MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Uffiċjali u Rivedut) IS-SEBA' PARLAMENT Seduta Nru. 361 It-Tlieta, 6 ta' Diċembru, 1994 Stampat fl-Uffiċċju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati Malta Prezz Lm1 IS-SEBA' PARLAMENT Seduta Nru. 361

It-Tlieta, 6 ta' Diċembru, 1994

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.08 a.m.

Talba

Seduta Nru. 361

It-Tlieta, 6 ta' Diċembru, 1994

WERREJ

MINUTI 1

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 1

TQEGĦID TA' KARTI FUQ IL-MEJDA 6

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

KUMITAT TA' PROVVISTA - ESTIMI ĠENERALI 1995

IT-TIELET JUM STABBILIT

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI 7

AĠĠORNAMENT 39

MISTOQSIJIET IMWIEĠBA BIL-MIKTUB 40

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 360 li saret fil-5 ta' Diċembru, 1994 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

TA' ĠIORNI: QASAM TAD-DJAR - MANUTENZJONI F'FOND

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru għall-Ikel, Agrikoltura u Sajd: Jistgħu jittieħdu passi biex tiġi rranġata dik il-parti ta' Flat 16, Block F fil-Qasam tad-Djar f'Ta Ġiorni f'San Ġiljan fejn qed jidħol ħafna ilma u qed jagħmel ħafna ħsara u joħloq tbatija għall-familja li tgħix hemm?

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għall-Ikel, Agrikoltura u Sajd): Għaddejt it-talba ta' l-Onor.

Interpellant lid-Dipartiment tal-Bini u Tiswija ta' Djar fil-Ministeru għall-Ambjent.

L-ONOR.

JOE MIZZI (F'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru għall-Ambjent: Jistgħu jittieħdu passi biex tiġi rranġata dik il- parti ta' Flat 16, Block F fil-Qasam tad-Djar f'Ta Ġiorni f'San Giljan, fejn qed jidħol ħafna ilma u qed jagħmel ħafna ħsara u qed joħloq tbatija għall-familja li tgħix hemm?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH (Ministru għall-Ambjent): Għaddejt din it- talba lid-Dipartiment tal-Bini u Tiswija ta' Djar għall-azzjoni meħtieġa.

SKEJJEL: MARIA REĠINA - GĦALLIEMA

L-ONOR.

JOE MIZZI (F'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani: Jista' l-Ministru jgħid meta se jinstabu għalliema għal Form IV ta' l-Iskola Maria Reġina tal-Blata l- Bajda:

a) fl-Istudji Soċjali; b) fil-Business Studies?

ONOR.

GEORGE BONELLO BU PUIS (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi) (f'isem il-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani): Qed isir kull sforz biex il- problema ta' nuqqas ta' għalliem ta' l-Istudji Soċjali fl-iskola msemmija tinstabilha soluzzjoni kemm jista' jkun malajr.

Ma jirriżultax li hemm nuqqas ta' għalliem tal-Business Studies fl-istess skola.

MR SPEAKER (Onor. Lawrence Gonzi): L-Onor.

Tony Nicholl.

ONOR.

TONY NICHOLL: Nixtieq nagħmel din il-mistoqsija supplimentari forsi l-Ministru jgħaddiha lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani.

Fil-qasam ta' l-edukazzjoni hemm il-problema li hemm "closed shop" għal ċerti għalliema, fis-sens li l-għalliema t-tajbin qed jieħdu promotion u wara li jsiru assistant heads u jispiċċaw mill-klassi, dawn qed jispiċċaw jaħdmu ta' skrivani.

Jien nixtieq li dan l-ilment jgħaddi għand il- Ministru responsabbli mill-edukazzjoni biex forsi jasal għal xi arranġament mal-Malta Union of Teachers.

Aħna ma nistgħux naffordjaw li l-aħjar għalliema jħallu l-klassi u jispiċċaw jagħmlu xogħol ta' skrivan.

Għalliem tajjeb għandu jieħu l-grad tiegħu u ż-żieda fil-paga imma l-loġika tgħidlek li dan għandu jitħalla fil-klassi ħalli jgawdih l-istudent.

Bis-sistema li hemm bħalissa, jispiċċaw ibatu t-tfal.

Jien nimmaġina li anke l-Malta Union of Teachers taqbal mas-suġġeriment li l-għalliema jieħdu l-promotion u jibqgħu fil-klassi jagħmlu x-xogħol tagħhom bħala għalliema, imbagħad ix- xogħol ta' l-uffiċċju jagħmluh meta jilħqu ċerta eta', ngħidu aħna jkunu qorbu għall-eta' ta' 60 sena.

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: Jien informat li fl-agreement li qed jinnegozja u jitkellem dwaru l-Ministru ta' l-Edukazzjoni, dan huwa previst ukoll.

SKEJJEL: GIOVANNI CURMI - FAĊILITAJIET

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani: Wara l-istqarrija tal- Kunsill Rappreżentattiv ta' l-Istudenti ta' l-Iskola Giovanni Curmi fin- Naxxar, jista' l-Ministru jgħid xi pjan għandu d-Dipartiment biex:-

Jipprovdi laboratorji u faċilitajiet għall-esperimenti;

Jipprovdi gym u faċilitajiet oħra sportivi; u

Ikun hemm aktar iġjene fit-toilets?

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS (f'isem il-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani): Jien informat li bħalissa l-lezzjonijiet prattiċi fil- Bioloġija u Kimika qed jingħataw fil-Liċeo Superjuri Ġan Franġisk Abela.

Lezzjonijiet prattiċi fil-Fiżika qed jingħataw fin-Naxxar stess.

Fil-frattemp qed isir xogħol ta' rikostruzzjoni u nstallazzjoni tal- laboratorji biex fil-bidu tas-sena skolastika 1995/96 l-iskola jkollha faċilitajiet independenti tagħha.

Dwar il-faċilitajiet sportivi, jien informat li fil-fatt hemm żewġ gyms fl-iskola.

Wieħed qed jiffunzjona l-ħin kollu waqt li l-ieħor jeħtieġ tiswija fil-parquet u fis-sistema tad-drenaġġ ta' l-ilma tax-xita.

Ix- xogħol fuq dan il-gym mistenni jsir fix-xhur li ġejjin.

It-tindif tat-toilets qed isir kuljum wara l-ħin ta' l-iskola u huwa ttamat li l-istudenti kollha jikkoperaw biex fl-iskola jkun hemm l-iġjene.

MR SPEAKER: L-Onor.

Nicholl.

ONOR.

TONY NICHOLL: Mr Speaker, naf li l-Ministru responsabbli mill- edukazzjoni m'hux preżenti, imma forsi dan is-suġġeriment jista' jiġi mgħoddi lilu.

Jekk hemm ħaġa li tispikka bejn l-iskejjel ta' l-Istat u l- iskejjel privati huma l-faċilitajiet sportivi.

Dan huwa nuqqas kbir li ġej minn żmien Gvern Laburista wkoll u huwa difett recurring.

Jien li kelli t- tfal kemm fl-iskejjel ta' l-Istat u kemm fi skejjel privati, ħassejt id- differenza kbira fl-importanza li jagħtu lill-isport.

Kuntrarjament għall- iskejjel privati, fl-iskejjel ta' l-Istat hemm nuqqas ta' interess kbir fl- isport.

Kieku jien kont il-Ministru responsabbli, l-isport kont nagħtih l- istess importanza li tingħata lill-fiżika, lill-matematika u lill-Ingliż, speċjalment illum il-ġurnata li hawn dawn il-problemi soċjali kollha.

Naf li l-isport huwa għal qalb il-Ministru Bonello Du Puis daqskemm hi l- politika, jekk mhux iktar, u nittama li jgħaddi s-suġġeriment lill-Ministru responsabbli mill-edukazzjoni biex isir sforz fl-iskejjel ta' l-Istat ħalli lill-isport jibdew jagħtuh l-importanza li verament tixraqlu.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: Naqbel miegħu li l-isport huwa importanti għall-formazzjoni tal-karattru taċ-ċittadini futuri.

Purtroppo veru li l- isport mhux qiegħed on the front line f'dan il-pajjiż.

Jien niftakar li meta kont il-Liceo kellna sigħat sħaħ - ma nafx jekk hux xi tliet sigħat fil-ġimgħa - dedikati għall-physical education ma' trainer Ingliż.

Jien ma nafx x'qed jagħmlu issa, imma naf li l-faċilitajiet sportivi li għandna huma ill used ukoll.

SKEJJEL: GIOVANNI CURMI - TRASPORT PUBBLIKU

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru għat-Trasport, Kommunikazzjoni u Teknologija: L-istudenti ta' l- Iskola Giovanni Curmi qed jilmentaw minn nuqqas ta' koperazzjoni mill- Assoċjazzjoni tat-Trasport Pubbliku biex jiġu provduti karozzi tal-linja diretti bejn il-Belt u l-iskola darbtejn kuljum f'ħinijiet speċifiċi u anzi kien intlaħaq ftehim dwar dan.

Għaliex l-istudenti għadhom mingħajr trasport adegwat?

Jista' l-Ministru jara li l-problema tiġi solvuta mill-aktar fis?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH (f'isem il-Ministru għat-Trasport, Kommunikazzjoni u Teknoloġija): Se nara x'jistaż jsir biex jitjieb is- servizz imsemmi mill-Onor.

Interpellant.

SKEJJEL: GIOVANNI CURMI - CANTEEN

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani: Fl-iskola Giovanni Curmi tan- Naxxar, jista' l-Ministru jgħid:

1. min imexxi l-canteen ta' l-iskola;

2. jekk dan hux qiegħed b'kuntratt, u jekk iva, b'kemm;

3. x'ikel/xorb jipprovdi u b'liema prezzijiet;

4. jekk il-kobor tal-canteen u l-attrezzaturi tiegħu humiex biżżejjed għal aktar minn 700 student?

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS (f'isem il-Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani): Jien informat li l-canteen ta' l-iskola huwa mmexxi mis-Sur Mario Pace li ffirma kuntratt għal sena b'kera ta' Lm2,500.

Il-kuntratt ingħata f'Lulju ta' din is-sena.

Il-kuntrattur qed joffri servizz ta' tuckshop, aktar milli ta' canteen.

Dan hu skond il-kuntratt.

Il-prezzijiet huma raġjonevoli u kienu approvati mill-kunsill ta' l-iskola.

F'dak li hu daqs, jien informat li l-canteen hu kkonsidrat adegwat għalissa, imma hemm pjan għal estensjoni fit-terrazzin li hemm maġenb il- canteen.

MR SPEAKER: L-Onor.

Nicholl.

ONOR.

TONY NICHOLL: Wieħed mill-ilmenti li jagħmlu l-ġenituri fuq il- canteens ta' l-iskejjel ta' l-Istat - mhux il-canteens kollha - huwa illi hemm canteens li qed ibigħu anke sigaretti fuq bażi regolari.

Dawn huma affarijiet li żgur jagħmlu ħsara lit-tfal tagħna.

Jista' l-Ministru bis- serjeta' jieħu l-passi meħtieġa biex jaċċerta ruħu li dan l-abbuż jieqaf minnufih.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bonello Du Puis.

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: Ngħaddi dan l-ilment lill-Ministru Michael Falzon.

Pero' jekk dan il-canteen ikun qed jintuża wkoll mis-surmast u mit- teachers, jista' jkollu stock ta' sigaretti għalihom.

Madankollu jekk ikollu stock ta' sigaretti għandu jara li dak jinbiegħ lit-teachers u mhux lill-istudenti.

MR SPEAKER: L-Onor.

Tony Nicholl.

ONOR.

TONY NICHOLL: Nammetti li hemm għalliema li, bħali, għandhom il- vizzju tat-tipjip, imma l-għalliema għandhom jixtru s-sigaretti minn barra l-iskola.

L-ilment li semmejt ma jirrigwardax il-canteens kollha ta' l- iskejjel ta' l-Istat, imma jien kelli ilmenti minn ġenituri serji li hemm ċerti canteens li qed ibigħu sigaretti.

Kif għidt, jien inpejjep, pero' xorta ma narahiex sewwa li l-skejjel ibigħu s-sigaretti.

Jien naħseb li r- raġuni li ġab il-Ministru Du Puis ma treġix.

MR SPEAKER: Il-Ministru ta' l-Edukazzjoni.

ONOR.

MICHAEL FALZON (Ministru ta' l-Edukazzjoni u Riżorsi Umani): Il- kuntratt tat-tuck-shops ta' l-iskejjel jipprojbixxi bejgħ ta' sigaretti.

Fil-fatt kellna każi fejn kien hemm min kiser dan ir-regolament u ħadna passi.

F'każ partikolari saħansitra lill-individwu ma erġajniex tajnieh it- tuck-shop għax baqa' jikser il-kondizzjoni b'mod regolari.

MIMCOL - KONTRIBUT GĦAT-TMEXXIJA TA' L-ISPTARIJIET

L-ONOR.

EDWIN S. GRECH staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u Żvilupp Soċjali: B'referenza għat-tweġiba għal mistoqsija parlamentari numru 22307, jista' l-Ministru jgħid x'kienu l-pariri u l-kontribut li tat il- MIMCOL fil-kwestjoni tat-tmexxija ta' l-isptarijiet tal-Gvern?

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Intern u Żvilupp Soċjali): Peress li dawn il-pariri għadhom qed jiġu kkonsidrati, ma jidhirlix li hu opportun li nagħti tagħrif dwaru.

MR SPEAKER: L-Onor.

Edwin Grech.

ONOR.

EDWIN S. GRECH: Ma jidhirlux il-Ministru li t-tmexxija ta' l- isptarijiet għandha tkun rappreżentata minn setturi ta' nies li jkunu involved fl-isptar u fiċ-ċentri tas-saħħa?

Il-Ministru jieħu dan in konsiderazzjoni jekk dawn it-taħdidiet mal-MIMCOL jibqgħu sejrin?

ONOR.

LOUIS GALEA: Kull min jagħti sehmu f'post tax-xogħol għandu jkollu l-mezz kif jiġi msieħeb fit-tmexxija tal-post tax-xogħol fejn ikun qed jaħdem, wisq iktar f'post bħalma huwa sptar, fejn l-expertise ta' konsulenti mediċi, bħat-tobba, nurses u paramediċi, għandu influwenza anke fuq it-tmexxija normali ta' l-isptarijiet.

Il-liġi preżenti tipprovdi li fil-hospital management committee jkun hemm rappreżentanza tal- professjonijiet li jaħdmu fl-isptarijiet.

Il-ħsieb huwa li niddistingwu li kull sptar għandu jkollu bord għall-policy ġenerali, jiġifieri għall- amministrazzjoni ġenerali.

Ir-rappreżentanza ta' l-impjegati f'dan il-bord mhux neċessarjament tkun fin-numri li wieħed jista' jippretendi, imma mbagħad għandu jkun hemm kumitat ta' management li jidħol iktar fid-dettal, fejn hemmhekk l-impjegati jkunu rappreżenti f'entita' akbar.

Allura f'dan is-sens ikollok qisu bord of directors fejn ikun hemm preżenti konsumaturi u r-rappreżentanti tagħhom, nies li jistgħu jagħtu direzzjoni ġenerali lil- isptar fil-kwadru tal-politika kif jiddeċidiha l-Gvern - jiġifieri skond il- priorities li jiddeċiedi d-Dipartiment - kif ukoll management board li jidħol f'aktar dettal fid-diversi operazzjonijiet ta' l-units li jkunu qegħdin jaħdmu.

Il-ħsieb huwa li aħna naslu f'dan il-livell.

Barra l- management board għandu jkun hemm ukoll nies impjegati full-time li x- xogħol tagħhom ikun biss dak li jikkonċerna l-management ta' l-isptar.

Kull sptar għandu jkollu l-finanzi dedikati għalih bil-kontroll finanzjarju meħtieġ u b'ħafna affarijiet li jagħtuhom iktar ċans li jiddeċiedu fuq il- ħwejjeġ li għandhom bżonn mingħajr ħafna referenzi lil awtoritajiet oħrajn li, fil-fehma tiegħi, ma jkollhomx il-kompetenza meħtieġa.

MR SPEAKER: L-Onor.

Tony Nicholl, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

TONY NICHOLL: Il-mistoqsija li se nagħmel tirrigwarda t-tobba fl- Isptar San Luqa.

Jista' l-Ministru jikkonferma jekk it-Tabib Zrinzo li huwa kirurgu - huwa meqjux bħala wieħed mill-aħjar li hawn mhux f'Malta biss, imma anke fl-Ewropa - huwiex qed jidħol l-isptar?

Il-Gvern għamel sforz kbir biex reġa' daħħlu lura l-isptar - din hija xi ħaġa li ta' min infaħħar lill-Gvern għaliha - imma jien għandi informazzjoni li bħalissa m'huwiex jidħol għax-xogħol.

Jista' l-Ministru jikkonferma jekk hux jidħol għax-xogħol, għax nimmaġina li l-poplu Malti għandu bżonn is-servizz ta' dan it-tabib li għandu reputazzjoni għolja?

U jekk telaq mill-isptar, jista' l-Ministru jagħti r-raġuni għaliex?

ONOR.

LOUIS GALEA: Jien nikkonferma li Dr Zrinzo ġie mitlub mill- awtoritajiet biex ma jirrapportax għax-xogħol.

Pero' peress li dawn huma affarijiet delikata, ma jidhirlix li huwa prudenti li wieħed jagħti raġunijiet.

ONOR.

TONY NICHOLL: Naf li jista' jkun hemm ċerti affarijiet konfidenzjali, u dan naċċettah.

Pero' nixtieq nistaqsi lill-Ministru jekk huwiex isir sforz biex Dr Lawrence Zrinzo jiġi lura.

L-ewwelnett naħseb li l-Ministu jaqbel li Dr Zrinzo għandu reputazzjoni kbira u jista' jagħmel ħafna ġid lill-poplu Malti bħala neuro-surgeon.

Hawn nuqqas kbir ta' neuro-surgeons ta' ċertu kalibru, kemm f'Malta kif ukoll fl-Ewropa.

Nixtieq inkun naf jekk il-Ministru responsabbli huwiex jagħmel l-almu tiegħu biex jerġa' jakkwista s-servizz ta' Dr Lawrence Zrinzo.

ONOR.

LOUIS GALEA: Mr Speaker, jien nawtorizza lill-Membru konċernat jitkellem ma' l-awtoritajiet tas-saħħa biex jifhem iktar il-problematika involuta.

ONOR.

EDWIN S. GRECH: Jista' almenu l-Ministru jgħid x'se jiġri?

Jien naf li din hija kwestjoni delikata u bl-ebda mod ma rrid inqanqalha hawnhekk.

Imma jista' l-Ministru għallinqas, għall-informazzjoni tal- poplu - għax dan huwa servizz importanti - jgħid x'se jagħmel id- Dipartiment tas-Saħħa f'dan ir-rigward.

Ma jistax ikun li sitwazzjoni bħal din tintesa.

Ma tistax sempliċement tgħid lil xi ħadd bħal dan is-surgeon biex ma jirrapportax għax-xogħol, tibgħatlu l-paga d-dar, mingħajr ma jingħataw raġunijiet.

Xi darba l-poplu jrid ikun jaf.

Għallinqas nixtieq inkun naf x'se jsir min-naħa tad-Dipartiment tas-Saħħa.

ONOR.

LOUIS GALEA: L-ewwelnett naħseb li l-Onor.

Membru japprezza li jien, bħala Ministru, f'dan l-istadju m'iniex l-awtorita' kompetenti biex nagħmel ġudizzju fuq ir-raġunijiet għal din is-sitwazzjoni.

Hemm l- awtoritajiet tas-saħħa, il-kapijiet tad-Dipartiment u d-diretturi konċernati li huma l-awtoritajiet kompetenti f'din il-materja.

Hemm ukoll proċeduri partikolari li jridu jiġu segwiti.

Jien għandi fiduċja fil- kapijiet tad-Dipartiment tas-Saħħa u nħoss li nista' niddikjara li dak kollu li qed isir, l-ewwel u qabel kollox qed isir fl-aħjar interess tal- pazjenti.

Barra minn hekk, id-Dipartiment tas-Saħħa ħa ħsieb biex jassigura li s-servizz fin-newrokirurġija jibqa' għaddej b'ritmu tajjeb.

F'dan il-qasam, għal operazzjonijiet newrokirurġiċi dejjem kellna l-ħtieġa li l-pazjenti jintbagħtu barra minn Malta, għax fuq parir tan- newrokirurġiċi stess, f'ċerti ħwejjeġ dejjem jinħtieġ li nirreferu l- każijiet fi sptarijiet li huma aktar attrezzati, speċjalizzati u għandhom iktar esperjenza f'dan il-qasam, milli għandna hawn Malta.

GĦar-rigward ta' dak li qed jiġri bħalissa, l-ewwelnett għad hawn in- newrokirurgu Tobakov li ż-żmien tiegħu hawn Malta se jiġi estiż biex ikun jista' jibqa' jaħdem fl-isptar tagħna, u se tinġieb ukoll persuna minn barra li hija kwalifikata biex tkun tista' tirrimpjazza - ma nafx jekk hux temporanjament jew le - l-vakanza li nħolqot minn Dr Zrinzo.

Nafu li għandna Maltin li qegħdin jieħdu din l-esperjenza u nittama li fi żmien mhux 'il bogħod, ikunu jistgħu jikkwalifikaw biex isiru konsulenti f'dan il- qasam.

Fl-aħħarnett irrid ngħid li biex dan is-servizz jibqa' jingħata fl-aħjar livelli possibbli, il-Gvern huwa mpenjat li, jekk ikun hemm bżonn iġib konsulenti minn barra, dan jagħmlu kif qed isir f'oqsma oħra ta' speċjalizzazzjoni.

MR SPEAKER: L-Onor.

Grech.

ONOR.

EDWIN S. GRECH: Il-Ministru bħas-soltu ħarabli mid-domanda.

Jien mhux hekk staqsejt, imma x'se jsir minn Dr Zrinzo.

Jien nabqel li l- Ministru m'huwiex f'pożizzjoni li jikkummenta, allavolja saru ċerti kummenti li setgħu għamlu ħsara lill-karattru ta' ċertu bniedem.

Nispera li l-affarijiet isiru b'mod ġust.

Nemmen li d-diretturi għandhom say, imma lanqas għandu jkun hemm ganging kontra persuna ...

(Interruzzjonijiet) Jien mhux se ngħid iktar.

Pero' staqsejt x'beħsiebu jagħmel id-Dipartiment tas-Saħħa fil-konfront ta' Dr Zrinzo.

ONOR.

LOUIS GALEA: L-ewwelnett m'huwiex fair li l-Onor.

Membru jeċċedi l- limiti tad-diċenza meta jiġi biex jagħmel mistoqsija supplimentari, kif għadu kif għamel.

Jien noġġezzjona bil-qawwa kollha għall-motivi u l- attribuzzjonijiet ta' ganging li qed jagħmel f'dan il-każ partikolari.

Jekk irid jagħmel ganging ma' ħaddieħor għal raġunijiet li jista' jkollu.

Jien għandi fiduċja fis-CGMO, fid-Diretturi tad-Dipartiment u fin-nies li jmexxu dan id-Dipartiment.

Ninsab konvint li dawn ma għandhom l-ebda interess u l-ebda motiv ulterjuri, ħlief l-interessi ġenwini tal-pazjenti, fid-deċiżjonijiet li jieħdu.

Id-deċiżjoni dwar din il-persuna in partikolari ma ġiet dettata minn ħadd u mill-ebda awtorita' estranea għall- isptar, ħlief miċ-ċirkostanzi li ġraw hemmhekk.

F'dan l-istadju jien mhux se ngħaddi ġudizzju fuq dan il-każ.

Jien ċert li l-Onor.

Membru huwa informat u suppost jifhem iktar minni fuq ċerti affarijiet li jingħadu.

Apparti minn hekk, jien mhux veru li ħrabt mid-domanda għax id-domanda ma kinitx dik li qal hu.

Fid-domanda hu staqsieni x'kien qed jagħmel il-Gvern biex jaħseb għall-pazjenti u jien mhux biss tajtu din ir-risposta imma għidtlu x'qed jiġri wkoll.

Jien nassigura lill-Onor.

Membru li mhux se jagħtini eżempju hu ta' kif nimxi bil-fairness f'dan il-qasam.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet issa għadda.

Tqegħid ta' Karti.

TQEGĦID TA' KARTI FUQ IL-MEJDA

MR SPEAKER: Il-Ministru tal-Finanzi.

ONOR.

JOHN DALLI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 177 ta' l-1994 - Regolamenti ta' l-1994 li jemendaw it-Tieni Skeda li tinsab ma' l-Att dwar Taxxa fuq il-Valur Miżjud (Emenda Nru 3).

MR SPEAKER: Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal- Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

KUMITAT TA' PROVVISTA

ESTIMI ĠENERALI 1995

IT-TIELET JUM STABBILIT

MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

L-ordni għal Kumitat ġie moqri.

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Michael Bonnici, Viċi President tal-Kumitati, jippresjedi.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Skond il-ftehim milħuq fis-Seduta Nru. 341 tat-18 ta' Novembru 1994, din is-Seduta se tixxandar dirett bir-radju u l-ħin tad- diskussjoni għandu jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema ta' l- Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi, jekk jogħġbu, iressaq ir- riżoluzzjonijiet tiegħu.

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: Nipproponi:

VOT 15 - MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 262,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 15 - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

VOT 16 - INDUSTRIJA

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 439,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 16 - Industrija, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

VOT 17 - TURIŻMU

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 2,214,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 17 - Turiżmu, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

VOT IV - MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 15,258,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot IV - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

THE DEPUTY CHAIRMAN: L-Onor.

Lino Spiteri.

ONOR.

LINO SPITERI: Mr Chairman, nipproponi din l-emenda:

VOT 15 - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi

Personal Emoluments

ITEM 11 - Ministru

Ħassar iċ-ċifra "Lm10,115" u ssostitwixxi minflok iċ-ċifra "Lm10,114".

Delete the figure "Lm10,115" and substitute therefor the figure "Lm10,114".

THE DEPUTY CHAIRMAN: L-Onor.

Leo Brincat.

ONOR.

LEO BRINCAT: Mr Chairman, fl-assenza ta' l-Onor.

Carmelo Vella li jinsab imsiefer għal raġunijiet familjari nixtieq li ngħaddi ftit kummenti fuq it-turiżmu Kemm id-Diskors tal-Budget kif ukoll l-Economic Survey li għadu kif ħareġ juru biċ-ċar id-dipendenza żejda u eċċessiva li sar għandu pajjiżna fuq it-turiżmu.

Din hija xi ħaġa prekarja, daqs id-dipendenza żejda tas-settur tal-manifattura fuq il-fabbrika SGS, bħalma kienet id- dipendenza assoluta li l-ekonomija ta' pajjiżna kellha fl-imgħoddi fuq it- tarznari u fuq il-ħaddiema mas-Servizzi Ingliżi.

GĦalkemm, b'mod partikolari kemm ilu li nbidel is-Segretarju Parlamentari responsabbli mit- Turiżmu, żdied il-ftaħir li pajjiżna qed jattira turisti ta' ċertu livell għoli, jekk wieħed iħares lejn il-fatti jara li dawn juru mod ieħor.

Jekk wieħed, per eżempju, jieħu l-medja tad-dħul, ras għal ras ta' kull turist li żarna fl-ewwel disa' xhur tas-sena l-oħra jsib li jekk niddividu Lm173.6 miljun fid-dħul bi 838,000 turist, dan jammonta għal Lm207 minn fuq kull persuna.

Din is-sena, għalkemm veru li d-dħul tela' għal Lm207 miljun u l- għadd ta' turisti żdied għal 959,000 turist, id-dħul ras għal ras tela' biss għal Lm216.

Iż-żieda ta' 4.3% fuq id-dħul tas-sena l-oħra, bil-kemm tagħmel tajjeb għaż-żieda li kien hemm fir-rata ta' l-għoli tal-ħajja tul din is-sena li qegħdin fiha.

Mr Chairman, fattur ieħor li rridu nżommu f'moħħna meta npoġġu lit- turiżmu fil-miżien huwa li f'pajjiżna, bħalma hi x-xejra f'diversi pajjiżi oħrajn ukoll, it-turisti qed idumu inqas milli fl-imgħoddi.

Fil- fatt filwaqt li fl-1992 il-medja li kien idum turist kienet ta' 11.8 iljieli u s-sena l-oħra kienet ta' 10.8, din is-sena din niżlet għal 9.5 iljieli.

Meta wieħed jara x'inhu l-ammont globali ta' bed-nights ta' turisti li żaruna s-sena l-oħra u din is-sena isib li effettivament bqajna fl-istess ilma tas-sena l-oħra minkejja ż-żieda li kien hemm fit-total arrivals ta' turisti.

Fil-fehma tiegħi, l-agħar aspett dwar dan kollu huwa li l-Gvern donnu nqabad f'morsa dwar kif għandu jirreaġixxi għal din is- sitwazzjoni.

Filwaqt li minn stqarrijiet li għamel l-Onor.

George Bonello Du Puis jidher li jinsab konvint li nifilħu nġibu ħafna iktar turisti - donnu mnebbaħ mill-qawl Ingliż "the more the merrier" - iċ-Chief Executive ta' l-NTOM ħa approach iktar sobriju għax għat-tieni sena konsekuttiva dan qed juri tħassib serju dwar iż-żieda fir-rata ta' l-arrivals.

Filwaqt li s- Segretarju Parlamentari nnifsu qed jogħrok idejh bin-numru ta' arrivals, ftit ġimgħat ilu fil-ġurnal tal-Malta Hotels' and Restaurants' Association, dan stqarr li lit-turiżmu jxebbħu ma' kif kien iż-Żejtun wara l-1987 għax skond hu hawn sitwazzjoni kalma, imma għandha potenzjal li ssir esplussiva.

Jien ma nafx jekk kumment bħal dan kienx ta' diżrispett lejn is-settur turistiku jew lejn il-kostitwenza tiegħu taż-Żejtun.

Sur President, nuqqas serju li hemm fil-Budget huwa li ma jidher li m'hemm l-ebda referenza għall-impatt li d-dħul tal-VAT mistenni jkollu fuq dan is-settur - minkejja li għad fadal xahar biss biex tiġi introdotta din it-taxxa.

GĦalkemm ċerti korpi kostitwiti turistiċi għażlu li ma jurux it-tħassib tagħhom pubblikament, huwa fatt magħruf li t-taqsima tat-turiżmu tal-Kamra tal-Kummerċ kienet fost l-iktar preokkupata bil-VAT.

Xi xhur ilu Air Malta wriet it-tħassib tagħha dwar din it-taxxa pubblikament.

Fil- fatt dan it-tħassib urewh ukoll persuni ta' ċertu kalibru fil-qasam turistiku, bħas-sindku Nazzjonalist ta' Tas-Sliema, Robert Arrigo.

Fil- fatt, fil-ġurnal "Island Travel Trader" is-Sur Arrigo kien qal li jinsab imħasseb bl-introduzzjoni tal-VAT għax jemmen li din it-taxxa se tgħolli l- prezzijiet b'tali mod li l-gżira tista' tispiċċa biex tkun 20% jew 25% iktar għalja mill-kompetituri diretti tagħna tal-Mediterran.

Sur President, meta jien fil-kapaċita' tiegħi ta' kelliem għall- Oppożizzjoni dwar it-turiżmu kont tlabt biex niddiskuti l-VAT ma' l-MHRA, dawn kienu weġbuna li kien ikun aħjar jekk niltaqgħu wara li jħejju studju dwar l-impatt li l-VAT kien mistenni jkollu fuq is-settur tagħhom.

Imma jiddispjaċini ninnota li sal-lum, il-Partit Laburista lanqas biss għadu jaf jekk dan l-istudju tlestiex u fiex jikkonsisti.

Il-kelliema ta' l- Oppożizzjoni qed jilmentaw ukoll li assoċjazzjonijiet turistiċi oħra kienu naqsu għal kollox li jsemmgħu leħinhom - għallinqas darba - dwar il-VAT minkejja li ħafna mill-membri u mill-uffiċjali tagħhom stess, diversi drabi ilmentaw privatament magħna, bħala Oppożizzjoni, dwar il-biża' tagħhom minħabba l-introduzzjoni ta din it-taxxa ġdida.

Mr Chairman, wieħed ma jistax ma jitkellimx dwar l-impatt li l-ogħli tal- ħajja jista' jkollu u qed ikollu fuq dan is-settur.

Filwaqt li huwa minnu li diversi pajjiżi li magħhom nagħmlu kummerċ turistiku bdew ħerġin mir- riċessjoni ekonomika, ilkoll kemm huma għandhom rata ta' inflazzjoni ferm aktar baxxa minn tagħna.

Dan juri li anke jekk dawn ħerġin mir-riċessjoni xorta waħda għandna riskju li nistgħu nitilfu l-competitive edge tagħna magħhom.

L-informazzjoni li għandi hi li l-biċċa 'l kbira tal-lukandiera, ħlief forsi dawk li qed jagħmlu xi refurbishing fil-lukandi tagħhom, qed ikollhom jassorbu l-VAT fuq il-bed rates tagħhom biex iżommu l-qagħda tagħhom fis-suq għax jemmnu li jekk iżidu t-10% room tax mal-bed rate tagħhom jispiċċaw biex effettivament jitilfu l-business.

Jekk wieħed iħares lejn is-suq Ingliż li fix-xitwa niddependu minnu għal 60% tat- turisti tagħna li jiġu f'pajjiżna, isib li f'nifs wieħed se jkun iffaċjat bl-irduppjar fir-room tax minħabba l-introduzzjoni tal-VAT, bit-tneħħija imminenti tal-forward buying rates, ħaġa kontra l-parir tal-Marketing Conference tal-NTOM, kif ukoll b'airport tax Ingliża ta' Lstg 10 għal kull min jiġi jżurna.

Mill-informazzjoni li għandi minn att ta' lukandiera ta' 3-star u 4-star hotels, jidher ċar li ċerti operaturi turistiċi flok iżidu r-rati tagħhom biex jagħmlu tajjeb għaż-żidiet fil-pakkett Malti, qegħdin saħansitra jitolbu tnaqqis ta' xi 15% fil-prezz ta' dan il-pakkett mingħand il-Maltin.

Din il-kwestjoni ovvjament qed toħloq problemi anke f'lukandi li ġieli jkollhom 60% tal-bookings tagħhom tas-sajf mill-Ġermanja għax ħafna minn dawn il-lukandi fix-xitwa tiżdidilhom id-dipendenza fuq is-suq Ingliż.

Kull meta jiena ffaċċajt ċerti lukandiera u fakkartahom kif il-Gvern qiegħed jippretendihom jgħollu l-prezzijiet, it-tweġiba tagħhom dejjem kienet din: Aħna nagħtu fakulta' lill-Gvern biex jekk irid jinnegozja hu u naraw jekk huwiex kapaċi jagħmel kuntratti bil-prezzijiet li qed jippretendi li għandna nżommu aħna.

Mr Chairman, jiddispaċini li għat-tielet sena konsekuttiva qed inħoss ruħi kostrett mill-ġdid li nilmenta dwar in-nuqqas ta' titjib fil-prodott Malti li qed jiġi offrut.

Bħala eżempju ta' dan insemmi kif dan ix-xahar stess il-ġurnal Ingliż "Travel Trade Gazette" f'feature dwar Malta li suppost kellu jirriklama lill-pajjiżna, ġab artklu fejn intqal li hemm tħassib serju fil-qasam turistiku jekk Malta se tkompli tiffaċja ċerti problemi serji dwar nuqqas ta' ndafa, bini bl-addoċċ u drenaġġ ifur.

Billi dawn il-problemi qed jheddu l-bażi ta' l-industrija turistika tal-pajjiż hemm ċans li Malta tibda ssibha diffiċli li toffri l-prodott tagħha għall- bejgħ fis-swieqi internazzjonali.

Din hija problema urġenti u jmissha ġiet indirizzata żmien ilu.

M'għandniex noqogħdu nistennew lill-operaturi u lilll-ġurnalisti barranin biex jgħidulna huma li għandna toroq imfarrkin, waste management inadegwat, problemi ta' drenaġġ, ħmieġ kull fejn tħares u building debris, bħallikieku konna f'Beirut.

Mr Chairman, ikun tajjeb li f'okkażjoni bħal din naraw x'kien t-tibdil fl-approach u fil-prioritajiet turistiċi tal-gżejjer Maltin, aktar u aktar, kemm ilha li seħħet il-bidla tas-Segretarju Parlamentari għat-turiżmu.

L-Onor.

Joe Psaila Savona deher li kien kommess għal enfasi akbar fuq il- kwalita', fuq aktar kultura, kif ukoll fuq in-Nofsinhar ta' pajjiżna.

Tajjeb li wara dawn ix-xhur kollha naraw x'ġara effettivament.

Il-push lejn is-South għad trid tibda tinħass, tant li l-Mdina Festival li din is- sena kellu jsir fil-Birgu taħt l-Onor.

Refalo, fil-fatt spiċċa biex reġa' sar fl-Imdina.

Dwar kultura, il-Ministeru lanqas kien kapaċi jerġa' jagħti l-ħajja lill-idea moribonda tal-culture card, li kienet ġiet imwiegħda mill- istess Ministeru ftit snin ilu taħt segretarju parlamentari ieħor.

GĦalkemm qed jingħad li Malta għandha tinbiegħ lit-turisti bħala ċentru kulturali, skond il-programm li ħabbar l-Onor.

Psaila Savona, sal-lum ma jidher li kien hemm xejn li jindika xi intenzjoni biex jiġi evitat l- overlap mal-Ministeru responsabbli mill-Kultura.

Għall-kuntrarju, sal-lum ma kellna l-ebda ħjiel li hemm xi ongoing liaison bejn iż-żewġ Ministeri.

Ftit ilu l-Ministru Refalo f'intervista semma diversi oqsma fejn dawn iż- żewġ fergħat tal-Gvern jistgħu jaħdmu flimkien, iżda ta' min jistaqsi kemm fil-fatt għamlu dan sal-lum.

Fil-policy document tal-Malta Labour Party dwar it-turiżmu, kien hemm kritika ħarxa dwar in-nuqqas ta' kordinazzjoni bejn il-ministeri ewlenin, li lkoll għandhom input qawwi turistiku, dak tal- kultura, ta' l-ambjent, ta' l-isports u tat-trasport.

Dak li qal il-Malta Labour Party f'Ottubru tas-sena li għaddiet, forsi llum sar relevanti aktar minn qatt qabel.

Fl-ambjent pajjiżna joffri żewġ fenomeni strambi; l-ewwel kif il-livell ta' l-infrastruttura u ta' l-ambjent baqa' baxx fil-qasam turistiku minkejja l-miljuni minfuqa f'dawn l-aħħar seba' snin; u t-tieni li filwaqt li f'pajjiżi oħra t-turiżmu huwa meqjus bħala xi ħaġa li joħloq problemi għall-ambjent, f'Malta qed jiġri bil-maqlub, jiġifieri l-ambjent insibuh fost l-akbar prroblemi fil-qasam turistiku.

Kull meta niltaqgħu ma' xi viżitaturi barranin, l-akbar ilment tagħhom dejjem ikun dwar l-ambjent u n- nuqqas ta' ndafa fil-pajjiż.

Jekk imbagħad wieħed jifli l-ilmenti tat- turisti fil-ġurnali ta' kuljum isib l-istess kantaliena jum wara l-ieħor.

Jien nixtieq nistaqsi sinċerament x'jiswa li l-Gvern jorganizza tant seminars u studji dwar l-iżvilupp sostenibbli fit-turiżmu, meta fil- prattika qed juri ruħu politikalment impotenti, għax donnu jibża' jirfes il- kallijiet.

Sa din il-ġimgħa stess smajt turisti Ġermaniżi li ma felħux jissaportu aktar f'lukanda f'GĦajn Tuffieħa minħabba r-riħa ta' drenaġġ li qed toħroġ minn għadd ta' għelieqi fil-Manikata.

L-istudju li kien nieda l- Malta Labour Party f'Settembru li għadda mill-Profs.

V. Asciaq, kien wera xi kwalita' ħażina ta' ilma għandna fil-pajjiż, kif ukoll f'liema tip ta' baħar imniġġeż kienu qed jiġu mistiedna jgħumu t-turisti.

Kien ironiku li fl-aħħar kummenti tiegħu fuq PBS, il-Kummissarju għoli Ingliż Sir Peter Wallis, li wasal biex itemm il-ħatra tiegħu, il-ġimgħa l-oħra ammetta li din is-sena kien hemm numru ferm ikbar mis-soltu ta' ilmenti mingħand turisti Ingliżi li kienu ħarġu diżappuntati bil-problemi infrastrutturali u ambjentali li ltaqgħu magħhom tul iż-żjara tagħhom f'Malta.

Mr Chairman, inħalliha għall-poplu biex jiġġudika kif qed jirreaġġixxu ċertu turisti mill-Ewropa Kontinentali, meta wieħed iżomm f'moħħu li dawn huma nies ferm iżjed esiġenti u forsi iżjed konxji mill-ambjent minn turisti li jkunu ġejjin minn pajjiżi oħrajn.

Mr Chairman, meta wieħed jitkellem dwar prodott irid jinkludi kull komponent tal-pakkett Malti u jien nistaqsi: X'tama kien hemm biex jintemmu d-defiċjenzi fis-sistema tat-trasport turistiku f'GĦawdex?

X'qed isir biex ikun hemm kordinazzjoni u żvilupp aħjar fil-qasam tar-riżorsi umani f'dik il-gżira, kif ukoll dwar il-mira ewlenija ta' l-GĦawdxin infushom li GĦawdex jibda jiġi marketed bħala destinazzjoni separata u distinta kif jagħmlu t-Taljani vis-a-vie Sardinja u Sqallija?

L-istess jista' jingħad għall-prezzijiet li jiċċarġjaw ir-restaurants, it-taxi fares kif ukoll dawk li jbiegħu it-time share fil-pajjiż.

Filwaqt li ċerti restaurants qed iżommu rati eżorbitanti, ir-rati li jżommu t-taxis f'Malta huma fost l-iktar għoljin fl-Ewropa.

Min-naħa l-oħra, għalkemm l-iżvilupp tat-time share jidher li qed isir b'mod iktar meqjus xorta waħda għadhom jaslu rapporti ta' time share reps. li litteralment jiffittaw u jdejjqu lit- turisti meta jkunu għaddejjin mit-toroq tagħna.

Ħaġa bħal din ovvjament ittappan l-image li l-Gvern Nazzjonalista huwa kommess li jipproġetta lil pajjiżna bih.

Mr Chairman, hemm diversi aspetti li s-Segretarju Parlamentari kien miss fuqhom f'xi intervisti li kien ta u li naħseb li llum ikun tajjeb jekk il- Parlament jiġi aġġornat dwarhom.

Per eżempju, nixtieq nistaqsi x'kien ġara mill-istudju li kien ikkommissjona flimkien ma' l-awtoritajiet tas-Saħħa dwar catering u restaurants standards.

Meta s-Segretarju Parlamentari kien ħabbar dan l-istudju kien ta x'jifhem li jekk jaqbel miegħu l-Kabinett kien ikun lest li jippubblikah.

Hemm xi ċans li dan l-istudju intern isir pubbliku?

L-Onor.

Psaila Savona kien wera t-tama wkoll li jkun hemm action committee bejn rappreżentanti ta' diversi dipartimenti li jkollhom il- poteri eżekuttivi li jieħdu azzjoni meħtieġa min rajhom, ħaġa li ppropona uffiċjalment il-Malta Labour Party is-sena l-oħra, iżda li sal-lum ma nafu xejn jekk dan il-kumitat jeżistiex jew jekk jeżisti fiex wasal f'ħidmitu.

Daqstant ieħor ma nafu xejn x'sar biex tittejjeb il-Cargo Section ta' l- Airport, il-Passport Clearance u l-Baggage Reclaim li l-ilmenti dwar dewmien żejjed f'dawn is-setturi għadhom deħlin daqs qabel.

Naqbel perfettament mas-Segretarju Parlamentari meta qal li hemm bżonn li jkollna poplu ddixxiplinat u Gvern li jeżerċita d-dixxiplina.

Pero' sal-lum ma rajna l-ebda ħjiel ta' sens ta' dixxiplina jew impenn min-naħa tal-Gvern f'dan is-settur.

Mr Chairman, nixtieq nistaqsi fiex waslet ir-ri-klassifikazzoni mwiegħda tal-lukandi u t-titjib fil-livell ta' l-appartamenti.

Billi kulħadd jaf li hemm diversi tourist properties li huma suubstandard nixtieq nistaqsi jekk hux se jkun hemm fosthom li se jiġu kklassifikati 'l isfel.

Wieħed jittama li jisma' mingħand l-Onor.

Psaila Savona waqt xi Aġġornament fuq il-ħidma tal-Hotels Catering and Establishments Board, għaliex minkejja li dawn daħlu fi premises ġodda ma jidhirx li għadhom libsu libsa ġdida fl-operat tagħhom biex juru l-impenn u s-snien meħtieġa biex verament jgħollu l- istandards ta' kwalita' fil-pajjiż.

Jien nistaqsi x'jiswa billi jkun hemm min jitlob leġislazzjoni iktar rigoruża dwar quality standards kif intqal fl-NTOM Conference meta sal-lum l-HCEB kien debboli ħafna fl-inforzar tal- liġijiet eżistenti?

Din l-impotenza toħroġ mir-rapporti li l-HCEB innifsu jippubblika ta' kull sena li mhux dejjem jiġu ppubblikati u jaraw id-dawl fil-ħin.

Aspett ieħor li għandu jiġi diskuss fil-fehma tagħna huwa dak tar-riżorsi umani fit-turiżmu.

Minkejja xi żidiet fl-impiegi full-time f'dan is-settur il-livell ta' servizz għadu ma tjiebx kif suppost, aktar u aktar meta hemm għadd kbir ta' part-timers li m'humiex trained jew speċjalizzati fis- servizzi turistiċi, li ħafna drabi qed jaħdmu fis-settur iktar sforz il- bżonn milli bħala vokazzjoni.

Sadanittant filwaqt illi nirrikonoxxi li hemm ħafna lukandiera serji li qed jagħmlu minn kollox biex jagħmlu upgrading ta' l-iskills ta' l-istaff tagħhom xorta hemm ħafna ħaddiema f'livell primarju li għadhom qed jiġu sfruttati bil-kondizzjonijiet offruti lilhom minn ċerti lukandiera oħrajn.

Il-fatt li se jiġi estiż l-Institute of Tourism Studies jagħti raġun lill-Malta Labour Party li dejjem saħaq li kif inhu llum għadu m'hux attrezzat biżżejjed biex jieħu intake kbir biżżejjed skond il-ħteġijiet tal-pajjiż.

Sinċerament wieħed jawgura li din l-iskola tkompli tikber b'mod li tkun ta' fejda għas-settur in ġenerali.

Mr Chairman, meta tħabbar il-budget tas-sena l-oħra, waħda mill- affarijiet li kien saħaq fuqha fil-bidu tas-sena s-Segretarju Parlamentari Refalo kienet illi l-1994 kellha tkun tourism awareness year.

Din l-idea tidher li mietet qabel ma twieldet għaliex mhux talli ma kien hemm ebda tourism awareness campaigns fost il-pubbliku in ġenerali iżda lanqas fost l- impjegati tas-settur turistiku nnifsu.

Wieħed kien jippretendi campaign simili u educational activities ukoll għall-personnel mhux biss fit-turiżmu nnifsu imma anke għall-personnel attached ma' l-in-coming agents, ma' l- excursion companies, mal-mużewijiet u ma' servizzi oħra relatati mal-qasam turistiku.

Mistoqsijiet oħra naturali li jiġu f'moħħi huma x'inhi l-fehma tal-Gvern dwar iż-żieda f'turisti li qed ifittxu self-catering apartments flok lukandi?

X'sar minnu l-pjan strateġiku illi kellu jitfassal biex awtoritajiet turistiċi u kunsilli lokali jibdew jaħdmu b'mod eqreb lejn xulxin?

Dwar il-miżuri ġodda li hemm fil-Budget żgur li m'humiex adegwati jew konformi mal-prijoritajiet tas-settur innifsu.

Aktar milli rati rħas għall- enerġija u ilma wieħed kien jippretendi li jiġi garantit servizz f'dawn iż- żewġ oqsma vitali mingħajr qtugħ, kif kellna f'diversi partijiet ġo Malta u Għawdex tul din is-sena, sal-bieraħ fil-għaxija stess.

Għalkemm kien hemm żidiet f'aktar swieq, pero' mhux kollha laħqu t-targets ta' l-NTOM Marketing Conference.

Min-naħa l-oħra inħoss li kelli ngħid kelmtejn dwar l-Istati Uniti u dwar it-turiżmu mill-Ingilterra.

Suppost li s-suq Ingliż kellu jitnaqqas b'4% biex titnaqqas id-dipendenza tagħna fuqu.

Fil-fatt ġara bil-maqlub għaliex il-figuri mill-Ingilterra baqgħu jiżdiedu għallinqas fin-numru, b'rata ta' 4%.

Jien naħseb li jkun tajjeb li l- poplu jkun jaf kif il-Gvern beħsiebu jagħmel repositioning ta' pajjiżna ġaladarba tiġi phased out il-forward buying rate fi żmien qasir.

Dwar is- suq Amerikan jidher li l-Gvern għadu 'l bogħod mit-targets tiegħu stess.

Minkejja li jiftaħru li dan is-suq ilu mil-1988 li ddentifkawh bħala sors b'market potenzjal kbir, jidher li sal-lum fil-marketing plan għalih ma kellhomx funding adegwat .

Il-Gvern innifsu huwa konxju dwar dan kollu, tant li s-sena l-oħra kien ammetta fl-Economic Survey li l-Istati Uniti għadhom lanqas jafu xejn dwar pajjiżna.

Sinċerament jien nawgura li f'qasir żmien tinfetaħ ir-rotta ta' l-Air Malta lejn il-JFK fi New York ħalli t-turiżmu lejn l-Istati Uniti jkun jista' jingħata spinta akbar.

Filwaqt li huwa fatt innegabbli li pajjiżna qiegħed jibbenefika minn għadd ta' konflitti fir-reġjun bħal fl-ex Jugoslavja u fit-Turkija, filwaqt li nifirħu bl-iżviluppi fil-proċess tal-paċi fil-Lvant Nofsani, wieħed irid joqgħod attent li minħabba dan l-iżvilupp, it-turiżmu Mediterranju ma jibdiex jintefa' aktar lejn il-Meditterran tal-Lvant, bħall-Iżrael u l- Libanu, milli lejn il-Mediterran Ċentrali.

Irridu nilqgħu għal dan kollu billi nieħdu l-affarijiet b'aktar serjeta' u b'aktar professjonaliżmu.

Mr Chairman, nawgura li pajjiżna jijrnexxilu jikkontrolla l-volume growth fix-xhur tas-sajf u li jirnexxilna nibdew inbiegħu lil pajjiżna bħala city- break destination għall-off season, kif ukoll li nieħdu ċertu sport bħall- golf b'aktar serjeta' .

Għalkemm f'pajjiżi taċ-ċokon tagħna huwa essenzjali li nieħdu in konsiderazzjoni l-problemi ambjentali sakemm l- ambjent jippermetti, nerġa' nirrepetiha, sakemm l-ambjent jippermetti, ma nistgħux noqogħdu lura milli nisfruttaw il-potenzjal tagħna għall-golf meta llum fil-Mediterran hemm taqtiha daqshekk kbira għall-golf tourism bejn pajjiżi Mediterranji oħra bħal Spanja u l-Portugall u meta anke diversi pajjiżi bħal Marokk u t-Tuneżija qed jagħfsu daqstant fuq il-golfing holidays.

Kien hemm affarijiet oħra li ssemmew fl-istampa lokali mingħajr ma qatt saret referenza għalihom ġewwa dan il-Parlament innifsu, forsi llum tkun okkażjoni tajba li nisimgħu xi ħaġa dwar dan mingħand il-Ministru jew inkella mingħand is-Segretarju Parlamentari.

Fosthom kien hemm l-updating tal-leġislazzjoni turistika ta' pajjiżna li ilha xi żmien tiġi mwegħda mingħajr ma qatt ingħatajna progress report dwarha.

Ħaġa oħra li rrid insemmi hija dwar l-hekk imsejħa t-Tourist Authority.

Se jkun hemm tourist authority jew le?

Dan qed ngħidu għaliex fil- pjanijiet tal-Gvern ma ssemma xejn, fil-Budget ma ssemma xejn imma l-ġurnal li l-NTOM tibgħat barra minn Malta qalu li se titwaqqaf tourism authority ġewwa pajjiżna.

Jien nittama li fid-diskors tiegħu, is-Segretarju Parlamentari jkollu opportunita' li jitfa' ftit dawl fuq dan li qed insemmi billi jħabbar id-dettalji meħtieġa dwarha jekk verament jeżistu.

Ilment ieħor min-naħa tiegħi huwa dwar l-istatistika turistika.

Minkejja d-diversi wegħdiet li konna se naraw titjib immedjat fl-istatistika, l- Economic Survey juri li għadna fl-istess ilma tant li l-occupancy levels huma bbażati fuq figuri provviżorji għax-xhur lil hinn minn Ġunju ta' din is-sena.

Jien irrid nistaqsi wkoll meta se sseħħ din il-qabża fil-kwalita' tant imwiegħda fl-istatistika.

Wieħed jittama li fid-diskors ta' sieħbi l-Onor.

Psaila Savona jisma' ħjiel dwar jekk il-Gvern hux se jipprova jagħfas iktar fuq scheduled business u jekk huwiex se jkompli jogħrok idejh meta jiżdiedu s-sodod fil- lukandi nklużi dawk five-star.

Dan qed ngħidu għax ma nistgħux ninsew li kien proprju ċ-Chief Executive ta' l-NTOM li dan l-aħħar qal li aktar milli sodod ġodda għandna bżonn nagħmlu upgrading tas-sodod li għandna.

Wieħed jittama li nsiru nafu wkoll jekk il-Gvern hux se jagħfas iktar fuq ir- reklami fix-xhur tar-rebbiegħa u tal-ħarifa minflok fuq ir-reklamar fis- sjuf.

Nittamaw ukoll li ningħataw xi ħjiel dwar kif se jiġu mtejba l-beach facilities tagħna u fiex waslet ir-ristrutturazzjoni tal-Beach Cleaning Section.

Qed nistaqsi dan kollu minħabba l-mod leġġer li bih, fil-fehma tagħna, l- Gvern qiegħed jagħmel approach fit-turiżmu u għaliex mhuwiex il-Partit Laburista biss li qiegħed jistaqsi lejn fejn verament miexi t-turiżmu f'pajjiżna.

Illum din hija mistoqsija fuq fomm kulħadd, għallinqas fit- travel trades, l-operaturi turistiċi, l-korpi kostitwiti u anke organizzazzjonijiet bħaċ-Chamber of Commerce li mhux soltu jikkritikaw apertament.

Din hija mistoqsija li anke ċ-Chamber of Commerce stess staqsietha ftit ilu f'mistoqsija editorjali li għamlet fil-"Commercial Courier" meta staqsiet lejn fejn miexi t-turiżmu verament.

It-tweġiba għandha tinteressa lill-poplu Malti u Għawdxi kollu għaliex jekk allaħares qatt nieħdu daqqa fit-turiżmu jbati l-poplu Malti kollu iżjed u iżjed meta ġejna niddependu ż-żejjed fuqu.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Grazzi.

L-Onor.

Tony Nicholl.

ONOR.

TONY NICHOLL: Jien ningħaqad ma' sieħbi li għadu kemm għadda l- emenda għat-tnaqqis ta' Lm1 lill-Ministru.

Ovvjament din ma tirriflettix personalment fuq il-Ministru li jien għandi l-akbar rispett lejh.

Lill- Ministru jien nafu bħala bniedem ta' ċerta integrita' u naħseb li l-aktar wieħed mill-aktar li nafu f'din il-Kamra.

Dan id-dibattitu għandu jkun tajjeb għax it-tnejn inzertajna mill-istess pajjiż.

Ħafna Maltin jaħsbu li aħna s-Slimiżi nitkellmu djalett speċjali u allura hemm aktar ċans li nifhmu lil xulxin u nikkollaboraw flimkien.

L-iżvilupp ta' l-industrija għall-Partit Laburista u anke għall-Gvern għandu jifforma parti integrali minn pjan ekonomiku fit-tul primarjament biex itejjeb il-ħajja taċ- ċittadini.

Fl-opinjoni tiegħi, l-pjan ta' l-industrija għandu jkollu żewġ għanijiet.

L-ewwel li jinħolqu aktar impiegi u t-tieni li jitħares l- ambjent - dawn l-aħħar 15-il sena sirna aktar konxji ta' dan.

Fl-opinjoni tiegħi l-miżuri li ħa l-gvern Nazzjonalista fis-settur ta' l- industrija fl-aħħar seba' snin ma laħqux ir-riżultati mixtieqa - qiegħed nirreferi għall-iżvalutar tal-Lira Maltija u għall-politika fiskali li qed isservi ta' diżinċentiv kbir.

L-introduzzjoni tal-VAT se tkompli tkabbar l- inċertezzi fis-settur kollu tal-manifattura, speċjalment fl-industrija li tipproduċi għas-suq lokali.

Dan il-Budget li għadu kemm ressaq il-Ministru Dalli l-aktar li jikkonċentra huwa fuq is-settur terzjarju.

Aħna wkoll naqblu li s-settur terzjarju għandu jitkabbar, imma mhux a skapitu ta' l- industrija tal-manifattura.

Aħna nemmnu li Malta għandha bżonn bażi industrijali b'saħħitha.

F'dan il-Budget m'hemm xejn, jew jekk hemm ftit li xejn, dwar is-settur tal-manifattura.

Il-ħaddiema fl-industriji, l- industrijallisti u l-Opożizzjoni kienu jistennew u jippretendu li dan is- settur tant importanti għandu jingħata aktar attenzjoni u direzzjoni.

U qed ngħid hekk għax jekk tħares lejn l-istatistika, skond l-Economic Survey, fl-industrija tal-manifattura, in-numru ta' impjegati laħaq iċ- ċifra ta' 29,310 - jekk tneħħi s-settur tal-makkinarju u tat-trasport li fih kien hemm żieda ta' 136 impieg, issib li kien hemm żieda biss ta' 62 impieg.

Dan in-numru jirrappreżenta 22% tal-gainfully occupied.

Mela fl- industrija tal-manifattura minn kull 100 Malti li jaħdem, 22 jaħdmu fis- settur tal-manifattura.

Jekk tħares lejn l-esportazzjoni issib li din żdiedet bi 15% - dawn huma fatti u m'għandniex nistħu ngħiduhom - u laħqet iċ-ċifra ta' Lm423.5 miljuni jew 37.9% tal-GDP.

Din hija ċifra għolja u għalhekk aħna nemmnu li l-industrija tal-manifattura għandha tingħata aktar attenzjoni.

Iktar 'il quddiem nanalizzaw dawn iċ-ċifri għax tajjeb li wieħed janalizza dawn il-figuri daqstant importanti.

Jekk wieħed iħares lejn l-istorja ta' l-industrija isib li kien il-Gvern Nazzjonalista li fl-1967 kien welled l-MDC.

Dak iż-żmien Malta kienet qed issofri mir-run down, l-ekonomija Maltija kienet marbuta mal-bażi militari Ingliża u l-Gvern ta' dak iż-żmien kien welled l-MDC li primarjament kienet biex tattira investiment barrani bl-akbar enfasi fuq l-industrija tal- manifattura.

Dak iż-żmien l-MDC bdiet ukoll tippromwovi investimenti kemm lokali kif ukoll barranin billi tgħin finanzjarjament skond l-Aids to Industries Ordinance u tgħin ukoll fl-infrastruttura industrijali.

L-export promotion kienet parti integrali mill-MDC.

Taħt Gvern Laburista fl-1971 l- MDC kienet responsabbli għall-investment promotion, l-investimenti parastatali, l-export promotion u l-bini ta' fabbriki.

Fl-1987 reġa' tela' Gvern Nazzjonalista u neħħa l-attivita ta' investment promotion u export promotion mill-MDC u welled il-MIMCOL u l-METCO sabiex l-MDC kellha tikkonċentra biss fuq marketing - biddlu l-kliem "investment promotion" mal- kelma "marketing".

Jiena tajt resume' fuq fuq tas-settur industrijali mill- 1967 'il hawn, meta Malta kienet qiegħda titlef numru ta' mpiegi kbar minħabba r-rundown tal-bażi militari Ingliża.

Mr Chairman, f'dawn l-aħħar ħames snin jew sitta insibu li ntnefqu mijiet ta' eluf ta' liri għall-uffiċini u għall-furnishing ta' l-istess uffiċini tal-MIMCOL u tal-METCO.

Kellna diretturi, managers u impjegati ġodda.

Is-suċċess fis-settur ta' l-industrija għall-MDC kellu jiġi biss billi toffri inċentivi bħal grants, soft loans u tax-free holidays - erġajna ġejna għas-sistema tas-sittinijiet.

Il-bibbja ta' l-MDC kienet li l-investiment barrani jiġi biss jekk aħna noffru grants, soft loans u tax- free holidays.

Tant hu hekk li qbadt tliet snin - u dawn qbadthom at random - u sibt li fl-1988 intnefqu Lm3.5 miljun fuq soft loans u Lm0.5 miljun fuq grants; fl-1989 intnefqu Lm2 miljun fuq soft loans u Lm655,000 fuq grants u sena ilu intnefqu madwar $US6 miljun.

Riċentement taħt dan il-Gvern bdew deħlin konsulenti barranin b'salarju fenominali u l-management Malti spiċċa kollu.

Il-management Malti li kellu track record li fi żmien Gvern Laburista ġew l-ikbar għadd ta' industriji mill-Germanja spiċċa kollu.

Ta' min jgħid li taħt Gvern Laburista ġew mal-50 fabbrika mill-Germanja u kulħadd jaf kemm il-Ġermaiżi huma esiġenti.

Iżda b'danakollu l-MDC, f'dak iż-żmien, irnexxielha tiġbed lejn Malta 'l fuq minn 50 fabbrika.

Qatt ma kien hemm diskriminazzjoni politika daqs kemm kien hemm f'dawn l- aħħar ħames snin fl-MDC.

L-ewwel wieħed li kien tneħħa - u jien ċert li l- Ministru ma kienx responsabbli għal dan għax jiena nafu sewwa - kien Dr Zarb Adami, bniedem li għandu l-Ph.

D. minn Oxford u safejn naf jien f'Malta xi ħamsa hawn li bħalu għandhom il-Ph.D. minn Oxford.

Dan għal ċerti nies fl-MDC kellu l-ikbar difett għax kellu sentimenti Laburisti.

Għalkemm kellu esperjenza kbira għax kien ilu ma' l-MDC bħala Segretarju u General Manager għaxar snin, inqala' minn hemm u ġie ttrasferit għal Bank of Valletta, u ma jagħmel xejn.

Kellna bniedem responsabbli li kellu track record impekkabbli li mhux biss tefgħuh f'post fejn ma jagħmel xejn talli heddewh li jieħdu passi dixxiplinarji kontrih għax qal li l-inċentivi għall- industriji li se joħroġ il-Gvern għandhom japplikaw ukoll għall-industriji eżistenti għax m'għandux ikun hemm diskriminazzjoni bejn indusrtija u oħra.

Talli ħareġ b'dan is-suġġeriment ġie mhedded li jittieħdu passi dixxiplinarji kontrih u ġie ordnat mill-Bank biex ma jagħmel xejn.

Mela għandna bnieden bil-Ph.D, li bħalu kulma hawn xi ħamsa jew sitta, u ġie ordnat mis-Central Bank biex ma jagħmel xejn.

Niftaħru bl-MSU u nfaqna miljuni ta' liri biex iċ-Ċivil isir effiċjenti u nneħħu l-burokrazija, u għandna bniedem bħal dak li huwa ordnat biex ma jagħmel xejn.

Il- management kollu tar allavolja kellu track record impekkabbli.

Il-Head of Investment Promotion, Dr Mario Vella; il-Head of Legal Division, Dr George Cassar; il-Head of Investment Division, Pawlu Vella li huwa wkoll Chartered Accountant u l-Head of Export Division, Mr Joe Sammut li ġie transfered għal mal-METCO bi grad aktar baxx.

Il-Ministru żgur li ma kienx responsabbli għal dan pero' jidher li hemm min huwa iktar b'saħħtu.

L- industrija trid titmexxa mill-Kwartieri Ġenerali tal-Partit Nazzjonalista f'Tal-Pieta' u l-ordnijiet minn dawn il-kwartieri kienu li min hu b'sentimenti Laburisti jrid itir.

Is-Segretarju Ġenerali tal-Partit Nazzjonalista, Austin Gatt, uffiċjalment qal li ċ-Ċivil u l-korpi parastatali jridu jitmexxew minn nies b'sentimenti Nazzjonalisti - dan qiegħed on record.

Dawn huma l-istess nies li kienu jiftaħru li għandu jkun hemm differenzi ċari bejn partit u gvern.

Dawn huma dawk in-nies li wiegħdu lill-poplu Malti li lkoll insiru aħwa Maltin u fl-iktar settur importanti għall-ekonomija ta' Malta fejn suppost l-Oppożizzjoni u l-Gvern għandhom jikkoperaw ma sar xejn minn dan.

Mhux talli keċċew il-management kollu, talli l-MDC kriet flat fit-sitt sular f'South Street fil-Belt Valletta - u l-Ministru jaf b'dan - u ntefgħu hemm accountant, engineer, business management graduate statistician u ħafna oħrajn bl-ebda xogħol.

Taf x'xogħol kellhom?

Kellhom ix-xogħol li joqogħdu jiżnu ċ-ċikkulata għax ħarġet il-levy fuq iċ-ċikkulata!

Jiġifieri dawn in-nies ta' skola u esperjenza kbira kienu qegħdin f'dan il-flat fis-sitt sular, bla telphone, jiżnu ċ-ċikkulata biex jaraw kemm se jeħlu levy!

Dan huwa x-xogħol li kellu t-top management ta' l-MDC!

Danakollu għax kellhom sentimenti Laburisti.

Laħaq Chairman ġdid li litteralment xkupa lil kulħadd - a new broom sweeps clean.

Bdew il-vjaġġi għas-South Korea, għal Hong Kong, għall- Ġappun u l-infetħu uffiċini f'Milan, f'Londra, fi Frankfurt u f'Hong Kong.

Mr Chairman, fir-rigward ta' Hong Kong jekk ma kien hemm xejn ħażin żgur li t-timing kien ħażin għax l-investituri f'Honk Kong kellhom a booming industry, kulħadd sejjer jiftaħ fil-Vietnam, f'mainland China u dawk in- naħat.

Aħna ddeċidejna li niftħu uffiċċju f'Honk Kong.

Tant ħlejna flus f'Hong Kong li fl-aħħar erba' snin biss infaqna l' fuq minn Lm600,000 u dan joħroġ minn mistoqsija parlamentari li jien għamilt lill-Ministru dan l- aħħar.

Daqshekk kien hemm tberbiq ta' flus!

L-infiq f'investment promotion laħaq is-somma ta' Lm2 miljun fis-sena.

Ara kemm inħlew flus mill-MDC!

Mela wasalna fi stat fejn l-MDC li kienet responsabbli biex iġġib l-investiment barrani u biex twelled l-industriji, kellha impjegati ġodda, the best investment package - fl-opinjoni tagħhom - uffiċini barra minn Malta u finanzi bil-ħela.

X'kien jonqosha l-MDC?

Uffiċċju ġdid f'Malta.

U hekk għamlu.

Ma nidħolx fiha għax ma rridx inkun personali imma kulħadd jaf kif l-MDC tilfet l-uffiċċju tagħha fil-Furjana u ħadet uffiċċju b'kera ta' Lm60,000 fis-sena meta għandek proprjeta' bħal dik ġewwa Marsamxett, il-House of Catalunya li sal-lum għadha vojta.

Imma ma rridx inkun personali.

Kulħadd jaf bl-iskandlu.

Kieku minn dan ir-resume' qasir ta' x'għamel il-Gvern Nazzjonalista f'dan il-qasam fl-aħħar seba' snin jirriżulta li the end justifies the means, kieku nneħħilu l-kappell.

Imma ejja naraw x'kiseb il-Gvern Nazzjonalista fl-aħħar sitt snin fis- settur ta' l-industrija.

Mill-Amerika un bel zero għax ma ġie ħadd.

Anzi ġiet kumpannija waħda, l-iStar Ships Yacht li għalqet wara sentejn.

Il- kumpannija Baxter, li tant jiftaħru biha, ġabha l-Gvern Laburista u nxtrat minn kumpannija Amerikana.

Mis-South Korea, mill-Ġappun, mill-Malasja u mit-Taiwan ma ġie xejn.

Mela ntefqu l-miljuni ta' liri fuq promozzjonijiet u uffiċini f'dawn il-pajjiżi u assolutament ma ġie xejn.

Ħlejna l-enerġija kollha tagħna f'dawn il-pajjiżi - a skapitu ta' marketing fl-Ewropa - għax il-marekting tagħna kollu hemm sar u ma ġie xejn.

Il-Ministru jaf li jiena qed ngħid il-verita' u li qiegħed nikkwota l-fatti u żgur li mhux se nagħtih figuri ħżiena.

Kulma ġie - għax insejt insemmiha - hija l-AMS u kulħadd jaf x'ġara, how they took us for a bloody ride.

Ejja nkunu fair - u se nkun fair - għax taħt Gvern Laburista kien hemm fabbriki li ġew u fallew u ħarbu, imma qatt ma kellna l-pretensjonijiet ta' ċerti nies li mexxew l-MDC.

U mexxew l-MDC għax għajnehom kienu blu għax lanqas kienu kompetenti.

Dan huwa l-partit li tela' fil-gvern bl-għajta ta' lkoll aħwa Maltin u li ma jagħmilx diskriminazzjoni politika.

Hekk kienu jgħidu.

M'iniex se nsemmi il-każ ta' fejn il-Kummissjoni ta' l-Impiegi ddikjarat li l-Prim Ministru għamel diskriminazzjoni politika.

Irrid insemmi wkoll id- dikjarazzjoni pubblika li kien għamel il-Prim Ministru fejn ftaħar li minn Hong Kong kienet ġejja fabbrika tat-televisions tal-kulur li tħaddem aktar mill-1,000 ruħ.

Hawnhekk għandi l-kopja tal-gazzetta "In-Nazzjon Tagħna" u jekk irid nagħti d-data tagħha fejn ġie kkwotat li qal dan id-diskors.

Lil din il-fabbrika tawha l-huts numri 9 u 10 f'Ħal Far, żammewhom vojta għal tliet snin u baqgħet sal-lum ma ġietx.

Dak kien is-suċċess tal-Gvern fis- settur ta' l-industrija!

Sentejn ilu l-MDC għalqet 25 sena mit-twaqqif tagħha u kienu ħarġu rapport lussuż u glossy li kienu intefqu eluf ta' liri fuqu bi profil speċjali fuq l-industrija tal-hi-tech.

Dawk il-kumpanniji msemmija f'dan il-brochure swew lill-Gvern Malti Lm8 miljun direttament u Lm5 miljuni f'soft loans u grants.

Mela b'kollox il-Gvern nefaq Lm13 miljun fuq dawn l- industriji li ġew ippreżentati bħala industriji tal-hi-tech f'dan il-glossy brochure li ħareġ fl-għeluq il-25 sena mit-twaqqif ta' l-MDC.

Illum x'insibu?

Xi wħud minn dawn il-fabbriki għadhom lanqas bdew, oħrajn għalqu jew qegħdin agunija u għandna oħrajn li sal-lum qed iħaddmu biss foreign management.

U nerġa ngħid li lil Gvern dawn swewlu Lm13 miljun.

Niġi issa għall-aħħar farsa li saret u hawn qed nalludi għal famuż Mosta Techno-park.

Il-Kap ta' l-Opożizzjoni semmih ċimiterju u jiena se nsemmih ghost town!

Ġimgħa ilu mort indur daqsxejn hemmhekk u veru tista' ssejjaħlu ghost town.

Dan il-famuż Mosta Technopark li l-Gvern rabat il- karru kollu ta' l-industija miegħu sewa lill-Gvern aktar minn Lm4 miljun.

Daqshekk sewa l-Mosta Technopark.

Aktar minn Lm4 miljun.

Jekk naqraw l- Economic Survey ta' l-1993, f'paġna 83 insibu li l-Gvern permezz tal- Ministru Dalli kien qal:

"Preference was given to hi-tech manufacturing."

- jiena naqbel ma' dan -

"New projects will generate over 1,400 jobs.

Employment opportunities created by expansionary ones will exceed 1,300.".

Mela sena ilu, fil-budget, il-Gvern iddikjara li se jkun hemm 2,700 impieg ġdid.

Fl-Economic Survey ta' sena ilu f'paġna 84 insibu li l-Ministru Dalli ddikjara li:

"All twenty available units on the Technopark have been leased out.".

Illum x'insibu wara dawn id-dikjarazzjonijiet ta' sena ilu?

Insibu - sa Novembru 1994 - li fil-Mosta Technopark hemm il-fabbrika Optimax li tħaddem 22 ruħ li ilha taħdem Malta u ġiet ittrasferita għal hemm; l-Electronic Industries li tħaddem 17-il ruħ li kienet f'Ħal Far u marret hemm u l-Hi- Tech Components li tħaddem 28 ruħ li kienet f'Ħal Far u marret hemm ukoll.

Mela dawn huma kollha mpiegi li diġa' kienu hemm.

L-impiegi ġodda li nħolqu fil-Mosta Technopark li sewa lill-Gvern aktar minn Lm4 miljun kienu fil-kumpannija Maya Way Limited li tħaddem 15-il ruħ, il-Tectronic li tħaddem 13-il ruħ, l-International Business li tħaddem 3 persuni u s-COS li tħaddem 4 persuni.

Jien mhux se noqgħod ngħid x'ġara fil-każ tas-COS għax kulħadd jaf kif serquna u telqu 'l barra.

Mela fil-Mosta Technopark, proġett li miegħu l-Gvern rabat il-karru ta' l-industrija u fejn qal li se jkun hemm aktar minn 1,400 impieg ġdid, kull ma hemm huwa 31 impieg ġdid.

Meta tikkalkula kemm sewa kull job ikkreat mill-Gvern issib li kull job sewa fuq Lm350,000.

Fit-Technopark 31 impieg ġdid hemm.

Iżda l-Ministru Dalli jinsa x'qal sena ilu u x'qal din is-sena.

Sena ilu qal li se jkun hemm 2,700 impieg ġdid fl-industrija u fl-Economic Survey ta' din is-sena f'paġna 43 qed jgħid li l-ħaddiema fl-industrija mhumiex mistennija li jiżdiedu.

Il-Ministru Dalli nesa x'qal sena ilu.

Sena ilu qal li se jiżdiedu 2,700 u llum qed jgħid li l-ħaddiema fl-industrija mhumiex se jiżdiedu.

Daqshekk għandu fiduċja fl-industrija Maltija.

X'inhu jiġri fl-industrija internazzjonali?

L-industrija internazzjonali - u l-Ministru għandu l-esperjenza u jaf - qed timxi lejn global scenario.

Il-Ġappuniżi kif kulħadd jaf qed jinvestu fl-Ewropa u qed jinvestu bil- qawwi.

L-Ewropej qed jinvestu fil-Malasja, fil-Far East, fil-Vietnam, f'inland China u f'mainland China u l-Amerikani qed jinvestu fl-Amerika t'isfel.

X'ġara f'Malta?

Fejn huma l-multi nationals li tant ħambaq dwarhom il-Gvern?

Lilna kienu jgħajjruna li m'għandniex image u m'għandniex kredibilita'.

Kienu jgħidu li kif jitilgħu fil-gvern jiġu ħafna fabbriki mill-Amerika u jiġu ħafna industriji kbar.

Fejn huma l-multi nationals li tant wiegħed il-Partit Nazzjonalista lill-poplu Malti?

Jiena nieħu nieħu għalija meta ċerti ministri jgħidu li aħna m'aħniex oppożizzjoni kostruttiva.

Il-Ministru jaf li kieku ma kenitx l-Oppożizzjoni, il-Gvern ma kien ikollu l-ebda suċċess fis-settur finanzjarju.

U tant jafuh dan li fl-Economiċ Survey ta' din is-sena l-Gvern faħħar l-attitudni ta' l- Oppożizzjoni.

Aħna ma għamilniex bħalma għamlu huma meta marru l-Ġermanja jħeġġu lill-industrijalisti biex jitilqu minn Malta.

Hekk kienu jagħmlu; kienu jmorru l-Ġermanja u jħeġġu lill-industrijalisti Ġermaniżi biex jitilqu minn Malta.

Aħna fejn jidħol l-interess ta' Malta dan qatt m'hu se nagħmluh.

Il-Partit Laburista qatt m'hu se jagħmel dan.

Kemm għajjruna li aħna satellita tal-Libjani.

Illum qegħdin naraw li l-Gvern qed jiddependi fuq is-suq Libjan iktar milli konna niddependu aħna.

Jiddependu iktar mill- konna niddependu aħna għaż-żejt mil-Libja.

Kemm għamlulna ħsara ma' l- Ewropa.

U minkejja dan kollu kien il-Gvern Laburista li ġab l-ikbar fabbriki lejn Malta.

L-industrija jiena naqsamha f'żewġ oqsma.

Għandek dik li tipproduċi għas- suq lokali u dik li tipproduċi għall-export.

Il-fabbriki li jipproduċu għas-suq lokali, il-MInistru Dalli ma jridx jaf bihom.

Jiena rrid infakkar lill-Ministru Dalli li l-fabbriki li jipproduċu għas-suq lokali biss - skond rapport ta' Coopers and Lybrandt - huwa stmat li jħaddmu 11,000 ruħ.

It-total sales tal-fabbriki li jipproduċu għas-suq lokali kien ta' Lm137 miljun, ekwivalenti għas-27% tat-total sales.

Daqshekk hija b'saħħitha l- industrija għas-suq lokali.

F'dan il-Budget, l-interessi fis-settur industrijali għas-suq lokali qegħdin jiġu ttraskurati għal kollox.

M'hemm l-ebda sens ta' direzzjoni.

Il-Gvern Nazzjonalista qed jaħqaraha - dik hija l-kelma - lill-industrija għas-suq lokali.

L-introduzzjoni tal-VAT se żżid il-cost tal-production b'persentaġġ għoli.

Ma tista' tibqa' aktar kompetittiva.

Se jkissirha.

Nerġa' ngħid li qed jaħqaraha.

Hawnhekk jiena ngħid x'qalu c-Chamber of Commerce li żgur ħadd ma jista' jgħid li huma ħbieb tagħna.

Il-compliance costs tal-VAT - mhux biex tiġborha u tħallasha - biex iżżomm ir-records skond ic-Chamber of Commerce ilaħħqu mat-2% - l- Onor. Lino Spiteri qed jgħidli 2.5%.

Dan mhux il-Partit Laburista qed igħidu iżda ċ-Chamber of Commerce.

Mela biex iżżomm ir-records tal- compliance costs tal-VAT trid 2.5%.

Wara ż-żieda fil-pagi li ħabbar il-Gvern u l-collective agreements, l-FOI qed tgħid li se jżiedu l-costs tal-produzzjoni b'9%.

Mela mill-1 ta' Jannar tas-sena li ġejja l-industrija li tipproduċi għas-suq lokali se jiżdidulha l-costs of production b'11.5%.

Tas-suq lokali ħadu daqqa ta' ħarta doppja.

Se tneħħilhom il-protezzjoni u se jgħolilhom il-prezz għall-konsumatur bi 15 %.

Dan mhux qed ngħidu jien anzi qed jgħidu uffiċjal għoli tal-Partit Nazzjonalista, il-Perit Caccopardo, li fil-gazzetta "In-Nazzjon" tas-27 ta' Settembru ta' din is-sena qal hekk:

"Fost oħrajn il-VAT se tolqot lil dawk l-industriji li sal-lum kienu jipproduċu għas-suq lokali.

Dawn issa se jkollhom il-prodotti tagħhom taxxabbli meta qabel kienu protetti.

Il-prodotti kompetittivi tagħhom importati kienu jħallsu d-dazju u huma xejn.".

Mela uffiċjal għoli tal-Partit Nazzjonalista qiegħed iħabbar id-daqqiet ta' ħarta li se tieħu l-industrija li tipproduċi għas-suq lokali.

(Interruzzjonijiet) Uffiċjal taghkom kiteb.

Issa fittxu inti.

Issa ngħidlek x'għamillu lil Agnelli l-Gvern Taljan.

Il-Gvern Taljan lill- industrija tal-karozzi f'dawn l-aħħar sitt xhur taha l-ikbar benefiċċji.

Ħadu l-ikbar benefiċċji biex ma jibqgħux jinbiegħu karozzi Ġermaniżi u Franċiżi fl-Italja.

Berlusconi, jekk ma għamel xejn, lill-industrija Taljana taha l-akbar benefiċċji, taha vantaġġi u inċentivi kbar.

Din kienet l-ewwel liġi li għadda.

Jiena nfakkru - naħseb li huwa jaqra daqsi - x'qed jagħmel il-Ġappun.

M'hawn l-ebda industrija li tipproduċi għas-suq lokali daqs l-industrija tal-Ġappun.

Il-Taljani għandhom monopolju fl- industrija ta' l-iskis.

Għalkemm f'din l-industrija jiddominaw is-suq xorta waħda qatt ma setgħu jidħlu fil-Ġappun.

Taf għaliex?

Għax il-Gvern Ġappuniż qal li dawk l-iskis m'humiex safe għas-snow tal-Ġappun.

U għadhom sal-lum ma jistgħux ibigħu skis fil-Ġappun.

L-Amerika qed tagħmel l-ikbar ġlieda ekonomika mal-Ġappun u aħna lil din l-industrija nagħtuha bijs-sieq u nitraskurawha.

Għalhekk ngħid li l-industrija lokali qed tiġi maħqurha.

F'dan il-Budget m'hemm xejn kif se jiggwidaw lill-industrijalisti f'din l- inċertezza u t-theddida tal-VAT.

Il-Ministru Dalli lill-industrijalisti li jipproduċu għas-suq lokali qallhom ċar u tond li m'għandhomx jibqgħu jistennew li f'dan il-pajjiż tibqa' l-protezzjoni.

L-industrijalisti Maltin jistennew gwidi ċari u għajnuna maħsuba biex il-problemi tagħhom ma jkomplux jikbru.

X'wegħedhom il-Partit Nazzjonalista fil-programm elettorali?

Jiena nfakkru lil sieħbi l-Onor.

Bonello Du Puis x'qal il- Partit Nazzjonalista.

"Bi gvern bil-għaqal l-għajta ta' "Ixtri Malti" ma tidwix f'suq deżert.

Filwaqt li jistħoqqlu inkoraġġament għal min jipproduċi oġġetti għas-suq lokali li jippermetti t-tnaqqis ta' l-importazzjoni ...".

U x'insibu?

Insibu li fl-industrija ta' l-ikel, fl-industrija tal-ħwejjeġ, fl-industrija ta' l-għamara, fl-industrija tal-kimika u fl-industrija tat- trasport naqsu l-impiegi u l-esportazzjoni.

Lill-industrija tat-tessuti l- Ministru Dalli jrid jeqridha.

Jien naf b'industrijalist li mar għandu u qallu biex jagħlaq u qallu biex jibda jimporta għaliex lin-nies tiegħu iridhom x'imkien ieħor.

Hekk qallu l-Ministru Dalli; m'hux il-Ministru Du Puis għaliex dak huwa aktar prattiku u naf kif jaħsibha.

Daqshekk iħobbha lill-industrija lokali l-Ministru Dalli!

Imissu jisħti jgħid hekk, bniedem li huwa responsabbli mill-finanzi.

L-industrija tat-tessuti kellha rate of export ta' 11% of all exports li kienu jammontaw għal Lm41 miljun.

U kif se ngħinuha?

Tafu kif għinha l-Ministru lil din l-industrija?

Għinha billi f'Mejju naqqsilha l-levy tal-ħwejjeġ minn Lm2 għal Lm1.

Barra minn hekk se jnaqqsilhom id-dazju u b'hekk l-industrija li tipproduċi t-tessuti għas-suq lokali se titlef il-kompetittivita' kollha.

U għaliex din id- diskriminazzjoni bejn industrija u oħra?

U r-risposta se nagħthielu jien lill-Ministru.

Jekk għandna industrija b'saħħitha f'Malta u avant-garde hija l- industrija tal-minerali u tal-birra.

Il-Gvern Nazzjonalista investa ħafna fl-industrija tal-high technology li qed tagħmel ħafna profitti - jien m'iniex se noqgħod ngħid x'ħadu d-diversi diretturi u x-shareholders -u hija l-aktar avvanzata u għandha l-akbar protezzjoni.

Dan il-Gvern qed jiddiskrimina bejn fabbrika u oħra u bejn industrija u oħra.

L-industrija tat-tessuti jrid jaħqarha u jkissirha u l-industrija tax-xorb minerali u tal-birra, li hija l-aktar industrija avvanzata, jibqa' jagħtiha l- protezzjoni.

U għalhekk bir-raġun nistaqsu għaliex hemm din id- diskriminazzjoni bejn industrija u oħra.

Qatt ma kien hemm diskriminazzjoni ħarxa bejn industrija u oħra daqskemm hawn illum.

Il- Ministru jmissu jħares ftit lejn id-dividends li tqassmu u jara xi qliegħ qed jagħmlu; madankollu xorta jibqa' jipproteġiha b'dan il-mod u jkisser industriji oħra.

L-industrija waħda biss marret tajjeb, u din hija l- industrija tal-makkinarju.

Fuq dik qed inżommu u hija responssbbli għal 63.3% of exports.

U min ġabha Malta din?

L-SGS ġabha Gvern Laburista li la kellu image barra, la kellu kredibilita' u skond in-Nazzjonalisti kien satellita tal-Libja.

Lanqas lil din m'huma qed jgħinu!

Din qed taqla l- akbar daqqiet ta' sieq u għalhekk nistieden lill-Ministru Du Puis li dawn l- affarijiet ma jafhomx ...

Din qed timxi 'l quddiem waħedha mingħajr għajnuna.

Ħalli issa nikkwota silta minn dak li qal il-Managing Director ta' din il-kumpannija f'seminar li kien hemm ġimgħa ilu bejn l-Malta Employers Association u l-ETC fejn ġie rrapportat li qal hekk:

"Investors will not be interested unless the infrastructure is sound and strongly complained that power cuts were costing his company hundreds of thousands of pounds a year."

Fejn hu l-Onor.

Ninu Zammit ħalli tiġbidlu widnejh?

Hemm traskuraġni anke f'dan is-settur.

Lili tawni informazzjoni li din l-industrija li tipproduċi electric components, semi-conductors u electronic integtrated circuits - li jidħlu taħt il-heading 8541/8542 u huma magħmulin Malta b'teknoloġija Ewropea, makkinarju Ewropej u raw material li ġej mill-Ewropa - jeħlu dazju li jvarja bejn 9% u 14%.

Meta dawn l-istess l-affarijiet jiġu esportati lejn l-Ewropa minn pajjiżi bħal Hong Kong, Indonesia, India, Singapore, Tunesia u Morocco dazju ma jeħlu xejn.

Intom iffissati li ddaħħlu lil Malta fl- Unjoni Ewropea għalhekk issa l-waqt li tgħinu lil dan is-settur ta' l- industrija.

U lill-Ministru jien nagħtih l-informazzjoni u nittama li jieħu l-passi meħtieġa sabiex din id-diskriminazzjoni titneħħa ħalli l- prodotti li jidħlu fl-Ewropa minn hawn ma jibqgħux jeħlu d-duty ta' 9% u 14%.

Mr Chairman, biex nagħlaq ngħid li l-Budget ma fih l-ebda proposta serja u lanqas għandu sens ta' direzzjoni.

Se tidħol il-VAT u l-industrijalisti għadhom ma jafux jekk il-capital goods humiex se jkunu refundable jew jekk humiex se jħallsu għaliex din se taffettwalhom il-cash flow.

Fadal ġimgħatejn u jien għallinqas illum nippretendi li l-Ministru jqum u jgħid lill-industrijalisti li l-VAT m'humiex se jħallsuha.

Ħadd m'hu qed jiggwidhom lil dawn.

Il-Budget ma fih l-ebda proposta serja dwar kif se tissaħħaħ l-industrija, kif se jitrażżan l-għoli tal-ħajja u x'sejjer isir biex il-costs of production ma jibqgħux telgħin u x'miżuri se jdaħħal il- Gvern Nazzjonalsita sabiex inaqqas il-piżijiet kbar li għandha l-industrija lokali.

Grazzi, Mr Chairman.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Grazzi.

L-Onor.

Lino Spiteri.

ONOR.

LINO SPITERI: Mr Chairman, jien u ġej 'il hawn ġratli ħaġa stramba li mhux soltu tiġrili.

Jien ma tantx inkun mitluf imma nistqarr li għadni sa issa mitluf u tilifni l-Gvern għaliex bdejt nipprova nfittex xi ħaġa li l-Gvern intilfitlu u bqajt ma sibthiex!

Huma u jitkellmu sħabi bqajt inqalleb fir-records ħalli nara jekk insibhiex u bqajt ma sibthiex.

X'sar minnha l-kumpannija ta' Kalaxlokk?

Aħna, hawnhekk qed nitkellmu fuq Ministeru li huwa taħlita ta' diversi affarijiet.

Il-Prim Ministru preżenti ħa kopja ta' ċerti affarijiet li kien jagħmel Gvern Laburista u għamel ministeru bħal dak li kont responsabbli għalih jien li fih taħlita ġmielha.

Fost l-affarijiet li għandu, dan għandu f'idejh l-investimenti tal-Gvern u għandu jieħu ħsieb dawk il-kumpanniji li fihom hemm investimenti tal-poplu permezz tal-Gvern jew permezz ta' xi kumpannija li waqqaf il-Gvern.

Fost dawn l-investimenti hemm il-kumpannija Kalaxlokk li ilha li twaqqfet minn żmien il-Gvern Laburista - għaxar snin jew iżjed - u għadha teżisti.

Sadanittant meta tfittex biex tara ssibx xi ħaġa dwar din il-kumpannija ma ssib assolutament xejn.

L-Economic Survey li sar oħxon daqs ma nafx xiex - ħalli ma nagħmilx paraguni wisq - isemmi kollox, sa l-iċken tentufa, jagħmel ħafna kummenti li seta' ħallihom għal xi pjazza fejn ikun qed isir meeting ċkejken tal-Partit Nazzjonalista - jew tal-Partit tagħna - pero' fuq il-Kalaxlokk ma qal assolutament xejn.

Qisha saret l-eżempju ta' dak l-ammiral Tork li ntbagħat ifittex lil Malta qabel l-Assedju u mar lura jgħid lill-kap tiegħu li Malta sparixxiet!

Kalaxlokk sparixxa!

Għaliex qed ngħid dan?

Qed ngħid dan għaliex għalkemm huwa tajjeb li nieħdu l- affarijiet daqsxejn ħafif, imma fl-istess ħin qed ngħid dan b'ħafna serjeta' għaliex Kalaxlokk m'għandhiex tisparixxi.

Kalaxlokk hija element li llum meta qegħdin niddiskutu l-Budget importanti li nħarsu lejha.

X'inhuwa l-Budget?

X'inhuma l-Estimi tal-Gvern?

L-Estimi tal-Gvern m'humiex sempliċement biex niġu hawnhekk nitkellmu għal ftit minuti, nagħmlu diviżjoni imbagħad qisu qatt ma ġara xejn.

L-Estimi jersqu quddiem dan il-Parlament biex il-Parlament ikun jista', jekk kemm-il darba jrid jagħmel il-funzjoni tiegħu proprja, jikkontrolla u jissorvelja dak li qiegħed jonfoq il-Gvern u x'qed jagħmel il-Gvern sabiex jiġbor flus ħalli jiffinanzja dak l-infiq.

Fost l-infiq li qed jagħmel il-Gvern hemm l-infiq tas-settur pubbliku wiesa', tal-korporazzjonijiet u taħt dan il-Minsiteru hemm ukoll waħda mill-ikbar korporazzjonijiet li għandna Malta, il-Freeport Corporation.

Din twaqqfet - u nifhem għaliex waqqafha l-Gvern - sabiex tmexxi l- faċilitajiet li kien beda l-Gvern Laburista b'investimenti kbar f'Marsaxlokk sabiex noħolqu port li jiffunzjona b'mod ġdid.

Dan il-Gvern espanda dak il-Port - forsi m'hux eżattament kif missu għamel imma l-idea żgur li kienet tajba - u waqqaf korporazzjoni b'erbgħa jew ħames sussidjarji tagħha sabiex tmexxi dak il-Port.

Din il-Freeport Corporation diġa' għamlet ħafna investiment f'post fejn kien sar investiment qawwi snin qabel mill-Gvern Laburista.

Din il-Freeport Corporation diġa' għamlet ħafna investiment u issa waslet biex tagħmel investiment qawwi ieħor għat- tkabbir ta' Terminal 2, investiment li fuq kollox l-investiment għalih għandu jiġi minn barra l-pajjiż.

Il-Gvern approva li din il-Korporazzjoni tissellef $US200 miljun li mbagħad sirna nafu li dawk saru $US 205 miljun u rrid naħseb jien li dawk il-$US5 miljun huma l-ispejjeż li dħalna fihom sabiex banek barranin ġew jagħmlu studju tal-qagħda ta' Malta u għamlu l- arranġamenti meħtieġa - il-kelma hija teknika, m'hux b'xi konnotazzjoni negattiva - sabiex ikun hemm consortium ta' banek oħra li jieħdu dik il- loan.

Jista' jkun li l-$US 5 miljun extra ma ntnefqux kollha għal hekk, imma jien persważ li parti minnhom għalhekk intnefqu għaliex dawn il- kwalitajiet ta' self ikollhom dak li jissejjaħ front loading ta' bejn 1% u 3% - f'dan il-każ ma nafux kemm fih.

Mela qegħdin nitkellmu fuq investimenti qawwija ħafna, Lm50 miljun jew iżjed minn imvestiment totali ta' Lm80 miljun - li għal pajjiżna bilfors li m'humiex qaraboċċ naf li hawn ministri, m'hux il-Ministru li għandna quddiemna, li jsemmu l-miljuni qisu ma ġara xejn - għaliex it-Terminal 2 tal-Freeport ħaj daqshekk huwa stmat li jiswa, li se jmorru f'kuntratt li ngħata lokalment għalkemm parti kbira minnu se jintnefaq barra minn Malta.

U dan il-kuntratt huwa marbut mal-kumpannija Kalaxlokk għaliex min ħadu kellu jutilizza n-nies ta' Kalaxlokk.

Kienet kondizzjoni fil-kuntratt u għaldaqsant jien ngħid li Kalaxlokk hija kumpannija importanti fiha nnifisha.

Hemm 500 ruħ fuq il-kotba tagħha - ħalli ma ngħidx tħaddem 500 ruħ għaliex biex tħaddem irid ikollok ix-xogħol - dawn in-nies għandhom il- familji tagħhom u bl-expenditure tagħhom iħaddmu lil ħaddieħor u kien imperattiv li jkun hemm xogħol għalihom u l-Korporazzjoni għamlet sewwa li fil-kuntratt rabtet li min jieħu l-kuntratt għall-estensjoni tal-parti lokali tat-Terminal 2, jiġifieri meta taqta' l-makkinarju, jrid jutilizza ħaddiema minn Kalaxlokk.

Allura kif din il-kumpannija daqstant ċentrali ma tidher imkien b'xi kumment la fid-dħul għall-Estimi qabel il-Voti fejn ikun hemm ftit kitba fuq il-għoti speċifiċi - għalkemm hemmhekk ma tantx jista' jkun hemm kliem - u lanqas fl-Economic Survey?

Daqskemm hemm kliem fl- Economic Survey!

Ma nafx x'ma qalux, imbagħad fuq Kalaxlokk ma sabu ħin jgħidu xejn u kien importanti li jingħad u llum huwa importanti li jingħad fil-kontest ta' dan il-kuntratt tal-Freeport għaliex il-kuntratt tal- Freeport għadni s'issa m'iniex sodisfatt bit-tweġibiet li ngħataw.

M'hemmx għalfejn noqgħod nirrepeti - u lanqas għandi ħin biex nirrepeti - il-preokkupazzjoni ta' l-Oppożizzjoni u ta' oħrajn li l-kuntratt għal Terminal 2 tal-Freeport ma ngħatax tajjeb, imma mhux se noqgħod nidħol fid- dettal biex nispjega għaliex ma ngħatax tajjeb.

Issa mhux qegħdin niddiskutu l-Ministeru tal-Finanzi, imma meta qegħdin niddiskutu l- Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi li hu responsabbli direttament mill- Freeport, bilfors irrid nenfasizza dan il-punt.

Din is-sena m'iniex se noqgħod nitkellem fuq iċ-Chairman, li jista' jkun li ġie attakkat inġustament ukoll u forsi jien l-ewwel wieħed tajtu tort għax irreferejt ċerta kritika għalih meta forsi kellha tiġi rreferuta lejn ħaddieħor.

Lanqas se noqgħod nitkellem fuq l-uffiċji tal-Freeport u fuq il-cargo għax tkellimna dwarhom is-sena l-oħra u m'hemmx għalfejn wieħed jerġa' jsemmihom, imma se nitkellem fuq il-qagħda tal-lum wara li ngħata l- kuntratt.

Aħna għamilna l-kumment - fost il-ħafna kummenti li għamilna - li ma kienx sewwa u kien stramb li l-MIMCOL, kważi sena ilu, bdiet tinnegozja biex titrasferixxi lil Kalaxlokk speċifikament mal-kumpannija NOVITA.

Għidna li dan ma kienx sewwa anzi mingħalina li kien laħaq sar ftehim mal-kumpannija NOVITA għalkemm ma ġiex konkluż.

Mr Chairman, meta għamilna dak il-kumment, minflok weġibna l-Ministru responsabbli, weġibna l-Ministru tal-Finanzi f'intervent li għamel kważi ħmistax ilu bi tweġiba għal diskors li kont għamilt jien waqt stqarrija li konna ħriġna jiena u sieħbi l-Onor.

Alfred Sant.

Il-Ministru qal hekk:

"Jiena nista' ngħid li veru li kien hemm dawn il-kuntatti, pero' meta sirna nafu bihom dawn twaqqfu.".

Jiena nistieden lill-Ministru biex jikkonforta lil din il-Kamra u lill- poplu li s-suspetti li għandu jista' jneħħihom, għax jiena ma rridx ikolli suspetti jekk kemm-il darba m'hemmx bażi għalihom imma s'issa l-bażi għas- suspetti hemmhekk għadha għax nafu li kuntatti saru, il-ftehim kien kważi sar sena ilu u mbagħad jidħol fix-xena l-Ministru tal-Finanzi b'dikjarazzjonijiet pubbliċi u mhux l-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi biex iwieġeb.

Imbagħad għandna l-aħħar punt.

Fil-fatt min hija l-kumpannija li ħadet il-kuntratt?

Hija proprju n-NOVITA, il-kumpannija li kienet bdiet tippożizzjona lilha nnifisha sena ilu biex tixtri l-kumpannija ta' Kalaxlokk u allura bilfors kienet taf li kienet se tkun il-pern fl-għoti ta' dan il-kuntratt għal Terminal 2.

Qabel ma l-Ministru jweġibni - naf li għandu spirtu pront u persważ li jweġibni - nikkonsiljah li jiddelibera ħafna fuq dak li se jgħid għax jista' jkun hemm affarijiet li mhux qegħdin fil-Ministeru tiegħu imma qegħdin barra mill-Ministeru tiegħu.

Sadanittant l-aħħar punt li rrid nagħmel fuq il-kwestjoni tal-Freeport huwa dan.

Jista' l-Ministru jgħid lil din il-Kamra jekk quddiemu issa għandux xi offerti ta' riżenji mill-Adjudicating Committee, jiġifieri l- kumitat li kien imqabbad mill-Freeport Corporation biex jgħarbel u jiżen l- offerti li ntefgħu għax-xogħol lokali ta' Lm50 miljun fuq Terminal 2, u jekk għandux xi riżenji mill-Bord tad-Diretturi tal-Freeport Corporation?

Għaliex qed nagħmel din id-domanda, Mr Chairman?

Qed nistaqsi hekk għax sew l-Adjudicating Committee kif ukoll id-Diretturi tal-Bord tal-Freeport Corporation ma kenux jaqblu li l-kuntratt jingħata lill-kumpannija NOVITA.

Dawn għamlu ħames xhur jgħarblu l-offerti li kellhom quddiemhom, qiesu kollox bl-iżjed mod tekniku skond kif dehru fil-kuntratti li ħarġu quddiemhom, jidhru li daħlu fil-fond u użaw techniques li huma aċċettati mill-accountants - dik hija parti mill-accounting practice u f'tender m'hemmx għalfejn toqgħod tgħid li tkun se tuża dawk it-techniques; jekk toħroġ tender biex xi ħadd jissuplixxik bil-larinġ m'hemmx għalfejn toqgħod tgħid li se tiċċekja li l-larinġ ma jkunx imqadded għax il-larinġ għandu jkun tajjeb; fl-accounting hemm tekniċi li jġibu kollox fuq bażi waħda ta' prezz u li jużaw it-techniques tagħhom mingħajr ma joqogħdu jgħidu li se jużawhom - u għamlu x-xogħol tagħhom u għażlu kumpannija li m'hijiex in- NOVITA.

Jien ma jimpurtanix min hi din il-kumpannija għax m'għandi xejn la għal dik il-kumpannija u lanqas għal ħadd.

Dawn imbagħad ġew taħt l- iskrutinju - kif kellhom jiġu skond il-liġi - tal-Contracts Committee fil- Ministeru tal-Finanzi li qalbilhom id-deċiżjoni.

X'qalu d-Diretturi meta d- deċiżjoni ġiet riferuta lil Freeport Corporation?

Qalu li huma għadhom tal- fehma li t-tender kellha tingħata lill-kumpannija li kienet għażlet l- Adjudicating Committee u magħha qabel il-Bord tad-Diretturi imma se jbaxxu rashom għax hekk obbligati li jagħmlu bil-liġi għad-deċiżjoni tal-Contracts Committee.

Mela għandna qagħda ċara li l-Freeport Corporation ġiet overruled u wara li ġiet overruled ma qalitx: Isma kellna żball.

Ma qalitx wara riflessjoni: Iva, għandu raġun il-Contracts Committee.

Qalet: Inħossu li kellna raġun aħna, imma se noqogħdu għad-deċiżjoni għax hekk obbligati nagħmlu.

Għaldaqstant meta l-Prim Ministru nhar is-Sibt semma dan il-punt u stieden lill-Oppożizzjoni biex iġibu kemm iridu esperti ħalli jaraw kif saru l-affarijiet, jiena minn hawnhekk ngħid li m'hemmx għalfejn inġibu esperti għax il-Freeport Corporation kellha l-esperti tagħha stess, kellha l-Adjudicating Committee - li ġejna assigurati li kien magħmul minn esperti - u mbagħad il-Bord tad-Diretturi tal-Freeport Corporation irreveda dak li għamel l-Adjudicating Board.

Mela l-Gvern stess kellu żewġ teams ta' esperti li ħadu deċiżjoni lil min għandu jingħata l-kuntratt, imma mbagħad dak il-kuntratt ma ngħatax lil min iddeċidew huma imma ngħata lil kumpannija li 11-il xahar ilu kienet qed timmanuvra - u nuża l-kelma b'mod meqjuż - biex tiġi f'qagħda vantaġġjuża billi tixtri hi l-kumpannija tan- NOVITA.

U kien hemmhekk li imbagħad twaqqfet.

U għaliex twaqqfet?

Twaqqfet għaliex jiena kont ktibt artiklu fil-kolonna tiegħi f'"The Sunday Times" fejn irrivelajt x'kien qed jiġri - kont tkellimt wara l-kwinti wkoll - u għidt lil xi ħadd min-naħa l-oħra li dawn l-affarijiet m'għandhomx isiru.

Għalhekk twaqfet, Mr Chairman, u dan il-fatt irrid nirreġistrah.

U jiena nistieden lill-Ministru - naf li m'għandux ħin jidħol fid-dettalji kollha - sabiex għallinqas jgħidilna jekk kemm-il darba l-Bord tal-Freeport offriex li jirriżenja fil-kontest li ġie sfiduċjat mill- Contracts Committee u wara riflessjoni fil-kuxjenza tiegħu l-Bord ħass li ma kellux għaliex jiġi sfiduċjat għaliex baqa' jsostni li d-deċiżjoni tiegħu hija valida.

Il-ħin itir u ma tantx hemm lok li wieħed joqgħod jidħol fl-investimenti kollha tal-Gvern imma ħalli nidħol fil-qosor f'xi ftit investimenti tal- Gvern fil-qasam bankarju.

Dan il-Gvern għandu domma li jrid jimxi biha - m'hux twemmin għaliex twemmin kulħadd ikollu - li tmur 'il hinn mit-twemmin għaliex ma tagħraf l-ebda dubju, ma tagħraf l-ebda possibilita' li tinbidel u dan il-Gvern daħal bid-domma li l-kumpanniji li hemm li huma tal-poplu kollu jrid jipprivatiżżahom.

Huwa kellu din id-domma, imbagħad il-fatt li jrid jersaq lejn l-Unjoni Ewropea kompla ġabu f'sitwazzjoni fejn id-domma tiegħu bilfors irid jimplimentaha.

Din is-sena fl-Estimi għandna li biċċa minn dan il-Ministeru se tkompli tiġi żarmata - il-Ministru stess irid hekk, jiġifieri m'hux xi ħadd qed jeħodlu xi ħaġa - għaliex se jinbiegħu b'madwar Lm16 miljun ishma.

Jiena ma naqbilx li dan isir m'hux għaliex irrid li l-Istat ikun is-sid ta' affarijiet kummerċjali - l-Istat m'għandux ikun is-sid ta' affarijiet kummerċjali jekk kemm-il darba m'hemmx interess pubbliku għoli bħal qgħad fil-pajjiż jew xi sitwazzjoni oħra jew inkella jekk kemm-il darba ma nkunux qegħdin nitkellmu fuq public utilities fejn allura l-interess kummerċjali irid jiġi mbenġel mill-interess iktar wiesa' nazzjonali - imma ġaladarba dawn il-kumpanniji qegħdin f'idejn l-Istat għalfejn din id-domma li bilfors irid ibiegħhom?

Għalfejn ma jmurx għal sistema fejn iqiegħed ir-running tagħhom fuq bażi indipendenti mingħajr ma jitlef l-ownership eżistenti?

Għaliex ma jmurx fuq sistema fejn jinkoraġġixxi li jkun hemm kompetizzjoni u jgħarraf lil min irid jinvesti li jekk ikun serju se jħallih jiftaħ banek oħra in competition ma' dawk li diġa' jeżistu, imma sadanittant dak li qiegħed hemmhekk u qiegħed jirrendi b'mod tajjeb lill-Gvern ma jitilqux min idejh?

Għaliex jekk jitilqu minn idejh, x'se jiġri, Mr Chairman?

Se jiġri bħalma ġara fil-passat.

Nafu li kull sehem li biegħ sa issa l-Gvern fit-tliet banek fejn kellu l-ishma instab li biegħu bl-irħis - ma rridx nattribwixxi motivi ħżiena għaliex żgur li ma kienx hemm motivi ħżiena, u faċli wara li l-għasfur ikun sar ajkla tgħid kemm kien se jkun sabiħ, imma aħna m'hux hekk qed nagħmlu.

We are not being wise after the event.

Aħna nafu li dawn l-ishma għandhom gowth potential u allura huwa żball li l-Gvern ibiegħhom lil ftit nies, huma min huma, għax għandhom dritt jixtru - u permezz ta' hekk iċaħħad lill-poplu kollu mill-introjtu li jkollu minn dawk l-ishma.

Dawn m'għandhomx ikunu affarijiet ta' domma.

Ladarba qegħdin nitkellmu fuq dan is-settur u waqt li dawn l-ishma għadhom ma nbiegħux, jiena ridt nistaqsi lill-Ministru x'inhu jagħmel mingħajr ma jindaħal fir-running tal-banek - għaliex m'għandux jindaħal fid- day-to-day running u naf li l-Ministru preżenti ma joqogħdx jindaħal - sabiex dawn jimxu fuq policy iktar orjentata lejn id-diċenza.

Kulħadd jaf il-livell tal-profitti tal-banek u kulħadd jaf li dan huwa livell ta' profitti li f'kontest iktar kompettittiv ma kienx jintlaħaq - u kontest iktar kompettittiv ma jiġix billi jidħlu banek oħra.

Hemm erba' banek u tnejn sussidjarji tagħhom li jisilfu għat-tul u l-kompetizzjoni għandha tinħass minn issa.

X'inhu jsir biex wieħed jassigura li sew id-depożitur kif ukoll min jissellef jieħu trattament aħjar milli qed jieħu - m'hux fis- sens li qed jittrattawh ħażin, m'hux fi-sens li qegħdin jattakkaw lin-nies jew jagħmlu xi ħaġa li m'għandhomx jagħmluha - fis-sens li l-imgħax li jieħu d-depożitur, la hemm daqstant profitti xi jsiru, ikun ftit aħjar u l- imgħax li jħallas min jissellef ikun ftit inqas tqil.

X'inhu jagħmel biex wieħed jara li dawn l-istituzzjonijiet - li l-kapital tagħhom ikun minimu relattivament għall-kapital li jqiegħed għandhom id-depożitur biex jaħdmu bih - jagħtu a fairer deal lil kull min imiss magħhom?

Waqt li qed nitkellmu fuq il-banek huwa interessanti li bħalissa erġajna qegħdin naqraw ħafna fuq x'kien sar fin-National Bank group 20 sena ilu.

Jien f'dan il-Parlament 10 snin ilu għamilt statement iddettaljat u jiena dak l-istatement I stand by it u meta jkun hemm bżonn nirrepeti, imma llum irrid ngħid biss lill-Ministru li għandu jara li d-dokumenti kollha li għandhom x'jaqsmu man-National Bank, qabel ma nqalgħet il-kriżi ta' Diċembru 1973, jibqgħu hemmhekk fil-vaults tal-Bank of Valletta flimkien mar-rapporti ta' l-awdituri li saru dak iż-żmien u r-rapporti tal-bank inspections li saru.

Ir-rapporti dwar il-qagħda finanzjarja li kien hemm hemmhekk għandhom jibqgħu hemmhekk ħalli meta jiġi xi ħadd biex jinvestiga tassew jinkixef kemm qed jingħad gideb, kemm qed isiru akkużi li mhux f'posthom u jinkixef f'liema stat miskin kien dak il-Bank li ma kienx dehen li jissejjaħ bank!

Ngħid din biss.

Issemma Louis Galea, l-ex-local Director ta' Barclays Bank, persuna venerata fis-settur bankarju li għadu ħaj u mimli bis-saħħa.

Dak il-bniedem meta jien, hu u oħrajn dħalna fil- boardroom ta' dak li kien Scicluna's Bank biex nitkellmu man-nies f'nofs Diċembru ta' l-1973, il-kumment tiegħu kien jekk dan kienx bank jew le għax il-prattika bankarja hemmhekk kienet massakrata - jekk qatt kienet twieldet kienet massakrata, mhux abortita.

Jien ninsisti li nirreġistra dan il-punt ħalli l-Ministru bħala nutar li jaf xi jfissru records professjonali jesiġi - u naf li jagħmel hekk - illi dawk ir-records ħadd ma jmisshom.

Waqt li qed nitkellmu fuq il-banek ...

(Interruzzjonijiet) Naf li qegħdin hemmhekk.

Il-Ministru qed jgħidli "jekk qegħdin hemmhekk".

Jien naċċertah li dawk ir-records hemm għandhom ikunu.

M'iniex qed nimplika li l-Ministru ma jridhomx jibqgħu hemmhekk.

Qed ngħidlu biex jara - ġaladarba issa ġejja gwerra ġdida fuqha din - li dawk ir-records ikunu hemm għax l-iżjed ħaġa li titkellem elokwentement huma r-records li jirriflettu x'kienu qed jgħidu l-awdituri barranin dwar il-qagħda tal-bank dak iż-żmien.

Qed ngħid hekk għax sfortunatament jekk ir-records ma jkunux hemmhekk ...

Diġa' mietu diversi nies, diġa' telqu oħrajn, diġa' xjaħu ħafna, bħalma qed nixjieħ jien u m'għadnix niftakar id-dettalji kollha.

GĦandna l-ex-Prim Ministru Mintoff li ma xjaħx, jiftakar kollox imma jagħżel li ma jitkellimx - u ma nagħtihx tort - meta jara l-affarijiet sfaċċati li qed jinkitbu.

Mela ejja nħallu r-records jitkellmu.

Dwar il-Mid-Med Bank jekk xi ħadd irid jagħmel inkjesta oħra jien naħseb li hemm lok fejn issir inkjesta oħra.

Xi erba' snin ilu kien sar arranġament ta' akkomodazzjoni mill-Mid-Med Bank ma' kumpannija ta' wieħed mill-ex-Diretturi tan-National Bank - li llum qiegħed iħambaq ħafna - fejn dan mar tajjeb ħafna u aħna konna kritikajnieh fil-beraħ.

Dak inhar jien kont għidt u l-ġurnal "Il-Ħelsien" kien qal illi there is something fishy about this arrangement.

Hemm xi ħaġa tinten dwar dan l-arranġament li tawh.

Iċ-Chairman ta' dak iż-żmien, l-ex-Imħallef Riccardo Farrugia - u nsemmih għax huwa figura pubblika - kien qal li m'hemm xejn jinten u jirriżerva d-dritt li jieħu l-passi legali li għandu jieħu.

Għaddew erba' snin u għadu ma ħa l-ebda passi.

Jien ngħid li dik hija xi ħaġa li għandha tiġi nvestigata.

Jien ngħid li kieku l-Bambin, fl-għerf tiegħu, iġib xi bidliet f'dan il-pajjiż ma noqgħodx ngħid li ninvestigaw ħafna affarijiet, imma dak huwa punt li żgur ninvestigawh.

Qabel nagħlaq irrid nagħmel żewġ punti oħra.

Fost l-investimenti li jaqgħu taħt dan il-Ministeru hemm il-proġett ta' Chambray u għaddew sentejn milli din il-Kamra lejlet il-Milied, proprju f'dan l-istadju, kienet għaddiet Riżoluzzjoni f'kontest kontroversjali dwar għoti kontroversjali ħafna ta' biċċa art prima f'Għawdex lill-kumpannija barranija.

Illum jien irrid nistaqsi: X'sar minnu dak il-proġett?

X'jirriżulta lill-Ministru mix-shareholders li l-Gvern, kontra l-pariri li ngħata, għażel li jidħol magħhom?

X'inhi l-qagħda attwali llum?

Għadhom l-istess shareholders jew inkella x-shareholding inbidel?

F'liema stadju wasal dak il-proġett?

X'azzjoni ħa l-Gvern meta rriżulta b'konferma minn barra - mhux minn hawn Malta - li promoturi ewlenin wara dak il-proġett kellhom konnessjonijiet fl- Italja u f'postijiet oħra li żgur il-Gvern tal-lum jaqsam ma' l- Oppożizzjoni r-rieda li m'għandniex inħallu dawk il-konnessjonijiet jidħlu f'artna?

Nixtieq li l-Ministru, jekk ikollu ċ-ċans, iwieġeb għal dan.

Issa ħalli ngħaddi għall-aħħar punt.

Taħt dan id-dekasteru taqa' xi ħaġa li kienet tajba u għadha tajba.

Din hija l-Middle Sea Insurance Company Limited.

Din il-kumpannija issa ntefgħet iżjed - u m'għandux għalfejn ma jkunx hekk - fil-qasam tal-kompetizzjoni, qiegħda taffaċċja ċ- challenges li għandha b'mod rigoruż u b'mod pożittiv u issa daħlet ukoll fil-qasam ta' l-insurance.

Jien naf li hawn min qed jiddejjaq għax il- Middle Sea Insurance qed twessa' l-attivita' tagħha, għax issieħbet mal- Bank of Valletta u ma' - proporzjon żgħir minnha - kumpannija Ġermaniża biex għamlu kumpannija speċjalizzata fuq il-life insurance fis-suq Malti.

Jien ma niddejjaqx għaliex għandna żewġ kumpanniji ewlenin Maltin li qegħdin jagħmlu marketing għax jekk ma jkunx hemm huma jkun hemm kumpanniji barranin.

Għaliex m'għandux ikun hemm attentat biex in-negozju ta' Malta jittieħed minn kumpanniji Maltin f'kontest kompetittiv b'mod tajjeb?

Jien irrid ngħid lill-Ministru li għandu jieħu l-opportunita' biex jara li veru jkun hawn kompetizzjoni.

Dan ifisser li meta llum għandna s-sitwazzjoni li dak li jkun jista' jinvesti barra Lm2,500 sa l-aħħar ta' din is-sena u Lm5,000 mis-sena d-dieħla - dejjem ras għal ras u kull min għandu iżjed minn 18-il sena - x'inhi din li f'dak l-investiment ma tistax tagħżel li tixtri policy ta' life insurance barranija?

Jekk jiġri hekk u jekk il-Bank Ċentrali jiġi ggwidat biex ikun iktar flessibbli fl-interpretazzjoni tiegħu, dawk l-aġenti lokali li qed iħossuhom milqutin għax il-Middle Sea Insurance daħlet fil-bank assurance flimkien mal-Bank of Valletta ma jkollhomx daqstant bażi fuqhiex igergru.

Dawn kienu huma stess li riedu l- liberalizzazzjoni ta' l-insurance hawn Malta u l-liberalizzazzjoni ġġib magħha ċaqliq li misshom antiċipawh u allura sewwa għamlet il-Middle Sea li ġabet dan iċ-ċaqliq u daħlet fil-life insurance.

Issa biex inkunu ċari ngħid li dawn m'għandhomx għalfejn igergru.

It-tieni nett to the extent li huma milqutin għandhom jingħataw iċ-ċans li jkunu jistgħu jikkompetu bil- prodotti tal-kumpannija tagħhom f'kompetizzjoni mal-Middle Sea u dan jista' jisr jekk kemm-il darba jkun hemm understanding li parti mill- allowance ta' dak li jkun li jista' jinvesti barra mill-pajjiż, tista' tmur fuq life policy jew inkella insurance policy, tkun xi tkun il-waħda li jagħżel hu.

Hawn ħafna xi tgħid fuq dan il-Ministeru.

Fil-fatt sħabi qalu ħafna affarijiet u kellhom affarijiet oħra xi jgħidu imma jien ikolli nieqaf hawnhekk.

L-aħħar punt tiegħi hu li dan il-Ministeru huwa wieħed mill- iżjed importanti - forsi dan jaqsam l-importanza tiegħu mal-Ministeru tal- Finanzi - sew fit-turiżmu u sew fl-industrija għax għandu biċċa xogħol enormi x'jagħmel u għandu l-problemi tiegħu, imma għandu potenzjal.

Ma jista' jkollok xejn mingħajr problemi u kull potenzjal trid tisfruttah b'mod li l-problemi tiffaċċahom u tittekiljahom fil-ħin propizju.

Imbagħad għandu dawn l-investimenti tal-poplu.

F'dawn l-affarijiet għandu jkun hemm l-interess nazzjonali u m'għandux ikun hemm id-domma.

Id-domma l-aħjar li nħalluha fil-qasam tal-fidi, imma fil-qasam tal-politika u ta' l-ekonomija - oqsma li jimpinġu fuq il-qasam soċjali - dak li għandna nagħmlu, għandna nagħmluh dejjem fl-aħjar interess tal-pajjiż u dejjem b'mod li jirrendi iżjed għall-pajjiż, u mhux għax ikollna xi domma politika, bħalma wisq nibża' li għandu l-Gvern f'dan ir-rigward.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-ħin li fadal huwa għad-dispożizzjoni tal-Gvern.

L-Onor.

Joe Psaila Savona.

ONOR.

JOSEPH PSAILA SAVONA (Segretarju Parlamentari): Sur President, nistqarr minnufih li l-Oppożizzjoni poġġitni f'dilemma, għax filwaqt li llum smajna kritika fuq l-industrija tat-turiżmu qishom għaddejjin l-erbat iżwiemel ta' l-apokalissi bħallikieku kollox sejjer ħażin, niftakar pero' li l-ġimgħa l-oħra l-Kap ta' l-Oppożizzjoni poġġa l-industrija tat-turismu bħala l-makna li qed tmexxi l-pajjiż, anzi l-unika makna, għax qal li l- oħrajn huma kważi mitfija.

Ma nistax nifhem kif jista' jkollok makna tmexxi lill-pajjjiż li tkun dgħajfa kif iddeskriviha l-Membru ta' l- Oppożizzjoni llum.

Imma min-naħa l-oħra forsi ma tistax toqgħod fuq dak li jgħid il-Kap ta' l-Oppożizzjoni - hawn qed niftakar fuq dak id-dokument li kien poġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

Dak il-ħin jien kont għidt x'se jpoġġi - u fil-fatt kien poġġa l-P.A. Cambridge Report li llum il-ġurnata jissemma biss għax irid jintesa - fil-fatt għadda żmienu għax għaddew ħames snin minn fuqu.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni kien qal li l-Gvern mhux qed jikkontribwixxi għall-iżvilupp tat-turiżmu.

Issa la għadda ż-żmien nistgħu ngħidu kif kien l-iżvilupp u nsemmu l-kontribut li ta l-Gvern fl- 1985 li kien ta' Lm150,000 u llum il-ġurnata tela' għal Lm2.8 miljun.

Allura jiena ma nistax nifhem kif il-Kap ta' l-Oppożizzjoni jkollu l-wiċċ għid li l-Gvern mhux qed jikkontribwixxi għall-iżvilupp tat-turiżmu.

Dan hu li qed jieħu s-settur turistiku llum il-ġurnata min-naħa tal-Gvern u ma hemm ebda żieda mill-kontributuri l-oħra.

II-kontribuzzjonijiet li jieħu s- settur turistiku jiġu mill-qasam tal-Gvern, mill-Air Malta u mis-settur privat.

Filwaqt li l-kontribut ta' l-Air Malta u tas-settur privat baqa' dak li kien fl-1985, jiġifieri Lm200,000, llum il-kontribut tal-Gvern għal dan is-settur żdied għal Lm2.8 miljun minn Lm150,000 fl-1985 u Lm400,000 fl- 1986.

Nixtieq issa niġi għal dak li qal il-ħabib tiegħi, l-Onor.

Leo Brincat, fuq il-kumment li kont għamilt fl-editorjal ta' l-MHRA fejn iddeskrivejt is-sitwazzjoni turistika ta' Malta bħaż-Żejtun wara r-rebħa elettorali ta' l-1987.

X'ridt ngħid biha dak iż-żmien?

Jien ridt ngħid li mhux kollox kien sew fiż-Żejtun fit-tmenijiet meta ntrebħet l-elezzjoni mill-Partit Nazzjonalista fl-1987 u għidt li kienet waqgħet kalma fuq iż-Żejtun, għalkemm l-affarijiet ħżiena li kien hemm baqgħu hemm.

Kollox kien għadu pero' jbaqbaq minn taħt - illum hija storja totalment differenti, pero' jien xtaqt insemmi dak iż-żmien.

U l-istess qed jiġri fis-settur turistiku.

Is-settur turistiku għandu d-don li kulħadd jitkellem tajjeb fuqu għax iġib ħafna flus u kulħadd jgħid li dan huwa tajjeb, hemm ħafna hotels sbieħ, eċċ., u allura kollox jidher pożittiv u sabih.

Imma l- problemi xorta hemm qegħdin u dan għadu kif qalu l-Onor.

Lino Spiteri, li l-potenzjal ikun hemm, is-saħħa tkun hemm imma jkun hemm ukoll il-problemi.

Dan li ridt infisser meta ġibt dik l-analoġija.

Jien xtaqt li l-Onor.

Leo Brincat qanqal affarijiet oħra minn dawk li semma.

Huwa semma l-VAT.

Din l-istorja smajniha over and over again.

Illum il-metodu tal-kritika ta' l-Oppożizzjoni hija bbażata fuq affarijiet ta' suspetti, bħall-hearsay, x'qalulu l-lukandieri, fuq xiex qed igorru u kien qed jiskanta kif l-assoċjazzjonijiet l-oħra ma qalu xejn kontra l-VAT imma baqgħu jgorru minn wara dahrna, eċċ. Il-kritika ta' l-Oppożizzjoni kollha qiegħda bbażata fuq dan kollu, imbagħad jiżirgħu d-dubju u jibdew jgħidu li kollox huwa ħażin għax forsi ma jkunx hemm x'juri l-kuntrarju.

Ħalli issa naraw il-veru strateġija tat-turiżmu, fejn irridu naslu u xi rridu nagħmlu biex naslu fejn irridu.

Dan ma nistgħux narawh jekk mhux f'kontest ta' x'qiegħed isir fid-dinja ta' madwarna.

Mill-1980 'l hawn kien hawn ċertu żvilupp fis-safar internazzjonali tant li kien hemm splużjoni, forsi minħabba l-progress teknoloġiku li sar fit- trasport jew fit-telekomunikazzjonijiet.

Filwaqt li fl-1950 kienu jsiefru 25 miljun persuna, illum il-ġurnata fl-1993/94 hemm 500 miljun u fis-seklu li ġej se naslu għal 937 miljun, jiġifieri minn 25 miljun se naslu għal kważi 1,000 miljun.

L-istess ħaġa fuq id-dħul, filwaqt li fl-1950 fil-kamp internazzjonali kienu jiġu ġġenerati US$ 2 biljun, illum il-ġurnata dawn telgħu għal US$ 304 biljun u Alla biss jaf kemm irid jiżdied dan l-introjtu fis-seklu li ġej.

Fil-kamp internazzjonali dan l-iżvilupp sar b'mod mgħaġġel imma bla brejkijiet, bla pjan u xi kultant b'mod żbaljat u kien hemm ċerti pajjiżi li batew ħafna minħabba fih.

Hawn Malta ma nistgħux ngħidu li konna bla brejkijiet jew bla pjan, għax konna bil-għaqal biżżejjed billi dawn ħsibna għalihom, imma li kien mgħaġġel m'hemm l-ebda dubbju.

Kien mgħaġġel għax f'din l-isfera kien hemm is-setturi kollha ta' din l-industrija fejn l-investiment, il-management, il-marketing u t-trasport kien kollu f'idejn il-Maltin, għax bnewh hawn Malta u ffinanzjawh il-Maltin.

GĦaldaqstant f'dan is-settur konna rajna f'idejna u allura approfittajna ruħna minn dak li kien qed jiġri fil-kamp internazzjonali, minn dan in-knowhow u mill-investimenti li kellna minn pajjiżna stess.

Tul dawn l-aħħar snin kien hemm żvilupp mgħaġġel fis- settur turistiku, kif kien hemm anke qabel, imma filwaqt li fis-seba' snin ta' qabel l-1986 kien hemm żvilupp erratiku, fejn kien ikollna sena tajba imbagħad ta' warajha tkun ħażina, f'dawn l-aħħar seba' snin minn sena għall- oħra rajna regolarment żieda ta' 7%.

U hawn naraw x'ġabet magħha din iż- żieda li qegħda timxi skond pjan regolari u lest minn qabel.

Jien tajt dawn iċ-charts li qed naqra minn fuqhom lill-Membri ta' l-Oppożizzjoni u lill-Ministru konċernat, li fihom naraw li kien hemm żvilupp fenomenali fl- employment, fejn illum il-ġurnata l-industrija turistika qed tħaddem 'il fuq minn 9,000 persuna, meta fl-1986 kien hemm inqas minn 6,000.

L-istess ħaġa ngħid għal dak li huwa dħul f'pajjiżna.

L-Onor.

Leo Brincat qal li skond iċ-ċifri m'aħniex qegħdin niżdiedu, imma mbagħad qal li ma żidniex daqskemm żidna s-sena l-oħra.

Jiena nbaxxi rasi għal din il-kritika għax jekk toqgħod tkejjilna u toqgħod tgħid li bejnietna wieħed mhux tajjeb daqs l-ieħor jew li xi sena ma kenitx tajba daqs oħra jista' jkun li xi kull tant wieħed isib xi jgħid.

Imma meta tara li d-dħul li kien hemm mill-1986 għal dak li kien is-sena l-oħra jew dak li qed nissoponi li se jkun din is-sena tara li hemm qabża fenominali.

Il-Kap ta' l-Opożizzjoni qal li din hija daqsxejn falza għax dak li kien qed jiġi ddikjarat is-snin ta' qabel ma kienx qed jidħol u issa daħal kollu f'sena waħda.

Għalfejn se noqogħdu nfettqu u ngħidu f'liema sena daħal jekk hux fis-sena ta' qabel jew inkella f'din is-sena!

Anke meta naraw id- differenza li hemm bejn is-sena l-oħra u din is-sena, naraw li filwaqt li fl-ewwel disa' xhur tas-sena l-oħra kien hemm Lm173 miljun, fl-ewwel disa' xhur ta' din is-sena lħaqna ċ-ċifra ta' Lm207 miljun.

Forsi nistgħu nipproġettaw daqsxejn l-affarijiet għax jien ma nafx kemm se jaqilgħu sa l- aħħar ta' din is-sena.

Filwaqt li s-sena l-oħra aħna qlajna dawk il- miljuni li qlajna, din is-sena qed jiġi pproġettat li se naqilgħu Lm260 miljun.

Hekk qed jiġi pproġettat.

Dan ifisser li per capita, ras għal ras se jqallagħna Lm216, li huwa ħafna iktar għoli mill-average Ewropew.

Għal xiex qed ngħid dan?

Qiegħed ngħid dan minħabba l-fatt li waqt li aħna nkunu qed nifformolaw policies għal quddiem fir-rigward tat-turiżmu dan inżommuh f'moħħna.

Imma apparti li nżommu f'moħħna kemm qed ikollna dħul u kemm qed inħaddmu nies irridu wkoll naraw il-limitazzjonijiet fiżiċi ta' dan il-pajjiż.

Ħafna mill-kritika li saret ġejja minħabba l-infrastruttura u jekk hux se nġibu ħafna jew ftit turisti.

Aħna rridu nżommu f'moħħna li għandna ċerti limitazzjonijiet.

Pajjiż żgħir għandu l-vantaġġi u l-izvantaġġi tiegħu.

Wieħed mill-iżvantaġġi tagħna huwa li l-post huwa limitat.

Hawnhekk naraw li għal kull kilometru kwadru għandna 1100 ruħ.

U biex nagħmlu daqsxejn ta' paragun naraw li f'Corsica, gżira fil-viċin, hemm 32 ruħ kull kilometru kwadru.

Aħna għandna 1100 ruħ u huma għandhom 32 ruħ.

Ċipru hemm 77 ruħ għal kull kilometru kwadru.

Sqallija hemm 183 ruħ għal kull kilometru kwadru.

Ħaġa oħra - din iħobb jgħidha l-Ministru Bonello Du Puis - hija li għal kull disa' metri ta' triq għandna karozza.

Għaliex qiegħed ngħid dan?

Qiegħed ngħid dan għax filwaqt li fil-bidu meta konna għadna b'ċertu entużjażmu u konna nipprovaw inkabbru l-qawwa tat-turiżmu konna naraw biss il-lat ekonomiku, illum wasalna fi stat li rridu naraw anke l-impatt ambjentali u soċjali.

Meta nqisu li aħna jkollna żieda ta' popolazzjoni ta' 17% f'Awissu u f'Lulju u ta' 9% tul ix-xhur l-oħra wieħed jibda jistaqsi jekk pajjiżna jiflaħx din iż-żieda.

Jiena minnufih ngħid li għal Lulju u Awissu ma jistax ikun li jibqa' jkollna żieda ta' 17% tal- popolazzjoni tagħna, imma m'aħniex se noqogħdu ngħidu li l-infrastruttura ta' pajjiżna ma tiflaħx din iż-żieda.

Tiflaħ għaliha din iż-żieda jew le?

Irridu naraw.

Irridu naraw ukoll jekk f'pajjiż li għandu kważi full employment huwiex tajjeb li nkomplu nkabbru din l-industrija tat-turiżmu biex noħolqu iktar impiegi.

Jekk għandna kważi full employment għalfejn se noqogħdu nżidu din l-industrija biex noħolqu iktar impiegi?

Il-poplu Malti qiegħed jieħu gost li qed jiġu iktar turisti lejn Malta?

Qiegħda tirbaħ il-kultura Maltija li jkun hawn dan it-turiżmu kollu?

Dan it- turiżmu qiegħed ibiddel il-mod kif qegħdin ngħixu aħna l-Maltin?

Dan it- turiżmu qiegħed ikun ta' rovina għal xi setturi li jkunu vulnerabbli?

Hawnhekk qed nirreferi għal ċerti gruppi ta' nies li jirrendu ruħhom midħla tad-drogi u affarijiet oħra.

Sur President, kif diġa' għidt, ir-risposta tiegħi għal dan hija li fis- sajf żgur li rridu nikkontrollaw, jekk mhux innaqsu, in-numru ta' turisti li jiġu hawn Malta imma fil-bqija tas-sena nħoss li għad hemm lok fejn niżvolġu t-turismu tagħna.

Irridu nibdew nitkellmu b'mod differenti u naqtgħuha li nitkellmu, kif jagħmlu ħafna mill-Membri, fuq kemm jiġu turisti.

Il-viżjoni tiegħi - illum il-ġurnata aħna nitkellmu fuq viżjoni u n-naħa l-oħra jitkellmu fuq suspetti - hija li jekk jista' jkun f'dan il- pajjiż għandu jkollna ntrojtu kbir b'inqas numru ta' turisti, b'inqas impatt soċjali u b'inqas impatt ambjentali.

Irridu nidew nitkellmu fuq guest-nights.

X'jiswa li jkollok miljun turist li joqogħdu ġurnata waħda?

Dan huwa l-iżball tal-kollega tiegħi l-Onor.

Leo Brincat għax qal li m'għamilniex xi qabża fenomenali fil-guest-nights din is-sena għax jekk timmoltiplika n-numru ta' turisti li ġew by 9 ...

Ma nafx minn fejn ġab dan in-9 għax mill-istatistika li toħroġ l-average huwa ta' 11 u tant huwa seasonal li ma tistax taqbad u tagħmel moltiplikazzjoni kif qed jgħid hu.

F'ċerti ġranet fis-sajf jiġu nies li joqgħodulek 15-il ġurnata filwaqt li fi staġuni oħra, fix-shoulder u l-winter months joqogħdulek ħafna inqas.

Irridu naraw hux qed jirnexxilna naslu għal dan il-goal li qed ngħid jiena mid-diversifikazzjoni kemm fit-tul tax-xhur li qegħdin joqogħdu ...

(Interruzzjonijiet) Jekk tħares lejn waħda miċ-charts li ppreżentajtlek tara li dan qed jirnexxilna u li dejjem kull xahar żidna n-numru ta' turisti.

Imma filwaqt li fix-xhur importanti bħal Jannar, Frar u Marzu żdidna b'14%, 15% u 36%, f'Awissu żdidna b'1% biss.

L-istess ħaġa naraw fin- numru ta' turisti li ġew fil-hotels u complexes.

Aħna għidna wkoll li rridu ċertu turismu ta' kwalita' wkoll.

Fl-1986 in-numru ta' accommodations fil-hotels kien ta' kważi 3 miljun.

Fl-1993 dan in-numru żdied għal kważi 5 miljun.

Hawn qed nitkellmu fuq akkommodazzjoni li hija differenti ħafna mill-akkommodazzjoni l-oħra regolari għax l-iktar numru baxx ta' akkomodazzjoni regolari minn 2.5 miljun tela' għal 3.5 miljun biss.

Issa l-guest-nights totali għas-sena l-oħra kien ta' 11.5 miljun bed- nights.

Mela naraw li l-qabża enormi kienet fil-hotels u l-complexes mhux fl-akkommodazzjoni iktar baxxa.

Mr Chairman, ic-Chief Executive qal li kellna bżonn ngħollu l-livell li għandna u mhux inżidu iktar 5-star accommodation.

Kien hemm bżonn li nżidu l-5-star accommodation għax ma jistax ikun li nġibu turist u ngħidulu li għandna prodott għoli mingħajr ma jkollna a 5-star accommodation fejn inpoġġuh.

Allura kellna noħolqu l-5-star accommodation.

Mela qegħdin nimxu eżattament kif qal iċ-Chief Executive.

F'chart oħra li ppreżentajtlek issib li l-akkommodazzjoni kif kienet fl-1989 u kif qed niproġettaw li tkun fl-1995.

Filwaqt li fil-holiday flats u fil-guest- houses se tinżel għax huma l-iktar settur baxx ta' l-akkommodazzjoni tagħna, f'dawk li huma iktar għoljin l-akkommodazzjoni qiegħda togħla.

Anke fil-hotels innifishom qed niproġettaw li f'dawk il-hotels li huma 1- star u 2-star l-akkommodazzjoni tonqos.

Fil-fatt naraw li l-hotels 2-star minn 19% suppost li jinżlu għal 17%.

Imma mbagħad aħna ta' l-idea li l- hotels 3-star, 4-star u 5-star jogħlew 'il fuq.

Dan ifisser li s-settur turistiku qed jimxi 'l quddiem, kif jaqblu ż-żewġ naħat tal-Kamra, u qiegħed jimxi skond pjan li pass pass miegħu qed naslu fejn irridu.

L-Onor.

Brincat staqsa wkoll xi domanda fuq is-settur Ingliż.

Aħna m'aħniex qegħdin ngħidu li ma rridux turisti Ingliżi hawn Malta imma rridu dak it-tip ta' turist Ingliż li huwa daqsxejn differenti minn dak it-turist li qed jiġi.

L-ikbar sfortuna kienet li l-kaċċa għall-miljun li kien jipprova jagħmel il-predeċessur tagħna qabel l-1986, li dejjem ried jilħaq dak il-mythical 1 miljun, daħħluna in a rut ta' ċertu tip ta' turiżmu li dan il-pajjiż ma jixraqlux.

Kieku laħqu dak il-1 miljun kont nifhimha.

Fil-fatt dan il-Gvern inqabad fiha li niġru wara dan il-l-miljun imma għallinqas il-predeċessur tiegħi laħqu l-1 miljun.

Fl-1992 u fl-1993 ilħaqnih il-1 miljun.

Issa wasalna fi stadju li rridu noħorġu minn dak ir- rut li daħħalna fih Gvern Soċjalista qabel l-1986.

Irridu noħorġu mir-rut tal-package tourism.

Jien m'iniex ngħid li rridu nagħmlu dan għax għandna mneħirna 'l fuq imma għax nafu li pajjiżna hu żgħir u għalhekk ma jiflaħx dan it-tip ta' turiżmu.

GĦaliex?

GĦax dan it-tip ta' turiżmu l-ewwel iġibna dump u mbagħad jiddampjana.

Aħna ma nistgħux ngħidu li minħabba li aħna pajjiż żgħir ma għandniex għalfejn ikollna ambizzjonijiet kbar, allura għandna noqogħdu b'dan il-package tourism.

Dan ma nistgħux ngħiduh għax inkella jiddampjana dan it-turiżmu stess.

Sur President, hawnhekk qed naraw li s-suq Ingliż niżel għax filwaqt li fl-1986 kien kważi 60%, illum niżel għal inqas minn 45%.

Aħna qed naraw li l-qabżiet kbar li qed isiru, kollha huma qabżiet kbar fis-swieq internazzjonali.

Dan huwa l-pjan tagħna biex inġibu din il-qabża ta' kwalita' illi l-Onor.

Leo Brincat ma setax jara fiex inhi.

Jekk l-Onor.

Membru iħares lejn il-figuri kollha li tajtu jara li s-swieq il-kbar li jġibu l-qabża ta' kwalita' kollha qed nagħmlu inroads qawwija fihom.

Dawn l-inroads qed nagħmluhom fis-swieq ta' l-Italja, ta' Franza, tal-Ġermanja u ta' kull pajjiż ieħor.

X'qed nagħmlu?

Fejn diġa għandna foothold, bħaIl- pajjiżi Skandinavi u l-Istati Uniti, qed inkomplu nsaħħu s-swieq.

Aħna qed nipprovaw insaħħu anke ċerti emerging markets, bħal dawk tal-Golf u ta' pajjiżi oħra ta' l-Ewropa - għada pitgħada jista' jkollna diffikulta' għax dawn ikunu kompetituri tagħna.

Imma dan aħna qed inżommuh f'moħħna u qed isiru studji serji fuq dawn il-pajjiżi.

Jekk nibqgħu sejrin kif aħna, żgur li nilħqu l-għanijiet tagħna.

Sur President, nixtieq nitkellem ftit fuq l-infrastruttura wkoll.

L- infrastruttura ta' pajjiżna tiflaħ għal dan l-iżvilupp?

J'Alla nibqgħu sejrin kif qegħdin fix-xhur li ġejjin, jiġifieri b'żidiet fis-summer u fil- winter months.

Minħabba fil-qabża ta' kwalita' li għamlet l-infrastruttura Maltija, kemm fil-qasam ta' fl-ilma, kemm fil-qasam ta' l-enerġija u kif ukoll fit-telekomunikazzjonijiet, dan għandna nifilħu għalih.

Jien verament inħossni kburi meta nitla fuq podium, ikun hemm in-nies jisimgħuni u nitkellem fuq is-sistema tat- telekomunikazzjonijiet tagħna li hija waħda mill-aqwa fost l-aqwa pajjiżi.

Jien nammetti li f'dan l-aħħar staġun kellna l-problema tat-tniġġis tal-baħar għax m'inix se noqgħod nistaħba wara subgħajja.

Imma minflok ma dan il-Gvern qagħad jistenna s-sewerage structure plan, f'dan il-Budget - l-ewwel ċans li kellu - diġa' ivvota xi Lm8 miljun għal din il-problema.

Sur President, kemm bil-VAT li dieħla x-xahar id-dieħel u li se tikkontribwixxi biex ċerti package tours jonqsu u anke bit-tnaqqis ta' l- forward buying rate li għalija kienet xi ħaġa umiljanti li nitkellem fuqha, aħna se naslu għal qabża fil-kwalita'.

Aħna ma rridux li naslu fi stat fejn it-turisti jibdew idejquna jew li t-turiżmu jibda jeqred l-ambjent naturali u l-wirt kulturali li għandna għax kemm dawn kif ukoll il-poplu Malti huwa riżors imprezzabbli.

Aħna ma rridux neqirdu dak ir-riżors tant importanti li qed jiġbdilna l-flus lejn Malta, jiġifieri l-poplu Malti stess u l-wirt kulturali tagħna.

F'Malta ma rridux li jkollna tip ta' Ferragosto fejn jiġu t-turisti u jitilqu l-Maltin.

Il-Maltin iridu jimxu id f'id mat-turisti u jkun hemm intercommunication bejniethom.

It-turist għandu kull dritt li jkun kurjuż u li jippretendi value for money għal dak li jonfoq, imma mill-banda l-oħra sakemm ikun f'pajjiżna, dan għandu juri ċerta umilta', ċertu rispett u ċerta sensittivita' lejn il-poplu Malti.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni wera li ma fehem xejn meta qal li aħna qed neqirdu lil pajjiżna.

Kif ħarġet mid-dikjarazzjoni ta' Osaka fejn iltaqgħu il-ministri tat-turiżmu kollha tad-dinja, aħna rridu nkunu kapaċi nżommu lis-settur tat-turiżmu bħala l-protettur tagħna minflok id-distruttur.

Fil- fatt il-Gvern hekk qed jagħmel.

Per eżempju, aħna qed nirrestawraw il- postijiet storiċi li għandna f'pajjiżna - eżempju ta' dan huwa r-restawr li qed nagħmlu lill-Forti ta' Sant Anġlu - għax filwaqt li dawn il-postijiet qed iġibulna qliegħ turistiku, aħna qed nippriservawhom għal quddiem.

GĦal pajjiżna, it-turiżmu jrid ikun il-protettur u mhux id-distruttur.

Sur President, imma aħna x'irridu nagħmlu biex naslu għal dan?

Aħna ma għandniex nippretendu li t-turist ma għandux il-pretensjonijiet tiegħu.

Jien diġa' għidt x'inhuma l-pretensjonijiet tagħna.

Jekk aħna ma nirranġawx l-offerta tagħna, ma jistax ikun li nilħqu mal-pretensjonijiet li għandu t-turist.

M'għandniex inbiegħu prodott baxx bi prezz għoli.

Aħna nisperaw li niġu f'sitwazzjoni fejn wara li t-turist jerġa' jmur f'pajjiżu, jibqa' jiftakar lil Malta bħala esperjenza pjaċevoli u jkun sodisfatt għax kemm dam f'pajjiżna kellu value for money.

Fil-fatt aħna dan l-għan qed nipprovaw nilħqu - billi ntejbu l-prodott tagħna mill-mument li t-turist imidd riġlu f'pajjiżna sakemm jasal biex jitlaq.

U hekk għamilt, hekk kif dħalt għal din il-kariga.

Jien kelli laqgħa mad- Diretturi ta' l-MIA u mal-Kummissarju tal-Pulizija biex naraw kif nistgħu nirranġaw l-immigration facilities tagħna.

Rigward it-trasport pubbliku, xi ftit ġimgħat ilu l-Ministru Frendo għamel l-ewwel pass biex jiġi rranġat dan is-servizz.

Jekk Alla jrid, aħna se nkomplu nimxu fuq dan il-pass.

Hekk ukoll rigward il-postijiet ta' akkomodazzjoni u catering.

L-Onor.

Leo Brincat staqsiena x'riżultati kellna mill-istudju li għamilna fil-qasam tal-catering establishments.

Nixtieq ngħid lill-Onor.

Membru li fil-fatt dan l-istudju sar.

F'dan l-istudju, aħna ħadna sample ta' ċerti postijiet biex inkunu nistgħu naraw x'livell ta' catering għandna f'pajjiżna.

Jekk xi ħadd jistaqsini kif inhuma l-hotels u r-restaurants tagħna, jien ma nafx nirrispondi b'mod xjentifiku.

Dan l-istudju sar bl- iktar mod skjett u min-naħa tagħna aħna dħalna f'ħafna dettalji, bħalma huma ventilazzjoni, equipment, jekk l-equipment huwiex nadif, jekk hemmx equipment tajjeb għall-istorage u mitt ħaġa oħra.

Imma rridu noqogħdu attenti għax mir-riżultati li ħarġu minn dan l-istudju, jidher li l- backroom tar-restaurants m'hix tajba daqskemm hi l-faċċata.

Biss irridu noqogħdu attenti li ma nagħmlux ċerta drammatiċita' billi nwerwru lin-nies.

Illum għandna l-HCEB li qed tagħmel xogħol siewi ħafna.

L-enforcement huwa problema ta' kull dipartiment, imma l-HCEB qed tagħmel il-mirakli bin- numru limitat ta' uffiċjali li għandha.

Dan in-numru limitat ta' uffiċjali - jekk Alla jrid ikollna iktar - li jaħdmu on a day-to-day basis ilaħħaq max-xogħol li jkun dieħel u complaint jiġi eżaminat u investigat.

Issa ħalli ngħid xi ħaġa fuq il-beach facilities, kif qed nipprovaw nirristrutturawhom.

Fuq il-beach facilities qed isiru ħafna efforts.

L- Onor. Leo Brincat staqsa ċerti domandi retoriċi.

Wieħed m'għandux jinsa li fl-aħħar snin ta' l-era Soċjalista għabbejtuna b'200 ruħ li ma kellhom ebda idea fuq dak it-tip ta' xogħol.

Illum qegħdin nippruvaw naqilbu għal tindif mekkanizat.

Issemmew il-golf facilities li kulħadd jaqbel li jkunu aħjar minn dak li għandna.

Fil-bidu jien għidt li għandna l-limitazzjonijiet fiżiċi tagħna.

Jekk nieħdu biċċa art kbira - għax għall-golf ma tridx biċċa art żgħira - u jibda jkollna wkoll ħafna ħela ta' ilma imbagħad f'budget debate ieħor niġi mgħajjar li qed naħlu l-ilma fuq il-golf!

Irridu noqogħdu attenti għax dawn l-ideat kollha nkunu qegħdin naħsbu fuqhom.

Aħna ma rridux nieħdu deċiżjonijiet li għada pitgħada niġu kkritikati fuqhom.

It-tourism authority hija biċċa leġislazzjoni li tirrikjedi ċertu galbu u delikatezza.

Aħna lestejna kollox u kulħadd jaf kemm hu busy l-Uffiċċju ta' l-Attorney General.

Jekk hemm bżonn indumu ftit iktar, indumu basta f'din il-leġislazzjoni ma jsirux żbalji li għada pitgħada nkunu rridu nerġgħu lura minnhom.

Qed isiru korsijiet għal gwidi ġodda u nista' ngħid li qed nattiraw gwidi għal kull livell u ta' ċerta kwalita'.

Jien qbilt mal-mod li bih ikkritika l-Onor.

Leo Brincat imma żgur li missu ma semmiex l-Institute for Tourism Studies.

Qed ngħid dan għax fi żmienhom l-MCAST ġie meqrud u dak li jkun kien irid joqgħod ifittex hu kif se jitgħallem u kif isib post fl- industrija turistika.

Aħna ħloqna l-Institute of Tourism Studies li minnu qed joħorġu ċerti nies ta' ċerta kwalita' u li kulħadd qed ifaħħarhom.

Nafu li suppost joħorġu iktar studenti, imma mhux dejjem suppost joħorġu iktar!

Nista' ngħid li issa lill-ITS qed nagħmlulu extension biex inkabbruh.

Jekk Alla jrid irridu naslu fi stadju fejn nibdew inġibu studenti minn barra.

Nixtieq nagħlaq fuq il-mod li bih nimxi ma' dipartimenti oħrajn.

Irrid ngħid li qed nimxu id f'id mad-Dipartiment tas-Saħħa - fejn għamilna dawk l- istudji li semmejt - mad-Dipartiment ta' l-Ambjent - fejn tkellimna fuq l- importanza li noħolqu dawn il-flejjes għal sistema ta' drenaġġ - u mad- Dipartiment tal-Kultura.

Hawnhekk nixtieq nirringrazzja lil sieħbi, l- Onor. Michael Refalo li nimxu id f'id u rigward il-kultura u t-turiżmu naraw x'hemm bżonn isir għal dak li huwa tajjeb għall-poplu Malti.

Hawnhekk irrid ngħid li mhu veru xejn li l-Imdina Festival ma kellux isir din is-sena.

Jekk Alla jrid fl-1995 isir il-Birgu - biex nimxu lejn in- naħa ta' isfel ta' Malta, dejjem within the constraints ta' l-iStructure Plan - ...

Mr Chairman, irrid nirringrazzja lill-uffiċjali kollha li jgħinuni fis- settur turistiku, lill-NTOM, lid-Dipartiment tat-Turiżmu flimkien ma' l- HCEB, mal-White Rocks u ma' l-Institute of Tourism Studies.

Nirringrazzja lil Onor. Brincat li tkellem flok l-Onor.

Karmenu Vella u lil dan nawguralu li fejn qiegħed kollox imur sew.

(Onor. Membri: Hear, hear)

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi.

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: Jien naqbel ma' l-Onor.

Spiteri li l- Ministeru li qiegħed niġġestixxi jien huwa wieħed mill-iktar importanti, jekk mhux l-iktar importanti, imma it runs on a shoe-string.

L-Onor.

Spiteri qal li jaqbel li t-Lm18 miljun huma importanti pero' mbagħad ġie hawn biex inaqqasli Lm1!

Allura l-ftit li fadalli se jeħoduli wkoll!

Jien naħseb li sħabi jaqblu miegħi.

L-Onor.

Brincat semma l-1.8 miljun turist li xtaqtu jsemmi.

F'dan il- pajjiż ix-shoulder-months - jiġifieri Novembru, Diċembru, Jannar u Frar - qegħdin dejjem jonqsu.

Jekk nżidu aktar turisti f'dawk ix-xhur inkunu qed nilħqu turisti ta' kwalita'.

Issa wieħed irid jara x'qed jiġri fid- dinja.

L-air travel qed jiżdied at the rate of 5.5% per annum.

Air Malta qed iġġorr iktar minn 10% kull sena iktar u qed tmur destinazzjonijiet bħal Damascus, Milan, Catania, Palermo, Marseilles, Lyons, Barcelona, Madrid, Oslo, Helsinki, Stockholm, id-Danimarka u t-Turkija u għada pitgħada se tinżel ukoll Beirut.

Issa Air Malta se tiżviluppa iktar it- turiżmu u dan jaqbel kemm għaliha kif ukoll għat-turiżmu.

Qabel ma wieħed jaqbeż min-naħa għal oħra tax-xmara jrid ikun hemm il-pont u l-pont trid tkun Air Malta.

Jien dejjem inħobb inbassar, dejjem għext b'viżjonijiet u niżżi ħajr 'l Alla s'issa dejjem ilħaqthom, barra tal-l.8 miljun li tajt żmien ta' ħames snin u naħseb nilħaqha.

Jien darba kelli viżjoni li fil-banek lokali jkollna Lml biljun u kienu jidħku bija.

Meta sirt Ministru tal-Finanzi kien hawn Lm440 miljun u għidt nilħqu l-Lml biljun.

Mhux talli lħaqnihom talli qegħdin L1,140 miljun illum.

U għadna lura taf!

Kemm għad iridu jiġu flus tal-Maltin hawn Malta!

L-Onor.

Spiteri ma kienx iniżżilha li għandna ħafna flus barra, imma darba konna f'seminar u qalli li jaħseb lil hemm ċertu raġun.

Hemm ħafna lok biex nattiraw flus tal-Maltin stess minn barra minn Malta b'dak li għamilna.

Per eżempju, fl-1976, 18-il sena ilu, - kont għadni żgħir u kelli ħafna iktar xagħar milli għandi - kont mort Singapore u ġejt b'viżjoni illi Malta ssir ċentru finanzjarju u fil-fatt saret.

Xtaqt li f'Malta jinħolqu mill-inqas 35,000 impieg ġdid u lħaqnihom.

Dak iż-żmien kellna appena l00,000 u llum għandna l35,000.

Kelli viżjoni wkoll li hawn Malta jiġu miljun turist għax dak iż-żmien kont Shadow Minister għall- Kummerċ, Industrija u Turiżmu u fil-fatt ġew.

Kelli wkoll il-mira li Malta ssir ċentru ta' trażbord fil-Mediterran.

Dawn għidthom 18-il sena ilu u llum saru għax jien naf id-drive li għandu l-karattru Malti u għandi fiduċja sħiħa fih.

Intom tibżgħu mill-Ewropa!

Mhux aħna għandna nibżgħu mill-Ewropa, imma l-Ewropa għandha tibża' minna!

Aħna nazzjon li meta niftħu l-orizzonti u naraw 'il bogħod, naslu.

Fl-industrija ma kien hawn xejn.

Onorevoli, inti għadek żgħir, imma tiftakar li ma kien hawn xejn industrija.

Aħna kellna fortress economy għax kulħadd kien impjegat mas-Servizzi, kulħadd kien irid jidħol fin-Navy biex l-iktar li kien jista' jilħaq kien steward, jiġifieri dan ma kienx jista' jsir kaptan.

Aħna 170 sena ilu kellna nies kapaċi għall-baħar li saru ammiralli man-Navy ta' l-Arġentina!

Imma kif kont qed ngħidlek dak iż- żmien steward biss kien jista' jsir, u fl-Air Force senior aircraftsman.

Ħadd ma kien jgħid 30 sena ilu li se jkollna xi ħadd li jsir pilot.

Ma tarax, dak jitfa' ż-żejt fil-makna kien biss!

Jiġifieri l-industrija hawn Malta 30 sena ilu bdiet u għamilna l-mirakli.

Illum l-industrija qegħda tipprovdi 25% tal-GDP li huma konsistenti.

Filwaqt li l-cake dejjem jikber il-kontribut ta' 25% ta' l-industrija baqa' l-istess.

Fl-1987 kien Lm136.4 miljun u llum Lm200 miljun; l-ammont qed jiżdied u l-persentaġġ jibqa' l- istess.

Illum il-pajjiż mhux qiegħed fuq l-industrija biss, imma għandu s- settur tas-servizzi li dejjem qed jikber.

Min qatt ħaseb 12-il sena ilu illi se jkollna l-Freeport li jimpjega 650 ruħ.

Illum wieħed mhux post mal- Gvern bħala watchman, driver u messaġġier ifittex imma post mal-Freeport għaliex dak jirrendi.

Ix-Xatt ma tistax tmur taħdem għax dak huwa a closed shop ta' nies li jgħaddu xogħolhom lil uliedhom.

Kulħadd fil-Freeport irid imur.

L-Onor.

Tony Nicholl ikkritika lill-MDC illi qed tonfoq ħafna flus.

L- ewwelnett hawn xi ħadd li mar jistad mingħajr ma qabel tefa' l-għalf?

Kieku aħna tant tajbin, tant sought after illi jaqgħu fuq xulxin biex jiġu għandna kieku m'għandniex għalfejn nitfgħu l-għalf.

Veru, għalija l- istorja ta' Hong Kong is very disappointing għax kienet okkażjoni tajba biex nattiraw investiment minn hemm.

Kif kulħadd jaf, fl-1997 Hong Kong se tiġi assorbita miċ-Ċina u kien hemm moviment ta' investiment 'il barra minn dak il-pajjiż.

Forsi stajna attirajna industrijalisti minn Hong Kong billi noffrulhom ċerti inċentivi, fost affarijiet oħra passaport Malti.

Aħna ma konniex lesti li nbigħu ċ-ċittadinanza Maltija u nsarrfuha fi flus u f'industrija.

Aħna konna serji.

Forsi tgħiduli li stajna tajna 10 jew 20 biex forsi kien jiġi xi ħadd.

Ma ninsewx ukoll illi l-Asja kollha hija l- kaldarun li qed ibaqbaq u mimli tigri li dejjem qed jiżviluppaw.

Fl-1992 vjaġġaw 476 miljun persuna, l-aktar mid-developed West għax mill- East ftit isir ivvjaġġar, aqta' il-Ġappuniżi.

Mela għandek 1,200 miljun Ċiniż li għada pitgħada jsiru sinjuri - iċ-Ċiniżi jmisshom ilhom li saru sinjuri għax kienu l-ewwel nies li sabu l-print, il-porvli, l-ispaghetti u anke n-nuċċalijiet, kien pajjiż evolut; dan il-pajjiż f'daqqa waħda kien ħa daqqa 'l isfel pero' għad irid jerġa' jirrisorġi, qisu "the sleeping giant" - u jekk dawn jibdew jivvjaġġaw lanqas hawn ajruplani biżżejjed biex iġġorruhom, allura billi ftit minnhom iżuruna u jaraw pajjiż li għalkemm mhux kbir daqshom - mingħalija ċ-Ċina ftit hi ikbar minnha! - dejjem ikun tajjeb li tara kif ngħixu l-Maltin, mingħajr ma kull darba jiżolqu u jaqgħu fil-baħar!

Veru li nfaqna ħafna biex ftaħna uffiċċji f'Hong Kong, fil-Ġermanja u f'Milan biex jippromwovu lil Malta.

Irrid ngħid li r-rappreżentant li għandna f'Munich qed jaħdem ħafna u permezz tiegħu ġew ħafna industriji.

(Interruzzjonijiet) Ma neseġerawx Onor. li ġew 50 kumpannija Tedeska fi żmienkom, lanqas issa m'hawn dan l- ammont kollu, aħseb u ara!

Fuq kollox lanqas irrid nitkellem dwar il- kwalita' ta' xogħol.

(Interruzzjonijiet) Issa tiġi ssemmi l-SGS Thomson u Cavazzi.

Qabel bix-xogħol li kienu jipproduċu kienu jissejjħu sweat- shop operations - qabel ma jien kont Ministru tal-Finanzi u bl-imbuttatur tal-Ministru ta' l-Industrija bnejnilhom fabbrika li swiet Lm2 miljun.

Dak li kienu jagħmlu dak iż-żmien, imbagħad ittrasferew lejn il-Marokk għax iktar cheap - aħna m'għandniex konċett tac-cheap labour.

Jien nattendi għal diversi seminars u niftakar li, per eżempju, din is- sena mort St. Albans, Leeds, Bradford, Wolverhampton, Munich, Stuttgart u Dusseldorf.

Hemmhekk ma mmurx nitkellem imma immur biex inbigħ lil Malta - inbiegħ lil-Malta in inverted commas - biex ngħid x'inhi din il-gżira, ngħid x'aħna aħna l-Maltin u x'razza ta' nies aħna.

F'dan il-pajjiż aħna ħafna ffortunati u għandna ħafna għalfejn nirringrazzjaw lil Alla; iffortunati l-ewwel ħaġa għax aħna żgħar, it-tieni ħaġa għax il-valuri tal- familji huma sodi u t-tielet ħaġa għax nemmnu fl-edukazzjoni.

Kulmin laħaq ċertu livell u għandu t-tfal irid jimbuttahom għal-livell l-iktar għoli.

Hemm hu s-sigriet tagħna l-Maltin.

Ninsewhom il-pagi baxxi għax is-sigriet tagħna m'hux il-pagi baxxi imma l-mentalita' u l-edukazzjoni ta' dan il-poplu.

U fuq dawn l-affarijiet irridu nisħqu.

Araw kemm qed nonfqu, bless the money li qed nonfqu, fuq l-edukazzjoni għax meta ndur il- fabbriki dejjem jgħidulu....

(Interruzzjonijiet)

Cavazzi kien dak li jgħidulu a sweat-shop operator, kienu jġibu l- affarijiet, jirrippakkjawhom u jibgħatuhom barra.

Illum mhux hekk qed isir.

L-ewwel ħaġa rrid ngħid li dak iż-żmien kienu jimpjegaw xi 60 ruħ u llum hemm xi 150 ruħ, qed jistaqsu għall-espansjoni u se jeħduha għax se jżidu linja oħra ta' produzzjoni.

Din hi kumpannija electromatic li oriġinarjament kienet waħda Daniża which was taken over minn dan Cavazzi.

Din il-kumpannija sabet li Malta hi l-aħjar lokazzjoni li għandhom għall-produzzjoni.

Hawn ġew, intqal li hemm ħafna expatriates, pero' jien irrid ngħid li lanqas ex-patriate wieħed m'għandhom.

Il- produzzjoni u t-tmexxija hija kollha f'idejn il-Maltin u aħna b 'dan nieħdu gost.

Dawn mhux nies fuq il-makna tax-xogħol għandhom imma nies who can manage; nies li l-barranin jafdaw to manage their affairs.

X'iktar għandek ta' valur u tajjeb milli meta l-barrani jafdak!

Dawn qed javdawna.

Mr Chairman, mill-1,414 ruħ li hemm jaħdmu fl-SGS Thomson - issa naqqsuhom b'xi 10 - 16% huma gradwati ta' l-Universita', għandhom a degree.

Dawk it-tip ta' industriji li rridu fil-pajjiż.

Imma kemm nistgħu nespandu f'dan il-pajjiż u kemm nistgħu nġibu industrija minn barra?

Il- Ministru tal-Finanzi qal 30,000 jew 35,000 u nieqfu hemm, kollox sew.

L- ewwelnett irrid ngħid li aħna qegħdin 365,000 li 290,000 minnhom huma over 18 years.

Mela jekk nieħdu n-nofs u, in any developed society, jmissu li jkun hemm għallinqas 50% gainfully occupied, ifisser li għad irridu nitilgħu għal 145,000 jew 150,000.

Jekk in-nisa joħorġu jikkontribwixxu - mhux joħorġu jaħdmu għax hemm bżonn, imma biex jikkontribwixxu għall-iżvilupp ta' dan il-pajjiż - għandu jkollna 150,000.

Mela għad għandna lok għal 15,000 ruħ oħra u nisperaw f'Alla li s-settur governattiv innaqqsuh; jonqos is-settur governattiv biex imorru jaħdmu mas- settur produttiv.

GĦad fadal biex naslu, mhux wisq imma għad fadal għax jekk nkomplu sejrin bir-ritmu li sejrin bih naslu.

Hawnhekk ta' min wieħed jistaqsi kif żieda ta' 1,513 fil-gainfully occupied nistgħu ngħidu li din kienet ta' disfatta għall-Gvern!

GĦax żidna 1,513 kienet disfatta għall-Gvern!

Taf x'kont nistenna jien, li kien jgħid x'vergonja - din qalha l-Kap ta' l-Oppożizzjoni - u jmissna nistħu li f'dawn is-seba' snin tlifna 5,000 jirreġistraw għax-xogħol!

U dan mod kif tara statistika?

Kemm ilna fil-Gvern żidna mall-25,000 job, meta mbagħad niftakru li l- problema dejjem kienet li l-qgħad dejjem tiela'.

Sar ħafna xogħol.

(Interruzzjonijiet) U żgur li ma sarx biżżejjed - dejjem din hi l- kritika tagħkom - imma għallinqas għidu li sar ħafna.

Mr Chairman, issemmiet l-export promotion.

Iva, din ġiet assenjata lill- METCO - Malta Export Trade Corporation - li qed tagħmel xogħol siewi ħafna.

Lill-MDC neħħejnilha l-amministrazzjoni ta' dawn il-ħafna kumpanniji li kien hemm - kien hemm xi 100 kumpannija u iżjed - u għamilna streaming.

Morna u sejrin għal job creation ta' kwalita' aħjar.

Veru li l-clothing sector hu għal qalbna, pero' dan is-settur ma jirrendix daqskemm jirrendu setturi oħrajn.

Veru li dan is-settur jibqa' u għandna erba' fabbriki - mustaċċuni u jibqgħu - mustaċċuni għaliex għarfu jinvestu.

Min m'għarafx jinvesti ma ħaqqux protezzzjoni u min jibqa' jżomm in-nies jaħdmu fuq il-makni tal-ħjata ma ħaqqux protezzjoni, dawk sweat-shops jgħidulhom.

Dawn jimpjegaw nies, bħalma jagħmlu f'Londra u fi New York fejn jimpjegaw Pakistanis u nies oħra li ma jkollhomx permit biex jidħlu fil-pajjiż u jitfgħuhom jaħdmu 12-il siegħa kuljum, bl-għaraq ħiereġ minnhom biex imbagħad jieħdu s-sittiet.

Din it-tip ta' industrija m'hijiex tajba għal hawn Malta because we cannot afford it, m'għandniex nies biżżejjed.

Din il-problema ta' nies biżżejjed diġa' bdiet tidher fis- settur tat-turiżmu.

Mela llum issib lil xi ħadd li jrid jaħdem bil-lejl?

Ma tarax!

Illum kulħadd irid jaħdem erbgħat ijiem fil-ġimgħa, jumejn off u l-ġurnata l-oħra biex jieħu lill-mara tiekol barra fil-għodu u fil-għaxija.

Dażgur!

Issa ngħidilkom kemm hawn ġid fil-pajjiż.

Issa niġi għaliha.

Jiġifieri din hi l-problema li għandna, in-nuqqas ta' nies u l-volonta' tagħna li nimlew ċerti jobs.

Fl-1987 fis-settur tal-clothing kien hemm jaħdmu 8,998 u llum dawn niżlu għal 6,496, tlifna 2,502 jobs.

Pero' jekk tieħu l-jobs kollha, issib li żidna 4,491, mela allura kellna a plus rate ta' 1,989.

Hawn min isemmi s-settur ta' l-elettronika.

Anke dan qed iżid għax f'dawn l-aħħar erba' jew ħames snin żied 1,639.

U żgur li m'huma xejn!

Fit-transport equipment and repairs żidna 1,639 - indaqs bħal ta' qablu.

Il- furniture sector żied, ir-rubber products sector żdied ....

Dawn huma kollha setturi li qed jiżdiedu huma u jonqsu setturi oħra.

GĦada pitgħada jista' jiġri wkoll kif, per eżempju, ġara fl-Isvezja.

Dan il-pajjiż la qegħdin fuq il-minimum wage u lanqas jitħallsu bi ftit flus, pero' issa saru jimmanifatturaw anke l-qomos.

Qabel kienu jimportawhom u issa permezz tat-teknoloġija ġdida li daħllu qed jipproduċi iktar milli tipproduċi t- teknoloġija li qed jużaw id-developing countries oħrajn.

U l-istess qed jiġri hawn.

Deħlin fi swieq ġodda, imma bil-mogħod.

Issa tgħidlix li f'daqqa waħda rridu li nikbru, deħlin, per eżempju, fis-suq Ġappuniż.

Lil dan is-suq illum qed nipprovdulu electric switches tal-karozzi - id- Ditta Mazda qed tieħu mingħand il-Merit - mingħand id-Dowty qed jieħdu r- rubber rings u qed jieħdu micro chips semi-conductors li jipproduċu l-SGS.

Anke Singarpore qed tixtri mingħand l-SGS.

Hawn min isemmi li jibża' mid-dipendenza, iva veru.

L-SGS kibret u llum għandha kapitali soċjali ta' Lm20,500,000, għandna loans mingħand il-banek, laħqet ċertu livell li issa ma tistax iżżid iktar u ma tistax tagħtiha iktar bil-persentaġġ li hemm.

Jien nipproponi li SGS Thomson, għada pitgħada, tibda tipproduċi anke għas-suq lokali.

Jiġifieri there is a change, imma a change ma tistax tiġi malajr.

Kieku tikkompara c-cycle ta' ħajja ta' bniedem ma' l- industrija hawn Malta tgħid li għadha bil-fisqija - l-industrija hawn Malta għada bil-fisqija.

Hawn pajjiżi li ilhom fl-industrija għal 150 sena jew 200 sena, pero' hawn Malta l-industrija għadha bil-fisqija u minkejja li kien hawn deżert madwarna - mhux qed nirreferi għas-Sahhara Desert imma qed nirreferi għan-numri ta' nies diżimpjegati fl-Ewropa kollha.

Illum il- pajjiżi kollha għandhom diżimpiegi ta' 12-il miljun, dak ta' 3 miljun, dak ta' erba' miljuni eċċ. - mingħalija fl-Ewropa hemm xi 16-il miljun ruħ.

Imbagħad aħna rnexxielna mhux nimbuttaw il-qgħad imma ngħelbuh u ngħelbuh sew.

Peress li aħna nesportaw 80% lejn l-Ewropa għidului how we are going to supply them meta dawn il-pajjiżi joħorġu mir-riċessjoni li kellhom.

X'nagħmlu?!

(Interruzzjonijiet) Ikollok hiccups, dażgur u kemm għad irid ikollna hiccups.

Intom kellkom hiccups, aħna kellna hiccups u għad irid ikollna iktar u meta tkunu intom fil-Gvern għad irid ikollkom ukoll hiccups.

Sfortunatament dan jiġri għax meta titfa l-għalf mhux il- ħut biss jiġu imma anke ix-sharks jiġu.

Jiġifieri ma tistax tagħmel net biex jidħol il-ħut bħall-kaħli filwaqt li x-sharks jibqgħu barra!

Trid tkun lest għal dik is-sitwazzjoni u f'dawk il-każi li semmejt ta' l-Euro Interconnection Ltd. u tat-TRIAD, m'hemmx telf.

Dawk il-flus huma garantiti bl-equipment li hemm.

Issa xi jġib wieħed ta' l-equipment hija dejjem problema.

L-Onor.

Lino Spiteri qal li l-banek iridu jkunu aktar forward looking bis- self tagħhom.

Bl-għajnuna tagħhom tista' timxi 'l quddiem iżda tista' wkoll tiddobba daqsxejn ta' diksata li titfgħek lura.

Għalkemm il-banek tagħna huma arċi-sodi u huma l-aktar sodi li hawn fid-dinja - ovvjament ipparagunati mad-daqs tagħna għax ma nistgħux nippretendu li l-banek tagħna jeħduha maċ-Chase Manhattan, mad-Dresdner Bank jew xi bank ieħor ta' dan it- tip.

Għalkemm aħna qegħdin tajjeb wieħed irid dejjem joqgħod attent.

Mr Chairman, issemmew l-premises ta' l-MDC f'South Street.

Irrid ngħid li dak is-sit m'huwiex ta' l-MDC, iżda qiegħed mal-Local Manufacturers Board li jiltaqa' darba fil-ġimgħa biex jiddelibera fuq items li tista' titneħħilhom il-levy.

Hemmhekk isiru wkoll l-economic assessment reports għall-konsiderazzjoni tal-Bord.

Jiġifieri mhux suppost li m'huma jagħmlu xejn, issa kemm fil-fatt jagħmlu inħalliha fil-kuxjenza tagħhom.

Mr Chairman, nitkellem ftit fuq il-MIMCOL.

Il-MIMCOL qatt ma ddiskuta man-NOVITA u meta l-MIMCOL ndunat li kien hemm xi diretturi tal-Kalaxlokk li kienu qegħdin jiddiskuti man-NOVITA twaqqaf kollox ħesrem.

Mr Chairman, jien m'iniex beħsiebni ndejjaq lill-Kamra billi nagħti ħafna figuri, pero' se nsemmi xi figuri li għandhom iferħħu kemm lilek kif ukoll lin-nazzjon kollu.

Nieħu gost li l-Onor.

Spiteri qabel ma' l-idea li l-Middle Sea tespandi mal-Bank of Valletta biex flimkien ma' kumpannija Ġermaniża jintroduċu life assurance policy għax il-Legal Division, l-Accident Class u l-Property and Fire Section tal-Middle Sea Insurance kollha se jispiċċaw sa l-aħħar ta' l- 1995.

Naf li bħalissa għaddejjin diskussjonijiet bejn il-Mid Med Bank u l- Mediterranean Insurance Brokers u minn hawnhekk nawgura li dawn jaslu fi ftehim.

Fl-opinjoni tiegħi il-life assurance hija mezz ta' tifdil u tajjeb li wieħed iġemma'.

GĦalija l-isparpaljar ta' flus huwa dnub kardinali, anzi papali!

Bil-flus tiegħek inti għandek dritt tagħmel li trid u tista' taħraqhom, pero' meta jispiċċawlek, tiġix għandi.

Li taqla' l-flus u tisparpaljahom hija anathema.

Mhux sew u jekk tinnotaw jien karti wżati nuża, inqanċeċ!

Mr Chairman, se ngħid xi ħaġa fuq is-settur bankarju.

L-Onor.

Spiteri semma l-kelma "domma".

Iva għalija, domma.

Jiena nemmen ferventement fih u nemmen li l-poplu għandu obbligu li jkollu sehem fl-ekonomija tal-pajjiż u kulħadd għandu jagħti dik id-daqsxejn biex nimxu 'l quddiem.

Kulħadd irid ikollu sehem fil-pajjiż, anke jekk ikun sehem żgħir.

Ħa nagħmel parentesi fuq l-MP Clothing.

L-MP Clothing li tagħmel il-jeans f'GĦawdex kienet kumpannija mfarrka, fqira u midjuna; issa din il-fabbrika se tespandi.

Tajna terz minnha lill- ħaddiema, u ż-żewġ terzi l-oħra lid-diriġenti u Alla jbierek issa miexja bil-100 miles an hour.

Ma' tistax tlaħħaq max-xogħol, dejjem iżżid in-nies u ma tistax issib nies biżżejjed.

Good luck to them.

J'Alla mhux jaqilgħu aktar, iżda j'Alla jfuru bil-flus.

Jiena rrid li kulħadd ikollu sehem, anke persuni taħt l-eta' għandhom ikollhom sehem fl-ekonomija ta' pajjiżna.

Meta jien offrejt għall-bejgħ ix- shares tal-Mid Med Bank għamilt skema għal t'apposta sabiex wieħed ikun jista' jixtri shares f'isem tfal minuri.

Lin-neputijiet tiegħi kollha xtrajtilhom mitt share kull wieħed.

Nispera f'Alla li meta jkollhom tmintax-il sena jiftakru min kien tahom dawn ix-shares, min kien il-Father Christmas!

Taf kemm hawn tfal minuri li għandhom share fil-Mid Med Bank?

Hawn 860 tifel u tifla li għalkemm għadhom kważi trabi, għandhom share fil- Mid Med Bank.

It-tifla jew tifel tat-tifel għad m'għandux għax għadu ma tweliedx!

(Interruzzjonijiet) Imma kif tasal għal rata?

Illum jidher li n- nies kuntenti li jieħdu investment bl-4%.

Fejn qatt tobsor li wieħed se jixtri ishma b'return ta' 4%!?

Per eżempju fil-Lombard Bank hemm kważi 2,300 shareholder.

Dawn huma azzjonisti ġodda.

Fil-Bank of Valletta hemm 12,500 azzjonist u l-Mid Med Bank għandhom 6,500.

Qabel ftit kien hawn azzjonisti f'Malta u ħafna minnhom l-anqas il-konċett ta' shareholding ma kienu jafu!

Tant hu hekk li darba wieħed staqsieni meta l-Middle Sea Insurance kien se jibgħatlu l- imgħax għax kien għadu ma rċevihx!

Id-dividend ma jintbagħtax dejjem fl- istess ġurnata imma għal dak il-bniedem id-dividend kien imgħax għax jingħata kull sena.

Din hi waħda mir-raġunijiet li ridt nagħmel l-iStock Exchange għax din tgħin u fil-fatt qegħda tgħin.

Nirirngrazzjaw l'Alla li għandna Stock Exchange u nawgurawlha ħafna snin prosperi u mhux għal issa biss, iżda anke meta jkun hemm intom fil-gvern.

Jiena naf li l-Onor.

Lino Spiteri jaqbel magħha u importanti li jkollna Stock Exchange biex niċċirkolaw il-flus.

Qabel kien hawn biss is-Simonds Farsons Cisk li forsi kellha 1,000 shareholder, il-Middle Sea Insurance li kellha 1,000 u l-Bank of Valletta li kellha xi 300 jew 400 shareholder.

Illum ma' dawk it-tlett elef shareholder li kien hawn, żidna 20,000 u rrid inżid aktar.

Nista' nannunzjaha issa li dawk is-Lm16-il miljun huma l-bejgħ ta' shares ta' wieħed mill-banek ewlenin - mhux se noqgħod ngħid liema wieħed għax inkella ..... - li se noffru x-shares tiegħu biex ninżlu għal 25%.

Jiena din ma naraha l-ebda dagħwa u ma nsejħilhiex privatizzazzjoni, imma popolarizzazzjoni - tal-poplu.

U l-Istat xejn ma jitlef.

Ejja ngħidu li ġġib Lm16-il miljun; illum id-dividend li l-Bank of Valletta jħallas lill- Gvern huwa xi Lm560,000, issa n-nofs ta' dan huwa Lm280,000.

Kieku kellek tissellef Lm16-il miljun bis-7% jiġi xi Lm1.2 miljun.

Mela jekk tinvesti Lm16-il miljun bis-7%, iġġib Lm1.2 miljun u titlef Lm280,000.

Anke Ġaħan kien ikun jaf li din taqbillu!

Dik hi kontra ta' dak il-wieħed min-Naxxar li kien jgħid: Tini titta ħa nagħtik sold!

Imbagħad dawk id-dividends jingħataw lill-poplu ħalli l-poplu jonfoqhom jew iġemmagħhom.

L-Onor.

Spiteri talab trattament aħjar għad-depożitanti u għal min jissellef.

Iż-żewġ banek ewlenin bejniethom jaqilgħu Lm15 miljun u għandhom depożiti ta' Lm1,234 miljun.

Kieku fuq dawk id-depożiti l-banek jagħtu 1% iktar f'imgħax ikun ifisser li Lm12.5 miljun mill-qliegħ ta' Lm15 miljun jisparixxi, jekk imbagħad inaqqsu 0.5% tal-flus li għandhom mislufin, li bejn wieħed u ieħor jammontaw għal Lm600 miljun, ikun ifisser li se jitilfu Lm3 miljun.

Kif trid li l-banek ikattru r-riżervi tagħhom?

Kif irid ikollok sistema bankarja b'saħħitha li tieqaf għal kull buffura riħ jew riħ imqanqal li jista' jqum?

Bilfors trid tkattrilha r-riżervi.

U la qed insemmi r-riżervi, ta' min wieħed isemmi r-riżervi tan-nazzjon għaliex dawn huma importanti.

Tiftakru kemm kellna għajdut li se niftaqru, li m'hux se jifdal aktar riżervi u li l-liberaliżżazzjoni se ġġib il- qagħad?

Dak iż-żmien kellna ħafna stampi tad-dlam.

Illum għandna riżervi ta' Lm757.6 miljun u li kieku kellna nittraduċuhom f'dollari bir-rata tal- bieraħ ta' 2.7 jiġu jammontaw għal $US 2,060 miljun.

Kieku kellna nikkomparaw din il-figura mar-riżervi li għandu Taiwan - li ħadd fid-dinja ma jgħaddih għat-tgeddis tar-riżervi - li jammontaw għal $US 83,573 miljun u nikkomparaw ukoll in-numru ta' abitanti li għandna aħna u li hemm fit- Taiwan - li għandu 20 miljun abitant - insibu li aħna għandna $US 40 biljun iktar f'riżervi.

Daqshekk aħna aktar avvanzati u sinjuri mit-Taiwan!

Għal kull persuna li hawn f'Malta għandna $US 5,680 f'riżervi u t-Taiwan imsieken għandhom $US 3,928, jiġifieri aħna we out Taiwan the Taiwanese, kif jgħidu bl-Ingliż.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni ikkumenta wkoll dwar new investment u qal li s- sena li għaddiet kien hemm żieda fl-investiment ta' 7.6% filwaqt li din is- sena kellna żieda ta' 0.6%.

Jekk il-Kap ta' l-Oppożizzjoni verament huwa ekonomista ma jgħidx hekk imma jgħid li s-sena l-oħra l-investiment kien ta' Lm42 miljun u din is-sena huwa ta' Lm42.3 miljun.

Allura aħna ma jmissniex nirringrazzjaw lil Alla li kif inhi l-qagħda tad-dinja żammejna l- pass tagħna u bqajna nimxu bl-istess pass mingħajr ma xi ħadd tefgħana lura?

Ma mxejniex ħafna, imma mxejna.

Ma rridx ngħid li kienet żelqa min- naħa tal-Kap ta' l-Oppożizzjoni, imma dan m'huwiex mod professjonali li bih tħares lejn l-istatistika.

L-Onor.

Sant qalilna wkoll li t-tifdil żdied b'dan il-mod sensazzjonali.

U kif żdied it-tifdil b'dan il-mod sensazzjonali?

Mela aħna ma nafux li l- Maltin imwieled fihom li jġemmgħu?

Anzi issa qegħdin jonfqu ħafna.

Biss biss għandna 170,000 karozza li komparat ma' l-1450 kilometru ta' toroq, ifisser li għandna karozza għal kull 8.5 metri.

(Interruzzjonijiet) Le, jien ma jiddispjaċinix għal dan il-fatt.

Onor. Muscat inti għandek karozza?

Allura jekk inti għandek karozza, ma tridx li ħaddieħor ukoll ikollu karozza?

Jien irrid li kulħadd ikollu karozza.

(Interruzzjonijiet) Jien għandi 350 mudelli żgħar - dawk ma jkunux fit-triq - imma waħda kbira m'għandix għaliex nisserva b'tal-Gvern!

Meta kont minstru inti m'hux hekk kont tagħmel?

THE DEPUTY CHAIRMAN: M'hemmx cross debates.

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: It-tifdil f'dan il-pajjiż huwa fenomenali - hawnhekk kellu raġun il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

L-Onor.

Sant qal li hawn il-fat cats li qed jintlew u hawn ħafna li qegħdin jitnaqqru.

Dan m'hu veru xejn meta tqis li f'dan il-pajjiż għandna 590,842 kont fil-banek li minnhom 290,000 huma ta' nies li għandhom 'il fuq minn 18-il sena.

Jiġifieri għandna kważi żewġ kontijiet għal kull persuna li għandha 'l fuq minn 18-il sena.

Hemm ukoll ħafna minuri li għandhom kontijiet għaliex fiż- żmien meta jien kont Ministru tal-Finanzi kont iddegretajt li l-kontijiet tal-minuri ikollhom imgħax ta' 4% li jkunu tax free u ma jitteħdux qabel ma l-persuna tagħlaq 18-il sena.

Jien dejjem ridt - kif għamilt ukoll fix- shares tal-Mid-Med - li minflok in-nanniet u l-ġenituri jagħtu ħafna toys bħala rigali lit-tfal - jixtrulhom toys by all means - jitfgħulhom il-flus il-bank.

Hemm 190,245 depożiti fissi għal sena li b'kollox għandhom Lm396 miljun, jiġfieri bejn wieħed u ieħor għandhom Lm2000 kull wieħed.

U dawn huma tal-fat cats?

Hawn 190,000 fat cats hawn Malta?

Dawn il-fatti u figuri huma eye opening.

Mr Chairman, dwar iż-dieda fid-depożiti wieħed irid jara l-andament ta' l- ekonomija u l-mentalita' tal-Maltin.

Kien hawn żmien meta l-Maltin kienu jippreferu li jżommu l-flus id-dar milli jiddepożitawhom il-banek.

Tant hu hekk li, per eżempju fl-1982, għal kull Lm84.4 kien hawn Lm100 fil-bank - kważi konna wasalna Lm1 b'Lm1.

Imbagħad inbiddlet l-istorja u bdjena nipprogredixxu u issa wasalna biex sa Settembru ta' din is-sena għal kull Lm30.8 li għandna fil-but, għandna Lm100 l-bank.

In-nies qegħdin dejjem iżommu inqas flus fl-idejn, tant hu hekk li bejn Diċembru tas-sena l-oħra u Settembru ta' din is-sena l-flus in ċirkolazzjoni żdiedu biss bi Lm360,000 fejn qabel kienu jiżdiedu bil-miljuni; Lm32 miljun mill-1980 sa l-1981, Lm20 miljun mill-1981 sa l-1982 u Lm20 miljun mill-1982 sa l-1983.

U sena oħra, meta l-poplu jifhem l-impatt tal-leġiżlazzjoni li għaddejna minn dan il-Parlament li biha jista' jġib flusu minn barra b'impunita' għaliex ħadd m'hu se jistaqsih xejn u meta jirrealiżża li jista' jħallas taxxa fuqhom bir-rata ta' taxxa ta' 15%, inkomplu naraw aktar bidliet.

Meta jiġru dawn l-affarijiet, il-flus - fl-1987 kien hemm Lm11 miljun biss f'foreign currency accounts fil-banek u llum hemm 'il fuq minn Lm130 miljun - jiżdiedu enormament għaliex il-fiduċja tikber u jkunu jafu li jistgħu jikkontrollaw flushom minn hawnhekk stess.

B'dan kollu ir-rata ta' flus in ċirkolazzjoni tonqos u d-depożiti bankarji jiżdiedu.

Jekk wieħed iħares lejn il-figuri tas-savings fis-seba snin ta' bejn l-1980 sa l-1986, isib li dawn żdiedu b'Lm171 miljun fil-banek lokali u f'dawn l-aħħar sebgħa snin dawn żdiedu b'Lm 624 miljun.

(Interruzzjonijiet) Dik hija s-saħħa tal- karattru tagħna li kapaċi naħdmu, nonfqu u nġemmgħu.

Illum hemm Lm1,300 miljun depożitati fil-banek; il-Mid-Med Bank u l-Bank of Valletta għandhom Lm1234 miljun u l-bqija qiegħed għand l-oħrajn.

U dawn dejjem qegħdin jiżdiedu għaliex il-Maltin jafu fejn għandhom ipoġġu flushom għall-aħjar interess tagħhom.

Issa se ngħaddi għal dak li qal l-Onor.

Spiteri dwar il-Freeport.

L- ewwelnett li jkollok suspetti fondati u konvinzjonijiet morali ma jfisser xejn għaliex il-provi jgħoddu.

Il-kuntratt tal-Freeport forsi kien l-aktar kuntratt trasparenti li qatt ingħata f'dawn il-gżejjer.

(Interruzzjonijiet) Għandek raġun tidħak!

Onor. Alfred Sant, kieku qbadt Lm10 u ħadt il-karti kollha ta' dak il-kuntratt kont tkun taf kemm hu trasparenti.

Sfortunatament f'dan il-pajjiż, la l-Oppożizzjoni mhi lesta tonfoq Lm10 ħalli tieħu l-karti kollha u tkun taf x'ġara u lanqas il-ġurnali.

(Interruzzjonijiet) Għandek dritt tmur tieħu photocopy.

(Interruzzjonijiet) Għalkemm rajthom ma xtrajthomx.

Agħmlu rikors quddiem il-Kummissjoni Permanenti Kontra l-Korruzzjoni.

Iva intom xejn u lil ħadd ma tafdaw!

Intom lilkom infuskom biss tafdaw, jekk tafdaw, għax kultant nibda niddubita jekk intom tafdawx lilkom infuskom!

Kif toħorġu mid-dar u tħallu lill-mara hemmhekk!

(Interruzzjonijiet) U x'hemm lok għall-inkjesta!

(Interruzzjonijiet) Ħalli nfiehmek x'ġara.

It-Teżor għandu mod u min jiġġudika għandu mod ieħor.

Jista' jkun iġġudikaw għat-tielet tenderer u mhux għat-tieni.

(Interruzzjonijiet) Jien ma nterrompejtekx waqt li inti kont qed titkellem allavolja għidt ħafna ħmerijiet.

(Interruzzjonijiet)

THE DEPUTY CHAIRMAN: Point of order, il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: L-Onor.

Bonello du Puis staqsieni xi mistoqsijiet u jien irrispondejtu.

Allura b'hekk qed ninterrompih?

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: L-Adjudicating Committee ħass li kellu jassenja l-kuntratt lit-tielet tenderer u l-irħas tnejn ħallihom barra - fuq l-irħas wieħed kien hemm qbil li ma kellux il-kapaċita' li jagħti dak li kien promess - waqt li l-Contracts Committee dehrilhom li ma kellhomx jassenjawh lit-tielet wieħed.

Min ħadu kien ftit inqas minn Lm1miljun taħt it-tielet wieħed - allura tassenjah lit-tielet wieħed?

Meta mbagħad ġejna biex nagħtu l-kuntratt, l-Oppożizzjoni bdew jgħidu li l-kuntratt se jieħdu min se jieħdu għax jiġi minn dak u jiġi mill-ieħor.

Issa għax is- sitwazzjoni nqalbet l-Oppożizzjoni donnha nsiet x'kienet qalet fiż-żmien tal-kuntratt tal-Power Station ta' Delimara.

Intom għandkom Elbros on your brains!

Elbros ma kienu xejn.

(Interruzzjonijiet) Elbros huma dawk li inti - anzi ta' qablek - u oħrajn iġġelidtu u ħadtu division hawn biex dik il-kumpannija tkun tista' tieħu l-kuntratt tal-Power Station.

GĦandkom mezz li m'intomx teħduh, you are refusing to take that line.

(Interruzzjonijiet) Issa ngħidlek x'inhi kummiedja Onor. Sant.

(Interruzzjonijiet)

Mr Chairman, għajjarna bil-ġbir tat-taxxi.

(Interruzzjonijiet) Jien għamilt daqsxejn ta' studju.

Ħalli naraw kemm ġbarna taxxi aħna - il-klieb aħna! - u kemm ġabru taxxi huma, u kemm kellna disposable, jiġifieri dak li jifdallek, li inti skantajt kemm iġemma' l-poplu Malti.

Mill-1988 sa l- 1993 mill-income tax ġbarna Lm373 miljun; mid-dazji ġbarna Lm429 miljun; mill-bolla Lm437 miljun; b'kollox aħna ġbarna Lml,239.5 miljun taxxi f'sitt snin, u naqqasna l-income tax minn 65% għal 35%.

Jiġifieri tajna ċans lin- nies iħallsu inqas, b'danakollu xorta ħallsu Lm1,239.5 miljun.

Min-naħa tagħhom mill-income tax daħħlu Lm272 miljun, Lm220 mid-dazju u mill-bolla Lm307 miljun; b'kollox daħħlu Lm806 miljun fl-aħħar sitt snin tagħhom.

Jiġifieri lill-poplu ħadnielu Lm433 miljun iktar minnhom.

B'danakollu, f'dawk is-snin, taħt l-Amministrazzjoni Soċjalista - meta lill-poplu ħadulu Lm400 miljun inqas milli ħadnielu aħna - il-poplu ġemma' Lm171 miljun u fi żmienna l-poplu ġemma' Lm624 miljun.

(Onor. Membri: Hear, hear) Mela aħna rnexxielna nagħmlu dak li minn dejjem għidt jien.

Fi żmienna l-poplu ħadem aktar, ħallas aktar taxxi, nefaq aktar fuq il-konsum u b'danakollu ġemma' aktar ukoll.

Dawn l-affarijiet ma jiġux waħedhom, imma l- Oppożizzjoni tara kollox mudlam, partikolarment il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

L-Onor.

Sant qal li l-ekonomija tagħna qisha ajruplan b'erba' makni; waħda taħdem u t-tlieta l-oħra jixxortjaw.

Meta smajtu mmaġinajt karozza b'piston wieħed, mingħajr silencer u tinnokkja l-ħin kollu.

Imma jien ngħidlu biss li Don Quixote kien jistħajjel li kull mitħna hija ġgant!

Kellu suspett profond u fondat, u kellu wkoll il-konvinzjoni morali li kull mitħna kienet ġgant.

(Interruzzjonijiet) Jien nagħlaq billi ngħidlu li Ġeremija komparat ma' l-Oppożizzjoni Soċjalista, kien ottimista!

(Onor. Membri: Hear, hear)

THE DEPUTY CHAIRMAN: Nirringrazzjak.

Skada l-ħin tad-diskussjoni fil- Kumitat ta' Provvista.

Nitlob lill-istazzjonijiet tar-radju jieqfu jxandru din is-seduta.

Il-mistoqsija hija l-emenda għal Vot 15 kif imressqa mill-Onor.

Lino Spiteri.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Negatived.

ONOR.

MEMBRU: Division.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Skond il-ftehim milħuq fis-seduta tat-18 ta' Novembru, 1994, din il-votazzjoni tittieħed minn hawn u ħames minuti oħra.

Billi ntalbet votazzjoni, f'12.31 p.m. il-Kumitat ġie sospiż u rriżuma f'12.36 p.m.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hija l-emenda għal Vot 15 kif imressqa u moqrija mill-Onor.

Lino Spiteri.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Negatived.

ONOR.

MEMBRU: Division.

VOTAZZJONI NRU.

FAVUR : 29

L-Onor.

|Abela Wistin |Micallef Freddie| |Attard |Mifsud Bonnici | |Montalto John |Karmenu | |Bartolo |Mintoff Dom | |Evarist | | |Borg Carmel |Mizzi Joe | |Brincat Leo |Moran Vincent | |Buhagiar |Muscat Philip | |Charles | | |Buhagiar Louis|Nicholl Tony | |Calleja Reno |Portelli Alfred | |Cilia Joe |Refalo Anton | |Debono Grech |Sant Alfred | |Joe | | |Farrugia |Sant Salvu | |Michael | | |Farrugia Noel |Schembri Adami | | |Sandro | |Gatt George |Spiteri Lino | |Grech Edwin S.|Vella George | |Mangion | | |Charles | |

KONTRA : 32

L-Onor.

|Asciak Michael |Galea Mario | |Bonello du Puis |Gatt Lawrence | |George | | |Bonnici Josef |Hyzler George | |Bonnici Michael |Mifsud Bonnici | | |Antoine | |Borda Manuel |Muscat Claude | |Borg Tonio |Muscat Richard | |Cassar Joe |Psaila Savona | | |Joseph | |Cuschieri Louis |Refalo Louis | |Dalli John |Refalo Michael | | |Angelo | |Debono Giovanna |Rizzo Naudi John| |Deguara Louis |Spiteri Carm | | |Lino | |Falzon Michael |Tabone Anton | |Fenech Joe |Vella John | |Frendo Michael |Zammit Ninu | |Galea Ċensu |Zammit Stanley | |Galea Louis |Zammit Dimech | | |Francis | | | |

L-emenda m'għaddietx.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Issa se npoġġi l-mistoqsija fuq ir-Riżoluzzjonijiet imressqa mill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi.

VOT 15 - MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 262,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 15 - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt Vot 15 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN:

VOT 16 - INDUSTRIJA

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 439,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 16 - Industrija, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt Vot 16 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN:

VOT 17 - TURIŻMU

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 2,214,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 17 - Turiżmu, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt Vot 17 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN:

VOT IV - MINISTERU GĦAS-SERVIZZI EKONOMIĊI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 15,258,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot IV - Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 1995.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt Vot IV għaddiet.

F'12.41 p.m. il-Kamra rriżumiet u l-Viċi President tal-Kumitati rrapporta li Voti 15, 16, 17 u IV taħt il-Ministeru għas-Servizzi Ekonomiċi ġew approvati mill-Kumitat ta' Provvista.

MR SPEAKER: L-Aġent Prim Ministru, jekk jogħġbu, iressaq l-aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LOUIS GALEA: Nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal-lejla, it- Tlieta, 6 ta' Diċembru, fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Kumitat ta' Provvista - Estimi Ġenerali 1995

Ir-Raba' Jum Stabbilit

Voti tal-Ministeru għaż-Żgħażagħ u Kultura u

Voti tal-Ministeru għat-Trasport, Komunikazzjoni u Teknoloġija

Ninforma lill-Kamra li skond il-ftehim milħuq fis-seduta numru 341 tat-18 ta' Novembru 1994, din is-seduta għandha tixxandar bir-radju.

MR SPEAKER: Skond il-ftehim milħuq fis-seduta tat-18 ta' Novembru, il- Kamra hija aġġornata għal-lejla, it-Tlieta, 6 ta' Diċembru, fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Aġent Prim Ministru.

F'12.42 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija, skond il- ftehim milħuq.

MISTOQSIJIET IMWIEĠBA BIL-MIKTUB

SPTAR SAN LUQA - HOSPITAL MANAGEMENT COMMITTEE

L-ONOR.

EDWIN GRECH staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u Żvilupp Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid kemm ilu ma jiġi mwaqqaf il-Hospital Management Committee ta' l-Isptar San Luqa?

Fl-assenza ta' dan il-Kumitat għal bosta snin min kien responsabbli għal Management u l-kordinazzjoni ta' dan l-Isptar?

Jekk il-Gvern qiegħed ifittex persuni barranin għal pożizzjoni ta' General Manager ta' dan l-Isptar, jista' l-Ministru jikkonferma li s-Sur Philip Rizzo li fil-preżent huwa nkarigat mir- Refurbishment Committee mhux qiegħed jiġi kkonsidrat għal pożizzjoni ta' General Manager?

ONOR.

LOUIS GALEA: M'għandi xejn x'inżid mat-tweġiba diġa' mogħtija għall-mistoqsija parlamentari simili preċedenti.

SPTAR ZAMMIT CLAPP - GENERAL MANAGER

L-ONOR.

EDWIN GRECH staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u Żvilupp Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid xi kwalifikazzjonijiet u esperjenza għandu is-Sur Joseph Micallef li jaħdem bħala General Manager fl-Isptar Zammit Clapp?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-Bord tat-Tmexxija għażel lis-Sur Joseph Micallef bħala 'General Manager' ta' l-Isptar Zammit Clapp minn fost 40 applikant u wara li sarulu tliet intervisti.

Is-Sur Micallef intgħażel fuq bażi ta' ħila ta' tmexxija, ta' mod kif jaħdem man-nies fuq il-post tax-xogħol, ta' dispożizzjoni li jieħu inizjattiva u jerfa' r-responsabilita', u anke minħabba ħila speċifika fil- Qasam ta' l-Informatika li hu qasam importanti fl-Isptar.

Huwa għandu wkoll esperjenza twila fuq livell internazzjonali fejn ħadem u mexxa xogħlijiet fl-Ewropa, l-Asja u l-Amerika, f'dixxiplini diversi ta' tmexxija, speċjalment tal-lukandi.

Is-Sur Micallef jippossedi wkoll 'Hotel' u 'Catering Diploma' minn Kulleġġ Ingliż.

SPTAR SAN RAFFAELE - ESPROPRJAZZJONI TA' ART

L-ONOR.

EDWIN GRECH staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jgħid kemm-il biċċa art ta' proprjetarji differenti kienu ġew esproprjati mill-Gvern biex jintużaw għal bini ta' l-Isptar il-ġdid San Raffaele?

Jista' l-Ministru jgħid kemm minn dawn il-biċċiet ta' artijiet issa mhux se jkunu neċessarji għal bini ta' dan l-isptar?

Jekk fl-affermattiv, jista' l-Ministru jgħid jekk il-proprjetarji ta' dawn l-artijiet ġewx informati li l-artijiet tagħhom mhux se jibqgħu taħt ordni ta' esproprjazzjoni?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Jien informat li l-art milquta mill- proġett ta l-Isptar San Raffaele ġiet dikjarata għal esproprju b'diversi avviżi.

Barra biċċa li kienet esproprjata għall-bini ta' l-Universita' u issa qed tiġi nkorporata fl-Isptar, kien hemm erba' avviżi ta' esproprju oħra u dawn huma GN 480/90, GN 790/93, GN 701/90, GN 440/94.

Hemm ukoll strip żgħir matul il-Bypass li għalkemm ma ġiex utilizzat għall-Bypass issa se jiġi ntegrat fl-Isptar.

Jista' jkun ukoll li minħabba esiġenzi ta' planning ikun hemm bżonn li jiġu esproprjati xi biċċiet art oħra zgħar.

Preliminarjament jidher li hemm 29 plot ta' sid jew sidien differenti.

Ma saret ebda release ta' art minn dik li ġiet esproprjata għall-proġett ta' l- Isptar.

ZABBAR/XGĦAJRA - SINJALI TAT-TRAFFIKU

L-ONOR.

EDWIN GRECH staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Kommunikazz-joni u Teknologija: Jista' l-Ministru jara hux possibbli li ssir bozza u sinjal "No Entry" fil-bidu tas-Sqaq li hemm fejn Triq Orlando, Zabbar li tiltaqa' ma' Triq il-Knisja fix-Xgħajra, peress li residenti fil- bidu ta' dan l-isqaq jilmentaw mill-periklu minħabba karozzi li jgħaddu minn hemm u jixtiequ li t-traffiku ma jitħallix jgħaddi minn dan l-ispeċi ta' sqaq?

ONOR.

MICHAEL FRENDO: Se nirreferi t-talba ta' l-Onor.

Interpellant lill-Bord għall-Kontroll tat-Traffiku.

Rigward il-bozza l-Onor.

Interpellant hu mitlub jirreferi l-mistoqsija tiegħu lill-Ministru għall- Ambjent.

PATATA - PREZZ TA' PATATA MPORTATA

L-ONOR.

EDWIN GRECH staqsa lill-Ministru għall-Ikel, Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinvestiga is-serq li qiegħed ikun hemm fil- bejgħ tal-patata importata a skapitu tal-konsumatur?

Din il-patata qed tinbiegħ f'boroż tal-plastik bil-marka ta' "Good Taste".

Borża ta' żewġ kili tinbiegħ 59c.

Imħallta magħha ikun hemm bejn 400-500grms ta' patata inferjuri u ta' varjeta' differenti li tidher marradija u mhux tajba għal konsum.

Bil-konsegwenza li l-konsumatur qed jinsteraq dan l-ammont ta' patata minn borza ta' żewġ kili, min hu responsabbli li jiċċekkja l- kwalita' ta' patata li tinbiegħ bi prezz tajjeb fis-suq?

ONOR.

CENSU GALEA: Nitlob l-Onor.

Interpellant jindika l-postijiet li fihom qed iseħħ l-abbużi msemmija, biex ikunu jistgħu jittieħdu l-passi neċessarji.

DIPARTIMENT TAS-SAĦĦA: KORS TAL-LABORATORY TECHNICIANS

L-ONOR.

RENO CALLEJA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u Żvilupp Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid min kien dak l-barrani li kien inġieb mil-Gvern biex imexxi l-kors tal-Laboratory Technicians?

Kemm dam Malta dan il-lecturer?

Kif kien jitħallas?

Min hemm inkarigat issa mill-kors ta' dawn l-istudenti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Philip Turkington kien inġieb biex ippjana u jwettaq Kors ta' 'Medical Laboratory Technology'.

Kien impjegat taħt kuntratt ta' tliet snin b'paga annwali ta' Stg23,184.

Ġie Malta f'Jannar ta' l-1991 u telaq fi Frar ta' l-1992.

Issa is-Sur Joseph A Borg hu nkarigat mill-Kors tad-'Diploma' taħt id- direzzjoni tal-Professur Maurice Cauchi.

XTUT: XROBB L-GĦAĠIN - CYCLOPS BAY

L-ONOR.

RENO CALLEJA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jaf il-Ministru li Cyclops Bay, Ras il-Fenech fi Xrobb l-Għaġin il-blat minn abjad karti swied bħal faħam minħabba l-ħsara ambjentali li qed tiġi kkaġunata mill-Power Station l-ġdida?

Jaf il-Ministru li r-ramel li kien abjad u sabiħ, issa swied?

Dan ma jikkonfermax il-qirda ambjentali qed tikber minħabba din il-Power Station?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Mill-investigazzjoni preliminari li saret mill-uffiċjali tad-Dipartiment Għall-Protezzjoni ta' l-Ambjent f'Cyclops Bay, Ras il-Fenek, Xrobb l-Għaġin, jirriżulta li ma kien hemm ebda ndikazzjoni ta' xi ħsara ambjentali ta' natura hekk kif imsemmija fl-istess mistoqsija.

MID-MED BANK - FTUĦ TA' FERGĦAT ĠODDA

L-ONOR.

RENO CALLEJA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il branch ġdid fetaħ l-Mid-Med Bank f'dawn l-aħħar ħames snin?

Fejn infetħu?

Kemm nefaq il-Mid-Med fil- ftuħ ta' dawn il-branches wieħed b'wieħed?

ONOR.

GEORGE BONELLO DU PUIS: Dawn l-aħħar ħames snin il-Mid-Med Bank fetaħ sitt fergħat ġodda f'dawn il-lokalitajiet:

|SENA |LOKALITA' |NEFQA | | | |KAPITALI | | | | | |1991 |Zebbug |Lm141,814 | |1992 |Zejtun |Lm110,569 | |1992 |San Gwann |Lm186,458 | |1993 |Tarxien |Lm171,141 | |1994 |St Andrew's|Lm269,161 | |1994 |Zabbar |Lm224,255 |

In-nefqa kapitali tinkludi l-prezz tal-proprjeta' jew l-art fejn infetħet il-fergħa.

Id-dettalji mogħtija hawn fuq ma jinkludux il-ftuħ ta' numru ta' aġenziji, 'foreign exchange bureau' u l-uffiċini tal-Mid-Med Bank Overseas Ltd, li wkoll infetħu bejn l-1990 - 1994.

MINISTERU TAL-FINANZI - IRRANĠAR TA' L-UFFIĊINI

L-ONOR.

RENO CALLEJA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm intnefqu flus fl-irranġar ta' l-uffiċini li qabel kienu ta' l-MIB u issa saru l-uffiċini tal-Ministeru tiegħek?

Il-Ministeru kellu l-permessi meħtieġa mingħand l-Awtorita' ta' l- Ippjanar biex tela' sular ieħor fuq dan il-bini?

ONOR.

JOHN DALLI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-ammont minfuq kien ta' Lm84,459 li ngħata b'kuntratt lill-Kalaxlokk.

Rigward i-tieni parti tal-mistoqsija, r-risposta hi fl-affermattiv.

DIPARTIMENT TA' L-ARTIJIET - KONFISKAZZJONI TA' ART

L-ONOR.

RENO CALLEJA staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru issa jgħid x'qed iżomm lid-Dipartiment ta' l-Artijiet li jirrilaxxa l-art li ġiet konfiskata fil-Gudja mingħand is-Sur John Agius u s-Sur Camilleri (Land 742/73/12)?

Meta d-Dipartiment tax-Xogħlijiet uża lill-Lands Department li din l-art konfiskata m'għandux bżonnha (File No. P.W. 3710/70) għaliex il-kwestjoni għadha tkaxkar?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Jien informat li l-file relattiv se jintbagħat għand il-President ta' Malta ħalli ssir id-dikjarazzjoni relattiva.