(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

Laqgħa Nru 12

It-Tnejn, 25 ta' Mejju, 2015

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

Laqgħa Nru 12

It-Tnejn, 25 ta' Mejju, 2015

Il-Kumitat iltaqa' fil-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.52 p.m.

Il-Minuti tal-Laqgħat Nru 10 u 11 li saru fil-11 ta' Frar 2015 u fit-8 ta' Mejju 2015, rispettivament, ġew konfermati.

IS-SITWAZZJONI FIL-LIBJA

THE CHAIRMAN (Onor. Silvio Schembri): Navża lill-Membri li din il-laqgħa tal-Kumitat hija streamed live fuq il-website tal-Parlament kemm b'mod viżwali kif ukoll bl-awdjo.

Minnufih ngħaddu għall-ewwel item li għandna fuq l-aġenda.

Din il-laqgħa qed issir wara li l-kelliema tal-Oppożizzjoni fuq dan il-Kumitat talbu formalment li ssir laqgħa sabiex tiġi diskussa s-sitwazzjoni fil-Libja.

Bħala Chairperson ilqajt din l-istedina u tlabt lill-Malta Enterprise biex tagħti preżentazzjoni lil dan il-Kumitat u tgħidilna kif qed tiżvolġi s-sitwazzjoni fil-Libja bħalissa, u x'inhu jagħmel il-Gvern tramite l-Malta Enterprise biex ikun jista' jindirizza din l-issue.

Għalhekk nistieden ir-rappreżentanti tal-Malta Enterprise, lil Dr Mario Vella, Executive Chairman, iċ-Chief Operating Officer Ms Marika Tonna kif ukoll is-Sur Brian Camilleri Manager, Economic And Market Research sabiex jingħaqdu magħna.

Nixtieq inżid ukoll li bgħatna l-aġenda tal-laqgħa tal-lum liċ-Chamber of Commerce, lill-GRTU kif ukoll lill-MEA, li lkoll laqgħu l-istedina u magħna hawn ir-rappreżentanti tagħhom sabiex isegwu din il-laqgħa.

DR MARIO VELLA (Executive Chairman, Malta Enterprise): Sur President, grazzi tal-istedina.

It-title skont l-aġenda huwa forsi daqsxejn sfokat peress li qed jgħid "Is-Sitwazzjoni fil-Libja".

Aħna se nitkellmu fuq is-sitwazzjoni hawn Malta kif ġiet impattata mis-sitwazzjoni fil-Libja.

Nagħmel kumment qasir ukoll dwar it-titlu tal-powerpoint presentation li hu "Aspetti tal-Impatt Ekonomiku tal-Kriżi fil-Libja".

Kien hemm ċerti aspetti li ma stajniex nitkellmu dwarhom.

Pereżempju ma dehrilniex li għandna niffukaw fuq l-infiq ta' persuni Libjani f'Malta.

Il-preżentazzjoni hija maqsuma f'erba' biċċiet.

L-ewwel parti hija t-timeline, għax inkella ċerti bidliet ma jinftehmux, imbagħad nitkellmu fuq is-sitwazzjoni kif qed narawha hawnhekk in macro terms.

L-aħħar parti hi dwar il-miżuri li qed jittieħdu jew li jistgħu jittieħdu.

Dawn il-miżuri jerġgħu jinqasmu fi tnejn; miżuri għar-relief immedjat li issa ilhom fis-seħħ għal ċertu żmien, u miżuri ta' tip strateġiku, li iktar jiffokaw fuq kif nistgħu ngħinu lill-kumpaniji kemm dawk impattati kif ukoll dawk li jistgħu jużaw ċerti opportunitajiet li jippreżentaw il-mument.

Dan biex ma nagħmlux l-istess żbalji tal-imgħoddi u naqgħu fit-tentazzjoni li we put all our eggs in one basket.

Kieku kellna iktar ċans, it-timeline konna nagħmluha b'mod iktar intiża biex tispjega ċerti effetti li ġraw f'Malta b'mod iktar granulari, imma l-iktar importanti huwa li fi Frar/Ottubru 2011 kien hemm il-bidu tar-riżurezzjoni kontra r-reġim ta' Ghaddafi, imbagħad f'Ġunju 2014 il-qorti suprema f'Tripli ddikjarat lill-gvern bħala wieħed illegali.

F'Lulju tal-2014 sploda kollox meta bdew jagħlqu l-ambaxxati, in-Nazzjonijiet Uniti ħarġet minn hemmhekk, il-barranin bdew jitilqu u l-ajruporti bdew jagħlqu off and on imma ma kenux iktar prattikabbli b'mod sigur.

Il-Malta Enterprise kellha feel ta' dan kollu għax kellna l-persuni tagħna on the ground sa kważi l-aħħar ajruplan tal-Medavia li telaq minn hemm, peress li konna qed ngħinu lill-Ministeru għall-Affarijiet Barranin biex jgħin fil-ħruġ tal-Maltin.

F'din il-preżentazzjoni mhux se nitkellem fuq is-sitwazzjoni li hemm fil-Libja imma kif din affettwat is-sitwazzjoni f'Malta.

Se niffoka fuq tliet elementi; l-impjiegi, l-exports u l-industrija u s-servizzi industrijali.

Imma bil-homework li għamilna, indunajna li apparti mit-trading, speċjalment fil-"fuel", kien hemm players fil-kamp tar-retail u mir-riċerka u l-monitoring li għamilna, ipprovajna naqbdu dawk.

Ta' min jgħid ukoll li f'dawn il-jiem qed nitkellmu ma' numru żgħir ta' kumpaniji oħra - waħda minnhom fir-retail - biex naraw eżattament x'qed jiġri.

Irridu napprezzaw li mhuwiex dejjem sempliċi li tiġbor l-informazzjoni.

Hemm time lags bejn meta titkellem ma' xi ħadd u s-sors tal-informazzjoni u ħafna drabi mhux dejjem ikun ċar li qed ningħataw ir-risposti li għandna bżonn.

Is-sorsi prinċipali huma r-riċerka u l-monitoring, il-laqgħat one to one li jkollna - imbagħad nitlob lill-kollega tiegħi s-Sur Brian Camilleri biex jagħtina idea ta' kif inhu magħmul dan is-sample - u l-materjal li s-soltu jinġabar mill-ETC u mill-NSO.

Qabel ma nkompli nitkellem fuq ir-relief action immedjata u l-azzjonijiet strateġiċi long term, tajjeb li s-Sur Brian Camilleri jispjega kif jinġabar is-sample u minn meta nġabar.

IS-SUR BRIAN CAMILLERI (Manager, Economic & Market Research tal-Malta Enterprise): Meta faqqgħet il-kriżi f'Awwissu tal-2014, qbadna l-listi tal-kumpaniji li konna assistejna fl-2011 jew li kienu kkuntattjawna għall-informazzjoni u għamilna survey ma' dawn il-kumpaniji biex nifhmu aħjar kif tinsab is-sitwazzjoni tagħhom.

Din il-lista tal-2011 ġiet ogmentata b'kumpaniji oħrajn li kkuntattjawna fl-2014 u li kellhom il-problemi.

Dawn il-kumpaniji l-oħra forsi ma kenux joperaw il-Libja fl-2011 imma bdew joperaw wara.

Aħna qbadna l-kumpaniji kollha, li flimkien ammontaw għal 73, u mmoniterjajna xahar b'xahar l-impjiegi tagħhom, biex naraw is-sitwazzjoni kif qed tevolvi u fejn kien hemm bżonn, anke rreferejna għall-kumpanija stess.

Oriġinarjament konna bdejna b'190 kumpanija, imma wara skoprejna li l-parti l-kbira tagħhom kienu ddiversifikaw mil-Libja.

U kien hemm min ma baqax jagħmel business mal-Libja wkoll.

Jiġifieri l-kumpaniji kienu aware tar-riskji li kien hemm u għalhekk bdew jiddiversifikaw l-options tagħhom u bdew iħarsu lejn swieq oħrajn.

Jiġifieri min ġie affettwat fl-2014, ma kienx affettwat bħalma kien fl-2011, għax kien diġà naqqas ir-reliance tiegħu mil-Libja u fittex swieq alternattivi fejn ikun jista' jopera.

CLAUDIO GRECH: Meta tgħid għamiltu survey, ħadtu snapshot darba jew żammejtu kuntatt regolari?

U dak is-survey, kien just employment related jew staqsejtu affarijiet oħrajn biex tkunu tistgħu tibnu scenario?

IS-SUR BRIAN CAMILLERI: Apparti li kien hemm mistoqsijiet dwar l-impjiegi, is-survey kien jistaqsi wkoll min għad għandu stocks, bini u affarijiet oħra relatati fil-Libja.

DR MARIO VELLA: Fil-Malta Enterprise għandna żewġ sezzjonijiet li jinqasmu skont id-daqs tal-kumpaniji, li huwa l-oġġett tal-outreach tagħna u li jiżgura li jkollna kuntatt kemm jista' jkun kontinwu.

Jiġifieri if we flag a problem, x'aktarx niġu lura niċċekkjaw x'qed jiġri.

Ladarba kumpanija tispiċċa fir-radar tagħna, nipprovaw ma nabbandunawhiex u jekk tippermettilna, anke nieħdu azzjoni.

Naħseb li s'issa qed tiffunzjona għalkemm ma neskludix li jkun hemm min jispiċċa barra mir-radar.

L-ewwel azzjoni li ttieħdet kienet dik ta' relief immedjat.

Kien hemm kooperazzjoni mill-qrib mad-Dipartimenti tal-VAT u mad-Dipartiment tat-Taxxi Interni minħabba l-Final Settlement System (FSS) u t-Teżor.

L-ikbar domanda li kellna hekk kif sar approach ġdid f'Awwissu tal-2014 - eżattament xahar wara li l-affarijiet għaqdu fil-Libja – u l-ikbar mewġa ta' domandi kienu talbiet għal għajnuna biex insostnuhom f'dak li huwa cash flow.

Mela d-domanda kienet li l-pagament tal-VAT jittawwal jew fil-każ tar-refund, jitgħaġġel.

U l-istess ħaġa fil-każ tal-FSS.

Imbagħad fit-Teżor, fil-każ ta' dawk il-kumpaniji fost dan il-grupp, daħlu oħrajn, u hawnhekk irrid ngħid li l-kwestjoni tal-Libja triggered opportunità biex nifhmu problemi oħrajn mal-Libja li ma kellhomx x'jaqsmu ma' dawn l-affarijiet.

Kien hemm ukoll numru ta' kumpaniji li kienu għamlu xi xogħlijiet, pereżempju għal xi kumpanija tal-gvern, u hemmhekk it-Teżor kien verament effikaċi.

Kważi l-każijiet kollha ġew solvuti fi żmien ftit ġranet wara li ngħidu lit-Teżor li għandna kumpanija li hija affettwata mil-Libja u allura nitolbuhom iħaffu u jħallsuhom, dan sar ferm iktar malajr milli immaġinajna li jista' jsir.

Fil-każ tal-għajnuna li ngħatat mill-VAT, ġiet estiża l-validità tal-avviż legali li kien diġà jeżisti u li anke kien intuża fil-każ tal-2011 għal sena oħra biex min ikollu dik it-tip ta' problema jkun jista' legalment jiġi megħjun.

Ġara eżattament hekk fil-każ tal-FSS, imbagħad kien hemm anke jekk s'issa they have not kicked in yet dawk li joperaw minn fabbriki tal-Malta Industrial Parks, hemmhekk at some point or other, s'issa għadha ma ġratx, jiġi xi ħadd jgħidlek li se jkollu problema bil-ħlas tal-kera għall-fabbrika u jkollu bżonn xi forma ta' delay.

F'dak il-każ il-Malta Enterprise addottat policy li jekk jiġri hekk tirrakkomanda lill-Malta Industrial Parks li ma tinsistix fuq il-pagament malajr.

THE CHAIRMAN: Dan l-exposure lejn il-Libja.

DR MARIO VELLA: Irid ikollhom mill-inqas 50% exposure fil-Libya.

Ta' min jerġa' jenfasizza li numru mhux ħażin mill-kumpaniji involuti, speċjalment dawk ta' ċertu daqs, ċerti problemi dehru li ma kenux biss bħala riżultat tal-Libja.

Meta jkollok opportunità, mhux se tagħmel wisq distinzjonijiet li fiha nnifisha mhijiex problema kbira.

Aħna rridu nagħtu prijorità lil dawk il-kumpaniji li verament huma impattati mil-Libja.

Jeżistu wkoll skemi ta' inċentivi taħt il-Malta Enterprise Act u Business Promotion Act li mhuma ġodda xejn, imma huma parti essenzjali ta' dawn ir-riżultati li jistgħu jintużaw biex ngħinu lil min għandu din il-problema imma sa ċertu punt din taqa' fil-kategorija li jmiss ta' interventi strateġiċi.

Tinsewx, m'hemmx għalfejn infakkarkom li, bir-restrizzjonijiet tal-istate aid, ma tistax tagħti għajnuna operational imma trid tillimita ruħek għal għajnuna ta' investiment.

Diġà jeżistu strumenti biex meta jkun hemm bżonn jintużaw.

Naf li entitajiet oħra, pereżempju, l-ETC raw li, f'każ ta' bżonn, jekk jistgħu jintużaw fondi parzjalment tal-Unjoni Ewropea … S'issa ma deherx li hemm bżonnha, jiġifieri b'dak li għandna u bl-iskemi li għandna nistgħu nimxu.

Din hija importanti għax l-iskemi li jeżistu tal-Unjoni Ewropea ma tantx huma user friendly, jiġifieri biex tħaddimhom it takes a long time.

Poġġejna ħafna enerġija fl-azzjoni strateġika.

With the wisdom of hindsight, u meta tkellimna mal-kumpaniji konċernati kollha qalulna li s-sitwazzjoni fil-Libja mhux biss qabel l-2011 imma wkoll wara l-2011, tant kienet lukrattiva, li fil-fatt kien hemm opportunitajiet ta' qligħ ogħla min-normal.

Wara indunaw li dak kien il-mument ideali biex tiddiversifika għax kien ovvju - għallinqas kien ovvju għalija - li s-sitwazzjoni fil-Libja ma kenitx se titjieb imma se ssir agħar imma issa kif jgħidu that is crying over spilt milk, għax ma ġarax hekk.

Li qed nipprovaw nagħmlu issa huwa li niffaċilitaw din id-diversifikazzjoni.

Din is-sena l-Malta Enterprise, tat attenzjoni li huwa bla preċedent fl-istorja tagħha fl-Afrika stess u qed ninkludi lill-MDC qabilha għas-swieq mhux biss tal-Afrika ta' Fuq imma wkoll tas-Subsahara.

L-ewwel riżultati huma sorprendentement tajbin u m'għandhomx ikunu sorprendentement, nikkritika lili nnifsi għax kull kumpanija Maltija li pprovat bis-serjetà tidħol f'dawn is-swieq – u mhux qed nitkellem fuq l-Afrika ta' Fuq - kellna suċċessi fenomenali.

Jekk taraw il-mod kif l-esportazzjoni lejn l-Afrika kollha kibret fl-aħħar snin, fl-aħħar sena qabża li tgħid: jien qed naqra sew?

Kienet dovuta prinċipalment għal kumpaniji li għandhom esperjenza qawwija, soda, twila fl-Afrika u issa qed isiru iktar kuraġġużi.

Jekk jistgħu jagħmluha huma, m'hemm l-ebda raġuni għaliex oħrajn ma jistgħux jagħmluha.

L-importanti li jkollhom prodott u li jkunu aggressivi, kont se ngħid fil-marketing, imma f'dan il-każ kważi direct sales tagħhom.

L-ewwel pajjiż li tajna l-attenzjoni tagħna fl-Afrika ta' Fuq kien l-Alġerija għax konvinti li se joffri opportunitajiet kbar.

Il-Malta Enterprise ddeċidiet li it puts money where its mouth is u ffinanzjajna l-preżenza tal-Konsolat Malti fl-Algiers għax mingħajru ċerti affarijiet kien assolutament impossibbli.

Grazzi għal dan il-pass, l-Air Malta se tibda tagħmel ukoll titjiriet għall-Alġerija.

Ovvjament hemm problemi għax ma tantx għandna riżorsi u kulma qed nitkellmu hu fuq persuna waħda impjegata li qed tagħmel ix-xogħol ta' konslu kif ukoll ix-xogħol tagħna, imma diġà qed naraw l-ewwel effett u qed nittamaw li iktar tard din is-sena jkun hemm l-ewwel business delegation kbira lejn l-Alġerija.

Qed nagħmlu dan b'mod iffukat, jiġifieri t-tqabbil bejn il-kumpaniji Maltin u l-kumpaniji Alġerini li huma kważi kollha ta' tip istituzzjonali u jsir qabel ma jmorru, jiġifieri very little is left to chance.

Jidher li hemm interess kbir minn hemmhekk.

Is-sitwazzjoni mat-Tuneżija hija kemmxejn iktar kumplikata għax filwaqt li Malta hemm ċerta komplimentarità mal-Alġerija, imma t-Tuneżija ma jagħmlux l-affarijiet li nagħmlu aħna u viċiversa u ħafna drabi qisna qed tipprova tbigħ the coal to Newcastle.

Imma l-iktar interessanti huwa s-Subsahara fejn f'Addis Ababa għandna persuna tagħna b'esperjenza twila fl-oqsma tal-marketing fl-Afrika.

Addis Ababa huwa post interessantissimu għalina għax l-Afrika huwa kontinent fejn ħafna mix-xiri għadu istituzzjonali, u hija belt fejn hemm rappreżentanza ta' 54 pajjiż Afrikan fejn jiltaqgħu delegazzjonijiet kummerċjali kontinwi, u għalhekk dehrilna li dak huwa l-post fejn jista' jsir lobbying ma' dawn id-delegazzjonijiet, tagħmel kuntatti, networks u tipprova tagħmel marketing direttament.

Dak li rajna s'issa jagħmlilna kuraġġ enormi.

Irridu nivvintaw is-soluzzjonijiet u l-messaġġi għax huma areas li ma tantx għandna esperjenza tagħhom.

Bħala stat m'għandniex esperjenza imma hemm kumpaniji Maltin li jafu dawk l-areas u aħna rridu nitgħallmu minnhom u mhux viċi versa.

Il-persuna li għandna f'Addis Ababa taħdem f'ibliet oħrajn u meta jkun hemm opportunità u naraw mill-punto di vista tal-ispiża li trid għal promotion cost beneficial biżżejjed, aħna nimxu f'pajjiżi oħra.

Bħalissa jidher li hemm prospetti interessanti mhux biss fl-Afrika tal-Lvant imma wkoll fl-Afrika tal-Punent.

Hemmhekk qed nagħmlu minn kollox biex niżviluppaw dawn il-kuntatti.

Se nipprovaw għal darb'oħra, ġrat kemm-il darba mingħajr suċċessi fenomenali, nisfruttaw il-konsli onorarji tagħna.

L-istorja ta' dawn l-isforzi naħseb li nkunu qed nigdbu jekk ngħidu li anke jekk nieħdu għaxra, 20, 30 sena qatt ma tat l-eċċezzjonijiet kbar.

Is-soltu nagħtu tort lill-konsli onorarji.

Naħsbu li jekk inpoġġu pakkett li jista' jinftiehem sew, naħseb anke dawn in-nies jistgħu jkunu effettivi.

Bħalissa għandna kuntatt konkret mal-Cameroon, post interessantissmu għalina, mal-konslu onorarju tagħna hemmhekk u issa se nipprovaw nagħmlu xi ħaġa oħra li naħdmu permezz tal-konsli onorarji Maltin ta' dawn il-pajjiżi.

Aħna konna kuntentissimi li nsiru nafu li l-President il-ġdid tal-Kamra tal-Kummerċ huwa l-konslu onorarju tal-Botswana, pajjiż ieħor sinjur u innovattiv fil-policies ekonomiċi tiegħu biex nisfruttaw dawn il-kuntatti.

Però, nerġa' nirrepeti, il-gwida tagħna hija l-esperjenza tal-kumpaniji Maltin li diġà qegħdin hemm.

Ftit ilu, ġie organizzat workshop f'Malta tal-Malta Enterprise fejn stedinna lil kull min kien interessat.

Stedinna dawk il-kumpaniji Maltin li diġà għandhom esperjenza tal-Afrika għaliex sa ċertu punt, huma jistgħu joħolqu l-ispirazzjoni għal dawn l-attentati u t-teknoloġija ffunzjonat f'dik l-okkażjoni, illinkjajna permezz ta' skype man-nies tagħna on the spot u ħarġet ħaġa interessanti li nixtiequ nkompluha.

Kellna problema l-Etjopja għaliex mar id-dawl proprju meta beda jitkellem, però dak fih innifsu huwa interessanti għaliex juri li hemm opportunitajiet għal ħafna affarijiet li nistgħu nagħmlu hemmhekk.

Ukoll għajnuna ta' tip strateġiku li għandha x'taqsam mal-problemi strutturali ta' numru ta' kumpaniji f'Malta.

Dan l-eżerċizzju huwa kontinwu għaliex beda f'Awwissu u għada se nispiċċaw l-aħħar laqgħat.

Imma qed naraw li hawn ħafna kumpaniji li qed iweġġgħu minħabba l-Libja u l-problema prinċipali hi li l-Libja hija l-opportunità immedjata li jgħidu ajma, imma l-problema hi li għandhom problemi huma.

U din tkun opportunità tajba li filwaqt li ngħinu biex jittaffa l-effett tal-kriżi fil-Libja, nipprovaw ngħinuhom biex jibdew jaħdmu b'mod iktar innovattiv.

Jien ili f'dan il-qasam għal kważi 40 sena u deherli li hemm rieda ġdida fost ħafna minn dawn il-kumpaniji Maltin li ma jiġrux biss lejn l-opportunitajiet ta' qligħ immedjat, imma jipprovaw jaħsbu daqsxejn aktar long term.

Għandna wkoll il-każ tal-kumpaniji ta' proprjetà libika f'Malta, dik hija kategorija oħra.

Għal numru ta' raġunijiet ilna naħdmu magħhom biex ngħinuhom ħafna snin, ċertament fl-aħħar sentejn, għaliex kienet ovvja li jiġri x'jiġri l-Libja u anke ma jiġrix xi ħaġa l-Libja, jekk ma jkunx hawn politika tagħhom, corporate policy tagħhom ta' diversifikazzjoni, dan kien se jiġri anyway, anke kieku ma nbidilx ir-reġim fil-Libja.

It-tentazzjoni kienet li marret lura għal għexieren ta' snin li if the going is good, mela just go on eating.

F'ħafna każi mingħajr investiment f'kuntratt ġdid, fi plants ġodda, f'ċertu każi lanqas prodotti ġodda u xi darba dan kellu jiġri.

F'dan il-każ l-istorja hija kemmxejn ikkomplikata għaliex dawn huma prattikament kollha ta' proprjetà pubblika Libika.

Permezz tal-LAFICO imbagħad il-LAFICO tal-Libyan Investment Authority, hemmhekk ovvjament hemm problemi prattiċi ma' min qed tinnegozja, però naħseb hawnhekk qed jirnexxielna nagħmlu pass 'il quddiem.

Ovvjament dan ix-xogħol ma stajniex nagħmluh waħedna, speċjalment għal dak li għandu x'jaqsam ma' ċertu problemi li minkejja li aħna tajna l-għajnuna biex intaffuhom, jaqgħu barra mir-remit tagħna.

Il-Malta Enterprise ħadmet sew mal-Kamra tal-Kummerċ u mal-GRTU, mhux biss għax huma fil-Bord tal-Malta Enterprise, li hija xi ħaġa ta' rutina, imma anke biex insolvu problemi ta' issues partikolari.

Biex inkunu żguri li ma jaħarbilna ħadd, kellna nitkellmu magħhom preċiżament minħabba f'hekk u nnotajna b'dawn.

Hemm xi ħadd li mhux qed jaqa' fir-radar tagħna.

Ħarisna lejn il-leads li tawna u skoprejna li ftit eċċezzjonijiet … Konna qed nitkellmu fuq problemi ferm aktar ikkomplikati mil-Libja biss.

Il-Gvern u l-Kamra tal-Kummerċ qed jiddiskutu modi kif tista' jekk mhux tissolva kompletament, imma ċertament tiżblokka ftit il-problema tal-visas.

F'dan il-każ qed nitkellmu għal-Libja, imma naħseb tista' testendi ruħha.

Konvint li hemm qbil fuq soluzzjoni partikolari, u bħalissa qed jiġu diskussi d-dettalji tagħha.

THE CHAIRMAN: Qabel ma tkompli Dr Vella, ġaladarba semmejt il-Kamra tal-Kummerċ malli nlestu l-presentation tal-Malta Enterprise, hawn permess mill-Kumitat li mbagħad nistiednu lill-membri tal-Kamra tal-Kummerċ preżenti, u nkunu nistgħu npoġġu l-mistoqsijiet lit-tnejn li huma?

DR MARIO VELLA: F'din iċ-chart qed naraw l-esportazzjonijiet ta' prodotti lejn il-Libja bejn l-2010 u l-2015 għax huwa tajjeb li mmorru lura għall-fatti macro.

Aħna ġbarna ċ-ċifri tal-esportazzjoni minn Malta għal-Libja ta' dik li hija visible merchandise, għaliex fir-remit tagħna jaqgħu wkoll dawk li jagħtu xi servizzi u qed naħdmu fuq eżerċizzju biex inkunu nistgħu nidentifikawhom.

F'din iċ-chart qed naraw iċ-ċifri tal-esportazzjoni maqsuma fi tnejn; dawk li jeskludu ċ-ċifri tal-fuels u dawk li jinkludu l-fuels.

Iddeċidejna li nisseparawhom għaliex meta tagħmel it-total tal-fuels ukoll, ma tapprezzax li jħallu ferm inqas value added mill-oħrajn.

Mhux għaliex mhux importanti għall-ekonomija, għax huma importantissimi, imma huma a totally different kettle of fish.

Fl-2010 l-esportazzjoni ta' prodotti kienet qrib it-€85 biljun.

Fl-2011 malli faqqgħet l-insurrection l-esportazzjoni niżlet għal €35 biljun ewro, imma hawnhekk imbagħad il-fattur ta' opportunità li forsi jiddistingwi l-ekonomija Maltija minn ħafna ekonomiji oħra, għax fl-2012 minkejja li kien għad hemm inkwiet mhux ħażin, l-esportazzjoni sparat 'il fuq sa €136 biljun!

Innotaw li m'iniex qed nitkellem fuq fuel trades, imma qed nitkellem fuq affarijiet tanġibbli.

Fl-2014 meta kienet ċara li s-sitwazzjoni ma kenitx se tissolva malajr, kellna drop ta' €123 biljun.

Fl-2014, meta l-Qorti Suprema Libika qalet li l-Gvern huwa illegali u beda jitlaq kulħadd, fl-ewwel kwart l-esportazzjoni waqgħet għal €33 biljun.

Li huwa interessanti u li qed jagħtina kuraġġ hu li fl-ewwel kwart tal-2015, l-esportazzjoni qabżet mhux ħażin u diġà qiegħda €37 biljun.

M'hemmx spjegazzjoni ċara għaliex ġara hekk u hija waħda mill-misteri tas-swieq.

Iċ-ċifri dwar fuel trade ġeneralment jiġru darba fis-sena u jvarjaw f'liema kwart, jiġifieri tista' tkun il-quarter li jmiss or whatever.

Mela dik hija diġà interessanti.

Iċ-ċifri ġew miġbura bil-mod tas-soltu, mill-NSO.

EDWARD SCICLUNA (Ministru għall-Finanzi): Biex inqabblu l-2015 mal-2014, irridu nieħdu l-ewwel kwart.

Minn din il-graph qed naraw li fil-first quarter tal-2015, fil-fatt żdiedet ħarira żgħira iktar.

Għas-sena 2014 kollha kemm hi, l-ammont ta' esportazzjoni huwa marġinalment inqas minn dak tal-2013.

DR MARIO VELLA: F'din il-graph qed naraw statistika ta' impjiegi ma' kumpaniji li għandhom xi konnessjoni mal-Libja imma xorta huma reġistrati mal-ETC f'Malta.

Fil-fatt qgħadna attenti, u qed ngħidu "some exposure to Libya", jiġifieri tista' tkun a very small exposure u tista' tkun kbira.

Tajjeb li nispjega kif inġabret din l-informazzjoni u għalxiex tirreferi.

Minn riċerka li għamilna, jidher ċar li hemm numru ta' ħaddiema Maltin - ħalli niffokaw fuq il-Maltin - li huma impjegati direttament ma' kumpaniji li huma stazzjonati l-Libja, fejn jiġi kollox settled mill-kumpanija, imma kull ħaddiem huwa prattikament responsabbli għalih innifsu, fejn iħallas l-NI u t-taxxa hawn imma ma jaqgħux taħt ir-radar tal-ETC, jiġifieri teknikament f'Malta dawn ikunu self-employed.

In-numru li stajna nivverifikaw s'issa huwa ta' madwar 50 persuna.

Minħabba l-problema ta' min huma eżatt ma nistgħux inkunu mija fil-mija ċerti jekk dawn diġà sabux xogħol ieħor jew le.

Milli jidher ftit ferm minnhom baqgħu l-Libja, għax il-bqija ħarġu u qegħdin Malta jew x'imkien ieħor.

THE CHAIRMAN: Ħadtu l-minimum range biex setgħu jidħlu f'din il-graph?

DR MARIO VELLA: Ir-rule of thumb hi li hemm 50%, imma morna oltre minn hekk, għax over time ma tkunx tidher hekk għax pereżempju mhux kulħadd at any point in time jkollu dak l-ammont.

Fil-bidu kien hemm, imma issa qishom telqu mir-radar għax ovvjament inqas m'għandek exposure iktar faċli tagħmel xi ħaġa oħra, li kellhom shipment wieħed jew tnejn fil-karriera tagħhom.

EDWARD SCICLUNA: Dawk il-50 persuna li semmejt mhumiex irrappreżentati f'dik il-graph imma huma excluded.

Minn din il-graph, jidher li kien hemm min kien diġà beda jħoss li se jiġri xi ħaġa anke qabel il-waqa' tar-reġim għax ir-rata ta' impjiegi bdiet taqa' anke minn ftit qabel.

Minkejja l-inkwiet kollu li kien għad hemm fis-sajf tal-2011, il-waqa' fl-impjiegi bdiet terġa' tirpilja ftit.

Jekk tinnotaw, l-ammont beda jikber iktar ma beda jintensifika l-inkwiet.

At first sight this is not so obvious, imma kien hemm qisu tama li minkejja li dawn il-problemi ma deherux li se jispiċċaw, kien hemm min ħa s-sogru li jibqa' hemm jew imur hemm.

Forsi wkoll għaliex suppliers minn pajjiżi oħrajn fis-suq libiku kienu diġà bdew jirtiraw, u għalhekk ittieħed posthom mill-Maltin.

Fis-sajf tal-2014, meta deher ċar li l-affarijiet mhumiex se jitjiebu kellna waqa' oħra żgħira.

Frankament kont qed nistenna li se jkun hemm nuqqas ta' impjieg qawwi, imma kif jidher minn din il-graph ma kienx il-każ.

Il-konklużjoni hi li għandna imprendituri li huma aggressivi u lesti li jieħdu riskju, għax kieku ma kienx isir hekk.

Dan ma jfissirx li l-kumpaniji għandhom ikomplu hekk, imma f'kull każ għandhom jiddiversifikaw, mhux biss mal-pajjiżi tal-Afrika ta' Fuq, imma jekk jista' jkun anke fis-sub-Saharan Africa għax l-Afrika ta' Fuq hi dik li hi.

Graph oħra hija dwar il-labour market developments, biex nagħtu idea tat-tifsira macro u ħadna ċ-ċifri minn Jannar 2011 sa April 2015.

Bħala reġistrar tal-qgħad taħt Part 1 u Part 2 mal-ETC kien hemm tnaqqis minn Lulju 2014, filwaqt li bħala total employment fis-settur privat beda kulma jmur jiżdied.

L-impjiegi ma' kumpaniji fil-Libja - li ħarisna lejhom fil-graph preċedenti - baqgħu straordinarjament stabbli.

THE CHAIRMAN: Li għandhom exposure għal-Libja.

DR MARIO VELLA: Eżatt.

Dawn iċ-ċifri jistgħu jagħtu lok li nkunu self-confident wisq, imma fl-opinjoni tiegħi jkun żball enormi jekk ikun hekk.

L-ewwel ħaġa qed nitkellmu fuq reġjun strutturalment instabbli, u anke jekk s'issa l-affarijiet ma kenux traġiċi, ikun żball jekk inkomplu ninkoraġġixxu biex l-imprendituri they keep putting all their eggs in one basket.

Qed naraw sinjali ta' rieda għal diversifikazzjoni.

Qed noffru pakketti interessanti, li jekk hemm bżonn niżviluppaw għajnuna sija hard u sija soft.

Imma l-għan prinċipali għandu jkun id-diversifikazzjoni.

Jeżistu wkoll skemi ta' għajnuna.

Għal ċertu żmien, l-entitajiet konċernati - nassumi dawk kollha fil-qasam tal-Ministeri tal-Finanzi u tal-Għajnuna Soċjali - jkunu jistgħu jkomplu bl-għajnuna short term, immediate term ta' immediate relief li hemm issa.

Imma se naslu f'ċertu punt, fejn mhux se jagħmel sens li nkomplu f'din it-triq u għalhekk irridu mmorru għal bidliet strutturali.

U minn issa 'l quddiem, fuq hekk se nkomplu naħdmu.

Nistieden issa lis-Sur Anton Borg u lis-Sur Frank Farrugia mill-Kamra tal-Kummerċ biex jingħaqdu magħna.

Jekk il-Kumitat jaqbel, nipproponi li l-Kamra tal-Kummerċ tagħmel preżentazzjoni qasira min-naħa tagħha anke fil-linja tal-preżentazzjoni li għadu kemm għamel Dr Vella.

Wara nkunu nistgħu nieħdu round ta' mistoqsijiet.

Jekk ir-rappreżentanti tal-GRTU u tal-Malta Employers' Association ikunu iridu jgħaddu xi messaġġ, jistgħu jagħmlu dan ukoll.

IS-SUR ANTON BORG (President tal-Kamra tal-Kummerċ): Bħala Kamra tal-Kummerċ waqqafna l-Libyan Action Committee li huwa ppresedut mis-Sur Frank Farrugia.

Fuq bażi regolari, dan il-kumitat ilaqqa' membri li kellhom xi business mal-Libja u b'xi mod intlaqtu minn din il-kriżi.

Qabel ma ngħaddi l-kelma lis-Sur Farrugia nixtieq nagħti l-aħħar aġġornament ta' fiex wasalna ma' dawn il-kumpaniji.

Wieħed mill-items li konna tkellimna fuqu waqt il-board meeting kienet is-sitwazzjoni ta' dawn il-kumpaniji.

Bħala wieħed mid-Diretturi fuq il-Malta Enterprise għamilt ftehim maċ-Chairman, li nagħtih update tas-sitwazzjoni tal-kumpaniji li qed inkellmu aħna.

Għamilnieha ċara li rridu nkunu preċiżi f'dak li qed ngħidu lill-Malta Enterprise u kull informazzjoni li jgħaddulna bil-miktub dawn il-kumpaniji, ngħadduha lill-Malta Enterprise kif qed nagħmlu.

Kien hemm xi membri tagħna li ġew approached mill-Malta Enterprise xi ftit wara li konna għaddejna l-ittra tagħhom lill-Malta Enterprise.

Il-Malta Enterprise bdiet tiltaqa' mal-kumpaniji kollha, u għada hemm l-aħħar laqgħa biex jiġu diskussi l-items li poġġejna għall-attenzjoni tal-Malta Enterprise.

Ngħaddi l-kelma lis-Sur Farrugia.

IS-SUR FRANK FARRUGIA (Deputat President tal-Kamra tal-Kummerċ): Kif bdiet il-kriżi tal-Libja, waqqafna kumitat high profile, fejn rappreżentanti ta' kumpaniji kbar fil-Libja, kienu membri ta' dan il-kumitat.

Bgħatna questionnaire lill-kumpaniji kollha membri tagħna, li jew jagħtu xi servizzi jew huma industrijali jew kull tip ta' negozju ieħor li b'xi mod jew ieħor huma involuti mal-Libja u tlabniehom li jekk għandhom xi problemi, jikkuntatjawna.

Aħna kontinwament konna f'kuntatt mal-Malta Enterprise għax minħabba data protection, ma stajniex ngħaddu ċerta informazzjoni.

Iltqajna ma' diversi problemi u kellna bżonn għajnuna minħabba l-VAT, pagamenti tat-taxxa u s-sitwazzjoni tal-employment.

Kellna ħafna diskussjonijiet mal-Malta Enterprise u għaddejnielhom l-informazzjoni li kellna.

Kellna wkoll laqgħat ma' xi ministri u l-problemi kollha min-naħa tal-Gvern, ġew solvuti.

Kif qal il-President, dan l-aħħar tlabna għal-laqgħa, għax kien baqa' xi issues u nsistejna li l-informazzjoni li tingħata lilna, tkun in writing biex inkunu nistgħu nużawha u mhux xi ħadd jgħid xi ħaġa mbagħad issib li meta naslu għas-si u n-no ma nistgħux nużawha.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

IS-SUR MARIO DEBONO (Membru tal-Kunsill Eżekuttiv tal-GRTU): Grazzi ta' din l-opportunità li tajtuni sabiex nesponi l-veduti tal-GRTU.

Aħna wkoll għandna diversi membri li qegħdin il-Libja u li ġew affettwati.

Hemm numru sostanzjali li huma kumpaniji żgħar u anke individwi li jew qegħdin fir-retail jew inkella qegħdin fis-sezzjoni tar-re-exports fejn ibigħu prodotti u servizzi fis-suq Libjan.

Għandna wkoll membri individwali li jagħtu xi servizzi lil kumpaniji oħra, speċjalment fil-qasam taż-żejt, fil-qasam tal-elettriku u wkoll fil-qasam tas-servizzi governattivi.

Għandna wkoll membri li huma involuti fl-IT u li kienu jagħmlu jew qed jagħmlu xi xogħol fil-Libja.

Sfortunatament dawn intlaqtu u ntlaqtu ħażin ħafna, forsi għaliex m'għandhomx ir-reżiljenza ta' kumpaniji kbar.

Kien hemm min kellu mhux 50% imma kważi 95% tax-xogħol fil-Libja u f'daqqa waħda mhux sab ħajt imkaħħal imma ħajt tal-bricks quddiemu u ma setax ikompli.

On the ground aħna għandna kuntatti tajbin ħafna kemm fin-naħa tal-Lvant kif ukoll fin-naħa tal-Punent tal-Libja.

Is-sitwazzjoni fil-Libja hija fluwida ħafna, imma dan l-aħħar kien hemm sinjali inkoraġġanti li forsi jistgħu jwasslu biex ikun hemm soluzzjoni tal-problema ta' governabilità tal-Libja in the medium term.

Il-GRTU waqqaf kumitat u nixtiequ li jkollna wkoll l-opportunità sabiex inkellmu lill-Malta Enterprise fuq negozji li huma żgħar ħafna, biex tingħata kull għajnuna li hemm bżonn.

Kien hemm xi membri li diġa kkuntattjaw lill-Malta Enterprise u nista' nikkonferma li sabu l-għajnuna kollha li kellhom bżonn.

Hemm diversi membri tagħna li għadhom jibagħtu x-xogħol u jagħtu servizzi fil-Libja u qed jirriskjaw ħajjithom billi jmorru hemm.

Imn'alla li kuljum hawn flights biex wieħed jista' jmur u jiġi, u baqa' ċertu kuntatt.

Illum biex tmur u tiġi lura mil-Libja bl-ajruplan tiġik madwar €1,100, minbarra li l-ebda assikurazzjoni ma tkoprik.

Jiġifieri ma tafx f'liema riskju tkun qiegħed, speċjalment fi Tripli fejn ir-riskju ta' ħtif ta' barranin qiegħed hemm u for all intents and purposes il-Maltin xorta huma barranin fil-Libja u r-riskju hemm qiegħed.

Imma hemm min għadu jmur, għadu joffri s-servizzi tiegħu u għadu jitħallas.

Hemm problema kbira ta' bdil ta' flus.

Dan peress li l-Libjani għadhom iħallsu bid-Dinari u l-Maltin qed isibuha diffiċli ħafna biex isarrfuhom f'Dollari jew f'Ewros, jekk ma jmorrux mill-black market fejn ir-rata biex issarraf hija fenomenalment kontriehom.

Imma ħafna nies jirraġunaw li aħjar jitħallsu ftit milli ma jitħallsu xejn, speċjalment min xogħlu jiddependi kważi kollu mil-Libja bħal min għandu l-kuntratti.

L-aħħar ħaġa li xtaqt ngħid hi dwar il-kwestjoni tal-visas, li lilna bħala intraprendituri tista' tiffaċilitalna l-ħajja tagħna.

Il-Maltin qed imorru l-Libja u jirriskjaw ħajjithom, u għalhekk nippreferu li l-business partners tagħna Libjani jiġu huma Malta, u nkunu nistgħu nitkellmu magħhom hawnhekk.

Huwa ħafna iktar faċli biex il-Libjani jiġu mit-Tuneżija milli jiġu minn Mitiga għax l-ajruplan jesa' biss 15-il ruħ.

Bħala GRTU ngħid bla tlaqliq, li minħabba l-kwestjoni tal-visas, il-membri tagħna qed isibu ħajt imkaħħal li ma jistgħux jippenetraw.

Għal dawk il-Libjani li għandhom problema ta' saħħa, qed jinħarġulhom visas għalkemm xorta hemm back-log qawwi.

Hemm membri tagħna Maltin li qed joffru dan is-servizz, li qed igergru.

Aħna nħossu li huwa ħafna iktar faċli u ħafna iktar safe li l-business partners tagħna Libjani jiġu Malta, milli aħna mmorru hemmhekk.

Barra minn hekk, hemm ċertu xogħlijiet li ma jsirux f'Malta biss, għalhekk ġieli mmorru anke f'pajjiżi oħra Ewropej biex niltaqgħu mal-partners Libjani, għaliex ikun hemm min juża raw materials jew juża xi servizz minn pajjiżi Ewropej.

Imma l-Libjani qed isibuha diffiċli ħafna biex jakkwistaw visa Schengen minn Malta, meta min-naħa l-oħra, minn Franza, il-Belġju, il-Greċja u t-Tuneżija qed jagħtuhom carte blanche u għalhekk il-Libjani qed jippreferu li jmorru hemmhekk biex jinqdew.

Grazzi.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

IS-SUR JOSEPH FARRUGIA (Direttur Ġenerali tal-Malta Employers' Association): L-ewwel nett nirringrazzjakom talli tajtuna din l-opportunità li niġu hawnhekk.

Nixtieq inżid żewġ kummenti qosra.

Meta kien inqala' l-inkwiet fil-Libja, l-MEA kienet waqqfet focus groups ma' kumpaniji li joperaw hemmhekk, imma l-perspettiva tagħna hija xi ftit differenti minn dik tal-Kamra tal-Kummerċ għaliex dak iż-żmien kienu jikkonċernawna l-impjiegi u x'effett jista' jkollhom l-impjiegi.

L-ewwel ħaġa fil-Libja hemm diversifikazzjoni ta' businesses li joperaw f'oqsma kompletament differenti u hemm sens kbir imprenditorjali ta' ħafna kumpaniji Maltin li minkejja li hemm affarijiet li jistgħu jaħdmu kontriehom u li jkunu qed jaħdmu kontriehom, imma huma akklimatizzati li jaħdmu l-Libja.

Huma jaħdmu l-Libja mhux għax bilfors, imma għax ilhom snin twal jaħdmu hemmhekk u jridu jkomplu jaħdmu hemmhekk.

Fil-fatt 'il quddiem nistgħu nesplojtaw l-element ta' networking li hemm bejn il-businesses Maltin, li għalkemm joperaw f'oqsma differenti, huwa tremend.

Fl-impjiegi ma tantx kien hemm fluctuations qawwija għaliex l-ewwel nett ħafna mill-impjegati li jaħdmu fil-Libja għandhom kuntratti definiti.

U jekk waqaf ix-xogħol imma hemm impjegat għandu kuntratt ta' sena, l-imgħallem għandu l-commitment li jżomm dak l-impjegat għal dak il-perjodu tal-kuntratt li jkun fadal jew inkella jħallas il-penali.

Raġuni oħra hi li min iħaddem, jaf li mhux dejjem faċli jsib nies li għandhom esperjenza li jaħdmu f'ċertu xogħol, allura jippreferi li minkejja li forsi naqas ftit ix-xogħol, xorta waħda jżomm l-impjegati miegħu u jutilizzahom fi proġetti oħrajn, milli jirriskja li jitilqulu.

Għax jekk għada pitgħada jitjiebu l-affarijiet, meta jiġi biex jerġa' jdaħħal l-impjegati, isibha iktar diffiċli biex jimpjega nies bil-ħiliet neċessarji jew inkella li jerġa' jsib l-istess impjegati li kienu miegħu, biex jerġgħu jibdew jaħdmu hemmhekk.

Grazzi.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

IS-SUR FRANK FARRUGIA: Jien naqbel mija fil-mija maċ-Chairman tal-Malta Enterprise meta semma' d-diversification, imma ma rridux ninsew il-fatt li fil-Libja għad hemm ħafna Maltin li għad għandhom proġetti kbar.

Pereżempju l-kumpanija tiegħi għandha proġett u jiena qiegħed skopert b'bank guarantee, u bilfors irrid nibqa' imkaħħal mas-sitwazzjoni.

Niltaqgħu wkoll ma' kull sitwazzjoni u opportunità, għax fejn qabel kont tagħmel negozju u ma tafx meta se titħallas, illum tagħmel negozju, tiftiehem, titlob il-flus minn qabel u jħallsuk.

Trid tieħu każ każ.

Imma ma rridux ninsew dawk il-kuntratti ta' kumpaniji Maltin li għadhom pendenti.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

Hawn aktar mistoqsijiet?

L-Onor.

MARIO DE MARCO: Qabel xejn nirringrazzjakom ta' din id-diskussjoni interessanti ħafna u nixtieq inqajjem xi ftit punti.

Konsegwenza ta' dak li ġara u li qed jiġri fil-Libja kien hemm ukoll effett ta' relocation ta' numru ta' kumpaniji Libjani li minħabba dak li qed jiġri fil-Libja rrilokaw f'Malta.

Dan kien jidher ukoll min-numru ta' reġistrazzjonijiet ġodda ta' kumpaniji f'Malta li l-intenzjoni tagħhom hu li jagħtu servizz.

It-tieni nett hemm ukoll numru ta' kumpaniji barranin li mhux neċessarjament huma Libiċi, imma Kanadiżi jew ta' nazzjon ieħor, li qabel kienu qed jagħmlu xogħol direttament fil-Libja imma issa qed jittamaw li jagħmlu l-istess xogħol, imma possibbilment tramite Malta.

X'effetti qed taraw li dan qed ikollu?

Nixtieq spjegazzjoni rigward iż-żieda tal-esportazzjoni maqsuma bejn goods and services li kien hemm bejn is-snin 2010 u 2012.

Xi spjegazzjoni hemm għaż-żieda fl-esportazzjoni tal-mineral fuels li minn zero fl-2010, f'daqqa waħda telgħet għall-€63 miljun fl-2011, għall-€100 miljun fl-2013 u fl-ewwel parti tas-sena 2014 kienet ta' €85 miljun.

X'qiegħda tirrappreżenta essenzjalment?

Xtaqt ukoll nifhem aħjar għal dak li għandu x'jaqsam ma' exportation of goods.

Kemm minnhom huma effettivament re-exports milli esportazzjoni ta' oġġetti manifatturati lokalment?

Dan bħal pharmaceuticals u affarijiet bħal dawn, li jkunu ġew minn pajjiżi oħrajn u jiġu esportati lejn il-Libja tramite Malta.

Mistoqsija oħra hija dwar l-unfinished contracts u kif qed jiġu megħjuna dawk in-nies li setgħu kienu qed jibnu xi proġett jew kienu f'nofs kuntratt u kellhom jieqfu ħesrem.

Jekk il-Malta Enterprise hux qed tieħu xi rimedji biex dawn in-nies li huma exposed mal-banek minħabba din is-sitwazzjoni jiġu megħjuna?

L-aħħar punt huwa dwar f'liema stadju jinsabu l-issue tal-visas?

Kif qal tajjeb is-Sur Debono, bħalissa huwa diffiċli biex il-Maltin imorru l-Libja minħabba s-sitwazzjoni ta' perikolu li hemm, imma hija inqas problema għal-Libjani biex jiġu huma lejn Malta.

Imma kien hemm sitwazzjoni - u naħseb li għadha hemm - fejn il-visas biex il-Libjani jiġu lejn Malta kienet sospiża.

Minħabba raġunijiet li lkoll nafu, huwa kważi impossibbli biex dawk il-Libjani li jridu jitrattaw mal-Maltese counterparts jiġu hawn Malta, allura qegħdin f'daqsxejn ta' cash radical situation.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

DR MARIO VELLA: Iċ-ċifri jitkellmu ċari u tondi dwar dawk il-kumpaniji Libiċi u oħrajn li għamlu r-relocation għal Malta.

Ma jidhirlix li fil-maġġoranza l-kbira tagħhom huma kumpaniji li se jiġu Malta biex jagħmlu xi ħaġa ta' substance - fis-sens tekniku tal-kelma - imma żgur li hemm interess minn kumpaniji li mhumiex Ewropej, li fil-Libja kienu joperaw on the ground u issa jridu li jkollhom bażi viċina.

Bħala distanza, Malta ma tistax toffri iktar lill-pajjiżi Ewropej, anke jekk kien hemm xi ċaqliq.

Il-Malta Enterprise mhux qed titkellem dwar dawk in-nies li qed jiġu hawnhekk biex jistennew xi ċaqliq, imma għal dawk il-kumpaniji li għandhom bżonn ta' bażi loġistika, pereżempju storages, u din hija l-linja li qed nipprovaw nisfruttaw fil-promozzjoni tagħna.

Kif tafu, aħna għamilna tweekings fil-Business Promotion Act biex dawk il-kumpaniji li sa ftit ilu konna ngħidu li huma purament loġistiċi u ma nistgħux ngħinuhom bil-liġi, nibdew inqisuhom bħala li għandhom qualifying activities.

Jidher li dan sar fil-mument opportun, għalkemm ma nistax ngħid li sar minħabba l-Libja biss, għax inkun qed nesaġera.

Deher ċar ukoll li hemm numru ta' kumpaniji internazzjonali stabbiliti li kienu joperaw mil-Libja u li wħud minnhom ma stennewx sal-kriżi biex ikollhom bażi loġistika f'Malta.

U dan iwassalna għall-punt li ngħidu li ma tantx jagħmel sens li jkollok bażi loġistika f'Malta, għaliex illum fil-Libja m'hemmx xogħol.

Għalhekk qed nipprovaw inbigħu l-kunċett tar-reġjun kollu kemm hu, biex aħna stess ma nagħmlux l-istess żball of putting all our eggs in one basket.

Fir-rigward tal-esportazzjoni, il-Malta Enterprise ġabret xi informazzjoni dwar liema huma dawk is-setturi fejn l-esportazzjoni lejn il-Libja żdiedet u hawnhekk qed nirreferi għal visible merchandise u sa ċertu punt ukoll industrial services, fejn numru minnhom kiber, għalkemm mhux kollha huma sempliċement re-export.

Għamilna short list ta' dawk il-prodotti li naqsu u mhux kollha kienu sempliċement "pure re-export".

Jien m'għandi ebda problema li dan id-dokument, li jagħti snapshot tas-sitwazzjoni, jiġi ċċirkolat.

Tridu tapprezzaw li xi data għadha friski ħafna, speċjalment għall-ewwel kwart tal-2015.

Il-Malta Enterprise hi kurjuża ħafna biex tipprova tifhem kif se tiffunzjona.

MARIO DE MARCO: X'inhu l-iktar oġġett li kien esportat?

DR MARIO VELLA: L-ogħla esportazzjoni li Malta kellha lejn il-Libja kienet tal-electrical machinery and equipment and parts thereof; sound recorders and reproducers, etc. F'Malta hawn żewġ kumpaniji ta' proprjetà Libika li jimmanifatturaw il-heavy switchgear u li ilhom Malta 'l fuq minn 40 sena, u dawn matul is-sena li għaddiet - u anke wara li l-kriżi splodiet għal darb'oħra - kellhom a bumper year.

Tista' tkun dik, imma rridu noqogħdu attenti għax din mhux se tibqa' għaddejja għal dejjem.

Hemm prodotti oħra li huma re-export minn Malta, fejn pereżempju fir-raba' post fil-klassifika tal-ħames l-aktar prodotti li ġew esportati hemm "preparations of meat, of fish, of crustaceans, molluscs or other aquatic invertebrates".

Fl-ewwel tliet xhur tal-2015 il-valur tal-esportazzjoni ta' dawn il-prodotti kienet ta' €1,052,000 meta fl-istess xhur tal-2014 kulma kellna kien €3,000.

Għalkemm iċ-ċifri mhumiex eċċezzjonali, imma dan is-settur mar tajjeb ħafna, u l-qabża kif qed taraw hija kbira.

Ħallejt il-mineral fuels barra għax prattikament dawn huma pure re-exports u jħallu barra dawn li jkunu paper transactions.

Iċ-ċifri li għandha l-Malta Enterprise huma ta' dawk il-prodotti li nħattu Malta u reġgħu ġew mgħobbija, jiġifieri xi ftit value added lokali kien hemm.

Imma lanqas biss ikkonsidrajna dawk l-exports li huma paper transactions għax għalkemm huma importantissimi għall-pajjiż, imma t-trickle down huwa minimu.

IS-SUR ANTON BORG: Kif spjega tajjeb is-Sur Debono, hawn pajjiżi li qed jagħmluha faċli biex il-Libjani jivjaġġaw f'pajjiżhom minħabba business.

Issa aħna qed nitkellmu fuq visas biex il-Libjani jiġu Malta, għax ma tantx issib Maltin li jixtiequ jivjaġġaw lejn il-Libja.

Aħna qed naraw din il-problema minn diversi lati.

Sitwazzjoni minnhom hi li hemm kumpaniji Maltin li għad għandhom negozjati ma' persuni Libjani u dawn qed isibuha diffiċli biex jikkomunikaw wiċċ'imb wiċċ magħhom u ħafna drabi minflok qed imorru l-Libja biex jiltaqgħu magħhom hemm qed imorru jew ġewwa Istanbul jew Djerba.

Jiġifieri għall-Maltin kważi sar impossibbli għalihom biex jiltaqgħu ma' persuna Libjana biex ikomplu n-negozju li għandhom f'idejhom, u b'hekk hemm il-perikolu li jistgħu jitilfu n-negozju kollu.

Sitwazzjoni oħra hi li għalkemm forsi persuna ma jkollhiex xi negozju kbir, xorta waħda tkun tixtieq li tibqa' żżomm il-business tagħha ħaj, biex jekk fil-futur is-sitwazzjoni fil-Libja tinbidel għall-aħjar, il-kuntatti ma jkunux maqtugħa kollha u trid terġa' tibda l-business tagħha mill-ġdid, imma tibqa' f'pożizzjoni li tmur il-Libja kemm jista' jkun malajr u tkompli għaddejja.

Il-kwestjoni fil-Libja għalina li qegħdin fis-settur kummerċjali, taħraq ħafna u kienet waħda mill-problemi komuni kemm mal-membri tagħna kif ukoll ma' membri ta' organizzazzjonijiet oħrajn.

U l-ikbar problema li l-membri ltaqgħu magħha s'issa, kienet dejjem il-visa.

Aħna ddiskutejna din is-sitwazzjoni mal-Gvern u ktibna ittra fejn bażikament qed nipproponu sistema temporanja ta' visa, sakemm is-sitwazzjoni tal-Libja tinbidel jew titjib.

Aħna ssuġġerejna li għandu jkun hemm visa li tkun for a limited duration, tip ta' "D" visa għal 90 ġurnata u tkun ikkontrollata bħala terminu ta' kemm jinħarġu visas.

Id-"D" visa għal Malta mhux suppost tintuża għall-pajjiżi Schengen.

Kulħadd jaf li din fiha r-riskju tagħha, għax ħadd ma jiċċekjak meta pereżempju tidħol l-Italja.

Jiġifieri trid tkun visa speċifika għal-Libjani limitata għal Malta u tkun ikkontrollata billi npoġġu ċertu safeguards.

Il-Kamra tal-Kummerċ mhux se tipproċessa visas, għalkemm jista' jkun hemm membri jistaqsu biex iġibu Libjani hawn Malta biex ikomplu n-negozjati magħhom, u għalhekk għandha tkun strictly limited to business travellers, jiġifieri qed ngħidu ċar li m'għandhiex tkun estiża għall-membri tal-familja oħra.

Aħna konċernati biss li l-business mal-Libja jkompli għaddej.

Aħna qed nibagħtu messaġġ illi l-visas jinħarġu għal dawk il-kumpaniji li għandhom business serju u lesti li jidħlu għal ċertu responsabbiltà huma stess, u mhux kull min jiġi għandna tinħariġlu visa.

Irridu nkunu ċerti li l-membri tagħna, għandhom business mal-Libja.

Qed ngħidu wkoll li the applications will be signed by an authorized signatory of the Chamber and given a unique internal number identification li jfisser li meta persuna terġa' titlaq minn Malta, nirreġistrawha fis-sistema tal-Kamra tal-Kummerċ biex jekk ikun hemm xi audit dwar kemm hawn business people in Malta u kemm kumpaniji japplikaw għal dan, inkunu nistgħu nirrispondu għal dawn l-affarijiet.

Dawk kienu l-proposti li tajna lill-Gvern fejn irċevejna risposta li kien hemm qbil magħhom b'xi tibdil żgħir, imma għad irid ikun hemm diskussjonijiet ulterjuri dwar dan it-tibdil.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

L-Onor.

KRISTY DEBONO: Dr Vella, l-ewwel nett nirringrazzjak ħafna tal-presentation.

Semmejt il-market u l-geographical diversification, is-Sub-Sahara, l-Alġerija u t-Tuneżija, realment kemm hu possibbli li tinstab "Libja ġdida" fejn il-kumpaniji tagħna jkunu jistgħu jagħmlu negozju f'pajjiż ieħor?

X'ħidma qed tagħmel il-Malta Enterprise biex issir din il-missjoni?

It-tieni mistoqsija hi dwar l-impjiegi.

Kif għedt inti, the figures are not that discouraging, imma bħalissa hawn Maltin li wara li kien ilhom mat-30 sena fil-Libja jaħdmu fuq xogħol li tista' tgħid kien "strettament partikolari" issa jinsabu bla xogħol.

Minn informazzjoni li għandkom, x'inhu jsir ma' dawn in-nies jew biex ikollhom kuntatt ma' kumpaniji oħrajn, jew biex jingħataw ħiliet oħra għalkemm issa waslu qrib l-età tal-irtirar?

It-tielet mistoqsija hi jekk hux qed isir studju tal-ekonomija Maltija biex aktar milli nkunu nafu biss ir-rata tal-esportazzjoni, imma nkunu nafu l-valur miżjud fuq l-impatt ekonomiku ta' pajjiżna u ta' dawn il-kumpaniji li ġew impattati ħażin bis-sitwazzjoni tal-Libja?

DR MARIO VELLA: Qed tgħid bħala pajjiż as an alternative to Libya?

L-iktar pajjiż b'possibilità għolja ta' negozju ma' Malta hija l-Alġerija, fuq dan m'hemmx dubju.

L-Alġerija mhijiex bħal-Libja u hemm differenzi kulturali enormi.

Fl-aħħar mill-aħħar huwa l-istat li b'xi mod jew ieħor jixtri direttament jew indirettament mill-pajjiż u minħabba l-enfasi li hemm fuq l-infrastruttura, qed jindika li min kien jagħmel xogħol fil-Libja - u issa anke qed naraw interess minn kumpaniji lokali li qatt ma ħadmu barra minn Malta - jekk they play their cards right, jistgħu jirnexxu wkoll fl-Alġerija.

Il-problemi prattiċi li jeżistu m'għandhomx x'jaqsmu mal-iskills tan-nies - għax il-bini xorta jibqa' bini - imma mad-daqs tal-kumpaniji.

Jekk f'dan il-qasam, il-kumpaniji Maltin ma jinġabrux f'consortia waħda, mhumiex se jirnexxu, għax l-entry points ta' dawn il-proġetti huma kbar wisq, anke għall-ikbar kumpanija Maltija li għandna.

Fost affarijiet oħrajn li qed nipprovaw nagħmlu hu li ninkoraġġixxu formazzjoni ta' consortia - li kif jidher s'issa qed jirnexxu - mhux biss għal min imur hemmhekk u jibni, imma anke għal dawk il-kumpaniji li jipproduċu l-materjal biex jibnu.

Għandna esperimenti interessanti ta' kumpaniji Maltin fil-qasam tal-bini li qed jagħmlu preżenza mhux biss fl-Alġerija imma fis-Sub-Saharan Africa wkoll.

Dawn il-kumpaniji apparti milli jipproduċu l-materja, jesportaw u jibnu l-bini li hemm bżonn fuq il-post.

Irrid infakkar li meta f'Malta jinħarġu l-offerti għax-xogħol, ikun diffiċli għall-kumpaniji Maltin biex jimlew a serious tender proposal, immaġina meta tagħmel dan f'pajjiżi fejn il-lingwa mhijiex l-Ingliż, fejn l-istandards huma totalment differenti u fejn hemm kompetizzjoni globali.

Minn dan il-lat qed naħdmu ħafna.

Il-mistoqsija l-oħra kienet dwar il-ħiliet.

Ċertament li hija mistoqsija importantissima.

Mhux se ngħid biex "issaqsu lill-ETC" għaliex il-Malta Enterprise taħdem mill-qrib ħafna mal-ETC.

Hemm ħafna skemi, imma aħna issa rridu mmorru iktar lil hinn mill-iskemi.

Irridu nikkonvinċu lil dawn in-nies biex jerġgħu jiġu mħarrġa.

M'għandix dettalji dwar id-demografija ta' dawn il-persuni, imma minn anecdotal evidence hu ssuġġeriet li dawn mhumiex ta' età żgħira, u wħud minnhom kien ilhom stabbiliti fil-Libja.

Għalkemm f'dan il-qasam - u ma nistax insemmi kumpaniji partikolari - hemm kumpaniji li ma jridux li dawn il-ħaddiema jsibu xogħol ieħor in between.

Bl-iState Aid Regulations ma tistax sempliċement tisussidja labourer u żżommu impjegat għal sena, sentejn jittrejnja l-ħin kollu, għax at some point irid jaħdem.

Għandna problemi kbar u hemm bżonn ta' iktar djalogu mal-kumpaniji on the spot.

Fil-fatt fil-ġimgħat li għaddew kellna diskussjoni ma' uħud mill-kumpaniji, speċjalment dawk ta' daqs żgħar u jrid ikun hemm aġenda għad-diskussjoni ma' min jirrappreżenta n-negozji ż-żgħar.

Hawnhekk il-GRTU trid tidħol f'dan is-suġġett, u aħna kemm-il darba ddiskutejnieha fil-bord tagħna fejn il-GRTU hija rappreżentata wkoll, imma ċertament hija xi ħaġa komplikata.

Jekk b'value added nifhmu kemm hemm value added fil-produzzjoni ta' prodotti u servizzi li kienu jmorru lejn il-Libja, dan joħroġ awtomatikament minn din it-tabella li għandna dwar liema setturi qed imorru tajjeb u liema qed imorru ħażin.

Jekk insemmu l-esportazzjoni ta' ħut iffriżat li għadda minn Malta u mar il-Libja, nistgħu nikkalkolaw li l-value added forsi jkun ta' 8 jew 9%, imma jekk qed nitkellmu fuq prodott li jsir f'Malta, il-value added ġeneralment jeċċedi l-40%.

Skont din it-tabella jidher li hemm value added mhux ħażin f'dak li qed jiġi esportat, imma nerġa' nirrepeti, dak li jista' jgħodd għal-lum jista' ma jkunx jgħodd għax-xahar id-dieħel, jiġifieri rridu nimmonitorjawha l-ħin kollu.

Ċertament hemm opportunitajiet enormi għal min qed jistokkja l-materjal li għandu bżonn u jesportah, għalkemm dan mhuwiex l-ogħla fil-quċċata tal-value added, imma ma nistgħux ngħidu li hu worthless, ma tagħmlux u ma ngħinuhomx.

Dik hija s-sitwazzjoni.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

IS-SUR FRANK FARRUGIA: Jien ukoll Direttur fuq il-Bord tal-ETC u s'issa mhux qed jirriżulta li hemm żieda ta' nies jirreġistraw għax-xogħol minħabba li kienu tilfu x-xogħol mil-Libja.

Anzi għandna problema għax hawn kumpaniji li jixtiequ jespandu, u ma jistgħux isibu nies!

Issa jista' jkun li forsi n-nies li tilfu x-xogħol kienu draftsman jew inġiniera jew technicians.

KRISTY DEBONO: Jiġifieri m'għandkomx problema ta' nies li kienu jaħdmu fil-Libja u issa qegħdin Malta u jixtiequ li jerġgħu jibdew jaħdmu?

IS-SUR FRANK FARRUGIA: Le, ma kienx hemm żieda ta' persuni li bdew jirreġistraw.

KRISTY DEBONO: Jien naf nies personalment li ġew ikellmuni.

IS-SUR FRANK FARRUGIA: Bħalissa l-ETC ma jirriżultalhiex li kien hemm xi żieda u kull darba li jiltaqa' l-bord tal-ETC u nkun Chairman, dejjem inqajmu dan il-punt.

KRISTY DEBONO: Kif qal is-Sur Joe Farrugia, jista' jkun li kienu impjegati li kienu fuq kuntratt u peress li l-kuntratt għalqilhom, ma kenux jaqgħu taħt "unemployed".

Imma hija realtà li teżisti.

IS-SUR FRANK FARRUGIA: Qed ikollna problema peress li diversi kumpaniji li kienu jaħdmu l-Libja, ġew Malta u ddiversifikaw u issa għandhom bżonn technicians jew impjegati oħra u ma jistgħux isibu.

Anzi qed jitolbu permess biex iġibu nies minn barra.

THE CHAIRMAN: Din iċ-ċifra ħarġet minn waħda mill-graphs li kellna.

DR MARIO VELLA: Ħalli nkunu prattiċi għax mhux qed nitkellmu biss bħala makrostatistika.

Aħna tajna għajnuna individwalment lil ħafna nies f'Malta, jiġifieri fl-aħħar mill-aħħar qed nitkellmu fuq individwi.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

L-Onor.

CLAUDIO GRECH: L-ewwel nett grazzi tal-presentation.

Tajjeb li qed jittieħdu l-miżuri u jidher li hemm ukoll sforz biex jekk ikun hemm impatt, inkunu nistgħu nilqgħu għalih.

Aħna kellna sensiela ta' laqgħat ma' korpi, kif ukoll ma' numru ta' operaturi lokali li għandhom investiment fil-Libja jew għandhom attività f'Malta imma xorta għandhom xi dipendenza ta' ċertu proporzjon fl-operat tagħhom fil-Libja.

Issue prinċipali u persistenti li ssemmiet, u li forsi mbagħad anke tkun tista' tikkummenta ftit dwarha, kienet li l-operaturi fis-settur privat kellhom diffikultà biex isibu a single point of contact min-naħa tal-Gvern.

Għalkemm kif indikajtu, il-Malta Enterprise kienet l-entità li amministrat ir-relazzjoni u ħadet ħsieb l-aspetti kollha ta' dawn il-kumpaniji, imma jidher li min-naħa tas-settur privat xorta kien hemm xi tip ta' frustrazzjoni ta' min riedu jkellmu u għalxiex.

Il-Malta Enterprise ffukat fuq ċerti affarijiet, imma mbagħad kien hemm entitajiet oħra li ħadmu indipendentement mill-mod ta' kif topera l-Malta Enterprise.

To be fair, kulħadd apprezzah ix-xogħol li għamlet il-Malta Enterprise, jiġifieri x-xogħol on a micro basis u l-attenzjoni individwali, imma 'l fuq minn 90% tal-kumpaniji li kellimna, qalulna li sabu konfużjoni lil liema entità u dipartiment riedu jkellmu.

Issue oħra li semmejt kinet li filwaqt li f'dak li għandu x'jaqsam ma' miżuri short and immediate term, l-FSS, il-VAT u l-pagamenti tat-Teżor, kienu verament iffaċilitati, imma qisu ma kienx hemm understanding ċar jew viżibbli tal-miżuri strutturali.

U rightly so kemm fl-istqarrijiet li għamilna aħna kif ukoll fir-referenza li għamiltu intom għal kif operaturi bona fide – u nenfasizza li operaturi bona fide – jistgħu jibbenefikaw jew kif jistgħu jipparteċipaw, fl-ambiti tal-limitazzjonijiet imposti mill-istate aid regulations, biex dawn iħarsu fit-tul iktar milli jħarsu fuq miżuri short-term.

Waqt il-preżentazzjoni għamilt xi referenzi, imma kont ġeneriku ħafna fuq 'il fejn il-Malta Enterprise tixtieq tmur jew x'qed tippjana li tagħmel u nixtieq li tgħidilna iktar x'għandek f'moħħok f'din id-direzzjoni.

Concern oħra li numru ta' kumpaniji kellhom hija dwar l-assi li għad għandhom fit-territorju Libjan.

It-tħassib tagħhom huwa ta' x'se jiġri minn dawn l-assi u xi rwol se jieħu l-Gvern u l-Istat vis-à-vis il-protezzjoni u r-reġistrazzjoni tal-assi?

Jien nifhem li min jinvesti, jinvesti għar-riskju tiegħu u meta jkun għamel l-evalwazzjoni tar-riskju, kien qed jibbilanċja l-qligħ mal-grad tar-riskju, imma issa li hemm l-assi Maltin fil-Libja - naf li ma tistax titkellem għan-nom tal-Gvern Dr Vella, imma peress li hawn il-Ministru tal-Finanzi, forsi jkun jista' jintervjeni f'dan is-sens – hemmx il-ħsieb jew jekk hux qed isiru xi diskussjonijiet li jittieħdu xi miżuri f'dan ir-rigward?

DR MARIO VELLA: Nibda billi nirrispondi t-tieni mistoqsija dwar il-miżuri strutturali, għax sa ċertu punt hija mistoqsija kkumplikata.

L-inċentivi li hemm fil-Business Promotion Act u fil-Malta Enterprise Act huma bejn wieħed u ieħor dak li nistgħu nagħmlu fi ħdan ir-reġim ta' state aid li jeżisti llum.

Anzi iktar minn hekk ma jistgħux jikbru, imma jridu jiċkienu f'dik li hija intensità.

Jiġifieri dak kollu li qed isir, jaqa' fi ħdan dawn il-parametri, għax jekk aħna mmorru oltre, inkunu qed naqilgħu l-inkwiet mhux biss għal dawn il-kumpaniji, imma għall-istat kollu kemm hu, ikun min ikun hemm fil-gvern.

Għalhekk f'dan il-qasam il-Malta Enterprise qiegħda timxi b'kawtela kbira u bi prudenza, biex nagħmlu dak kollu li nistgħu u li jkun konformi ma' dan ir-reġim.

Però dak li hemm huwa ferm ikbar milli jimmaġinaw ħafna.

Dawn l-istrumenti li semmejt, kollha jipprovdu biex kumpanija tkun megħjuna biex terġa' tagħmel ristrutturament, li tista' tfisser ħafna affarijiet u jista' ma jfisser assolutament xejn.

Ħafna drabi biex tirristruttura kumpanija trid pereżempju terġa' tivvinta l-prodott u li ma tiddependix iktar fuq export market wieħed partikolari.

M'hemm xejn li jwaqqafna u fil-prattika m'hemm xejn li qed iwaqqafna milli nużaw dawn l-istrumenti biex niffaċilitaw din it-tip ta' ristrutturazzjoni.

Hemm numru ta' kumpaniji li bħalissa qed jgħaddu minn dan il-proċess, imma ma nistax nimmaġina kumpanija ta' daqs sinifikanti li tagħmel dan il-proċess kollu, għax il-proċess ma jiġrix daqshekk malajr.

Irridu nifhmu li financial forecast horizon tista' tagħmlu wara sentejn jew tlieta, imma tliet snin huwa l-metaboliżmu ta' kumpanija.

Ikun interessanti jekk din il-mistoqsija terġa' tpoġġihieli più o meno s-sena d-dieħla, fejn l-ikbar kumpaniji fosthom, ikunu temmew dan il-proċess u r-riżultat ikun viżibbli u jew ikunu hemm jew ma jkunux hemm u jekk marrux għall-aħjar.

Dik il-kariga ta' aggressività hija importantissima bl-iskemi li jeżistu, li tinkludi wkoll li tieħu riskju.

Fl-imgħoddi mhux kulħadd ħa riskju kkalkulat u issa qed iħallsu għaliha.

Dwar l-ewwel mistoqsija meta staqsejt għalfejn ma kienx hawn focal points f'Malta.

Il-Malta Enterprise mhijiex kollox, imma kull kumpanija li kellha bżonn xi għajnuna minn xi entità jew xi ministeru ieħor u ġew jitolbu l-għajnuna lill-Malta Enterprise, kollha ġew indirizzati fejn għandhom imorru u f'ħafna każi l-kuntatt konna nagħmluh aħna wkoll.

Għalkemm setgħu jaċċessaw il-website, imma hija iktar kwestjoni li tkun viżibbli.

U hemmhekk nistqarr li forsi kellna nispjegaw iktar kif kumpanija setgħet tinqeda iktar malajr.

Il-Malta Enterprise għandha żewġ taqsimiet li xogħolhom prattikament hu biss ta' reach-out.

Aħna ma nistennewx li l-kumpaniji żgħar jew kbar jiġu dejjem għandna.

F'ċerti każi naraw iktar resilience u flexibility f'kumpaniji li jkunu ta' daqs medju u żgħar, fejn il-problemi tagħhom huma totalment differenti minn ta' kumpaniji kbar li huma mdorrijin li jċemplu lil dak jew lil ieħor u b'xi mod jew ieħor jinqdew u jaħsbu li they can do without further help.

Dwar l-aħħar mistoqsija, jien ma nafx kif nista' nirrispondiha.

Li żgur hu li m'hemmx soluzzjoni maġika u fl-aħħar mill-aħħar, anke jekk ikollok garanziji minn pajjiż ieħor imma jekk m'hemmx stat li jirrikonoxxi dak id-dritt tiegħek …

THE CHAIRMAN: Grazzi.

L-Onor.

CHARLES BUHAGIAR: Nirringrazzjak.

Il-Libja hija pajjiż kbir ħafna, u mhux f'kull reġjun hemm l-inkwiet.

Il-Malta Enterprise qiegħda tikkonsidra li ssib postijiet fejn m'hemmx inkwiet; bħal pereżempju Tobruk?

DR MARIO VELLA: Jien għandi ċertu esperjenza tal-pajjiż, twelidt il-Libja, għext u ħdimt hemmhekk ukoll għal ħafna snin.

U mhux fi Tripli biss!

Mhijiex sempliċi daqskemm taħseb.

Fit-teorija apparti Tobruk u Tripli, hemm iktar pajjiżi fin-nofs u fin-naħa t'isfel tal-Libja.

L-opportunitajiet jinsabu fil-postijiet li l-iktar diffiċli li tasal għalihom.

Kull min kien hemm, jaf li hemm ċertu postijiet qishom ġenna tal-art, imma trid tasal hemm l-ewwel!

U hemmhekk huwa l-periklu!

Veru, Tobruk qiegħda viċin il-fruntiera mal-Eġittu, imma hemmhekk ukoll mhux kollox ward u żahar!

Biex toħroġ u tidħol f'Tobruk, hemm riskji kbar!

Biex tmur minn Tobruk għal Benghazi trid tgħaddi minn ħdejn Derna.

U hawn nissuġġerixxi li ma tippruvax tieħu dan il-pass!

Veru hemm ħafna individwi li qed jagħmluha ta' Indiana Jones u qed jirnexxilhom jagħmlu ħafna flus fil-fatt!

Kieku ċ-ċifri ma jurux li dan huwa l-każ.

Ħafna pajjiżi Ewropej qed jgħidu li f'Sabha, f'Murzuq u l-Fezzan - li prattikament qegħdin fuq il-fruntiera man-Niġer u ċ-Chad - hemm opportunitajiet enormi, għax għandhom nuqqas ta' kollox!

Ma tistax taqbad ajruplan tal-linja!

Fil-fatt qabel ma s-sitwazzjoni eskalat, il-Malta Enterprise bdiet saħansitra tipprova tagħżel nies biex javviċinaw b'mod micro numru ta' bliet, kemm fuq iċ-Cyrenaica kif ukoll taħt iċ-Cyrenaica, kif ukoll postijiet fuq il-fruntiera mal-Alġerija.

L-idea kienet li jkollna microwork; fejn ikun hemm persuna li mingħajr ħafna xinxilli tmur hemm, tara l-affarijiet li għandhom bżonn, tagħmel kuntatt ma' Malta, u l-Malta Enterprise tibda tfittex kumpaniji lokali, speċjalment peress li f'din in-naħa tal-Libja, jużaw ħafna r-wrought iron fil-bini, u Malta hawn ħafna kumpaniji żgħar ta' funderija.

Imma sfortunatament inqala' l-inkwiet u spiċċa kollox!

Iva, ir-rieda hija hemm u l-għarfien ta' x'qed jiġri fil-post huwa hemm, imma rridu naraw u nieħdu opportunitajiet prattiċi.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

L-Onor.

Edward Scicluna.

EDWARD SCICLUNA: Id-diskussjoni iktar kienet fuq damage control u għandu jsir dak li huwa bażiku.

Wara kollox ilbieraħ stess il-Gvern Tuneżin talab biex kull Tuneżin li għadu l-Libja joħroġ b'mod immedjat għax jaf li l-pajjiż qarib tagħhom għaddej minn periklu kbir!

Importanti li d-diskussjoni npoġġuha fl-ambitu tagħha biex nissalvagwardjaw l-affarijiet ta' valur, imma l-periklu għadu hemm!

THE CHAIRMAN: Kif diġà ntqal, il-Libja huwa pajjiż partikolari f'dik li hi kultura, lingwa u anke kif jaġixxu n-nies, speċjalment fejn jidħol in-negozju u għalhekk irid ikun hemm mod kif jiġu indirizzati dawn id-differenzi.

Kif issemma fil-preżentazzjoni, il-Malta Enterprise għandha nies b'esperjenza on the ground u qed tipprova tħeġġeġ lil diversi kumpaniji Maltin biex jieħdu diversi miżuri fosthom id-diversifikazzjoni, biex jibdew negozjati fosthom mal-Alġerija, Tuneżija, eċċ. Għandkom xi ċifri ta' uptake ta' x'miżuri ttieħdu s'issa minn ċertu kumpaniji?

Issemmew il-laqgħat ta' konsultazzjoni li għaddejjin bħalissa bejn il-Gvern, il-Malta Enterprise u l-Kamra tal-Kummerċ.

Bħala Kamra tal-Kummerċ, kemm intom kuntenti bil-livell ta' konsultazzjoni?

Issemmiet ukoll il-kwestjoni tal-visa, kif qegħdin taraw din is-sitwazzjoni anke ukoll grazzi għall-kumitat li waqqaftu intom, u kif qed taraw li se tkompli tiżvolġi din is-sitwazzjoni fil-futur?

DR MARIO VELLA: L-iktar miżura ovvja li kellna kienet meta marret business delegation kbira lejn l-Alġerija u kienet oversubscribed.

Fil-fatt irridu ngħidu lil ħafna nies meta se norganizzaw it-tieni delegazzjoni.

L-interess qiegħed hemm u l-intrapriżi qed jifhmu li jridu jagħmlu xi ħaġa, speċjalment issa li hemm ċans li mhux se jibqgħu jinnegozjaw mal-Libja!

Dan l-aħħar kellna numru mhux ħażin ta' business delegations lejn il-Lvant Nofsani fejn hemm l-istess sitwazzjoni.

Aħna ninkoraġġixxu lill-kumpaniji lokali, nakkumpanjawhom u anke nqabbduhom ma' kumpaniji hemmhekk, u s'issa kellna riżultati tajbin għax diġà hemm intrapriżi li għandhom kuntratti.

Huwa importanti li l-intrapriżi lokali jkunu jafu b'dawn l-opportunitajiet.

IS-SUR ANTON BORG: L-ikbar preokkupazzjoni li kellha l-Kamra tal-Kummerċ kienet dwar il-miżuri immedjati li kellhom bżonn dawn il-kumpaniji, f'dak li jirrigwardja l-cash flow, kif ukoll fir-rigward ta' għajnuna għal dak li għandu x'jaqsam ma' VAT, taxxi, bolol, eċċ. Aħna konna erġajna avviċinajna lil dawn il-kumpaniji biex naraw inqdewx bl-għajnuna li tat il-Malta Enterprise u fl-aħħar ġimgħat l-indikazzjonijiet kienu li più o meno l-kumpaniji ħassewhom ħafna iktar komdi wara l-laqgħat li kellhom mal-Malta Enterprise.

L-unika problema li għada tippersisti hi l-ħruġ tal-visa.

Għandna xi indikazzjonijiet li min-naħa tal-Gvern il-proposta tagħna ġiet aċċettata, imma għad fadal x'isir u l-implimentazzjoni għadha ma ġietx attwata.

Il-Kamra tal-Kummerċ tħoss li iktar ma tinstab soluzzjoni kemm jista' jkun malajr, dan ikun aħjar għan-negozju Malti u għalhekk hu importanti ħafna li tingħalaq!

IS-SUR MARIO DEBONO: Bħala GRTU, il-kwistjoni tal-visa nħossuha sewwa, speċjalment meta pajjiżi oħra mhux qed jittrattaw din l-issue bħala xi ħaġa straordinarja.

Għalkemm ix-xogħol li qed tagħmel il-Kamra huwa commendable, imma aħna lil-Libjani kważi qed nagħtuhom x'jifhmu li għall-Maltin huma jiġu second class citizens.

Issa l-Libjani huma mdorrija jingħataw is-Schengen visas mhux id-"D" visa meta jmorru fl-Ambaxxati Franċiżi, Belġjani, Griegi, jew Taljani.

U jiena nħoss li Malta m'għandhiex tagħti sinjal li forsi jista' jipperikola r-relazzjoni tajba li aħna għandna mal-Libja.

Jien kont ngħix il-Libja għal ħafna snin sa minn meta kont żgħir, u ma nixtieqx li nisma' l-Libjani jgħidu: intom il-Maltin m'intomx tagħtuna visa.

Fl-aħħar mill-aħħar aħna, bħala GRTU nemmnu li r-rota ser iddur żgur u nemmnu li għad jiġi żmien fejn il-Maltin se jkollhom preżenza ħafna ikbar fil-Libja milli hawn illum.

Il-Libja huwa pajjiż enormi ta' sitt miljun ruħ, għandu riżorsi kbar, u għalkemm hemm ukoll swieq ta' pajjiżi oħrajn, imma l-Libja hija pajjiż viċin ħafna.

U għalhekk nerġa' ntenni, bħala GRTU nixtiequ li naraw li l-poplu Libjan ikun on an equal footing mal-Franċiż, mal-Ingliż, mal-Ġermaniż, mal-Grieg, mat-Taljan u mal-Belġjan.

Nirringrazzjak.

IS-SUR ANTON BORG: Jien naqbel mas-Sur Debono għax l-għan immedjat tagħna hu li l-Libjani jagħmlu negozju mal-Maltin!

Għalkemm jien ma nsibx oġġezzjoni li l-Libjani jivjaġġaw fil-kumplament tal-Ewropa, imma l-għan immedjat tagħna hu li jkun hemm il-faċilità biex negozjanti Libjani jiġu Malta u jagħmlu n-negozju mal-Maltin.

Din hija l-prijorità tagħna.

Bħalissa hemm din is-sistema temporanja - għalkemm ħadd ma jaf kemm se tibqa' temporanja - imma jekk insibu metodu ta' kif nikkontrollaw dawn l-affarijiet, imbagħad forsi 'l quddiem inkunu nistgħu mmorru għal visa Schengen, għalkemm jidħlu ħafna kumplikazzjonijiet ta' kif tikkontrolla, ir-return tickets, eċċ.

IS-SUR FRANK FARRUGIA: Importanti li nkunu nafu l-background ta' x'ġara f'dak li jirrigwardja l-kwistjoni tal-ħruġ tal-visas.

Kien qed ikun hemm ħafna abbużi fis-sistema tal-ħruġ tal-visa għax kienu jintużaw jew formoli ddupplikati jew foloz, u kien hemm ħafna Libjani li riedu jiġu Malta u spiċċaw f'pajjiżi oħra.

Meta kien sar stħarriġ fost il-membri tagħna dwar l-użu tal-ħruġ ta' visas, l-iktar li qalulna kien biex il-Libjani jiġu Malta għal xi laqgħat jew biex jiffinanzjaw xi negozjati mal-Maltin.

Bħala Kamra tal-Kummerċ qed naraw kif nistgħu nagħmlu sistema li tkun foolproof.

Għalhekk fuq kull dokument oriġinali se jkun hemm numru; u jekk tmur għand avukat jew nutar, irid ikun hemm il-firma oriġinali u mhux tkun photocopy, u tinħareġ il-formola!

Bħala Kamra qgħadna attenti li fl-iskema ndaħħlu dawn l-affarijiet, biex jinqatgħu l-abbużi, u jkun hemm iktar responsabilità.

IS-SUR ANTON BORG: L-iskema li qed nipproponu, iddiskutejnieha u anke ħadna parir legali.

Mhux qbadna u ktibna erba' noti aħna.

THE CHAIRMAN: F'isem il-Kumitat, nirringrazzja lil Malta Enterprise, lill-Kamra tal-Kummerċ, lill-GRTU u lil Malta Employers' Association.

Kienet laqgħa importanti ħafna fejn ħarġu fatti ġodda, li servew biex ikkjarifikajna punti li kienu qed jinstemgħu fuq il-media.

Grazzi għal din il-laqgħa, għandna storja iktar ċara ta' xi problemi reali hemm, u minn ċifri li ħarġu qed naraw is-soluzzjonijiet li qed jieħu l-Gvern u d-diversi entitajiet kif ukoll korpi kostitwiti f'dan l-ambitu.

Ma naħsibx li din se tkun l-aħħar laqgħa fuq dan is-suġġett.

Kif qal il-Ministru għall-Affarijiet Barranin għas-sena d-dieħla, forsi nkunu nistgħu naraw xi riżultati u x'miżuri ttieħdu.

Bla dubju jekk ikollna xi opportunità qabel, niltaqgħu f'xi laqgħa oħra.

Niddikjara l-aġenda eżawrita u l-laqgħa magħluqa.

Nirringrazzjakom.

Fid-8:47 p.m. il-Kumitat aġġorna għal data u b'aġenda li jiġu komunikati aktar tard.


KUMITAT PERMANENTI DWAR L-AFFARIJIET EKONOMIĊI U FINANZJARJI

LAQGĦA NRU.

It-Tnejn, 25 ta' Mejju, 2015

Il-Kumitat Permanenti dwar l-Affarijiet Ekonomiċi u Finanzjarji ltaqa' fil-Kamra tal-Kumitati fil-Parlament, Valletta fis-6:52 pm.

L-Onor.

Silvio Schembri, President tal-Kumitat, ippresjeda.

PREŻENTI

Il-Ministru għall-Finanzi l-Onor.

Edward Scicluna, is-Segretarju Parlamentari għall-Ippjanar u Simplifikazzjoni Amministrattiva l-Onor.

Il-President tal-Kumitat qal it-talba.

Il-Minuti tal-Laqgħat Nri 10 u 11 li saru fil-11 ta' Frar, 2015 u fit-8 ta' Mejju, 2015 rispettivament kienu konfermati.

IS-SITWAZZJONI FIL-LIBJA

Il-Kumitat stieden lil Dr Mario Vella Executive Chairman, is-Sur Brian Camilleri Manager, Economic & Market Research u lis-Sinj.

Marika Tonna CEO, mill-Malta Enterprise biex jagħtu preżentazzjoni fuq is-suġġett.

Dr Mario Vella ta preżentazzjoni ntitolata:

Wara l-preżentazzjoni, il-Kumitat stieden lis-Sur Anton Borg u lis-Sur Frank Farrugia President u Deputat President tal-Kamra tal-Kummerċ, lis-Sur Mario Debono, Membru tal-Kunsill Eżekuttiv tal-GRTU u lis-Sur Joseph Farrugia, Direttur Ġenerali tal-Malta Employers' Association fejn esprimew id-diversi problemi li l-membri tagħhom ltaqgħu magħhom f'dawn l-aħħar xhur.

Bil-permess tal-Kumitat, Dr Mario Vella, ippreżenta lill-Kumitat:

Dokument 15 Tabelli tas-setturi li żiedu u dawk li naqsu l-esportazzjoni tagħhom lejn il-Libja f'ammonti ta' euros bejn Jan - Mar 2014 u 2015.

Wara l-membri preżenti staqsew diversi mistoqsijiet lil Dr Mario Vella u r-rappreżentanti tal-entitajiet preżenti.

Fid-8:47 p.m. il-Kumitat aġġorna għal data li għandha tiġi kkomunikata aktar tard.

SKRIVANA TAL-KUMITAT

PRESIDENT TAL-KUMITAT

Proceedings, agenda, minutes and transcripts of the parliamentary committees docx


KUMITATI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

LAQGĦA KONĠUNTA

KUMITAT PERMANENTI DWAR IL-FAMILJA,

KUMITAT PERMANENTI DWAR L-AFFARIJIET SOĊJALI

KUMITAT PERMANENTI DWAR IS-SAĦĦA

AVVIŻ

Laqgħa Nru 8

L-Erbgħa, 27 ta' Mejju 2015 fis-6:30 p.m.

Il-Kumitat Permanenti dwar il-Familja, il-Kumitat Permanenti dwar l-Affarijiet Soċjali u l-Kumitat Permanenti dwar is-Saħħa se jiltaqgħu nhar l-Erbgħa, 27 ta' Mejju 2015 fis-6:30 p.m. fil-Kamra tal-Kumitati, fil-Parlament:

Diskussjoni dwar l-età tal-kunsens sesswali; u

Affarijiet Oħra.