq primarju, biex b'hekk ma jagħtix self dirett lill-Gvern għal terminu qasir.

Dawn il- miżuri ttieħdu bl-għan illi s-self tal-Gvern iseħħ b'mod li jħalli l-anqas effetti inflazzjonarji possibli.

Il-Bank Ċentrali kompla jieħu sehem attiv fis-suq tal-flus, speċjalment permezz ta' l-auctions ta' kull ġimgħa ta' repos u reverse repos, fejn seta' jmexxi d-direzzjoni tar-rati ta' l-imgħax fis-suq tal-flus skond il- politika monetarja li jħaddan.

Minħabba l-livell għoli ta' self li l-Gvern kellu jidħol għalih sabiex jagħmel tajjeb għall-iżbilanċ fiskali, kif ukoll minħabba l-iżbilanċ qawwi fil-Bilanċ tal-Pagamenti, il-Bank Ċentrali kellu jżomm politika monetarja restrittiva.

Din kienet riflessa f'rati ogħla ta' imgħax fis-suq tal-flus.

Fil-fatt ir-reverse repo rate tal-Bank, jiġifieri r-rata li jħallas il-Bank biex jassorbixxi likwidita` żejda mis-suq tal- flus, telgħet minn 5.01% fl-aħħar ta' Diċembru 1996 għal 5.12% sa l-aħħar ta' Settembru 1997.

Fl-istess waqt, ir-repo rate, jiġifieri r-rata li japplika l-Bank Ċentrali meta jipprovdi likwidita` fis-suq tal-flus, telgħet minn 5.40% għal 5.49%.

L-għan ta' dawn iż-żidiet fir-rata ta' interessi kien sabiex joħroġ messaġġ ċar illi hemm bżonn ta' aktar dixxiplina u kontroll finanzjarju fl-ekonomija in ġenerali u użu aktar meqjus tar-risorsi finanzjarji tal-pajjiż, speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam ma' nfiq fuq konsum żejjed.

GĦal dawk li huma żviluppi monetarji, it-total ta' dawn l-assi kiber b'7.2% fid-disa' xhur sa Settembru 1997.

Din ir-rata kienet ogħla minn dik reġistrata fl-istess perijodu ta' l-1996 li kienet ta' 6.6%.

Id-depositi tal-banek komplew jikbru b'ritmu mgħaġġel, u ta' min wieħed jgħid li fl- aħħar ta' Settembru l-flus fl-idejn bħala proporzjon ta' l-assi totali monetarji niżlu għall-livell rekord baxx ta' 18.3%.

Dan juri li l- pubbliku, kulma jmur, qed juża aktar id-depożiti bankarji u sistemi elettroniċi ta' pagament filwaqt li juża` inqas il-flus kontanti.

Dan jikkonferma li s-sistema finanzjarja qed issir dejjem aktar moderna u sofistikata.

Is-self domestiku, b'mod partikolari s-self lill-Gvern, baqa` l-fattur determinanti ta' l-espansjoni monetarja, b'żieda ta' 13.3% fil-perijodu ta' bejn Jannar u Settembru.

Madanakollu, din iż-żieda fis-self domestiku kienet anqas mir-rata ta' 14% għall-istess perijodu ta' l-1996.

Sadanittant, l-assi monetarji barranin tas-sistema bankarja kibru b'Lm4.6 miljun fl-ewwel disa' xhur ta' l-1997.

GĦalkemm din tirrapreżenta żieda relattivament żgħira, ta' min wieħed jgħid, madankollu, li l-waqgħa qawwija fl-assi barranin tas-sistema bankarja li seħħet fis-sentejn ta' qabel twaqqfet u saħansitra treġġgħet lura.

Din il-waqgħa kienet tammonta għal Lm58.8 miljun fl-1996 u Lm64.6 miljun fl-1995.

Żvilupp pożittiv ieħor fid-disa' xhur sa Settembru 1997 kien it-tisħiħ fis- suq tal-flus.

Il-volum totali nnegozjat tela' għal ftit aktar minn Lm1 biljun jew aktar mid-doppju tal-volum fl-istess perijodu ta' l-1996.

Is- suq tal-bills tat-Teżor kien attiv sew, b'negozju sostanzjali f'bills ta' xahar, tliet xhur, sitt xhur u anke sena.

Is-suq ta' bejn il-banek, li permezz tiegħu l-banek kummerċjali jistgħu jissellfu mingħand xulxin għal żmien qasir, ukoll kompla fuq ritmu mgħaġġel.

Il-volum totali ta' negozju f'dan is-suq fl-ewwel disa' xhur ta' din is-sena tela' għal kważi Lm392 miljun minn Lm180 miljun fl-istess perijodu ta' l-1996.

Is-suq kapitali wkoll baqa' jikber b'mod qawwi.

Fil-fatt, in-negozju fi stocks tal-Gvern fis-suq sekondarju laħaq l-ammont ta' Lm87.7 miljun fl- ewwel disa' xhur ta' l-1997 jew aktar minn sitt darbiet il-livell ta' l- istess perijodu tas-sena l-oħra.

GĦal dan tixhed id-domanda qawwija li hemm għal investiment sod ta' dan it-tip.

Żdied ukoll in-negozju f'bonds u ishma ta' kumpaniji, l-aktar bħala riżultat ta' kwotazzjoni ġdida ta' bonds u ishma ta' kumpannija privata.

L-investiment qawwi li seħħ din is-sena wassal biex l-indiċi ta' l-ishma kkwotati fil-Borsa ta' Malta għola b'7.1% tul il-perijodu ta' disa' xhur sa' Settembru.

Servizzi Finanzjarji

Il-Gvern ħa miżuri sabiex isaħħaħ l-istruttura finanzjarja tal-pajjiż skond il-politika tiegħu li jiżviluppa lil Malta bħala ċentru finanzjarju internazzjonali.

Fil-bidu tas-sajf twaqqaf kumitat ad hoc sabiex jidħol fl- aspetti kollha tal-leġislazzjoni finanzjarja u tat-taxxa.

Il-kumitat, li mistenni jressaq rapport fil-ġejjieni qrib, se jissuġġerixxi riformi stituzzjonali sabiex ikompli jissaħħaħ u jitjieb il-potenzjal ta' Malta f'dan il-qasam.

Matul is-sena kien hemm żviluppi oħra ta' natura istituzzjonali fil-qasam finanzjarju.

Il-kumpanija Mid-Med Finance Ltd. ingħatat liċenzja mill-Bank Ċentrali sabiex tmexxi numru ta' attivitajiet bħalma huma self u leasing u li tipprovdi venture capital.

Numru ta' skemi ta' investment kollettiv, inklużi l-Barclays u l-Fidelty Funds ukoll ingħataw liċenzja miċ-Ċentru għas-Servizzi Finanzjarji u ġew ikkwotati fil-Borsa.

Sadanittant, il-Bank Ċentrali kompla jqis numru ta' applikazzjonijiet minn istituzzjonijiet barranin u lokali għal liċenzji bankarji u biex joperaw bħala istituzzjonijiet finanzjarji.

Il-Bank Ċentrali stabilixxa wkoll il- politika tiegħu dwar is-sehem tal-banek f'xogħol ta' assikurazzjoni.

Fil-qasam tas-superviżjoni bankarja, il-Bank Ċentrali, bħala l-awtorita` kompetenti, kompla jgħasses b'mod sod fuq il-banek u l-istituzzjonijiet finanzjarji skond direttivi ta' prudenza bankarja li jikkomparaw tajjeb ħafna ma' l-aqwa livelli internazzjonali.

Fil-fatt, il-Bank bħalissa qiegħed fil-proċess li jintroduċi direttiva bankarja dwar il-aapital adequacy biex jiżgura li l-banek jallokaw kapital suffiċjenti biex jilqa' għal kull tip ta' riskju li jista' jkollhom fit-tranżazzjonijiet varji tagħhom.

Il-Bank kompla jsaħħaħ ir-relazzjoni li għandu maċ-Ċentru Malti għas-Servizzi Finanzjarji, li hu l-awtorita` kompetenti li hi responsabbli mis-servizzi ta' investiment.

Din il-kooperazzjoni dehret l-aktar fil- qasam ta' ħasil illegali ta' flus fejn il-Bank Ċentrali għandu parti ewlenija fil-pariri li jingħataw lill-Gvern fuq x'miżuri għandhom jittieħdu sabiex titneħħa kull theddida għall-pajjiż minn attivitajiet kriminali bħal dawn.

Il-Qagħda Finanzjarja u Fl-1997

Il-qagħda tal-Finanzi Pubbliċi ta' pajjiżna m'hi b'saħħitha xejn.

Il-mod u r-ritmu li bihom kienu mmexxija l-finanzi pubbliċi f'dawn l-aħħar snin wasslu biex sa mill-1994 tinħoloq sitwazzjoni fejn il-Gvern ma rnexxilux jiġġenera biżżejjed Dħul jew jikkontrolla l-Infiq sabiex ma jispiċċax bi żbilanċ finanzjarju inaċċettabbli.

B'konsegwenza ta' hekk id-deficit fin- nefqa tal-Gvern fl-1996 laħaq figura rekord ta' Lm107.2 miljun (wara li tnaqqas self barrani Lm3.2 miljun), u mistenni jilħaq fl-1997 madwar Lm121.1 miljun, (ukoll wara li tnaqqas self barrani ta' madwar Lm4.2 miljun), li jirrappreżentaw mad-9.4% tal-Prodott Gross Domestiku.

Il-qagħda kienet u għadha mwiegħra mhux biss għax tħalliet tiżvolġi u tasal fejn waslet imma wisq aktar għax, meta tħares aktar 'il quddiem, issib li fuq il-bażi tar-ritmu ekonomiku u l-makkinarju amministrattiv li hawn fil-pajjiż il-qagħda tista' tkompli tmur għall-agħar jekk ma jitteħdux il-miżuri meħtieġa.

Żieda fl-Iżbilanċ fil-Fond Konsolidat din is-sena

Fl-1997 konna qed inbassru żbilanċ fil-Fond Konsolidat ta' Lm82.6 miljun (wara li taqta' Lm8.1 miljun bħala dħul minn self barrani).

Il-Gvern kien ta tagħrif dwar dan l-iżbilanċ meta f'Jannar li għadda ressaq l-Estmi għal din is-sena.

Sfortunatament dan l-iżbilanċ mhux talli ma kienx sostenibbli, iżda mistenni jitla' għal Lm121.1 miljun (wara li taqta' Lm4.2 miljun dħul minn self barrani).

Dan għal diversi raġunijiet.

Dħul Ordinarju

Id-Dħul Ordinarju tal-Gvern żdied minn Lm447.5 miljun fl-1996 għal Lm486.3 miljun kif qed ikun rivedut għall-1997.

Dan, iżda, xorta hu mat-Lm28.4 miljun anqas mill-Lm514.7 miljun kif kien previst fil-bidu ta' din is-sena.

L-għejjun ewlenin li qed jikkontribwixxu għal dan in-nuqqas huma:

(a) liċenzji, taxxi u multi, minn fejn mistenni jidħlu Lm7.3 miljun anqas,

(b) it-Taxxa fuq id-Dħul (Income Tax), minn fejn mistennija madwar Lm9.1 miljun anqas,

(c) it-Taxxa fuq il-Valur Miżjud (il-VAT) u dik ġdida tad-Dwana u Sisa (is- CET) li flimkien mistennija jirrendu Lm10 miljun anqas,

(d) il-Kontribuzzjonijiet għas-Sigurta' Soċjali, li mistennija jikkontribwixxu b'madwar Lm3.4 miljun anqas milli kien maħsub għal din is- sena, u

(e) ħlas dovut lura lill-Gvern, l-aktar fuq servizzi mogħtija fost oħrajn lill-Kunsilli Lokali, u li minnhom din is-sena mistennija Lm1.3 miljun anqas milli kien maħsub.

Id-Dħul Ordinarju tal-Gvern hu magħmul minn żewġ komponenti, jiġifieri, id- dħul minn taxxi diretti u dħul ieħor.

Id-dħul minn taxxi diretti tela' minn 34% tad-Dħul Nazzjonali (National Income) fl-1992 għal 41% tad-Dħul Nazzjonali fl-1997.

Barra minn dan, fejn fl-1992 dan kien jammonta għal 77% tad-Dħul Ordinarju kollu, fl-1997 dan qed jammonta għal 86%.

Minn dan jidher ċar li d-dipendenza fuq it-taxxi diretti, speċjalment it- taxxi fuq id-dħul (l-Income Tax), ma naqsitx u x-shift lejn taxxi ndiretti ma seħħitx.

Fost ir-raġunijiet insibu ċertament il-mod ineffiċjenti li bih qed jitmexxew ċerti dipartimenti u nuqqas serju ta' rinfurzar tal-liġijiet u r- regolamenti relattivi.

Jenħtieġ l-ewwelnett ristrutturazzjoni ta' l-operat ta' Dipartimenti tal- Gvern li huma meqjusa bħala 'major revenue-earning departments'.

Sistemi amministrattivi għandhom jiġu riveduti mill-qiegħ.

Uffiċjali pubbliċi responsabbli għad-dħul tal-Gvern għandhom jinżammu kontabbli għal għemilhom.

Is-sistemi legali tagħna għandna nsaħħuhom biex bl-aktar mod prattiku u effikaċi nassiguraw l-infurzar tagħhom il-ħin kollu sakemm niddixxiplinaw irwieħna fl-obbligi tagħna lejn is-soċjeta`.

Hekk biss inkunu nistgħu ngħidu li l-piż tat-taxxi jkun qed jerfgħu kulħadd u mhux dawk biss li jinqabdu għax ma għandhomx il-mezzi li jaħarbu.

Nista' hawn insemmi miżura li ħadna din is-sena u li kienet maħsuba biex tħares aħjar l-interessi tal-Gvern fil-ġbir tat-taxxi.

Minn din is-sena għaqqadna r-riżorsi ta' kull għamla li jeżistu fid-Dipartimenti tat-Taxxi Interni u tas-Sigurta' Soċjali biex b'hekk l-isforzi mmirati għall-ġbir tat- taxxi jkollhom riżultati aktar mgħaġġlin u effikaċi.

Minn dħul ta' Lm58.2 miljun li kien stmat oriġinarjament li se jkun hemm minn liċenzji, taxxi u multi issa se jidħlu, kif diġa` għidt, madwar Lm7.3 miljun anqas.

Dan ġej, fil-biċċa l-kbira tiegħu, minn dħul anqas ta' Lm2.5 miljun minn ħlas tal-boll fuq dokumenti u Lm6.4 miljun anqas mit-Taxxa tar- Registrazzjoni tal-vetturi bil-mutur.

Kien hemm żieda ta' Lm1.2 miljun minn levy fuq oġġetti importati li taffiet dan in-nuqqas.

Dħul mill-Income Tax

Minkejja li d-dħul mill-income tax għal din is-sena qed jinkludi l-ammont ta' arretrati ta' Lm7 miljun dovuti mit-Tarzna ta' Malta wara s-self li qed jagħmlilha l-Gvern, id-dħul minn dan is-sors qed juri nuqqas ta' madwar Lm9 miljun.

Dan in-nuqqas hu riżultat ta' żewġ fatturi ewlenin: minn banda waħda, is-sistema ta' Final Settlement Scheme, fejn kull impjegat iħallas it-taxxa kurrenti fuq il-bażi tas-salarju tiegħu, ġiet posposta mill-bidu tas-sena għall-1 ta' Lulju fil-każ tal-impjegati tal-Gvern u għall-Jannar li ġej fil-każ tal-impjegati l-oħra kollha.

Mill-banda l-oħra, il-ftehim ma' min kellu l-arretrati ġew mifruxa fuq sentejn flok fuq sena.

It-Taxxa fuq il-Valur Miżjud u t-Taxxa tad-Dwana u Sisa

Id-dħul mit-Taxxa fuq il-Valur Miżjud u mit-Taxxa l-ġdida ta' Dwana u Sisa flimkien mistenni jonqos b'Lm10 miljun.

Qed insemmihom flimkien għax fl- Estmi kien tbassar dħul ta' Lm90 miljun bejniethom.

Wieħed irid iqis li meta saru l-Estmi kien kmieni wisq biex wieħed jgħid b'ċertezza kemm kienet se tħalli dħul it-taxxa l-ġdida għax kienet għadha qed titfassal.

Ngħid, iżda, li d-dħul mit-Taxxa fuq il-Valur Miżjud biss din is-sena mistenni jkun ta' Lm57 miljun.

Lm23 miljun oħra mistennija għalhekk jidħlu mit-taxxa l-ġdida ta' Dazju u Sisa.

It-Taxxa l-ġdida għandha rati anqas tassattivi minn dawk li kellha t-Taxxa l-oħra fuq il-Valur Miżjud.

Per eżempju, it-Taxxa fuq il-prodotti u dik fuq is-servizzi, illum hija biss ta' 5%.

Is-sistema l-ġdida taħseb ukoll biex teħles eluf ta' negozji żgħar milli jħallsu jew jiġbru t-Taxxa ta' l- ETP u ta' l-ETS.

Fil-każ ta' l-industrija tat-turiżmu, il-lukandi u r-ristoranti, dawn kienu jħallsu taxxa ta' 15% u 10% fuq il-bejgħ tagħhom.

Illum dawn qed iħallsu biss 5%.

Dan kollu naturalment effettwa bl-aktar mod pożittiv l- andament f'dan il-qasam kif ħareġ b'mod ċar mil-laqgħat li kellna qabel il- Budget ma' l-GĦaqdiet ta' dawk li jaħdmu fih.

Kontribuzzjonijiet għas-Sigurta' Soċjali

Id-dħul minn kontribuzzjonijiet għas-Sigurta' Soċjali għal din is-sena qed ikun stmat għal Lm141.3 miljun jiġifieri Lm3.4 miljun anqas minn dak imbassar oriġinarjament.

Kif se nikkummenta aktar 'il quddiem, il- benefiċċji f'dan il-qasam tas-Sigurta' Soċjali mistennija jilħqu Lm122.6 miljun għal dawk kontributorji u Lm29.5 miljun għal dawk mhux kontributorji.

Servizzi soċjali oħra bħalma huma l-kura kommunitarja, kura fl-isptarijiet tal-Gvern, għajnuna lill-anzjani kif ukoll lil dawk bi ħtiġiet speċjali mistennija titla' għal Lm65 miljun.

Meta wieħed janalizza l-figuri uffiċjali joħorġu indikazzjonijiet qawwija li juru li fis-settur ta' dawk li jaħdmu għal rashom, hemm evażjoni sostanzjali mill-ħlas tal-kontribuzzjonijiet sew fin-numru ta' dawk li għandhom l-obbligu legali li jħallsu u sew fir-rati tal-ħlas.

Hemm bżonn li dan il-qasam inħarsu lejh aktar bir-reqqa u b'mod kritiku.

Ma nistgħux nibqgħu nagħtu aktar milli ndaħħlu.

Fuq dan inkompli nżid aktar 'il quddiem fid-diskors tiegħi.

Dħul minn GĦotjiet u Self Barranin

L-GĦotjiet Barranin li mistennija jinġabru sa l-aħħar ta' l-1997 huma stmati li jkunu jlaħħqu madwar l-Lm10 miljun meta l-istima oriġinali kienet ta' Lm10.5 miljun.

Dan hu tnaqqis tassew żgħir meta wieħed iqis id- diffikultajiet u l-problemi sakemm jitwettqu d-diversi proġetti u wara ssir it-talba għar-rifuzjoni skond il-Protokolli.

F'dak li hu Self Barrani l-istima oriġinali kienet ta' Lm8.1 miljun.

Issa, mistenni li jinġabru biss Lm4.2 miljun.

Ir-raġunijiet għal dan it- tnaqqis huma varji.

Is-self provdut mill-Fond Soċjali għall-Iżvilupp tal-Kunsill ta' l-Ewropa se jkun anqas milli previst għax dan jinġibed fi proporzjon ma' dak li jintefaq fuq il-bini tal-Isptar tal-Qroqq.

GĦalhekk is-self mistenni jkun ta' Lm3.2 miljun minflok l-istima oriġinali ta' Lm4.4 miljun.

Mill-Bank Ewropew għall-Investiment (EIB) kien mistenni self fuq żewġ fażijiet separati relatati mal-proġett tat-tkabbir u t-tisħiħ tas-sistema tad-drenaġġ.

Fuq l-ewwel fażi mistenni jinġibdu mal-Lm1 miljun meta l- istima kienet ta' Lm270,000.

Dan minħabba li ngħatat spinta biex jitlesta x-xogħol.

Rigward it-tieni fażi l-istima ta' self kienet ta' Lm2.6 miljun.

Minn dan is-self mhux ser jinġibed xejn għal din is-sena.

Il-Bank Ewropew għall-Investiment qed jiffinanzja wkoll proġett relatat ma' l-iżvilupp tas-servizzi fil-qasam ta' l-Avjazzjoni Ċivili.

Il-flus mistennija jinġibdu s-sena d-dieħla hekk kif isir l-infiq relatat.

Minn hawn nixtieq inrodd ħajr l-Gvern Taljan, l-Unjoni Ewropea u lill- istituzzjonijiet finanzjarji l-oħra għall-għajnuna tagħhom.

In-Nefqa Rikorrenti

In-Nefqa Rikorrenti, barra mill-ispiża ta' l-isservisjar tad-Dejn Pubbliku, mistennija titla' minn Lm493.7 miljun għal Lm501.3 miljun, żieda netta ta' Lm7.6 miljun.

Hawn ukoll qed nagħmlu ħilitna kollha biex inrażżnu l-infiq ta' fondi pubbliċi.

Bl-ebda mod ma rrid infisser li rridu nagħmlu ekonomija bla sens li xxekkel l-operat tal-Gvern.

Jenħtieġ, iżda, li nagħmlu analisi kritika tan-nefqa rikorrenti u naraw fejn u kif qed jintnefqu flus il-poplu u jekk dan hux qed isir mingħajr ħela u abbuż.

Mhux anqas minn Lm160.1 miljun min-nefqa kollha rikorrenti, jiġifieri 32%, tmur għall-ħlas ta' pagi u salarji, bonuses, kontribuzzjonijiet għas- sigurta' soċjali, sahra u allowances.

Din hi nefqa kbira għal settur governattiv kbir li jenħtieġ li jiċkien waqt li wieħed irid iqis li f'pajjiż żgħir bħal tagħna qatt ma nistgħu niksbu l-economies of scale ta' pajjiżi kbar.

Fi ftit kliem is-settur pubbliku tagħna qatt ma jista' jilħaq il-proporzjon relattiv mal-popolazzjoni ta' pajjiżi ferm akbar.

Madwar Lm21 miljun jew 12% ta' din in-nefqa jmorru fuq ħlas ta' overtime u allowances, u minn dawn, Lm15.6 miljun jitħallsu f'allowances marbuta ma' ftehim kollettiv ta' diversi kategoriji ta' impjegati, fosthom, dawk fil- qasam tas-servizzi korrettivi, dawk mediċi u paramediċi, tal-pulizija u ta' l-armata.

Benefiċċji Soċjali

Fixed cost ieħor hu dak ta' Lm152 miljun li jitħallsu f'benefiċċji ta' servizzi soċjali.

Dan jirrapreżenta 30% oħra minn Nefqa Rikorrenti kollha u jirrappreżenta wkoll żieda ta' Lm12 miljun fuq in-nefqa tas-sena l-oħra f'dawn il-benefiċċji.

Is-sena d-dieħla mistenni jkun hemm żieda oħra ta' Lm17 miljun f'dan il-qasam li l-ispiża fuqu qed tikber minn sena għal oħra.

Biex jitħallsu dawn il-benefiċċji l-Istat qed joħroġ Lm46.9 miljun bħala kontribuzzjoni diretta għas-Sigurta' Soċjali: żieda ta' aktar minn Lm4 miljun fuq is-sena l-oħra.

Kważi Lm19 miljun, jew 4% tan-Nefqa kollha Rikorrenti, jmorru għall-ħlas ta' pensjonijiet tal-irtirar u pensjonijiet oħra mħallsa mit-Teżor.

Madwar Lm35.8 miljun jew 7% tan-Nefqa kollha Rikorrenti, jmorru fil-qasam ta' l-edukazzjoni: dan minbarra Lm33 miljun oħra li jitħallsu f'pagi u salarji lill-impjegati f'dan il-qasam.

Minn din l-ispiża xejn anqas minn Lm7.6 miljun jmorru f'sovvenzjoni diretta lill-Universita' ta' Malta, Lm1.3 miljun f'sovvenzjoni għall-Junior College, Lm4.2 miljun fi stipendji lill- istudenti ta' l-Universita`, Lm1.4 miljun fi stipendji lill-istudenti tas- Sixth Form u Junior College u Lm7.9 miljun f'kontribuzzjoni diretta għall- iffinanzjar ta' l-iskejjel tal-Knisja.

Kif għidt, din is-sena, in-Nefqa Rikorrenti globali mistennija tiżdied b'aktar minn Lm7.6 miljun fuq is-sena l-oħra wara li ġie mrażżan ħafna mill- infiq.

Minn dan l-ammont, Lm1.1 miljun tħallas f'aktar arretrati li kien baqa' taħt l-eżerċizzju tar-Riforma fis-Servizz Pubbliku.

Lm690,000 oħra tħallsu f'pagi u salarji lill-impjegati ġodda li jinkludu 45 Uffiċjal Korrettiv u 156 Kindergarten Assistants.

Lm3.2 miljun aktar intnefqu fi spiża dejjem ogħla ta' mediċina u jinkludi parti mill-arretrati.

Lm1.5 miljun tħallsu f'arretrati oħra lill-iskejjel tal-Knisja wara rikonċiljazzjoni tal-claims u tal-ħlas li sar taħt il-Ftehim rilevanti mal- Gvern, li wriet li kien għad fadal bilanċ x'jitħallas.

Nefqa oħra kbira ta' Lm1.2 miljun saret biex jitħallas dejn magħmul mill-Posta Ltd. fuq kuntratt għat-Traġitt tal-Bulk Mail.

Madwar Lm500,000 oħra marru f'żieda fis-sussidju fuq l-għalf għall-bhejjem.

Ammont ieħor ta' Lm500,000 ntnefaq biex jinbidlu l-pjanċi tan-numri tal-karozzi.

Dan l-eżerċizzju mistenni li jintemm din is-sena stess minflok is-sena d-dieħla kif kien maħsub oriġinalment.

L-Isservisjar tad-Dejn Pubbliku

Il-ħlas tad-Dejn Pubbliku u l-imgħaxijiet fuqu qiegħed dejjem jiżdied.

Fl- 1997 kien mistenni jitla' għal kważi Lm36.6 miljun, jiġifieri kważi Lm7 miljun aktar mis-sena ta' qabel.

Iżda, ż-żieda kbira fid-deficit ta' l- 1996 tellgħet il-ħtieġa tas-self fl-1997 minn Lm35 miljun għal Lm107 miljun.

Dan is-self kompla żied il-piż tal-isservisjar tad-Dejn Pubbliku li, fl-1997, mistenni jitla' għal Lm41.6 miljun jiġifieri, Lm5 miljun aktar milli oriġinarjament previst.

Fuq id-Dejn Pubbliku nitkellem aktar 'il quddiem.

In-Nefqa Kapitali

In-Nefqa Kapitali tal-Gvern fl-1997 mistennija tilħaq Lm79.7 miljun, jiġifieri Lm5 miljun anqas milli maħsub.

Madankollu xorta tisboq in-nefqa kapitali ta' Lm73.5 miljun li saret is-sena l-oħra.

Sar ukoll infiq anqas ta' Lm3 miljun fuq l-isptar il-ġdid f'Tal-Qroqq fejn, kif diġa' semmejt, naqas aktar kmieni din is-sena r-ritmu tax-xogħol sakemm isir ripjanar tal-proġett kollu.

Kif jaf kulħadd, issa qed nerġgħu nħarsu lejn il-pjanijiet dwar dan l-isptar fid-dawl ta' deċiżjonijiet li ħa u se jkompli jieħu l-Gvern.

Dawn id-deċiżżjonijiet laqtu wkoll dak li kien maħsub li jsir fit-titjib u modernizzar fl-Isptar San Luqa, bir-riżultat li dawn ġew riveduti.

Dan issarraf f'nefqa anqas ta' Lm1.5 miljun fuq dan l-Isptar.

Fil-każ tad-Dipartiment ta' l-Avvjazzjoni Ċivili saret nefqa anqas ta' Lm600,000 minħabba li tagħmir ta' weather radar ma wasalx u ċerti xogħlijiet fosthom fuq l-aprons baqgħu ma twettqux.

Min-naħa l-oħra, iżda, sar infiq akbar ta' madwar Lm1.8 miljun fuq il-Pjan ta' Protezzjoni Ċivili.

L-infiq fuq dan il-proġett qed ikun iffinanzjat mill-għotijiet taħt ir-Raba' Protokoll Finanzjarju ma' l-Italja.

Twettaq ukoll il-proġett ta' kostruzzjoni tal-promenade f'Buġibba u fil- Qawra flimkien ma' titjib fl-arterji tat-toroq li jwasslu għal dawn iż-żewġ ċentri turistiċi.

Dan il-proġett sewa madwar Lm2 miljun minbarra x-xogħol li sar bid-direct labour.

Tabella Numru 1, (ara anness nru.

1) li nitlob lill-Kamra tieħu bħala moqrija, fiha stqarrija finanzjarja tal-Fond Konsolidat li fih hemm paragun bejn id-Dħul u l-Infiq ta' l-1997 kif kienu oriġinarjament stmati u kif inhuma riveduti.

Barra minn hekk qed tingħata spjega tad-differenza bejn l- istimi oriġinali u dawk riveduti fl-istatements annessi ma' dan id-Diskors. (ara annessi nri.

7, 8 u 9) Is-Settur Pubbliku

Kif fissirt aktar 'il quddiem, diversi entijiet pubbliċi bħalissa m'humiex għaddejjin minn qagħda finanzjarja tajba.

Xi korporazzjonijiet mhux biss m'humiex f'qagħda li jsostnu l-investiment kapitali tagħhom iżda wkoll jeżistu dubji serji kemm dawn jistgħu jsostnu l-operat tagħhom.

Biex jgħinhom, il-Gvern jgħaddilhom kull sena miljuni ta' liri f'sovvenzjonijiet u f'sussidji li jinħarġu kemm mill-Fond Konsolidat u kemm mit-Treasury Clearance Fund bħala avvanzi jew self ta' flus.

Barra dan, il- Gvern ikopri b'garanziji lill-banek kummerċjali u lill-istituzzjonijiet finanzjarji meta dawn l-entijiet pubbliċi jissellfu minn għandhom għall- investiment kapitali tagħhom.

Sal-lum, dawn il-garanziji jammontaw għal Lm494 miljun.

Dan l-ammont bl-ebda mod m'għandu jkompli jiżdied għaliex jew l-entijiet infushom jew il-Gvern iridu jagħmlu tajjeb għalih.

Kien għalhekk li ngħata bidu għal pjan ta' ristrutturazzjoni tal- korporazzjonijiet u awtoritajiet wara li l-Gvern kien ikkummissjona studji u rapporti biex jiflu bir-reqqa l-qagħda operattiva u finanzjarja tagħhom.

Iżda, ristrutturazzjoni bħal din ma sseħħx jekk mhux fi pjan imfassal fuq numru ta' snin li, sakemm qed jitwettaq, jassigura anqas dipendenza fuq il- Gvern u għalhekk aktar vijabilita' ta' l-enti innfisha.

Il-Ministeru tal- Finanzi qed iħares aktar spiss u mill-qrib lejn il-ħidma ta' dawn l- entijiet pubbliċi.

GĦal dan il-għan, twaqqfet Kummissjoni sabiex tagħti l- pariri u l-gwida meħtieġa speċjalment fejn jidħol negozjar ta' collective agreements.

Kumpanniji pubbliċi li fihom il-Gvern għandu l-maġġoranza tal-ishma u li qed ikunu mħarsa mill-qrib mill-Malta Investment Management Co. Ltd.

(Il- MIMCOL) qed jiġu assistiti wkoll bl-istess mod b'konsulenza diretta bejn il- MIMCOL u din il-Kummissjoni.

Miżura oħra amministrattiva li se nieħdu dwar is-settur pubbliku hi dik ta' l-iffriżar tar-reklutaġġ fl-entijiet pubbliċi kollha ħlief f'dawk l- oqsma strateġiċi li rridu nindirizzaw.

Dan qed nagħmluh bil-għan li nserrħuhom kemm jista' jkun mill-piż ta' l-impjieg żejjed li għandhom dawn l-entijiet u li qed ikabbar dejjem iżjed il-piż finanzjarju u operattiv tagħhom.

Ma' dan, naturalment, imur id f'id it-tqassim aħjar tal-ħaddiema f'kull enti pubblika b'tali mod li tiżdied l-effiċjenza u jonqos il-ħela.

Saru, u għadhom isiru, reviżjonijiet tas-sistemi li jassiguraw il-ġbir f'ħinu u bl-aktar mod effiċċjenti ta' dħul dovut mill-konsumatur għas- servizzi mogħtija minn dawn il-korporazzjonijiet u awtoritajiet.

F'dan il- qasam issaħħah l-infurzar tal-ġbir biex bl-aktar mod effikaċi jinġabru ħafna, possibilment kollha, mill-arretrati li dawn l-entijiet pubbliċi għandhom jieħdu.

Iżda, ma tistax tevita l-inevitabbli: qed tinħass dejjem aktar il-ħtieġa li jkunu riveduti t-tariffi tal-konsum u ta' servizzi anċillari mogħtija mill-korporazzjonijiet ta' l-ilma u ta' l-enerġija, biex isiru u jibqgħu vijabbli.

Inkella d-dipendenza sħiħa fuq il-Gvern tibqa' iġġib magħha ineffiċċjenza, letarġija, qliegħ b'qerq, ħela u abbuż.

GĦal dan il-għan, il-Gvern se jifli aktar mill-qrib is-sussidji kollha li qed jagħti biex jara jekk l-għan ewlieni tagħhom għadux jeżisti.

Hemm bżonn li naraw jekk dawn is-sussidji humiex jaslu għand dawk li għalihom kienu maħsuba u, sa fejn dan mhux iseħħ, dawn is-sussidji jitnaqqsu u possibilment jitneħħew.

Sewwa sew fid-dawl ta' dak li għadni kif għidt, fir-rigward tat-Tarzna, il- Gvern waqqaf task force li ppropona bdil fil-liġi ta' din l-korporazzjoni u ressaq rapport fuq il-ġejjieni tagħha.

Dan ir-rapport li sar mill- konsulenza Appledore, irrakkomanda l-ħolqien ta' żewġ fergħat distinti, waħda li tieħu ħsieb ix-xogħol ta' tiswija tal-vapuri, u l-oħra, iżgħar, li tieħu xogħol f'oqsma ġodda.

Ir-rapport jitkellem ukoll dwar kif għandhom jiġu applikati strateġiji ġodda ta' tmexxija, u għall-kontrolli fuq l-infiq u marketing.

Bi ftehim bejn il-Gvern, il-Kunsill tat-Tarzna u l-General Workers' Union fl-aħħar ta' Awissu li għadda twaqqaf Project Team bil-għan li jwettaq l- għanijiet ewlenin fir-Rapport ta' Appledore, jiġifieri li jieħu ħsieb li jagħżel in-nies li se jaħdmu fuq is-Ship Repair Unit u fuq l-Enterprises Unit u li jidentifika dawk l-attivitajiet kummerċjali li jistgħu jiġu żviluppati fit-Tarzna.

Fil-qasam tax-xandir, ġiet regolarizzata l-qagħda tal-ġbir tal-liċenzji tat-televiżjoni f'isem il-Gvern mill-Public Broadcasting Services.

Il- Gvern, għax jagħraf l-importanza u t-toqol ta' l-obbligi li din għandha fix- xandir, iddeċieda li jikkonverti f'ishma l-parti l-kbira mid-djun li kellha miegħu.

Fl-istess ħin saret konċessjoni temporanja biex, għas-sena d- dieħla, il-PBS iżomm għalih id-dħul mill-liċenzji tat-televiżjoni.

Fil-qasam tal-kummerċ, fir-rigward tal-Port Ħieles, il-Gvern kompla jċedi l-profitti dovuti lilu mill-qliegħ minn Terminal One biex il-Korporazzjoni tużahom fl-investiment meħtieġ fil-bini tat-tieni terminal.

Barra minn dan, il-Gvern kompla jagħti, taħt forma ta' sovvenzjoni lill-Korporazzjoni tal-Port Ħieles, ammont sostanzjali ta' Lm4.2 miljun biex jgħinha fl- isservisjar tas-self bankarju li għandha kif ukoll fil-ħlas lura ta' dan is- self li għamlet biex tiffinanzja l-bini tat-tieni terminal.

Fil-qasam ta' l-investiment industrijali, l-Korporazzjoni Maltija għall- Iżvilupp waqqfet fi ħdanha l-Istitut għat-Tkattir tal-Intrapriżi iż-Żgħar (IPSE) biex il-ħtiġiet tagħhom ikunu indirizzati bla dewmien.

Fil-qasam tat-Telekommunikazzjoni, il-Korporazzjoni Telemalta għamlet qliegħ ta' kważi 7% meta mqabbel mas-sena ta' qabel.

Ir-raġuni għal dan is- suċċess kienet aktar effiċjenza u produttivita' f'kull qasam u biżżejjed wieħed isemmi l-installazzjoni ta' 15,000 servizz ġdid.

PROGRAMMI U INIZJATTIVI

Kif wiegħed, sew fil-programm elettorali kemm fl-ewwel budget tiegħu aktar kmieni din is-sena, il-Gvern ta bidu għal diversi inizjattivi u programmi li jtejbu dejjem aktar il-qafas ekonomiku, soċjali u kulturali ta' pajjiżna.

F'nofs din is-sena, twaqqaf il-Forum għal Ekonomija Aħjar li ħaddan fih il-Kunsill Malti GĦall-Iżvilupp Ekonomiku u wessa' u firex t- twettiq tal-ħidma tiegħu.

Filwaqt li l-Kunsill Ekonomiku baqa' l-ogħla istituzzjoni f'dan il-qafas ġdid li japprova u jressaq ir- rakkomandazzjonijiet lill-Gvern, il-Kunsill għandu l-għajnuna sew ta' Advisory Council li jaħdem permezz ta' workshops kif ukoll ta' Direttorat li jikkoordina dejjem aħjar ix-xogħol amministrattiv.

Bħalissa, l-Forum qed jittratta materji importanti ħafna għall-mixja u l-progress tal-pajjiż li jinkludu l-welfare gap, emendi meħtieġa fil-Liġi Dwar ir-Relazzjonijiet Industrijali, leġislazzjoni meħtieġa ħafna dwar is-saħħa u s-sigurta` fuq il-post tax-xogħol, u t-tifsil ta' pjan ekonomiku u strateġiku ta' żvilupp għal Malta.

Kif semmejt fil-bidu ta' dan id-diskors, f'April li għadda twaqqfet il- Kummissjoni Favur il-Moralita` Fiskali li bdiet ix-xogħol tagħha b'sensila ta' laqgħat fosthom mal-Prim Ministru, mal-Kap ta' l-Oppożizzjoni u ma' diversi korpi kostitwiti.

Il-Kummissjoni qed tfassal strateġija ta' tagħrif u edukazzjoni pubblika biex trawwem kuxjenza favur il-moralita` fiskali.

Twaqqaf ukoll l-Uffiċċju ta' l-Awditur Ġenerali b'aktar poter u b'indipendenza sħiħa biex ikun jista' jaqdi d-dmirijiet tiegħu aħjar.

L- Awditur Ġenerali, li jirrapporta dritt lill-Parlament, qed jagħmel l- istrutturar meħtieġ biex fi żmien qasir jibda jiffunzjona kif mixtieq bl- aħjar riżorsi possibbli.

Sar ukoll ħafna xogħol siewi fit-tifsil ta' Istitut ġdid ta' l-Istatistika li se jkun semi-awtonomu mill-Gvern tal-ġurnata.

Se jitwaqqaf Task Unit tekniku biex titfassal il-leġislazzjoni meħtieġa.

Il-qafas il-ġdid maħsub għal dan l-Istitut se jipprovdi sabiex jitwaqqaf Kunsill Konsultattiv li jkun magħmul fost oħrajn minn dawk li jagħmlu użu minn kull xorta ta' statistika.

Fost dawn se jkun hemm is-Sieħba Soċjali li se jkomplu fuq ix-xogħol li qed isir illum fuq l-Indiċi tal-Prezzijiet bl-Imnut.

Fil-qasam tas-self employed sar tibdil taħt l-Att dwar l-Iżvilupp Industrijali biex is-self employed iż-żgħir jibda jibbenefika mill- inċentivi taħt dak l-Att.

B'kollaborazzjoni bejn il-Ministeru tal-Ħarsien Soċjali u l-Korporazzjoni ta' Xogħol u Taħriġ ingħata ukoll bidu għal skema ta' taħriġ lis-self employed dwar ċerti aspetti tat-tmexxija ta' l-ażjendi tagħhom.

Fil-bidu ta' din is-sena, nħatret Kummissjoni biex tistħarreġ id- Drittijiet Soċjali ta' nies li jaħdmu għal rashom bil-għan li tara jekk il- ħtiġiet tal-ħarsien soċjali humiex jagħtu drittijiet effettivi lil dawn in- nies u, fejn meħtieġ, tagħmel rakkomandazzjonijiet għal rimedji li fl- istess waqt jiżguraw it-trasparenza, il-moralita` fiskali u, b'mod ġenerali, l-integrita` amministrattiva.

Iżda, mira ewlenija u bikrija maħsuba fil-programm elettorali tal-Gvern intlaħqet f'Lulju li għadda bit-tibdil li sar fis-sistema tat-taxxi indiretti meta, flok it-Taxxa fuq il-Valur Miżjud, daħlet sistema iżjed adattata għall-istruttura tas-soċjeta` u l-ekonomija Maltija.

Il-Gvern seta' jagħmel dan wara li ngħata mandat ċar mill-poplu fl-għażla tiegħu fl- Elezzjoni Ġenerali f'Ottubru tas-sena l-oħra u wara sensila ta' konsultazzjonijiet li għamel ma' korpi kostitwiti u mal-pubbliku in ġenerali.

Mingħajr ma ntawwal bla bżonn fuq it-Taxxa l-ġdida ta' Dwana u Sisa, nerġa' nsemmi l-prinċipji ewlenin li fuqhom ġiet imsejsa:

· li l-prezzijiet jinżammu aċċettabli,

· li jkun hemm bażi wiesgħa għall-ġbir tat-taxxi b'mod li jkunu eżenti prodotti u servizzi essenzjali fid-dar għall-familja,

· li tkun sempliċi kemm jista' jkun bl-iżgħar numru possibbli ta' azjendi u individwi jiġbru t-taxxa f'isem il-Gvern u li dak li jinġabar jgħaddi lill-Gvern b'mod regolari,

· li l-produzzjoni ta' prodotti u servizzi għall-esportazzjoni tkun imħarsa u inkorraġġita,

· li jiddaħħlu fuq min ibigħ l-obbligi kollha meħtieġa skond il-liġi biex ma jingħatax lok għall-evażjoni mit-taxxa, u fl-aħħarnett,

· li d-dħul tal-kultura ta' Moralita` Fiskali jkun imħares u miżmum b'mezzi effikaċi li jinfurzaw il-liġijiet fiskali kontra l-evażjoni.

L-ESTIMI GĦALL-1998

Ingħad ħafna dwar il-qagħda finanzjarja mwiergħa li l-pajjiż qiegħed fiha iżda qatt m'hu biżżejjed.

Jenħtieġ li flimkien nindirizzaw din il-problema bi strateġija koerenti u konsistenti biex dan l-iżbilanċ strutturat inżarmawh u nġibu lill-pajjiż lura fuq il-binarji ta' vijabilita' finanzjarja.

Jenħtieġ li din l-istrateġija tkun msejsa sew biex, filwaqt li tipproponi l-miżuri meħtieġa, isir ristrutturar amministrattiv, ikunu evitati skossi żejda lill-ekonomija, jiżdied id-dħul għall-Gvern, titrażżan il-ħela u l-ineffiċjenza u l-finanzi pubbliċi nerġgħu inġibuhom f'sikkithom.

L-istrateġija taħseb għall-miżuri short term u għal oħrajn fit-tul.

Dħul Ordinarju

Biex nimxu b'ordni, l-ewwel ħaġa li jenħtieġ li ssir hi li nassiguraw li d- Dħul Ordinarju tal-Gvern ikun biżżejjed waħdu biex ikopri n-Nefqa Rikorrenti, inkluż l-isservisjar tad-dejn pubbliku.

GĦal dan il-għan, il- Gvern qed jimmira li d-dħul tiegħu għall-1998 ikun realistiku u nieqes minn ħafna pretensjonijiet u ottimiżmu żejjed.

Iżda, għandu jkun imsaħħaħ minn sistemi ta' infurzar li jassiguraw ir- realizzazzjoni tiegħu u possibbilment aktar minn hekk dwar l-arretrati.

Hu maħsub li dan id-dħul insaħħuh b'miżuri fiskali li huma sostennibbli u, għal żmien qasir, b'bejgħ ta' assi li fih innifsu mhux sostennibbli fit- tul.

B'hekk jitnaqqas l-ammont li l-Gvern ikollu jissellef biex jibbilanċjaw l-ispiża fuq is-self.

Se nitkellem aktar tard fuq dawn il- miżuri.

Id-Dħul Ordinarju tal-Gvern fl-1998 hu mistenni li jilħaq mal-Lm559.5 miljun, li minnhom Lm10.4 miljun huma għotjiet barranin.

L-akbar għejjun tad-Dħul Ordinarju tal-Gvern jibqgħu dejjem il-Kontribuzzjonijiet għas- Sigurta` Soċjali, li s-sena d-dieħla mistenni jilħqu Lm137 miljun; it-Taxxa tad-Dħul, li minnha qed nipproġettaw li ndaħħlu Lm112 miljun; it-Taxxa tad- Dwana u Sisa li qed naħsbu li se tħalli Lm78 miljun; Liċenzji, Taxxi u Multi li mistennija jitilgħu għal aktar minn Lm59 miljun u d-Dazju tad- Dwana li minnu qed naħsbu li ndaħħlu Lm51.2 miljun.

Minn Dħul Barrani qed nistennew li ndaħħlu ma' l-Lm10.4 miljun, il-parti l- kbira minnhom taħt ir-Raba' Protokoll Finanzjarju ma' l-Italja li qed jiffinanzja proġetti u programmi diġa' mressqa u miftehma u approvati miż- żewġ naħat.

Infiq Rikorrenti

Niġu issa għall-Infiq Rikorrenti.

Kien hawnhekk li ħassejna li jenħtieġ li nqiegħdu għatu biex dan l-infiq ma nħalluhx ikompli tiela' 'l fuq bla rażan.

Filwaqt li nagħmlu dan, irridu noqogħdu attenti li nużaw l-aħjar ġudizzju tagħna biex ma nxekklux l-operat tal-Gvern.

Minflok, iżda, irridu niksbu l-istess b'anqas flus.

Dan, kif diġa' għidt jista' jsir biss b'anqas ħela, b'aktar effiċjenza u b'aktar dixxiplina.

Dawn huma tliet elementi importanti li jridu jkunu riflessi fil-ħruġ ta' anqas flus mill- kaxxa ta' Malta.

Il-komponenti tan-Nefqa Rikorrenti tal-Gvern jibqgħu dejjem il-pagi u s- salarji, bonuses, allowances, overtime u l-ħlas tal-bolla bħala employer li lkoll flimkien jilħqu Lm164.2 miljun; il-ħlas tal-Benefiċċji tas-Siġurta` Soċjali li qed jitla' b'medja ta' Lm14 miljun fis-sena u li fl-1998 mistenni jkun ta' Lm170.2 miljun; is-Saħħa u l-Kura għall-Anzjani li s- sena d-dieħla mistennija jtellgħu spiża ta' aktar minn Lm19.7 miljun - dejjem teskludi l-pagi u s-salarji tal-ħaddiema li jaħdmu f'dawn l-oqsma li jitilgħu għal Lm38.8 miljun; il-Kontribuzzjoni ta' l-Istat għas-Sigurta` Soċjali li fl-1998 mistennija tkun madwar Lm45.5 miljun; l-Edukazzjoni li fuqha l-Gvern se jonfoq mhux anqas minn Lm27.3 miljun, dejjem wara li taqta' l-pagi u s-salarji tal-ħaddiema f'dan il-qasam li jitilgħu għal aktar minn Lm33 miljun.

Il-Pensjonijiet ta' l-Irtirar imħallsa mit-Teżor is-sena li ġejja mistennija jitilgħu għal Lm19.8 miljun, żieda ta' kważi Lm800,000 fuq din is-sena u ta' aktar minn Lm1.3 miljun mill-1996.

Vot ieħor ta' kważi Lm15 miljun qed ikun allokat għall-ispiża rikorrenti għall- Uffiċċju tas-Segretarju Parlamentari għal GĦawdex.

GĦall-Kunsilli Lokali qed nivvotaw somma globali ta' Lm8.3 miljun biex iwettqu dawn l-programmi tagħhom inklużi inizjattivi u proġetti speċjali.

Il-Qasam tas-Sigurta` Soċjali

Wara li tajt rendikont fil-qosor ta' l-infiq ewlieni tal-Gvern għas-sena d- dieħla, nixtieq li lkoll nirriflettu ftit fuq il-qasam li qed jiġġenera l- akbar infiq - dak tas-Sigurta` Soċjali.

Nibda biex ngħid u nserraħ moħħ kulħadd li bl-ebda mod m'hu l-Gvern se jmiss jew inaqqar dawn il-benefiċċji soċjali.

Anzi niftaħar li kien il-Gvern Soċjalista li żviluppa u rawwem dawn il-benefiċċji għall-ġid ta' kull ċittadin l-aktar dak li qiegħed fil- bżonn.

Tajjeb, iżda, li wieħed iżomm f'moħħu li l-infiq fuq l-benefiċċji kollha taħt is-Sigurta` Soċjali qed jisboq bil-kbir id-dħul mill- kontribuzzjonijiet.

Din hi qagħda mhux sostenibbli u trid tiġi ndirizzata mill-aktar fis.

GĦal dan il-għan jien ħeġġiġt lill-Forum għall-Ekonomija Aħjar biex jagħti prijorita` lejn l-istudju li qed jagħmel il-Welfare Gap Sub-Committee u jressaq rakkomandazzjonijiet fi żmien qasir li nkunu nistgħu nikkunsidraw mal-partijiet kollha mdaħħlin, fosthom il-unions, biex nindirizzaw din il- problema li qed issir akuta.

GĦalkemm dan qed isir, inħossu li wasal iż-żmien li jitħejja wkoll studju professjonali ta' fattibilita` li jiddentifika l-vantaġġi u l-iżvantaġġi li tista' ġġib magħha introduzzjoni ta' pension funds privati.

Dan għall- konsiderazzjoni tal-Gvern innifsu u tas-sieħba soċjali ewlenin.

Id-Dejn Pubbliku

Id-Dejn Pubbliku hu problema oħra akuta.

Diġa' semmejt f'dan id-diskors il-mod imwiegħer li bih qed jikber.

Is-sena l-oħra t-Teżor ħareġ b'Lm70 miljun fi Stocks tal-Gvern.

Din is- sena ħareġ żewġ sejħiet u b'kollox inxtraw Stocks ta' valur totali ta' Lm188 miljun li minnhom total ta' Lm21 miljun kienu conversion.

B'hekk, il- bilanċ ta' Stocks tal-Gvern tela' b'47% minn Lm356 miljun għall-Lm523 miljun.

Ma' dan, il-ħruġ ta' Treasury Bills tela' għal Lm140 miljun b'yield medja ta' 5.2% fis-sena.

Din tfisser żieda ta' 30% fuq is-sena li għaddiet.

Id-dejn ma' barra baqa' bejn wieħed u ieħor fejn kien, jiġifieri madwar Lm51 miljun.

B'hekk, id-dejn pubbliku tela' għal Lm714 miljun jew żieda ta' 39% f' perijodu ta' 10 xhur.

Dan, barra l-garanzji u l-letters of comfort li llum jammontaw għall-Lm494 miljun maħruġa favur il-banek kummerċjali u istituzzjonijiet finanzjarji biex ikopru dejn magħmul minn entijiet pubbliċi.

Din il-qagħda mhi xejn ta' serħan il-moħħ.

Naturalment, kull sena jitħallsu imgħaxijiet u kontribuzzjonijiet għal ħlas lura fuq dan id-dejn.

Is-sena d-dieħla din l-ispiża se tilħaq Lm54.5 miljun.

Dan l-ammont hu kważi Lm12 miljun aktar minn dak li se nkunu nfaqna din is-sena.

Huwa ukoll kważi d-doppju ta' dak li nfaqna s-sena l- oħra meta l-ispiża ta' l-isservisjar tad-dejn pubbliku telgħet għal Lm29.8 miljun.

Il-bidu ta' dan kollu kien id-deficit straordinarju fil-budget tal- Gvern fl-1996 u li kien jenħtieġ li jingħalaq b'self lokali sostanzjali fl- 1997.

Din il-qagħda mwiergħa tad-dejn pubbliku irridu nrażżnuha wkoll u dan jista' jsir biss billi nibbilanċjaw aħjar l-infiq u d-dħul tagħna.

Ma nistgħux nibqgħu nissellfu biex ngħixu, jew nbigħu l-assi tagħna sa l- aħħar.

Fejn meħtieġ, nissellfu biss għall-investiment kapitali li jagħti frott fil-futur bħall-bini ta' fabbriki, teknoloġija avvanzata, taħriġ tal- ħaddiema tagħna, inċentivi lill-investiment barrani, u swieq għall- esportazzjoni.

Hu dan kollu li jirrendi l-ġid f'pajjiżna li fuqu rridu nsejsu l-infrastruttura soċjali u ekonomika tagħna.

Tibqa' xorta l-ħtieġa li d-dejn pubbliku ma jibqax tiela' aktar.

Infiq Kapitali

In-Nefqa Kapitali fl-1998 mistennija titla' għal Lm78.2 miljun.

Minn dan l- ammont, bejn is-sovvenzjonijiet u s-sussidji, se jitħallsu Lm4.5 miljun lit- Tarzna taħt il-Ftehim ta' l-1989.

Ammont ieħor, iżda iżgħar, ta' Lm1.5 miljun se jitħallas f'self lill-Malta Shipbuilding.

Ma' dawn l-ammonti, taħt il-Vot tal-Prim Ministru, qegħdin nipproponu nefqa oħra ta' Lm1.3 miljun, parti min-nefqa akbar, biex tiffinanzja t-tħaffir ta' bir għaż-żejt ġewwa GĦawdex.

Dan it-tħaffir, li se jsir minn kumpannija Taljana, mistenni jdum sejjer sitt xhur.

Malli jitlesta t-tħaffir, jitneħħa t- tagħmir kollu u s-sit jitqiegħed lura kif kien qabel.

L-ispiża totali ta' dan il-proġett mistennija tilħaq madwar l-Lm4.8 miljun fuq medda ta' sentejn, 1997 u 1998, u se tkun iffinanzjata kollha minn flus approvati taħt ir-Raba' Protokoll Finanzjarju ma' l-Italja.

Nefqa oħra wkoll imħallsa mill-Protokoll imsemmi, hija dik ta' Lm1.5 miljun għall-iżvilupp ta' Pjan għall-Protezzjoni Ċivili.

Ta' min wieħed jgħid li fl-1997 diġa' saret nefqa oħra kbira ta' Lm2.8 miljun fuq dan il-proġett.

L-Edukazzjoni

Matul is-sena li għaddiet beda programm estensiv ta' xogħol fl-iskejjel ta' l-Istat f'inħawi differenti tal-pajjiż biex l-istudenti u l-għalliema issa bdew igawdu minn ambjent aħjar.

Dan il-programm se nkompluh u nsaħħuh matul is-sena li ġejja.

Se nkomplu naħdmu biex intejbu l-iskejjel tal- Gvern waqt li naħdmu id f'id ma' l-iskejjel tal-Knisja u dawk privati.

Se nkomplu niżviluppaw il-bini fl-Universita' biex tkun tista' tlaħħaq aħjar mal-għadd dejjem jiżdied ta' persuni li qed imorru jistudjaw hemm.

Irridu ntejbu l-edukazzjoni universitarja għax nemmnu li s-suċċess ma jitkejjilx biss b'kemm jidħlu persuni biex jibdew kors universitarju iżda aktar b'kemm jirnexxilhom jiggradwaw.

Jenħtieġ inkomplu nimmodernizzaw l- Universita' fl-istrutturi tat-tmexxija, fil-mod kif ikunu mfasslin il- korsijiet, fil-mod kif nassiguraw il-kwalita', fil-mod kif nużaw il-mezzi teknoloġiċi ġodda tal-komunikazzjoni, fil-ftuħ ta' aktar opportunitajiet għaż-żgħażagħ li jixtiequ edukazzjoni vokazzjonali u fil-metodi tat-tagħlim u fi proġetti ta' riċerka.

Biex nilħqu dawn l-għanijiet qed nipproponu nfiq sostanzjali ta' Lm1.6 miljun li qed jiġi propost għat-twettiq ta' proġetti ta' bini u xiri ta' tagħmir għall-Universita'.

50% minn dan l- infiq qed ikun iffinanzjat ukoll taħt il-Protokoll Taljan.

Ta' min wieħed jgħid illi fl-1997 sar infiq ieħor kbir ta' Lm2.7 miljun fuq dawn il- proġetti, li fosthom insibu l-bini ta' lecture halls ġodda, l-Allied Research Unit, l-Education Building, u l-Lecture Centre Building.

GĦall- bini u titjib fl-iskejjel ta' l-Istat qed nipproponu ammont ieħor kbir ta' Lm3.0 miljun.

Dan, flimkien mal-Lm1.8 miljun li se nonfqu din is-sena, se jkompli jipprovdi għal żieda fil-faċilitajiet fl-iskejjel primarji tal- Mellieħa, Birżebbuġa, l-Imġarr, ix-Xgħajra, il-Mosta, Ħ'Attard, u bliet u rħula oħra.

Se jitkompla ukoll ix-xogħol fuq il-bini ta' l-iskola ġdida sekondarja f'Santa Luċija u jibda dak tal-Junior Lyceum f'Tal-Ħandaq.

Qed isir xogħol estensiv wkoll fl-iskola ta' Sir Adrian Dingli, f'St Andrews.

Fuq dawn it-tliet skejjel flimkien se ssir nefqa ta' Lm1.2 miljun.

Se jitjiebu wkoll il-faċilitajiet fl-iskola post-sekondarja fil-kumpless ta' Corradino.

Fil-qasam edukattiv ukoll, qed nistallaw komputers fil-klassijiet fl- iskejjel primarji biex jitkompla dan il-proġett tant meħtieġ għall- formazzjoni edukattiva ta' uliedna.

GĦal dan l-għan, qed nipproponu nefqa oħra ta' Lm1.4 miljun li għandha tkopri mhux biss ix-xiri tal-hardware u s- software iżda wkoll it-tqegħid ta' l-infrastruttura u ħtiġiet oħra anċillari għal dan il-proġett bħalma huma xiri ta' għamara adattata, titjib fis-sistema tal-elettriku, u sistemi ta' sigurta`.

Qed nipproponu wkoll somma ta' Lm500,000 biex ikompli x-xogħol ta' manutenzjoni u refurbishment fl-iskejjel tal-Gvern.

Dan l-infiq kollu kapitali fil-qasam edukattiv, li hu stmat li jitla' għal Lm7.1 miljun, hu maħsub li jkompli jwettaq il-wegħda ta' din l- Amministrazzjoni li nagħmlu mill-iskejjel ta' l-Istat l-aħjar skejjel f'Malta.

Turiżmu

Fit-turiżmu rridu nkomplu nsaħħu dak li rnexxielna niksbu tul dawn l-aħħar 12-il xahar fost kompetizzjoni qawwija minn destinazzjonijiet turistiċi oħra.

Is-suq Ingliż, suq ewlieni għalina, ukoll sar aktar diffiċli minħabba miżuri iebsa li ddaħħlu dan l-aħħar.

Qed nallokaw sovvenzjoni ta' Lm3 miljun għall-Organiżżazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu flimkien ma' Lm2.75 miljun oħra biex bihom tissussidja l-lira maltija fis-suq Ingliż taħt it- Tour Operators Support Scheme u tagħmel marketing ta' swieq oħra.

Is-sena li ġejja qed nipproponu wkoll vot ta' Lm250,000 biex inwaqqfu l- Awtorita` tat-Turiżmu.

Din l-Awtorita` se tkun kunċett importanti u ta' urġenza kbira li nħasset f'dan is-settur.

L-Awtorita` proposta se tirregola s-servizzi u l-operazzjonijiet turistiċi u trawwem l-industrija tat-turiżmu f'Malta taħt Att leġislattiv li se jitressaq għal dan il-għan għall-approvazzjoni ta' din il-Kamra.

L-Awtorita' se tkun tiġbor fi ħdanha l-GĦaqda Nazzjonali tat-Turiżmu (l-NTOM), il-Hotel and Catering Establishments Board, u l-Istitut għall-Istudji Turistiċi.

L-Industrija

Fil-qasam ta' l-industrija qed nipproponu nefqa oħra kapitali ta' Lm5.8 miljun li minnhom Lm2.3 miljun imorru biex ikompli l-programm ta' bini ta' fabbriki.

Lm1.7 miljun ieħor qed jingħata f'sovvenzjoni għall-operat tal- Korporazzjoni Maltija ta' l-Iżvilupp.

Lm1.7 miljun oħra qed jgħaddu lill-Malta Investment Management Co Ltd (il- MIMCOL) li minnhom Lm1.4 miljun iservu għall-investimenti ndustrijali u Lm300,000 f' sovvenzjoni għall-operat tal-MIMCOL.

Lm4.2 miljun oħra qed ikunu proposti għall-Malta Freeport Corporation biex jgħinha fl- isservissjar u ħlas lura ta' krediti bankarji.

Avvjazzjoni Ċivili

Fil-qasam ta' l-Avjazzjoni Ċivili qed nipproponu nefqa ta' Lm1.1 miljun għax-xiri ta' tagħmir tar-radar ta' Ħad-Dingli u ta' weather radar.

Dan l- infiq mistenni li jkun iffinanzjat minn self mill-Bank Ewropew għall- Investiment.

Drenaġġ

Nefqa oħra kbira ta' Lm3.3 miljun qed titressaq biex tkun tista' tissokta l-estensjoni u t-titjib tas-sistema tad-drenaġġ li parti minnha mistennija tkun iffinanzjata minn self miġjub ukoll mill-Bank Ewropew għall- Investiment b'imgħax issussidjat.

Żvilupp tal-Promenade f'Birżebbuġa, Marsascala u Marsaxlokk

Fuq xogħlijiet pubbliċi qed ikunu proposti żewġ nefqiet kbar oħra, waħda ta' Lm1.3 miljun biex jitjiebu u jisbieħu l-promenades f'Birżebbuġa, f'Marsaxlokk u f'Marsascala li huma meqjusa bħala ċentri oħra turistiċi.

Dan ix-xogħol hu parti minn programm ta' titjib ta' postijiet turistiċi li ngħata bidu għalih aktar kmieni din is-sena bil-proġett fuq il-promenade ta' Buġibba u l-Qawra u t-toroq l-oħra li jwasslu għal dawn l-inħawi.

Nefqa oħra hi dik ta' Lm3.7 miljun fuq xogħol ta' asfaltar u restawr u titjib ta' toroq.

Ma' dawn qed nerġgħu nivvotaw somma oħra ta' Lm2.2 miljun biex ikomplu jitħallsu l-arretrati li sibna f'dan il-qasam.

Il-Qasam tas-Saħħa

Fil-qasam tas-saħħa qed nipproponu nefqa oħra kbira ta' Lm10 miljun biex jitkompla l-bini ta' l-Isptar l-Ġdid f'tal-Qroqq.

Il-Gvern qed jaħseb biex parti mill-iffinanzjar ta' dan il-proġett issir minn self mill-Fond għall- Iżvilupp Soċjali tal-Kunsill ta' l-Ewropa kif ukoll minn self minn istituzzjonijiet finanjarji oħra u f'dan ir-rigward qed jistudja offerti li sarulu.

Akkomodazzjoni Soċjali

Fil-qasam soċjali qed nerġgħu nivvotaw somma ta' Lm1 miljun bħala sovvenzjoni lill-Awtorita' tad-Djar.

Qed nivvotaw ukoll Lm850,000 biex din tkun tista' tħallas is-sussidju fuq l-interessi għal self ta' flus mogħti mil-Lohombus għall-bini ta' djar.

Il-Biedja

Fil-qasam tal-biedja qed nipproponu ammont ta' ftit aktar minn Lm1 miljun biex ikompli t-titjib fil-Pitkalija, fis-servizzi veterinarji, fiċ-Ċentru tar-Riċerka u Żvilupp fl-GĦammieri, fis-sajd u fl-akwakultura u fl-iżvilupp ta' l-art u riżorsi ta' l-ilma.

Qasam ta' l-Informatika

Fl-aħħarnett, fil-qasam ta' l-Informatika, qed nallokkaw is-somma ta' Lm6.5 miljun mifruxa mal-ministeri kollha biex ikompli l-iżvilupp ta' sistemi, it-tqegħid ta' infrastruttura, ix-xiri ta' tagħmir, il- manutenzjoni u t-titjib ta' sistemi eżistenti, it-taħriġ ta' staff u x-xiri ta' software.

Dan kollu hu maħsub biex ikompli jtejjeb dejjem aktar l- operat tal-Gvern fid-dipartimenti u s-servizzi li jagħtu.

F'Tabella Numru 2, (ara anness nru.

2) li nitlob lill-Kamra tieħu bħala moqrija, qed nagħti rendikont finanzjarju fil-qosor għall-1998.

Miżuri u Inizjattivi

Kif diġa` fissirt, l-iżbilanċ finanzjarju strutturali qawwi li tħalla jiżviluppa tul dawn l-aħħar snin hu theddida serja għas-saħħa tal-pajjiż u jenħtieġ li nindirizzawh.

Dan irid isir bi strateġija koerenti u konsistenti li, filwaqt li tagħraf tkun iebsa fejn meħtieġ ma tħarbatx u tfixkel il-qafas soċjali u ekonomiku.

L-għan tal-Gvern hu li jifrex din l- istrateġija fuq għadd ta' snin, possibilment tlieta, biex b'mod meqjus iwitti dan l-iżbilanċ.

Kien għalhekk li, bħala l-ewwel pass, din is-sena kkontrollajna l-infiq rikorrenti kemm stajna u tajna lok għal sforzi akbar fil-ġbir ta' dħul.

GĦal dan il-għan qed inħabbar għadd ta' miżuri mmirati biex, waqt li f'ċerti każi jagħmluna konxji mill-ħela li hemm bżonn titrażżan, f'oħrajn jifirxu l-piż kemm jista' jkun b'mod ekwu u ġust.

Pjan ta' Żvilupp Ekonomiku

Bil-għan li jkun hemm aktar koordinament fit-twettiq tal-programm elettorali tal-Gvern fir-rigward ta' l-iżvilupp ekonomiku tal-pajjiż, il- Forum għall-Ekonomija Aħjar ingħata l-impenn li fi żmien mhux fit-tul ifassal u jirrikkmanda pjan ta' żvilupp ekonomiku msejjes fuq medda ta' tliet snin.

Setturi li qed jiġu riċerkati f'dan il-pjan minn sotto-kumitat fi ħdan l- Advisory Council jinkludu żvilupp fl-ekonomija internazzjonali, analisi ta' l-ekonomija Maltija, is-sehem tal-Gvern fl-ekonomija, il-kwalita` tal-ħajja Maltija, inizjattivi biex insaħħu u nkabbru l-ekonomija tagħna u politika ekonomika u soċjali konsolidata permezz ta' koordinazzjoni sħiħa bejn is- setturi kollha.

GĦalkemm it-tfassil ta' dan il-pjan għadu fi stadju preliminari, il-Gvern diġa` qed ikollu indikazzjonijiet tad-direzzjoni li l-Advisory Council jista' jirrikkmanda fil-futur qarib.

Friża fuq ir-Reklutaġġ fis-Servizz Pubbliku

Kif diġa` ħabbart aktar kmieni f'dan id-diskors, fir-rigward tas-settur pubbliku qed nieħdu wkoll pass għaqli ta' iffriżar fuq ir-reklutaġġ fil- qafas governattiv.

Din il-miżura tgħodd ukoll għal dawk l-ażjendi li fihom il-Gvern għandu kontroll effettiv.

Dan, iżda, m'għandu bl-ebda mod ifixkel il-mili ta' postijiet vojta li huma meqjusa bħala postijiet strateġiċi f'oqsma varji ewlenin ta' l-operat tal-Gvern bħalma huma il-qasam tas-saħħa u ta' l-anzjani u dak edukattiv.

Biex iħares dawn il-ħtiġijiet u jagħti parir lill-Gvern fejn għandu jaġixxi f'dan ir-rigward, se jitwaqqaf Kumitat fi ħdan il-Kabinet stess.

Ma' dan il-pass ukoll, il-Gvern se jara li ma jibqgħux isiru estenzjonijiet ta' servizz lill-uffiċċjali pubbliċi meta dawn ikunu laħqu l-eta` ta' l-irtirar.

Se ssir eċċezzjoni fil-każ ta' nurses fejn hemm nuqqas serju, u fil-każ ta' uffiċċjali għolja fl-Armata iżda, fir-rigward ta' dawn l-aħħar, għal żmien mhux fit-tul.

Central Monitoring Unit

Fir-rigward ta' l-operat ta' l-amministrazzjoni, il-Gvern se jwaqqaf Central Monitoring Unit li jkollha funzjoni ta' verifika interna li tħares u tissorvelja l-amministrazzjoni biex tkun evitata l-ħela u l-ineffiċjenza.

Charter għall-ħaddiema fis-Servizz Pubbliku

Il-Gvern qed jaħseb ukoll biex ifassal charter għall-ħaddiema kollha fis- Servizz Pubbliku filwaqt li jaġġorna l-Estacode li hemm illum skond il- ħtiġijiet ta' żmienna.

L-għan ta' dan iċ-charter hu li l-ħaddiema kollha fis-Servizz Pubbliku jkunu jafu, flimkien mad-drittijiet tagħhom, x'inhuma d-doveri u l-obbligi tagħhom lejn il-pubbliku li hu l-klijent jew il- konsumatur tas-servizz tagħhom.

Dan jgħin ukoll biex dawn il-ħaddiema jsiru aktar kontabbli u responsabbli ta' għemilhom.

Business Approach għas-Servizz Pubbliku

Il-Gvern ukoll qed jilqa' l-offerta li saritlu mill-Accountancy Board biex titwaqqaf Kummissjoni, li tkun tinkludi membri mill-professjoni ta' l- accountants u awdituri bi prattika privata bil-għan li tniedi inizjattiva li ddaħħal business approach modern fis-servizz pubbliku b'enfasi fuq financial management.

Manpower u Skills Survey għas-Servizz Pubbliku

Fuq suġġeriment ta' diversi korpi kostitwiti li tkellimna magħhom qabel il- budget - kemm mis-settur ta' dawk li jħaddmu kif ukoll min-naħa tat-trade unions - għandu jsir manpower u skills survey tas-Settur Pubbliku bħala stock taking tal-kwalita` u tal-kwantita` tar-riżorsi umani li għandu l- Gvern f'dan il-qasam.

Minħabba n-numru sproporzjonat ta' ħaddiema bil- light duty fis-settur pubbliku, inħossu li wasal iż-żmien li fl-interess ta' min iħallas it-taxxi nibdew niddistingwu bejn dawk li ġenwinament korrew fuq il-post tax-xogħol u dawk li qegħdin klassifikati biex jagħmlu light duty fuq bażi ta' ċertifikat mediku jew sempliċi ittra ta' rakkmandazzjoni.

Mal-Gvern biss hemm madwar 950 ħaddiem fuq light duty.

GĦaldaqstant f'dawk il-każi fejn ma kienx hemm korriment fuq il-post tax- xogħol, il-ħaddiema se jingħataw l-għażla li jew jerġgħu jidħlu għad- dmirijiet sħaħ tagħhom billi jirtiraw iċ-ċertifikat mediku li għandhom, jew inkella jirtiraw mis-servizz skond skema ta' irtirar kmieni li għandha titfassal b'konsultazzjoni mal-unions.

M'humiex se jiġu aċċettati ċertifikati ġodda għal light duty ħlief għal każi ġenwini li jistgħu jinqalgħu.

Li qed jingħad hawn ma japplika bl-ebda mod għal dawk il- ħaddiema li huma reġistrati bħala disabled.

Hekk kif jitlesta l-manpower survey, il-Gvern beħsiebu jagħti konsiderazzjoni xierqa lill-proposta li saret min-New Initiatives and Projects Group dwar ir-riallokazzjoni ta' manpower, fejn ħaddiema tal-Gvern u tal-parastatali jiġu offruti 20% aktar mill-paga li għandhom sabiex jissieħbu mas-settur privat.

Dan, bil-għan li n-numru ta' nies li jaħdmu fis-Settur Pubbliku jibda effettivament jitnaqqas.

Ħolqien ta' Uffiċċju Tekniku u Legali fid-Dipartiment tat-Taxxi Nterni

Wasal ukoll iż-żmien, bħalma għidt aktar qabel f'dan id-diskors, li nieħdu miżuri amministrattivi xierqa biex intejbu l-operat ta' dawk id- Dipartimenti tal-Gvern li huma meqjusa bħala revenue-earning departments.

Filwaqt li d-Dipartiment tat-Taxxa tad-Dwana u Sisa diġa` jinsab moqdi b'mezzi tekniċi u legali, mhux l-istess jista' jingħad għad-Dipartiment tat- Taxxi Interni.

Hu għalhekk li qed nieħdu ħsieb li dan id-Dipartiment ukoll ikollu uffiċċju tekniku u legali ħalli jkun jista' jsolvi aħjar il-problemi amministrattivi li jinqalgħulu u b'hekk il-proċess ta' ġbir ta' taxxi kurrenti u arretrati jitħaffef u jitjieb.

Abbużi mis-Sick Leave u Leave mhux awtorizzat

Miżura oħra amministrattiva hi dik li ddaħħal dixxiplina, biex jonqos u possibilment jinqata' l-abbuż mis-sick leave u mil-leave mhux awtorizzat fis-Servizz Pubbliku.

Hemm bżonn li jiġu ntrodotti l-istess kontrolli li jeżistu fil-privat.

F'każi fejn jirriżulta skartar minn fuq il-post tax- xogħol se jibda jkun mistenni li ċ-charges dixxiplinarji jinħarġu kemm lill- ħaddiema nfushom kif wkoll lil dawk responsabbli minnhom.

Barra minn dan, minn Jannar li ġej, se jibda jintalab ħlas ta' Lm1 għal kull ċertifikat mediku maħruġ minn tabib tal-Gvern li juri li ħaddiem ma jkunx dispost li jmur għax-xogħol minħabba mard.

Din m'hijiex miżura fiskali, jiġifieri l-Gvern mhux qed jieħu dan il-pass biex minnu jdaħħal xi flus; iżda, hi bidu ta' deterrent indirizzat lejn abbuż mifrux li qed isir mis-sick leave entitlement tal-ħaddiema tal-Gvern.

Ombudsman għall-Konsumatur

Fir-rigward tal-konsumatur, il-Gvern iħoss li għandu jitwaqqaf Ombudsman li jħares id-drittijiet tiegħu bl-aktar mod ġust.

Awtorita' għall-Kummerċ Ġust u għall-Affarijiet tal-Konsumatur

F'dan il-kuntest ukoll qed isiru pjanijiet għat-twaqqif ta' Awtorita` awtonoma mill-Gvern li tkun msejjħa l-Awtorita` għall-Kummerċ Ġust u għall- Affarijiet tal-Konsumatur.

Din l-Awtorita` torbot flimkien il- kompetizzjoni ġusta kif ukoll il-ħarsien tad-drittijiet tal-konsumatur b'mod li jkollha diskrezzjoni fuq dawn il-ħwejjeġ minflok id-diskrezzjoni Ministerjali ta' issa.

Kumpens addizzjonali lill-Assistenti Soċjali Każwali

Is-Segretarjat Parlamentari għas-Self-Employed ta kunsiderazzjoni xierqa u laqa' t-talba tal-Kummissjoni għas-Self-Employed biex dawk l-assistenti soċjali każwali li jaħdmu għal rashom jingħataw awtomatikament, u b'effett mill-1998, kumpens li jkun ekwivalenti għaż-żidiet statutorji għall-għoli tal-ħajja u dawk fil-kontribuzzjonijiet għas-Sigurta` Soċjali.

Dan qed isir biex id-dħul tagħhom għax-xogħol siewi li qed jagħmlu ma jitnaqqarx.

One-Stop Shop Informative Service għas-Self Employed

Dan is-servizz ta' tagħrif u direzzjoni dwar materji li għandhom x'jaqsmu ma' l-attivita` tagħhom għandu jiġi ntrodott din is-sena għall-benefiċċju tas-settur tas-self employed Maltin u GĦawdxin.

Kumpens ta' Benefiċċju lis-Self Employed għall-Korriment

Illum, jekk wieħed li jimpjega lilu nnifsu jkorri fuq ix-xogħol jieħu benefiċċju ta' korriment kemm il-darba jipprova li dan seħħ fuq il-post tax- xogħol u li l-attivita` ekonomika tiegħu waqfet sakemm ikun hemm fejqan mill-korriment.

Is-Segretarjat Parlamentari għas-Self Employed ħass li kellu jilqa' rakkomandazzjonijiet mill-Kummissjoni għas-Self Employed biex titneħħa din it-tieni kundizzjoni biex b'hekk wieħed li jkun korra fuq ix- xogħol u jkun hekk ċertifikat f'eżami mediku fl-Isptar San Luqa, jibbenefika awtomatikament mill-benefiċċju għall-korriment taħt l-iskema li teżisti għal dan il-għan taħt l-Att Dwar is-Sigurta` Soċjali mingħajr ma jkollu għalfejn jipprova li l-attivita` ekonomika tiegħu se tieqaf minħabba l-korriment.

Inċentiv favur l-użu ta' l-enerġija solari

Bħala nkorraġġiment favur użu akbar fil-pajjiż ta' apparat li jaħdem bl- enerġija solari, il-Gvern iħoss li għandu joffri nċentiv taħt forma ta' self mill-banek b'rati baxxi sew fuq apparat għall-użu domestiku kif ukoll min-negozji żgħar.

Iż-żieda tat-tariffi tad-dawl li se nħabbru aktar tard għandha tħaffef il- payback period ta' kull min jixtri tagħmir bħal dan.

Unit għal Relazzjonijiet Industrijali

Wara t-tħejjijiet li saru fuq livell konsultattiv dan il-unit għandu jitwaqqaf din is-sena sabiex tissaħħaħ l-infrastruttura fil-qasam tar- relazzjonijiet industrijali.

Korporazzjoni għall-Iżvilupp Urban ta' Pembroke

Qed isir studju għall-iżvilupp ta' Pembroke bil-għan li dawk l-inħawi jsiru mudell ta' żvilupp urban modern.

L-għanijiet ta' dan il-pjan huma biex ikun assigurat b'mod aktar realistiku il-prezz ta' l-art, jistimula l- ekonomija, jagħti lok għal investiment bi sħab mas-settur privat, u permezz ta' cross-subsidy, jiffinanzja lilu nnifsu u jipprovdi akkomodazzjoni soċjali addizzjonali li ttaffi n-nuqqas ta' djar.

Flimkien ma' dan hemm maħsub tqegħid ta' infrastruttura li tipprovdi għas- servizzi kollha meħtieġa għall-iżvilupp urban bħal dan kif ukoll għal bini ta' infrastruttura ta' toroq oħra li jwasslu għall-Pembroke jew li jmissu ma' l-inħawi.

Biex isir dan kollu l-Gvern beħsiebu jwaqqaf Korporazzjoni bil- partiċipazzjoni sħiħa tas-settur privat, speċjalment dak tal-qasam tal- kostruzzjoni, biex din issib il-mezzi u r-riżorsi meħtieġa għat-twettiq tiegħu.

Is-sehem privat f'din l-istruttura huwa essenzjali u l-proġett iseħħ jekk kemm il-darba ikun hemm din il-parteċipazzjoni.

Flexitime

Il-Gvern se jinkoraġġixxi użu aktar wiesgħa tal-flexitime kemm fis-settur privat kif ukoll f'dak pubbliku ħalli jirrendi l-ħaddiema aktar flessibbli fil-qadi ta' dmirijiethom speċjalment in-nisa tad-dar billi tiżdiedilhom il- faċilita` li jsibu mpjiegi.

GĦajnuna lil min jimpjega nies bla xogħol ta' 'l fuq minn 40 sena

Ħaddiema li għandhom 'il fuq minn 40 sena u qed jirreġistraw għax-xogħol qed isibu diffikulta` biex isibu mpjieg.

Il-Gvern ħass li għandu jintervjeni.

GĦaldaqstant, bħala nċentiv f'din id-direzzjoni, il-Gvern se jagħti tnaqqis ta' 25% mill-kontribuzzjoni għas-Sigurta` Soċjali dovuta minn min iħaddem f'kull każ fejn dan jintrabat li jimpjega ħaddiem ta' 40 sena jew aktar basta dan ta' l-aħħar ikun ilu ċertu żmien jinkiteb.

Titjib f'Benefiċċji tas-Sigurta` Soċjali

Pensjonanti tas-Servizzi Ingliżi

Din is-sena se nkomplu bit-twettiq ta' l-ewwel fażi li bdejna s-sena l- oħra biex nies li qed igawdu pensjoni tas-Servizzi Ingliżi, ma jkollhomx tnaqqis mill-pensjoni dovuta lilhom skond il-Liġi dwar is-Sigurta` Soċjali.

Din il-miżura din is-sena se tiswielna Lm1.3 miljun.

(Onor. Membri: Hear, hear)

Disabled Child Allowance

B'effett minn Jannar li ġej se jkunu nklużi żewġ tipi ta' mard kroniku fuq il-lista ta' kundizzjonijiet mediċi li għalihom jingħata d-dritt għal disabled child allowance u għal pensjoni ta' persuna b'diżabilita'.

Dawn huma is-Cystic Fibrosis u t-TCII Deficiency.

Persuni b'Diżabilita`

Il-Gvern dejjem ifittex mezzi li jgħinu persuna b'diżabilita` tegħleb id- diżabilita` tagħha u ttejjeb l-kwalita` tal-ħajja tagħha.

GĦal dan il-għan, ġie deċiż li vetturi intiżi speċifikament biex jintużaw minn persuni b'diżabilita` jkunu eżentati kemm mid-Dazju fuq l- Importazzjoni, kemm mit-Taxxa tar-Reġistrazzjoni u mit-Taxxa tas-Sisa fuq l- Importazzjoni.

Ir-Romol Minn Jannar ukoll se nsewwu anomalija li teżisti fil-benefiċċji tas- Sigurta` Soċjali billi l-kundizzjonijiet għal dritt ta' pensjoni ta' armel inġibuhom eżatt bħal dawk għal pensjoni ta' armla.

Din il-miżura se tiswa Lm50,000.

Illum, raġel miżżewweġ li l-mara tiegħu taħdem f'impjieg full time qed jirċievi benefiċċji bir-rata ta' miżżewweġ filwaqt li mara miżżewwġa li għandha r-raġel tagħha jaħdem full time tirċievi benefiċċji bir-rata ta' xebba.

Din l-anomalija se titneħħa wkoll u b'effett minn Jannar li ġej ir- rata ta' 'miżżewweġ' titħallas biss lil dik il-parti li tkun qed tmanti wkoll il-parti l-oħra li ma tkunx taħdem fuq bażi full time.

Tard din is-sena nfetaħ b'esperiment Day Care Centre fil-Kalkara biex ommijiet li jaħdmu u li għandhom ulied taħt it-tliet snin ikunu jistgħu jħalluhom hemm matul il-jum fil-kura ta' assistenti mħarrġin.

Il-ħlas għal dan is-servizz kien maħsub li jkun sussidjat fuq bażi ta' means test.

Issa qed nipproponu li s-sussidju jkun inkluż fiċ-children's allowance.

Fondi tal-Lottu Pubbliku għall-Proġetti Speċifiċi

Il-Gvern se jagħmel mezz biex il-fondi li jdaħħal mill-Lottu Pubbliku jmorru għall-proġetti speċifiċi marbutin mas-settur tal-edukazzjoni, tas- saħħa u ta' l-isports kif ukoll tal-ġlieda kontra d-droga u l-alcohol.

(Onor. Membri: Hear, hear)

Miżuri Fiskali

Ngħaddi issa għat-tieni aspett ta' l-istrateġija tal-Gvern biex nindirizzaw l-iżbilanċ finanzjarju.

Reviżjoni tat-tariffi ta' l-ilma u l-elettriku

Kif semmejt aktar kmieni f'dan id-diskors, kien hemm bżonn li entijiet pubbliċi jħarsu lejhom infushom b'mod kritiku bil-għan li jirristrutturaw l- operat tagħhom ħalli jneħħu l-ineffiċjenza u jdaħħlu s-serjeta` u l- vijabilita`.

B'hekk tonqos id-dipendenza tagħhom fuq sovvenzjonijiet u garanziji tal-Gvern.

Żewġ entijiet pubbliċi li żgur kien jenħtieġilhom jagħmlu dan kienu l- Korporazzjoni ta' l-Enemalta u dik tas-Servizzi ta' l-Ilma.

Fl-1997, l- Enemalta rċeviet mingħand il-Gvern self ta' Lm9.6 miljun filwaqt li l- Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma rċeviet Lm3.5 miljun f'self u Lm12 miljun f' sovvenzjonijiet biex isostnu l-operat tagħhom.

Inħasset il-biża' li, kemm-il darba l-affarijiet kienu se jibqgħu kif kienu, din id- dipendenza kien ikun meħtieġ li tiżdied is-sena d-dieħla.

Din il-qagħda zgur m'hijiex sostenibbli.

Saru studji u ħarġu rakkomandazzjonijiet.

Il-Gvern, bil-kuraġġ kollu aċċetta l-proposti li tressqu quddiemu għal vijabbilita` fit-tul ta' dawn iż-żewġ korporazzjonijiet.

Parti minn dawk il-proposti kienet dik tar-reviżjoni tat-tariffi tal-konsum u servizzi oħra.

Il-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma llum tipprovdi ilma bi prezz issussidjat għall-konsumaturi kollha (ħlief għall-bottlers) irrispettivament mill-użu li jagħmlu minnu.

Is-sussidju hu bbażat fuq il- prezz tal-produzzjoni ta' l-ilma mill-Korporazzjoni.

Minbarra ħlas għal konsum, il-Korporazzjoni għandha tariffa għall-meter.

Fuq dawn il-kriterji li jagħtu sussidju b'mod indiskriminat, il-Gvern qiegħed joħroġ sussidju ta' aktar minn Lm12 miljun fis-sena.

Il-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma titlob wkoll ħlas lill- konsumaturi għal diversi servizzi oħra fosthom għal kull tiswija ta' ħsarat fil-house connection.

F'każi bħal dawn, il-Korporazzjoni titlob depożitu ta' Lm75 li jkun parti mill-kont finali għax-xogħol li jkun sar.

Dan isir għaliex il-policy kurrenti tal-Korporazzjoni hi li tassumi responsabbilta' biss għall-mains filwaqt li l-konsumatur jassumi responsabbilta' għall- house connection.

Dan kollu qed ikun propost li jinbidel u l-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma, mil-lum 'il hinn tkun responsabbli wkoll għat-twassil tas-servizz sal-meter.

Dan ifisser, li konsumatur japplika għas-servizz ta' l-ilma bla ħlas.

GĦal dan il-għan il-meter charge se jinbidel f' service charge ta' Lm24 fis-sena.

Is-sussidju se jingħata biss lis-settur domestiku filwaqt li konsumaturi oħra se jingħataw inċentivi biex jistallaw impjanti għall-produzzjoni u r- riċiklaġġ ta' l-ilma.

Il-bdiewa se jingħataw il-faċilita' li jużaw ilma msaffi.

Il-prezz ta' l-ilma għall-konsumatur se jiġi rivedut biex jirriffletti l- ispiża attwali tal-produzzjoni tiegħu, jiġifieri Lm1.10 kull metru kubu.

Il-persentaġġ ta' sussidju se jibqa' dak li hu llum.

Dan ifisser li f'każ ta' sussidju ta' 90% fuq l-ewwel blokk, il-prezz għall-konsumatur se jkun 11ċ kull metru kubu u f'każ ta' sussidju ta' 80% għat-tieni blokk il-prezz għall-konsumatur se jkun 22ċ kull metru kubu.

Id-daqs tal-blokk se jiġi rivedut minn 5.5 metri kubi għal 4.5 metri kubi.

Il-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma qiegħda wkoll tħejji pjan sabiex tipproteġi aktar l-ilma ta' l-aquifer.

Diġa` tħabbru diversi avviżi legali u se jiġu ppubblikati oħrajn bl-iskop li jidħol il-kunċett ta' liċenzjar u ta' reġistrazzjoni għal kontroll aħjar fuq dak kollu li jista' jikkawża ħsara.

Il-Korporazzjoni qiegħda taħdem fuq integrated management plan għall-ilma li permezz tiegħu tkun tista' tikkontrolla aħjar il-prezz ta' l-ilma.

Ma' dan se jkun hemm miżuri maħsuba sabiex inaqqsu l-ħela u jagħmlu l-ħidma aktar effiċjenti.

GĦal dan il-għan diġa` ttieħed mingħand il-kuntrattur privat l-immaniġġjar u l-operat ta' l-impjanti tar-reverse osmosis biex b'hekk naqqset l-ispiża b' Lm1.3 miljun fis-sena għall-Korporazzjoni.

Il-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma hi mpenjata li waqt li ttejjeb l- operat tagħha tipprovdi ilma ta' kwalita` dejjem itjeb, b'anqas piż finanzjarju għall-konsumatur, b' mod partikolari għal dak l-aktar fil- bżonn.

GĦalhekk, b'effett mill-ewwel qari ta' l-arloġġ wara l-5 ta' Novembru 1997, it-tariffi ta' l-elettriku li se jibqgħu jżommu l-aspett soċjali li għandhom issa, dawk tal-gass u ta' l-ilma għall-konsum domestiku, kummerċjali u industrijali se jkunu dawk kif jidhru f'Tabella 'A' u f'Tabella 'B' (ara annessi nri.

3 u 4) rispettivament li nitlob il-Kamra li teħodhom bħala moqrija.

(Interruzzjonijiet)

Dawn it-tariffi ġodda huma piż li kull konsumatur, żgħir jew kbir, se jerfa' skond il-ħtiġijiet tiegħu.

Din ir-reviżjoni tat-tariffi qed issir biex tagħmilna aktar konxji ta' kemm qed tkun l-ispiża, u li wara kollox għadha qed tkun issusidjata mill-Gvern, biex tagħti dawn iż-żewġ prodotti essenzjali għall-għajxien tagħna.

GĦalhekk, nagħmel appell għall-użu serju u dixxiplinat ta' l-enerġija u speċjalment ta' l-ilma li pajjiżna tant jagħmel sagrifiċċji biex jipproduċi.

Tariffa Proposta għas-Servizz ta' Drenaġġ

Fl-15 ta' Diċembru 1995 il-Gvern Nazzjonalista permezz tal-Ministeru ta' l- Affarijiet Barranin iffirma kuntratt mal-Bank ta' l-Investiment Ewropew (EIB) li permezz tiegħu l-bank intrabat li jagħti lill-Gvern Malti somma flus li tammonta għal ECU15 miljun sabiex dawn jintużaw għall- implimentazzjoni tax-xogħlijiet kif previst fil-Master Plan tad-drenaġġ li kien ġie ppreparat mid-ditta ta' konsulenti Daniżi (COWI).

Dawn il-flus kellhom jintużaw għal diversi xogħlijiet speċifiċi fosthom il- bini ta' transmission main bejn il-Pwales u ċ-Ċumnija, fiċ-Ċumnija Pumping Station, l-Impjant tat-Trattament tad-Drenaġġ fiċ-Ċumnija u ta' Ras il-Ħobż (GĦawdex), Comino Lagoons u l-GĦarb Transmission Mains.

Skond dan il-ftehim magħruf bħala Sewerage II, il-Gvern Malti aċċetta diversi kundizzjonijiet imposti mill-EIB fosthom li d-Dipartiment tad- Drenaġġ jiġi assimilat mal-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma u li jitħejja pjan għad-dħul ta' tariffa fuq is-servizz tad-drenaġġ.

Dan il- pjan kellu jitlesta sa Ġunju 1996.

L-ammont ta' flus miġbura mit-tariffa tad-drenaġġ kellu jkopri l-ispejjeż rikorrenti kollha tad-Dipartiment tad-Drenaġġ, kif ukoll l-ispiża għad- depreciation tas-sistemi u l-impjanti flimkien mal-finance costs.

B'kollox dawn jammontaw għal madwar Lm4 miljun fis-sena.

Il-Gvern Nazzjonalista kien beda jippjana għad-dħul ta' dawn it-tariffi sa mill-1994, għaliex f'Ottubru kien qabbad lill-Profs.

Edward Scicluna jipprepara proposta "A Cost Recovery Programme for Sewerage Services in Malta".

F'diskussjoni li l-uffiċjali mill-Ministeru għax-Xogħlijiet Pubbliċi u Kostruzzjoni u tal-Ministeru tal-Finanzi kellhom ma' rappreżentanti ta' l- EIB f'dawn l-aħħar xhur, dawn ta' l-aħħar għamluha ċara li m'humiex lesti aktar li jagħtu l-ebda self jekk dawn it-tariffi fuq id-drenaġġ ma jiġux introdotti f'Malta minnufih.

Skond il-kuntratt li ġie ffirmat, kemm-il darba din il-kundizzjoni tinkiser, l-EIB ikollhom id-dritt jitolbu l-flus kollha mislufa lura.

F'dawn iċ-ċirkostanzi d-Dipartiment tad-Drenaġġ beda jaħdem flimkien mal- Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma fuq il-pjan għal din it-tariffa.

Ġie deċiż li din it-tariffa tinħadem fuq il-konsum ta' l-ilma, jiġifieri aktar ma jkun il-konsum ta' l-ilma u allura aktar isir użu mis-sistema tad- drenaġġ, aktar tkun għolja r-rata applikabbli skond it-tariffa.

Fis- setturi l-oħrajn din tinħadem bħala lump sum relatata wkoll mal-konsum ta' l-ilma tas-settur partikolari.

Din it-tariffa tidher f'Tabella C, (ara anness nru.

4) u li nitlob il- Kamra li tieħu b'moqrija.

Il-ħlas skond din se jinġabar mal-kont tad-dawl u l-ilma b'effett mill-ewwel qari li jmiss ta' l-arloġġ ta' l-ilma.

Din it-tariffa mistennija tħalli Lm3.8 miljun fis-sena.

Ħlas ta' miżata fuq ħruġ ta' mediċini b'xejn

Kif għidt ukoll aktar kmieni f'dan id-diskors, qed tinħass dejjem aktar il- ħtieġa li nħarsu bir-reqqa lejn il-qasam tal-benefiċċji soċjali bla ebda ħela biex nassiguraw li dawn qed jilħqu l-għanijiet tagħhom li jgħinu lil min jenħtieġhom.

Is-sena l-oħra, il-Gvern nefaq Lm6 miljun fix-xiri ta' mediċini u mediċinali li ngħataw b'xejn lil min kien intitolat għalihom mill-bereġ u l- ispiżeriji tiegħu.

Meta f'Ottubru tas-sena l-oħra, l-Amministrazzjoni l- ġdida sabet ma' wiċċha ammont kbir ta' kontijiet b'lura mhux imħallsa, kellha tipprovdi Lm2.7 miljun oħra fuq l-ispiża normali biex jibdew jinqatgħu dawk l-arretrati.

L-ispiża totali skalat għal Lm12 miljun li qed nipprovduhom din is-sena.

Dan ifisser li fil-preżent l-ispiża tal-mediċini b'xejn qed tiswielna Lm1 miljun fix-xahar.

Il-Gvern, għalhekk, ħass li kellu jindirizza din il-qagħda.

Biex jagħmel lil kulħadd konxju mill-ispiża nvoluta f'dan il-qasam, id- Dipartiment tas-Saħħa, minn Jannar li ġej, se jibda jitlob ħlas ta' 50ċ ma' kull riċetta medika li fuqha jinħarġu l-mediċini u mediċinali b'xejn, ikunu kemm ikunu jiswew.

Hu kalkolat li fil-bereġ u spiżeriji tal-Gvern kull xahar jaslu mat-300,000 riċetta għall-mediċini b'xejn.

Nikkalkulaw li dan il-ħlas fiss ta' 50ċ jirrendi Lm1.3 miljun fis-sena u dan mingħajr ma wieħed iqis il-valur ta' dawk il-mediċini li mhux se jibqgħu jinġabru bla bżonn u li qed jispiċċaw fuq l-ixkaffef jew mormija.

(Interruzzjonijiet)

MADAM SPEAKER: M'hemmx interruzzjonijiet.

Kompli Onor. Brincat.

ONOR.

LEO BRINCAT:

Reviżjoni ta' miżati, liċenzji u ħlasijiet oħra dovuti lill-Gvern

Qasam ieħor li ħassejna li għandna nħarsu lejh hu dak tad-dħul minn liċenzji, miżati u ħlasijiet oħra li l-Gvern jiġbor għall-permessi jew servizzi oħra li jagħti.

Sibna li l-parti l-kbira ta' dawn il-liċenzji ilhom snin twal fis-seħħ u baqgħu kif kienu matul dan iż-żmien kollu.

GĦaldaqstant, m'għadhomx jirriflettu l-ispiża amministrattiva attwali relatata mas-servizzi li qed jingħataw.

GĦalkemm oħrajn m'ilhomx daqshekk ma' jkunu riveduti xorta waħda, fil-fehma tagħna, m'humiex relatati mas- sevizz li għalih qed jitħallsu.

Fost dawn insibu servizzi ta' Sigurta` mal-banek u servizzi oħra anċillari, ħruġ ta' passaporti, multi għall-kontravenzjonijiet tar- regolamenti tat-traffiku, ħruġ ta' liċenzji għall-impjieg u oħrajn għal residenzi permanenti, ħruġ ta' ċertifikati mir-Reġistru Pubbliku, kera ta' rmieġ ta' opri tal-baħar u liċenzji mħallsa għall-operat ta' kliniċi u laboratorji privati.

Ma' dawn il-liċenzji qed jiġu riveduti wkoll il-liċenzji tal-vetturi bil- mutur kif jidher f' Tabella 'D' (ara anness nru.

6) li qed nitlob il-Kamra tieħu b' moqrija.

(Interruzzjonijiet)

Hu mistenni li din ir-reviżjoni ta' dawn il-miżati, liċenzji u ħlasijiet oħra tħalli dħul addizzjonali ta' Lm5.5 miljun.

Taxxa tar-Reġistrazzjoni fuq Vetturi bil-Mutur

Mill-1 ta' Jannar 1998, it-taxxa tar-Reġistrazzjoni fuq Karozzi Kummerċjali mportati se tinbidel kif ġej:

| |minn |għall | | | | | |karozzi ġodda|22% |35% | | | | | |karozzi wżati|minimu |minimu | | |Lm460 |Lm900 |

Żieda fil-passenger service charge fuq vjaġġi mibdija f'Malta

Illum, kull min jibda vjaġġ minn Malta qed iħallas ammont ta' Lm4 bħala passenger service charge li tkun inkluża mal-biljett tal-vjaġġ.

Mill-1 ta' Jannar tas-sena d-dieħla din il-passenger service charge se ngħolluha għal Lm10, jiġifieri, żieda netta ta' Lm6 li mistennija żżid id-dħul għal Lm1.7 miljun.

Żieda fil-boll fuq ħruġ u tiġdid ta' poloz ta' assikurazzjoni

Fil-preżent, fuq ħruġ jew fuq tiġdid ta' polza ta' assikurazzjoni, esklużi poloz ta' assikurazzjoni fuq il-ħajja, min qed jieħu l-polza qed iħallas

(a) Lm1 għal kull polza t'assigurazzjoni ta' vettura bil-mutur ħlief fil- każ ta' third party risks li hija b'xejn, u

(b) 3% tal-premium annwali f'kull assikurazzjoni ta' xort' oħra sakemm dan il-persentaġġ ma jiġix anqas minn Lm1.

B'effett mill-1 ta' Jannar 1998, il-boll fuq ħruġ jew tiġdid ta' poloz ta' assikurazzjoni, li ma jkunux assikurazzjoni fuq il-ħajja, se jsir 10% tal- premium jew Lm5 liema minnhom tkun l-ogħla.

Din il-miżura mistennija tħalli dħul ta' Lm3 miljun aktar.

Denunzja ta' l-Assi Kapitali

B'effett ukoll mis-Sena ta' Dħul 1998, se jkun introdott mill-ġdid l- obbligu tad-denunzja tal-Assi Kapitali.

Din id-denunzja kienet tagħti aktar tagħrif meħtieġ lid-Dipartiment tat-Taxxi Interni biex ikun f'qagħda aħjar li jagħmel il-kalkoli tat-taxxa.

Taxxa ta' 15% ta' darba fuq il-qliegħ gross tal-Banek Kummerċjali

Il-klijent tal-banek kummerċjali llum qed ikollhom iħallsu miżati dejjem ogħla għas-servizzi bankarji li qed jingħataw.

Tajjeb għalhekk li l-banek jagħtu xi ħaġa lura.

Fl-1998, u għal darba waħda biss, il-banek kummerċjali kollha se jintalbu jħallsu 15% fuq il-qliegħ gross tagħhom għas-sena finanzjarja kurrenti.

Kif qed jingħad dan il-ħlas mhux se jkun ripetut u mistenni jħalli d-dħul għall-Gvern ta' Lm4.5 miljun.

Levy fuq it-tiġdid tal-credit cards bankarji

Se ssir levy ta' Lm7 li titħallas kull darba li jsir tiġdid ta' banking credit cards.

L-għan ewlieni, barra dak fiskali, hu li jiskorraġixxi, self bla rażan l-aktar fost iż-żgħażagħ.

Din il-miżura mistennija tħalli Lm600,000 fis-sena aktar.

Dazji tas-Sisa Żieda fid-dazju tas-Sisa fuq il-pitrolju

Fid-diskors tal-Budget għall-1997, il-predeċessur tiegħi tkellem dwar il- konsum tal-pitrolju bħala prodott li tajjeb wieħed jara x'ġustifikazzjoni soċjali jew ekonomika kien għad fadal għal sussidju fil-prezz tal-bejgħ tiegħu.

Meta tqis li l-użu soċjali tiegħu naqas sew u meta tqis il-mod esaġerat ta' sussidju li kien hemm fuq il-pitrolju, dakinhar inħasset il- ħtieġa li jitnaqqas il-piż tal-ispiża kurrenti għall-Enemalta biex din tipproduċi l-pitrolju, li kienet stmata li tilħaq 12ċ8-il litru.

GĦalhekk, dakinhar ukoll il-prezz tiegħu għall-konsumatur tela' minn 7ċ8-il litru għal 1*0ċ-il litru.

Dan kien l-ewwel pass.

Iżda mhux biżżejjed.

Hemm bżonn li dan is-sussidju jieqaf għal kollox.

L-abbuż li qed isir mill-industrija minn dan il-prodott qed inaqqas il- cost effectiveness tal-produzzjoni tiegħu għall-Enemalta meta tqabblu ma' l- ispejjeż tal-produzzjoni tad-diesel.

Kien għalhekk li nħasset il-ħtieġa li dawn iż-żewġ prodotti ikollhom prezz ekwu għall-konsumatur billi l-prezz tal-pitrolju jitla' immedjatament għal 17ċ5-il litru.

GĦalhekk, b'effett immedjat id-dazju tas-Sisa fuq il-pitrolju se jiżdied b'7ċ5 kull litru biex il-prezz għall-konsumatur jitla' kif qed ngħid, għal 17ċ5-il litru.

Din il-miżura mistennija tiffranka lill-Gvern is-somma ta' Lm1 miljun f'sussidji.

Żieda fid-dazju tas-Sisa fuq l-ispirti u sigaretti

B'effett immedjat id-dazju tas-Sisa fuq l-ispirti u s-sigaretti qed jitla' b'mod li, permezz tiegħu, il-prezz ta' l-ispirti jiżdied b'medja ta' 13%, filwaqt li l-prezz ta' pakkett sigaretti se jkun aġġustat b'10ċ għas- sigaretti king size u b'5ċ għal dawk standard.

Ħadna passi biex din iż- żieda tkun tinkludi wkoll kwalunkwe effett fit-Taxxa tad-Dwana u Sisa.

Dħul fid-Dazju tas-Sisa fuq l-inbid

Bħalma sar fl-1 ta' Lulju ta' din is-sena fir-rigward tal-birra, se nintroduċu rata ta' Dazju tas-Sisa li tilħaq sa 5ċ kull litru fuq l- inbejjed kollha.

Dan se jkun imputat b'effett mill-1 ta' Jannar 1998.

Reviżjoni tas-Sistemi tal-Istipendji lil Studenti Universitarji

Il-Gvern huwa mpenjat li jkompli jgħin liż-żgħażagħ biex imorru jistudjaw l-Universita`.

Il-Gvern huwa konxju li jekk waqt li jżomm is-sistema ta' l- istipendji ma jieħux passi sabiex jagħmilhom fuq bażi sostenibbli, hemm ċans li tinqala' sitwazzjoni finanzjarja diffiċli għal quddiem, u dawn ikollhom itiru għal kollox.

Qed nieħdu l-passi meħtieġa sabiex dan ma jseħħx.

(Interruzzjonijiet)

Il-Gvern qed jipproponi, li studenti universitarji li jsegwu kors ta' Baċellerat jew ogħla u li jkunu bdew il-kors universitarju f'Ottubru 1997 jew wara, ikollhom għad-dispożżizzjoni tagħhom Lm100 fix-xahar bejn Ottubru u Ġunju ta' kull sena tal-kors akkademiku tagħhom.

Huma jibqgħu ma jħallsu xejn għall-ispejjeż tal-kors universitarju.

L-istudenti universitarji l- oħra kollha li bdew il-kors qabel Ottubru 1997 se jibqgħu bis-sistema kif inhi.

GĦall-istudenti li bdew f'Ottubru 1997 il-Lm100 fix-xahar se tingħatalhom nofs bin-nofs: Lm50 tkun f'forma ta' għotja u Lm50 oħra tkun f'forma ta' self li l-istudent jagħmel mingħand wieħed mill-banek li juru nteress fl- iskema.

Is-self isir biss lil dawk l-istudenti li jkunu jridu jirrikorru għalih.

Il-banek se jkollhom l-opportunita` jikkompetu ma' xulxin biex joffru l-iskemi tagħhom lill-istudenti.

Dawn l-iskemi jkunu f'dan il-qafas: matul il-perijodu ta' studju, is-self ikun bla imgħax għall-istudenti.

Il-Gvern qed jidħol garanti għas-self ta' l-istudenti mill-banek u jħallas huwa stess l-imgħax dovut waqt il-perijodu ta' studju.

Wara li jintemm il-kors ta' studju, l-istudenti jkollhom żmien massimu ta' 10 snin sabiex iħallsu is-somma mislufa lilhom u l-imgħax fuqha għas-snin ta' wara li jintemm il-kors ta' studju.

Se jingħata wkoll moratorium fuq il-ħlas lura tal-kapital għal waqt dak iż-żmien meta l-istudenti jkunu għadhom qed ifittxu x-xogħol.

Sakemm isibu x-xogħol l-istudenti ma jħallsux imgħax: l-imgħax iħallsu l-Gvern.

Il-Gvern qed jikkwalifika dawn it-tibdiliet b'żewġ miżuri:

Dawk li bħalissa jiġu eżentati milli jħallsu miżata ta' l-eżamijiet tal-Matsec, għal raġunijiet ta' dħul baxx tal-familja li joriġinaw minnha, jiġu eżentati li jħallsu s-self mogħti lilhom.

Dawk li jiksbu riżultai eċċellenti fil-kors tagħhom jiġu eżentati li jħallsu lura s-self bħala premju għall-isforz li jkunu għamlu.

Studenti li qed jieħdu korsijiet fl-Institute of Health Care fl-oqsma paramediċi li tant għandna bżonn se jkomplu bis-sistema ta' l-istipendju kif inhi bla ma jkollhom għalfejn iroddu lura xi parti mill-istipendju.

(Onor. Membri: Hear, hear)

Il-Gvern se jibqa' jsegwi l-effetti tas-sistema li qed idaħħal biex jiżgura li din ikollha r-riżultat pożittiv li tgħin liż-żgħażagħ imorru jistudjaw l-Universita` - liema istituzzjoni hija ttamata li żżid l- aċċessibilita` tagħha billi tiftaħ triqat oħra ta' dħul barra dik il-waħda possibli llum ta' l-eżami tal-matrikola.

Privatizzazzjoni

Wara li qies il-qagħda attwali fis-settur pubbliku, il-Gvern iħoss li għandu jistieden lis-settur privat biex jissieħeb miegħu fit-tmexxija ta' wħud minn dawn l-ażjendi kif ukoll permezz tal-bejgħ parzjali lilhom ta' assi utilitarji minn tiegħu.

Dawn l-ishma għandhom jiġu nnegozjati f'Borża.

Dan mingħajr ma' l-Gvern iċedi l-biċċa l-kbira ta' l-ishma tiegħu f'dawn l-intrapriżi.

Pass bħal dan għandu jnaqqas id-dipendenza tal-Gvern fuq taxxi ġodda u fuq self b'imgħax għoli, għandu jsaħħaħ l-effiċjenza fl- operat tas-settur pubbliku, u jissoġġetta lil dawn l-intrapriżi għall- kundizzjonijiet tas-suq ħieles u tal-pressjonijiet kompettittivi.

Leġislazzjoni apposta se twaqqaf qafas regolatorju li jipprovdi għat- twaqqif ta' Awtorita` separata.

Min-naħa l-oħra, ix-xogħol operattiv se jitmexxa taħt forma ta' kumpannija.

Permezz ta' dawn ir-regolaturi, għandha tiġi sseparata l-funzjoni operattiva u dik regolatorja ta' dawn l- ażjendi.

Dan għandu jdaħħal spirtu aktar qawwi ta' intrapriża f'dawn l-ażjendi u jirrendihom aktar kontabbli filwaqt li jnaqqas ftit ftit mis-sehem dirett tal-Gvern fl-ekonomija tal-pajjiż.

Il-Gvern se jirrikorri għall-bejgħ ta' 40% ta' l-assi kemm tat-Telemalta kif ukoll ta' l-Awtorita` ta' l-Ajruport Internazzjonali ta' Malta.

GĦal dan il-għan għandhom isiru mmedjatament diskussjonijiet mal-unions.

20% tad-Dħul minn dan il-bejgħ hu maħsub li jmur f'kontribuzzjoni lejn fond li jipprovdi għall-proċess ta' ristrutturazzjoni u moderniżżar li pajjiżna jniedi permezz ta' programmi ġodda soċjo-industrijali.

Matul din is-sena amministrattiva, il-Gvern se jfittex ukoll li jilħaq ftehim ekwu mal-privat ukoll fir-rigward ta' azjendi parastatali oħrajn, l-aktar dawk li qed ikunu ta' piż fuq il-kaxxa ta' Malta kemm minħabba management mhux professjonali, kif ukoll minħabba produttivita` baxxa ta' xogħol.

Kumpens għall-GĦoli tal-Ħajja

Skond kif jirriżulta lill-Forum għall-Ekonomija Aħjar, iż-żieda b' kumpens għall-għoli tal-ħajja għandu jkun ta' Lm1.50 fil-ġimgħa.

Din iż- żieda ġiet msejsa fuq l-Indiċi tal-Prezzijiet bl-Imnut miġbur u maħdum minn Kumitat għal dan il-għan magħmul minn rappreżentanti tal-Gvern, tal-unions u ta' min iħaddem.

Din iż-żieda se tkun statutorja u se tingħata b'effett mill-1 ta' Jannar li ġej.

Proġett tal-Millenju l-Ġdid

Fl-aħħarnett, wara li l-Kabinett Malti għamel sejħa għall-suġġerimenti ta' proġetti ġodda li jistgħu jiġu marbuta mall-millenju l-ġdid, għandu jiġi identifikat dan il-proġett kmieni kemm jista' jkun ħalli jkun jista' jinbeda x-xogħol fuqu mingħajr dewmien u jitwettaq sa dik id-data.

GĦELUQ

Is-Sisien li jlaħħqu ma' l-isfidi tal-Millennju

Sinjura President,

Kif wieħed jista' jikkonkludi, il-ħsieb ewlieni ta' dan il-Budget huwa li joħloq il-qafas meħtieġ li bih Malta tkun lesta biex tilqa' l-isfidi tal- millennju l-ġdid.

Dan m'huwiex Budget li jfittex biss li jaħdem fuq medda qasira ta' żmien iżda huwa Budget li jaħseb għat-tul.

Bħala l-qofol ta' dan il-Budget il-Gvern qiegħed il-kontroll tan-nefqa u tad-dħul pubbliku biex b'hekk jitnaqqsu d-deficits tas-settur pubbliku sa ma dawn jinżlu f'livelli sostenibbli u ma jagħmlux ħsara lill-makro- ekonomija.

Id-deficit tas-settur pubbliku ma nistgħux inwarrbuh minn quddiem għajnejna.

Il-Gvernijiet m'humiex differenti mill-familji.

Iridu jgħixu huma wkoll bil-Budgets, bi tfassil tad-dħul u n-nefqa tagħhom.

Is-self bla waqfien iġib miegħu l-ħlas ta' imgħax li dejjem jiżdied u li jfisser tnaqqis tal-flus li jistgħu jintnefqu fi ħtiġijiet ġodda jew miżjuda.

L-għan ta' dan il-Budget huwa li jwitti t-triq għat-tliet snin li ġejjin biex jonqos id-deficit fis-settur pubbliku.

Huwa Budget li jfittex li jfassal triq għan-nefqa pubblika għat-tliet snin li ġejjin.

Huwa Budget li jagħti messaġġ ċar li filwaqt li jinkoraġixxi aktar parteċipazzjoni mis- settur privat f'oqsma li s'issa kienu preserves tal-Gvern, fl-istess ħin jassigura li jibqa' l-kontroll regolatorju permezz tat-twaqqif ta' awtoritajiet regolatorji kif u fejn meħtieġ.

Dan biex jiġu assigurati l- livelli fi standards ta' kwalita` u ta' servizz li għalihom għandu dritt il- pajjiż u ċ-ċittadin.

Il-Bixra ta' l-isfidi għall-Ekonomija Maltija aħna u resqin lejn il- millennju l-ġdid

Xeħta ewlenija tat-tmexxija tal-pajjiż hija li joħloq kundizzjonijiet li jfittxu li jgħinu liċ-ċittadini jlaħħqu ma' l-isfidi tal-ġejjieni.

Aħna u resqin lejn is-sena 2000 nafu li l-mogħdija ekonomika ta' Malta se tkun ta' xejra oħra minn dik ta' 20 sena ilu jew imqar ta' ħames snin ilu.

Nistgħu nkunu żguri li l-ekonomija tas-sena 2000 se tkun differenti - għalhekk irridu, minn issa, nibdew infasslu l-qafas biex bih inkunu nistgħu nlaħħqu ma' l-isfidi l-ġodda li jsiru bl-opportunitajiet tal- ġenerazzjonijiet tal-ġejjieni.

Bil-għan li jlaħħaq ma' l-isfidi tal-ġejjieni, il-Gvern għandu l-impenn li jwaqqaf qafas finanzjarju u monetarju b'saħħtu li jfittex li jrażżan id- deficit tas-settur pubbliku, iżda fl-istess ħin għandu joħloq qafas li mhux biss ma jfixkilx iżda wkoll ikattar il-ġid ekonomiku u li jħalli l-ispazju meħtieġ fejn jista' jespandi s-settur privat.

Ma nistgħux ma niħdux ħsieb tad-deficit.

Bil-maqlub tal-Gvern ta' qabel, dan il-Gvern għandu r-rieda li juri u jagħti sens ta' tmexxija lejn vijabbilita` finanzjarja.

Il-bilanċ bejn it-taxxi indiretti u dawk diretti flimkien mat-trażżin fl- impenji fin-nefqa pubblika jridu jnaqqsu deficit fis-settur pubbliku.

Dan issa qed jippreżenta theddida ta' bomba tal-ħin.

Il-poplu Malti sar jistenna servizzi pubbliċi ta' kwalita` għolja u fl- istess ħin jitħares minn ħlas ta' taxxi bla bżonn.

Il-miżuri ta' dan il- Budget għandhom l-għan li jħarsu s-servizzi ewlenin waqt li fl-istess ħin jagħtu kas tal-problemi miġjuba mill-ħela u min-nuqqas ta' effiċjenza.

Il- Gvern għandu l-impenn li jiżgura li kull Lira Maltija li jonfoq tkun minfuqa bil-għaqal.

Il-Gvern jonfoq, f'isem il-poplu ta' Malta, madwar Lm540 miljun kull sena.

Aħna għamilnieh dmir tagħna li n-nefqa tkun imrażżna u miżmuma f'dan il-livell filwaqt li tinżamm, anzi titjieb, il- kwalita`.

Il-Gvern se jagħmel ħiltu biex inaqqas id-deficits billi jwarrab il-ħela u n-nuqqas ta' effiċjenza, billi jrażżan il-livell tat-tkabbir tan- nefqa pubblika u xieraq għal servizzi essenzjali biex b'hekk isir użu aktar għaqli minnhom.

Id-Dixxiplina l-Ġdida fin-Nefqa Pubblika

Bħala sehem mill-impenn dwar ir-rażan tan-nefqa pubblika l-Gvern se jwaqqaf il-proċeduri li ġejjin biex jiżgura d-dixxiplina u serjeta`:-

A. Estmi Supplimentari

Il-Gvern qed jintrabat b'dan il-budget għal ċiklu annwali ta' deċiżjonijiet ta' nfiq sabiex id-deċiżjonijiet li jsiru fi żmien il-budget ikunu l-miri sodi għall-medda sħiħa ta' 12-il xahar sabiex titnaqqas l- inċidenza tal-bżonn li tmur għall-Estmi Supplimentari li jimmina l-ippjanar serju u jżid l-infiq mhux previst.

Dan ifisser li fil-ġejjieni, id- Dipartimenti jridu jieħdu r-responsabbilta` tal-figuri li jressqu.

Ir- restrizzjoni ta' l-Estimi Supplimentari tibgħat il-messaġġ li l-Gvern se jibqa' jżomm mal-miri ta' l-infiq annwali tiegħu.

B. Qtugħ ta' 5% fuq non-fixed costs fl-Ispiża Rikorrenti

Miżura oħra li qed jieħu l-Gvern għas-sena li ġejja hi dik ta' 5% qtugħ fin-Nefqa Rikorrenti għal dak li għandu x'jaqsam man-non-fixed costs.

Dan qed isir biex inkomplu nrażżnu ż-żieda dejjem akbar fl-Infiq Rikorrenti.

GĦeluq

Dan il-Gvern resaq lejn il-budget bl-għarfien sħiħ li f'Novembru 1997 Malta tinsab f'salib it-toroq.

GĦandna quddiemna l-għażla li nibqgħu sejrin tul it-triq tal-finzjoni u l-ekonomija miġnuna, li nkomplu nżidu l- munzell tad-dejn tas-settur pubbliku bit-tama li wara l-kantuniera hemm xi ħaġa li ssalvana.

Dik ix-xi ħaġa, għall-Gvern ta' qabel kienet li nsiru membri ta' l-Unjoni Ewropea.

Kien jittama li, waqt li jnaqqas it-taxxi u jżid in-nefqa, l-Unjoni Ewropea kienet se tiġi ssalvah.

Dik l-għażla, fil- verita`, qatt ma eżistiet.

Is-sħubija fl-Unjoni Ewropea m'hijiex se ssolvilna l-problemi tad-deficit tal-budget.

Il-verita` hija għal kollox bil-maqlub.

Id-dixxiplina ta' l-Unjoni Ewropea hija li kull pajjiż għandu jnaqqas id-deficit tiegħu għal 3% tal-Prodott Gross Domestiku.

B'kuntrast qawwi l-Gvern ta' qabel ħejja t-triq li tkompli tkabbar il-proporzjon tad- deficit imqabbel mal-Prodott Gross Domestiku.

Dan il-Gvern għandu r-rieda qawwija li jieħu ħsieb id-deficit bl-għarfien li jekk jikxef il-problema b'mod trasparenti lill-poplu, il-Gvern ikun qed iqiegħed il-fiduċja tiegħu fil-poplu li tah il-mandat elettorali għat- tmexxija tiegħu.

Dan beħsiebu jagħmlu billi jnaqqas id-deficit għal qrib il-5% tal-Prodott Gross Domestiku fit-tliet snin li ġejjin.

Bil-maqlub tal-politika immaġinarja u tal-vantaġġ politiku fuq medda qasira, dan il-budget se jfittex li jibni l-pontijiet mas-sena 2000 u lil hinn minnha.

Aħna konxji mill-isfidi ewlenin ta' l-ekonomija globalizzata - jenħtiġilna niżguraw li jkollna nazzjon imħejji u ħaddiema mħarrġin, kompetittivi u flessibbli.

Nenħtieġu qafas ta' politika makro-ekonomika biex niżguraw prezzijiet stabbli u rati baxxi ta' interessi.

Dan il-budget għandu l-għan li joħloq dak il-qafas stabbli.

Hija strateġija ta' budget li joħloq finanzi pubbliċi f'sikkithom.

Il-politika tal-finzjoni kienet qed timmina l-fondi pubbliċi li fuqhom huwa mibni l-welfare state tagħna.

Dan il-budget se jiżgura li jkollna welfare state li jkun jista' jlaħħaq magħna u mhux aħna nlaħħqu miegħu.

B'hekk ma jitfagħniex fi kriżi wara l-oħra.

Politika bħal din toħloq sigurta` għal dawk li huma batuti fis-soċjeta` tagħna, jiġifieri l-morda, ix-xjuħ u gruppi vulnerabbli oħrajn.

Billi nsewwu l-qagħda finanzjarja tagħna nkunu qegħdin niżguraw il-prinċipji ta' qofol tal-politika soċjali tagħna.

Dan il-budget huwa l-pont mal-ġejjieni.

Bil-ħolqien ta' qafas stabbli se nqiegħdu t-triq meħtieġa għal ġejjieni ta' serħan il-moħħ għall- ġenerazzjoni li jmiss billi ngħinuha tiffaċċja l-isfidi tas-sena 2000 u lil hinn minnha.

Dan se nagħmluh b'sens ta' fiduċja, ta' impenn u ta' qlubija.

Dawn huma s-sisien li se jgħinuna nlaħħqu ma' l-isfidi tal-Millennju l- Ġdid.

(Onor. Membri: Hear, hear)