MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) L-GĦAXAR PARLAMENT Seduta Nru. 110 It-Tnejn, 15 ta' Marzu, 2004 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 L-GĦAXAR PARLAMENT Seduta Nru. 110 It-Tnejn, 15 ta' Marzu, 2004

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.02 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tnejn, 15 ta' Marzu, 2004

WERREJ

MINUTI 456

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 456

TQEGĦID TA' KARTI 463

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JIMPLIMENTA MIŻURI TA' L-ESTIMI (KUMITAT)

BUDGET MEASURES IMPLEMENTATION BILL (COMMITTEE STAGE) 465

KOMMEMORAZZJONI 466

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR L-ILSIEN MALTI (IT-TIENI QARI)

MALTESE LANGUAGE BILL (SECOND READING) 466

AĠĠORNAMENT 489

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 494

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta 109 li saret fl-10 ta' Marzu, 2004 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

MINISTERU GĦAL GĦAWDEX: BORDIJIET U KUMMISJONIJIET - PERĊENTWALI TA' NISA U RĠIEL

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Helena Dalli) staqsiet lill- Ministru għal Għawdex: Tista' il-Ministru tagħti l-perċentwali ta' nisa u rġiel fuq bordijiet u kummissjonijiet li jaqgħu taħt id-dekasteru tagħha għas-sena 2003?

Tista' tagħti wkoll il-perċentwal ta' nisa u rġiel li jippresjedu dawn il-bordijiet u kummisjonijiet?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO (Ministru għal Għawdex): M'hemmx bordijiet u kummissjonijiet statutorji fi ħdan il-ministeru għal Għawdex.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Noel Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: X'inhi r-raġuni li filwaqt li ntqal li fil-kumitat reġjonali għal Għawdex se jkun hemm is-sindki ta' Għawdex rappreżentattivi, irriżulta li sindku wieħed biss se jkun hemm u se jkun qed jirrappreżenta l- interessi tas-sindki kollha?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li aħna qatt ma għedna li se jkun hemm il-kunsilli lokali kollha fil-kunsill reġjonali imma rappreżentant tagħhom; dejjem hekk kienet id-deċiżjoni u hekk sar.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Tista' il-Ministru tgħid x'terms of reference għandu s-sindku li se jkun qed jirrappreżenta dawn l-obbligi?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Ir-rappreżentant tal-kunsilli lokali għandu l- istess obbligu jew pożizzjoni li għandu kull membru fil-kunsill reġjonali.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, jien kont qed nirriferi għall-mod ta' kif din il-persuna se tikkoordina r-rappreżentanza tal-bqija tas-sindki.

Barra minn hekk xtaqt li l-Ministru tinformani fuq liema kriterji ġiet jew se tiġi magħżula din il-persuna.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: L-ewwelnett ninforma lill-Onor.

Farrugia li l- għażla tal-membri fuq il-kunsill reġjonali kienet stedina li l-ministeru għamel lil diversi stakeholders u kienu huma li nnominaw ir-rappreżentant tagħhom.

Per eżempju, fil-każ tal-Gozo business chamber, aħna ktibna liċ- chamber u din bagħtet ir-rappreżentant tagħha.

Għar-rigward tal-kunsilli lokali aħna ktibna lill-assoċjazzjoni li min-naħa tagħhom bagħtu r- rappreżentant li kien ġie elett minnhom għal diversi karigi oħrajn.

POLITIKA SOĊJALI - SUSSIDJI GĦAL KERA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Ministru jara l-possibilita' li l-familja li d-dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament tingħata xi forma ta' sussidju għall-kera sakemm l-awtoritajiet konċernati jsibu akkomodazzjoni alternattiva peress li mid-dħul li għandha, il-kera tammonta għal persentaġġ konsiderevoli?

Dettalji oħra konnessi ma' l-ispejjeż li jkollha tiffaċċja din il-familja huma wkoll annessi separatament ma' din il- mistoqsija.

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħti parir lill-persuna ndikata tikkonsulta mal-customer care ta' l-awtorita' tad-djar ħalli nkunu ċerti li l-indikazzjonijiet li nagħtu tkun korretta.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, apparti li jien diġa' għamilt dak li qed jissuġġerixxi l-Viċi Prim Ministru, jista' jgħid jekk humiex qed jiġu analizzati ċirkostanzi ta' din ix-xorta fejn persuna b'żewġt itfal tieħu Lm160 fix-xahar bħala relief li minnhom tħallas medja ta' Lm90 f'kontijiet tad-dawl u ilma u b'hekk tiffaċċja ċirkostanzi diffiċli?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, hemm skema apposta bir-regolamenti ppubblikati u kulħadd jaf x'inhuma.

Abbażi tad-dħul ta' l-individwu jew tal-familja jiġi kkalkulat is-sussidju li l-awtorita` tad-djar tħallas fuq il-kera meta l-individwu jkun kera mingħand il-privat.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jien qed nirriferi għal dawk l-individwi li ma jaqgħu taħt l-ebda regola.

Din l-omm ma tistax tmur taħdem għax għandha żewġt itfal, hija ntitolata għal dan it-tip ta' benefiċċju soċjali imma dan m'għadux aktar vijabbli għall-ħteġijiet tagħha u ta' uliedha.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: M'aħniex niftehmu.

Din hija skema ta' l-awtorita` tad-djar.

Hija skema li tissussidja lill-individwu meta dan ikun kera mingħand il-privat.

Biex din il-persuna tikkwalifika għal dik il-kera, id- dħul tagħha ma jridx ikun jaqbeż ċertu ammont.

Jiġifieri din il-persuna kulma trid tagħmel hu li tmur il-customer care u tieħu magħha d-dettalji tad-dħul kollu tagħha.

U mill-informazzjoni li tani l-Onor.

Interpellant, jiena ċert li din il-persuna tikkwalifika.

(Interruzzjonijiet) Fil-każ ikun aħjar jekk jgħaddili l-informazzjoni u nivverifika jien.

QUARTERLY PANORAMA OF EUROPEAN BUSINESS STATISTICS

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru tal-Finanzi u Affarijiet Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid x'inhuma r-raġunijiet li għalihom Malta hija l-uniku pajjiż li ma pprovdiex statistika għall-quarterly panorama of European business statistics li għadha kemm ħarġet il-Eurostat għas-sena 2003?

ONOR.

ANTHONY ABELA (Segretarju Parlamentari) (f'isem il-Ministru tal- Finanzi u l-Affarijiet Ekonomiċi): Nippreżumi li l-Onor.

Interpellant qiegħed jirriferi għal dawn it-tabelli:

1.4 Total value added in constant 1995 prices in the candidate countries, gross data (EUR million) u

1.7 Industrial confidence indicator in the candidate countries, seasonally adjusted data (balance) li dehru fil-Quarterly panorama of European business statistics, 4 ta' l-2003.

Għalkemm Malta tgħaddi b'mod regolari data dwar in-national accounts fuq bażi ta' tliet xhur lill-Eurostat, sa żmien il-pubblikazzjoni imsemmija hawn fuq, din id-data kienet għadha m'hijiex skond il-metodoloġija ESA95.

Dan se jkun jista' jsir sad-data tas-sħubija.

Infakkar li d-data fuq bażi ta' sena skond il-metodoloġija ESA95 ġiet ippublikata fis-17 ta' Diċembru, 2003 mill-uffiċċju nazzjonali ta' l-Istatistika permezz ta' new release 195/2003.

Ħarsa lejn it-tabella numru 1.4 tindika li barra Malta, diversi pajjiżi li jinkludu lill-Ungerija u l-Polonja wkoll ma kellhomx data riċenti ppublikata f'din it-tabella.

Diversi pajjżi membri (ara tabella 1.3 fuq l- istess suġġett) m'għandhomx data ppublikata.

Dawn huma l-Greċja, l- Irlanda, il-Lussemburgu, il-Portugall u l-Ingilterra.

Rigward it-tabella 1.7, din id-data tiġi kkumpilata mill-Kummissjoni ECFIN li s'issa għad m'għamlitx dan l-eżerċizzju għal Malta u, kif jidher mit- tabella, lanqas għat-Turkija.

QRATI - PERSUNI JSERVU TA' ĠURATI

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru tal-Ġustizzja u Intern: Jista' il-Ministru jgħid kemm kien hemm persuni li tressqu l-qorti matul l-aħħar ħames snin għax waqt li kienu qed iservu ta' ġurati nstab li kienu mxaħħma minn akkużati biex jagħtu l- verdett li jaqblilhom?

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI (Segretarju Parlamentari) (f'isem il- Ministru tal-Ġustizzja u Intern): Ninsab informat illi matul dawn l-aħħar ħames snin ma kien hemm ebda persuna li tressqet il-qorti fuq l-akkuża msemmija mill-Onor.

Interpellant.

MR SPEAKER: L-Onor.

Jason Azzopardi, domanda supplimentari.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Mr Speaker, kulma jistipula l-Kodiċi Kriminali dwar il-ġurati hi li dawn għandu jkollhom l-eta` ta' 21 sena u kondotta tajba, apparti affarijiet żgħar oħrajn.

Jista' is-Segretarju Parlamentari jgħid jekk hemmx il-ħsieb li jibda jkun hemm jury selection procedures qabel ma jinbeda l-ġuri nnifsu, kif isir barra minn xtutna u anke in vista ta' ċerti kummenti li saru matul dawn l-aħħar xhur fuq is-sistema tal- ġurija f'Malta?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Mr Speaker, il-Kodiċi Kriminali diġa` jippermetti din il-jury selection, għalkemm fil-prattika din ma tiġix eżerċitata.

Dan qed ngħidu għax il-Kodiċi jgħidlek li inti għandek id- dritt li tirrikuża tliet ġurati mingħajr il-bżonn li ġġib xi raġuni.

Pero` il-Kodiċi Kriminali jgħid ukoll li inti tista' tirrikuża ġurati oħrajn fuq raġunijiet li inti tressaq lill-qorti.

Jiġifieri għalkemm fil-prattika din ma ssirx, huwa possibbli li titlob lill- qorti biex tagħmel domandi lill-ġurati.

Allura jekk ikollok każ ta' serq, per eżempju, u taf li għandek ġurat li għadda minn esperjenza fejn ġie misruq, bis-sistema kif inhi bħalissa tista' tirrikużah.

Wieħed irid jgħid ukoll - kif diġa` qal il-Ministru Tonio Borg - li qed naraw dak li qal l- Avukat Ġenerali fuq is-sistema preżenti u aktar 'il quddiem inressqu l- proposti li jidhrilna li għandna nressqu, pero` għadna fi stadju inizjali.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT (Kap ta' l-Oppożizzjoni): Ma jidhirlux is-Segretarju Parlamentari li assolutament m'huwiex propizju li diskussjoni bħal din tqum bħalissa f'dak li għandu x'jaqsam mal-bidla minn sistema ta' ġurati għal sistema ta' imħallfin li jiġġudikaw?

U dan in vista tal-fatt li d- diskussjoni kollha tqajjmet wara li għat-tieni darba, waħda wara l-oħra, il- qorti, mmexxija skond il-proċeduri demokratikament stabbiliti tal-pajjiż, m'aċċettatx il-verżjoni mogħtija fil-qorti minn ċertu Żeppi l-Ħafi, Ġużeppi Fenech, li kien ingħata tliet maħfriet presidenzjali?

Joseph Fenech, skużani.

Allura jaħsibx li assolutament imur kontra l-grain ta' kif jiġu varati diskussjonijiet bħal dawn li għadu kemm iddiskuta jew semma, li titqanqal preċiżament wara mument bħal dan?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Onorevoli, forsi ma kontx qed issegwini kompletament.

(Interruzzjonijiet) Le ma jimpurtax.

Jiena qed ngħid l- impressjonijiet li ħadt jiena.

Pero' jiena għedt li wara li kien hemm dak il-ġuri, kulħadd jaf li l-Avukat Ġenerali esprima ruħu b'mod pubbliku u esprima ċerti fehmiet.

Allura abbażi ta' dawk il-fehmiet ...

MR SPEAKER: Ippermettili ftit, Onorevoli.

On a point of order, il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Point of order.

Qiegħed on record li l-Avukat Ġenerali mhux wara dak il-ġuri esprima ruħu hekk imma madwar erba' snin, ħames jew seba' snin ilu.

All right!

Ħalli nkunu ċari għax inkella ...

(Interruzzjonijiet) Imma meta sitt snin, seba' snin ilu tkellem hekk, ħadd ma qajjem il-punt.

MR SPEAKER: Grazzi.

Ikompli jwieġeb is-Segretarju Parlamentari, jekk jogħġbu.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Xi snin ilu kien tkellem fuqha u wara ġuri wkoll.

Issa riċentement reġa' għamel l-istess ħaġa.

Allura wara li għamel dik id-dikjarazzjoni, aħna ħassejna li ma nistgħux ninjoraw dikjarazzjoni mill-Avukat Ġenerali, il-persuna li huwa nkarigat mill-Istat biex jieħu ħsieb il-prosekuzzjonijiet ta' każijiet simili bħal dawn.

Allura għedna li għandna neżaminaw dawn l-affarijiet u għandna nidħlu wkoll, jekk hemm bżonn, f'riforma f'din is-sistema.

L-aktar ħaġa importanti fis-sistema hija li fl-aħħar tal-ġurnata ssir il-ġustizzja.

Dak hu l-importanti.

U dak hu d-dawl li se jiggwidana biex jekk hemm bżonn li ssir riforma hemmhekk, issir, pero` dejjem bil-kriterju li ssir il-ġustizzja, li min hu ħati jinstab ħati u min huwa innoċenti, jiġi lliberat.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Li min huwa ħati jinstab ħati u min m'huwiex ħati ma jinstabx ħati mhuwiex kriterju, huwa prinċipju u nittama li huwa valur ukoll.

Imma l-mistoqsija tiegħi kienet differenti, Sur President.

Jaħsibx is-Segretarju Parlamentari, li ċertament ma kienx mument propizju li f'każ u fl-eżitu ta' każ fejn tqanqlu kwestjonijiet fundamentalissimi dwar inġerenza politika fil-mod kif titmexxa investigazzjoni u kif jitmexxa 'l quddiem każ, fejn kellna tliet maħfriet presidenzjali mogħtija b'inġerenza politika diretta, jaħsibx li kien propizju li preċiżament id- diskussjoni li qed jaċċenna għaliha hu titqanqal f'dak il-mument, meta l- eżitu tal-każ fil-qorti ġudizzjarju, għal darba, darbtejn, kien b'mod li jimmina s-sentiment u s-sens tal-maħfriet presidenzjali li ngħataw?

Jaħsibx li l-fatt li jitqanqal dan it-tip ta' dibattitu politiku f'dan il- mument jimmina eżattament il-prinċipju u l-valur li min hu ħati għandu jinstab ħati u min mhux ħati għandu jiġi lliberat?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Huwa dejjem ħażin li l-kamp politiku jidħol fil-kamp ġudizzjarju u jagħti fehmiet.

Hija wkoll prattika ħażina li wieħed jipprova jħammeġ xhieda li jkunu se jitilgħu jixhdu f'ċerti każijiet.

Pero' il-ministeru tagħna qal li għandna niddiskutuha u għandna niddibattuha pero' ma ffissax ħin jew żmien meta din għandha ssir.

Naħseb li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni ma raniex inqajjmu dibattitu mill-ewwel wara l- każ u naħseb li qed inkunu għaqlijn li nħallu ftit taż-żmien jgħaddi qabel ma aħna nidħlu għall-kwestjoni b'iktar profondita`.

MR SPEAKER: L-Onor.

Jason Azzopardi.

ONOR.

JASON AZZOPARDI: Mr Speaker, fir-rigward ta' proposti konkreti għal riforma eventwali jew potenzjali tas-sistema tal-ġurija, jista' il- ministeru ta' l-intern jikkontempla li riforma prattika tkun li ma jibqax ikollna verdett ta' ħati jew mhux ħati imma jista' jibda jkun hemm verdett ta' not proven, bħalma jiġri fil-qorti Skoċċiża u nafu li l-Kodiċi Kriminali tagħna huwa mmudellat ħafna fuqu.

Dan ifisser li apparti li jkun hemm ħati jew mhux ħati, jibda jkun hemm il-possibbilta` ta' verdett mhux ippruvat.

Jista' jekk jogħġbu jikkontempla dan anke fir-riforma li eventwalment tista' issir?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Mr Speaker, ta' min wieħed jikkonsidra dan is-suġġeriment ukoll.

Huwa veru dak li qed jgħid l-Onor. kollega, li hemm pajjiżi fejn hemm din il-formola, li inti ssib lil xi ħadd mhux innoċenti imma li m'huwiex ħati għax il-provi ma jwassluħx għall-ħtija.

Pero` ovvjament meta aħna niġu għall-kwestjoni u niġu biex niddibattu, beħsiebna nagħmlu l-affarijiet bis-serjeta`, nagħmluhom ftit aktar fil- fond, naraw l-esperjenza tal-ġuri tul dawn is-snin kollha, naraw kif ħadem, x'inhuma l-pitfalls tal-ġuri u nippruvaw nagħmlu riforma li tkun aktar adegwata.

U naturalment dejjem inżommu quddiem għajnejna li l-iktar ħaġa importanti hi li ssir ġustizzja.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Sur President, ħalli mmur lura fuq il-punt ta' meta titqanqal diskussjoni politika.

Ma jidhirlux il-Ministru li l-fatt li tagħti notice li tqanqal diskussjoni politika, se tqajjem diskussjoni politika?

Ma jidhirlux li l-fatt li qed tagħti notice li se tqanqal diskussjoni politika l-għada ta' l-eżitu ta' ġuri, fejn bl-iktar mod lampanti ġie skreditat xhud li ngħata maħfra presidenzjali għal darba, tnejn, tlieta, hija forma ta' inġirenza politika fuq il-proċess ġudizzjarju?

Ma jidhirlux is-Segretarju Parlamentari li fi kwestjoni, fejn hu lampanti li hemm interess nazzjonali qawwi, li din titqajjem imbagħad sena u nofs wara jew ftit iktar, wara li kellna anke fir-rigward ta' l-imħallfin ta' Malta mistoqsijiet kbar u gravi, ikompli jissossa s-sentiment tal-pajjiż li l-ġudikatura u s-sistemi ġudizzjarji huma mexjin b'mod trasparenti?

Ma jidhirlux is-Segretarju Parlamentari li min-naħa kien hemm ...

(Interruzzjonijiet) Iva, id-domanda hemm qiegħda kull darba.

Għax aħna nagħmlu l-mistoqsijiet nistgħu, Onorevoli.

U allura waħda wara l-oħra, pass wara l-ieħor, tarġa wara l-oħra.

Jaf is-Segretarju Parlamentari li min-naħa tiġi ssossata l-fiduċja tal- poplu f'ċerti aspetti tal-ġudikatura u min-naħa l-oħra, meta permezz ta' sistema ta' ġurija, il-verdett, ir-riżultat, imur kontra dak li jrid il- poter politiku, imbagħad nibdew nissossaw ukoll il-fiduċja anke fis-sistema tal-ġurati, u ngħidu mhux ġurati imma imħallfin?

Jidhirlu is-Segretarju Parlamentari li mhux talli ma kienx propizju l-fatt li ġiet skattata dik id- diskussjoni f'dak il-mument, imma li bilfors imbagħad tagħti lok għal suspetti li fejn l-affarijiet ma jaslux kif iridhom il-poter politiku, allura jeżistu mekkaniżmi oħra biex nimminaw minn taħt dak li jkun għaddej fil-pajjiż, f'dak li għandu x'jaqsam mas-sistema ġudizzjarja?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Mr Speaker, kont naħseb li jien nikteb sentenzi twal pero` qed ninduna li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni jissupperani fid-domandi twal.

Li rrid ngħid huwa dan.

Inti qed tikkontribwixxi biex iżżid dan id-dibattitu.

Jien kulma kont qed nagħmel kont qed nirrispondi għal domanda sempliċi li għamilli l-kollega tiegħi l-Onor.

Jason Azzopardi u weġibt li aktar 'il quddiem aħna beħsiebna nqajmu dan il-punt.

U kif diġa` qal tajjeb il-Ministru Tonio Borg, se nagħmluha din il-ħaġa aktar 'il quddiem.

Aktar 'il quddiem ikollna l-possibbilta` li niddibattuha, niddiskutuha u naraw x'inhu tajjeb u x'mhux tajjeb fil-ħaġa.

L-istituzzjonijiet demokratiċi jġibu dejjem il-fiduċja tagħhom aktar ma wieħed jagħmel l-affarijiet bil-kalma, bid-diskussjoni u meta wieħed iħares lejn l-affarijiet u jersaq oġġettivament u jgħid x'inhuma u x'mhumiex in- nuqqasijiet ta' xi ħaġa.

U iktar ma nkunu trasparenti, aktar ma nkunu forward coming biex nidentifikaw dawn l-affarijiet, iktar aħjar.

Naħseb li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni għandu jaqbel ma' dak li kont qed ngħid qabel, li l-iktar ħaġa importanti hi li nħarsu li nagħmlu l-ġustizzja.

Ċerti drabi meta tidħol il-politika fin-nofs - u wieħed irid iħares lejn ir- responsabbilta` politika taż-żewġ naħat tal-Kamra fiha din il-ħaġa - wieħed allura jrid jgħid: Isma' il-ġurija kif qed taħdem qed tmur tajjeb jew mhux qed tmur tajjeb?

X'fiha billi wieħed jiddiskutiha?

Ma fiha assolutament xejn ħażin billi wieħed jiddiskutiha.

U d-dibattitu huwa xi ħaġa li mhux biss aħna qegħdin nagħmluh imma anke pajjiżi oħrajn barra minn Malta qegħdin jagħmluh.

Naħseb li llum il-ġurnata rridu naċċettaw li s- sitwazzjoni fil-pajjiż hija kompletament differenti minn kif kienet meta tqiegħed fil-qafas tal-ġurati u l-ġuri fi żmenijiet oħrajn.

Grazzi.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Jekk jien nagħmel mistoqsijiet twal, ir-risposti tas- Segretarju Parlamentari huma itwal.

Għallinqas jiena għamilt mistoqsijiet preċiżi imma r-risposta tiegħu ma kienet preċiża xejn!

U nerġa' ngħidlu jien.

Huwa propizju li dibattitu bħal dan jiġi skattat bil-mod kif ġie skattat u fil-mument li ġie skattat, in vista li l-ewwelnett kellna din il- problema ta' l-imħallfin u l-ġudikatura sena u nofs ilu u t-tieni, in vista tal-fatt li ġie skattat meta għat-tieni darba wara l-oħra, permezz ta' ġuri kif huwa stabbilit fis-sistemi tagħna, xhud li kellu maħfra presidenzjali għal tliet darbiet, ma ġiex emnut fil-qorti?

Propizju li din id-diskussjoni tiġi skattata f'dan il-mument?

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Pero` bir-rispett kollu aħna ma ressaqniex xi punt ta' diskussjoni jew xi proposta hawnhekk fil-parlament li biha se nibdlu s-sistema tal-ġuri.

Kulma qed ngħidu huwa li se nistudjaw is- sistema tal-ġuri, xejn iktar u xejn inqas.

Jiġifieri l-fatt li l-Kap ta' l- Oppożizzjoni qed jistaqsi fuqha, bir-rispett kollu naħseb li qiegħed juża lili biex iġib il-kwestjoni għad-diskussjoni.

Issa jekk dak huwa l-iskop tiegħu, naħseb li qiegħed jirnexxilu.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Sur President, nerġa' nikkonferma li r-risposta għal dak li qed nistaqsi jien m'hijiex qed tingħata.

Għax jien staqsejt jekk kienx mument propizju li din il-kwestjoni tqum għad-diskussjoni.

U la skatta l-gvern, naħseb li huwa fid-dmir tiegħi issa u fid-dmir ta' sħabi wkoll li nirreaġixxu għal dak l-iskatt tal-gvern!

Mela l-ewwel tiskatta d- diskussjoni u mbagħad meta jiġu jistaqsuk jekk huwiex propizju li tiskattaha f'dan il-mument, wieħed jibqa' ċass!

Bir-rispett kollu!

MR SPEAKER: Is-Segretarju Parlamentari.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Jien ngħid li kull mument huwa mument propizju għad-diskussjoni, ladarba l-animi jkunu kalmi u sereni.

Issa altru diskussjoni fuq xi ħaġa bejnietna akkademika u legali li nista' nagħmel miegħu ...

Jien qiegħed neħodha bħala taken as read li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni se jkun ukoll fuq l-istess livell biex jifhem l-ingranaġġi kollha legali li huma nvoluti fis-sistema tal-ġuri.

Pero' jien imbagħad qed immur għal ħaġa oħra, li hija li aħna nressqu proposta konkreta f'liġi fejn qed ngħidu li se nibdlu ċerti biċċiet mill-Kodiċi Kriminali f'dak li għandu x'jaqsam mal-ġuri.

U meta jkun dak il-mument, allura jkun tip ta' dibattitu ieħor.

Pero' jekk l-Onor.

Sant irid joqgħod jiddibatti miegħi, bil-qalb kollha, niddibattuh il-punt.

U allura kull mument huwa mument propizju.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Iva, nerġa' immur fuq l-opportunita` politika, l- opportunita` soċjali u l-opportunita` nazzjonali ta' l-interess nazzjonali.

Kien propizju li dan it-tip ta' dibattitu, dan it-tip ta' diskors, jiġi skattat l-għada li għat-tieni darba f'ġuri, xhud li ngħata tliet maħfriet presidenzjali, ma jiġix emnut fil-qorti?

Din hi l-mistoqsija tiegħi, Sur President.

U għalhekk imbagħad, it-tieni punt, jaħsibx li din it-tip ta' diskussjoni kif ġiet skattata, tinħassx bl-iktar mod ċar, bħala manipulazzjoni tas- sistema; għax la ma ġabhiex żewġ il-gvern f'dak li ried, allura niskattaw diskussjoni bħal din?!

MR SPEAKER: Il-Prim Ministru.

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI (Prim Ministru): Mr Speaker, jien segwejt u ma kontx se nintervjeni pero' jidher li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni għandu daqsxejn ta' żball fl-argumentazzjoni.

Fis-silloġiżmi, meta l-premessa tkun żbaljata, ma tasalx għall-konklużjonijiet tajbin.

Għal mill-inqas tliet darbiet semma li xhud ma ġiex emnut f'żewġ ġurijiet.

Jien nixtieq naf kif il-Kap ta' l-Oppożizzjoni wasal għal din il-konklużjoni għax ma naħsibx li hu kkomunika mal-ġurati u qalulu għaliex sabu lill-akkużat mhux ħati.

Ċertament jista' ikun hemm diversi raġunijiet għaliex ġuri jew imħallef, anke imħallef togat, jasal għal konklużjoni li ma jsibx ħtija.

Per eżempju, huwa magħruf li meta jkollok xhud li huwa kompliċi, ix-xhieda tiegħu, temminha kemm temminha, anke jekk tkun mija fil-mija ċert li qed jgħid il-verita`, u ma jkunx hemm korroborazzjoni, bil-liġi tagħna dik ix- xhieda m'hijiex prova.

U allura jien nixtieq li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni jiċċara lill-Kamra d- dikjarazzjonijiet ripetuti tiegħu fejn qed jgħid li hu jaf li x-xhud ma ġiex emnut.

Għax il-fatt li kien hemm verdett ta' mhux ħati, assolutament għal kulmin jaf il-prinċipji legali, ma jfissirx li xhud ma ġiex emnut.

Anzi jista' ikun, nerġa' ngħid, li ġie emnut mija fil-mija fid-dettalji kollha ta' l-istorja li ta, u li dik tkun il-verita`, pero` bil-liġi tagħna, dik ma tiswa xejn jekk ma jkunx hemm korroborazzjoni.

U allura, nerġa' ngħid, is-silloġiżmi li ilu jirripeti f'din il-Kamra llum u ilu jirripeti barra minn din il-Kamra għal ħafna drabi, li qed jagħmel il- Kap ta' l-Oppożizzjoni huwa bbażat fuq premessa żbaljata a meno che ma jgħidilniex kif jaf li l-ġurati waslu għall-konklużjoni li ma emnux lix- xhud!

Dan ma jistax jgħidu minn dak li huwa magħruf fil-pubbliku.

Jekk għandu xi informazzjoni fuq hekk, naħseb li jkun tajjeb li jgħidilna din l- informazzjoni x'inhi u kif ġabha biex wieħed jara wkoll jekk hemmx xi każ ta' ksur ta' liġijiet oħra, anke penali, li xi ħadd ikun żvela kif il- ġurati waslu għall-verdett tagħhom.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, fil-qosor ħafna, jekk jogħġbu.

ONOR.

ALFRED SANT: Jaqbel il-Prim Ministru li l-kwestjoni ta' korroborazzjoni ta' dak li tgħid ix-xhieda, hija fatt magħruf, hija prinċipju magħruf?

Jaqbel allura li l-prosekuzzjoni kienet taf b'dan il- prinċipju?

Jaqbel allura li meta ressqet il-każ, kienet temmen il- prosekuzzjoni li kellha korroborazzjoni li se tippreżenta waqt il-qorti?

Jaqbel allura li quddiem din il-korroborazzjoni mressqa, il-ġuri, mhux darba, darbtejn, wasal għad-deċiżjoni li ma kienx hemm din il- korroborazzjoni u allura kien hemm ċaħda ta' dak li kien mistqarr mix-xhud?

Jaqbel ukoll li mhux talli ma kienx hemm din il-korroborazzjoni, imma kien hemm negazzjoni għax kien hemm xhieda li tmur kuntrarju għax-xhieda mogħtija minn dak li ngħata l-maħfra presidenzjali?

Jaqbel allura, li kif jemmen il-poplu kollu, meta mhux għal darba imma għal darbtejn, il-qorti, ma qablitx ma' dak li qalet il-persuna li ngħatat tliet maħfriet mill-Prim Ministru, allura hemmhekk hija ċara li hija ċaħda ta' dak Ii ntqal fil- qorti u ta' dak li ġie ppreżentat taħt il-maħfra presidenzjali!

Jifhimx allura li quddiem dawn il-konsiderazzjonijiet kollha, jiġifieri li l-prosekuzzjoni taf bil-prinċipju ta' korroborazzjoni, li l-prosekuzzjoni ressqet il-korroborazzjoni meħtieġa, li din il-korroborazzjoni ġiet innegata u miċħuda fil-qorti u li allura mbagħad il-ġurija - mhux għal darba imma darbtejn - m'aċċettatx dik li kienet ingħatat bħala xhieda taħt il-maħfriet presidenzjali, għandna problema kbira!

U jaħsibx il-Prim Ministru li allura issa huwa d-dover tiegħu li jikkonsidra u jwettaq ir- revokazzjoni tal-maħfra presidenzjali?

MR SPEAKER: Il-Prim Ministru, kemm jista' ikun fil-qosor, jekk jogħġbu.

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Mr Speaker, naħseb li saret ossessjoni tal- Kap ta' l-Oppożizzjoni li jirriferi għal dawn iż-żewġ ġurijiet li kienu ta' interess pubbliku kbir u jibqa' jsostni argumenti li manifestament m'għandhom l-ebda loġika fihom!

Fil-fehma tiegħi issa reġa' żgarra bi kbir meta għamel l-argument li ladarba l-prosekuzzjoni, jiġifieri l-Attorney General, kien tal-fehma li hemm korroborazzjoni, u dan ma rriżultax, allura x-xhud ma twemminx.

X'għandu x'jaqsam!

F'kull każ il-prosekuzzjoni temmen li għandha l-provi biżżejjed, pero' mhux il-prosekuzzjoni tiddeċiedi.

Tiddeċiedi l-qorti, jiġifieri l-imħallef togat jew inkella ġuri bl-imħallef magħhom, li jiddeċiedu hemmx provi biżżejjed jew le.

Jiġifieri l-argument tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni li jgħid li l-prosekuzzjoni ressqet il-każ, għax kienet temmen li hemm korroborazzjoni u għax ma rriżultatx korroborazzjoni allura xi ħadd mhux qed jgħid il-verita`, huwa kif jgħidulu bil-Latin non sequitur, jiġifieri ma jagħmilx sens, m'hemmx loġika fih.

Imbagħad dwar 'l hekk imsejħa maħfra.

Jien naħseb li bil-Malti għandna kelma oħra kif niddeskrivu dak li jagħmel il-President fuq parir tal-gvern tal-ġurnata.

Din m'hijiex maħfra.

Din hija biċċa mill-għodda li għandha s-sistema ġudizzjarja ta' pajjiżna, biex iġġiegħel persuna tixhed anke kontra l-volonta` tagħha.

Jien spjegajt għal darba, tnejn, mitt darba, li l-każ kien li jien tajt parir, wara li kkonsultajt mal-Kabinett lill-President, biex tingħata dik li nsejħulha l- proklama, jiġifieri persuna tiġi mġiegħla tgħid il-verita`, anke kontra l- volonta` tagħha stess, bil-promessa naturalment, li fuq dak li jingħad, ma jitteħdux passi kontra dik il-persuna.

Naħseb li dan huwa ċar u jien nitlob lill-Kap ta' l-Oppożizzjoni li ...

Dan huwa pajjiż demokratiku u għandu dritt jibqa' jgħid kemm irid, pero` f'materja serja bħal din, ma naħsibx li jagħmel tajjeb li wieħed jibqa' jgħid l-istess ħaġa.

It-tielet punt li rrid nagħmel huwa dan.

M'huwiex il-kompitu ta' l-ebda prim ministru, la tiegħi u lanqas ta' dak li jiġi warajja, li jirrevoka maħfra.

Il-maħfra, ossija l-proklama, ġiet mogħtija bil-kundizzjoni li jekk jirriżultaw ċirkostanzi fejn ikun ċar u li jista' jiġi ppruvat li dik il-persuna xehdet falz, allura awtomatikament il-proklama m'għandha l-ebda valur u sta għall-awtoritajiet kompetenti fil-pajjiż, biex jittieħdu passi kriminali kontra l-persuna li ngħatat il-proklama u l-konsegwenzi jkunu gravissimi għax minbarra tar-reat oriġinali, ikun jista' jinstab ħati wkoll ta' l-isperġur f'kawża li nafu l-intier tagħha x'kien.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru. 117 ta' l-2004 - Ordni ta' l-2004 dwar is- sospensjoni ta' ċerti provvedimenti fir-rigward tal-parlament Ewropew; u

Avviż Legali Nru. 123 ta' l-2004 - Avviż dwar id-data ta' skadenza ta' ċerti karti ta' l-identita`.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabelli li juru l-għadd ta' persuni li kienu qed jirċievu l-pensjoni kontributorja u l-pensjoni mhux kontributorja bejn Ottubru u Diċembru 2003, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 4824.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Galea.

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi l-għadd ta' tfal li ġew eżaminati minn dentisti fl- iskejjel kollha bejn Ottubru u Diċembru 2003, bi tweġiba għall- mistoqsija parlamentari numru 4547; u

Tagħrif dwar għalliema barranin li għandhom permess jgħallmu fi skejjel f'Malta, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 4549.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Galea.

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 124 ta' l-2004 - Air navigation (amendment) order, 2004; u

Tabella li tagħti l-isem u l-grad ta' dawk l-impjegati li ħadu promozzjoni fi ħdan l-awtorita` dwar it-trasport bejn l-2003 u l-2004, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 4812.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Deguara.

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Mr Speaker, inqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 116 ta' l-2004 - Regolamenti ta' l-2004 li jemendaw ir-regolamenti dwar il-kwalita` ta' ilma maħsub għall-konsum mill- bniedem; u

f'isem il-Ministru għall-Affarijiet Rurali u l-Ambjent inqiegħed fuq il- Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 115 ta' l-2004 - Regolamenti ta' l-2004 dwar prodotti għall-ħarsien tal-pjanti;

Avviż Legali Nru 121 ta' l-2004 - Control of potato wart disease regulations, 2004;

Avviż Legali Nru 122 ta' l-2004 - Control of San Jose` scale regulations, 2004; u

Avviż Legali Nru 126 ta' l-2004 - Regolamenti ta' l-2004 dwar l- aġenzija ta' pagamenti, 2004.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Gatt.

ONOR.

AUSTIN GATT (Ministru għat-Teknoloġija ta' l-Informazzjoni u l- Investiment): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Rapport annwali tal-korporazzjoni Enemalta għas-sena 2003 u financial statements għas-sena 2002;

Estimi finanzjarji tal-korporazzjoni Enemalta għas-sena 2003 - 2004; u

Avviż Legali Nru 125 ta' l-2004 - Regolamenti ta' l-2004 dwar l- ipproċessar ta' data personali dwar minuri.

MR SPEAKER: Is-segretarju parlamentari, l-Onor.

Mifsud Bonnici.

ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Mr Speaker, f'isem il-ministru tal- Ġustizzja u l-Intern inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

K.L.B.L. Nru 24/2/2004 - Bye-Laws ta' l-2004 dwar reklami fuq għamara tat-toroq (kunsill lokali Għargħur).

MR SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Brincat.

ONOR.

LEO BRINCAT: Mr Speaker, qabel ma ngħaddu għall-Ordnijiet tal- Ġurnata, fl-assenza tal-prim ministru nixtieq nistaqsi lill-viċi prim ministru, dwar il-fatt li llum Malta biddlet il-ftehim li kellha ta' assistenza militari teknika mal-missjoni Taljana u ffirmat ftehim ieħor li ġie msejjaħ bħala t-twaqqif ta' missjoni għall-kollaborazzjoni fil-kamp tad- difiża.

Il-gvern għandu ħsieb li jippubblika dan il-ftehim il-ġdid u jagħmel stqarrija ministerjali dwaru?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, jekk m'iniex sejjer żball il-prim ministru diġa` għamel dikjarazzjoni pubblika dwar dan u l-iffirmar għal dan il-ftehim saret fil-pubbliku quddiem il-ġurnalisti kollha, jiġifieri ma sar xejn minn wara dahar ħadd.

M'għandi xejn xi nżid ma' dak li sar waqt iċ- ċerimonja dalgħodu.

MR SPEAKER: L-Onor.

Brincat.

Jekk jogħġbok tkellem fil-qosor ħafna.

ONOR.

LEO BRINCAT: Jien informat li kulma ġew identifikati huma l- parametri li huma nklużi fil-ftehim, jiġifieri l-EU-led operations, il- weapons of mass destruction, eċċ. Id-domanda li għamilt lill-Viċi Prim Ministru kienet waħda speċifika; jekk il-gvern għandux il-ħsieb li jippubblika dan il-ftehim il-ġdid, u b'żieda ma' dan qed nissuġġerixxi formalment li dan il-ftehim jgħaddi għad-deliberazzjoni u għall- konsiderazzjoni tal-foreign affairs committee.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien m'għandi xejn x'inżid għax il-kontenut ta' dan il-ftehim ġie spjegat kollu fi stqarrija li ħarġet u fid-dikjarazzjoni li għamel il-prim ministru dwar dan.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JIMPLIMENTA MIŻURI TA' L-ESTIMI

BUDGET MEASURES IMPLEMENTATION BILL

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri.

FIL-KUMITAT

L-Onor Carmelo Abela, President tal-Kumitat, jippresjedi.

Ikompli mill-10 ta' Marzu, 2004.

Klawsola 1 - Titolu fil-qosor.

Clause 1 - Short title.

THE CHAIRMAN: Is-Segretarju Parlamentari, l-Onor.

Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: M'għandix kummenti dwar din il-klawsola, Sur President.

THE CHAIRMAN: Hawn rimarki, jekk jogħġobkom?

(Onor. Membri: No) Il- mistoqsija hija klawsola 1.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

ONOR.

MEMBRU: Division.

THE CHAIRMAN: Skond mozzjoni ta' proċedura numru 48 tad-9 ta' Ġunju, 2003 din il-votazzjoni għandha tittieħed fil-ħin ta' l-interruzzjoni tax- xogħol.

It-Titolu għadda u ġie ordnat biex isir parti mill-abbozz ta' liġi.

Il-Kamra rriżumiet u l-president tal-kumitati rrapporta progress u talab il- permess sabiex il-kumitat jerġa` jiltaqa'.

MR SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Mizzi.

KOMMEMORAZZJONI

ONOR.

JOE MIZZI: Mr Speaker, naħseb li jkun opportun jekk f'dan il- mument, bi qbil bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra, nagħmlu minuta silenzju għall- vittmi li mietu fl-att terroristiku li sar fi Spanja.

MR SPEAKER: Il-Ministru Galea.

ONOR.

LOUIS GALEA: Fil-fatt, Mr Speaker, kif taf il-Kamra ̧ il-gvern diġa` għamel provvediment biex illum, f'nofsinhar, kien hemm tliet minuti silenzju, pero` aħna, bħala membri ta' din il-Kamra, ma nsibux diffikulta` li ningħaqdu u nosservaw minuta silenzju b'solidarjeta` u anke b'turija ta' sogħba għall-imwiet li ġarrbu diversi vittmi Spanjoli.

MR SPEAKER: Is-Sedja tassoċja ruħha mas-sentiment espress miż-żewġ naħat tal-Kamra.

Ikun tajjeb jekk ngħarraf lill-Onor.

Membri li jien ktibt personalment lill-president tal-Cortes, il-parlament Spanjol, biex inwassal is-sentimenti għan-nom tal-Kamra tar-Rappreżentanti ta' Malta.

Mela nitlob lill-Onor.

Membri biex iqumu u jagħmlu minuta silenzju bl- intenzjoni kif espressa miż-żewġ naħat tal-Kamra.

Fis-6.46 p.m. il-Kamra osservat minuta silenzju biex tikkommemora l-vittmi ta' l-attakki bil-bombi f'Madrid fil-11 ta' Marzu 2004.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR L-ILSIEN MALTI

MALTESE LANGUAGE BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mit-8 ta' Marzu, 2004.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela huwa in possession of the House.

S'issa ħa 64 minuta u baqgħalu mhux iżjed minn 26 minuta.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Speaker, wara li tkellem il-ministru u ta l- veduti tiegħu dwar dan l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna, li nerġa` nfakkar qiegħed iwaqqaf kunsill nazzjonali ta' l-ilsien Malti u jipprovdi l- għodda meħtieġa għat-twettiq ta' dan il-għan, bdiet tagħti r-reazzjoni tagħha għal dan l-abbozz in-naħa ta' l-oppożizzjoni, li diġa` qalet li se tivvota favur tiegħu.

Fil-fatt jien tajt ħarsa kemmxejn twila lejn l-istorja ta' kif oriġina l- ilsien li jitkellem bih il-maġġoranza tal-poplu Malti u Għawdxi, li jirrikonoxxi li huwa l-ilsien tiegħu.

Pero` naħseb ta' min jirripeti li l- istorja tal-lingwa Maltija u l-istorja ta' Malta jifformaw storja waħda u għalhekk għandna nħarsu lejhom u nistudjawhom flimkien.

Fl-aħħar seduta, fejn konna qed nitkellmu dwar dan l-abbozz ta' liġi għall- ewwel darba, jien sħaqt fuq il-ħtieġa li filwaqt li bħala poplu għandna nagħmlu dak kollu possibbli biex inħarsu u nippromwovu l-lingwa Maltija, fl- istess ħin għandna nagħmlu l-almu kollu tagħna anke biex nitgħallmu lingwa oħra li hija rikonoxxuta uffiċjalment.

Qed nirriferi għal-lingwa Ingliża, lingwa mportanti ħafna biex inkunu nistgħu naħdmu u nkunu kompetittivi fid- dinja tal-lum.

Sur President, qabel pajjiżi oħra ma kenux jagħtu kas li l-poplu tagħhom ikun jaf lingwa oħra minbarra dik nazzjonali, u allura aħna kellna vantaġġ fuq dawn il-pajjiżi, pero` llum nistgħu ngħidu li dan il-vantaġġ naqas bil- kbir u allura rridu nkunu iktar kreattivi meta niġu biex nipprovaw nattiraw investiment ġdid.

M'hemmx dubju li għandna nibqgħu nisħqu fuq il-punt li aħna, bħala poplu, mhux biss għandna nkunu kapaċi nitkellmu b'mod tajjeb il- lingwa tagħna imma anke lingwi oħra, speċjalment il-lingwa Ingliża.

Għalkemm il-prinċipji u d-dmirijiet li hemm imsemmija fi klawsola 3 m'humiex esegwibbli f'qorti tal-ġustizzja, b'daqshekk ma jfissirx li m'għandniex nagħtuhom l-importanza sħiħa li dawn jistħoqqilhom, pero` m'iniex se noqgħod nirripeti dak li għedt fl-aħħar seduta f'dan ir-rigward ħalli ma neħux aktar ħin minn ta' din il-Kamra.

Fl-aħħar seduta spjegajt ukoll li fil-fehma tiegħi għandna nagħmlu dak kollu possibbli biex nagħżlu l-iktar nies li jistgħu jagħtu kontribut fuq il-kunsill nazzjonali ta' l- ilsien Malti msemmi fi klawsola 4, li se jkun magħmul minn 11-il membru, ħalli b'hekk dan il-kunsill ikun jista' jaħdem bl-aħjar mod possibbli.

Naturalment għandna naraw ukoll li l-persuni magħżula fuq dan il-kunsill ikollhom f'qalbhom u f'moħħhom l-interess tal-lingwa Maltija u l-ebda interess ieħor.

Pero` fl-istess ħin li għedt dan, l-aħħar darba żidt ngħid li huwa mportanti li l-kunsill li se nwaqqfu permezz ta' dan l-abbozz ta' liġi jaħdem b'koordinazzjoni flimkien ma' oqsma oħrajn, fosthom ma' l- awtorita` tax-xandir, għall-ġid tal-lingwa nnifisha.

Sur President, meta waqaft mid-diskors tiegħi l-aħħar darba kont qed nitkellem fuq klawsola 6 li tirrigwarda l-poteri tal-kunsill u li fost l- oħrajn issemmi s-setgħat tal-prim ministru u l-ministru kif ukoll li l- inizjattivi li jittieħdu taħt dan l-Att għandhom jittieħdu mill-kunsill.

Jien naqbel ħafna mar-rimarka li għamel il-ministru fid-diskors tiegħu fejn qal li l-politiku għandu jibqa' kemm jista' jkun barra mid-deċiżjonijiet li jittieħdu, l-aktar tekniċi.

Għalhekk nagħmlu tajjeb jekk illum nerġgħu nenfasizzaw il-punt li l-politiku m'għandux iżomm poteri għalih jekk il- kwestjoni ma jkollhiex x'taqsam ma' l-aspett politiku.

Ngħidu aħna, jekk il-materja diskussa tkun il-lingwa Maltija d-deċiżjonijiet li għandhom jittieħdu mill-kunsill f'dan ir-rigward għandhom jibqgħu biss prerogattiva ta' l-esperti wara li dawn ikunu studjaw u qablu flimkien fuq xi ħaġa partikolari, tkun xi tkun.

Anke fi klawsola 7, Mr Speaker, fejn qegħdin nitkellmu fuq il-funzjonijiet tal-kummissjoni teknika, inħoss li l-għażla tal-persuni esperti hija kruċjali u importanti.

Naħseb li waħda mill-concerns prinċipali ta' dawk konċernati tibqa' li filwaqt li huma jaqblu ma' dak li qed jiġi propost, jixtiequ li l-għażla tan-nies fuq din il-kummissjoni ssir bil-għaqal u li nżommu l-interess tal-lingwa Maltija qabel kull interess ieħor.

Fil-fatt wieħed jista' jgħid li ħafna mix-xogħol tal-kunsill jiddependi minn kemm taħdem din il-kummissjoni għax hawnhekk din qed isservi ta' mutur li trid tmexxi l-ħidma tal-kunsill 'il quddiem.

Naturalment biex tagħmel dan, il-kummissjoni se jkollha ħafna responsabbiltajiet u għalhekk l- importanza tagħha dejjem qiegħda tikber.

Ikun interessanti li nkunu nafu - u dan huwa punt li la naslu fi stadju ta' kumitat, huwa tajjeb li nitkellmu fuqu fid-dettall - x'jiġri f'każ ta' nuqqas ta' qbil bejn il-kunsill u l- kummissjoni għax aħna nafu li għalkemm il-kummissjoni tagħmel ir- rappreżentazzjonijiet tagħha quddiem il-kunsill, imbagħad irid ikun il- kunsill li jagħti l-fiat tiegħu biex fl-aħħar mill-aħħar il-proposti li tkun qed twettaq il-kummissjoni jiġu adottati.

Dan qed ngħidu minħabba l-fatt li klawsola 6 tgħid li l-kunsill irid jimxi fuq il-parir tal-kummissjoni, imma tgħid ukoll li għalkemm il-kunsill jista' ma jaqbilx mal-parir tal-kummissjoni, ma jistax ibiddel id-deċiżjoni meħuda mill-kummissjoni.

Issa l-preokkupazzjoni tiegħi f'dan ir-rigward hija li dan ifisser li jista' jkollok status quo fejn qatt ma tista' tittieħed deċiżjoni li tkun ta' ċerta importanza.

Għalhekk wieħed irid jara kif isib il-mekkaniżmu li xi ħaġa jew tiġi riferuta lura lill- kummissjoni jew inkella, b'xi mod jew ieħor, ikun hemm diskussjoni bejn il- membri tal-kunsill u l-membri tal-kummissjoni biex jekk din il-ħaġa tkun ta' natura importanti ħafna, id-deċiżjoni tittieħed fl-aħjar interess tal- lingwa Maltija.

Meta naslu fi stadju ta' kumitat din inkunu nistgħu naħsbu xi ftit iktar fuqha biex naraw li b'xi mod jew ieħor in-nuqqas ta' qbil jiġi riżolt bl- aħjar mod possibbli, anke billi jkun hemm diskussjoni iktar wiesgħa bejn kulħadd sakemm naslu għal xi tip ta' arranġament li jkun komdu għal kulħadd, pero` l-iktar għall-ilsien Malti.

Klawsola 8 qed tgħid li l-kunsill għandu jaħtar diversi kumitati tekniċi f'oqsma speċjalizzati.

Fl-opinjoni tiegħi hija xi ħaġa pożittiva li minkejja li hawnhekk hawn imniżżla lista sħiħa ta' oqsma li jista' jkun hemm il-kumitati fihom, din il-klawsola m'hijiex qed tidentifika min għandhom ikunu l-persuni fuq dawn il-kumitati.

Fid-diskussjonijiet li saru qabel kien hemm il-proposta li jibdew jissemmew il-karigi, pero` mbagħad tqum il-problema ta' x'se jiġri jekk xi ħadd jirrifjuta, ma jkunx irid joqgħod fuq dawn il-kumitati jew isib diffikultajiet oħra.

Allura huwa tajjeb li l-għażliet huma iktar miftuħin.

Fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna hawn propost li l-kap tal-kumitat ikun studjuż speċjalizzat fil-qasam partikolari u jkun propost minn fost persuni kkwalifikati rakkmandati mill-akkademja tal-Malti u mid-dipartiment tal-Malti fl-universita`, biex imbagħad l-għażla tal-persuna ssir mill- kunsill innifsu.

Barra minn hekk, kull kumitat għandu jkun kompost ukoll minn persuna li trid tkun speċjalista proposta mill-kummissjoni fuq parir tal-kap tal-kumitat konċernat, minn żewġ membri magħżula għall-kontribut tagħhom fil-qasam partikolari tal-ħajja li għalih ikun twaqqaf il-kumitat propost mill-kummissjoni fuq parir tal-kap tal-kumitat.

Il-kumitat jista' jikkooptja persuni oħra bħala membri osservaturi bid-dritt li jattendu u jieħdu sehem fid-diskussjoni, iżda mingħajr id-dritt għall-vot.

Naturalment f'din il-klawsola hemm ukoll x'għandhom ikunu l-funzjonijiet ta' dan il-kumitat li fl-aħħar mill-aħħar iressaq il-fehmiet tiegħu quddiem il-kummissjoni biex imbagħad il-kummissjoni tkun tista' tgħarbel il-fehmiet tagħha u tgħaddihom lill-kunsill għall-konsiderazzjonijiet tiegħu.

Pero` hawnhekk irridu naraw kif il-kumitati se jaħdmu mal-kummissjoni għax hawnhekk hawn xi ħaġa nieqsa.

Qed ngħid hekk għax filwaqt li l-liġi qed tgħid li kull kumitat maħtur irid jirrapporta lill-kummissjoni, imbagħad m'hawnx miktub x'se jkun ix-xogħol tal-kummissjoni meta tirċievi rapport jew tirċievi xi ħaġa mingħand kumitat partikolari fuq suġġett li naturalment ikun ġie diskuss minnu.

Jidher li m'hemmx obbligu li fl-aħħar mill-aħħar il-kummissjoni tagħti xi tip ta' feedback jew tmexxi 'l quddiem il-fehma tal-kumitat maħtur, u għalhekk naħseb li hawnhekk għandna nagħmlu l-affarijiet iktar ċari.

Sur President, jien inħoss li m'għandhomx jinħatru iktar sotto-kumitati għax inkella m'aħna se nispiċċaw qatt.

L-istruttura hija li jkun hemm kunsill nazzjonali ta' l-ilsien Malti, li jkun hemm kummissjoni teknika u li jitwaqqfu wkoll diversi kumitati tekniċi, pero` naħseb li għandna nieqfu hemm u m'għandniex nikkonsidraw li jkun hemm iktar sotto-kumitati għax inkella l-istruttura tibqa' dejjem tikber u ma nispiċċaw qatt.

Dan qed ngħidu partikolarment għax fir-rapport ta' Mejju ta' l-2001 ġie suġġerit li jekk xi kumitat iħoss il-bżonn, għandhom jitwaqqfu s-sotto-kumitati.

Nerġa` ngħid li fl-opinjoni tiegħi, dan m'għandux ikun, u huwa tajjeb li f'subklawsola (3) ta' klawsola 8 qed ngħidu li l-kumitat jista' jikkooptja persuni oħra bħala membri osservaturi bid-dritt li jattendu u jieħdu sehem fid-diskussjoni, pero` mingħajr dritt għall-vot għax b'hekk nevitaw il- ħolqien ta' iktar sotto-kumitati.

L-uniku kumment li nixtieq nagħmel dwar klawsola 9 huwa li ma nafx għalfejn qed neskludu li mħallef jew maġistrat ikun jista' jservi fuq xi wieħed mill- organi li qed jiġu proposti hawnhekk meta nafu li hawn diversi mħallfin jew maġistrati validi li jistgħu jagħtu kontribut f'dan ir-rigward.

Biżżejjed wieħed isemmi lill-imħallef Wallace P. Gulia li ddistingwa ruħu f'dan il- qasam.

Naturalment hemm imħallfin u maġistrati oħrajn li jistgħu jagħtu kontribut siewi.

Din m'hijiex xi ħaġa li se tkisser il-mod ta' kif qegħdin inħarsu lejn dan l-abbozz ta' liġi, imma naħseb li nkunu qegħdin nirrestrinġu jekk inħallu barra l-possibbilta` li jinħatru mħallfin jew maġistrati li huma intiżi f'dan il-qasam fuq xi wieħed mill-organi li qed jiġu proposti hawnhekk.

Klawsola 10 titkellem fuq id-dispożizzjonijiet dwar proċedimenti tal- kunsill u ta' l-organi tiegħu, pero` jien naħseb li f'issue bħal din li qed niddiskutu llum, li tikkonċerna l-lingwa Maltija, il-votazzjonijiet għandhom jiġu evitati kemm jista' jkun u wieħed għandu jfittex li jkun hemm consensus fid-deċiżjonijiet li jittieħdu.

Dan qed ngħidu b'mod partikolari għal meta l-kunsill jibda jaħdem għax il-kunsill m'għandux jitlaq bl-idea li r-rieda tal-maġġoranza tirbaħ imma għandu jara li f'dak li għandu x'jaqsam ma' deċiżjonijiet li jittieħdu fl-organi tal-kunsill, tal- kummissjoni u tal-kumitati li se jitwaqqfu nersqu iktar lejn consensus.

Sur President, klawsola 11 titkellem dwar il-forum nazzjonali, u jien naqbel mal-proposta li qed issir li dan għandu jitlaqqa' kull tliet snin.

Naħseb li jkun tajjeb jekk dan il-forum jaħbat mal-bidu u mat-tmiem tal- ħatra tal-kunsill.

Ikun tajjeb ukoll jekk għal dan il-forum jitħejja u jiġi ċċirkolat rapport minn qabel biex tingħata l-opportunita` li ssir diskussjoni.

Dan qed ngħidu partikolarment għax meta kellna l-esperjenza tal-Heritage Malta - fil-fatt dan il-forum huwa mistenni li jsir hemmhekk - inzerta li r-rapport ġie ppreżentat jew kien qiegħed fuq il-website xi ġurnata qabel ma sar il-forum nazzjonali, u ħassejt li kien tajjeb li rapport ta' dan it-tip seta' jiġi mgħarbel minn qabel.

B'hekk issir diskussjoni iktar matura fl-interess tal-lingwa Maltija.

Klawsola 12 titkellem dwar id-direttur eżekuttiv li se jkun qed imexxi l- ħidma tal-kunsill.

Fil-fatt ikun interessanti jekk aktar 'il quddiem, fi stadju ta' kumitat, wieħed jitkellem ftit iktar fuq il-ħidma tad-direttur eżekuttiv, pero` xi ħaġa li jien qed naraha ftit stramba hija għalfejn id- direttur eżekuttiv jista' jiġi eskluż milli jattendi għal xi seduta jew għal xi parti minn laqgħa.

Fl-opinjoni tiegħi, ġaladarba d-direttur eżekuttiv irid ikun il-magna li tmexxi l-affarijiet 'il quddiem, wieħed għandu jkun iktar preċiż f'dan ir-rigward ħalli dak li jkun ikun jaf għalfejn ikun qed jiġi propost.

Rigward il-fondi għandna nagħmluha ċara li dawn mhux biss iridu jkunu ggwidati imma min ikun qed imexxihom irid jara li josserva r-regolamenti finanzjarji tal-gvern biex ma jkollniex esperjenzi qarsa, bħalma kellna fil- passat u għandna anke fil-preżent.

Klawsola 13 titkellem dwar ir-relazzjoni bejn il-ministru u l-kunsill, u jien nerġa` nirrepeti li l-ebda ministru m'għandu jindaħal fi ħwejjeġ li huma tekniċi u għandu joqgħod attent biss li jimxi u jagħti direttivi ta' natura politika, jiġifieri jagħti direttivi li għandhom x'jaqsmu ma' policies tal-gvern u mhux ma' policies fuq il-lingwa Maltija għax aħna l- politiċi għandna noqogħdu 'l barra minn dawn l-affarijiet.

Klawsoli 14, 15, 16 u 17 jitkellmu dwar l-impjegati tal-kunsill.

Jien inħoss li ġaladarba hawnhekk qegħdin inwaqqfu set-up ġdid, dan il-kunsill m'għandux jitgħabba b'ħafna nies imma għandu jkollu nies biżżejjed biex ikun jista' jaħdem.

Iktar min-numru ta' nies, l-iktar importanti huwa li n- nies li jkun hemm f'dan il-kunsill ikunu dedikati, ikunu kompetenti fil- qasam tagħhom u jkollhom rieda tajba.

Sur President, nixtieq li fil-winding-up, il-ministru jgħidilna xi ħsieb hemm dwar il-ħaddiema f'dan il-kunsill għax fuq dan il-kunsill m'hemm l- ebda dipartiment, mhux bħall-kunsill Malti għall-isport, li għandu fuqu d- dipartiment ta' l-isport jew il-kunsill Malti għall-arti u l-kultura, li għandu fuqu d-dipartiment tal-kultura.

L-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna jitkellem ukoll dwar ir-rapport annwali, u naħseb li fl-istadju ta' kumitat ikun tajjeb li ssir emenda biex ikun hemm żmien definit li fih dan ir-rapport ikun irid jitpoġġa fuq il- Mejda tal-Kamra għax jekk ma nagħmlux time limit wisq nibża' li jkun hemm dewmien esaġerat biex dan id-dokument jitpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

Fl-iskeda li hemm fl-aħħar parti ta' dan l-abbozz ta' liġi hemm lista ta' għaqdiet tal-Malti, pero` naħseb li ta' min jara jekk hemmx għaqdiet lokali oħrajn li għandhom jiġu mniżżla f'din l-iskeda kif ukoll għandniex inniżżlu anke għaqdiet li hemm barra minn Malta, b'mod partikolari dawk l-għaqdiet li hemm ġewwa l-Awstralja fejn hemm komunitajiet kbar li jinteressaw irwieħhom f'dan il-qasam.

L-aħħar darba jien tkellimt fuq l-interess u l-imħabba li għandhom l- emigranti Maltin għal-lingwa Maltija.

Forsi ta' min jikkonsidra jekk l- għaqdiet tal-Malti li hemm barra minn Malta għandhomx jiddaħħlu f'din l- iskeda wkoll.

Jien nifhem li persuna li tgħix l-Awstralja ma tistax tiġi eletta biex tattendi għal-laqgħa tal-kunsill, pero` nħoss li dawn l- għaqdiet li jinsabu barra minn xtutna għandhom jingħataw rikonoxximent ukoll għall-ħidma tagħhom f'dan il-qasam.

Sur President, biex nibda nikkonkludi l-intervent tiegħi bil-mod il-mod, irrid ngħid li fuq ħaġa li tgħaqqadna lkoll m'għandniex ma naslux għal qbil jew ikun hemm firda bejnietna.

Matul iż-żminijiet, il-partit Laburista mhux biss wera mħabba imma wera anke mpenn - kif għadu juri sal-lum - lejn il-lingwa tagħna tant li anke fil-programm elettorali kien hemm taqsima intitolata "Identita` nazzjonali b'saħħitha" u żgur li l-ilsien Malti jagħmel parti importanti minn din l-identita` tagħna.

Fil-fatt fil-manifest elettorali tal-partit Laburista kien hemm numru ta' proposti li jippromwovu l-lingwa Maltija, anke fil-qasam kulturali, biex permezz ta' ċerti inizjattivi ninkoraġġixxu kittieba, lingwisti, mużiċisti u artisti oħra Maltin għax aħna nemmnu li l-lingwa tibqa' ħajja sakemm tibqa' tintuża.

Għalhekk nistgħu ngħidu b'wiċċna minn quddiem li fil- programm elettorali li kellu l-partit Laburista fl-aħħar elezzjoni kien hemm numru ta' proposti li jippromwovu l-lingwa tagħna.

Barra minn hekk, wieħed irid ifakkar ukoll li l-istess ħidma li kienet għaddejja riċentement taħt il-gvern Nazzjonalista kienet għaddejja wkoll taħt l-ex-ministru Evarist Bartolo, jiġifieri dak il-kumitat li wasal biex jippreżenta rapport lill-Ministru Louis Galea ilu għaddej bil-ħidma tiegħu minn żmien il-gvern Laburista, u dan juri l-impenn ta' kull gvern Malti, wieħed wara l-ieħor, biex illum jitressaq abbozz ta' liġi bħal dan quddiem din il-Kamra.

Sur President, biex nagħlaq id-diskors tiegħi nixtieq nikkwota silta mir- rapport li ġie mħejji u ppreżentat f'Mejju ta' l-2001 fejn il-membri tal- bord qalu hekk:

"Lill-movimenti politiċi nifirħulhom li jekk huma bosta l-linji ta' politika li ma jaqblux dwarhom, għax dak huwa l-qofol tad-demokrazija, ilkoll huma fehma waħda dwar il-ħtieġa ta' l-ilsien Malti u l- prestiġju li jistħoqqlu bħala lsien ta' identita`."

Fil-fatt huwa f'dan l-ispirtu li aħna, bħala oppożizzjoni Laburista, qed nagħmlu kritika kostruttiva u se nivvotaw favur l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna; biex nagħtu prestiġju kif ukoll nuru l-impenn tagħna favur il-lingwa Maltija.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Brincat.

ONOR.

JOSEPH BRINCAT: Mr Speaker, jien qgħadt nisma' lill-Onor.

Carmelo Abela b'attenzjoni, kemm l-aħħar darba kif ukoll illum, u għalhekk stajt napprezza l-preparazzjoni kollha li għamel għal dan id-diskors, speċjalment għad-diskors li għamel fl-aħħar seduta.

Pero` jien naqbel miegħu sa ċertu punt biss dwar it-teorija tiegħu li l-ilsien Malti huwa komuni għall-Maltin kollha u li jgħaqqadna.

Qed ngħid dan għaliex għalkemm pajjiżna huwa pajjiż żgħir magħmul minn żewġ gżejjer, li waħda hija ikbar mill-oħra, jiddispjaċini ngħid li xi kultant kelma li nużaha jien, ħaddieħor, li jgħix tefgħa ta' ġebla 'l bogħod, ma jifhimhiex.

Fil-fatt hemm ċerti kliem Malti li f'ċerti rħula jingħata interpretazzjoni mod u f'postijiet oħra jingħata interpretazzjoni mod ieħor.

Pero` waħda mill-iktar affarijiet li lili tinkwetani u li qiegħda tbiddel l- ilsien Malti huwa t-tkissir ta' l-ilsien Malti li qed isir mit-television stations.

Irridu nżommu quddiem għajnejna li kull ilsien huwa xi ħaġa dinamika li tinbidel kontinwament.

Heraclitus kellu filosofija li tgħid li fid-dinja xejn m'hu stabbli, li kollox jinbidel u li kollox huwa in a state of flux.

Dan bħal meta tara l-ilma tax-xmara nieżel u tgħid "ara l-ilma tax-xmara nieżel!", u dan meta fil-fatt dak ma jkunx l-istess ilma imma jkun ilma qed jinbidel il-ħin kollu.

Jekk verament irridu nagħtu post lill- ilsien Malti, waħda mill-affarijiet li sinċerament nixtieq nara hija li nimmodernizzaw il-mezzi tiegħu.

Jien naqbel li l-pijunieri ta' l-ilsien Malti kellhom ġlieda biex jifirdu l- Malti mit-Taljan, u allura riedu jagħtu ċertu sinjali għall-ortografija biex jagħmlu distinzjoni bejn il-Malti u t-Taljan, bħal per eżempju, l- ittra "ġ".

Għaliex?

Għax il-fatt li l-ittra "ġ" hija bit-tikka, dan jagħtik sinjal li l-ittra hija "ġ" u mhux "g", "già" jew "gi".

L-istess nistgħu ngħidu għall-ittra "ħ"; din għamluha biex jiddistingwu ruħhom mit- Taljani, li għandhom l-ittri "h", "hi" jew inkella "i" mal-ewwel u inti tippronunzjaha skond jekk hemmx l-"akka" jew le.

Ta' min jgħid ukoll li l- "għ" hija ħoss Għarbi, pero` meta l-Għarab ikunu jridu jużaw din l-ittra jiktbuha bil-"k" u l-"h" flimkien.

L-ilsien Malti għandu għerq Għarbi jew semitiku sostanzjalment, u inti, Sur President, li ġej minn Għawdex, taf kemm joħroġ iktar qawwi l-għerq semitiku fl-ilsien Malti bil-mod kif jitkellmu l-Għawdxin.

Kif jaf kulħadd, l-Għawdxin jitkellmu b'mod differenti minn kif jitkellmu l-Maltin.

Minkejja li għandna lingwa waħda nazzjonali, f'dan il-pajjiż għandna ħafna ilsna.

F'Għawdex l-ilsien ivarja anke minn raħal għall-ieħor, u għalhekk jekk aħna m'aħniex se nimmodernizzaw se nibqgħu nissodisfaw biss il- bżonnijiet li kellhom il-Maltin seklu ilu.

Jien nemmen li għalkemm illum huma ħafna dawk il-Maltin li jaqraw bil- Malti, ftit li xejn jagħtu importanza lil dawk l-ittri li jiddistingwu ruħhom mit-Taljan jew mill-Ingliż, li xi wħud iqisuhom bħala xi ħaġa li kważi hija iktar sagra mill-ilsien Malti nnifsu.

Lill-Ministru Louis Galea, li qed jippilota dan l-abbozz ta' liġi, nistiednu biex jagħmel biċċa xogħol waħda; iniżżel żewġ sentenzi, tlieta jew erbgħa minn qrati differenti.

Jekk ma jkollux installati l-fonts Maltin fil-computer, kif ħafna ma jkollhomx, isib li filwaqt li jirnexxielu jaqra s-sentenza tal- qorti ta' l-appell, jekk jiġi biex jaqra s-sentenza ta' l-imħallef JR Micallef jew ta' l-imħallef Giannino Caruana Demajo, li jiktbu skond ir- regoli, jiġifieri bil-fonts Maltin, minflok il-fonts Maltin daqqa jara "/", daqqa jara "(".

Fid-dokumenti tiegħu kollox ikun sew, pero` f'tiegħek ma jkunx.

GĦax meta tintuża s-sistema ta' l-iscanning, safejn naf jien, ditta waħda biss għandna f'pajjiżna li għamlet programm li bih taqra l-fonts Maltin u tikkonvertihom biex inti tagħrafhom.

Pero` din is-sistema m'hijiex irħisa u widespread biex tkun aċċessibbli għal kulħadd.

Għalhekk jien nistaqsi jekk wasalx il-waqt li l-kunsill li se jinħatar jagħmel bħalma sar f'pajjiżi oħrajn.

Per eżempju, il-Ġermaniżi kellhom il- kelma "strasse" li kienet tinkiteb b'mod stramb għax kienet tinkiteb "straße", u għalkemm din l-ittra tixbah lill-ittra "B", fil-fatt din ma kienet "B" xejn u kienet tinħass bħala double "s".

Pero` llum l-old German fonts kollha nbidlu, fosthom il-"ß", li ġiet double "s", ħalli l-fonts Ġermaniżi jkunu iktar aċċessibbli għaż-żmenijiet tal-lum.

Hawnhekk nitlob lill-ministru biex il-kunsill li se jitwaqqaf jibda jaħdem fuq possibbilta` ta' two alternative systems għal dik li hija ortografija; is-sistema l-antika, għal min jippreferi jibqa' jużaha ...

Għax, ejjew ngħiduha kif inhi, jekk jien niġi biex nikteb il-kelma "għandu", minkejja li l-computer tiegħi għandu l-Maltese fonts installati, ikun ħafna iktar faċli għalija li nikteb din il-kelma bħala "ghandu" għax tant ma nkunx imdorri nfittex il-key tal-"ħ" li dan ikun inkonvenjenti għalija.

Wieħed jagħrafhom il-marki u s-sinjali ta' xi lsien partikolari, u għalhekk lanqas ħaqq inkabbru d-diffikulta` biex dak l-ilsien miktub ikun aċċessibbli.

Sur President, nixtieq li l-kunsill li se jitwaqqaf jiżviluppa xi ħaġa oħra mportanti.

Huwa veru li llum għandna l-eżamijiet tal-matsec u eżamijiet oħra li jsiru mill-Maltin stess pero` ma taħsbux li wasal il-waqt li dan il- kunsill, jew inkella wieħed mill-organi tiegħu, ikollu l-funzjoni li jiċċertifika lil dak li jkun dwar l-użu korrett ta' l-ilsien Malti?

Hawnhekk qed nirriferi speċjalment għall-qasam tax-xandâra.

M'iniex qed nesaġera u m'iniex qiegħed hawn biex ninċensa lill-Onor.

Evarist Bartolo, imma l-mod kif jitkellem ġurnalista bħalma huwa l-Onor.

Evarist Bartolo fil- kummentarji li jagħmel huwa kompletament differenti mill-mod ta' kif jitkellmu ġurnalisti oħrajn, li jaraw kif ikissru kelma barranija biex jipprovaw jagħmluha kelma Maltija.

Fil-fatt xi kultant wieħed tgħidx kemm ikollu jħabbel moħħu biex jipprova jifhem x'ried igħid il-ġurnalist b'xi kelma partikolari għax din tkun kelma assolutament barranija, pero` l-ġurnalist, għax iżid xi ħaġa magħha, jaħseb li jkun irnexxielu jagħmilha kelma Maltija.

Per eżempju, tgħidx kemm nidħak meta nisma' lil xi ħadd fuq it-television jipprova jittraduċi l- kelma "restructuring" bil-Malti billi jgħid "ristrutturizzazzjoni"!

Dan l- istess bħal meta naqbdu dawk il-pupi li jsiru f'Hong Kong u għax inlibbsuhom l-abjad u l-aħmar ngħidu li huma souvenirs ta' Malta, li hija farsa!

Irridu nifhmu li l-ilsien huwa xi ħaġa ħajja u għandna nieħdu l-esperjenzi ta' ilsna oħrajn.

Per eżempju, hemm storja sħiħa ta' kif kien il-Latin fil- bidu u kif spiċċa fiż-żmenijiet tal-Medju Evu għax ħaġa żviluppat wara l- oħra.

L-istess argument ireġi jekk wieħed jaqra xi ktieb ta' Dante u mbagħad jara t-Taljan tal-lum.

Jekk aħna ma nemmnux li l-mezzi tax-xandir huma l-ikbar fulkru għat-tixrid ta' l-ilsien Malti, kemm f'pajjiżna kif ukoll barra minn pajjiżna, se ninsew l-iktar mezzi importanti.

It-Taljani jgħidu li huma żviluppaw l-ilsien nazzjonali bejniethom bis-saħħa tat- television għax fl-Italja kien hemm diversi djaletti qawwijin u ma kien hemm l-ebda kongruwenza.

Ara llum, it-Taljani japprezzaw dawk id-djaletti bħala kolorit fuq l-ilsien nazzjonali tagħhom, li huwa t-Taljan, li jifhmu kulħadd u suppost jitkellmu kulħadd.

F'pajjiżna t-tkissir ta' l-ilsien huwa ikbar.

Biċċiet minnu jkun ħelu, biex niftiehmu, bħal dik li qalet lil tal-ħanut biex jagħtiha "two cheesecakes tal-piżelli"!

Huwa veru li "cheesecake" huwa pastizz, pero` biex tirriferi għal pastizz tal-piżelli trid tneħħi l-kelma "cheese" u minflokha ddaħħal il-kelma "pea".

Qed nara lill-kollegi tiegħi jidħku, u ma nafx għaliex.

Dan li qed ngħid huwa verita` u jien smajthom dawn l- affarijiet, u dan minbarra kliem imkisser ieħor li nisma' fuq il-mezzi tax- xandir.

Smajt ukoll lil min jittraduċi l-frażi "pair of spectacles" għal "par nuċċalijiet".

Dawn l-affarijiet jinkwetawni.

Illum niżbaljaw jekk ma nisimgħux il-mod li bih qed jitkellmu n-nies u kif dawn qed jiġu influwenzati.

It-tfal tagħna ilhom għal bosta snin ifasslu s- sentenzi bil-Malti bħat-Taljani minħabba li jgħaddu ħafna ħin jisimgħu l- lingwa Taljana fuq it-television.

Fil-fatt jien niftakar li meta t-tfal tiegħi kienu għadhom żgħar kien ikolli argumenti magħhom dwar dan u kont ngħidilhom li se nitfilhom it-television għax minħabba li kienu joqogħdu jaraw il-cartoons fuq stazzjonijiet Taljani, kont ninduna li meta kienu jiġu biex ifasslu sentenza bil-Malti jew bl-Ingliż kienet tkun definittivament influwenzata mill-istruttura ta' sentenzi bit-Taljan.

Jien m'iniex qed nikkritika fin-negattiv imma qed ngħid li hemm ċerti aspetti li rridu nagħtu kashom.

Għalhekk kif issuġġerejt diġa`, waħda mill- funzjonijiet tal-kunsill nazzjonali ta' l-ilsien Malti għandha tkun li joħroġ ċertifikat ta' kompetenza fl-użu tal-Malti għal kull xandâr, anke għaliex dan iġib ċertu pride u serħan tal-moħħ għax-xandâr.

B'hekk ix- xandâr isir iktar konxju tal-fatt li l-importanti m'huwiex kemm għandu wiċċu rranġat sew bil-make-up, jekk għandux ingravata sabiħa jew jekk l- għonq tal-qmis huwiex qiegħed tajjeb, imma l-mod kif jitkellem.

Jekk tħares lejn ix-xandâra ta' pajjiżi oħrajn, liema huma dawk li jinfluwenzawk l-iktar?

Dawk li jwasslu l-messaġġ li jkollhom iwasslu b'mod ċar?

Min kien jisma' lil Montanelli fuq l-istazzjonijiet Taljani jaf x'qed ngħid.

Min jisma' lill-announcers jew lin-newscasters fuq l-istazzjonijiet Ingliżi jinduna kemm dawn ikunu attenti u kemm ikunu ġew mgħallma kif għandhom jitkellmu.

Riċentement kmieni filgħodu kont qed nara programm fuq ir-RAI 3 li fuqu kien hemm ċertu wieħed "Gambarotta".

Gambarotta qal li x-xandâra fuq ir- radju - ma ninsewx ir-radju għax mhux it-television biss jeżisti - kellhom speċi ta' dizzjunarju ta' kliem li xandâr ma jistax juża, u kif irid jiġi ppronunzjat ċertu kliem.

Gambarotta, raġel qsajjar bil-mustaċċi u ċajtier, li llum huwa rtirat, qal li fi żmienu - għax huwa kien xandâr ukoll - ix- xandâra ma setgħux jgħidu l-frażi "membro del parlamento" għax il-kelma "membro" komunement in-nies ma kenux jifhmuha bħala "membru tal-parlament" imma kienu jifhmuha f'sens ieħor li m'iniex se noqgħod nispjegah fid- dettalji kollha.

Jiġifieri jekk ikun hawn xi ħadd minna li jkun qed jitkellem mat-Taljani u jgħid li huwa "membro del parlamento", m'għandux jeħodha bi kbira li jara tbissima fuq wiċċ xi wħud għax għandu jkun jaf li għalihom il-kelma "membro" tfisser xi ħaġa li ma tistax tesponiha wisq fil- pubbliku!

Dan qiegħed ngħidu għaliex f'pajjiżi oħrajn dawn l-affarijiet ħadu ħsiebhom, u ħadu ħsiebhom għaliex verament ibiddlu l-ilsien.

Illum għandna lsien ieħor li qed jiġi wżat, u dan huwa l-ilsien taż- żgħażagħ.

Fil-lingwaġġ taż-żgħażagħ tisma' ċerti espressjonijiet li ma tifhimhomx jew tifhem proprju bil-maqlub.

Meta bdejt nisma' l-espressjoni "tal-ġenn", bdejt ngħid "tal-ġenn" tfisser li jġennek?

Imbagħad sibt li din tfisser proprju bil-maqlub; li tant hu tajjeb li huwa "tal-ġenn".

Meta l-ministru kien tampar iż-żgħażagħ tal-lum ma naħsibx li l-frażi "tal-ġenn" kienet tfisser hekk għalih.

Ma kenitx tfisser xi ħaġa sabiħa!

Sur President ̧ jien qed nagħti dawn l-eżempji għax huwa mportanti li mhux biss nitkellmu fuq it-twaqqif tal-kunsill, fuq il-kompożizzjoni tiegħu, fuq il-funzjonijiet li se jkollu u l-kumitati tekniċi li se jkollu, imma rridu naraw l-ilsna li jiġu wżati on the ground.

Dan nistgħu nagħmluh biss jekk ninżlu fil-livell ta' kif qed jitkellmu n-nies.

Anke jekk tkun qed tisma' r-radju, tinnota li l-intonazzjoni tal-lingwa minn bniedem għall-ieħor tkun differenti.

Eżattament kif għadda l-ħin tal-mistoqsijiet illum smajt lill- Onor. Leo Brincat juża l-kelma "parâmetri".

Kemm ilna nisimgħu ġewwa pajjiżna lil min jgħid "parametri" minflok "parâmetri" bl-aċċent fuq it- tieni "a"?

Irridu nifhmu li anke l-mod kif tiġi ppronunzjata l-kelma huwa importanti, u wieħed mill-ikbar effetti ta' dan huwa t-television.

Mhux l-ewwel darba li għax ikun hemm bniedem simpatiku ̧ - jista' jkun raġel u tista' tkun mara - gustuż u għandu leħnu sabiħ, iwaddbuh fuq it- television, imma mbagħad ikun qed ikissirlek il-Malti - din ikolli ngħidha - bħal Pawlu Agius, ta' l-ex-partit Komunista.

Fil-fatt iċ-ċajta bejnietna kienet li dan mar l-Awstralja, nesa l-Malti u ma tgħallimx l-Ingliż!

Ġieli jkollok lil min jitkellem b'nofs ilsien u b'nofs ilsien ieħor, u tisimgħu jitkellem fuq it-television!

Forsi l-iktar wieħed brillanti li kien hemm dan l-aħħar fuq it-television kien Norman Lowell, li nawguralu ħafna affarijiet sbieħ.

Jekk aħna se nressqu nies fuq it-television li jitkellmu bil-Malti b'dak il-mod, se jkun diżastru għall-ilsien Malti.

Jekk m'aħniex se nieħdu ħsieb dak li jiġi ripetut ta' kuljum fil-media, nistgħu nagħmlu kemm nagħmlu kunsilli għax l-ilsien Malti jmur il-baħar!

Irridu noqogħdu attenti ħafna wkoll għall-programmi sportivi u għall- programmi li jaraw it-tfal.

Il-kunsill li se jitwaqqaf għandu jkun the examiner li jiċċertifika lin-nies li jagħmlu dawn il-programmi.

Ma jistax ikun li wieħed, għax jara kif jagħmel u baxx baxx jirnexxilu jilħaq l-għan tiegħu u jsib ruħu jikkummenta fuq l-isport fuq il-mezzi tax-xandir biex imbagħad il-kelma "ballun" jgħidha "ballum".

Hemm ieħor mill-gżira ta' Għawdex li minflok "xibka" kien jgħid "xikba".

Min jisma' kelma iktar minn darba, tispiċċa tidħollu f'widnejh, imbagħad eventwalment it-tfal jiġu biex jagħmlu l-eżamijiet u meta tgħidilhom li kelma ma teżistix jew qiegħda miktuba ħażin, jgħidulek "Imma dik smajtha fuq it-television!"

Għalhekk filwaqt li l-istrutturi li qed inwaqqfu huma tajbin, m'għandniex nibqgħu biss fuqhom imma rridu mmorru għal affarijiet oħrajn, b'mod speċjali għaliex l-ilsien Malti jiddakkar minn ilsna oħra.

Huwa tajjeb li l-ilsien Malti jiddakkar minn ilsna oħra.

M'hawn l-ebda lsien li jgħix waħdu u kull ilsien jiddakkar minn xi lsien ieħor.

Per eżempju, l-ilsien Malti ddakkar mit-Taljan, iddakkar mill-Għarbi, iddakkar mill-Ispanjol, iddakkar mill-Franċiż u ddakkar anke mill-Ingliż, imma mbagħad fl-aħħar mill-aħħar irid ikollna ċerta identita` għaliex inkella nkunu qisna Mrs. Campbell ta' 57 Varieties, li kellha tfal min-nazzjonijiet kollha!

Sur President, aħna ma nistgħux inħallu lill-ilsien Malti jasal sa hemmhekk pero` biex ma nħalluhx jasal sa hemmhekk m'għandniex inwaqqfu l-istrutturi li hawn proposti f'dan l-abbozz ta' liġi, li jien nawgura lill-ministru għalihom, u nieqfu hemm, imma rridu mmorru għall-kontenut.

Irridu mmorru għall-ħaxu - ħalli nkun iktar Malti - ta' dak li qiegħed isir ġewwa għaliex jekk ikollok il-qoxra biss, mingħajr il-ħaxu ma jkollok xejn.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, fost il-karatteristiċi li jkollha lingwa li tkun se tmut, ikun hemm il-karatteristika li din ma jkunux qed jitkellmuha u jużawha t-tfal.

GĦalhekk, b'dak il-kriterju, ma nistgħux ngħidu li l-ilsien Malti se jmut għaliex it-tfal għadhom jużawh u jitgħallmuh.

Pero` għandna nistaqsu jekk aħniex sodisfatti bit-tip ta' Malti li qegħdin jitgħallmu t-tfal tagħna għaliex wieħed mill-modi ta' kif ilsien jista' jibqa' ħaj hu billi jgħaddi lit-tfal, u li jgħaddi minn ġenerazzjoni għall-oħra.

Għalhekk m'hemmx dubju li f'kull ħaġa li trid issir għall-ħajja u għat-tiġdid ta' lsien, huwa importanti ħafna l-qasam edukattiv.

Ta' min isemmi problema partikolari fil-każ tal-Malti.

F'soċjeta` bħal tagħna, li hija bilingwali għax għandek il-Malti u l-Ingliż, l-ikbar periklu għall-Malti m'huwiex li dan jista' jispiċċa jew imut imma hemm ċans kbir li l-Ingliż, l-ilsien internazzjonali, isir l-ilsien prestiġjuż, l- ilsien modern u l-ilsien, biex ngħidu hekk, ta' tribu` "A" filwaqt li l- Malti jkun l-ilsien ta' tribu` "B".

Jiġifieri għalkemm bniedem Malti jkun jaqbel li l-ilsien Malti huwa importanti għall-identita` kulturali u nazzjonali tiegħu u għal-letteratura, imbagħad meta jiġi għall-oqsma ta' tmexxija u ta' ħajja moderna, għall-qasam xjentifiku, għall-qasam teknoloġiku, għall-qasam finanzjarju u għall-qasam ekonomiku, hemmhekk qisu jirbaħ l-ilsien ta' tribu` "A" u l-ilsien Malti jibqa' 'l barra minn dawn l- oqsma.

Fil-fatt waħda mill-ikbar sfidi li għandna f'dak li għandu x'jaqsam ma' l- ilsien Malti għas-seklu 21 hija li filwaqt li ċertament bħala pajjiż irridu li jkollna poplu kapaċi jħaddem ħafna ilsna differenti ...

Għax huwa importanti għalina li nkunu kapaċi nħaddmu ħafna ilsna differenti, fosthom l-Ingliż, li huwa lsien internazzjonali u lsien dinji.

Huwa importanti wkoll li nkunu kapaċi nħaddmu l-ilsien Spanjol, li sfortunatament f'pajjiżna ma nagħtuhx biżżejjed importanza, u dan meta matul dan is-seklu l-ilsien Spanjol se jkun qiegħed isir it-tieni lsien dinji.

Wieħed irid ikejjel kemm ilsien huwa mifrux fid-dinja mhux sempliċement min-numru ta' nies li jitkellmuh imma minn kemm dan l-ilsien ikun imferrex mal-pjaneta.

Per eżempju, jien naħseb li l-ilsien Spanjol għandna nagħtuh ħafna u ħafna iktar importanza milli qed nagħtuh.

Ta' min igħid li l-ilsien Spanjol jilħaq inħawi differenti fid-dinja iktar minn ilsna oħra, u żgur aktar mit- Taljan, mill-Ġermaniż u anke mill-Franċiż.

Għalhekk naħseb li filwaqt li fis-sistema edukattiva tagħna u fl-iskejjel tagħna għandna nsaħħu ħafna t-tagħlim tal-Malti - u issa se nispjega għaliex qed ngħid li għandna nsaħħu t-tagħlim tal-Malti - għandna nsaħħu wkoll it-tagħlim ta' l-Ingliż u ta' l-Ispanjol.

Naħseb ukoll li għandna nikkonsidraw bis-serjeta` u nieħdu deċiżjoni li nagħtu iktar importanza lit- tagħlim ta' l-ilsien Għarbi, speċjalment mil-livell post-sekondarju 'l fuq.

Issa ħalli nispjega għaliex għedt li huwa importanti li nsaħħu t-tagħlim tal-Malti.

L-ewwelnett żgur li m'għandniex inkunu sodisfatti bil-fatt li kważi nofs il-ġuvintur u t-tfajliet tagħna biss li jitilqu mill-ħames klassi ta' l-iskola sekondarja fl-eta` ta' 16-il sena jġibu l-ħiliet meħtieġa biex jgħaddu mill-eżami tas-sec.

Ta' min jgħid ukoll li kull riċerka li ssir illum fil-qasam ta' l-edukazzjoni turi li t-tfal li ma jkunux ħaddmu l-ilsien ta' pajjiżhom minn eta` żgħira jkollhom problemi fl- iżvilupp personali tagħhom, fl-iżvilupp mentali tagħhom u anke fil-ħiliet li għandhom bżonn biex jedukaw ruħhom, biex jitgħallmu u biex isaħħu t- tagħlim tagħhom fl-oqsma kollha.

It-tisħiħ u t-tagħlim ta' l-ilsien tal-pajjiż huwa marbut mill-qrib ħafna ma' l-iżvilupp tal-ħiliet edukattivi, u anke ma' l-iżvilupp tal- personalita`, u għalhekk jien naħseb li waħda mill-kawżi li f'pajjiżna għandna rata qawwija ħafna ta' falliment fl-edukazzjoni hija proprju din il- problema; li l-istudenti tagħna għandhom problema kbira biex jikkomunikaw, biex jitkellmu u biex jiktbu, u dik titfagħhom lura fl-iżvilupp personali u anke fis-suġġetti kollha li jkunu qed jitgħallmu.

Għalhekk huwa importanti ħafna li nagħtu importanza kbira lit-tisħiħ tal-Malti.

Jien inkwetat ħafna li sfortunatament fil-mentalita` ta' l-istudenti tagħna, il-Malti huwa marbut ma' xi ħaġa folkloristika, ma' xi ħaġa antika, ma' xi ħaġa ta' Wenzu u Rożi jew ta' Żeppi u Grezz bis-sidrija, u dan huwa tort ta' min jiddeċiedi x'kotba tal-Malti għandu jkun hemm fl-iskejjel tagħna, x'letteratura jitgħallmu l-adoloxxenti tagħna u ta' min jiddeċiedi s-sillabi li għandu jkun hemm fl-iskejjel primarji u sekondarji.

Jien naf mill-qrib il-battalja li trid tagħmel mat-tfal, ma' l-adoloxxenti u mat- teenagers li l-Malti m'huwiex biss dak il-Malti li huma ma jifhmux, li l- Malti m'huwiex biss ta' Ninu Cremona, ta' Dun Karm jew ta' Ġorġ Zammit.

Ħafna mil-letteratura li qed inpoġġu fl-iskejjel tagħna qed tkompli ssaħħaħ l-idea li l-Malti huwa ta' l-imgħoddi, li l-Malti huwa ta' soċjeta` pre- industrijali u li l-Malti huwa ta' dik il-letteratura li nkitbet qabel it- tieni gwerra dinjija.

Fil-fehma tiegħi, dan qed jagħti sinjali ħżiena ħafna lit-tfal u liż-żgħażagħ Maltin u Għawdxin.

Il-kontenut tal- letteratura fl-iskejjel tagħna għandha tkun qrib il-ħajja ta' kuljum taż- żgħażagħ tagħna.

B'daqshekk bl-ebda mod ma rrid inbaxxi lill-klassiċi tagħna; lil Dun Karm jew lil Ninu Cremona.

Xejn minn dan, u fil-fatt huma fost il-kittieba favoriti tiegħi, pero` mingħajr apoloġija ngħid li posthom m'huwiex fl-iskejjel sekondarji.

Il-poeżija, il-proża u xogħlijiet oħra, bħal rumanzi, novelli u stejjer qosra, messhom ikunu miktuba bil-Malti kif inhu miktub illum, li jitkellmu dwar id-dinja tat-tfal, dwar id-dinja ta' l- adoloxxenti u dwar id-dinja li jafu llum għaliex mill-bqija se nkomplu nġiegħlu lil ħafna u ħafna adoloxxenti mhux iħobbu l-Malti u jiżviluppaw il- ħiliet tagħhom fil-Malti iżda jobogħdu l-Malti jew jistmerruh, speċjalment kif inhu mgħallem, b'dawk il-forom ikkomplikati tal-verbi tiegħu.

Jien sinċerament inħoss li jekk m'aħniex se nbiddlu l-istrateġija edukattiva tagħna dwar kif ngħallmu l-Malti fil-livell primarju u fil- livell sekondarju, se jibqa' jkollna problemi kbar.

Naħseb li rridu nagħmlu sforz u niktbu kotba rilevanti għall-adoloxxenti tagħna u għal dawk li għandhom bejn it-13 u s-17-il sena, li la jkunu tfal u lanqas ikunu adulti, u l-ikbar difett li għandna fil-letteratura tagħna huwa proprju li m'għandniex letteratura addattata għal dik l-eta`.

Għalija din hija traġedja għax nerġa` ngħid, dan iżomm il-Malti mbiegħed u jżomm il-Malti bħala xi ħaġa stramba, arkajka, kurjuża, antikwata u pre-industrijali ta' dinja li spiċċat, ta' dinja li dawn iż-żgħażagħ ma jafuhiex u jarawha stramba ħafna.

Sur President, jeħtieġ inbiddlu l-istrateġija edukattiva mill-qiegħ fit- tagħlim tal-Malti u fit-tagħlim tal-letteratura ta' l-iskejjel tagħna.

Fil- fehma tiegħi, jekk nagħmlu din l-istrateġija li qed nissuġġerixxi jien - u din m'hijiex xi ħaġa li qed nivvintaha jien għax jekk wieħed iħares lejn l- iżviluppi edukattivi f'ħafna pajjiżi tad-dinja jsib li dawn qed jużaw dan il-metodu wkoll - inkunu qed ngħinu lil-letteratura Maltija tiġġedded u tissaħħaħ fl-oqsma ġodda, fejn l-iktar hija dgħajfa, għaliex min iħobb il- Malti u jara kif isir it-tagħlim tal-Malti fl-iskejjel tagħna, jinkwieta, u jinkwieta bis-serjeta`.

Jien nemmen li f'dan il-qasam hemm bżonn li jsiru bidliet radikali fejn l- istudenti tagħna jkollhom iċ-ċans jaraw il-Malti bħala lingwa ħajja u mhux bħala lingwa ta' min għadu jilbes il-beritta, is-sidrija u jgħix f'dinja li spiċċat 60 jew 70 sena ilu.

Instab li huwa metodu li jaħdem ħafna jekk il- kittieba tal-kotba li jkunu qed jistudjaw l-adoloxxenti jżuru l-iskejjel u anke jagħmlu xogħol ma' l-istudenti biex dawn ta' l-aħħar isiru jafu iktar kif għandhom jiktbu u jikkomunikaw.

Hemm bżonn kbir ħafna li tiġi żviluppata kitba kreattiva fost it-tfal u ż-żgħażagħ tagħna, anke għax minn rapport wara l-ieħor li jagħmlu l-eżaminaturi dwar kif imorru t-tfal tagħna fit-tħaddim ta' l-ilsna, fosthom fit-tħaddim ta' l-ilsien Malti, jirriżulta li dawn huma batuti ħafna.

Wieħed jittama wkoll li l-istudjużi tagħna f'dan il-qasam qed jagħmlu bħalma qed jagħmlu studjużi ta' ilsna oħra biex ma jikbirx id-distakk u l- firda kbira li hemm bejn il-ġenerazzjonijiet differenti.

Illum nafu li ħafna mill-adoloxxenti tagħna li jmorru l-iskola qed jużaw il-Malti b'mod ġdid meta "jiċċettjaw" ma' xulxin.

Anke jien ikolli nuża din il-kelma għaliex hija kelma li l-adoloxxenti u ż-żgħażagħ jużaw bejniethom.

Lingwisti ta' ilsna oħra diġa` qed jistudjaw il-lingwa li tintuża waqt li l- adoloxxenti u ż-żgħażagħ ikunu qed "jiċċettjaw" ma' xulxin, u dik il-lingwa tista' tintuża anke fil-letteratura għaliex hemmhekk l-adoloxxenti tagħna qed joħolqu użu ġdid għall-ilsien tagħna.

Nagħmlu żball jekk ninjoraw u nittraskuraw dawn l-affarijiet għaliex inkella m'aħniex se nżommu l-ilsien tagħna bħala xi ħaġa ħajja li qed tiżviluppa imma bħala xi ħaġa li qegħdin nagħmluha f'kaxxa tal-ħġieġ, li qegħdin inqimuha u li qegħdin forsi niftakruha.

Pero` dak huwa mod antikwat ta' kif aħna għandna nħarsu lejn il-lingwa.

Għalhekk jien nittama li dawn l-affarijiet nagħtu kashom fis-sistema edukattiva tagħna.

Ġaladarba qed insemmi s-sistema edukattiva tagħna, ta' min jgħid li l- abbozz ta' liġi li għandna quddiemna jitkellem fuq l-importanza li għandna nagħtu lill-ilsien Malti fis-sistema edukattiva, u fil-fatt meta naslu għall-istadju ta' kumitat se nkun iktar speċifiku f'dan ir-rigward.

Sur President, m'għandniex ngħidu li l-Malti huwa importanti fis-snin bikrin biss tas-sistema edukattiva tagħna, kif jgħid l-abbozz ta' liġi f'paragrafu (d) ta' subklawsola (1) ta' klawsola 3, imma għandna ngħidu li l-Malti huwa importanti fil-livelli kollha, sa l-ogħla livelli.

Għal darb'oħra jien nerġa` ngħid hawnhekk li ma naqbilx mad-deċiżjoni li ttieħdet u li bħala konsegwenza tagħha se joħorġu iktar u iktar avukati ggradwati mill-universita` mingħajr ma jkollhom iċ-ċertifikat tal-Malti fil- livell intermedju jew inkella fil-livell avvanzat.

Fil-fehma tiegħi, din hija deċiżjoni ħażina, u l-ħsara li se tikkawża tali deċiżjoni se ssir fiż- żmien li fih se jkollna bżonn iżjed nies li għandhom kultura legali kif ukoll jafu jħaddmu l-Malti tajjeb.

Issa niġi għall-problema ta' l- interpretazzjoni u tat-traduzzjoni, xi ħaġa li bla dubju ta' xejn irridu nagħtuha iktar importanza milli tajniha s'issa.

Nerġa` ngħid li jekk aħna ma rridux li l-Malti jsir jew jibqa' l-ilsien ta' tribu` "B" imma rridu li jkun l-ilsien li jitħaddem anke fl-oqsma ta' tribu "A", jiġifieri fl-oqsma tax-xjenza, tat-teknoloġija, ta' l-ekonomija u tal- finanzi, se jkollna bżonn li l-gradwati tagħna li se jkunu qed jistudjaw proprju f'dawn l-oqsma jkunu tajbin u jkunu kapaċi jħaddmu l-Malti.

B'dan il-mod min-naħa waħda jkollhom il-kompetenza u l-ħiliet tal-qasam speċifiku tagħhom, u min-naħa l-oħra jkunu kapaċi jħaddmu l-Malti b'mod li jkunu jistgħu jagħmlu dan ix-xogħol tajjeb, għax inkella l-Malti mhux se jiżviluppa f'dawn l-oqsma.

Sur President, jekk aħna qed nippretendu li jkollna - u hekk għandu jsir - nies li kapaċi jagħmlu traduzzjonijiet tajbin minn ilsna oħra għall-Malti u mill-Malti għal ilsna oħra, se jkollna bżonn niżviluppaw Malti li jkun kapaċi jesprimi t-terminoloġiji legali, mediċi, xjentifiċi u teknoloġiċi.

Nerġa` ngħid li dawn huma kollha sfidi li nistgħu nidħlu għalihom biss jekk il-Malti jiġġedded u jsir ilsien li kapaċi jesprimi l-ħajja fl-oqsma kollha tagħha tas-seklu 21 u ma nibqgħux bl-idea romantika li l-Malti għandu biss identita` kulturali.

Il-Malti għandu jkun ilsien ħaj li nkunu nistgħu nużawh fl-oqsma kollha tal- ħajja fis-seklu 21 għax ċertament jekk hemm żewġ oqsma fejn għandna problemi kbar fil-Malti, dawn qegħdin fil-qasam tat-traduzzjoni u fil-qasam ta' l-interpretazzjoni.

F'dawn l-oqsma l-pajjiż waqa' lura, mhux biss fid- dawl li meta jidħol fl-Unjoni Ewropea pajjiżna se jkun l-inqas pajjiż imħejji f'dan il-qasam, imma waqa' lura anke - u ilna li waqajna lura f'dan il-qasam - minħabba li l-universita` tgħid li la kellha u lanqas għad għandha l-mezzi biex tagħmel korsijiet serji fit-traduzzjoni u fl- interpretazzjoni.

Min jifhem f'dan il-qasam jaf li ma tistax tagħmel iż-żewġ korsijiet f'salt mill-istess persuni.

Ħalli jkollna persuni li jagħmlu kemm it-traduzzjoni u mbagħad wara jagħmlu l-interpretazzjoni, jew bil-maqlub, imma ma jagħmilx sens li nipprovaw ngħaffġu u ngħaqqdu żewġ korsijiet f'kors wieħed, u jekk nagħmlu hekk jkun jidher ċar li m'aħniex qed inkunu serji għax ix-xogħol tat-traduzzjoni u x-xogħol ta' l-interpretazzjoni jitolbu ħiliet differenti u m'għandhomx jitħalltu flimkien.

Jien ngħid li x-xogħol tat-traduzzjoni partikolarment għandna bżonnu lil hinn mill-bżonnijiet ta' l-obbligi tagħna bħala membri ta' l-Unjoni Ewropea.

Biex l-ilsien tagħna jissaħħaħ, jikber u jiġġedded f'pajjiżna kif ukoll fil-bqija tad-dinja, hemm bżonn li jsiru traduzzjonijiet tajbin ta' kittieba Maltin.

Hawnhekk għandna problema kbira għaliex filwaqt li għandna diversi kittieba tajbin li qed jiktbu letteratura tajba, dawn qed isibuha diffiċli ħafna biex isibu lil min jagħmlilhom traduzzjonijiet tajbin f'ilsna oħra ewlenin.

Jien naħseb - u kif għedt diġa`, meta naslu fl-istadju ta' kumitat, se nkun iktar speċifiku minn hekk - li fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna, il- kwestjoni tat-traduzzjoni għandha tingħata iktar importanza milli ngħatat s'issa.

It-traduzzjoni ta' xogħlijiet Maltin f'ilsna oħra m'għandhiex tkun xi ħaġa passiva jew sekondarja imma għandha tkun xi ħaġa ewlenija għax dan huwa mod kif aħna nistgħu noħorġu mill-qoxra tagħna, mill-fosdqa tagħna u nkunu preżenti fid-dinja.

Sur President, forsi dak li se ngħid jista' jinstema' bombastiku - u fil- fatt se nispjega ruħi iktar - imma huwa importanti li mhux biss insaħħu l- użu tal-Malti f'Malta u Għawdex, imma anke fil-bqija tad-dinja.

Naf li pajjiżna huwa żgħir u għandu riżorsi modesti, imma hemm x'nagħmlu ħafna iżjed milli qed nagħmlu.

Meta kienet qed tinqaleb is-sena 2003 għas-sena 2004 inzertajt kont Ruma nisma' d-diskors li Ciampi għamel fi piazza del Quirinale, u parti sostanzjali mid-diskors tiegħu kienet tirrigwardja kemm l-Italja se tonfoq iktar biex issaħħaħ il-preżenza tat-Taljan fil-bqija tad-dinja.

Fost affarijiet oħra huwa semma lil Petrarca - għaliex issa ġej l-anniversarju tiegħu - u x-xogħol li jrid isir biex it-Taljan jissaħħaħ fil-bqija tad- dinja għaliex it-Taljani jafu kemm dan huwa importanti għal ħafna aspetti differenti.

Jien ngħid li anke f'dan l-abbozz ta' liġi u fil-politika kulturali tagħna, anke jekk għandna mezzi modesti ħafna u għandna problema ta' riżorsi, irridu nagħtu iktar importanza lit-tisħiħ tal-Malti fil-bqija tad-dinja, u rridu nagħmlu dan mill-inqas bi tliet modi.

L-ewwelnett irridu nagħmlu dan billi studjużi tagħna fil-qasam ta' l-ilsien Malti jiżviluppaw iktar materjal edukattiv għal min irid jitgħallem il- Malti.

Jekk aħna nieħdu dan il-qasam bis-serjeta`, żgur li jikber l- interess ta' nies mhux imwielda Maltin li jistudjaw il-Malti, pero` biex jagħmlu dan irid ikollna materjal edukattiv, korsijiet, sillabi u metodi apposta.

Ewlieni f'dan ix-xogħol huwa x-xogħol li qed isir b'ħafna sagrifiċċju, b'ħafna impenn, iżda jkollna nammettu, bi ftit għajnuna min- naħa ta' Malta, minn komunitajiet ta' emigranti f'postijiet bħall- Awstralja, li bl-isforzi u bl-impenn tagħhom daħħlu l-Malti bħala wieħed mill-ilsna li jistudjaw fl-iskejjel tagħhom billi żviluppaw ftit metodi u materjal edukattiv.

Pero` nerġa` ngħid, ikollna nammettu li minn Malta dawn in-nies ftit li xejn jingħataw għajnuna, anzi huma iktar jgħidu "xejn" milli "ftit".

It-tieni ħaġa li trid issir bis-serjetà hija min-naħa tal-ministru għall- affarijiet barranin.

Parti mix-xogħol tiegħu għandu jkun li dan ikun ministru tal-Maltin imxerrdin f'inħawi differenti tad-dinja.

Naħseb li din hija xi ħaġa li rridu neħduha b'aktar serjeta`.

Diġa` tlifna ħafna żmien prezzjuż biex jinżamm ħaj l-ilsien Malti fil-komunitajiet li għandna f'pajjiżi oħra għaliex ħafna mill-emigranti li marru f'pajjiżi oħra fis- snin 50 u 60 illum resqin lejn it-tmiem tal-ħajja tagħhom.

Għalhekk illum il-Malti f'dawn il-komunitajiet qed jinżamm ħaj bis-sagrifiċċju u bl-impenn kbir ta' ħutna l-Maltin li mbottaw biex jiġi mgħallem il-Malti ̧ nerġa' ngħid ̧ b'sagrifiċċji u b'diffikultajiet kbar.

GĦax irridu ngħidu wkoll li kien hemm Maltin - għalkemm ma nafx jekk dawn jistħoqqilhomx jissejħu Maltin - li wara li emigraw kienu jistħu jitkellmu bil-Malti jew jgħidu li huma Maltin.

Fil-fatt l-akbar traġedja li ġrat fil-komunitajiet ta' l-emigranti tagħna kienet li wħud minn dawk li emigraw kienu jafu bil-Malti biss u ħafna drabi dawn baqgħu magħluqin fihom infushom għax peress li telqu minn Malta meta kienu kbar u kienu trabbew f'soċjeta` fejn ma kienx hawn skejjel, ma kellhomx il-ħiliet meħtieġa - u dan żgur li mhux tort tagħhom - biex jitgħallmu l-Ingliż.

Bħala konsegwenza ta' dan, dawn kellhom problema kbira ta' illitteriżmu, u ħafna drabi t-tfal tagħhom, billi kienu jaraw lill-ġenituri tagħhom bħala nies li għadhom lura, li m'humiex moderni u li m'humiex qed jitħalltu fis-soċjeta` l-ġdida fejn marru, kienu jaħsbu li jekk jistudjaw il-Malti, dan se jkun ta' żvantaġġ għalihom.

Din ġiet anke dokumentata f'riċerka li saret, fosthom minn professur Maurice Cauchi fl- Awstralja.

Jiġifieri hemmhekk kellna problema kbira.

Min-naħa l-oħra mbagħad kien hemm nies, speċjalment mill-klassi tan-nofs u mill-professjonisti, li kienu jistmerru l-Malti anke meta kienu jgħixu hawn Malta, u ovvjament meta dawn emigraw lejn pajjiżi oħra l-imħabba tagħhom għall-Malti mhux talli ma kibritilhomx talli ħafna drabi lanqas biss kienu jgħidu li huma Maltin.

Allura l-ilsien Malti spiċċa orfni, ma sabx promoturi, kif sabu ilsna oħra, biex jimbuttawh 'il quddiem u biex iqisuh bħala parti mill-identita` u mill-wirt kulturali li huma riedu jgħaddu lit- tfal tagħhom.

Hawnhekk irrid nerġa` nsemmi wkoll li huwa pprovat li jekk wieħed ma jaħkimx l-ilsien tiegħu u ma jiżviluppax il-ħiliet tiegħu fih, ikollu problemi ta' personalita` u anke fl-iżvilupp ġenetiku, fl-iżvilupp nevroloġiku, fl-iżvilupp tal-ħiliet mentali kif ukoll fl-iżvilupp tal- personalita` tiegħu.

Illum nafu li għandna diversi komunitajiet, fosthom fl-Awstralja, li nerġa` ngħid, b'sagrifiċċju kbir kien hemm min u għad għandna min qed jimbotta biex il-Malti jiġi mgħallem lill-emigranti, anzi biex ngħidu hekk, lit-tielet ġenerazzjoni ta' l-emigranti.

Naturalment biex isir dan hemm bżonnijiet kbar.

Jekk ma rridux li l-Malti jmut mewta naturali fil-komunitajiet ta' Maltin barra minn Malta, irridu nieħdu diversi inizjattivi mhux biss fit-tfassil ta' korsijiet professjonali tal-Malti bħala t-tieni lingwa, iżda anke fl-iżvilupp ta' materjal modern, elettroniku u awdjo-viżiv.

GĦax jekk irridu li l-Malti jiġi mgħallem bħalma ngħallmu suġġetti oħra, dan m'għandux jiġi mgħallem bħala lsien maqtugħ mill-kontest tiegħu imma għandu jiġi mgħallem anke fil- kontest kulturali u storiku tiegħu.

Irridu niżviluppaw materjal edukattiv interessanti għal dawk li ma jgħixux l-ilsien Malti għaliex ma jgħixux f'dawk il-partijiet ta' Malta fejn il- Malti huwa mħaddem u mitkellem.

Hemm bżonn ukoll li nagħtu għajnuna lill- għalliema tal-Malti fl-Awstralja, anke billi d-dipartiment ta' l- edukazzjoni tagħna joffrilhom li jiġu f'pajjiżna biex isegwu ċerti korsijiet.

Jekk naħsbu li din hija xi ħaġa żejda nkunu qed nagħmlu żball għaliex dan huwa mod kif inġeddu l-Malti, inżommuh ħaj, inkabbruh u b'hekk ma jibqax magħluq fis-sitwazzjoni tradizzjonali li jinsab.

Għandna bżonn niżviluppaw materjal pedagoġiku, awdjo-viżiv u elettroniku u anke kotba li jistgħu jaslu f'libreriji, fi ħwienet tal-kotba u f'ċentri edukattivi f'dawk il-pajjiżi fejn hemm komunitajiet Maltin.

Għandna bżonn ukoll ngħinu awturi ta' kitba bil-Malti li jgħixu f'komunitajiet barra minn Malta li jkunu jridu jippubblikaw ix-xogħlijiet letterarji tagħhom iżda jkollhom problemi finanzjarji kbar biex jagħmlu dan.

Tkun ħaġa tajba wkoll jekk nagħmlu - u dan m'għandniex nagħmluh sempliċement fuq il-karti imma nwettquh - ftehim ma' universitajiet barranin, fosthom ma' l-Awstraljani, li qed jaħdmu f'inħawi fejn igħixu bosta Maltin.

Jekk wieħed jitkellem ma' mexxejja ta' universitajiet fl-Awstralja jsib li huma lesti li jagħmlu dan.

Pero` dawn jgħidulna li għalkemm aħna ngħidulhom li aħna favur li nagħmlu dawn l-affarijiet, imbagħad qatt ma naslu biex inwettquhom.

Allura huwa mportanti ħafna li nieħdu dawn l-affarijiet bis-serjeta`.

Irridu nikkonsidraw ukoll li nagħtu boroż ta' studju lill-istudenti tal- Malti li jgħaddu mill-eżamijiet ta' korsijiet li jsiru, per eżempju, fi skejjel Awstraljani, li huma msejħin bħala korsijiet "LOTE", jiġifieri languages other than English.

Infatti l-Malti għandu status ta' wieħed minn dawn il-lingwi.

Lil dawn l-istudenti nkunu nistgħu nġibuhom hawn Malta fejn ikunu jistgħu jħaddmu u jsaħħu l-Malti tagħhom.

Ta' min igħid li l-komunitajiet Maltin u Għawdxin barra minn pajjiżna dejjem jitolbuna iktar materjal televiżiv li jistgħu juruh fil-programmi etniċi multi- kulturali li jixxandru fl-Awstralja, biex insemmi pajjiż wieħed, u dawn jilmentaw li ma jsibux għajnuna min-naħa tagħna.

Ċertament it-tielet ħaġa li għandna nagħmlu fid-dinja tal-lum hija li nużaw iktar l-internet bl-iskop li t-tħaddim tal-Malti u l-kultura Maltija jsiru magħrufa iktar fid-dinja.

Biex nagħmlu dan huwa importanti ħafna li jkollna korsijiet serji f'kull livell u nħarsu mill-ġdid bis-serjeta` kollha lejn kif qed jiġi mgħallem il-Malti fil-livelli kollha tas-sistema edukattiva tagħna.

Hija traġedja u hija xi ħaġa suwiċidali li fl- universita` hemm korsijiet - u jien ngħid li dan qed jiġri mhux biss fil- korsijiet tal-liġi imma anke f'korsijiet oħra - fejn l-istudenti li qed isegwuhom lanqas biss għandhom il-Malti fil-livell intermedju jew fil- livell avvanzat.

Jien nerġa` nistaqsi: Kif se nħaddmu l-Malti fil-qasam tal-liġi, fil-qasam ta' l-ekonomija, fil-qasam tal-finanzi, fil-qasam tax-xjenza, fil-qasam tal- mediċina u fil-qasam tat-teknoloġija jekk min se jkun qed jaħdem f'dawn l- oqsma jkun studja l-materjal kollu li kellu jistudja bil-lingwa Ingliża?

Ilsienna dejjem qiegħed fi żvantaġġ peress li ħafna mill-materjal li nużaw aħna huwa importat u jkun miktub bil-lingwa Ingliża pero` ċertament iridu jittieħdu l-passi meħtieġa biex il-Malti jsir ilsien li wieħed jista' jitkellem bih meta jkun qed jitkellem fuq il-finanzi, fuq l-ekonomija, fuq it-teknoloġija u fuq ix-xjenza għaliex nerġa` ngħid, jekk dan mhux se jsir, il-periklu m'huwiex li l-ilsien Malti jmut imma li jibqa' l-ilsien ta' tribu` "B" fejn jintuża biss f'ċerti oqsma tal-ħajja.

Naturalment nibqgħu ngħidu li l-Malti huwa lsien li niggustawh u li huwa importanti ħafna għall-identita` tagħna, imma mbagħad nibqgħu nagħmlu din id-distinzjoni, ċioe` li dawk li huma bravi, dawk li huma moderni, dawk li huma professjonisti u dawk li huma fl-iktar oqsma avvanzati tas-soċjeta` jitkellmu bl-Ingliż u l-oħrajn jitkellmu bil-Malti.

B'hekk il-Malti mhux veru li jkollu l-istess status ta' l-Ingliż f'din is-soċjeta` bilingwali, imma nerġa` ngħid, ikun l-ilsien ta' tribu` "B".

Sur President, l-isfida li għandna biex ikollna nies li huma kapaċi jagħmlu traduzzjonijiet tajbin fl-oqsma kollha tal-ħajja u kapaċi jagħmlu interpretazzjonijiet tajbin f'konferenzi u f'laqgħat li jsiru fejn iridu jaqilbu l-ilsna mill-Malti għal ilsna oħra u minn ilsna oħra għall-Malti, għandna neħduha bħala opportunita` serja biex il-Malti jiġġedded u jissaħħaħ f'dawk l-oqsma ġodda li s'issa ma kienx għadu resaq lejhom bis- serjeta`.

Nerġa` ngħid li l-ewwel u qabel kollox għandna bżonn nagħmlu bidla radikali fil-mod kif ngħallmu l-Malti f'kull livell edukattiv tas-sistema tagħna, jiġifieri kemm fis-settur primarju, kemm fis-settur sekondarju, kemm fis- settur post-sekondarju kif ukoll fl-universita`, iżda mbagħad irridu nagħmlu l-almu kollu tagħna biex isiru dawk il-korsijiet li kienu ilhom jintalbu s-snin li jsiru mill-universita` fil-qasam ta' l-iżvilupp tal- ħiliet tat-traduzzjoni u fil-qasam ta' l-iżvilupp tal-ħiliet ta' l- interpretazzjoni.

S'issa waqajna lura u waqajna għaċ-ċajt - biex inkun prudenti fil-kliem li nuża - għaliex minkejja li waslet is-sena 2004 baqgħu ma sarux.

In-naħa ta' l-universita` tgħid li dawn il-korsijiet ma sarux għax il-gvern ma tax il-mezzi finanzjarji meħtieġa biex dawn ikunu jistgħu jsiru bis-serjeta`.

Għalkemm beda xi ħaġa, xorta waħda għadna lura għax min isegwi dawn l- affarijiet jaf kemm huma rigorużi l-livelli u l-istandards ta' min jiġi aċċettat bħala traduttur u bħala interpretu.

Ta' min jgħid li r-rata ta' suċċess f'min jagħmel korsijiet f'dan il-qasam hija biss ta' terz.

Ejjew nifhmu x'qed ngħidu.

Aħna qed ngħidu li minn kull għaxra li jiggradwaw u li mbagħad jersqu għal tests mill-Unjoni Ewropea biex jiġu aċċettati bħala interpreti jew bħala tradutturi jgħaddu biss tlieta.

Dan ifisser li jekk huma ftit dawk li qed isegwu dawn il-korsijiet, mhux se jkollna numru ta' persuni biżżejjed biex isir ix-xogħol kbir li jrid isir.

Jien ngħid li dawn l-oqsma huma importanti ħafna u jmorru lil hinn mix- xogħol li jrid isir biex naqdu l-obbligi tagħna bħala membri ta' l-Unjoni Ewropea.

F'pajjiżna għandna ħabta nedhew bir-retorika u bid- dikjarazzjonijiet fejn ngħidu kemm aħna kburin li din il-lingwa hija uffiċjali, imma mbagħad din ir-retorika rridu nsaħħuha bil-prattika, bil- ħidma u bir-riżorsi meħtieġa biex il-Malti nsaħħuh f'kull livell u insaħħuh anke fid-dinja.

Ċertament dan il-kunsill li se jitwaqqaf għandu l-funzjoni tiegħu x'jaqdi, u jkun tajjeb li jaħdem fid-direzzjoni li qed ngħidu, imma l-ewwel u qabel kollox irridu naraw kif se nġeddu, insaħħu u nbiddlu t- tagħlim tal-Malti f'kull livell tas-sistema edukattiva għax jekk m'aħniex se nagħmlu hekk, nistgħu noħolqu 100,000 kunsill għax il-Malti xorta waħda ma jitħaddimx tajjeb, kif suppost.

Imbagħad irridu naraw kif se nsaħħu l- kuntatt bejn il-Malti u l-ilsna l-oħra għax b'hekk inkunu qegħdin insaħħu l- kuntatt bejn il-Maltin u l-bqija tad-dinja.

Kull żvilupp ta' pajjiż jiddependi minn żewġ affarijiet; mill-iżvilupp intern tiegħu, jiġifieri mill-ħajja li tiġi minnu nnifsu, u anke mill- kuntatt mal-bqija tad-dinja.

Għalhekk jekk irridu li l-Malti jissaħħaħ fis- seklu 21, hemm bżonn li nagħtu ħarsa radikali lejn kif jiġi mgħallem il- Malti u lejn kif se niżviluppaw il-ħiliet meħtieġa fit-traduzzjoni, fl- interpretazzjoni kif ukoll fit-tħaddim tal-Malti ta' l-oqsma moderni ta' l- ekonomija, tax-xjenza, tat-teknoloġija, tal-finanzi u ta' dak kollu li norbtuh mas-seklu 21.

Nirringrazzjak, Sur President.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Jose' Herrera.

ONOR.

JOSE` HERRERA: Sur President, l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna huwa wieħed pożittiv li lili jinteressani ħafna.

Fil-fatt il- partit Laburista se jivvota favur tiegħu, u nixtieq nieħu l-okkażjoni wkoll biex ngħid prosit lill-ministru talli qed jippilota dan l-abbozz ta' liġi.

Matul id-diskors tiegħi jien se nitkellem fuq l-istorja forsi b'mod nostalġiku fejn se nuri li, kuntrarjament għall-pożizzjoni li qed jieħu l- partit Nazzjonalista llum, fil-passat l-affarijiet kienu differenti ħafna.

Fil-fatt fil-parlament Malti - mhux f'dan il-bini għax din hija sala ġdida li nfetħet fl-1974 għax qabel, anke meta kien għad hawn il-kunsill tal- gvern, konna niltaqgħu fis-sala ta' l-arazzi - ħafna mill-ħin li nħela sa l- 1929 jew l-1930 kien appuntu fuq il-kwestjoni tal-lingwa Maltija.

Jiġifieri dibattitu bħal dan iġiblek ftit nostalġija u suppost għandek tagħmel ukoll ċerti reminiscence għax sa 60 sena jew 70 sena ilu l- parlament Malti kien jiddedika ħafna u ħafna ħin, jekk mhux nofs il-ħin tiegħu, jiddibatti l-kwestjoni ta' l-ilsien Malti.

Ħalli nagħti daqsxejn background dwar kif il-kwestjoni tal-lingwa spiċċat kwestjoni politika.

Sur President, ta' min igħid li għalkemm Malta minn dejjem kienet maħkuma mill-barranin, il-poplu Malti xorta waħda baqa' dejjem jitkellem bil-lingwa Maltija.

Fil-fatt hemm dokumenti li jixhdu li l-Malti kien jinkiteb fi żmien bikri, saħansitra qabel ma ġew il-kavallieri.

Tant hu hekk li għandna biċċiet tal-letteratura Maltija li għalkemm m'humiex miktuba bl- alfabett li ġie introdott f'Malta wara l-1929, dawn xorta waħda huma miktuba bil-Malti.

Illum għandna dokumenti li juru li mhux biss kellna dokumenti uffiċjali imma anke letteratura Maltija miktuba madwar 500 sena jew 600 sena ilu.

Dan huwa interessanti.

Madankollu sa meta spiċċaw il-kavallieri minn Malta ̧ il-lingwa miktuba, - ma kienx hemm liġi li tgħid li kienet il-lingwa uffiċjali - il-lingwa li kienet tintuża fil-qrati u fil-leġislazzjonijiet u l-lingwa mitkellma minn ċerta klassi tal-poplu kienet il-lingwa Taljana, għalkemm il-poplu Malti kien jitkellem bil-lingwa tiegħu, li matul is-snin evolviet bħal kull lingwa oħra wara kollox.

M'hijiex xi ħaġa speċjali li l-Malti evolva ruħu minn lingwi oħra; mis-semantiku u mir-rumanz għax il-lingwi kollha tad- dinja evolvew minn lingwi oħra.

Sur President, ta' min jinnota li l-ewwel darba li beda jsir sforz sabiex il-lingwa Maltija tieħu r-rikonoxximent li kien jistħoqqilha kien fl-aħħar ta' l-epoka tal-kavallieri, meta kien hemm l-ewwel movimenti politiċi f'Malta, fosthom il-movimenti tal-giacobini.

Dawn kienu qed jisservew bil- Franċiżi biex itajru lill-kavallieri - fil-fatt imbagħad ħafna minnhom dawn saru pro-English - u fost in-nies li kienu nvoluti f'dawn il-movimenti soċjo-politiċi ta' dak iż-żmien, kien hemm il-famuż Mikiel Anton Vassalli, li huwa meqjus bħala missier l-ilsien Malti.

Fil-fatt dan kien l-ewwel wieħed li kiteb il-grammatika Maltija biex ilesti l-pedamenti ħalli l-Malti jkun jista' jibda jiġi studjat fl-iskejjel.

Sa dak iż-żmien il-Malti ma kienx studjat fl-iskejjel.

Ftit wara ġew l-Ingliżi.

Però sa dak iż-żmien il-kwestjoni tal-lingwa Maltija ma kenitx issue politika għax ma kienx għad hemm partiti politiċi.

Il-popolazzjoni Maltija, li kienet ilha għal sekli sħaħ taħt ħakma barranija, kienet pjuttost iżgħar milli saret fl-aħħar tas-seklu 19.

Fil- fatt l-issue politika tal-lingwa Maltija bdiet tinħoloq ftit wara li fit-23 ta' Lulju, 1813 Sir Thomas Maitland inħatar bħala gvernatur ta' Malta.

Se nispjega kif inħolqot din l-issue.

Fl-istess żmien li ġie nominat dan il-gvernatur, is-segretarju ta' l-istat Ingliż għall-kolonji kien bagħat speċi ta' kummissjoni f'pajjiżna sabiex din tħejji rapport fuq il-kwestjoni tal-lingwa f'Malta.

Fost affarijiet oħra f'dan ir-rapport intqal li l-biċċa l-kbira tan-nies kienu jitkellmu bi djalett ta' l-ilsien Għarbi - fil-fatt dan kien il-Malti u ma kien djalett xejn - filwaqt li l-klassijiet għoljin kienu jitkellmu bit-Taljan.

Ta' min jgħid li dak iż-żmien kważi ħadd ma kien għadu jitkellem l-Ingliż.

Il-kwestjoni politika bdiet minħabba li l-gvern Ingliż kien qed jikkontempla li l-proklami kollha, jiġifieri l-liġijiet, l-orders in council tal-gvern Ingliż u l-proċeduri tal-qrati jibdew isiru bl-Ingliż għax kif spjegajt qabel, sa dak iż-żmien kienu jsiru bit-Taljan.

Naturalment dan sab reżistenza qawwija mill-klassi l-għolja li riedet it- Taljan.

GĦax kif għedt qabel, in-nies ta' ċerta klassi kienu jitkellmu bit- Taljan u allura dak iż-żmien kienu jaraw lit-Taljan bħala s-salvawomu tagħhom biex jibqgħu distakkati mill-Ingliżi.

Huma ma kenux għadhom jirrikonoxxu l-Malti bħala lingwa u allura ħassew li jekk iċedu għall- Ingliż, kienu se jsiru iktar servili għall-Ingliżi.

U hekk bdiet il- kwestjoni politika ta' l-ilsien Malti.

Għandu jingħad li fl-aħħar tas-seklu 19, jiġifieri bejn l-1880 u l-1900, meta twieldu l-ewwel partiti politiċi, f'Malta kien hawn żewġ kwestjonijiet politiċi kbar; il-kwestjoni tal-lingwa u stranament anke l-kwestjoni taż- żweġijiet imħallta.

F'dawk iż-żmenijiet dawn kienu żewġ issues ta' prominenza.

Sigismondo Savona, li għal żmien kien id-direttur ta' l- edukazzjoni u mbagħad kien ukoll il-mexxej tal-partit riformista, kien favur li tingħata importanza lill-Ingliż minflok it-Taljan, pero` fl-istess ħin ried li l-ilsien Malti jingħata l-istess importanza.

Dawn kienu l- ewwel movimenti politiċi, li kienu l-movimenti riformisti.

Ta' min igħid ukoll li Gerald Strickland, li dak iż-żmien kien segretarju tal-gvern, kien ħa l-istess pożizzjoni.

Dan kien pro-English, pero` sa minn dak iż-żmien ried li tiġi introdotta l-lingwa Maltija.

Jekk wieħed jaqra d-diskorsi li kienu jsiru fil-kunsill tal-gvern bejn l-1896 u l-1897 isib li Savona kien qal li l-Malti kellu dritt li jkun mitkellem anke fil- qrati.

Jiġifieri l-ewwel wieħed li ressaq fil-kunsill tal-gvern l-issue li l-Malti jibda jiġi mitkellem fil-qrati u l-liġijiet isiru bil-Malti wkoll kien appuntu Savona.

Mill-banda l-oħra kien hemm l-ewwel partit oppost, li kienu qishom l- oppożizzjoni ta' dak iż-żmien, li kienu msejħa "anti-riformisti" u li, kif jaf kulħadd, kienu mmexxija minn Fortunato Mizzi, missier Nerik Mizzi.

Ta' min jgħid li Fortunato Mizzi kien bl-iktar mod sfrenat kontra li b'xi mod il-lingwa Maltija tingħata xi tip ta' rikonoxximent.

Sas-sena 1921 bqajna qisna status quo, għax f'dawk l-20 sena kien baqa' attiv Fortunato Mizzi, imma dan kien wasal biex jirtira u daħal it-tifel tiegħu fil-politika.

Maż- żmien ifformaw ruħhom partiti oħra, pero` l-kwestjoni tal-lingwa baqgħet hemm.

Dak iż-żmien Strickland kien spiċċa gvernatur l-Awstralja u f'xi pajjiż ieħor, u għal ċertu żmien f'pajjiżna baqgħet tirrenja l-kwestjoni ta' min hu favur it-Taljan, min hu favur l-Ingliż u kien hemm ukoll movimenti żgħar li riedu l-Malti.

Kif jaf kulħadd fl-1921 Malta akkwistat is-self-government bl-isforzi ta' xejn inqas minn Sir Filippo Sciberras.

Fil-fatt dan kien wieħed min-nies li rnexxielu jiġbor il-forzi politiċi kollha tal-pajjiż taħt umbrella waħda biex jagħmlu pressjoni fuq il-gvern kolonjali Ingliż, u fl-aħħar, safejn jien informat, fl-1921 aħna konna l-ewwel kolonja ta' l-imperu Ingliż li ngħatajna s-self-government.

Ta' min jgħid li l-elezzjoni ta' l-1921 kienet intrebħet b'maġġoranza kbira mill-unione politica Maltese, jiġifieri mill-partit popolari li fih kien hemm Savona, għax wara li dan kien anti- riformista, spiċċa wieħed mill-fundaturi tal-partit ta' l-unione politica Maltese.

Dak iż-żmien dan il-partit kien l-iktar wieħed antik u b'saħħtu għax peress li kien twieled mill-moviment anti-riformista, kien l-iktar wieħed li ġab voti.

Pero` stranament fid-9 ta' April ta' l-1922 għall-ewwel darba l-kumitat avviċina lill-partit Laburista, il-partit tal-ħaddiema li kien għadu kif twieled fl-1921, biex issir koalizzjoni bejn il-partit Laburista - li dak iż-żmien diġa` kellu seba' siġġijiet fil-parlament, apparti li kellu membri fis-senat - u l-unione politica Maltese.

Fost l-oħrajn, il-partit Laburista kien impona l-kondizzjonijiet li t-tagħlim ikun obbligatorju - din hija ħaġa li kienet inkonċepibbli dak iż-żmien - u li l-kwestjoni tal- lingwa fl-iskejjel elementari tibqa' dik li kienet qabel.

Ta' min igħid li sa dan iż-żmien iċ-ċirkostanzi kienu nbidlu minn żmien l-aħħar tas-seklu 19 għax issa kien hemm aktar Maltin jitkellmu bl-Ingliż.

Fil-fatt nofs il- poplu Malti kien ġie mgħallem l-Ingliż u n-nofs l-ieħor kien ġie mgħallem it-Taljan pero` biex jitkellem kulħadd kien juża l-ilsien Malti.

Allura l- iskejjel, filwaqt li baqgħu jgħallmu l-Ingliż u t-Taljan, bdew jgħallmu wkoll il-Malti.

Kondizzjoni oħra li għamel il-partit Laburista biex issir koalizzjoni bejnu u bejn l-unione politica Maltese kienet dik li l-Malti jibqa' jiġi mgħallem fl-iskejjel, xi ħaġa li l-partiti l-oħra, li se nitkellem fuqhom iktar 'il quddiem u li llum evolvew ruħhom fil-partit Nazzjonalista, kienu bl-aktar mod kontra.

Pero` kif jaf kulħadd, fid-19 ta' Novembru ta' l-1922 din il- koalizzjoni bejn il-gvern tal-partit popolari u l-partit Laburista l-ġdid, li kien għadu baby, sfaxxat.

F'Ġunju ta' l-1924 reġgħet saret elezzjoni oħra u l-partit popolari reġa` rebaħ l-elezzjoni pero` ma kellux maġġoranza u din id-darba kien ġie sostnut bl-appoġġ tal-partit tal-ħaddiema, li għalkemm stranament kienu naqsulu l-voti, xorta waħda kien irnexxielhom itellgħu seba' siġġijiet, u biex jirbaħ l-appoġġ tal-partit tal-ħaddiema, meta nfetaħ il-parlament ta' l-1924 il-partit popolari aċċetta li minflok ma jaqra l-manifest elettorali tal-partit tiegħu mid-diskors tat-tron, jaqra l-manifest elettorali tal- partit tal-ħaddiema ta' dak iż-żmien, u again hawnhekk iddaħħlet il- kwestjoni tal-lingwa Maltija.

Almenu sa dak iż-żmien il-lingwa Maltija bdiet tingħata l-importanza li kienet qed tingħata l-lingwa Ingliża, pero` dawn kienu biss atti preparatorji għal dak li kien ġej.

L-aktar fattur importanti li verament stabbilixxa l-lingwa Maltija bħala l- lingwa uffiċjali ta' pajjiżna - flimkien ma' l-Ingliż, skond il- Kostituzzjoni - li biha wieħed jista' jitkellem fil-qrati u jiktibha fil- liġijiet u kullimkien kien l-arranġament li sar bejn il-partit tal-ħaddiema u l-partit kostituzzjonali ta' Gerald Strickland, il-famuż "compact".

Il- compact kien ġie ffirmat fil-25 ta' Jannar ta' l-1926 bejn il-partit tal- ħaddiema u l-partit kostituzzjonali, dak iż-żmien immexxi minn Gerald Strickland flimkien ma' Augusto Bartolo, u dan ġie ffirmat fil-każin kostituzzjonali ta' Strada Rjali, illum Triq ir-Repubblika, ġewwa l-Belt.

Interessanti li wieħed igħid li tlett ijiem qabel ma sar dan il-compact bejn il-partit Laburista u l-partit ta' Strickland, l-unione politica Maltese, li kien l-aktar partit antik ta' dak iż-żmien u li kien immexxi minn Sir Ugo Mifsud, ingħaqad mal-partit demokratiku Nazzjonalista mmexxi minn Nerik Mizzi, li kien partit għal Għawdex minħabba li sa dak iż-żmien id-deputati tiegħu kienu jiġu eletti biss minn Għawdex, u flimkien ifformaw il-partit Nazzjonalista.

Il-partit Laburista u l-partit ta' Strickland qatt ma saru partit wieħed, pero` kienu għamlu dak il-famuż compact li semmejt.

Naħseb ilkoll niftakru li ftit snin ilu, meta Dr Karmenu Mifsud Bonnici kien il-prim ministru ta' Malta, ġie ċċelebrat is-60 anniversarju minn meta sar dan il-famuż compact bejn il-partit Laburista u l-partit ta' Strickland.

Huwa importanti li wieħed jifhem l-importanza ta' dan il- compact għax għall-ewwel darba minn kemm kienet ilha teżisti l-politika f'Malta, il-forzi mhux tradizzjonali u l-forzi riformisti li kienu jikkonsistu fil-partit tal-ħaddiema u fil-partit ta' Strickland, irnexxielhom jegħlbu lill-partiti konservattivi.

Għall-ewwel darba kellek moviment progressiv u dan kien seħħ bl-iffirmar ta' dak il-compact.

Wara, kif jaf kulħadd, fl-elezzjoni li saret f'nofs Awissu ta' l-1927, il- partiti tal-compact rebħu l-elezzjoni ġenerali u Gerald Strickland kien laħaq prim ministru.

Ta' min igħid li l-partit Laburista kien tella' inqas siġġijiet għax għal xi raġuni jew oħra, il-partit ta' Strickland kien tella' 15-il siġġu, il-partit Laburista minn seba' siġġijiet kien tella' biss tlieta, u l-partit Nazzjonalista, li sa dak iż-żmien kien magħqud, kien tella' 13-il deputat.

Dan kien ġie offrut li jipparteċipa fil-gvern, pero` huwa baqa' barra mill-gvern minħabba li l-partit tal-ħaddiema ried jibqa' partit indipendenti, għalkemm kien lest li jikkoopera ma' partiti oħra jekk kellhom l-istess għanijiet u viżjonijiet tiegħu.

Madankollu kif kien wiegħed li se jagħmel meta daħal fil-compact, huwa appoġġja lill- partit ta' Strickland.

Allura għall-ewwel darba l-movimenti Nazzjonalisti spiċċaw fl-oppożizzjoni.

Kif għedt diġa`, il-mexxejja tal-partit Nazzjonalista ta' dak iż-żmien, Sir Ugo Mifsud u Nerik Mizzi, kienu totalment kontra li l-ilsien Malti jingħata xi tip ta' rikonoxximent.

Bħala mexxejja tal-moviment tal-ħaddiema kien hemm Dr Pierre Frendo, avukat li dak iż-żmien kellu l-kariga ta' president tal-partit, u kien hemm ukoll il-mexxej ewlieni tal-partit, il-kurunell Savona, li kien it-tifel ta' Sigismondo Savona.

Min-naħa tagħhom, dawn kienu insistew biex jagħmlu l-compact ma' Strickland fejn l-ewwel u qabel kollox kien hemm il-fatt li tiġi rikonoxxuta l-lingwa Maltija, imbagħad kien hemm il-partit l-ieħor tal-compact, li kien il-partit kostituzzjonali mmexxi minn Gerald Strickland, għax sa dak iż-żmien Augusto Bartolo kien spiċċa t-tieni wieħed fit-tmun u kien id-deputy leader ta' dan il-partit.

Fil-programm politiku tal-compact, fl-appendix "A" fi klawsola 3 insibu - u hawnhekk il-Malti spiċċa l-lingwa uffiċjali ta' dan il-pajjiż - li l-ilsien Malti kellu jiġi mdaħħal fil-qrati bħalma kien l-Ingliż u li din il-liġi tibda tkun inforzata wara li l-liġijiet jiġu maqluba għall-Malti.

Jiġifieri hawn kellek kondizzjoni sine qua non fil-manifest elettorali tal- partiti tal-compact li l-leġislazzjoni Maltija kellha titbiddel kollha fil- lingwa Maltija u li l-lingwa Maltija kellha tibda tiġi mitkellma fil-qrati.

Il-proklami u n-notifikazzjonijiet, jiġifieri l-leġislazzjoni kollha ta' dak iż-żmien, ukoll bdew jiġu ppubblikati mhux biss bl-Ingliż jew bl-Ingliż u bit-Taljan - il-movimenti ta' Nerik Mizzi, minħabba li Fortunato Mizzi u Sir Ugo Mifsud kienu spiċċaw, kellhom il-ġlieda tal-pari passu fejn riedu li jibqa' t-Taljan u l-Ingliż, u l-Malti jitħalla barra - imma l-partiti tal-compact din biddluha u daħħlu l-konċett tal-pari passu bejn l-Ingliż u l-Malti fejn it-Taljan qaċċtuh 'il barra u allura ġiet li l-liġi kollha kellha ssir bil-Malti u bl-Ingliż.

Kif spjegajt qabel, f'Awissu l-partiti magħqudin fil-compact rebħu l- elezzjoni ta' l-1927 u fforma dan il-gvern.

Meta fforma dan il-gvern, the rest is history għax ftit wara mplimentaw il-manifest elettorali għal- lingwa Maltija u din għall-ewwel darba f'kemm ilha teżisti l-istorja twila tal-ġens Malti ġiet rikonoxxuta bħala l-lingwa uffiċjali ta' pajjiżna.

Dan ġara wara snin ta' ġlied, snin ta' diżgwid u snin ta' qtigħ il-qalb sakemm fl-aħħar il-lingwa Maltija ħadet ir-rikonoxximent li kien jistħoqqilha.

Huwa tajjeb li llum qed nerġgħu niddibattu dan is-suġġett wara tant snin.

Huwa veru li kien hemm żmien meta f'dan il-parlament kienet qed titressaq liġi simili mill-gvern Nazzjonalista, pero` mbagħad waqfet.

Allura, wara dawn is-snin kollha, f'dan il-parlament ta' min jagħti r-rikonoxximent mistħoqq lil dawk il-politiċi li ġew qabilna, fosthom lill-attivisti u l- politiċi tal-partit tal-ħaddiema, lill-partit ta' Strickland li dak iż- żmien kien viċin tal-partit Laburista u anke lil Gerald Strickland innifsu.

F'mument bħal dan ikun sew li nsellmulu u ngħidulu grazzi talli l-poplu Malti llum għandu l-lingwa uffiċjali tiegħu, għax hija ħaġa sabiħa li nfakkruhom dawn l-affarijiet.

Ta' min igħid ukoll li meta wieħed jifli l-istorja tal-compact jinduna li l- partit tal-ħaddiema, flimkien mal-partit kostituzzjonali, kienu l-ewwel moviment politiku li ġġieldu b'suċċess għall-għarfien ta' l-ilsien Malti.

Jekk taqraw "Le mie vicende" ta' Sir Arturo Mercieca tkunu tafu x'pożizzjoni ħa l-partit Nazzjonalista f'din il-ġlieda.

Sir Arturo Mercieca kien prim imħallef tal-qrati Maltin bejn l-1926 u l-1940 meta l- Ingliżi stess kienu ġegħluh jitlaq minn din il-kariga.

Dan kien viċin ħafna tal-mexxejja tal-partit Nazzjonalista u dak iż-żmien kien ukoll fil- politika.

Min jaqra l-ktieb "Le mie vicende", li hu l-aħjar wieħed ta' dak iż-żmien għax jiġbor fih l-istorja tal-partit Nazzjonalista, jinduna kif min-naħa l-oħra l-partit Nazzjonalista dak iż-żmien kien għamel mhux battalja imma gwerra mill-iktar qalila biex l-ilsien Malti jiġi rikonoxxut bħala l-ilsien uffiċjali ta' pajjiżna.

Jien la nħobb inkun polemikuż u lanqas inħobb nitgħajjar, imma meta nitkellmu fuq il-lingwa Maltija naħseb li huwa importanti li nfakkru li l-partit Laburista - u ta' dan jien kburi - kien il-moviment ewlieni flimkien ma' partit ieħor li ġġieled biex f'pajjiżna jkollna l-ilsien tagħna.

Wara li ġara dan kollu kien hemm problemi oħra – dan l-aħħar ktibt fuq dan ir-rigward - fejn kellna lingwa rikonoxxuta bl-alfabett tagħha għax kienet ġiet maħtura kummissjoni u l-gvern kien iddeċieda x'kellu jkun l-alfabett - dak iż-żmien kien hemm min ried jiktbu bit-Taljan u kien hemm min ried jiktbu bħall-Għarbi u mbagħad instabet formola tajba għall-alfabett Malti li għandna llum - pero` ma kellniex letteratura.

Kellna xi kantaliena 'l hawn u 'l hemm.

Sur President, m'iniex qed nitkellem fuq il-liġi għax din hija straightforward.

Ta' min ifaħħar il-kunsill li jippromwovi l-interessi tal- lingwa għax għandek l-għodda, u l-makkinarju għal dan il-għan.

Kif diġa` għedt, hawn m'iniex qed nikkritika lill-Onor.

Louis Galea personalment, anzi faħħartu talli għamel liġi tajba, imma qed nikkritika dak li ġara fil- passat.

Li wieħed ifaħħar il-politiċi m'huwiex biżżejjed għax, kif kont qed ngħid, kellna lingwa imma ma kellniex letteratura ħlief xi ktieb 'l hawn u 'l hemm.

Fl-aħħar tas-snin għoxrin ċerti movimenti fl-universita` għamlu l-kuraġġ peress li l-lingwa Maltija ġiet rikonoxxuta għall-ewwel darba u sar sforz akkademiku miż-żewġ għaqdiet biex bdiet tinbena l-letteratura Maltija.

Dawn kienu l-famużi patrijotti Maltin.

Min kienu dawn il-patrijotti Maltin( Kien hemm il-patrijotti ta' l-antik u l-patrijotti tas-snin għoxrin u tas-snin tletin li kienu nies ta' ċertu kalibru mill-universita` li ħadu l-impenn sabiex jibdew isebbħu l-letteratura Maltija.

Għax jekk ikollok lingwa jew ilsien u ma jkollokx letteratura, allura se jkollok ilsien fqir.

Wieħed jieħu gost li l-isforzi kbar li għamlu dawn il- kittieba baqgħu jiġu rikonoxxuti mill-poplu Malti.

Tant hu hekk li l- gvernijiet Maltin u l-akkademja ta' l-universita` dejjem jinsistu li dawn il-kotba, li llum huma klassiċi, għandhom ikunu fost il-kotba li wieħed irid jistudja biex jgħaddi mill-"A" levels jew mill-matrikola tal-Malti.

Il-kotba klassiċi Maltin m'humiex bħal dawk ta' l-Ingilterra fejn għandek lil Shakespeare, lil Chauser u lil Milton, jew bħal ta' l-Italja fejn għandek lil Dante u oħrajn, imma huma iktar riċenti għax inkitbu fis-snin għoxrin u fis-snin tletin biex jippromwovu l-ilsien ta' art twelidna.

Dawn kienu waqqfu l-ewwel l-għaqda kittieba tal-Malti, li kien il-forerunner ta' kumitat simili bħal dan, li warajh kienet ifformat ruħha l-akkademja tal-Malti.

U hawn ta' min isellem lin-nies ta' dak iż-żmien bħal Ninu Cremona, il-professur Anton Tabone, Ġuże` Cassar Pullicino li kien għadu jibda, Ġuże` Ellul Mercer, Fr. Wistin Bourne, Ġuże` Delia u Dun Karm.

Insemmi wkoll lin-nannu tiegħi Ġuże` Galea li kien wieħed mill-ewwel kittieba li beda jikteb fl-aħħar tas-snin għoxrin bl-istess skop li kitbu l- kollegi tiegħu.

Fil-fatt wara li Dun Karm spiċċa minn president ta' l- għaqda kittieba tal-Malti kien laħaq hu president minfloku u wara laħaq ukoll president ta' l-akkademja tal-Malti.

Jien ninsab kburi bin-nannu tiegħi u għalkemm ma nħobbx insemmi l-familja, ladarba qed nitkellmu fuq l-ilsien Malti nħoss li rrid nagħmel aċċenn għan- nannu tiegħi, li kien wieħed mill-ewwel kittieba tal-Malti li ta kontribut siewi biex f'Malta jkollna letteratura sabiħa bil-lingwa tagħna.

Insellem ukoll lil Ġuże` Aquilina li kien l-ewwel professur li kellu l- katedra tal-Malti.

Qabel ma kienx hemm katedra tal-Malti, però mbagħad fis- snin erbgħin il-Malti daħal fl-universita` u kellna l-katedra tal-Malti u kellna l-ewwel professur tal-Malti, bniedem li ta ġieħ kbir lill-ilsien Malti u l-istudju tal-Malti għax kien bniedem kapaċissimu.

Apparti milli kien għalliem tajjeb ħalla wirt letterarju kbir ħafna.

Se nikkonkludi billi ngħid li sfortunatament ġara - u għalhekk qed nagħmlu din il-liġi – li l-entużjażmu ta' dak iż-żmien spiċċa, għax issa l-ilsien Malti qed neħduh for granted.

Illum la tikkontestaha u lanqas tiddibattiha li lsien art twelidna għandu jkun l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż u allura fejn qabel dawn il-movimenti pprovaw ikattru l-Malti safi u jżommu ħajja t- tradizzjoni tal-lingwa Maltija, wara s-snin sittin waqgħet apatija kbira fil-pajjiż għal dak li jikkonċerna l-ilsien Malti u bdejna nħawdu.

Bdejna nassimilaw kliem li ġej mill-Ingliż bl-addoċċ meta għalih kien hemm kliem Malti pur u minflok ma nagħżlu kliem tradizzjonali Malti bdejna faċilment nużaw kliem Taljan jew Ingliż, filwaqt li lill-Malti baxxejnieh.

Sur President, mhux talli tbaxxa l-livell tal-Malti, talli f'dawn l-aħħar 20 sena rajna li tbaxxa wkoll il-livell ta' l-Ingliż u llum spiċċajna la nitkellmu Ingliż tajjeb u lanqas Malti tajjeb.

Hawn mhux qed ngħid biss għan-nies komuni, imma qed ngħid għalija nnifsi wkoll għax din l-użanza tant daħlet li mingħajr ma rridu qisna qed nitkellmu pigeon English, għax meta nitkellmu bl-Ingliż qed inħalltuh mal-Malti u meta nitkellmu bil-Malti nħalltuh bl-Ingliż u allura l-livell kulturali tal-poplu u tal-ġens Malti waqa'.

Il-lingwa Maltija m'għadniex nitkellmuha tajjeb u allura hija idea tajba, anzi indispensabbli, li jkollna aġenzija regolatorja - ħalli nsemmiha hekk - sabiex tirregola dawn l-affarijiet.

Meta wieħed jara x'inhu l-iskop tal- liġi ma jistax ħlief jgħid li hija tajba għax subklawsola 5(3) tgħid li fil- qadi tal-funzjonijiet u d-dmirijiet tiegħu l-kunsill nazzjonali ta' l- ilsien Malti għandu:

"jiżviluppa, jimmotiva u jtejjeb l-għarfien u l-espressjoni ta' l-ilsien Malti;

jippromwovi l-iżvilupp dinamiku ta' dawk il-karatteristiċi lingwistiċi li jidentifikaw lill-poplu Malti;

b'konsultazzjoni ma' l-organi mwaqqfa b'dan l-Att, jadotta politika, pjan ta' strateġija lingwistika xierqa u jara li dawn ikunu mwettqa u osservati f'kull qasam tal-ħajja Maltija;

jara li l-politika lingwistika deċiża mill-Kummissjoni titqiegħed fil- prattika billi jiżgura l-implimentazzjoni effettiva u fidila tagħha;

jivvaluta u jikoordina x-xogħol li jsir minn għaqdiet u individwi fil- kamp ta' l-ilsien Malti u jrawwem atmosfera ta' kooperazzjoni bi pjan miftiehem.".

U wieħed jista' jibqa' jsemmi l-funzjonijiet.

Jiġifieri l-għanijiet ta' dan il-kunsill huma tajbin ħafna u meta l-partit Nazzjonalista jiġi bi proposti serji u b'leġislazzjoni serja, aħna bħala oppożizzjoni serja u oppożizzjoni li fl-aħħar mill-aħħar għandha l-interess tal-pajjiż qabel kollox, min-naħa tagħna se nikkooperaw magħhom.

Jien nawgura li l-ġenerazzjonijiet li jmiss f'pajjiżna jkunu jistgħu jiġu hawn bħalna u jiddibattu bil-Malti u jiftaħru li għalkemm aħna pajjiż żgħir għandna l-lingwa tagħna, filwaqt li pajjiżi ferm akbar minn tagħna m'għandhomx il-lingwa tagħhom.

Il-lingwa tagħtik sens li int xi ħadd u li teżisti għax jekk m'għandekx il-lingwa m'għandekx ġens.

Il-lingwa tagħtik l-identita` tiegħek u huwa importanti li dan il-parlament jissanzjona u japprova liġijiet bħal dawn.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

John Attard Montalto.

ONOR.

JOHN ATTARD MONTALTO: Sur President, l-ewwelnett nixtieq nitkellem dwar it-tilwima li dejjem kellna f'pajjiżna fuq il-lingwi.

Ħafna drabi wieħed jippreżenta l-kwestjoni tal-lingwi billi jsemmi dawk li kienu favur it-Taljan, l-Ingliż jew il-Malti, mentri r-realta` hija li qatt ma kien hemm użu ta' lingwa għal skopijiet politiċi daqskemm kellna f'dan il- pajjiż.

Jekk xi ħadd jaħseb li dawk li kienu favur it-Taljan jew dawk li kienu favur l-Ingliż u dawk li kienu favur il-Malti kienu qed jagħmlu hekk għax kienu jħobbu dik il-lingwa, qed iqarraq lilu nnifsu u mhux qed japprezza s-sinifikat politiku li kellhom il-lingwi f'pajjiżna.

Il-fatt li Malta baqgħet pajjiż huwa dovut probabbilment għal żewġ affarijiet.

L-ewwelnett konna fortunati li aħna gżira u m'aħniex parti mill- mainland Ewropea jew Afrikana u t-tieni nett bqajna marbutin mal-lingwa Maltija.

Hawn min igħidlek li l-għeruq tal-Malti ġej mil-lingwa oriġinali tal-Feniċi.

Li huwa żgur hu li din hija lingwa semitika bħal ħafna lingwi Mediterranji.

L-importanza tal-Malti matul l-istorja ma kenitx biss il-mod kif nitkellmuh.

Ħafna pajjiżi li kkolonizzaw lil Malta ma kenux jafu bil- Malti u matul iż-żmenijiet, anke fil-Medju Evu, il-Maltin kienu jużaw il- lingwa biex jeskludu l-possibilita` li min kien jiggverna pajjiżna, jibgħat persuni barranin biex jieħdu ħsieb l-amministrazzjoni fil-pajjiż.

Ftit qabel ma ġiet l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta, fl-1530, jekk wieħed jara l-minuti ta' l-universita` - dak iż-żmien ma kenitx universita` kif nifhmuha llum imma kien qisu kunsill amministrattiv – jaqra li dawn kienu nsistew li dawk li kellhom jiġbru t-taxxi kif ukoll dawk li kellhom jagħmluha ta' maġistrati, kellhom ikunu jafu l-lingwa Maltija, il-lingwa lokali.

Il-lingwa Maltija ma kenitx il-monopolju tal-poplu ż-żgħir, anzi l- poplu l-kbir ta' dak iż-żmien kien konxju li bis-saħħa tagħha seta' jeskludi minn pajjiżna amministraturi barranin, probabbilment Sqallin ̧ għax f'dawk iż-żmenijiet Malta kienet tagħmel parti mill-viċi renju ta' Sqallija.

U għalhekk wieħed japprezza s-sinifikat li l-Malti kellu anke 700 sena ilu.

Il-Malti kellu qawwa li kienet ħafna akbar min-numru ta' nies li kienu jitkellmu bih.

Fil-fatt jekk wieħed jara d-dokumenti ta' natura legali, anke fi żmien il- Medju Evu, wieħed jinduna li dawn huma miktubin f'tip ta' lingwa li mhix kif wieħed jimmaġina, per eżempju ̧ it-Taljan Latinizzat jew il-Latin Taljanizzat, imma f'dawn id-dokumenti ssib ħafna riferenzi li jekk wieħed ma jkunx jaf sew il-lingwa Maltija, isib diffikulta` biex jifhimhom.

Fil- fatt wieħed għandu japprezza li l-lingwa li kienet komuni f'Malta sakemm ġew l-Ingliżi, kienet primarjament il-lingwa amministrattiva.

Jekk wieħed jara l-manuscripts li għandhom x'jaqsmu ma' l-Ordni bħal Liber Bullarium jew jekk jara il-minuti tal-Conciliorum, jinduna li din kienet tip ta' lingwa li ma tistax tgħidilha Latin pur imma kienet aktar tixbaħ lit- Taljan.

Minkejja li l-maġġoranza tal-Kavallieri ma kenux jitkellmu bit- Taljan – ta' min igħid li l-Ispanjoli u aktar u aktar il-Franċiżi kellhom ċerta predominanza - il-lingwa amminstrattiva ta' dak iż-żmien kienet it- Taljan.

Meta għal żmien qasir Malta spiċċat f'idejn il-Franċiżi, fost l-ewwel affarijiet li għamel Napuljun kif niżel Malta kien li ħareġ ħafna ordnijiet li permezz tagħhom ried idaħħal il-lingwa Franċiża fl-istituzzjonijiet ta' l-iskola primarja u ried jibgħat studenti Maltin biex jistudjaw Franza kif ukoll fl-universita` għax il-lingwa dejjem hija strument biex wieħed jestendi l-politika tal-pajjiż kolonizzatur.

Wara li spiċċaw il-Franċiżi, kien hemm żewġ lingwi li kienu mitkellma mill-Maltin.

Il-Maltin ma kenux jafu l-Ingliż meta Malta spiċċat parti mill-imperu Ingliż, anzi jekk kien hemm lingwa li l-Maltin assolutament ma kenux jafu, kien proprju l-Ingliż.

L-Ingliżi ma setgħux jippenetraw ċerti oqsma tradizzjonali f'pajjiżna mhux għax il-Maltin ma kenux jitkellmu bil-lingwa tagħhom, imma għaliex, bl-użu ta' lingwa li kienet estranja għal-Ingliżi, il-Maltin irnexxielhom ikollhom kontroll fuq ċerti oqsma u istituzzjonijiet importanti.

Issa ħalli nieħdu l-qrati.

Ħafna drabi jintqal li l-qrati kienu d-dominju ta' min jitkellem bit-Taljan.

L-avukatura u l-ġudikatura kienu insistew li t-Taljan jibqa' l-lingwa tal-ġudikatura Maltija biex ma jħallux lill- Ingliżi jimponu fuqhom imħallfin jew maġistrati Ingliżi.

Għax jekk kien hemm lingwa li l-Ingliżi ma kenux jafu kienet it-Taljan.

Wieħed jagħmel ħażin li jipprova jinterpreta l-istorja tal-lingwa bħala estranja mill- element politiku.

Il-lingwa f'Malta kienet proprju strument politiku qawwi biex il-Maltin ma ħallewx lil min kien qed jikkolonizzahom jidħol u jippenetra f'ċerti istituzzjonijiet li kienu fundamentali għal pajjiżna.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Onor. Attard Montalto, se tibqa' in possession?

ONOR.

JOHN ATTARD MONTALTO: Iva.

MR SPEAKER: Mela issa nerġgħu ngħaddu għall-istadju ta' Kumitat.

Fid-9.00 p.m. id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

Peress li aktar kmieni fis-seduta kienet intalbet votazzjoni fl-istadju ta' Kumitat, il-Kamra reġgħet marret f'Kumitat sabiex terġa' titqiegħed il- mistoqsija skond Mozzjoni ta' Proċedura numru 48.

ABBOZZ TA' LIĠI LI JIMPLIMENTA MIŻURI TA' L-ESTIMI

BUDGET MEASURES IMPLEMENTATION BILL

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri

FIL-KUMITAT

L-Onor Carmelo Abela, President tal-Kumitati, jippresjedi.

Klawsola 1 – Titolu fil-Qosor

Clause 1 – Short Title

THE CHAIRMAN: Billi aktar qabel fi stadju ta' kumitat intalbet votazzjoni fuq klawsola 1 se nerġa' npoġġi l-mistoqsija.

Il-mistoqsija hi klawsola 1.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

ONOR.

MEMBRU: Division.

THE CHAIRMAN: Id-division tittieħed minn hawn u 20 minuta oħra.

Peress li ntalbet votazzjoni l-Kumitat ġie sospiż fid-9.01 p.m. u rriżuma għoxrin minuta wara.

THE CHAIRMAN: Se nerġa' npoġġi l-mistoqsija.

Il-mistoqsija hi klawsola 1.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

ONOR.

MEMBRU: Division.

VOTAZZJONI NRU.

FAVUR : 28

L-Onor.

|Abela Anthony |Galea Louis | |Agius David |Galea Mario | |Agius Francis |Gatt Austin | |Azzopardi |Gonzi Lawrence | |Frederick | | |Azzopardi Jason |Gonzi Michael | |Cristina Dolores |Mifsud Bonnici | | |Antoine | |D'Amato Helen |Mifsud Bonnici | | |Carmelo | |de Marco Mario |Mugliett Jesmond| |Debono Giovanna |Puli Clyde | |Deguara Louis |Pullicino George| |Falzon Joseph |Pullicino | | |Orlando Jeffrey | |Fenech Antonio |Vassallo Edwin | |Frendo Michael |Zammit Ninu | |Galea Censu |Zammit Dimech | | |Francis |

KONTRA : 23

L-Onor. | | | |Abela Carmelo |Dalli Helena | |Abela Joseph |Farrugia Angelo | |Agius Chris |Farrugia Michael| |Attard Montalto |Farrugia Noel | |John | | |Bartolo Evarist |Gulia Gavin | |Buhagiar Charles |Herrera Jose' | |Buontempo Stefan |Mangion Charles | |Cardona Chris |Mizzi Joe | |Caruana Justyne |Parnis Silvio | |Chircop Karl |Refalo Anton | |Coleiro Marie |Vella George | |Louise | | |Cuschieri Joseph | |

Klawsola 1 għaddiet u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Anthony Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Nipproponi li l-Iskrivan tal-Kamra jkun awtorizzat li jikkoreġi xi żbalji ta' l-ortografija, jagħmel xi emendi żgħar u r- renumbering tal-klawsoli li jkun hemm bżonn.

THE CHAIRMAN: Il-Kumitat jaqbel?

(Onor. Membri: Iva)

Il-Kumitat qabel li l-Iskrivan tal-Kamra jkun awtorizzat li jikkoreġi xi żbalji ta' l-ortografija, jagħmel xi emendi żgħar u r-renumbering li jkun hemm bżonn.

Il-Kamra rriżumiet u l-President tal-Kumitati rrapporta l-abbozz ta' liġi mgħoddi b'emendi.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Bħala President tal-Kumitat tal-Kontijiet dwar l- Uffiċċju Nazzjonali tal-Verifika, nirrapporta li ma kienx intlaħaq qbil unanimu fil-Kumitat fuq ir-riżoluzzjoni dwar trasferiment ta' proprjeta` lill-Air Malta p.l.c., u għaldaqstant id-diskussjoni fuq din il-mozzjoni għandha ssir fil-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal għada t-Tlieta, 16 ta' Marzu, 2004 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Mozzjonijiet

Riżoluzzjoni dwar trasferiment ta' ishma ta' Air Malta p.l.c.; u

Riżoluzzjoni dwar trasferiment ta' proprjetà.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar l-Ilsien Malti - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ir-Rifuġjati – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Reġistru Ċentrali – Kumitat; u

Abbozz ta' Liġi li Jimplimenta Miżuri ta' l-Estimi – Tielet Qari.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili (Emenda Nru 2) - Kumitat Permanenti.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili - Kumitat Permanenti.

Sur President, hemm qbil bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra li fis-seduta ta' għada ma jkunx hemm question time fis-6.00 pm. u s-seduta tibda immedjatament billi jitressqu ż-żewġ riżoluzzjonijiet li ġew ippreżentati, cioe' r-riżoluzzjoni dwar it-trasferiment ta' proprejtà lill-Air Malta p.l.c u r-riżoluzzjoni dwar it-trasferiment ta' ishma fl-Air Malta p.l.c.

Hemm qbil li s-seduta ta' għada tibda fis-6.00 p.m. u tispiċċa fid-9.30 p.m. Dan ifisser li waqt is-seduta ta' għada ma jitteħidx ħin għall- mistoqsijiet u għall-aġġornament.

Id-diskussjoni tkompli fis-seduta ta' pitgħada, l-Erbgħa, li se tkun seduta normali, jiġifieri se jkollha l- question time u jittieħed l-aġġornament fl-aħħar tas-seduta.

Id-diskussjoni se tkompli fuq dawn iż-żewġ riżoluzzjonijiet sakemm fid-9.00 p.m. is-Sedja tressaq l-ewwel il-mistoqsija fuq ir-riżoluzzjoni dwar it-trasferiment ta' proprjetà lill-Air Malta, imbagħad wara ssir il-mistoqsija fuq ir- riżoluzzjoni dwar trasferiment ta' ishma fl-Air Malta.

F'każ li tissejjaħ votazzjoni, allura jkun hemm 20 minuta bejn kull waħda.

Il-ħin jinqasam indaqs bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra bl-introduzzjoni u l- għeluq għan-naħa tal-gvern u skond in-numru ta' kelliema, fejn hu possibbli, nalternaw.

F'każ li tittieħed it-tieni votazzjoni niftiehmu dak il-ħin stess u nkunu nistgħu neħduha immedjatament.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Hawn rimarki?

L-Onor.

Jose' Herrera.

ONOR.

JOSE' HERRERA: Illum se nitkellem fuq xi ħaġa li mhux soltu nitkellem fuqha, imma hija xi ħaġa pjuttost importanti.

Hawn qed nirriferi għall-kwestjoni ta' l-għajnuna ta' l-istat lejn ċerti intrapriżi.

Iddeċidejt li nsemmiha anke għaliex dan l-aħħar ġew kelliema mill-Unjoni Ewropea li huma mħallfin membri tal-qorti ta' Strasbourg u mħallfin membri tal-qorti tal-ġustizzja ta' l-Unjoni Ewropea.

Saru wkoll diversi seminars dwar kemm l-avukati u l-qrati Maltin huma tabilħaqq attrezzati biex jilqgħu għall-isfidi ġodda li hemm minħabba li adottajna l-korp leġislattiv Ewropew.

Dan l-aħħar flimkien mal-kollega tiegħi l-Onor.

Michael Frendo kelli l- opportunità li nattendi għal laqgħa li saret fil-parlament Ewropew fejn tkellimna fuq il-kwestjoni ta' state aid, jiġifieri l-għajnuna li l-istat huwa permess jagħti lill-intrapriżi privati, u fiha rajt xi ħaġa stramba.

Għaliex?

Għax fejn is-soltu l-laqgħat ikunu mimlijin b'rappreżentanti parlamentari tal-pajjiżi li jkunu qegħdin jipparteċipaw, din id-darba apparti li bħas-soltu kien hemm deputati parlamentari mill-pajjiżi li kienu se jsiru membri ta' l-Unjoni Ewropea u oħrajn li qed japplikaw, kien hemm rappreżentanti tal-bank tal-ġudikatura ta' dawn il-pajjiżi.

Jiġifieri l- laqgħa kienet għad-deputati parlamentari flimkien ma' l-imħallfin ta' l- istati.

Għall-ewwel rajtha stramba din u ma stajtx nifhem x'għandhom x'jaqsmu l- imħallfin u l-maġistrati ma' kwestjoni li fl-essenza tagħha tidher bħala ħaġa ta' natura purament politika, jiġifieri l-għajnuna ekonomika finanzjarja li l-istat jagħti lill-intrapriżi privati.

Però, malli bdiet il-konferenza u bdew jitkellmu diversi kelliema rrealizzajt għaliex.

Apparti l-fatt li bħala policy l-Unjoni Ewropea għandha r-regolamenti tagħha dwar kif tirregola u tikkontrolla l-istate aid u apparti s-sentenzi li ngħataw mill-qorti tal-ġustizzja Ewropea dwar kif għandhom jiġu applikati dawn ir-regoli, irriżultali li fino mondo se jkunu l-qrati tal- pajjiżi ndividwali li jridu jinterpretaw jekk state aid huwiex ammess jew le.

Dan ifisser li l-iskrutinju tal-gvern ta' pajjiżna, ta' l- amministrazzjoni u ta' l-eżekuttiv, fuq kwestjoni ta' għajnuna pekunjarja u finanzjarja se jiġi sindikat u kkontrollat mill-qrati Maltin.

Kien għalhekk li l-imħallfin tal-pajjiżi li qed isiru membri ta' l-Unjoni Ewropea attendew flimkien mal-parlamentari, għaliex huma se jkunu n-nies li se jinforzaw dawn ir-regolamenti.

Issa ħalli nispjega x'inhi state aid u kif jidħlu l-imħallfin.

Ftit snin ilu f'Malta kkreajna kummissjoni – biex insejħilha hekk - li tirregola l- istate aid.

Fil-fatt dan l-aħħar għamilt domanda lill-ministru tal- finanzi sabiex jagħtini breakdown ta' l-għajnuna finanzjarja u għajnuniet oħra li l-gvern ta lil diversi kumpanniji matul dawn l-aħħar ħames snin, però rrispondieni li għadu qed jiġbor l-informazzjoni.

Apparentement illum twaqqaf bord li wieħed irid japplika għandu sabiex jieħu l-għajnuna mill-istat, però bil-liġi ta' l-Unjoni Ewropea – li llum tagħmel parti mil- liġi tagħna peress li l-corpus juris japplika għall-pajjiżi kollha - kull meta ssir talba għal għajnuna jew assistenza mill-Istat, din it-talba trid bilfors tiġi notifikata lill-kummissjoni.

Imbagħad trid tkun il- kummissjoni li tiddeċiedi jekk tagħtix l-għajnuna jew le.

Kif jidħlu l-qrati?

Ħafna drabi t-tifsira ta' state aid m'hijiex daqshekk manifesta.

Għax state aid ma tfissirx biss li l-gvern jagħti għajnuna finanzjarja diretta lil xi kumpannija li jkollha bżonn dik l-injezzjoni finanzjarja biex tibqa' għaddejja, kif konna nagħmlu għat-tarznari u għal kumpanniji oħra, imma tista' tieħu ħafna forom oħra.

Per eżempju, jista' jkollok inizjattivi ta' taxxa, sussidji għal dak li jikkonċerna trasport, sussidji għal dak li jikkonċerna travelling, sussidji għal dak li jikkonċerna soft loans, jew sussidji dwar il-ħlas ta' ħaddiema li jkunu qed jaħdmu mal-kumpannija għal ċertu żmien.

F'pajjiżi oħra, fosthom l-Amerika, hemm forma oħra ta' sussidji.

Hemm leġislazzjoni li tgħid li jekk kumpannija tkun sejra ħażin il-kredituri ma jistgħux ifittxuha għal ħames snin, jew għal erba' snin, sakemm din tieħu r- ruħ.

Jiġifieri hemm ħafna forom ta' sussidji u allura jista' jagħti l- każ li l-gvern ikun qiegħed jissussidja jew jgħin lil xi kumpannija jew intrapriża privata meta mhux suppost, jew meta suppost ried jinnotifika lill-kummissjoni talli jkun qed jgħin lil dik il-kumpannija privata.

Allura x'jiġri?

Il-kompetituri, kemm lokali kif ukoll fi ħdan l-Unjoni Ewropea, jistgħu jagħmlu kawża quddiem il-qrati lokali sabiex jitolbuha tissindika dik l-għajnuna fl-ambitu tal-leġislazzjoni Ewropea ħalli l- imħallef jara jekk dik l-għajnuna tikkostitwixxix state aid jew le fit- termini ta' x'inhi state aid.

Imbagħad l-imħallef irid jiddeċiedi billi jgħid li dik l-għajnuna trid tieqaf għax dik hija forma ta' state aid u hija forma ta' unfair competition, allura l-kummissjoni Ewropea trid per forza tiġi notifikata b'dik l-għajnuna li qed issir.

F'każi bħal dawn jidħlu l-qrati.

Il-qrati jistgħu jidħlu mod ieħor.

Jistgħu jidħlu fuq il-kwestjoni ta' għajnuna li tingħata mill-Istat jekk kumpannija tkun qed tieħu vantaġġ fuq kumpannija oħra, kemm lokali kif ukoll ta' pajjiż Ewropew.

Wieħed jista' jgħid li minħabba dak il-vantaġġ li ħadet dik il-kumpannija, il-kumpannija li għamlet l-ilment qed issofri danni għax ma tistax tlaħħaq fil- kompetizzjoni minħabba li l-kumpannija l-oħra qed tiġi ffavorita.

Allura dik il-qorti, apparti milli tissorvelja u tiskrutinizza lill-gvern, jiġifieri tagħmel administrative review, tista' tgħid li l-gvern huwa żbaljat li għamel dan għax l-ewwel irid jara jekk il-kummissjoni tagħtihx permess, u tista' wkoll tagħti l-kumpens.

F'ċerti pajjiżi ta' l-Unjoni Ewropea hekk jiġri.

Jiġifieri l-qrati lokali issa għandhom funzjoni ġdida f'dak li huwa judicial review li se tkun aktar importanti.

Għaliex?

GĦax l-Unjoni Ewropea hija suq u l-ħsieb warajha huwa wieħed ekonomiku u kummerċjali aktar milli ħsieb politiku.

Il-motiv li mbotta 'l quddiem il-kreazzjoni ta' l-Unjoni Ewropea kien ta' natura purament ekonomika.

L-idea hi li jkollok suq ħieles u li ma jkollokx kompetizzjoni inġusta.

Għalfejn?

Biex ikollok prodott aħjar u l-konsumatur jibbenefika minn din il-kompetizzjoni ħielsa u biex il-gvern ma jkunx jista' jiffavorixxi lil ċerti kumpanniji.

B'hekk jispiċċaw il-monopolji.

Din hija l-idea wara l-Unjoni Ewropea.

Tant hu hekk, li jekk wieħed jara l-persentaġġ ta' l-ammont ta' flus li l- Unjoni Ewropea tħallas f'dak li huwa state aid, isib li sa ħames jew sitt snin ilu dan kien xi 3% tal-GDP ta' l-Unjoni Ewropea nnifisha filwaqt li llum l-ammont ta' għajnuna finanzjarja li tagħti l-Unjoni Ewropea sabiex tippromwovi jew tissalvagwardja l-interessi jew anke ssalva kumpanniji minn falliment, naqas għal 1%.

U l-idea politika hi li dan il-1% ikompli jitnaqqas.

Jiġifieri wieħed irid jifhem ir-realtajiet ġodda.

Issa x'inhu l-argument tiegħi?

Malli l-Prim Ministru ffirma t-trattat ta' sħubija fl-Unjoni Ewropea għan-nom tal-pajjiż, u allura Malta saret membru ta' l-Unjoni Ewropea - issa baqa' biss il-formalità li se ssir xahrejn oħra - il-korp leġislattiv Ewropew b'mod awtomatiku sar parti mil-liġi lokali tagħna u jrid jiġi inforzat mill-qrati tagħna.

Il-punt huwa li allura teknikament m'hemmx għalfejn li dan il-parlament jew il-gvern jipproponi framework leġislattiv ta' kif irid isir dan il-judicial review alternattiv, għaliex il-liġi qiegħda hemm u l-qrati huma preżunti li jafuha.

Però t-tradizzjoni turina li din hija żona ġdida ħafna għall- qrati nazzjonali tagħna.

Dawn il-konċetti huma kompletament ġodda għas- sistema ġuridika Maltija.

Jekk taqbad il-Kodiċi Kriminali u tara fejn l- imħallfin tagħna għandhom il-poter ta' judicial review, jiġifieri s-saħħa li jirrevedu d-deċiżjonijiet amministrattivi, issib li l-poteri tal-qrati tagħna huma definiti bl-iktar mod preċiż.

Jiġifieri l-qrati tagħna ma jistgħux jiskrutinizzaw jew jirrevedu deċiżjonijiet amministrattivi bl- addoċċ għax jeżistu l-klawsoli fil-kodiċi ċivili li jirregolaw meta l- imħallfin għandhom il-poter li jagħmlu dan l-iskrutinju.

Huwa veru li issa l-corpus juris jifforma parti mil-liġi tagħna, bħalma huwa veru wkoll li skond it-trattat li ffirmajna meta jkollok xi konflitt bejn liġi nazzjonali u liġi Ewropea tirbaħ il-liġi Ewropea u fejn hemm dubju trid tagħmel riferenza lill-qorti tal-ġustizzja biex tiggwidak.

Dan hu kollu minnu.

Però għandek a grey area, għandek inkonsistenzi, għandek pożizzjoni legali li fil-kodiċi ċivili tagħna hija differenti milli hi fil- korp leġislattiv Ewropew.

Allura x'qed ngħid jien?

Jien naħseb li wasal iż-żmien biex fuq dan is-suġġett - dan huwa suġġett importanti għaliex waħda mill-iktar elementi fundamentali ta' l-Unjoni Ewropea hija s-suq ħieles u l-protezzjoni minn unfair competition - il- parlament Malti jilleġisla qafas legali, proċedura apposta u kjarifikazzjoni leġislattiva ta' dak li hemm fil-corpus juris biex l- imħallfin tagħna jkunu kapaċi jimplimentaw is-saħħa l-ġdida li għandhom li jirrevedu d-deċiżjonijiet amministrattivi li jieħu l-gvern fil-konfront tal- kummerċ.

Hemm kwestjoni importanti oħra li wieħed irid jinnota.

Per eżempju, huwa importanti li l-parlamentari kull tant żmien imorru jagħmlu xi delegazzjonijiet barra minn Malta, għax dawn m'humiex ħela ta' flus.

Ħafna nies jgħajruna li nsiefru żżejjed, però dan m'hu veru xejn għax kull fejn tmur se titgħallem.

Billi toqgħod taqra n-notices li jibagħtulek fl- e-mail u taqra l-letterattura m'intix se tasal, filwaqt li meta tattendi għal dibattiti se tgħix b'mod ħaj dak li jkun qed jiġri fil-fora internazzjonali, se tassorbi l-ideat li jkun hemm hemmhekk u allura tkun tista' tasal għal ċerti konklużjonijiet.

Ħaġa oħra li xtaqt ngħid qabel ma nispiċċa d-diskors tiegħi hija li minħabba li Malta għandha niċeċ u qed nippromwovu ruħna bħala financial hub, se nbatu fuq il-kwestjoni ta' state aid.

Għaliex?

Għax l-idea li toffri tax holiday lil beneficiaries barranin a skapitu tal-beneficiaries Maltin - jiġifieri meta l-beneficiaries ikunu barranin iħallsu ċerta taxxa, mentri jekk il-beneficiaries ikunu Maltin iħallsu taxxa oħra - mhix se tkun aktar aċċettabbli.

Allura jrid isir studju - anke minħabba l-kwestjoni ta' l-istate aid - biex naraw xi jrid isir u nemendaw il-liġi fiskali u liġijiet oħrajn biex nilqgħu għall-isfidi ġodda li se joħorġu mill- prinċipji sagrosanti tas-suq ħieles ta' l-Unjoni Ewropea.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Joseph Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Sur President, fil-ftit ħin li fadal nixtieq nagħmel żewġ punti.

L-ewwelnett nixtieq nitkellem fuq każ li qiegħed fuq fomm kulħadd, jiġifieri l-outcome tal-ġuri ta' Meinrad Calleja, l- involviment ta' Żeppi l-Ħafi u l-involviment tal-Prim Ministru biex ingħatat il-proklama tat-tliet maħfriet lill-istess Żeppi l-Ħafi.

Wieħed irid jara x'riflessjoni għandu jagħmel dwar dak kollu li ġara f'pajjiżna matul dawn l-aħħar disa' snin minn meta bdiet din l-istorja.

Kif jaf kulħadd l-involviment politiku f'din l-istorja kien wieħed dirett li sa mill-bidu nett ġie kkritikat mhux biss mill-oppożizzjoni Laburista, imma tista' tgħid li anke wħud min-nies ta' tendenza Nazzjonalista ma qablux mal-fatt li kien hemm involviment politiku dirett f'dan il-każ.

Pass wara pass matul il-proċess bdew joħorġu fatti u jiżviluppaw ċirkostanzi li ħolqu ċertu dubju u ċerti mistoqsijiet ġodda.

Naħseb li kulħadd jiftakar l-outcome tal-każ ta' Clarissa Calleja u l- outcome fil-ġuri ta' Ian Farrugia meta l-verżjoni ta' Żeppi l-Ħafi ma ġietx emmnuta mill-qorti u ġiet skartata.

Imbagħad għat-tielet darba l-persuna li ngħatat il-maħfra mill-Prim Ministru, cioe' mill-President fuq parir tal- Prim Ministru lill-Kabinett, reġa' ma ġiex emmnut u x-xiehda tiegħu reġgħet ġiet skartata mill-ġurija f'dak il-ġuri partikolari.

Wara dan l-iżvilupp kollu, iċ-ċirkostanzi politiċi f'pajjiżna ċċaqalqu għax kulħadd kien qed jistenna - fil-fatt anke gazzetti ta' kuljum imsejħa indipendenti rrapportaw dan - li mill-outcome tal-ġuri huwa mistenni li titħabbar ir-riżenja tal-prim ministru minn kap tal-Partit Nazzjonalista, imbagħad eventwalment minn prim ministru.

Fil-fatt bħalissa ninsabu f'dak il-proċess politiku.

Jien personalment nemmen li dak li qed iseħħ fi ħdan il-partit Nazzjonalista huwa frott ta' l-outcome u riżultat tal-ġuri li għadni kif irriferejt għalih.

Ta' l-istess opinjoni tiegħi huma ħafna osservaturi politiċi, ġurnalisti u dawk li jsegwu mill-qrib ix-xena politika f'pajjiżna.

Sur President ̧ jien dan il-każ nixtieq norbtu ma' żewġ każi oħra partikolari.

Il-Prim Ministru, l-Onor.

Eddie Fenech Adami, li llum m'għadux il-kap tal-partit Nazzjonalista, fadallu ftit ġranet f'dan il- parlament – hu stess qed jgħid li ma tantx fadallu ġranet f'din il-Kamra mhux biss bħala prim ministru imma anke bħala deputat - u jien naħseb li issa wasalna lejn ċirkostanza fejn l-Onor.

Fenech Adami għandu jiġi f'dan il-parlament u jagħmel tliet dikjarazzjonijiet.

Illum kont qiegħed nisma' r-risposta tal-Prim Ministru għal mistoqsija supplimentari li saritlu fejn irrisponda b'tali mod li bi kliemu donnu beda jorbot lill-prim ministru ta' warajh li ma jistax jirtira l-proklama li ngħatat lil Joseph Fenech mill-gvern Nazzjonalista.

Hawnhekk wieħed jibda jidħol fid-dubju dwar min verament se jkun il-prim ministru ta' Malta, jekk hux dak attwali jew inkella xi persuna ġdida.

Iż-żewġ każi li nixtieq nirriferi għalihom huma l-każ tal-qtil tal-mibki Raymond Caruana li kien sar fil-każin tal-partit Nazzjonalista tal-Gudja, u l-qtil oxxen ta' Karen Grech li sar b'ittra bomba.

Id-dikjarazzjonijiet li saru fuq dawn iż-żewġ każi mill-kap tal-partit Nazzjonista ta' dak iż-żmien u l-prim ministru attwali l-Onor.

Eddie Fenech Adami jafhom kulħadd.

Dawn kienu dikjarazzjonijiet pubbliċi li jagħtu indikazzjoni li hu personalment kien jaf min huma l-persuni li wettqu dawk iż-żewġ delitti.

Jien naħseb li l-Prim Ministru tal-lum, l-Onor.

Eddie Fenech Adami, fadallu l-aħħar ftit ċans biex jiġi f'dan il-parlament u jgħid li dak li kien qal jew kien żbaljat - u allura dawn kienu dikjarazzjonijiet irresponsabbli li qalhom biss għall-gwadann politiku - jew inkella jekk verament jaf min wettaq dawn id-delitti għandu jagħmel din id-dikjarazzjoni fil-parlament u jikkollabora mal-pulizija sabiex ikunu jistgħu jittieħdu l-passi kontra min wettaq dawk iż-żewġ delitti faħxija.

Dan hu l-aħħar ċans li fadallu l-Onor.

Fenech Adami biex jiġi revokat l- indħil politiku li sar fil-każ ta' Joseph Fenech billi tiġi rtirata l- maħfra presidenzjali u l-proklama li ngħatat meta din il-persuna ma ġietx emmnuta mill-qorti u x-xiehda tagħha dejjem ġiet skartata.

GĦalhekk il- Prim Ministru, l-Onor.

Fenech Adami, fl-aħħar ftit ġranet tal-karriera politika tiegħu għandu jiġi f'dan il-parlament u jagħti dikjarazzjoni ċara fuq dawn it-tliet każi.

It-tielet punt li nixtieq nitkellem dwaru huwa l-mod degradanti, u partiġġjan għall-aħħar, ta' kif il-partit Nazzjonalista qed jittratta l- festi tal-25 sena anniversarju ta' Jum il-Ħelsien.

Dan huwa l-jum li fih Malta saret tassew ħielsa u indipendenti minn kull bażi militari wara ħakma ta' eluf ta' snin.

Fl-1989 ġie ċċelebrat il-25 anniversarju minn meta Malta kisbet l- indipendenza monarkika mingħand l-Ingliżi, għalkemm il-kap ta' l-Istat Malti kienet għadha r-Reġina u ċerti areas f'pajjiżna kienu għadhom taħt il- kontroll tal-militar Ingliż.

Imma 25 sena wara saru festi kbar fejn kienu ntnefqu madwar Lm700,000 f'ċelebrazzjonijiet.

Mhux biss, imma niftakar li matul dik is-sena kienet issir festa kbira għal kull sala li nfetħet, kull żigarella li nqatgħet, kull irħama li nkixfet u kull triq jew pjazza li saret.

Fil-fatt dak iż-żmien ħafna toroq ingħataw l-isem ta' Vjal Indipendenza eċċ. Kulħadd jiftakar kemm inġabu gruppi folkloristiċi u baned minn barra, kemm inġabu baned militari ta' pajjiżi oħra, kemm kien hawn wirjiet kbar tal-logħob ta' nar, kemm sar tiżjin ma' Malta kollha u kemm inxtegħlet Malta kollha.

L-istess hu mistenni li jsir meta fi ftit ġranet oħra, jiġifieri fl-1 ta' Mejju, Malta tissieħeb fl-Unjoni Ewropea uffiċjalment.

Fejn jidħlu festi nazzjonali li l-kisba tagħhom tkun saret mill-partit Nazzjonalista f'dan il-pajjiż isiru festi kbar, imbagħad fejn jidħlu festi nazzjonali ta' kisbiet kbar li għamel dan il-pajjiż taħt il-partit Laburista, għax fil-gvern hemm il-partit Nazzjonalista, allura dawn jiġu degradati b'dan il-mod!

Aħna nafu x'inhu l-programm ta' l-attivitajiet li l-gvern qiegħed jipproponi.

Aħna bħala partit Laburista m'aħniex nippretendu li jintnefqu mijiet ta' eluf ta' liri, kif se jsir fl-1 ta' Mejju u kif kien sar fl-1989 fl-okkażjoni tal-25 anniversarju ta' Jum l- Indipendenza, però għallinqas konna nippretendu li fl-okkażjoni ta' anniversjaru bħal dan, jiġifieri għeluq il-25 sena minn meta Malta kisbet tassew il-ħelsien u l-indipendenza tagħha verament, kellhom isiru festi aktar xierqa u mhux li f'din l-okkażjoni l-gvern inaqqas is-sinifikat ta' dan l-anniversarju u l-festi jsiru b'mod iktar miżeru minn kif ġew iċċelebrati fis-snin preċedenti.

Irrid infakkar li fi żmien gvern Laburista bejn l-1996 u l-1998 kien jittratta l-festa ta' Jum il-Ħelsien u dik ta' Jum l-Indipendenza b'mod ugwali u mhux b'mod li waħda tiġi ċċelebrata aktar mill-oħra.

Imma taħt dan il-gvern mhux qed isir hekk.

Hawn irrid ngħid li d-dikjarazzjonijiet politiċi li għamel il-kap il-ġdid tal-partit Nazzjonalista, jiġifieri li jrid ikun gvern differenti, iridu jiġu attwati verament u mhux bil-paroli biss.

Il-poplu se jkollu l- okkażjoni li jara quddiem għajnejh il-festi li se jsiru f'għeluq il-25 sena ta' Jum il-Ħelsien – issa m'iniex se nsemmi l-festi ta' għeluq il-25 sena ta' Jum l-Indipendenza għax ilhom li għaddew - u jikkomparahom mal-festi li se jsiru ftit ġimgħat oħra biex jiċċelebraw id-dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea.

Hemmhekk il-poplu Malti jkun jista' jara kif dan il-gvern, li jippriedka li għandha sseħħ ir-rikonċiljazzjoni u li għandna nimxu b'politika differenti, bil-paroli jgħid ħafna imma bil-fatti ma jagħmel xejn.

Però dak li mhux se jkun qed jagħmel il-gvern biex jagħti tislima xierqa lil dan il-jum storiku ta' pajjiżna, Jum il-Ħelsien, se jkun qed jagħmlu b'festi kbar il-partit Labursita matul il-ġimgħatejn li ġejjin.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-Kamra hija aġġornata għal għada t- Tlieta, 16 ta' Marzu, fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fl-9.53 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

IMPJIEGI - FASTIDJU FUQ IL-POST TAX-XOGĦOL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Peress li l-artiklu dwar fastidju fuq il-post tax- xogħol (ad esklużjoni ta' fastidju sesswali) fl-Att dwar ir-Relazzjonijiet Industrijali u ta' l-Impjiegi (jiġifieri artiklu 29(1) jillimita l- projbizzjoni ta' fastidju għal dik ibbażata fuq diskriminazzjoni sesswali u peress li legal notice 297 ma tkoprix każi ta' fastidju iżda hija limitata għal każi ta' diskriminazzjoni, jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kif il- gvern qed jippjana li jimplimenta l-projbizzjoni ta' fastidju fuq il-post tax-xogħol, fil-forom kollha li dan il-fastidju jista' jieħu, abbażi tar- reliġjon, eta' jew orjentazzjoni sesswali tal-vittma, kif kontenuta fid- direttiva 2000/78/EC ta' l-Unjoni Ewropea?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Skond id-direttiva ndikata mill-Onor.

Interpellant, fastidju hu kkunsidrat forma ta' diskriminazzjoni.

Għalhekk, il-provvedimenti ta' l-Att dwar l-Impiegi u r-Relazzjonijiet Industrijali kif ukoll l-Avviż Legali 297 ta' l-2003 li jagħmel riferenza speċifika għad-direttiva msemmija, huma kkonsidrati li jkopru l- provvedimenti tad-direttiva għal dak li jirrigwarda fastidju fuq il-post tax-xogħol.

IMPJIEGI – DISKRIMINAZZJONI KONTRA L-ĦADDIEMA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Peress li d-direttiva 2000/78/EC ta' l-Unjoni Ewropea teħtieġ li organizzazzjonijiet tal-ħaddiema u organizzazzjonijiet professjonali ma jiddiskriminawx kontra individwi abbażi ta' reliġjon, eta' u orjentazzjoni sesswali, kemm fis-sħubija tagħhom kif ukoll fil-benefiċċji li joffru u peress li l-Att dwar ir-Relazzjonijiet Industrijali u ta' l- Impjiegi jillimita l-projbizzjoni ta' trattament diskriminatorju għal atti diskriminatorji magħmula minn min iħaddem, jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kif il-gvern qed jippjana li jimplimenta dan l-aspett tad-direttiva, kif għamel fil-każ ta' diskiminazzjoni minħabba diżabilita' permezz ta' artiklu 9 ta' l-Att dwar l-Opportunitajiet Indaqs, 2000?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Regolamenti biex jimplimentaw l-aspett indikat tad-direttiva ġew abbozzati u mistennija jiġu ppubblikati wara l- konsultazzjoni meħtieġa mal-bord dwar ir-relazzjonijiet dwar l-impjiegi.

DISKRIMINAZZJONI FUQ IL-POST TAX-XOGĦOL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Peress li d-direttiva 2000/78/EC teħtieġ li fi proċeduri ċivili dwar il-ksur tal-prinċipju ta' trattament ugwali fuq il- post tax-xogħol, l-oneru tal-prova jinqasam bejn il-partijiet u peress li l- proċeduri f'każi ta' diskriminazzjoni taħt l-Att dwar ir-Relazzjonijiet Industrijali u ta' l-Impjiegi huma ta' natura ċivili u minħabba anke li l- artiklu 19(2) fl-Att dwar l-Ugwaljanza bejn l-Irġiel u n-Nisa huwa llimitat għal diskriminazzjoni sesswali, jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kif il- gvern qed jippjana li jimplimenta dan il-prinċipju tad-direttiva fir- rigward ta' diskriminazzjoni fuq il-post tax-xogħol minħabba r-reliġjon, l- eta' jew l-orjentazzjoni sesswali tal-vittma?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Id-direttiva ta' l-Unjoni Ewropea li għamel riferenza għaliha l-Onor.

Interpellant ma tgħidx li fi proċeduri ċivili dwar il-ksur tal-prinċipju ta' trattament ugwali, l-oneru tal-prova għandu jinqasam bejn il-partijiet, iżda tgħid li jekk persuna li tikkonsidra li nkiser dan il-prinċipju fil-konfront tagħha tistabbilixxi fatti li jippreżumu dan il-ksur, ikun l-akkużat li jrid jipprova li dan il-ksur ma seħħx.

Regolamenti li jkopru din id-direttiva ġew abbozzati u mistennija jiġu ppubblikati wara l-konsultazzjoni meħtieġa mal-bord dwar ir-relazzjonijiet dwar l-impjiegi.

FASTIDJU FUQ IL-POST TAX-XOGĦOL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Peress li d-direttiva 2000/78/EC teħtieġ li l- istati membri jippermettu organizzazzjonijiet b'interess leġittimu li jkunu jistgħu jassistu vittmi ta' diskriminazzjoni, fastidju jew vittimazzjoni fuq il-post tax-xogħol fi proċeduri legali u peress li la l-Att dwar ir- Relazzjonijiet Industrijali u ta' l-Impjiegi u lanqas legal notice 297 ma jimplimentaw dan l-aspett tad-direttiva, jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kif il-gvern qed jippjana li jimplimenta dan l-aspett tad-direttiva?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Subartiklu 78(2) ta' l-Att dwar l-Impiegi u r- Relazzjonijiet Industrijali jipprovdi li quddiem it-tribunal industrijali l- każ għal kull parti fit-tilwima jista' jiġi ppreżentat mill-parti nnifisha li tista' tagħżel li tiġi rappreżentata jew megħjuna minn persuna jew persuni tal-fiduċja tagħha.

PULIZIJA – ĊITAZZJONIJIET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Intern: Jista' il-Ministru jgħid kemm kien id-dħul ta' flus globali li l-gvern daħħal miċ-ċitazzjonijiet li nħarġu mill-korp tal-pulizija matul is-sena 2003?

ONOR.

TONIO BORG: Il-pulizija tiġbor biss ħlas ta` kontravvenzjonijiet tat-traffiku li jitħallsu barra mill-qorti.

Matul is-sena l-oħra dan kien jammonta għal Lm24,812.

GWARDJANI LOKALI - ĊITAZZJONIJIET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Intern: Jista' il-Ministru jgħid kemm kien id-dħul ta' flus globali li l-gvern daħħal miċ-ċitazzjonijiet jew multi li nħarġu mill-wardens matul is-sena 2003?

ONOR.

TONIO BORG: Id-dħul globali ta' flus li l-kunsilli lokali daħlu miċ-ċitazzjonijiet li nħarġu mill-gwardjani lokali mill-1 ta' Jannar sal-31 ta' Diċembru, 2003 kien ta' Lm1,156,565.

SAN PAWL IL-BAĦAR - BYPASS

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid għaliex il-bypass ta' San Pawl il- Baħar tħalliet abbandunata?

Kemm ilha li ġġarfet din il-bypass u għaliex ix-xogħlijiet ma sarux meta minn dakinhar 'il hawn il-ħsara kompliet tikber daqstant?

Kemm hi l-ispiża meħtieġa sabiex jitranġaw il-ħsarat ta' fejn sfrundat it-triq u ssir il-manutenzjoni tal-bypass?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Il-ħsara tikkonsisti f'ċediment f'art privata li tmiss ma' din il-bypass u li minħabba f'hekk parti mill-ġenb tal-bypass ingħalqet bħala prekawzjoni biex ma jkunx hemm periklu għal min ikun għaddej f'din it-triq.

Filwaqt li għaddejjin diskussjonijiet ma' sidien u diversi entitajiet biex din is-sitwazzjoni tkun riżolta, ninsab informat li din il-bypass se terġa' tinbena mill-ġdid minn finanzjament li qed jiġi provdut mill-cohesion fund ta' l-Unjoni Ewropea.

Fil-preżent għadu kif ingħata kuntratt sabiex isiru il-feasibility studies u l-environmental impact assessments li huma meħtieġa mir-regoli ta' l-Unjoni Ewropea biex ikun jista' isir dan il- proġett.

MELLIEĦA - POWER FARM

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Rurali u Ambjent: Jista' id-dipartiment ta' l-agrikoltura jinformani bil-pożizzjoni dwar il-power farm li qed jiġi propost li jiġi żviluppat fuq l-uċuħ tar- raba' u xagħri tal-bdiewa fil-Mellieħa?

Jista' jgħid kemm hu n-numru ta' bdiewa Mellieħin li jkabbru n-naħal, in- nagħaġ u l-mogħoż?

ONOR.

GEORGE PULLICINO: Rigward il-pożizzjoni tal-power farm, sakemm l- iżvilupp ma jsirx fuq art agrikola, id-dipartiment ta' l-agrikoltura ma jsib l-ebda oġġezzjoni fuq il-proġett.

Fil-fatt, ġibed l-attenzjoni tal- MEPA fejn deher li se jintlaqat xi raba' u ressaq l-ilmenti u l-proposti tiegħu.

Hemm 17-il bidwi Mellieħin li jkabbru n-naħal reġistrati ma dan id- dipartiment.

In-numru ta' bdiewa Mellieħin li jrabbu n-nagħaġ u l-mogħoż huwa ta' 21.

BDIEWA/RAĦĦALA/SAJJIEDA ŻGĦAŻAGĦ – NUMRU TA' REĠISTRANTI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Rurali u Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm hu n-numru ta' bdiewa, raħħala/produtturi u sajjieda żgħażagħ reġistrati?

Kemm minnhom huma full time u kemm huma part-time?

Jista' jgħid jekk il-gvern Nazzjonalista nesiex il-problema ta' dawn iż- żgħażagħ peress li mhux talli ma varax programm sabiex jinċentiva direttament dawn il-problemi, iżda minflok żiedilhom l-ispejjeż bħal meta neħħa nofs is-sussidju ta' l-NI, għolla ċ-ċnus u l-qbiela tar-raba' u poġġilhom f'kompetizzjoni d-dritt biex iżommu r-raba' li jaħdmu fil-preżent fost żvantaġġi oħra?

ONOR.

GEORGE PULLICINO: Rigward l-ewwel parti tal-mistoqsija, nitlob lill-Onor.

Interpellant jirriferi l-mistoqsija tiegħu lill-ministru responsabbli mill-uffiċċju ta' l-istatistika.

Il-gvern qiegħed jagħti importanza lill-bdiewa żgħażagħ b'diversi modi:

Fil-każ ta' bdiewa ta' inqas minn 40 sena, dawn jikkwalifikaw għal iktar punti fl-għażla ta' l-applikazzjonijiet għall-għajnuna taħt l-iżvilupp rurali.

L-MCAST bdiet korsijiet ta' agribusiness intenzjonati għal żgħażagħ u wlied il-bdiewa.

L-istitut ta' l-agrikoltura fl-Universita' wkoll jagħmel korsijiet fil- livell ta' diploma li ħafna mill-istudenti huma wlied il-bdiewa u li bosta minnhom ġew impjegati mal-ministeru għall-affarijiet rurali u ambjent.

L-għajnuniet finanzjarji kollha forma ta' sussidji qegħdin jingħataw mingħajr distinzjoni ta' eta' imma żgur li jinkoraġġixxu lill-bdiewa żgħażagħ li għandhom futur fl-agrikoltura Maltija fl-Unjoni Ewropea.

Minn-naħa l-oħra, is-sidien tal-bastimenti tas-sajd żgħażagħ (jiġifieri taħt il-35 sena) huma:

Malta GĦawdex F 77 16 MF & PTF 174 21

minn total ta' 2,252.

Ma dawn jista' ikun hemm aktar co-owners żgħażagħ minħabba l-fatt li hemm l-użanza li bastimenti tal-familji jibqgħu jidhru f' isem il-missier, bastimenti bejn l-aħwa jidhru f'isem it-tifel il-kbir u bastimenti bejn co-owners jimmarkaw fuq wieħed minnhom biss.

Dawn iż-żgħażagħ kienu nklużi bil-bastimenti tagħhom fil-pjanijiet ta' għajnuna li waqqaf il-gvern għall-bastimenti tas-sajd u se jibqgħu inklużi f'kull skema li għad tiġi mwaqqfa.

Kategorija F

Malta GĦawdex

Twieldu qabel l-1969 228 93 Twieldu wara l-1969 77 16 Unknown 19 0

MF & PTF

Twieldu qabel l-1969 1331 225 Twieldu wara l-1969 174 21 Unknown 62 6

STUDENTI ASSENTI MILL-ISKEJJEL TAL-KNISJA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm studenti mill-iskejjel tal-Knisja li fl- ewwel term ta' din is-sena skolastika ma attendewx l-skola u ma ppreżentawx ċertifikat mediku jew taw raġuni valida ta' l-assenza tagħhom?

Mil-liema lokalitajiet kienu?

Ittieħdu xi passi kontra l-ġenituri?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirriferi l-Onor.

Membru għat-tweġiba ta' domanda parlamentari 4544.

DENTISTI LI MARRU JINVISTAW STUDENTI FL-ISKEJJEL

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm dentisti li matul is-sena skolastika jżuru t- tfal fl-iskola għat-testijiet fuq is-snien?

Fl-ewwel term ta' din is-sena skolastika f'liema skejjel ta' l-Istat, tal-Knisja u dawk privati marru?

Kemm kien hemm tfal li ġew invistati f'kull skola?

Jista' jagħti l-figuri separatament?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li fl-ewwel term ta' din is-sena skolastika 19-il dentist li jaħdmu fiċ-ċentri tas-saħħa u fl-ischool dental clinic, ġew allokati sabiex iżuru lit-tfal fl-iskejjel.

Kull wieħed minn dawn id- dentisti jmur fl-iskejjel darba fil-ġimgħa sakemm ma jkunx hemm bżonnu fiċ- ċentri tas-saħħa jew fi kliniċi oħra.

Barra minn hekk sitt dental hygienists jagħtu taħdidiet dwar il-kura tas-snien, dieta u iġjene tal-ħalq lit-tfal fl-iskejjel kif ukoll lill-għalliema u lill-ġenituri.

Minn Ottubru sa Diċembru 2003 id-dentisti żaru dawn l-iskejjel:

L-iskejjel primarji u/jew kindergartens ta' l-istat ta' l-Imsida, il-Mosta, ir-Rabat, l-Imtarfa, Ħad-Dingli, B'Kara, Raħal Ġdid, Bormla, l-Imġarr u l- Kalkara f'Malta u l-Qala, Xewkija, Xagħra u Żebbug f'GĦawdex.

L-iskejjel sekondarji ta' l-istat Antonio Bosio u Sir Luigi Preziosi.

L-iskejjel speċjali ta' San Miguel u Guardian Angel.

L-iskejjel tal-Knisja Stella Maris f'Ħal-Balzan, St Patrick's f'Ta' Sliema u St. Francis f'Victoria, GĦawdex.

L-iskejjel privati Orca Kindergarten, Chiswick House School u Fleurette Kindergarten.

Xi dentisti bdew jinvistaw tfal f'xi skejjel oħra f'Diċembru imma ma laħqux raw lit-tfal kollha.

Rapport dwar dawn l-iskejjel jasal ladarba t-tfal kollha fl-iskola jiġu eżaminati.

Huwa ppjanat li d-dentisti jżuru l- iskejjel kindergarten, primarji u sekondarji ta' l-istat, tal-Knisja u dawk privati kollha sa l-aħħar tas-sena skolastika.

B'kollox ġew eżaminati 4478 tifel u tifla li minnhom 1498 kellhom bżonn kura fiċ-ċentri tas-saħħa jew fl-ischool dental clinic, il-Furjana.

In- numru ta' tfal li ġew eżaminati bejn Ottubru u Diċembru 2003 f'kull skola huwa indikat f'tabella li se titpoġġa fuq il-mejda tal-Kamra.

GĦALLIEMA BARRANIN

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid fil-preżent kemm hemm għalliema barranin li qed jgħallmu fl-iskejjel ta' l-Istat, tal-Knisja u dawk privati separatament?

Jista' jgħid ta' liema nazzjonalita` huma?

X'inhu s-suġġett li qed jgħallmu u f'liema skola qed jgħallmu?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirriferi għat-tweġiba ta' domanda parlamentari 4549.

GĦALLIEMA BARRANIN - SKEJJEL - PERMESSI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm minn dawk l-għalliema barranin li qed jgħallmu fl- iskejjel f'Malta u Għawdex għandhom permess għax miżżewġin Maltin?

Hemm min għandu permess jgħallem iżda mhux miżżewweġ lil Malti jew Maltija?

X'inhuma jgħallmu dawn ta' l-aħħar?

ONOR.

LOUIS GALEA: Ninsab informat li fl-iskejjel ta' l-Istat preżentament hemm żewġ supply teachers barranin li huma miżżewġin Maltin u li qed jgħallmu fl-iskejjel ta' l-Istat.

Qed inpoġġi tagħrif ieħor fuq il- mejda tal-Kamra.

SKEJJEL - EDUKAZZJONI DWAR PROBLEMI TA' ĦXUNA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Miistru jgħid x'inhu jsir fl-iskejjel anke b'kollaborazzjoni mad- dipartiment tas-saħħa biex l-istudenti jsiru aktar konxji mill-ħsara li tagħmel il-ħxuna?

Il-ġenituri ta' tfal ħoxnin qed jiġu mlaqqgħa jew qed jiġu informati fuq bażi individwali dwar kif għandhom jimxu mat-tfal tagħhom biex inaqqsu l-ħxuna?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-iskejjel, permezz ta' l-ischool development plan tagħhom, jimmiraw għall-għanijiet li jħarsu s-saħħa, kemm fl-ambjent li jgħixu, kif ukoll fl-għażliet li jagħmlu, inkluż l-ikel.

Il- kuntatti mal-ġenituri m'humiex nieqsa u tfal b'dawn il-bżonnijiet jiġu riferuti.

Jeżistu kodiċi ta' regolamenti fuq l-għażla ta' ikel tajjeb għas-saħħa li jista' jinbiegħ fit-tuckshops ta' l-iskejjel.

It-tagħlim tal-home economics jinkludi tagħlim b'enfasi fuq id-dieta, is- saħħa u n-nutriment.

L-istudenti, minbarra t-tagħlim teoretiku, jkollhom opportunitajiet ta' esperjenza hands on fuq l-għażliet ta' l-ikel li strettament iħares ir-rakkommandazzjoni tal-linji ta' gwida tad-dieta nazzjonali.

Jitgħallmu wkoll fuq il-konsegwenza li ġġib id-dieta żbilanċjata.

Hemm ukoll home economics seminar centre f'Birkirkara fejn studenti mill- iskejjel kollha ta' Malta jiġu mistiedna jipparteċipaw f'seminars b'temi li jolqtu d-dieta, is-saħħa u n-nutriment.

Isiru wkoll programmi fuq l-istess tema għall-ġenituri.

Is-suġġetti tal-physical education (P.E.) u l-personal social development (P.S.D.) ukoll jagħtu s-sehem tagħhom importanti f'dan ir-rigward.

Teżisti ukoll kollaborazzjoni bejn id-dipartiment tas-saħħa u d-diviżjoni ta' l-edukazzjoni.

Uffiċjali mid-dipartiment tas-saħħa jgħinu f'taħriġ u korsijiet li jsiru għall-għalliema kif ukoll fi programmi għat-tfal u l- ġenituri.

STUDENTI LI JBATU MINN DYSLEXIA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm huwa magħruf li hemm tfal li jbatu mid-dyslexia fl- iskejjel ta' l-Istat, tal-Knisja u tal-privat separatament?

Jista' jgħid x'inhu jsir fl-iskejjel biex dawn it-tfal jiġu megħjuna?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-unit magħruf bħala special learning difficulties service fi ħdan id-diviżjoni ta' l-edukazzjoni identifika 523 każ ta' dyslexia mqassmin hekk:

402 studenti li jbatu mid-dyslexia fl-iskejjel ta' l-Istat;

113-il student li jbati mid-dyslexia fl-iskejjel tal-Knisja;

8 studenti li jbatu mid-dyslexia fl-iskejjel tal-privat.

L-għalliema ta' l-SpLD service jmorru fl-iskejjel rispettivi u joffru support lill-istudenti li jbatu bid-dyslexia kif ukoll jagħtu pariri lill- għalliema u l-kapijiet ta' l-iskejjel.

L-SpLD service jorganizza wkoll korsijiet li jkunu mqassmin matul is-sena skolastika lill-istudenti u lill-ġenituri tagħhom.

MALTA ENTERPRISE - ĦADDIEMA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi u Affarijiet Ekonomiċi: Kemm ġew ingaġġati nies minn barra mal-Malta Enterprise li ma kienux jagħmlu parti mill-MDC, METCO, IPSE, eċċ?

F'liema karigi ġew ingaġġati?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li n-numru ta' impjegati li ġew ingaġġati mal-Malta Enterprise minn barra l-MDC, METCO u IPSE huwa ta' 13.

Dawn jokkupaw livelli 1 sa 3, jiġifieri CEO wieħed; żewġ chief officers u għaxar heads.

Sitta minn dawn huma Maltin li kienu jaħdmu barra minn Malta.

It-total ta' mpjegati li kienu ma' l-MDC, METCO, IPSE u li qegħdin jaħdmu mal-Malta Enterprise huwa ta' 82.

47 minn dawn kienu ma' l-MDC, 19 mal- METCO u 16 ma' l-IPSE.

AMBAXXATUR GĦALL-INTERNATIONAL ATOMIC ENERGY AGENCY

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Affarijiet Barranin: Jista' il-Ministru jgħid x'kienet ir-raġuni li se jsir ambaxxatur għall- International Atomic Energy Agency - IAEA - meta dan ix-xogħol seta' jibqa' jsir mill-ambaxxatur Malti residenti fl-Awstrija?

Ma jaħsibx il-Ministru li fid-dawl tas-sitwazzjoni finanzjarja tal-pajjiż ħatriet bħal dawn iżidu l-pressjoni fuq il-fondi pubbliċi?

ONOR.

JOE BORG: L-Ambaxxatur Malti residenti fi Vjenna huwa responsabbli mir-relazzjonijiet ta' Malta ma' l-organizzazzjoni għas-sigurta' u l-ko- operazzjoni fl-Ewropa, ma' diversi aġenziji oħra li jinsabu fi Vjenna, kif ukoll mir-relazzjonijiet bilaterali ma' l-Awstrija.

Għalhekk ħafna drabi ma kienx possibbli għalih li jipparteċipa f'laqgħat importanti ta' l- aġenzija minħabba mpenji oħra.

Ta' min jgħid li minn meta Malta saret stat membru ta' l-IAEA fl-1997, din l-aġenzija organizzat tliet programmi bijennali ta' għajnuna teknika għal Malta, li minnhom ibbenefikat minn għajnuna teknika li kienet tinkludi t- taħriġ tal-personnel Malti, bħalma huma tobba u radjoloġi li jaħdmu fid- dipartimenti tal-kura tal-kanċer fl-isptarijiet Maltin, xjenzjati li jaħdmu fil-laboratorju veterinarju tal-gvern, personnel mid-dipartiment tal- protezzjoni ċivili u oħrajn.

Malta rċeviet ukoll għajnuna sostanzjali f'xiri ta' apparat għall-użu fl-isptarijiet u laboratorji tal-gvern.

Fil- fatt huwa stmat li permezz ta' kull wieħed minn dawn il-programmi, Malta rċeviet għajnuna teknika li tammonta għal iżjed minn USD 0.5 miljun kull programm.

Malta tirċievi ukoll għajnuna permezz ta' parteċipazzjoni fi programmi reġjonali ta' l-Ewropa ta' din l-aġenzija fejn personnel Malti pparteċipa f'ħafna programmi ta' taħriġ partikolarment fl-użu ta' sustanzi radjoattivi għall-kura tal-marda tal-kanċer, il-protezzjoni tal-ħaddiema li jużaw sustanzi radjoattivi fix-xogħol tagħhom, u fil-protezzjoni tal-poplu in ġenerali f'każ ta' xi inċident li jinvolvi radjoattivita.

Il-valur ta' din l-għajnuna jammonta għal eluf kbar ta' dollari Amerikani kull sena.

Il-parteċipazzjoni ta' Malta f'dawn il-programmi tirrikjedi ħafna xogħol min-naħa ta' Malta u anke parteċipazzjoni f'laqgħat fi Vjenna minn uffiċjali Maltin li huma responsabbli għall-koperazzjoni min-naħa ta' Malta ma' l-Aġenzija.

L-ispejjeż involuti f'din il-ħatra huma minimi ħafna.

Peress li l- ambaxxatur konċernat se jkun residenti f'Malta, se jaħdem biss fuq bażi part-time mal-ministeru u se jkollu wkoll responsabbiltajiet oħra minbarra dawk ta' ambaxxatur għal din l-aġenzija.

Irrid ngħid li l-ispejjeż li jsiru meta l-ambaxxatur ikollu jivvjaġġa lejn Vjenna kienu jsiru wkoll meta d-direttur ta' l-affarijiet multilaterali fil-ministeru kien jivvjaġġa għal Vjenna fuq l-istess xogħol.

Dan issa m'għandux għalfejn imur iżjed peress li Malta se tkun rappreżentata mill-ambaxxatur akkreditat apposta għall- Aġenzija.

Barra minn hekk l-IAEA stess tħallas parti sostanzjali minn dawn l-ispejjeż.

Fl-aħħarnett nixtieq infakkar lill-Onor.

Interpellant li l-ewwel ambaxxatur għall-IAEA kien wkoll residenti Malta u kien inħatar f'Settembru 1997.

ĦATRA TA' AMBAXXATURI ĠODDA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Affarijiet Barranin: Jista' il-Ministru jgħid jekk hemmx ħsieb li jkunu appuntati ambaxxaturi ġodda?

Jekk iva, min huma u fejn se jkunu posted jew għal liema pajjiżi jew organizzazzjonijiet se jkunu akkreditati?

ONOR.

JOE BORG: B'risposta għall-mistoqsija ta' l-Onor.

Interpellant dwar postings ta' ambaxxaturi ġodda fil-ġranet li ġejjin, is-Sur Godwin Montanaro se jinħatar bħala ambaxxatur ġdid Malti għall-Marokk u se jkun residenti fir-Rabat u kif diġa' tħabbar mill-Prim Ministru, is-Sur Richard Cachia Caruana se jkun id-delegat permanenti u b'effett mill-1 ta' Mejju ta' din is-sena r-rappreżentant permanenti Malti għall-Unjoni Ewropea fi Brussell.

COMMONWEALTH HEADS OF GOVERNMENT MEETING

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Affarijiet Barranin: Issa li sar magħruf li l-Commonwealth heads of government meeting li jmiss se jsir f'Malta, jista' il-Ministru jgħid xi preparamenti qed isiru?

Hemm xi ħsieb li titwaqqaf task force biex tieħu ħsieb dawn il-preparamenti?

Jekk se titwaqqaf task force, min se jkun il-kap tagħha u min se jkunu l- uffiċjali l-oħra?

X'back-up support qed jingħata jew se jingħata mill- Commonwealth innifisha għat-tħejjijiet loġistiċi għal din il-konferenza?

ONOR.

JOE BORG: Fil-bidu ta' Frar ta' din is-sena l-Kabinett tal- ministri ddeċieda sabiex jitwaqqaf interministerial steering committee biex jieħu ħsieb it-tħejjijiet għall-Commonwealth heads of government meeting (CHOGM), li Malta se tospita fl-2005.

Dan il-kumitat se jkun taħt il- presidenza ta' persuna nominata mill-uffiċċju tal-Prim Ministru u se jkun jiġbor fih rappreżentanti tal-ministeri ta' l-affarijiet barranin, tal- ġustizzja u intern u tal-finanzi u affarijiet ekonomiċi.

Il-kumitat se jkun jista' jitlob l-għajnuna u l-appoġġ ta' ministeri oħrajn tal-gvern kif ukoll entitajiet pubbliċi fit-twettiq tal-ħidma tiegħu.

Il-ministeru ta' l- affarijiet barranin għamel kuntatt kemm mas-segretarjat tal-Commonwealth kif ukoll mal-foreign and Commonwealth office Ingliż dwar dan l-avveniment u dawn huma wkoll lesti sabiex jgħinu f'kull aspett possibbli fit- tħejjijiet għal din il-konferenza.

ĦATRA TA' SECOND SECRETARY

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Affarijiet Barranin: Wara li tħabbar ir-riżultat għall-ħatra ta' second secretary, jista' il- Ministru jgħid kemm għaddew minn dan l-eżami, kemm ħadu l-ħatra u hemmx xi ħsieb li tingħata l-ħatra lill-kumplament tal-kandidati li għaddew minn dan l-eżami?

ONOR.

JOE BORG: 69 kandidat għaddew mill-proċess selettiv li tmexxa taħt il-proċeduri stabbiliti tal-kummissjoni dwar is-servizz pubbliku u li nżamm bejn Novembru u Diċembru 2002, għal ingaġġ bħala second secretary fil-korp diplomatiku Malti.

Sal-lum, 27 kandidati ħadu l-ħatra ta' second secretary, filwaqt li ħames kandidati oħra ngħataw il-permess li jkollhom il-ħatra tagħhom posposta għal ftit taż-żmien, disgħa mill-kandidati magħżula irrifjutaw il-ħatra bħala second secretary taħt dan il-proċess selettiv.

Minn dawn id-69 kandidat għaddew b'kollox 41.

Ir-riżultat tal-proċess selettiv, li ġie ippubblikat fit-22 ta' Mejju, 2003, jibqa' validu sa sena minn din id-data u cioe` sal-21 ta' Mejju, 2004.

Il-ministeru qiegħed gradwalment jimla' l-vakanzi kollha li għandu skond l-estimi finanzjarji approvati għal din is-sena.

DIPLOMATIC PASSPORTS

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Affarijiet Barranin: Jista' il-Ministru jgħid kemm inħarġu diplomatic passports mill-elezzjoni ġenerali 'l hawn?

Jista' jagħti dettalji dwar il-kategoriji ta' persuni lil min inħarġu?

ONOR.

JOE BORG: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta li tajt għal mistoqsija parlamentari 3715.

Minn informazzjoni li ksibt mill- ministeru tal-ġustizzja u intern, in-numru ta' passaporti diplomatiċi li nħarġu mill-15 ta' Jannar, 2004 sal-5 ta' Marzu, 2004 hu ta' sitta.

KOPERATTIVA LINEN SERVICES

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' il- Ministru jgħid kemm kellha tieħu mingħand il-gvern il-koperattiva Linen Services fil-31 ta' Diċembru, 2003?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninsab informat li sa l-aħħar ta' Diċembru 2003, il- KOLS Ltd. kellha tieħu l-flus kif ġej:

St. Luke's Hospital Lm184,251.70 Primary Health Care Lm 3,465.78 Head Office Lm 121.44 Mount Carmel Lm 7,479.08 S.V.P.R. Lm 969.11 Gozo General Hospital Lm 53,792.48 __________________________________ Total Lm250,079.59 __________________________________

SUPPLIERS TAL-MEDIĊINI - ĦLAS PENDENTI MILL-GVERN

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' il- Ministru jgħid kemm kien id-dejn tal-gvern fil-31 ta' Diċembru, 2003 mas- suppliers tal-mediċini u medical equipment?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Informat li fil-31 ta' Diċembru, 2003 is-servizzi farmaċewtiċi tal-gvern kellhom iħallsu Lm9,797,564.

Minn dawn id- dipartiment ħallas Lm2,480,295.95 f'Jannar u Lm2,000,000 oħra fi Frar 2004.

BORMLA - TRIQ IX-XATT - BLOKKI TA' LAVA ANTIKA

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'sar minnhom il-blokki ta' lava antika li nqlagħu minn Triq ix-Xatt, Bormla?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li fuq arranġamenti li kienu saru bejn id-direttorat tat-toroq u l-kumitat għar-rijabilitazzjoni tal-Kottonera, il- kuntrattur kien ġie mitlub biex jerfa' il-blokki tal-lava għandu sakemm il- kumitat ikun jista' jipprovdi post fejn jintrefgħu.

QRATI – PROĊESS MHUX INTRALĊJAT

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u lntern: Jaf il-Ministru li l-proċess (kumpilazzjoni) fil-kawża fl-ismijiet li qed jintbagħtu separatament li kien ġie differit sine die mill-qorti tal- maġistrati (Malta) mill-Maġistrat Noel Cuschieri ma jistax jiġi intralċjat?

Jista', fiċ-ċirkostanzi, jagħti dawk id-direttivi u ordnijiet neċessarji sabiex il-proċess jiġi ntralċjat u jekk xorta ma jinstabx il-proċess, jordna inkjesta?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li skond l-atti miżmuma fir-reġistru tal-Qorti tal-Maġistrati (Malta), din il-kumpilazzjoni tinsab quddiem il- Maġistrat Antonio Mizzi.

QRATI - VOLUM TAL-MANDATI TAL-KUMMERĊ MITLUF

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u lntern: Jaf il-Ministru li l-volum 36 tal-mandati tal-kummerċ ta' l-1995 huwa mitluf?

Jista' jagħti dawk id-direttivi u ordnijiet neċessarji sabiex dan il-volum jiġi ntralċjat?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-volum numru 36 tal-mandati tal- kummerċ qiegħed fir-reġistru superjuri u dan qiegħed allegat ma' proċess ċitazzjoni numru 1416/98 liema kawża qiegħda differita għas-16 ta' April 2004.

POST TA' SENIOR TECHNICAL OFFICER FIL-MINISTERU GĦAL GĦAWDEX

L-ONOR.

JUSTYNE CARUANA staqsiet lill-Prim Ministru: B'riferenza għall-MPO circular 45/2003 dwar posts of senior technical officer (works branch) in the department for projects and developments, Ministry for Gozo, jista' il-Prim Ministru jgħid x'kienu l-kriterji li abbażi tagħhom saret l- għażla?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ninsab informat li l-kriterji li abbażi tagħhom saret l-għażla li għaliha qed tagħmel riferenza l-Onor.

Interpellant, skond kif approvati mill-kummissjoni dwar is-servizz pubbliku, kienu kif jidher hawn taħt:

|Related Knowledge |30 | |Relevant Experience |25 | |Abilities required in | | |the post |20 | |(eg: Leadership, etc) | | |Qualifications |15 | |Personal Qualities |10 | | | | |maximum |100 | |minimum |50 |

ĊELEBRAZZJONIJIET TA' L-1 TA' MEJJU F'GĦAWDEX

L-ONOR.

JUSTYNE CARUANA staqsiet lill-Ministru għal Għawdex: Tista' il-Ministru tgħid kemm hemm fondi allokati jew kemm huma stmati li se jiswew il-festeġġjamenti ta' l-1 ta' Mejju f'Għawdex?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Jiena nfurmata li m'hemmx fondi allokati speċifikament taħt il-vot tal-Ministeru għal Għawdex għall-festeġġjamenti ta' l-1 ta' Mejju f'Għawdex.

Il-programm ta' dawn il-festi propost mill- ministeru għal Għawdex huwa stmat li jiswa Lm15,000.

AWTORITA` MALTIJA TAT-TURIŻMU

L-ONOR.

ROBERT ARRIGO staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Ladarba qegħdin f'Marzu, jista' il-Ministru jinformani x'inhuma l-miri tal-Malta Tourism Authority għas-sena 2004 ta' ċifri ta' turisti li se jiġu fis-sena 2004 minn kull suq?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Il-miri ta' l-MTA huma li l-industrija tat- turiżmu f'Malta tirkupra minn nuqqasijiet f'volumi ta' turisti li kienu ġew reġistrati f'dawn l-aħħar tliet snin.

Dan it-tnaqqis fil-volum għandu jkun evalwat fil-kuntest ta' żiediet fl- infieq mit-turisti kif kien iddikjarat mill-uffiċċju nazzjonali ta' l- istatistika.

Fuq bażi ta' informazzjoni miġbura minn operaturi ta' linji ta' l-ajru, tour operators u sorsi oħra fis-settur, il-projections għas-sena 2004 huma kif ġej:

|Renju Unit |467,000 | |Ġermanja |127,000 | |Italja |100,000 | |Franza |76,000 | |Olanda |40,000 | |Belġju |23,000 | |Awstrija |28,000 | |Svizzera |22,000 | |Pajjiżi |43,000 | |Skandinavi | | |Spanja |12,000 | |Oħrajn |199,000 | |Total |1,137,000 |

Wieħed għandu jħares lejn dawn iċ-ċifri fl-isfond ta' suq li se jħalli ħafna għall-aħħar biex jiddeċiedi, u anke fid-dawl ta' impatti bħal dawk li seħħew fi Spanja l-ġimgħa l-oħra jistgħu jkollhom fuq vjaġġi lejn destinazzjonjiet Ewropej.

ŻEJTUN - SKOLA CARLO DIACONO

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jaf il-Ministru li fl-iskola Carlo Diacono taż-Żejtun, minn nhar it-Tnejn, 8 ta' Marzu 2004, il-gates ta' l-iskola kellhom jiftħu fit- 8:15a.m. u jagħlqu fit-3:15p.m?

X'jiġri fl-eventwalita` li t-trasport li jiġbor lill-istudenti jittardja?

L-istudenti jiġu mitluba li joqgħodu fuq barra ta' l-iskola bil-gates magħluqin?

Ma jidhirlux il-Ministru li jekk jiġri hekk dawn l-istudenti jkunu esposti għal periklu?

ONOR.

LOUIS GALEA: It-tagħrif mitlub ma wasalx u tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

FONDAZZJONI EDEN

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Ministru jikkonferma jekk tnaqqsux il-fondi li kienet tingħata l-Fondazzjoni Eden mill-ministeru għall-politika soċjali?

Fil-każ b'kemm?

Kemm se jingħataw b'kollox issa?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab informat li fl-2002 il-Fondazzjoni Eden irċeviet Lm29,700 minn fondi amministrati mill-ministeru tiegħi.

Dawn kienu magħmula minn Lm20,000 rakkmandati mill-NGO project selection committee u Lm9,700 għal servizzi skond ftehim dwar il-community and inclusion programme.

Matul l-2003, il-ministeru tiegħi irriserva Lm29,500 lill-Fondazzjoni Eden imqassma hekk: Lm10,000 fuq rakkmandazzjoni tal-NGO project selection committee u Lm19,500 abbażi tal-ftehim dwar community and inclusion programme.

Ninsab informat li dawn il-flus kollha għaddew lill- Fondazzjoni Eden ħlief Lm9,800 għax għadha ma ġietx mibgħuta l-invoice.

Hekk kif tasal l-invoice, dawn il-flus jinħarġu.

L-ammont ta' fondi li se jingħataw lill-NGOs li applikaw għas-sena 2004 għadhom qed jiġu diskussi.

Ninforma lill-Onor Interpellant li minbarra dawn il-fondi, matul l-2003 l- awtorita' tad-djar li taqa' taħt il-ministeru tiegħi, għaddiet lill- Fondazzjoni Eden dar ġewwa Ħal Luqa bi prezz issussidjat ħafna.

L-istess awtorita` iffinanzjat ix-xogħol li kellu bżonn isir f'din id-dar.

TNAQQIS FIL-FONDI TAL-FONDAZZJONI EDEN - MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jikkonferma jekk tnaqqsux il-fondi li kienu jingħataw lill-Fondazzjoni Eden mill-ministeru ta' l-edukazzjoni?

Fil-każ b'kemm?

Kemm se jingħataw b'kollox issa?

ONOR.

LOUIS GALEA: Peress li t-tagħrif mitlub ma laħaqx wasal, tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

ANZJANI RESIDENTI F'ST.

VINCENT DE PAULE - BONUS IMNAQQAS

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Ministru jgħid jekk l-anzjani residenti f'St Vincent De Paule u fi djar oħra ta' l-Istat hux qed jitteħdulhom 60% tal-bonus eċċ., fil-każ ta' dawk li diġa` qed jitteħdilhom il-massimu mill-pensjoni?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mill-1 ta' Jannar ta' din is-sena, anzjani li f'dik id-data kienu qiegħdin fir-residenza San Vinċenz de Paule jew fil- ward fejn jingħata livell għoli ta' kura fid-dar ta' l-Imtarfa, jitnaqqsilhom 80% tal-pensjoni u tal-bonus u 60% ta' dħul ieħor, wara li titnaqqas it-taxxa jekk ikun il-każ, sa massimu ta' Lm13.50 kuljum, iżda bil-provvediment li dejjem jibqgħalhom f'idejhom Lm600 fis-sena.

Fil-każ ta' residenti fi djar oħra tal-gvern għall-anzjani t-tnaqqis mill- pensjoni, bonus u dħul ieħor isir bir-rata ta' 60%, dejjem wara li titnaqqas it-taxxa jekk ikun il-każ u bil-provvediment li jibqgħalhom f'idejhom Lm600 fis-sena.

BUS SHELTERS ĠODDA

L-ONOR.

ROBERT ARRIGO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jinformani kemm-il bus shelter ġdid sar, lokalita` b'lokalita` f'dawn l-aħħar 12-il xahar f'Ta' Sliema, San Ġiljan, Swieqi u Pembroke?

Kemm hemm previsti li jsiru f'din is-sena u kemm-il talba hemm mill-kunsilli ta' dawn il-lokalitajiet?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel il-mistoqsija tiegħu lill-ministru kkonċernat.

PERSUNI LI KIENU JAĦDMU BĦALA PUBLIC ATTENDANTS

L-ONOR.

ALFRED SANT staqsa lill-Ministru għar-Riżorsi u Infrastruttura: Kemm u min huma l-persuni li kienu jaħdmu bħala public attendants u li fi Frar 2004 ġew trasferiti sabiex jagħmlu xogħol ieħor?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-ħaddiema li kienu jaħdmu bħala public attendants u li fi Frar 2004 ġew trasferiti biex jagħmlu xogħol ieħor kienu dawn:-

|Carmel Ambinett|571861 M | |Bartholomeo |314961 M | |Sciberras | | |George Farrugia|867350 M | |Bernard Fenech |781659 M | |Remigio Sacco |339650 M | |Charlie Pace |716357 M | |Carmelo Galea |535155 M | |Anthony |8453 M | |Farrugia | | |Carmelo Vella |440559 M | |Anthony Caruana|843048 M |

Dawn ġew trasferiti bħala parti mill-proċess ta' restructuring tal- ministeru għar-Riżorsi u Infrastruttura.

GĦAWDEX - KUNSILL REĠJONALI

L-ONOR.

JUSTYNE CARUANA staqsiet lill-Ministru għal Għawdex: Tista' il-Ministru tgħid għaliex l-oppożizzjoni Laburista mhix rappreżentata fil- kunsill reġjonali għal Għawdex?

Ma jidhirlix li bl-esklużjoni ta' l- oppożizzjoni l-gvern qed ikun esklussiv u joħnoq kull possibbilta` ta' djalogu u diskussjoni li l-oppożizzjoni għandha kull dritt li tiġi nvoluta fihom bħala rappreżentant tal-poplu Għawdxi wkoll?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Nixtieq ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li m'hemmx rappreżentanza politika fil-kumitat reġjonali għal Għawdex.

FESTI TAL-KARNIVAL - PREMJU BEST OF THE BEST

L-ONOR.

JUSTYNE CARUANA staqsiet lill-Ministru għaż-Żgħażagħ u Kultura: Jista' il-Ministru jgħid għal liema raġuni l-premju best of the best fil-Karnival din is-sena ma ngħatax?

Jista' in oltre jgħid it-trofew tal-fidda fejn qed jinżamm?

ONOR.

JESMOND MUGLIETT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l- kummissjoni nazzjonali folklore waqqaf għal din is-sena biss il-premju best of the best.

Ir-raġuni li ma ngħatax il-premju din is-sena hi li l- kummissjoni qed tirrevedi l-proċess ta' kif jiġi allokat dan l-unur.

It- trofew qed jinżamm fl-uffiċċju tal-kunsill Malti għall-kultura u l-arti.

ĦAŻ ŻABBAR - TRIQ G. MICALLEF - ASFALTAR

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'inhi l-possibbilta` li Triq G. Micallef, f'Ħaż Żabbar tingħata wiċċ bit-tarmac peress li għadha qatt ma' nksiet?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li l-awtorita` dwar it-trasport qed tipprepara programm għall-asfaltar ta' diversi toroq madwar Malta kollha u x-xogħol fil-lokalita` isir aktar 'il quddiem skond il-prijoritajiet li jirriżultaw.

TRASPORT PUBBLIKU GĦALL-ISPTAR SAN LUQA

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jagħti l-ħinijiet u l-lokalitajiet ta' minn fejn taħdem karozza tal-linja għall-isptar San Luqa?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li preżentament qegħdin jiġu operati dawn is-servizzi diretti mil-lokalitajiet imsemmija lejn l-isptar San Luqa:

Filgħodu:

Senglea fis-7:45, Gudja fis-7:30, B'Bugia fis-6:00 u s-7:30, Żabbar fis- 6:00 u s-7:30, M'Xlokk 7:10, Żejtun fis-6:05, Żurrieq fis-6:00 u fis-7:30, Qrendi fis-7:30, Attard fis-6:30 u fis-7:30, Mellieħa fis-6:00 u fis-7:00, Buġibba fis-6:10 u fis-7:30, GĦargħur fis-6:15 u fis-7:30, Savoy fis-7:30, Siġġiewi fis-6:00 u fis-7:30, Rabat fis-6:20 u fis-7:30, Qormi fis-6:10 u fis7:30 u Ħaż-Żebbuġ fis-6:15 u s-7:30.

Wara nofs in-nhar

Ċirkewwa fis-2:50, Buġibba fit-3:10 u B'Kara fit-3:30.

Mill-irħula l-oħra kollha titlaq xarabank fit-3:15.

Il-passiġġieri ta' Wied il-GĦajn u x- Xghajra jitilgħu mal-karozza ta' Ħaż-Żabbar li titlaq fit-3:15.

Minbarra r- rotot imsemmija, hemm ukoll ir-rotta 75 li topera bejn l-isptar u l-Belt Valletta.

Il-ħinijiet ta' din ir-rotta huma mit-Tnejn sas-Sibt kull kwarta jew għoxrin minuta bejn is-7:00 ta' fil-għodu u 8:00 ta' fil-għaxija u l- Ħdud u l-festi bejn is-7:00 u l-11:30 ta' fil-għodu u s-2:50 u il-5:50 ta' fil-għaxija kull tletin minuta.

BORMLA - TRIQ DAĦLET IT-TLETT IBLIET - BOZOZ

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Teknoloġija ta' l- Informazzjoni u lnvestiment: Jista' il-Ministru jgħid meta se jerġgħu jibdew jixgħelu l-bozoz fi Triq Daħlet it-Tlett Ibliet, f'Bormla, peress li dawn ilhom mitfija x-xhur?

ONOR.

AUSTIN GATT: Jiena nformat li l-manutenzjoni tal-bozoz fit-triq imsemmija hija responsabbilta` tal-kunsill lokali u għaldaqstant nitolbok tirriferi l-mistoqsija lill-ministru konċernat.

BORMLA - SAN ĠWANN T'GĦUXA - SIĠRA PERIKOLUŻA

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Rurali u Ambjent: Jista' il-Ministru jara li jitneħħa l-periklu ta' siġra li dalwaqt taqa' fin-niżla ta' San Ġwann t'Għuxa, f'Bormla, lejn Għajn Dwieli?

ONOR.

GEORGE PULLICINO: Ninsab informat li diġa` ttieħdu passi biex jitneħħa dan il-periklu.

PERSUNI B'25 SENA SERVIZZ FL-ARMATA - PENSJONI

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kif tinħadem il- pensjoni ta' persuna li wara li tirtira b'25 sena servizz fl-Armata, terġa' tibda taħdem sa l-eta` ta' 61 sena?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jekk l-Onor.

Interpellant qed jirriferi għall- pensjoni mħallsa skond l-Att dwar is-Sigurta' Soċjali, nitolbu jinnota li fl-istess Att hemm diversi provvedimenti li jistgħu japplikaw dwar kif tinħadem pensjoni ta' persuna li tirtira mill-Armata wara 25 sena servizz u terġa' tibda taħdem sa l-eta' ta' 61 sena.

Liema minn dawn il-provvedimenti huma applikabbli jiddependi minn diversi fatturi u għalhekk nitlob lill-Onor.

Interpellant li jekk għandu xi każ speċifiku, jitlob lill-persuna konċernata tavviċina lid-dipartiment tas- sigurta` soċjali biex, wara li jkunu magħrufa ċ-ċirkostanzi preċiżi tal- każ, il-persuna tkun tista' tingħata l-informazzjoni mitluba.

DJAR PRIVATI TA' L-ANZJANI

L-ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid jekk kienx hemm djar privati ta' l-anzjani oħra minbarra t-tnejn li diġa` hemm li wieġbu għas-sejħa riċenti tad-dipartiment ta' l-anzjani u servizzi fil- komunita' biex jiġu kkunsidrati għall-għażla taħt l-iskema tal- public/private partnership imnedija mid-dipartiment ta' l-anzjani?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab informat li kien hemm djar oħra privati ta' l-anzjani li wrew interess li jipparteċipaw fl-iskema ta' public/private partnership minbarra t-tnejn li diġa' qed jipparteċipaw fl-iskema.

SVPR - CUSTOMER CARE UNIT

L-ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jisa' il-Viċi Prim Ministru jgħid jekk huwiex informat li l-customer care unit fir-residenza San Vinċenz de Paule tinsab magħluqa?

X'inhi r-raġuni ta' din id-deċiżjoni?

Jista' jieħu l- passi meħtieġa biex dan l-uffiċċju hekk importanti għall-anzjani ta' din ir-residenza u għal qrabathom, jerġa' jinfetaħ immedjatament?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-customer care unit fl-SVPR huwa mmexxi minn żewġ uffiċjali.

Sar redeployment tal-care workers fl-SVPR fejn ġew assenjati xogħol fil-clinical areas.

Waħda minn dawn l-impjegati fil- customer care unit li hi care worker, ġiet hekk redeployed pero` din ħarġet fuq long sick leave.

Fl-istess waqt l-impjegata l-oħra (li hi ward clerk) korriet waqt il-qadi ta' dmirijietha u temporanjament qiegħda bl-injury leave.

Ittieħdu l-passi neċessarji biex ix-xogħol tal-customer care unit fl-SVPR jitkompla.

ETC - REĠISTRAZZJONI GĦAL XOGĦOL TA' SOCIAL ASSISTANTS

L-ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm hemm persuni li qegħdin jirreġistraw għax-xogħol mal-korporazzjoni tax-xogħol u taħriġ bħala social assistants biex jagħmlu xogħol li kienu jagħmlu qabel il-casual social assistants mad-dipartiment ta' l-anzjani u servizzi fil-komunita`?

Hemm xi rġiel li qed jirreġistraw għal dan ix-xogħol?

ONOR.

LOUIS GALEA: Peress li t-tagħrif mitlub għadu qed jinġabar, tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

L-ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jirrispondi l-mistoqsija parlamentari 4592 li tirrigwarda dawk il-persuni li jridu jaħdmu bħala part-time social assistants li qabel kienu jissejħu casual social assistants?

ONOR.

LOUIS GALEA: It-tagħrif mitlub ma laħaqx wasal, għalhekk tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

ASSISTENTI SOĊJALI

L-ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' part-time social assistants li kienu qed jagħtu x-xogħol tagħhom fil-komunita` fl-aħħar ta' Jannar u fl-aħħar ta' Frar ta' din is- sena rispettivament?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab informat li n-numru ta' part-time social assistants li kienu qed jagħtu servizz fil-komunita` kien 311 u 332 rispettivament.

ANZJANI AKKOMODATI TAĦT IL-PUBLIC/PRIVATE PARTNERSHIP

L-ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien hemm anzjani akkomodati taħt il-public/private partnership scheme fid- djar privati ta' l-anzjani fl-aħħar ta' Jannar u fl-aħħar ta' Frar ta' din is-sena rispettivament?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab informat li f'Jannar u Frar 2004, kien hemm 83 u 87 anzjani rispettivament akkomodati fi djar privati għall-anzjani taħt l-iskema tal-public/private partnership.

ARTIJIET - TWAQQIGĦ TA' KAMRA TA' L-INJAM

L-ONOR.

STEFAN BUONTEMPO staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u l- Intern: Jista' il-Ministru jgħid fejn waslet l-investigazzjoni li ħa d- dipartiment ta' l-artijiet rigward mistoqsija parlamentari 4205 u cioe` għaliex qatt ma l-gvern ħa passi biex titwaqqa' kamra ta' l-injam li d- dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament, li ilha hemm bosta snin u li qed tagħlaq kamra oħra li ġiet mibnija bil-permess u mogħtija lil wieħed sajjied?

Din il-kamra ta' l-injam qed tkun ta' inkonvenjent għas-sajjied.

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-investigazzjonijiet għadhom għaddejjin.

TAQSIMA PROPRJETA` TAL-GVERN

L-ONOR.

STEFAN BUONTEMPO staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u l- Intern: Jista' il-Ministru jgħid fejn waslet it-talba li għamlet persuna, li d-dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament, quddiem it-taqsima tal- proprjeta` tal-gvern?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infomat li l-persuna konċernata kellha diversi laqgħat mad-dipartiment ta' l-artijiet u ngħatat lilu risposta verbali għat- talbiet kollha li għamel, fosthom ġiet spjegata l-policy li l-bejgħ ta' dirett dominju jista' jsir biss wara sejħa għall-offerti.

TOROQ - SLEEPING POLICEMAN

L-ONOR.

STEFAN BUONTEMPO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid min jiddeċiedi fejn issir sleeping policeman?

X'inhuma d-dimensjonijiet li għandha tkun sleeping policeman?

Ta' min hi r-responsabbilta` f'każ li din tikkaġuna ħsara lil xi vettura?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li d-direttorat għall-immaniġjar tat- traffiku jirċievi r-rikjesti għall-road humps mingħand il-kunsill lokali konċernat.

Hemm standards fejn dawn jistgħu jitqiegħdu li wkoll jinkludu d- dimensjonijiet tagħhom.

Hija responsabbilta` tal-kunsill lokali konċernat li dawn ir-road humps jinbnew kif approvat.

KALAXLOKK - ĦADDIEM LI SPIĊĊA BIS-SENSJA

L-ONOR.

STEFAN BUONTEMPO staqsa lill-Ministru għat-Teknoloġija ta' l- Informazzjoni u Investiment: Jista' il-Ministru jgħid għaliex il-persuna li d-dettalji tagħha qed jintbagħtu separatament, itterminawlu x-xogħol mill- Kalaxlokk?

ONOR.

AUSTIN GATT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li r-risposta tingħata f'xi seduta oħra.

ARTIJIET - KUMPENS GĦAL FOND LI TTIEĦED GĦAL SKOP PUBBLIKU

L-ONOR.

STEFAN BUONTEMPO staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Intern: Jista' il-Ministru jgħid għaliex il-persuna, li d-dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament, għadha ma ġietx ikkumpensata mid-dipartiment ta' l-artijiet għall-fond li ġie meħud mill-istess dipartiment għal skop pubbliku fl-1995?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-persuna li dettalji dwarha ingħataw separatament għadha ma ġietx ikkompensata għall-fond meħud mid- dipartiment għal skop pubbliku għax ma kienx ġie aċċettat l-ammont ta' recognition rent offrut permezz ta' avviż ta' ftehim.

GĦad hemm kawża pendenti quddiem il-bord ta' arbitraġġ dwar artijiet dwar dan l-ammont ta' kera.

TRASPORT - ĦADDIEMA LI NGĦATAW PROMOZZJONI

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jagħti l-ismijiet tal-persuni li matul dawn l-aħħar 12-il xahar ingħataw promozzjoni u f'liema grad huma fl- awtorita` dwar it-trasport?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Qed inpoġġi fuq il-mejda tal-Kamra lista ta' persuni li ngħataw promozzjoni fi ħdan l-awtorita` dwar it-trasport.

TRASPORT - ĦADDIEMA

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jagħti l-ismijiet tal-persuni u l-karigi li jokkupaw li ġew impjegati ma' l-awtorita` dwar it-trasport matul dawn l- aħħar 12-il xahar?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li l-persuni li ġew impjegati ma' l- awtorita` dwar it-trasport matul dawn l-aħħar 12-il xahar huma dawn:

Major M. Sammut Tagliaferro - Director Licensing & Testing

Mr K. Pule` - Accountant, Corporate Services Directorate

Ms. G. Fenech - Customer Care Executive.

SIGURTA` SOĊJALI - PERSUNA LI TIRĊIEVI L-PENSJONI

L-ONOR.

CHARLES BUHAGIAR staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jivverifika jekk l- ammont ta' pensjoni li qiegħda tirċievi l-persuna li n-numru ta' l- identita` tagħha qed jintbagħat separatament, huwiex korrett peress li jidher li l-ammont hu żgħir ħafna?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jirriferi lill- persuna ndikata fl-uffiċċju distrettwali tad-dipartiment tas-sigurta` soċjali li jkopri l-lokalita` tagħha.

TEATRU MANOEL/ST.

JAMES CAVALIER - RENDIKONT FINANZJARJU

L-ONOR.

JOSEPH ABELA staqsa lill-Ministru għaż-Żgħażagħ u Kultura: Jista' il-Ministru jpoġġi fuq il-mejda tal-Kamra r-rendikonti finanzjarji tat-Teatru Manoel u St. James Cavalier?

Jista' jagħti breakdown tal- produzzjonijiet li ttellgħu fit-Teatru Manoel u f'St. James Cavalier?

Kemm inbigħu biljetti f'kull produzzjoni?

Kemm sar qliegħ jew telf minn fuq kull produzzjoni?

ONOR.

JESMOND MUGLIETT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l- informazzjoni għadha qed tinġabar u tweġiba tingħata f'seduta oħra.

XOGĦOL TA' RESTAWR

L-ONOR.

JOSEPH ABELA staqsa lill-Ministru għar-Riżorsi u Infrastruttura: Jista' il-Ministru jgħid kemm intnefqu flus għal xogħlijiet ta' restawr u konservazzjoni u xogħol ieħor relatat minn Jannar 2002 sal- lum?

Min għamel dan ix-xogħol?

Kemm minn dan ix-xogħol sar b'offerta ta' tender u lil min ġie mogħti?

Kemm minn dawn ix-xogħlijiet saru b'direct order u lil min ġew mogħtija?

Xi kriterji ntużaw sabiex ġew magħżula dawk li ngħataw direct order?

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-informazzjoni mitluba mill-Onor.

Interpellant qiegħda tinġabar u tingħata f'xi seduta oħra.

SIGURTA` SOĊJALI - PERSUNA LI ĠIET RIFJUTATA LI TINGĦATA MEDIĊINA B'XEJN

L-ONOR.

ANGELO FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid x'inhi r-raġuni li mediċina tad-dijabete ġiet rifjutata lil persuna li d-dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament, meta din m'għandhiex mezzi finanzjarji la fil- banek u lanqas proprjeta`?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nitlob lill-Onor.

SIGURTA' SOĊJALI - CHILDREN'S ALLOWANCE

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kemm hemm familji jibbenefikaw mill-allowance tat-tfal?

Kemm huma t-tfal li għalihom qed tingħata din l-allowance?

Kemm kien hemm applikazzjonijiet għall- allowance tat-tfal li ma ġewx aċċettati?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab informat li n-numru ta' familji li qed jibbenefikaw mill-allowance tat-tfal hu ta' 35,617.

In-numru ta' tfal li għalihom qed titħallas din l-allowance hu 58,473.

Ninsab informat ukoll li mit-talbiet għat-tiġdid għal din l-allowance li saru għas-sena ta' benefiċċju li bdiet f'Lulju 2003 ġew rifjutati 184.

PERSUNI B'DIŻABILITA` - PENSJONI

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kemm kien hemm persuni jirċievu l-pensjoni ta' l-invalidita`, il-pensjoni għal diżabilita` u l-pensjoni speċjali għal diżabilita` separatament fix-xhur ta' Ottubru, Novembru u Diċembru 2003?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jinnota li taħt l- Att dwar is-Sigurta` Soċjali ma teżistix pensjoni speċjali għal diżabilita`.

Jekk b'pensjoni speċjali għal diżabilita` l-Onor.

Interpellant qed jifhem dik il-pensjoni mhux kontributorja li hi bbażata fuq test tal-mezzi minbarra l-kondizzjoni tas-saħħa ta' l-applikant, l- informazzjoni mitluba hi nkluża fit-tabella li qed inpoġġi fuq il-mejda tal- Kamra.

UNIVERSITA`/JUNIOR COLLEGE - STUDENTI LI JIRĊIEVU STIPENDJU

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm hu n-numru ta' studenti fl-Universita` u fil- junior college separatament li qed jirċievu l-istipendju?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li in-numru ta' studenti universitarji li jieħdu stipendju hu ta' 5631.

Dawn jinkludu l-istudenti ta' l-Institute of Health Care.

In-numru ta' studenti fil-junior college li jirċievu stipendju hu ta' 2708.

SKEJJEL - STUDENTI

L-ONOR.

MICHAEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'inhu n-numru ta' studenti li qed jattendu fl- iskejjel primarji tal-gvern u privati jew tal-Knisja separatament?

ONOR.

LOUIS GALEA: It-tagħrif mitlub għadu qed jinġabar u tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.