(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

Il-ĦDAX-IL PARLAMENT

Laqgħa Nru. 140

L-Erbgħa 11 ta' Lulju, 2012

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

IL-ĦDAX-IL PARLAMENT

Laqgħa Nru. 140

L-Erbgħa 11 ta' Lulju, 2012

Il-Kumitat iltaqa' fil-Palazz, il-Belt Valletta, fis-10:02 a.m.

Diskussjoni

Mal-Għaqda OASI;

Mal-Pro-Rettur tal-Università ta' Għawdex; u

Ma' Eko-Għawdex

THE CHAIRMAN (Onor. Edwin Vassallo): Din il-laqgħa se ssir b'mod formali, u se jkollna wkoll it-traskrizzjoni tagħha.

Għaldaqstant nistgħu ngħaddu minnufih għad-diskussjoni tagħna.

Bħalma tafu, llum il-laqgħa tagħna qiegħda ssir ġewwa Għawdex, u hawnhekk nixtieq nirringrazzja lill-Profs.

Friggieri li għamilha possibbli li nużaw il-campus tal-Università ġewwa Għawdex.

Il-laqgħa tal-lum se jkun fiha tliet suġġetti: l-ewwel, diskussjoni u preżentazzjoni mill-OASI, imbagħad diskussjoni mal-Profs.

Friggieri dwar korsijiet u attivitajiet li jsiru fl-Università ta' Għawdex, u fl-aħħar preżentazzjoni u diskussjoni ma' rappreżentanti minn Eco-Gozo.

Din il-laqgħa hija riżultat ta' diversi laqgħat li aħna kellna diġà fil-Parlament meta, bħala Kumitat Permanenti dwar l-Affarijiet Soċjali, ltqajna mal-GUG (Għaqda Studenti Universitarji Għawdxin) li magħhom iddiskutejna numru ta' ilmenti li kienu ressqu lilna.

Sussegwentement kellna laqgħa oħra – li fil-fehma tiegħi kienet laqgħa tajba ħafna – fejn l-ilmenti tellajnihom għall-attenzjoni tal-awtoritajiet u d-dipartimenti konċernanti, u li minnhom stennejna risposta fuq dawn l-ilmenti.

Fil-fatt, ingħataw numru ta' risposti, u allura b'hekk iffaċilitajna l-kisba ta' soluzzjonijiet għall-problemi li l-istudenti Għawdxin ressqu quddiemna.

Kellna wkoll laqgħa oħra dwar proġett li kien imniedi minn Eco-Gozo dwar żgħażagħ f'Għawdex, u kellna preżentazzjoni mil-lecturer universitarju Dr Andrew Azzopardi, li min-naħa tiegħu tana ħjiel ta' x'inhi s-sitwazzjoni taż-żgħażagħ ġewwa Għawdex.

Ovvjament, din ir-riċerka ma stajniex, bħala Social Affairs Committee, nħalluha għaddejja mingħajr ma nagħtu kasha u niddiskutuha.

Min-naħa tagħna, bdejna nitkellmu mal-OASI minn mindu fil-Parlament bdejna nitkellmu fuq id-dipendenzi, u dejjem kellna l-wegħda li niġu Għawdex ħalli nkomplu niddiskutu din is-sitwazzjoni f'Għawdex.

U llum wasalna biex nagħmlu tali laqgħa li qiegħed inqisha bħala l-qofol tad-diskussjonijiet li kellna.

Madankollu, ma narahiex bħala l-aħħar laqgħa ta' din ix-xorta li dan il-Kumitat jista' jtella' f'Għawdex sabiex jiddiskuti issues marbutin ma' Għawdex.

Għaldaqstant, nibda mill-ewwel sabiex nistieden lir-rappreżentanti tal-OASI sabiex jibdew bil-preżentazzjoni tagħhom.

Nitlob lil min se jitkellem sabiex jgħid min hu u x'inhu x-xogħol tiegħu, ħalli niffaċilitaw ix-xogħol tat-transcript writers.

DUN MANWEL CORDINA (Direttur OASI): Sur President, nixtieq nirringrazzja lilek u lill-Membri kollha tal-Kumitat talli rnexxilkom taslu għal din id-deċiżjoni li tiġu f'Għawdex u ttellgħu laqgħa minn hawnhekk.

Bħala Direttur, dejjem kienet ix-xewqa tiegħi li nikkoordina x-xogħol li jsir hawnhekk mal-amministrazzjonijiet ċentrali jew huma x'inhuma, għar-raġuni li, mill-bidu nett, kien jidher li x-xogħol li l-Fondazzjoni OASI kienet se tidħol għalih 20 sena ilu kellu kwalitajiet li seta' jkun ta' ġid fil-qasam soċjali, mhux biss għall-Għawdxin, imma għan-nazzjon kollu.

Fil-fatt, hekk ġara, u l-Fondazzjoni żviluppat b'tali mod li s-servizzi kollha li bdiet toffri kienu servizzi innovattivi għal dak iż-żmien, u baqgħu innovattivi llum il-ġurnata.

U dan anke għas-suġġerimenti li jsiru minn żmien għal żmien.

Il-programmi tagħna huma alternattivi oħra għal dawk li jeżistu fil-pajjiż minn għaqdiet oħra, mhux biss fil-qasam tal-prevenzjoni, imma anke fil-qasam tal-kura u r-riabilitazzjoni.

Fil-fatt għandna programm – kif jista' jgħid il-Manager Noel Scerri – li huwa alternattiv għal dawk li wieħed isib f'Malta, biex b'hekk iċ-ċittadin ikollu alternattiva oħra jekk ma jaqbilx jew ma jirnexxilux jissettilja f'sistema riabilitattiva.

Interessanti ħafna li l-Fondazzjoni OASI, bix-xogħol tagħha mifrux fuq bażi nazzjonali, rnexxilha wkoll li jkollha hold totali fil-prevenzjoni fuq ir-reġjun kollu ta' Għawdex.

Bħala Fondazzjoni, niltaqgħu mal-istudenti kollha mill-Year 1 fil-Primarja tal-iskejjel tal-Istat, tal-Knisja u tal-privat, u nibqgħu telgħin magħhom sal-livell post-Sekondarju.

Dan dejjem bl-għajnuna u bl-aċċettazzjoni tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni.

Għandna relazzjoni tajba magħhom, u jagħtuna ċ-ċans sabiex minn tal-inqas darba fis-sena niltaqgħu ma' kull klassi fl-iskejjel kollha.

Għandna l-approvazzjoni tad-Dipartiment minn Malta u tal-Education Officer ta' Għawdex, u bl-approvazzjonijiet meħtieġa navviċinaw lill-Heads of School, u qatt ma sibna diffikultà li nidħlu fl-iskejjel u nagħmlu x-xogħol tagħna.

Aħna niddiskutu mat-tfal skont is-sena li jkunu fiha.

Kif diġà għedtilkom, għandna programm għall-Year 1 sa Year 5, u għandna programm minn Form 1 sa Form 5.

Issa mhux dejjem se jkollok l-istudenti kollha preżenti meta tmur tagħmel is-session, imma kif qed taraw iċ-ċifri jitkellmu waħedhom.

Ovvjament, dan jagħmlilna kuraġġ għax irnexxilna nidħlu fis-soċjetà Għawdxija.

Fuq l-iscreen tistgħu taraw viżwali qasir ħafna biċ-ċifri kollha.

IS-SUR NOEL SCERRI (Manager OASI): Min-naħa tiegħi, m'inix se nieħu fit-tul, imma se nurikom ftit ċifri kemm tieħdu idea fuq x'għamlet f'dawn l-aħħar snin il-Fondazzjoni OASI.

L-OASI ġiet imwaqqfa fis-26 ta' Ġunju 1991, u għalhekk illum ilna aktar minn 20 sena mwaqqfin.

Imbagħad fetħet iċ-ċentru tagħha fil-25 ta' Ġunju 1992.

Is-sena l-oħra, fis-26 ta' Ġunju, li huwa l-Jum Dinji kontra l-Abbuż mid-Droga, inawgurajna r-residential treatment ġdida.

Din li qed taraw hawnhekk hija l-istruttura tal-OASI, bil-Bord ta' Diretturi, il-management, u 'l isfel hemm id-dipartimenti tal-Fondazzjoni minn fejn joħorġu s-servizzi.

Hemm il-prevenzjoni primarja, il-prevenzjoni sekondarja, l-immediate intervention u l-prevenzjoni terzjarja, li hija t-trattament li aħna se nipprovaw nitħaddtu ftit fuqha.

Issa dawn huma l-aims tal-primary prevention:

Dawn l-aims tilħaqhom b'diversi modi.

Issa għad fadal x'isir, u dejjem jibqa' x'isir, imma, kif qal Dun Manwel, it-team tal-primary prevention jidħol f'kull skola sabiex jaħdem mat-tfal.

Hemmhekk qegħdin taraw daqsxejn id-deskrizzjoni tax-xogħol li jaqsmu mal-ħaddiema fuq ix-xogħol permezz tal-ETC, permezz ta' employers li jistednuna, permezz tal-leisure, tal-familja u tal-media.

Insomma, kull fejn jistednuna aħna mmorru, u kull fejn nistgħu nidħlu, nipprovaw nidħlu.

Nagħmlu wkoll attivitajiet fil-komunità permezz ta' 'Riflessi Sajfin' u 'Żagħżugħ tas-Sena'.

Isiru diversi attivitajiet sabiex ngħaddu l-messaġġ tagħna – li kultant ngħadduh b'mod sottili, u kultant ngħadduh b'mod dirett – dwar is-sbuħija tal-ħajja u l-prevenzjoni mid-droga.

Dawn li qed taraw hawnhekk huma ċifri tal-involviment direttament tagħna maż-żgħażagħ permezz ta' laqgħat fi gruppi żgħar ta' mhux iktar minn 20 f'kull grupp.

Dawn iċ-ċifri juru l-attivitajiet li saru mis-sena 2009 sas-sena 2011 f'Għawdex.

Dawn li qed taraw hawnhekk huma l-istudenti li lħaqna matul is-snin.

Fil-fatt, fl-2009 ilħaqna 3,332, fis-sena 2010 ilħaqna 4,487, u fis-sena 2011 ilħaqna 3,041.

Bejn wieħed u ieħor, nistgħu ngħidu li lħaqna kull klassi f'Għawdex.

F'dawk iċ-ċifri hemm ukoll attivitajiet li saru għal studenti li mhumiex fl-iskola, jiġifieri attivitajiet li ma jkunux se jsiru matul is-sena ta' wara, jew inkella jkun hemm xi grupp ta' studenti li jistedinna sabiex nagħmlu xi attivitajiet magħhom.

DUN MANWEL CORDINA: L-iskola jkollha ċerti issues partikolari tagħha.

Pereżempju, dik is-sena kien hemm programmi fuq kif dak li jkun għandu jonfoq il- pocket money tiegħu.

JUSTYNE CARUANA: Jista' ikun li f'dawk iċ-ċifri hemm studenti li jkunu pparteċipaw kemm fil-programmi tal-iskejjel, kif ukoll fi programmi oħrajn?

Ikun hemm studenti li jiġu magħduda darbtejn – għax jistgħu jkunu ġew milħuqa darbtejn – imma fuq suġġetti differenti, għax fil-primary prevention dejjem qegħdin nimmiraw għal ċerti suġġetti skont l-età.

Pereżempju, tal-Year 3 jitkellmu fuq bullying fil-klassi, mentri fil-Year 5 u l-Year 6 jitħaddtu fuq stress tal-eżamijiet eċċ.

JUSTYNE CARUANA: Jiġifieri jkunu age-related.

IS-SUR NOEL SCERRI: Iva, s-suġġetti jvarjaw.

Dawn li qed taraw hawnhekk huma n-nies li ntlaħqu permezz ta' attivitajiet li jkunu saru fil-komunità, permezz tal-OASI.com, u permezz tar-radju, eċċ. L-immediate intervention huwa dipartiment daqsxejn kwiet fl-OASI, imma jagħmel interventi f'waqthom u b'mod sottili ħafna.

Hawnhekk qed ngħidu li:

Hawnhekk is-servizz huwa iktar individwali fir-rigward ta' persuni li jkunu għaddejjin minn stressful situations bħal, pereżempju, tfal u r-relazzjonijiet tagħhom mal-ġenituri, persuni li jkunu għaddejjin minn separazzjonijiet, persuni li jkunu għaddejjin minn dipressjoni eċċ. Fis-sena 2009, kien hemm 60 persuna li għamlu użu minn dan is-servizz, fis-sena 2010 kien hemm 62 persuna, u fis-sena 2011 kien hemm 62 persuna wkoll.

Dan huwa x-xogħol li sar on individual sessions, kif ukoll mal-familji.

It-treatment li noffru huwa kif ġej:

Dan huwa l-aim tat-treatment tar-rehabilitation li jsir fl-OASI.

Hawnhekk qed taraw l-istruttura tas-servizzi u kif persuna, meta tfittex l-għajnuna, tgħaddi through is-servizzi, u li kull persuna tiġi assessjata sabiex naraw il-bżonnijiet tagħha, kemm psikoloġiċi, kemm soċjali, kif ukoll mediċi.

Sakemm il-persuna tkun motivata li tagħmel programm, aħna nkomplu nagħtuha s-sapport tagħna.

Jekk tkun motivata, aħna nimxu skont il-bżonn tagħha, u mmorru jew għal bażi residential, jew inkella fuq bażi outpatients.

Mir-residential, persuna tista' tgħaddi għas-social integration, f'liema fażi tibda tfittex ix-xogħol, u terġa' tintegra lura fil-familja u fis-soċjetà.

Hemm ukoll il-continued care li huwa fuq bażi outpatients, u li, bejn wieħed u ieħor, huwa twil sitt xhur.

Imbagħad għandek ukoll l-after-care, fejn persuna tista' tibqa' żżomm kuntatt magħna matul is-snin.

Tajjeb li wieħed jgħid li kwalunkwe servizz li toffri l-OASI, l-OASI makes it a point li jkun servizz personalizzat skont il-bżonnijiet tal-individwu, u mhux għax bniedem daħal fi struttura u jkollu jagħmel sena, allura kull persuna li tidħol se tagħmel hi wkoll sena.

Is-servizz jiġi offrut skont il-bżonnijiet tal-individwu.

Dawn li qed taraw hawnhekk huma l-bed nights li ġew offruti fis-sena 2009, 2010 u 2011, kemm fir-residential, kif ukoll fis-social integration.

Dawn huma l-persuni b'mod individwali li għamlu użu mis-servizzi.

Għall-kjarezza, dawk li kienu social reintegration, qabel kienu residential treatment, jiġifieri hemmhekk fis-sena 2009 fejn għandek 16-il persuna jistgħu qegħdin jidhru darbtejn.

Dawn li qed taraw hawnhekk huma s-servizzi fuq outpatient basis u ta' terapija li ġew offruti against in-numru ta' persuni.

Hawnhekk qed taraw il-persuni li talbu l-għajnuna lill-OASI, u f'din il-kolonna qegħdin nuru l-primary drug of abuse tagħhom.

Fis-sena 2009, kien hemm 17-il persuna li talbu l-għajnuna għall-alkoħol, 16-il persuna li talbu l-għajnuna minħabba l-kokaina, u 51 persuna li talbu l-għajnuna minħabba l-eroina.

Issa ċ-ċifri li qed taraw tal-2012 juru biss sal-ewwel sitt xhur ta' din is-sena, fejn diġà għandek 15-il persuna li l-primary drug tagħhom kien l-alkoħol, 14-il persuna l-kokaina u 18-il persuna l-eroina.

L-abbuż mill-alkoħol qiegħed jiżdied ukoll, għax f'sitt xhur diġà kellek 15-il persuna li talbu l-għajnuna, mentri qabel dak in-numru kważi f'sena kienu jitolbu l-għajnuna.

L-istess ħaġa rigward il-kokaina, mentri dawk li jabbużaw mill-eroina baqgħu stabbli.

CARMELO ABELA: Il-persuni li qed jersqu għall-għajnuna tkunu tafu jekk humiex minn Għawdex jew minn Malta?

Fil-każ tal-Maltin, għal xi raġuni jew oħra, jippreferu jiġu Għawdex milli jibqgħu Malta.

IS-SUR NOEL SCERRI: Il-maġġoranza tal-persuni huma fil-fatt Maltin.

Għandi ċ-ċifri eżatti, imma ma ġibthomx miegħi.

CARMELO ABELA: Għalija in-numri mhumiex importanti.

Imma hemmhekk iċ-ċifri li qed turina huma fil-maġġornaza tagħhom Maltin, u mhux Għawdxin.

IS-SUR NOEL SCERRI: Jiena nikkalkula li 80% li qegħdin fir-residenza huma Maltin, għax l-Għawdxin jiġu on an outpatient basis.

DUN MANWEL CORDINA: Naturalment jiġu għax l-ambjent huwa iktar friendly u aktar seren, u aħna jkollna aktar aċċess għall-familja, u allura nkunu nistgħu naħdmu ħafna iktar mal-familja.

Apparti minn hekk, bniedem ma noħorġuhx mix-xogħol tiegħu fejn ikun possibbli.

Jekk imbagħad ikun każ serju, u ħajtu tkun imgerfxa ħafna, hemmhekk imbagħad indaħħluh fir-residenza.

CARMELO ABELA: Din twassalni għat-tieni mistoqsija tiegħi.

Dan l-aħħar kien hemm xi ħaġa tal-Caritas fejn il-Monsinjur Grech għamel ukoll xi dikjarazzjonijiet, eċċ. Aħna nafu b'dawk li jersqu għall-għajnuna, imma nafu wkoll li hemm ħafna aktar li mhumiex jersqu għall-għajnuna.

Kif tħarsu lejn is-sitwazzjoni f'Għawdex minn dan l-aspett?

Għandkom feeling tal-problema f'Għawdex?

THE CHAIRMAN: Ħalli nagħmel mistoqsija oħra u nipprova ma nagħmilx aktar, peress li qed isir il-ħin u intom għandkom xi laqgħa oħra, hux hekk?

DUN MANWEL CORDINA: Kellna meeting mal-MEUSAC, imma tħassret.

THE CHAIRMAN: Kollox sew, però xorta qegħdin tight fil-ħin, u allura se nagħmlulkom sett ta' mistoqsijiet, u mbagħad jekk ikollna l-ħin nerġgħu nagħmlu round ieħor ta' osservazzjonijiet u mistoqsijiet.

Min-naħa tiegħi, xtaqt inkompli ma' dak li kien qed jgħid l-Onor.

X'taħsbu li huwa s-suġġett li jwassal għal dawn id-dipendenzi fis-soċjetà Għawdxija?

Intom għandkom ħafna Maltin residenti, imma meta qegħdin tiddiljaw mal-Għawdxin, fis-soċjetà Għawdxija, x'taħsbu li hi r-raġuni għalfejn dawn in-nies qed ifittxu dawn id-dipendenzi?

DUN MANWEL CORDINA: Din hija mistoqsija pertinenti ħafna.

JUSTYNE CARUANA: Bħalma tafu l-każijiet tad-droga qed jiżdiedu, bħalma qiegħda tiżdied id-droga fiċ-ċirkolazzjoni.

It-traffikanti qed jiżdiedu wkoll, u qed jiżdiedu wkoll l-abusers, u l-età ta' min qed jabbuża qiegħda tonqos.

Il-kokaina saret moda għax illum it is a social drug, u fejn sa ftit ilu ma kenitx daqshekk aċċessibbli, illum il-ġurnata għandek mekkaniżmu bejn traffikanti u min jużaha, fejn it-traffikant jagħtik id-droga bil-patt li inti tqassamha ma' sħabek!

Hemm dan it-tip ta' arranġament biex id-droga ssir aktar aċċessibbli.

Id-droga hija expensive, imma qiegħda ssir aktar aċċessibbli.

Iż-żgħażagħ, apparti li jridu jkunu konxji tal-effetti tad-droga waqt l-awareness campaigns tagħkom, naħseb li huwa importanti li tidħlu f'dawn l-affarijiet, għax hemm riskji oħra li qegħdin jikbru.

Fil-fatt, fejn qabel kont titkellem biss fuq konsum, illum għandek it-traffikar ukoll, u hemmhekk qegħdin nidħlu f'xibka organizzata iktar fina ta' kriminalità, u din qiegħda tikber f'Għawdex.

Apparti minn hekk, għandek drogi bħall-Meow Meow li qed isiru aktar popolari, u qegħdin jgħidulhom li dawn ma jagħmlulekx ħsara!

Imma l-verità hi li dawn xorta jagħmlu l-ħsara.

Għandek ukoll drogi li tista' tixtrihom minn fuq l-Internet, u qed jgħidulhom li dan huwa tip ta' vitamini li jagħmluk aktar sharp, u qisu m'hawnx daqshekk konoxxenza tagħhom.

Ftit ilu kien hemm ġenitur li bagħtilna email għax kien qed jagħmel awareness group fuq dawn l-affarijiet.

Nerġa' ngħid li dawn jirċevuhom id-dar bil-posta, u qed jużawhom liberalment bħallikieku qegħdin jixorbu l-juice!

U l-ħsara qiegħda tkun kbira mingħajr il-konoxxenza tar-riperkussjonijiet.

Naħseb li jridu jsiru l-awareness campaigns fuq dawn l-affarijiet, u t-tfal iridu jkunu konxji li, apparti li qed jagħmlu l-ħsara lilhom infushom, qiegħda ssir ħsara soċjali kbira, u qed ikun hemm it-tiċpis mad-delinkwenza.

Meta ngħidu li taparsi sejrin party biex nieħdu daqsxejn kokaina ħalli nkunu bħal ħaddieħor, hemmhekk qegħdin niksru l-liġi.

M'hawnx dik l-awareness fuq kif qegħdin niksru l-liġi.

U jiġu aware li qed jiksru l-liġi x'ħin jinqabdu u jitressqu l-Qorti.

Issa l-qrati qed ikunu lenjanti ħafna mal-first-time offenders.

Issa mhux qed ngħid li dak li jkun m'għandux jingħata ċans, imma forsi mhux qed isir biżżejjed, u lil dak li jkun mhux qed jiġi avżat biżżejjed.

Issa għandna l-konsultazzjoni fejn minflok tmur il-Qorti tmur quddiem Bord; però, jekk min se jiġi quddiemna mhux se nissensibilizzawh li huwa mess mal-kriminalità … Jekk għandu bżonn l-għajnuna biex joħroġ mill-problema ngħinuh, imma dik hija xi ħaġa oħra.

Li qed ngħid jien hu li lil dak li jkun irridu nagħmluh aware li qiegħed il-Qorti għax kiser il-liġi, u li tikser il-liġi mhijiex xi ħaġa taċ-ċajt, jew hija xi esperjenza li għandek tkun kburi biha, u li se toqgħod tiftaħar quddiem sħabek li għaddejt minn dik l-esperjenza, imma ħrabtilhom!

THE CHAIRMAN: Onor. Caruana, ħalli nkompli miegħek, imma mbagħad nixtieqek tiċċara dan il-punt li se nsemmi.

Jekk issa se nibdew nitilgħu quddiem il-Bord, lanqas se tibqa' dik il-mentalità li tlajt il-Qorti.

Qed nagħmel din l-osservazzjoni peress li smajtek issemmiha fl-intervent tiegħek.

JUSTYNE CARUANA: Imma anke jekk titla' il-Qorti, m'hemmx deterrent.

Mela titla' il-Qorti u teħel conditional discharge, jew multa ta' €250!

X'inhuma €250?!

DUN MANWEL CORDINA: Il-kwestjoni qiegħda hawn: se npoġġielkom x'inhuma l-kawżi li nara jien, mill-analiżi tiegħi, fuq il-għala bdejt l-OASI, u fejn immirajt l-għan tagħna, u tindunaw mill-ewwel.

Il-problemi joħorġu mill-familja ...

FREDERICK AZZOPARDI: Ippermettili nagħmillek mistoqsija żgħira, u mbagħad irrispondini.

Hawnhekk għandna 51 fis-sena 2009, mentri għandna 18 fis-sena 2012.

(Interruzzjonijiet) Orrajt 18 f'sitt xhur, jiġifieri tibqa' dejjem l-istess trend.

Li qed ngħid jien hu li, minbarra l-awareness, bħala OASI tidħlu sabiex taraw fejn hemm l-abbuż tad-droga u dak li jkun ikun ma jindunax jew idum ma jitlob l-għajnuna, allura intom tidħlu biex tipprovaw tgħinu?

Għax aħna qed ngħidu 51 persuna, imma żgur li hemm ħafna aktar li mhumiex qed imorru għall-għajnuna.

Allura intom għandkom indikazzjoni ġenerali ta' kemm hu l-abbuż?

DUN MANWEL CORDINA: Hemm ċifri oħra li mhumiex jidhru hawnhekk, imma issa se nagħtukom pendrive bl-informazzjoni kollha.

25 sena ilu ġietni l-idea f'rasi għax kont qed nipprevedi li l-familja se tgħaddi minn kriżi, u allura kont qed naħseb li bejn 10 u 15-il sena oħra se jkun hemm bżonn tal-OASI f'Għawdex.

Meta bdejtha sibt oġġezzjonijiet kbar għax rawni li jien kont qed nagħmel l-affarijiet bi kbar, imma mill-esperjenza tiegħi ta' barra, mill-esperjenza tiegħi maż-żgħażagħ, mat-tfal u mal-ġenituri fil-familja, speċjalment minħabba l-alkoħol fil-familja min-naħa tal-ġenituri, f'kultura fejn l-alkoħol jiġi magħsur id-dar stess u t-tfal diġà huma esposti għall-alkoħol fid-dar, fil-garaxx jew fil-kantina, jien kont qed nara li, filwaqt li t-tfal ikunu onesti miegħi, ma jkunux onesti mal-ġenituri tagħhom.

U allura pprevedejt li l-affarijiet se jaggravaw, l-ewwel nett għax għandek il-konsum tal-ġenituri, li allura mhumiex se jkunu responsabbli u stabbli biżżejjed, kemm emozzjonalment u kemm mentalment, għax min jixrob ħafna alkoħol l-emozzjonijiet u r-reazzjonijiet tiegħu se jsiru aggressivi.

Għaldaqstant it-tfal se jitilgħu aggressivi wkoll.

Minkejja li nħobbu l-familja, fil-familja m'għandniex dik l-edukazzjoni u l-bażi ta' skills ta' kif trabbi t-tfal.

Pereżempju, jitilqulhom tfal ta' 16, 17 u 18-il sena li jiġu Għawdex għax isibu li hemm xi ħadd li qed jagħti kashom.

U kollha jikkwitaw meta tkellimhom bil-mod.

Kollha għandhom l-istess storja!

Kollha jgħidulek li l-ġenituri jaraw fihom biss in-negattiv, u ma jarawx it-tajjeb.

Issa mhux qed ngħid li l-familji kollha hekk, imma għandna ammont kbir – li f'ċerti areas partikolari huma ikbar – ta' ġenituri li minħabba l-għaġġla li għandhom għax iridu jlaħħqu mal-ħajja, fejn it-tnejn li huma jridu joħorġu jaħdmu għax it-tnejn bil-karriera eċċ, il-ħin għat-tfal naqas miż-żewġ naħat.

U allura t-tfal qegħdin f'konflitt mal-ġenituri u qed iqumu għalihom.

Il-ġenituri qed ikunu nervużi, vjolenti u minn hemmhekk tibda l-vjolenza domestika.

Il-vjolenza domestika mhijiex mir-raġel fuq il-mara biss, imma hija mill-ġenituri fuq it-tfal, li mbagħad it-tfal jirreaġixxu u jispiċċaw it-tfal il-Qorti!

Għalhekk, b'din is-sistema l-ġdida nistgħu nindirizzawhom b'dan il-mod, bħalma nagħmel jien għax jien din ili nagħmilha.

Il-Family Court kont ilni nagħmilha għal 15-il sena f'Għawdex permezz ta' dawk l-avukati li kienu jaċċettaw li l-koppji jibagħtuhom għall-anger management.

Il-maġistrati ħafna drabi kienu jibagħtuhom ukoll għall-anger management.

F'Għawdex m'hawnx xi ammont kbir ta' każijiet, għax kulma hawn huwa popolazzjoni ta' 25,000 ruħ, jiġifieri għandek il-kontenut jekk trid taħdem, u kien ikollna r-riżultati.

Koppja għal separazzjoni, wara sena jiltaqgħu miegħi individwalment, u anke bħala koppja, jispiċċaw jgħiduli biex immur inberkilhom iċ-ċrieket.

Malta hija metropolis, hija belt kbira bil-problemi kollha li ġġib magħha.

Il-familja hija waħda minnhom.

Il-ġenituri u l-koppji għandna bżonn ngħallmuhom joqogħdu bilqiegħda u jisimgħu qabel ma jiġġudikaw lit-tfal tagħhom.

It-tfal lesti li jgħidulhom kollox, imma jekk jibdew jhedduhom li se jkeċċuhom 'il barra, dawn se jingħalqu fihom infushom, u fl-aħħar se jispiċċaw iħossu s-saqaf jaqa' fuq rashom.

U mbagħad joħorġu barra jfittxu u se jsibu l-lupu hemm barra jistennihom biex jeħodhom!

Nista' nġibilkom każijiet ta' tfal, u nista' nlaqqgħakom mal-ġenituri wkoll.

F'Għawdex jien imsemmi għal dawn l-affarijiet, u jekk għandek tifel bi problema, jgħidulek biex tieħdu għand Dun Manwel.

Fil-fatt, qed nipprova nara kif se nagħmel biex forsi jidħol xi ħaddieħor floki, għax jien m'inix etern.

Bħala qassis għandi din il-faċilità li nġib lill-ġenituri aware f'qasir żmien li jridu jirrispettaw lit-tfal tagħhom, u biex jaraw it-tajjeb tagħhom.

Xtaqt li kelli miegħi llum ġuvnott li għandna bħalissa, għax ma kienx se jiddejjaq biex jitkellem.

Dan ġie minn Malta biex jibda ħajja ġdida hawnhekk, imma biex tagħmel hekk irid ikollok ir-riżorsi.

F'ġimgħa, ridt insiblu fejn joqgħod u fejn jaħdem biex ikun awtonomu u jibda jħoss li huwa raġel.

Nista' ngħid li huwa bniedem intelliġenti u għandu karattru tal-ġenn.

Huwa ried jibdel ħajtu, imma x'ħin jidħol id-dar mill-ewwel issirlu interrogazzjoni mill-ġenituri tiegħu.

U dan mhuwiex każ iżolat.

Jiena ngħid li l-maġġoranza tal-familji llum m'għadx għandhom paċenzja mat-tfal, u għalhekk ma jġibux tfal fid-dinja, għax m'għandhomx ħin għalihom.

Iġibu wild wieħed biex ma jsirx ċertu diskors fuqhom, u forsi forsi jaslu sa tnejn, imma mbagħad daqshekk.

Dik il-mentalità dieħla, fejn it-tfal mhumiex welcome.

Għalhekk hemm bżonn li l-familja tiġi targeted.

Fis-sekondarja, aħna nittrattaw dan is-suġġett.

Jien dieħel u ħiereġ għand il-familji, it-tfal jiġu jkellmuni u ż-żgħażagħ stess iġibuli żgħażagħ oħra.

Fil-fatt, ipprovajt niftaħ dar fejn inkun nista' neħodhom għal ġimgħa jew ħmistax, u xi kultant anke erbat ijiem biżżejjed biex il-ġenituri jindunaw xi ġralhom meta t-tifel telaq mid-dar, u ż-żagħżugħ jinduna wkoll kif ma jistax jgħaddi mingħajr il-ġenituri tiegħu.

U b'dik l-esperjenza nkun nista' naħdem maż-żewġ naħat, u nista' ngħid li dejjem jerġgħu lura d-dar.

Meta mbagħad iż-żagħżugħ ikollu 'l fuq minn 18-il sena, jkun tard wisq biex tagħtih id-dritta, għax dan ikollu l-awtonomija, ikollu t-tfajla u llum l-istil ta' ħajja sar differenti.

Jien naħdem bħala social worker u m'iniex l-arċipriet.

Dak l-arċipriet li jrid jara x'se jagħmel bihom x'ħin ikunu kwieti.

Jien mhux se noqgħod nara ma' min qiegħed, imma ħafna minnhom jerġgħu jmorru għall-istil nisrani tagħhom jekk ikunu nsara.

Illum għandna ateisti, għandek tal-Jehovah, tal-Evanġelisti u Musulmani.

Għandek l-erbgħa normali, imma mbagħad irid ikollok dik il-waħda lesta għal li jista' jinqala'.

Jekk ma tagħmilx hekk ma tolqothomx.

Imma mbagħad jibdew imorru għall-valuri oriġinali tiegħu.

L-oħra hija l-media.

Il-media qed tibgħat il-messaġġ li xejn mhu xejn, u qed titħalla tibgħat dan il-messaġġ bl-iskuża tal-libertà tal-espressjoni.

Din qiegħda tagħmel ħsara liż-żgħażagħ meta tisma' kummenti bħal 'x'fiha ħażin għax it-tifel qed ipejjep?'!

Dawn qed jingħadu fi programmi fejn ikun hemm it-tfal.

Kemm se ddum ittambar li t-tipjip tal-ħaxixa huwa ħażin?

X'int tfissirlu lit-tifel bil-kwiet?

Tgħidlu, 'Għaliex għamilt hekk?

Għaliex sirt hekk?'

Għaliex il-ħaxixa qiegħda tagħmlek aggressiv wara ċertu pressure, meta din suppost lilek tikkalmak?

Il-ħaxixa tagħtik ċerta serenità, imma meta tiġi r-responsabilità, dik is-serenità tmurlek, u tiġik pressure li ma jkollokx saħħa mentali biex tlaħħaq magħha.

Kollox sar permissibbli f'dan il-pajjiż, fejn dak li tħoss li huwa tajjeb għalik, sakemm ma tagħmilx ħsara lil ħaddieħor, tista' taqbad u tagħmlu!

Imma l-but tiegħi qiegħed jintmiss, għax dawk in-nies li għadhom b'ċerti prinċipji qed iħallsu għan-nonchalance tal-oħrajn.

Mela x'se nagħmlu?

Jiena hawnhekk mhu qed nakkuża lil ħadd.

Intom għandkom iktar responsabilità minni, u jien m'iniex l-Isqof.

U rigward il-Knisja, jien dejjem nikteb fuq dawn l-affarijiet u niġbed l-attenzjoni għalihom, imma m'għandix dik is-setgħa li niddiskuti, għax hemm bżonn li ssir xi ħaġa.

Il-media għandha tkun edukattiva, u mhux biex tippromwovi l-libertinaġġ.

Għandha tkun libera li tikoopera mal-prinċipju u mal-valuri li l-awtoritajiet qegħdin jippromwovu flimkien għal dan il-pajjiż.

Kif u x'fatta, dik ħaġa oħra, u jien m'iniex responsabbli tagħha.

Ħaġa oħra hija d-divertiment.

Id-divertiment qed jiġi promoted b'ċertu mod li min hu intelliġenti jinduna mill-ewwel x'inhuma jippromwovu.

Bil-kliem li jużaw ikunu qed jistiednu lin-nies li f'dak it-tali post għandek il-libertà li tagħmel li trid u li tieħu li trid.

Dawn ikunu jafu kif għandhom jgħaddu minn madwar il-liġi għax għandhom l-avukati tagħhom li jiddireġuhom biex ma jiżgarrawx mil-liġi.

Jien m'għandi xejn kontra l-mużika jew kontra l-iżfin.

Anzi, jien ħriġt minn dik il-kultura, u ż-żgħażagħ lili ma jdejqunix, imorru fejn imorru, imma dejjem hemm dak il-periklu li l-media qiegħda tippromwovi dawn l-abbużi.

Ħaġa oħra hija l-bejgħ mhux kontrollat tal-alkoħol fost il-minorenni.

Din ma sibniex tarf tagħha.

U dawk huma l-erba' raġunijiet.

Jekk taraw il-proġett tagħna għall-prevenzjoni li kien ippjanat fl-1993, taraw li dan kien jorbot ma' dawn l-erba' punti.

Jien liż-żgħażagħ ma nagħtihom l-ebda tort, għax is-soċjetà li bnejna bnejniha aħna, u wieħed minnhom huwa jien, għax jien wieħed minn dawk l-adulti li bnejna s-soċjetà bil-mod il-mod, u għadna qegħdin nibnuha.

Jekk żagħżugħ ma jagħmilx avventura meta jkun għadu adoloxxenti, meta se jagħmilha?

U allura aħna rridu naħdmu fuq il-familja.

Il-media għandha bżonn tħenn għal dawn iż-żgħażagħ, u mhux tarahom bħala mezz ta' qligħ.

Jien ma nistax nifhimha kif, minn pajjiż żgħir bħal tagħna, bi tradizzjoni daqshekk fil-qrib ta' 30 sena ilu, fejn konna nies daqshekk tajbin minn ġewwa, u issa sirna biss materjalisti.

Tgħidlix li aħna pajjiż Kattoliku għax m'aħniex, jew inkella l-pajjiż Kattoliku, imma aħna m'aħniex insara.

Il-Kattoliċi huma fil-minoranza fil-prattika għax fir-realtà għandna ateisti prattiċi.

Dawn huma l-erba' areas li nħoss li għandi niġbdilkom l-attenzjoni fuqhom, u f'Għawdex nixtieq li jkun hawn dar għal dan il-għan.

Jiena lest li bl-enerġija li fadalli naħdem fuq dan il-proġett, jekk tagħtuni post biex nilqgħu fih lil dawn iż-żgħażagħ.

THE CHAIRMAN: Għal liema skop triduha din id-dar?

DUN MANWEL CORDINA: Jiena qed ngħid li jkollok dar għat-tfal minuri u li jibqgħu telgħin sa 18-il sena biex, meta dawn jiġu f'konflitt mal-ġenituri tagħhom, ikun hemm din id-dar li tilqagħhom fiha għal perijodu qasir.

THE CHAIRMAN: Dar residenzjali.

DUN MANWEL CORDINA: Iva, li tkun għal ftit taż-żmien.

Jien għandi proġett lest, u dan ilu miktub għaxar snin.

CARMELO ABELA: Il-mistoqsija tiegħi kienet marbuta mar-residenti li għandkom f'Għawdex, għax ninkwieta ftit meta s-Sur Scerri kkonferma li ħafna minnhom huma Maltin.

DUN MANWEL CORDINA: Illum il-ġurnata ma naħsibx li hemm differenza bejn Malta u Għawdex.

CARMELO ABELA: Inti spjegajt li l-Għawdxin jingħataw trattament ta' outpatient biex jibqgħu fl-ambjent tagħhom.

JUSTYNE CARUANA: Għax l-Għawdxin imorru għall-għajnuna meta jinqabdu.

DUN MANWEL CORDINA: Ir-residenza nħalluha libera kemm jista' ikun għar-raġuni li we are gearing up għal iktar tkabbir tal-problema.

U allura, jekk Għawdxi tista' tissapportjah u tħallih fl-ambjent tiegħu, tista' iżżommu bħala outpatient; imma, min-naħa l-oħra, ma tistax tagħmel hekk b'wieħed Malti għax mhux se toqgħod tgħidlu biex jitla' kuljum Għawdex.

Il-Maltin jaqblilhom jiġu hawnhekk, u l-programm tagħna huwa individwali fejn, f'erba', ħamsa jew sitt ġimgħat tista' toħroġ u terġa' tmur lura għax-xogħol.

Mela jista' jieħu l-leave u s-sick leave tiegħu b'arranġament mal-employer tiegħu, u b'hekk ma jabbuża mill-ebda sistema.

Għalhekk għażilt dan it-tip ta' programm fl-1992, għax rajtu meta mort fi klinika fl-Amerika fejn, fi tmien ġimgħat, tagħmel il-programm u terġa' tmur lura għax-xogħol tiegħek.

U l-insurances kienu aċċettaw dan il-programm.

Għalfejn il-health insurances m'għandhomx jikkonsidrawh dan il-programm?

Jekk hawn programmi li jistgħu jsiru f'perijodu ta' bejn sitta u tmien ġimgħat, għalfejn ma jikkonsidrawhomx?

THE CHAIRMAN: Jiena xtaqt inkompli ftit ma' dak li kienet qiegħda tgħid l-Onor.

Nixtieq inkun naf jekk wasalniex fi stat li ladarba ħafna minn dawn id-dipendenzi huma social drugs, fejn qisu dak li jkun, għalkemm jużahom, ma jabbużax bihom … Jien għandi l-immaġinazzjoni li qegħdin ngħallmuhom kif għandhom jagħmlu użu tajjeb minnhom biex ma jinqabdux.

Jiġifieri llum saru jafu jixorbu bla ma jiskru, għax jixorbu biss matul il-weekend meta marru biex jiddevertu, u jixorbu kemm kemm ma jiksrux il-livell permissibbli.

Qisu xi ħadd qed isuq il-karozza bi speed eċċessiv, imma x'ħin jara speed camera jnaqqas tikka, u kif jaqbiżha jerġa' jagħfas il-gass.

L-istess bid-drogi u l-alkoħol.

Jien kapaċi nieħu l-alkoħol jew id-droga fil-limiti biex ma ninqabadx, jew biex ma niġix dipendenti u jkolli nispiċċa nfittex l-għajnuna.

Naħseb li għandna żgħażagħ intelliġenti li jibqgħu dipendenti fuqha għax ma jafux jiddevertu mingħajrha, imma jżommu fil-limitu biex ma jinqabdux.

JUSTYNE CARUANA: Sakemm il-vizzju ma jegħlbekx.

THE CHAIRMAN: Sakemm ma tingħelibx, imma naħseb li dawn li qegħdin jingħelbu … Nerġa' ngħid, kif qalet l-Onor.

Caruana, li għandek dawk li ma jinqabdux, jew li nkella jfittxu l-għajnuna wara li jinqabdu.

JUSTUNE CARUANA: U jinqabdu mhux mill-Pulizija.

U għandna wkoll tfajliet li jagħmlu s-sess qabel iż-żwieġ, li hija dipendenza wkoll.

Mela jien nagħmel is-sess b'mod liberu, għax għalija l-importanti hu li ma ninqabadx pregnant, jew, jekk jien ġuvni, biex ma nispiċċax missier.

Naħseb li hawnhekk għandna din il-kultura wkoll.

Ridt ngħid ukoll li s-Sedqa ilhom jagħmluli osservazzjoni sabiex niddiskuti mal-GRTU – imma dejjem sibtha diffiċli – forsi naraw kif ikollna restrizzjoni fil-bejgħ ta' sustanza li tintuża fil-lighters minħabba l-isniffing.

Fil-fatt, l-Aġenzija Sedqa u l-Aġenzja Appoġġ kienu qegħdin isibu li għandna l-kultura tal-isniffing f'pajjiżna, u li kienu qegħdin jużaw ir-refills tal-lighters għal dan il-għan.

DUN MANWEL CORDINA: Qabel, kienu jużaw in-nail polish, u kienu jgħidulhom biex ixommuh.

Meta kont żgħir, kont nisma' l-ġenituri jgħidulhom hekk.

THE CHAIRMAN: Jien kont nieħu pjaċir bil-kolla tal-presepju.

DUN MANWEL CORDINA: Tridu tifhmu wkoll li hemm il-media li qiegħda taħdem kontrina, hemm il-familja u hemm dak li tagħmel fl-iskola.

Il-ġenituri jridu jsostnu dak li ngħidulhom aħna.

Tifel jaf jispiċċa konfuż bejn dak li jara l-iskola u bejn dak li jara d-dar.

Apparti minn hekk, hemm ukoll it-trawmi li joħorġu mit-trobbija.

Jien personalment m'għandi xejn b'mod xjentifiku fuq kif il-kokaina, l-eroina u l-alkoħol għandek il-weġgħa u s-soluzzjoni tagħha, u d-dwejjaq u s-soluzzjoni tagħha, imma tibda tinduna għaliex hemm l-eroina u kokaina li qegħdin 'il fuq fil-lista.

L-eroina tnaqqaslek il-weġgħat emozzjonali ta' xi ħaġa moħbija u soppressa, mentri l-oħrajn joħorġuhielek biex tmur tiddeverti.

Il-kokaina hija assoċjata mad-divertiment.

Ħadd ma jmur jieħu l-eroina biex imur il-parties, għax għal dawn il-parties għandek il-kokaina u drogi sintetiċi oħrajn.

Hemm tinduna fejn huma l-problemi.

Il-weġgħat u d-dwejjaq taż-żgħażagħ jibqgħu jikbru magħhom.

Jekk inneħħulhom id-dwejjaq u l-weġgħat, mhux se jkollhom raġuni għalfejn jieħdu dawn is-sostanzi.

Allura r-raġuni għalfejn inti tieħu, l-istress tiegħu, l-anxiety interna, id-dwejjaq, imur.

Jiena nieħu ħsieb is-secondary għax huwa l-iktar dipartiment għażiż għalija.

Jiena naħdem fuq kif inneħħilhom dawn l-affarijiet.

U jekk il-kawża tagħhom tkun il-familja, nkun irrid inneħħihilhom.

Jiena naħdem mal-familja, għax bħala qassis għandi dik il-faċilità li ma niddejjaqx immur inħabbat il-bieb tal-ġenituri, u l-ġenituri, min-naħa tagħhom, ma jiddejqux jiġu jkellmuni.

CARMELO ABELA: Dun Manwel, għandek ukoll il-binja tal-karattru.

Il-ħajja fiha l-ups and downs tagħha, u dawn jiġu fuq kulħadd.

Il-ħajja hija sfida fiha nnifisha, u naqbel perfettament ma' dak li qed tgħid inti, imma naħseb li – jiena ġenitur ta' żewġt itfal, wieħed minnhom adoloxxenti, u l-oħra tifla ta' disa' snin – li llum mhuwiex faċli li tikkomunika u tgħaddi ċerti messaġġi ma' adoloxxenti ta' 14-il sena.

Hemm metodu kif tipprova tagħmlu, imma fl-istess ħin lil dawn it-tfal irridu b'xi mod naraw li jkollhom karattru sod fejn, meta jasal il-maltemp, ikollhom karattru sod biex jikkumbattu miegħu.

JUSTYNE CARUANA: Ir-reżiljenza tat-tfal.

DUN MANWEL CORDINA: Għalhekk qed ngħidilkom li aħna rridu nindirizzaw dik is-sitwazzjoni u naraw x'inhuma l-kawżi li qed jagħmluhom imdejqin u ddisprati f'tali punt li qed jirrikorru għall-eroina biex ma jħossux l-uġigħ intern.

CARMELO ABELA: Għalhekk il-familja hija importanti, għax jien, meta kont żgħir u għaddejt minn problema, dejjem sibt lill-ġenituri tiegħi.

DUN MANWEL CORDINA: Iċ-ċifri juru l-ammonti li għandna, imma issa rridu naraw x'se nagħmlu bihom.

JUSTYNE CARUANA: Anke fuq l-alkoħol.

Il-ġenerazzjoni ta' qabli kollha trabbew bil-kultura li jixorbu l-inbid.

Meta kont żgħira, jiena kont nara lill-missieri, lin-nannu u liz-zijiet jieħdu grokk whisky kull filgħaxija.

CARMELO ABELA: Imma grokk qed tgħid, u mhux flixkun.

JUSTYNE CARUANA: Id-dar kellna alkoħol, imma ma jfissirx li jien se nixrob għax kelli l-aċċess għall-alkoħol.

DUN MANWEL CORDINA: Le, l-alkoħol u d-drogi mhumiex il-problema, għax dawk huma sustanzi li ssibhom fin-natura, u qegħdin hemm biex nużawhom għall-ġid tagħna.

JUSTYNE CARUANA: Inti semmejt il-problema tal-alkoħol fil-familja, imma jiena naħseb li din hija aktar kwestjoni ta' edukazzjoni.

DUN MANWEL CORDINA: Imma jekk il-familja m'għandhiex edukazzjoni?

THE CHAIRMAN: Ħalli nagħmel osservazzjoni, u fl-istess ħin indaħħal fil-Kredu lill-Profs.

Friggieri, ħalli naqilbu wkoll is-suġġett u nibdew nitkellmu fuq l-edukazzjoni u fuq is-sehem tal-Università f'Għawdex.

Irrid ngħid mill-ewwel li aħna ilna nipprovaw ngħallmu lill-familja Maltija.

Jekk ilni erba' snin immexxi dan il-Kumitat, daqshekk ieħor ilni nisma' din il-ħaġa.

Meta qabel kont Kunsillier u anke Segretarju Parlamentari, kont nismagħhom jgħidu dan il-kliem ukoll.

U konna mmorru l-programmi tas-Sedqa biex naraw x'nistgħu nagħmlu, u niftakar li dejjem kien ikun hemm xi ħadd li jgħid – kemm mill-Knisja, u kemm mill-Istat – li pprova jagħmel xi ħaġa.

Jista' ikun li m'aħniex nagħmlu biżżejjed, jew inkella qatt m'aħna se nagħmlu biżżejjed f'dan ir-rigward?

Fl-istess ħin, kont smajt sentenza mingħand is-Sinjura Angela Abela fejn qalet li l-Università jeħtieġ li tipproduċi professjonisti b'kuxjenza soċjali.

Li kieku ma smajthiex tgħidha din is-sentenza, lanqas kont inkun kapaċi noħlomha, u qatt ma kienet se tiġini f'moħħi.

Din kienet ġiet tkellimna f'waħda mill-ewwel laqgħat li kellna tas-Social Affairs Committee meta konna għadna qegħdin niddiskutu l-faqar, u konna qegħdin nitkellmu fuq il-kuxjenza soċjali.

Niftakar ukoll li meta konna qegħdin nitkellmu fuq il-vjolenza domestika, kont għamilt osservazzjoni, għax ma stajtx nifhem kif f'dan il-pajjiż, meta qegħdin inżidu l-edukazzjoni skolastika, il-vjolenza domestika aktar qiegħda tiżdied!

Jien għandi nifhem li n-nies la ġew edukati aktar fil-kitba u fin-know how, dawn l-affarijiet kellhom jonqsu.

L-Università qatt ma mort, imma xxokkjajt ruħi meta smajt dawn l-affarijiet.

Tista' tkun ministru, tista' tkun avukat u tista' tkun xi tkun għax, jekk jitlagħlek, ikun telgħalek.

Illum, kif naraw fil-media, nipprovaw naġixxu għal dawn l-affarijiet.

Imma nerġa' ngħid li jien ippretendejt li, ladarba qegħdin inżidu l-edukazzjoni, il-vjolenza domestika kienet se tonqos.

Mid-dehra kont żbaljat!

DUN MANWEL CORDINA: Iva, imma aħna żidna l-informazzjoni, u mhux l-edukazzjoni fis-sistema.

THE CHAIRMAN: Imma l-edukazzjoni żidniha.

(Interruzzjonijiet) Nistenna li bniedem li mar l-Università …

JUSTYNE CARUANA: Mela l-Università tagħna tgħallmek kif tiġġestixxi l-pressure?

Anzi pjuttost iżżidlek aktar il-pressure!

Dak huwa n-negattiv tal-edukazzjoni, imma fl-istess ħin l-edukazzjoni tagħmlek aktar kolt, jiġifieri bniedem li tgħallem il-filosofija, li tgħallem l-ekonomija, eċċ, għandi nissoponi – għax jien qatt m'għaddejt minnha – li se twessgħalek l-orizzonti intellettwali tiegħek, u se tagħmlek aktar skilled.

DUN MANWEL CORDINA: Hekk suppost.

THE CHAIRMAN: U kien għalhekk li xxokkjajt ruħi meta bdejt nisma' li l-vjolenza domestika qiegħda tiżdied.

Fejn qegħdin infallu bħala soċjetà?

JOE FRIGGIERI (Pro-Rettur fl-Università ta' Għawdex): Sur President, inti għedt li l-problemi qegħdin jikbru, u li kważi kważi qiegħed tieħu l-impressjoni li, tagħmel x'tagħmel, il-problemi fis-soċjetà qatt mhu se ssolvihom.

Fil-verità, il-problemi fis-soċjetà qatt mhu se ssolvihom kollha.

Il-problemi tas-soċjetà jistgħu jikbru, anke bħala riżultat tal-iżvilupp li tkun għaddejja minnu s-soċjetà, u dik ma rridux ninsewha, jiġifieri mhux bilfors għax jikbru l-problemi, allura s-soċjetà mhux qed tiżviluppa.

Anzi, ħafna drabi jiġri bil-maqlub.

Imma, jekk tara dawn il-problemi jikbru, m'għandekx tipprova taqta' qalbek u, minflok tipprova tiġġieldilhom jew tipprova ssolvihom, toqgħod tgħid li, tagħmel x'tagħmel, il-problemi se jibqgħu hemm.

M'għandi l-ebda dubju li l-problemi se jibqgħu hemm, u li l-problemi se jikbru.

Jekk id-droga llum hija available b'mod faċli, ma tista' qatt tistenna li ż-żgħażagħ kollha mhux se jeħduha minn rajhom.

Ma tistax taħseb hekk, għax kif kien qed jgħid Dun Manwel, l-opportunità qiegħda hemm, u ħafna drabi din ma jħarsux lejha biss bħala xi ħaġa li se ssolvilhom il-problema, jiġifieri din hija xi ħaġa li forsi wieħed irid iżommha f'moħħu għax, psikoloġikament, mhux bilfors li żagħżugħ għandu problema biex jieħu d-droga.

Jista' ikun li jiġi influwenzat minn sħabu, u l-peer pressure tant tkun kbira fuqu li jispiċċa jeħodha ħalli jħossu bħalhom, jew biex imur ippreparat ħalli jieħu aktar gost waqt il-party.

Naħseb li l-unika ħaġa li tista' ssolvi hi li tipprova turi lill-familja, imma anke hemmhekk, din il-problema teżisti wkoll f'familji tajbin.

Fil-fatt, ma ridtx nikkummenta waqt li kont qed nara dawk iċ-ċifri, imma naħseb li, kif kienet qiegħda tgħid l-Onor.

Caruana, dawk iċ-ċifri qegħdin juruna biss dawk li marru għall-għajnuna.

Imma l-ammont ta' żgħażagħ li jieħdu xi tip ta' droga żgur li huwa ħafna ikbar minn dak in-numru li rajna.

Meta llum tistaqsi lil xi ħadd, ħafna jgħidulek li xi darba pejpu l-ħaxixa jew ipprovaw jieħdu xi ħaġa.

Tinsewx ukoll li hawn moviment li qed jipprova jillegalizza tip ta' droga.

Bħalma tafu, d-drogi huma varji; għandek il-hard drugs li huma mod, u mbagħad għandek il-light drugs, bħat-tipjip tal-ħaxixa, li hija xi ħaġa oħra.

Inutli ngħidu kibret l-edukazzjoni, imma l-problemi żdiedu wkoll, għax m'hemmx relazzjoni diretta bejn kemm jirnexxilek teduka u kemm se tnaqqas il-problemi soċjali.

Fuq il-vjolenza domestika, naqbel magħkom li din hija waħda mill-ikbar problemi li għandna llum fis-soċjetà Maltija.

Fr. Mario Jaccarini, Alla jaħfirlu, meta kien ikun hemm problema ta' vjolenza domestika fid-dar – u ma noqogħdux nistaħbew wara subgħajna, għax ħafna drabi l-vjolenza domestika ssir fuq it-tfal u fuq in-nisa – kien jgħid li l-mara li tkun kontinwament abbużata vjolentement għandha taqbad u titilqu lir-raġel, u mhux toqgħod tistenna li dan se jikkonverti!

Kien jgħid li aħjar toħroġ minn dik is-sitwazzjoni qabel ma ssib ruħha fil-frisk.

Illum jaf refa' idejh, għada jaf tak xebgħa, u mbagħad pitgħada jaf jagħmillek xi ħaġa oħra.

Meta qed ngħidu kif teduka, għandek il-preparazzjoni biex tipprova tipprevjeni, imma qatt ma tista' timmaġina li se ssib ruħek f'sitwazzjoni li ma jkollokx dawn il-problemi.

Imma lanqas m'għandek tibqa' tgħid li għandha tissapporti, bħalma forsi konna ngħidu qabel.

Il-kelma 'issapporti' fejn tidħol il-vjolenza domestika ħafna drabi hija ċertifikat li dak li jkun se jibqa' jiġi vittimizzat.

THE CHAIRMAN: Kollox sew, imma issa hawn qegħdin.

Wara li smajna lil Dun Manwel jitkellem, se nieħdu magħna dak li qalilna; imma issa x'taħseb li nistgħu nagħmlu aktar, anke fl-Università, bħala inizjattivi biex nibdew l-edukazzjoni tal-familji tagħna?

Kif se nagħmlu biex ikollna ħidma konġunta anke mal-Università?

JOE FRIGGIERI: Qed nieħu pjaċir li qed tistaqsini din il-mistoqsija, għax ħafna drabi l-Università tiġi akkużata li tagħti biss tagħlim teoretiku.

Imma s-sena l-oħra twaqqfet fakultà ġdida dwar l-istudju tal-familja, u dan qed isir biex ikollna konoxxenza tal-fatti.

Inutli tibda titkellem teoretikament, jekk ma tafx kif inhuma l-affarijiet.

Apparti minn hekk, tgħallem kif jistgħu jittieħdu r-rimedji, għax fil-Fakultà tal-Edukazzjoni jgħallmuhom is-soċjoloġija tal-edukazzjoni u l-psikoloġija tal-edukazzjoni.

Hemm dipartimenti sħaħ li jipprovaw jiftħu għajnejn l-għalliema futuri u jgħidulhom li, meta jidħlu fil-klassi u jaraw li hemm tifel jew tifla li għandha behavioural problems, ma jinjorawhiex.

Jgħidulhom ukoll li mhux bilfors ikun l-għalliem li jrid isolvi dik il-problema, għax jista' ikun li lanqas hu ma jkollu l-iskills meħtieġa biex isolviha.

Imma għallinqas għandu jirreferiha lil xi ħadd ieħor.

Semmejt żewġ eżempji biss ta' x'qed isir l-Università, ħalli wieħed isir konxju tal-eżistenza ta' dawn il-problemi.

Fil-korsijiet l-oħra, mhuwiex il-kompitu ta' min qed jgħallem li jitkellem fuq dawn l-affarijiet, għax imbagħad se nispiċċaw nirriduċu l-fakultajiet kollha għal fakultajiet ta' problemi soċjali.

Ġimagħtejn ilu, ġiet approvata mis-Senat – u issa għandha tiġi approvata wkoll mill-Kunsill – fakultà ġdida li se tissejjaħ Faculty for Social Well-Being.

Il-kelma 'well-being' qajmet diskussjoni kbira, imma t-traduzzjoni tagħha bil-Malti personalment tolqotni aktar, għax qiegħda 'Fakultà għat-Tisħiħ tas-Soċjetà'.

Naħseb li dan huwa pass ieħor tajjeb 'il quddiem.

Naħseb li, minn dak li tista' tagħmel l-Università, dawn huma tliet inizjattivi riċenti li huma pożittivi u huma passi 'l quddiem.

Nerġa' ngħid li bdejt bih, għax ikun inutli li naħsbu li l-problemi se nsolvuhom dejjem u għal dejjem, għax attwalment il-problemi se jikbru u allura jrid ikollok il-prevenzjoni u l-kura.

Għaldaqstant, irridu nżommu f'moħħna dak li qalilna Dun Manwel u l-Onor.

Justyne Caruana, u ċioè li aħna qegħdin naraw biss dawk li qegħdin jirrikorru għall-għajnuna.

THE CHAIRMAN: Iva, imma qegħdin insemmu wkoll kemm huwa importanti li jkollna l-edukazzjoni.

Hawnhekk inti qed tirrappreżenta l-Università kollha, jiġifieri kemm l-istudenti ta' Għawdex u wkoll l-istudenti ta' Malta.

Għalhekk illum inti għandek ħatra importanti ħafna.

JUSTYNE CARUANA: Meta fl-Università kien hemm tentattiv biex titwaħħal condom machine, kien qam pandemonju sħiħ.

Allura dik mhux edukazzjoni wkoll?

Tkellimniha fir-rapport tagħna fuq is-sexual health policy.

Għalkemm qed ngħidu li għandu jkun hemm l-irwol tal-edukaturi, imma x'ħin l-edukaturi jipprovaw jagħmlu xi ħaġa, din kif se tiġi perċepita min-naħa tas-soċjetà in ġenerali?

THE CHAIRMAN: Imma mhux kollox soġġettiv?

Il-bieraħ fil-Parlament għadna kemm bdejna niddiskutu l-liġi taċ-ċensura.

Naf li ċ-ċensura llum ġiet obsolete, imma fl-istess ħin – għadu kemm tkellem fuq hekk Dun Manwel – x'effett qiegħda tħalli l-media?

JUSTYNE CARUANA: Fil-pajjiż qam għagħa sħiħ fuq is-sexual health policy u fuq il-ħtieġa ta' kemm għandna nedukawhom aktar lill-istudenti, u mbagħad fl-Università ittieħdet deċiżjoni …

THE CHAIRMAN: Imma condom machine se tqisha bħala edukazzjoni?!

JUSTYNE CARUANA: Inti wieħed minn dawk li taħsibha hekk, imma din kienet parti …

THE CHAIRMAN: M'għandix kull dritt li naħsibha hekk?!

Condom machine mhijiex edukazzjoni, imma hija faċilitizzazzjoni ta' xi ħaġa.

JUSTYNE CARUANA: Il-bieraħ stess, fil-Kumitat Permanenti dwar il-Familja, konna qegħdin nitkellmu mal-Profs.

Brincat fuq dawn l-affarijiet.

DUN MANWEL CORDINA: Il-problema mhijiex il-condom machine.

JUSTYNE CARUANA: Qiegħda nġib eżempju li meta jkun hemm tentattiv min-naħa ta' xi ħadd sabiex jagħmel xi ħaġa, ikun hemm kollass ieħor.

CARMELO ABELA: Dwar l-eżempju li qiegħda tagħti l-Onor.

Caruana, l-aktar li jinkwetani hu li l-istudenti iktar ħlew enerġija biex iġibu din il-condom machine milli tkellmu fuq affarijiet ta' sustanza.

Dik tinkwetani lili, għax l-issue tagħhom għamluha fuq jekk għandhiex titwaħħal condom machine jew le.

Fl-Università għandek għalfejn titkellem fuq xi ħaġa bħal din?

THE CHAIRMAN: Din żgur mhux biex jitgħallmu fuq ir-relazzjonijiet sesswali!

(Interruzzjonijiet)

JUSTYNE CARUANA: Min irid jużaha jużaha, u min ma jridx jużaha ma jużahiex.

Mela hawnhekk qed nitkellmu fuq it-tfal?!

CARMELO ABELA: L-inkwiet tiegħi kien li dawn ħlew l-enerġija u għamlu kampanja sħiħa biex tidħol din il-condom machine.

Bħallikieku dawn ma ssibhom imkien aktar!

JOE FRIGGIERI: Jekk tippermettuli se nwessa' id-diskussjoni fuq din il-ħaġa.

Din id-diskussjoni qamet u żviluppat f'forma ta' kontroversja għal raġuni usa' milli fuq jekk daħlitx il-magna jew le.

Ir-raġuni usa' kienet din: għandek esperti fir-relazzjonijiet sesswali li qegħdin jgħidulek li l-mard venerju qiegħed jikber.

Għandek tabib li huwa espert fil-materja li qed jgħidlek kemm huwa importanti li, f'dan il-każ, in-nies jieħdu l-prevenzjonijiet meħtieġa qabel ma jagħmlu atti sesswali.

U huwa importanti li tifhem li t-teenage pregnancies qegħdin jikbru u se jibqgħu jiżdiedu.

Il-mistoqsija tiegħek, sfortunatament, tqiegħdni ftit f'dawn iż-żewġ ibħra, għax minn banda ngħidlek li ma tridx taqta' qalbek imma trid tipprova tkompli, u mill-banda l-oħra rrid ngħidlek li dawn il-problemi se jikbru u mhux jonqsu.

Jekk għad għandek konflitt ta' valuri li, fuq naħa qed jgħidulek le, l-iskola ma tridx tħajjar liż-żgħażagħ, jew tinformahom li, jekk huma se jagħmlu atti sesswali qabel ma jilħqu ċerta età, l-aħjar li jieħdu ċerta prevenzjoni, għax hemmhekk tkun qisek qed tħajjarhom għal dawn l-affarijiet.

Jien qed ngħid li, jekk tinformahom, għandhom ikunu jafu li jekk se jaslu hemmhekk, għandhom jieħdu l-prekawzjonijiet meħtieġa.

Tista' wkoll tipprova tgħidilhom li aħjar jistennew ftit, imma llum ma tridx iddaħħal f'rasek ...

DUN MANWEL CORDINA: L-edukazzjoni ma tħalli xejn barra, għax inkella tiġi informazzjoni li ngħaddi dak li rrid jien.

JUSTYNE CARUANA: Trid teduka biex dak li jkun ikun informat.

THE CHAIRMAN: Jien qed naraha bħala retorika li aħna qegħdin ngħidu li trid teduka – u nafu li rridu nedukaw – imma x'ħin niġu biex nedukaw – nispera li jien żbaljat hawnhekk – m'aħniex nedukaw!

DUN MANWEL CORDINA: Għax ma nafux kif.

THE CHAIRMAN: Ħadd mhu qed jeduka.

DUN MANWEL CORDINA: Mhux kulħadd.

THE CHAIRMAN: Ir-riżultat hekk qed juri.

JUSTYNE CARUANA: Aħna qabel konna nibdew noħorġu ta' 14-il sena, mentri llum joħorġulek ta' 10 snin u ta' 11-il sena, u b'xi mod jew ieħor qed jirnexxilhom jixorbu, ipejpu, u qed ikun iktar faċli li jkollhom relazzjonijiet sesswali bejniethom.

Illum li jkollok relazzjoni sesswali bejn adoloxxenti hija xi ħaġa cool għalihom, u għandhom aktar x'jirrakkontaw lil sħabhom.

Meta għandna dan it-tip ta' xenarji għaddejjin, ma tistax toqgħod bigott!

THE CHAIRMAN: Anzi qegħdin nitolbu biex nesploraw aktar kif għandna ċ-ċans li nitkellmu u naħdmu.

JUSTYNE CARUANA: Għalhekk importanti li teduka, għax dawn huma r-realtajiet li qed naraw illum.

THE CHAIRMAN: Naqblu li għandna nedukaw, imma m'aħniex qegħdin nedukaw.

JUSTYNE CARUANA: Jekk għandna tfal li qed imissu mad-droga, għidilhom li dik it-tip ta' droga se tagħmillek hekk, hekk u hekk.

U li, jekk tinqabad se jiġrilek hekk, hekk u hekk.

THE CHAIRMAN: Onor. Caruana, naqblu li għandna nedukaw, però qegħdin nifhmu li m'aħniex qegħdin nedukaw?!

JUSTYNE CARUANA: U tgħidilhom li jekk għandek problema u tixtieq toħroġ minnha, tista' tmur u tagħmel hekk, hekk u hekk.

THE CHAIRMAN: Skużawni, imma hawnhekk qegħdin nifhmu x'inhi l-issue, imma m'aħniex qegħdin nedukaw.

Jien hawnhekk mhux qed naħbi l-problema, imma qiegħed nikxifha.

U se nerġa' nikkwota kwotazzjoni oħra minn dak li kienet qaltilna s-Sinjura Angela Abela waqt id-diskussjonijiet li kellna magħha.

Is-Sinjura Abela kienet qaltilna hekk: 'Iż-żgħażagħ fl-Università l-iktar suġġett li jixtiequ jkunu jafu dwaru huwa fuq kif jibdew relazzjoni u fuq kif jispiċċawha!'.

Din il-kwotazzjoni qiegħda wkoll fir-rapport tagħna.

Jien ma kontx naħsibha, u ma kontx inkun kapaċi nasal għal din il-konklużjoni li kieku ma smajthiex mingħand din il-lecturer fl-Università.

Din qaltilna li ż-żgħażagħ fl-Università jixtiequ jkunu jafu kif jibdew relazzjoni, għax ħafna minnhom ma jafux kif jibdewha u kif jispiċċawha.

IS-SUR NOEL SCERRI: Dik mhijiex xi ħaġa li ġġibha mill-Università.

THE CHAIRMAN: Qed nagħti dan l-eżempju biex ngħid x'qaltilna dwar x'jixtiequ jkunu jafu dawn iż-żgħażagħ fl-Università.

IS-SUR NOEL SCERRI: Dik xi ħaġa li ġġibha mill-ġenituri.

THE CHAIRMAN: Suppost li, kif tibda relazzjoni, inti taħsibha li hija l-iżjed ħaġa awtomatika u naturali, imma indunajna li, fl-Università, din il-ħaġa mhijiex daqshekk awtomatika u naturali.

Il-films li tara għat-tfal u għaż-żgħażagħ kollha huma fuq kif jibdew ir-relazzjonijiet, u fuq kif jispiċċaw ir-relazzjonijiet, u x'jiġri fir-relazzjonijiet.

Iżjed mhu qed jgħaddi iż-żmien, aktar qegħdin noqogħdu fuq time bomb.

Għandna soċjetà li, iktar ma qed tiżviluppa, iktar qed issir soċjalment vulnerabbli, u aħna qegħdin sempliċement inħarsu lejha narawha timrad il-ħin kollu, ngħidu li rridu nedukaw u qegħdin naqblu li rridu nedukaw … Qegħdin nitkellmu mal-edukaturi u qegħdin naqblu; qegħdin nitkellmu mal-Knisja u qegħdin naqblu; u qegħdin nitkellmu mal-Gvern u qegħdin naqblu.

Iċ-ċifri qed juruna l-istampa, u qed jintqal lilna li d-dipressjoni qed tiżdied, bħalma qed jiżdied l-istress.

CARMELO ABELA: Il-kliem iqanqal, imma l-eżempju jkaxkar.

Jekk illum it-tfal qed jaraw familji jitkissru, x'eżempju se jieħdu dawn?

(Interruzzjonijiet)

JUSTYNE CARUANA: Iż-żgħażagħ qegħdin jibżgħu mir-relazzjonijiet!

THE CHAIRMAN: X'qegħdin nagħmlu bħala politiċi?

Qegħdin nitfgħu iktar il-ħatab fuq in-nar biex is-soċjetà nġibuha iktar vulnerabbli milli hi.

DUN MANWEL CORDINA: Naf li mhijiex faċli għalikom biex issibu soluzzjoni.

THE CHAIRMAN: Dun Manwel, ejjew ma noqogħdux ninħbew wara subagħjna biex kulħadd jipprova jidher sabiħ quddiemna l-politiċi.

Irridu ngħidu l-verità x'inhi.

Hawnhekk jidħol ukoll il-kunċett ta' Eco-Gozo.

Għalina Eco-Gozo mhijiex ix-xtieli, imma hija s-soċjetà Għawdxija!

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT (Direttur ta' Eko-Gozo): Jekk tippermettili, se nidħol ftit fuq dan is-suġġett li assolutament m'iniex espert fuqu, imma ma naqbilx fuq li qed tgħidu li llum m'hawnx opportunità għall-edukazzjoni.

Illum hawn splużjoni enormi ta' edukazzjoni u ta' awareness.

Id-differenza hi fuq min suppost qed jirċeviha, kemm qed jirċeviha jew le dik l-edukazzjoni.

THE CHAIRMAN: Skużi, m'għandekx edukazzjoni, għax għalkemm hemm is-supply, m'għandekx id-demand.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Jien m'iniex social scientist, imma kważi kważi naħseb li l-problema reali hi li l-istruttura soċjali qiegħda titkisser biċċiet.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Naħseb li hemm nieqes illum hija d-dixxiplina u r-rispett.

U minn hemm jitlaq kollox.

THE CHAIRMAN: Eco-Gozo kif se jħares lejn din l-issue?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Eco-Gozo m'għandux x'jaqsam.

THE CHAIRMAN: Għandu x'jaqsam ftit, għax Eco-Gozo ffinanzja rapport ...

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Fost affarijiet oħra.

THE CHAIRMAN: Mela allura kellu ftit kuxjenza soċjali.

Issa, mill-element kollu ta' Eco-Gozo ejjew inħarsu ftit lejn dan l-att.

Issa mhux qed ngħid li l-oħrajn mhumiex affarijiet tajbin, imma llum qegħdin l-Università u qegħdin nitkellmu fuq il-bniedem.

L-ambjent huwa importanti wkoll, imma naħseb li l-bniedem huwa l-qofol tal-ambjent.

Ejjew inħarsu lejn il-persuna li hija l-iktar sors ambjentali importanti li għandna niddefendu, għax xi kultant naħseb li nitkellmu fuq l-ambjent u ninsew lill-bniedem bħala l-iktar sors ta' importanza fl-ambjent.

Mela ejja nagħqdu dawn it-tliet riżorsi li hawn madwar din il-mejda għal kawża ġusta.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Kumbinazzjoni, diġà qegħdin naħdmu flimkien fuq dawn is-suġġetti.

Issa, fejn jidħol l-aspett soċjali fl-idea ta' Eko-Għawdex?

Il-kunċett ta' sustainable development jidħol li, x'ħin tkun qed iġġib improvement ambjentali mhux problema, imma li jkun sostenibbli ma tistax tiffoka biss fuq l-improvement ambjentali u tinsa l-kuntest.

Jekk għandek soċjetà marida, din se jkun moħħha fil-mard tagħha u mhux fl-ambjent.

Jekk l-ekonomija mhijiex b'saħħitha biżżejjed biex iżżomm dak l-improvement fl-ambjent, għax fuq kollox l-improvement ambjentali jiġi bil-flus ukoll, se tiġi f'sitwazzjoni fejn l-improvement ambjentali li qed tagħmel mhux se jkun sostenibbli.

DUN MANWEL CORDINA: Min iżommu sostenibbli?

Mhux il-bniedem?

Jekk il-bniedem mhuwiex b'saħħtu, jew inkella marid, dan se jkun inkwetat fuq il-marda tiegħu, u mhux fuq l-ambjent.

DUN MANWEL CORDINA: Aħna qegħdin hawnhekk għax nafu li hemm xi ħaġa li biha l-poplu tagħna qed jimrad.

JOE FRIGGIERI: Min ivvintaha din il-frażi 'soċjetà marida'?

Intom qegħdin tivvintawha din il-frażi!

X'jiġifieri s-soċjetà marida?

Is-soċjetà għandha l-problemi, imma mhijiex soċjetà marida.

Jekk qed isir il-progress materjali u qed isir il-progress edukattiv, ma tistax issejħilha soċjetà marida.

Xi trid mela li jkun hawn soċjetà fejn kien hawn il-faqar?!

Dik mhijiex soċjetà marida?

Iktar ma tagħmel progress materjali, iktar ma tinfetaħ lejn ideat ġodda, iktar ma s-soċjetà tagħna tesperjenza through the media … Issa inti ma tistax iżżommha lill-media, għax jekk se tipprova twaqqaf film, dak li jkun xorta se jarah bis-satellita.

Imma żgur li dawn mhumiex sinjali ta' soċjetà marida.

It-tkattir fl-edukazzjoni u fin-numru ta' nies li jmorru jistudjaw mhumiex indikazzjoni ta' soċjetà marida.

Ħalli ngħidlek din, Dun Manwel: is-sokor fil-festi Għawdxin ma bediex il-bieraħ!

Jien mort Għajnsielem, u rajthom jixorbu mid-dulliegħ mimli bil-whisky, u mbagħad jispiċċaw jinqalbu fuq xulxin mal-art!

THE CHAIRMAN: Dak mhux mard ukoll?

(Interruzzjonijiet) Ma tistax ma tgħidlux mard!

DUN MANWEL CORDINA: Mhijiex soċjetà marida, imma qiegħda timrad.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Dawn huma trasgressjonijiet.

THE CHAIRMAN: Għidilha li trid, imma għalija marida tibqa'!

Jiena ngħidilha soċjetà marida.

DUN MANWEL CORDINA: Is-sintomi ta' qtil, kriminalità, droga u dipressjoni x'inhuma jagħmlulha lis-soċjetà bil-mod il-mod?

Jekk ma nammettux li hawn dawn il-ħafna affarijiet żgħar li qegħdin imarrdu lill-individwu mhu se naslu mkien, għax l-ekonomija u l-bini ġġibhom bil-flus u tagħmilhom, imma l-bniedem, jekk m'għandux is-saħħa interna ġo fih, mhux se jirnexxilek iġġibu.

Jiena dejjem ngħid li, bil-budget li l-Gvern jonfoq ta' kull sena fuq Malta u Għawdex, suppost li aħna l-kuraturi tal-aqwa ġnien li hawn fl-Ewropa.

Fiċ-ċokon tagħna u l-miljuni kbar li joħorġu kull sena, li kieku n-nies japprezzaw dawn l-affarijiet, bħalissa qegħdin infarfru l-ħitan tas-sejjieħ.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Sakemm ma jkissrulekx dak li għamilt il-ġimgħa ta' qabel.

DUN MANWEL CORDINA: Meta qed ngħidu soċjetà marida, mhux fis-sens li hija impestata għall-mewt fatali.

JOE FRIGGIERI: Jiena nammira x-xogħol kbir u utli li tagħmel inti, Dun Manwel, u dak li jagħmlu għaqdiet oħra simili, però għalija ma tagħmilx sens li tuża dik it-tip ta' frażi għax aħna soċjetà bħal soċjetajiet oħra.

Allura, kull soċjetà fid-dinja li għandha problemi ta' droga, sess, vjolenza domestika, eċċ, se nibdew nittimbrawha bħala soċjetà marida?!

Hija soċjetà li għandha l-problemi tagħha, imma mhux li hi marida.

DUN MANWEL CORDINA: Dawk li qed tgħid inti huma sintomi, imma issa jien qed immur aktar fil-fond.

Jien qed ngħidlek li, jekk il-ġenituri neħħew minn fuq spallejhom ir-responsabilità għall-edukazzjoni tat-tfal u ħallewha f'idejn l-għalliema, u dawn l-għalliema li huma ġenituri wkoll ħallew din ir-responsabilità f'idejn għalliema oħra.

Il-maġġoranza tal-ġenituri m'għandhomx din l-attitudni, u jistħu jitkellmu fuq dawn l-affarijiet.

THE CHAIRMAN: Illum lanqas għandhom ċans ikunu ġenituri.

JOE FRIGGIERI: Ħalli nsemmi punt ieħor la tani din l-opportunità ċ-Chairman.

Inti lilek kważi xxokkjatek li llum il-familja moderna ma tridx li jkollha iktar minn żewġt itfal.

Imma allura dan ukoll huwa sintomu ta' soċjetà marida?

Illum, il-fatt li l-familji jiddeċiedu li jieqfu wara tnejn huwa riżultat tal-fatt li l-mara ma tridx tibqa' l-ħin kollu trabbi, u allura …

DUN MANWEL CORDINA: Għandek attitudni, mingħajr ma tinduna li qiegħda hemmhekk, li t-tfal huma ta' piż.

Ħafna drabi, meta jinterferixxu mal-individwalità tal-ġenituri u mal-karriera tagħhom, hemmhekk isiru ta' piż għalihom.

(Interruzzjonijiet) Mhux qed ngħid li l-mara m'għandhiex dritt li tagħmel hekk.

JUSTYNE CARUANA: X'tagħmel allura?

Iġġib xi tmint itfal u ma tkunx tista' trabbihom kif suppost!

JUSTYNE CARUANA: Jiena nara minni, jien għandi żewġt itfal, u nixtieq li jkolli aktar tfal, imma I can't afford it.

X'nagħmel allura?

Noqgħod inġib it-tfal, u mbagħad inwaddabhom għand ommi jew fiċ-childcare centres 'l hawn u 'l hemm?

DUN MANWEL CORDINA: Hemm ħafna pressures oħra.

(Interruzzjonijiet)

JOE FRIGGIERI: Ejjew nitkellmu b'mod oġġettiv u kalm.

Il-fatt li llum, wara żewġt itfal, il-ġenituri jiddeċiedu li ma jridux iġibu aktar tfal huwa riżultat u konsegwenza ta' ħafna fatturi.

Fattur minnhom huwa dak ekonomiku, imma fattur ieħor huwa li llum il-mara għandha l-opportunità li tkompli tiżviluppa l-potenzjal u t-talenti tagħha barra mid-dar.

DUN MANWEL CORDINA: Le, jien m'għedtx hekk!

Dak issa inti qed tgħidu!

JOE FRIGGIERI: Dak il-ħin inti għedtha b'mod li qisu jekk ikollok aktar minn żewġ ulied se tispiċċa b'piż.

DUN MANWEL CORDINA: Jien m'għedtx hekk imma.

Il-fatt hu li anke tnejn qed isiru piż għaliha.

Issa s-sitwazzjoni rridu niffaċċjawha.

THE CHAIRMAN: Ma naħsibx li qegħdin tikkontradixxu lil xulxin, imma t-tnejn li intom qegħdin issemmu żewġ realtajiet differenti.

JUSTYNE CARUANA: Hawn koppji li jgħidu li ma jridux tfal, u lili dak li jinkwetani, li jkollok koppji li jgħidu li ma jridux tfal.

DUN MANWEL CORDINA: Għalhekk qed ngħidlek li mhijiex kwestjoni ta' jekk ikollokx tnejn, tlieta jew għaxra.

THE CHAIRMAN: Sinjuri, m'intomx tikkontradixxu lil xulxin, imma qegħdin tikkumplimentaw lil xulxin.

Intom qegħdin taraw realtà waħda minn żewġ veduti differenti.

JUSTYNE CARUANA: Mela d-diskussjoni mhux hekk issir?

Inti jaqaw imdorri bil-monologi?

THE CHAIRMAN: Le, issa nitkellmu biss fuq Eco-Gozo, għax aħna sas-1.00 p.m. irridu nispiċċaw.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Fil-fatt, sar proġett interessanti ħafna mal-OASI, fejn ġie updated l-istudju Green Gozo li kien sar madwar 11-il sena ilu.

Naħseb li sar żvilupp u li, jekk ma jkollokx informazzjoni fuq x'qed jiġri, se jsir diffiċli għall-organizzazzjonijiet bħall-OASI sabiex ikomplu jippjanaw u jimmudellaw is-servizzi tagħhom skont ir-realtajiet.

Having said that, għandek nies li jaħdmu f'dan il-qasam, bħal Dun Manwel, is-Sur Noel Scerri u professjonisti oħra, li għandhom widnejhom mal-art il-ħin kollu, u għalhekk ikunu jafu x'inhuma t-trends attwali.

THE CHAIRMAN: Sur Zammit, spjegalna x'inhu Eco-Gozo fil-qasam soċjali.

L-ambjent l-ieħor, fosthom ir-roundabouts, ħallihom barra.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Il-kunċett tas-sustainable development jinbena madwar erba' kolonni prinċipali, li huma l-ekonomija, is-soċjetà, l-ambjent u, fil-każ ta' Għawdex, ħassejna li l-aspetti ta' kultura u identità kienu b'saħħithom ħafna, u għalhekk kien importanti li jiġu integrati f'dan l-argument.

Meta tkun qiegħed tibda xi ħaġa ġdida, dejjem trid toqgħod attent li tifrex l-operat tiegħek fuq l-aspetti kollha ta' dak li tkun qed tagħmel.

Kien hemm riskju qawwi ħafna li, anke minħabba l-media pressure u l-perceptions tan-nies, l-aspetti tal-ekonomija u tas-soċjetà forsi se jbatu xi ftit minħabba li jkun se jkollok focus iż-żejjed fuq l-ambjent.

U għalhekk ittieħdet id-deċiżjoni li jintagħżlu numru ta' miżuri taħt kull wieħed minn dawk il-pilastri fl-Action Plan li qed jiġi implimentat bħalissa, u li dawn jiġu implimentati concurrently mal-kolonna tal-ambjent.

Nista' ngħid li kien hemm ammont sostanzjali ta' proġetti.

Ma' dawn it-tliet kolonni kien hemm ukoll id-deċiżjoni li, daqskemm ikun b'saħħtu x-xogħol fuq il-proġetti, ikun hemm xogħol ieħor għaddej fuq l-edukazzjoni u l-awareness li jibda mill-iskejjel, u jkompli ...

THE CHAIRMAN: Ħalli nagħtik hint żgħira.

Dun Manwel għadu kif qalilna li l-erba' punti li jistgħu qegħdin jikkawżaw dawn il-problemi huma l-familja u dak li jiġri fil-familja, il-media, id-divertiment u l-bejgħ tal-alkoħol.

Skont inti, u minn dak li qegħdin tagħmlu, dawn l-erba' kawżi li qegħdin jikkawżaw il-problemi fis-soċjetà u li qegħdin joħolqu demand biex ikollna iżjed dipendenzi, x'qed isir fuqhom?

Nistgħu naraw li l-bil-metodu ta' Eco-Gozo tgħaqqad ħidma biex, kif qed tgħid l-Onor.

Caruana u kif qed ngħidu aħna, ikollna edukazzjoni aktar iffokata sabiex tasal tolqot lil min suppost qiegħda tolqot?

B'hekk inkunu smajna l-problema, u nkunu qegħdin noqorbu lejn is-soluzzjoni tagħha.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Probabbilment aħna qegħdin naħdmu fuq il-livell li, kważi kważi, huwa tal-primary prevention fejn teduka u tinforma.

THE CHAIRMAN: F'Għawdex min qed jeduka lill-familji?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Ħalli nsemmilek xi ħaġa li jien personalment involut fiha fuq livell personali.

F'dawn l-aħħar sentejn, sentejn u nofs, il-Knisja bdiet proċess ta' laqgħat għal dawk il-koppji li jkunu se jiżżewġu bil-Knisja, proċess li jdum sentejn u mbagħad ikompli wara li l-koppja tiżżewweġ.

THE CHAIRMAN: Ejjew inħalluha ftit fil-ġenb dik għalissa.

Eco-Gozo u dak li għandu x'jaqsam mal-Gvern, il-prevenzjoni primarja, hija importanti, imma kemm qegħdin inħarsu lejn il-familja biex ikollna dik is-sostenibbilità?

Jekk jien out of order għidli hekk.

Aħna bdejna din id-diskussjoni u sirna nafu x'inhuma l-problemi li jara Dun Manwel, u mid-diskussjoni mal-Profs.

Friggieri qegħdin nindunaw li hemm ċerta awareness fuq dawn l-affarijiet.

Issa l-mediċina tiegħek qiegħda tqarreb id-demand u s-supply lejn xulxin?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Mil-lat tagħna, m'aħniex id-direttorat responsabbli mill-implimentazzjoni ta' dan l-Action Plan.

THE CHAIRMAN: Imma s-sostenibbilità hija importanti.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: L-irwol li qed nieħdu aħna huwa li niffaċilitaw, u fejn hemm bżonn ninvestu, biex l-iżvilupp nagħmluh possibbli.

Pereżempju, xi ħaġa oħra li saret matul din l-aħħar sena u nofs kienet li ffaċilitajna l-ħolqien tal-Mental Health Association f'Għawdex.

U, ftit ftit, qegħdin ngħinuhom ikabbru l-membership tagħhom, u qegħdin ngħinuhom jifformaw irwieħhom.

Aħna fuq dak il-livell qed ninvolvu ruħna.

CARMELO ABELA: Eco-Gozo parti mill-Ministeru ta' Għawdex?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Hija parti mill-istruttura.

THE CHAIRMAN: Supppost hija jdejn il-Ministeru.

JUSTYNE CARUANA: Li qed issemmi, l-Mental Health Association, hija xi ħaġa tajba, imma issa s-servizzi li kienu fil-mental health, kif se tikkumplimenta dan ix-xogħol il-Mental Health Association, u aktar u aktar kif se ssir il-prevenzjoni biex ikollok inqas persuni li jkollhom problemi ta' saħħa mentali, speċjalment fost it-tfal?

Għandek il-Mental Health Association li qiegħda tipprevedi li, fuq medda ta' għaxar snin, se jkollok kważi nofs il-popolazzjoni li se jkollhom membru tal-familja li se jkollu problemi ta' saħħa mentali.

Se mai, Eco-Gozo minn hemm trid titlaq – tajjeb li tgħin lil din l-assoċċazzjoni biex titwaqqaf u topera – u ċioè, billi tara li jkun hemm affarijiet anċillari u kumplimentari.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Irridu nifhmu li fid-Direttorat tagħna nispiċċaw nittrattaw ma' kull direttorat ieħor fil-Ministeru għal Għawdex.

Pereżempju, aħna nittrattaw ukoll mal-Major Projects Office.

CARMELO ABELA: Meta inti ġejt quddiem is-Social Affairs Committee f'Malta, kont għedtilna li dan il-kunċett ta' Eko-Għawdex qisu mhux qed jinftiehem, lanqas fost dawk li jaħdmu f'dan il-qasam.

Lanqas irridu nispiċċaw b'duplikazzjoni tal-Ministeru għal Għawdex.

Nifhem ukoll li l-irwol ta' Eko-Għawdex huwa across the board, u hemmhekk naqbel miegħek.

Imma qiegħda fuq Eko-Għawdex li jiffaċilita li tinħoloq xi ħaġa bħall-Mental Health Association jew dak huwa l-irwol ta' ħaddieħor?

U allura Eko-Għawdex għandu aktar jiffoka fuq ix-xogħol proprju tiegħu?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: L-irwol tagħna huwa l-formolazzjoni ta' Action Plan u l-implimentazzjoni tiegħu.

Din hija struttura żgħira ta' għaxar persuni kollox, u f'kull settur li nittrattaw fih, qed nipprovaw inkunu iktar proattivi.

Aħna forsi għandna l-lussu li m'aħniex bogged fl-amministrazzjoni ordinarja, u allura forsi għandna iktar ħin sabiex inkunu proattivi għal dawn l-inizjattivi.

JUSTYNE CARUANA: Il-Mental Health Association mhijiex entità governattiva.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Le, imma l-irwol tagħna kien li niffaċilitaw it-twaqqif tagħha.

Din trid taħdem, fil-kuntest ta' servizzi mediċi, mal-Isptar Ġenerali ta' Għawdex, eċċ.

JUSTYNE CARUANA: Dik ġiet imwaqqfa bħala NGO, u allura, as such, it's no big deal.

Tajjeb li kien hemm l-input tagħkom.

THE CHAIRMAN: Kollox fih il-biċċa xogħol tiegħu sakemm jibda.

U dan naħseb li jista' jikkonfermah Dun Manwel.

JUSTYNE CARUANA: Iva, imma billi twaqqfet il-Mental Health Association, x'kien l-effett fuq in-nies li għandhom problema ta' saħħa mentali?

DUN MANWEL CORDINA: Jiena qiegħed nifhmu lis-Sur Zammit, għax dan qiegħed hemm biex isostni lil min ifittex l-għajnuna.

Issa, jekk jien ma mmurx nitlob l-għajnuna, is-Sur Zammit mhux se jkun jaf jekk jien għandix bżonn xi ħaġa.

(Interruzzjonijiet) Ħalli nagħmel mistoqsija lis-Sur Zammit ħalli tifhmuni aktar.

Jien għandi problema għax nixtieq li jkun hemm dar fejn inkun nista' inpoġġi bniedem għal ħmistax biex minn hemmhekk insegwih, nikkalmah u mbagħad jerġa' imur lura għand il-ġenituri tiegħu.

Infetħet parti mid-dar li kien l-Istitut ta' San Ġużepp, fejn hemmhekk għamilna l-Crisis Centre.

Imma għalfejn dan għadu magħluq wara sitt xhur?!

Għaliex lil dan il-bniedem ikolli naqflu fis-sezzjoni li jieħu ħsieb is-Sur Scerri, għax dan għandu konflitt mal-ġenituri tiegħu u beda jilagħbha mal-kriminalità, meta naf li nista' nittrattah mod ieħor lil dan it-tifel?

Nixtieq li jkolli struttura għal dan il-għan, imma l-OASI m'għandhiex dak il-lussu u r-riżorsi sabiex tagħmilhom.

Issa, jekk il-Mulej jibgħatli minn x'imkien id-Dar ta' Loretu, żgur li nieħu pjaċir biha.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Dun Manwel, nista' niċċekkja dak li għedtli.

DUN MANWEL CORDINA: Jaħasra I-bieraħ kelli każ ieħor ġdid.

(Interruzzjonijiet)

THE CHAIRMAN: Ħalli nagħmel parenteżi żgħira.

Nerġa' ngħid li aħna nafu x'inhi s-supply tas-servizzi, nafu x'inhu t-take-up tas-servizzi, u nafu minn fejn ġejjin il-problemi.

Issa kif nistgħu nsibu tarf ħalli nagħqqdu d-demand u s-supply, u niffaċċjaw ir-realtà?

Kif nistgħu nsibu tarf biex f'Għawdex inħallu xi ħaġa aħjar milli sibniha?

Se nipprovaw inħallu lil Eco-Gozo, li se jaħseb mill-element soċjali tiegħu, biex ikollna soċjetà iktar sostenibbli?

L-akbar element tal-ambjent huwa l-bniedem, u allura rridu naraw kif nistgħu nolqtuh sew.

Irridu nitfgħu għajnejna fuq il-familja, irridu nedukaw lill-media u n-nies li għandhom x'jaqsmu mal-media, irridu nieħdu ħsieb id-divertiment, għax nafu li Għawdex sar suq tad-divertiment għall-Maltin.

Għawdex sar oasi sħiħa, fejn dak li jkun jiġi hawnhekk biex jagħmel li jrid.

Issa dan jista' ikun eżempju ħażin ta' kif nirriklamaw lil Għawdex, imma huwa fatt. Il-bejgħ tal-alkoħol huwa fatt f'Malta kollha, anke fil-festi kif kien qed jgħid il-Profs.

Friggieri, u anke fil-familji.

Jien lit-tifel ta' ħames snin l-aktar skandlu li stajt tajtu s'issa huwa l-mod ta' kif nixrob l-inbid id-dar.

Imma issa se nkun responsabbli, u ma nixrobx iktar inbid quddiemu.

JUSTYNE CARUANA: Imbilli tixrob grokk wieħed mhux se tagħmel ħsara.

THE CHAIRMAN: L-eżempju jkaxkar.

Jekk ma nistgħux nikkmandaw lill-uliedna, almenu l-eżempju jkaxkar.

Kif nistgħu f'Għawdex inwasslu d-diskussjoni biex ngħidu li għandna żewġ elementi importanti ta' soluzzjonijiet – Eco-Gozo u l-Università ta' Għawdex – li jistgħu jwasslu għal ħidma koerenti fuq dawn il-problemi, u niffaċilitaw aktar awareness biex dawn il-problemi jonqsu?

Insejjaħ lill-Profs.

Friggieri sabiex jagħtina l-opinjonijiet tiegħu.

JOE FRIGGIERI: Niringrazzjakom talli wrejtu dan l-interess li tiġu hawnhekk fuq il-campus tal-Universita biex ittellgħu l-laqgħa tagħkom.

U mill-ġdid nerġa' noffrilkom il-faċilità ta' dan iċ-Ċentru għal meta jkollkom bżonn.

Il-campus tal-Università ta' Għawdex ma twaqqafx biex joffri soluzzjoni għall-problemi soċjali.

Aħna twaqqafna 20 sena ilu biex noffru lill-Għawdxin li ma jkollhomx l-opportunità li jattendu korsijiet l-Università u li, issa li kibru u li forsi qabdu karriera u għandhom familja, qegħdin jerġgħu jitħajjru jkomplu jistudjaw f'livell terzjarju.

Dik kienet ir-raġuni għaliex twaqqaf iċ-Ċentru tal-Università f'Għawdex, li llum għandu l-istatus ta' campus.

Matul dawn l-20 sena, l-campus offra għadd ta' korsijiet li jwasslu għal diploma u degrees.

Dan għadna nagħmluh sal-lum, u l-idea tagħna hi li 'l quddiem inkomplu niżviluppaw dawn l-affarijiet.

Pereżempju, żewġ korsijiet li qegħdin jattiraw interess kbir mill-komunità Għawdxija huma l-kors fl-Educational Leadership, għal dawk li 'l quddiem jixtiequ jokkupaw karigi importanti fl-amministrazzjoni tal-edukazzjoni, bħal Diretturi u Kapijiet tal-iskejjel, u l-kors tal-Learning Support Assistants, li huwa utli u bżonnjuż ħafna, għax illum il-ġurnata qed insiru aktar konxji ta' dawn il-problemi.

Onor. Vassallo, jiena forsi daqsxejn iktar pożittiv minnek fuq kif inħares lejn l-iżviluppi fl-edukazzjoni, għax qattajt ħajti fiha.

Din l-idea tal-Learning Support Assistants hija xi ħaġa riċenti ħafna fl-iżvilupp tas-servizzi edukattivi li qed noffru, u għad trid tkompli tiżviluppa.

Ara ma jfettlilniex naħsbu li l-idea tal-Learning Support Assistants ma tqumx flus.

Il-Learning Support Assistant ħafna drabi joffri servizz one-on-one, meta qabel għalliem jieħu ħsieb klassi ta' 30 student.

Illum, biex toffri servizz utli u adegwat ta' learning support għal studenti li għandhom xi tip ta' problema, għandek bżonn li jkollok lil xi ħadd li jkun fuqu biss.

Illum sirna konxji ta' dawn il-problemi, mentri qabel ma konniex nafu li teżisti kondizzjoni ta' xi ħadd li mhux kapaċi jikkonċentra l-attenzjoni tiegħu għal aktar minn 20 minuta.

Din tissejjaħ attention disorder.

Jista' ikollok xi ħadd li meta tkellmu moħħu jkun il-ħin kollu sparpaljat fuq xi ħaġa oħra.

L-awareness tad-dyslexia llum huwa ħafna ikbar minn dak li kellna qabel.

Il-Learning Support Assistant irid ikun dejjem fil-klassi biex dak li l-għalliem qed joffri lill-klassi b'mod ġenerali, hu jkun jista' jfiehmu lil dan l-istudent b'tali mod li jkun jista' jifhmu.

L-idea hi li lil dawn in-nies xorta tibqa' tintegrahom mal-oħrajn, u mhux tisseparahom.

Naħseb dak huwa kors li f'Għawdex irid jiżviluppa aktar, u allura se noffruh għal min hu interessat.

Fil-fatt, diġà offrejnih darba u kien hemm 100 persuna li applikat.

Madankollu, l-esperti li jamministraw dawn il-korsijiet fil-Fakultà tal-Edukazzjoni dehrilhom li ma tistax tagħmel kors għal 100 ruħ jekk trid tħarriġhom sew.

Għalhekk iddeċidew li jnaqqsu n-numru għal 50 ruħ.

Nafu li 'l quddiem din id-domanda se tkompli tikber, għax iktar m'għandek klassijiet u iktar m'għandek minn dawn it-tfal li għandhom bżonn tal-għajnuna individwali, inti jrid ikollok min joffri dan is-servizz.

Mela dawk huma żewġ korsijiet li se noffru matul dawn is-sentejn li ġejjin.

Jiena nara l-iskop ta' dan iċ-ċentru f'Għawdex iktar wiesa' minn hekk.

Ir-responsabilità tiegħi hija wkoll dik li noffri l-għajnuna li nista' lill-istudenti Għawdxin kollha.

Għandkom tkunu tafu – u dan huwa sinjal tajjeb għas-soċjetà Għawdxija – li hawn 1,000 student Għawdxi li jistudjaw f'livell terzjarju f'Malta, u li ftit ftit bdejna nipprovaw noffru l-possibilità lil dawn l-istudenti sabiex, jekk iridu, l-eżamijiet tagħhom jagħmluhom f'Għawdex stess.

Din is-sena offrejna din il-possibilità li 80 student biex naraw kif immorru, u 60 minnhom aċċettaw bil-qalb li jagħmlu l-eżamijiet f'Għawdex, mentri l-20 l-oħra ppreferew li jagħmlu l-eżamijiet tagħhom ma' sħabhom Maltin.

Ovvjament dawk aktar jgħaddu żmien Malta milli Għawdex, u lili qaluli li jsejħulhom l-Għawdxin ta' Malta għax għandhom flat fejn joqogħdu, u jitilgħu Għawdex il-Ħadd biss, ħafna drabi kemm jieklu mal-familja, u mbagħad jerġgħu imorru lura Malta dakinhar stess.

Naturalment aħna m'obbligajnihomx biex jagħmlu l-eżamijiet f'Għawdex, imma ħallejnihom fil-libertà kollha.

CARMELO ABELA: Imma mbagħad min jagħżel li jagħmilhom Għawdex, ikollu jagħmel l-eżamijiet kollha, u mhux ċerti eżamijiet jagħmilhom Għawdex u oħrajn jagħmilhom Malta?

Aħna għednilhom li, jekk se jaċċettaw li l-eżamijiet tagħhom jagħmluhom Għawdex, mela l-eżamijiet tal-kors kollu jridu jagħmluhom Għawdex, u mhux jagħmlu nofshom hawnhekk u nofshom Malta.

Jekk għażilna għaxar studenti minn kors wieħed, offrejna din il-faċilità lill-Għawdxin kollha f'dak il-kors, u mhux tellajnihom bil-polza.

Jekk hemm għaxar studenti li qegħdin jagħmlu l-kors tal-kriminoloġija, jew tal-accounting, jew tal-engineering f'Malta, aħna rajna li l-Għawdxin kollha ta' dik is-sena li qed jagħmlu dak il-kors jiġu offruti dik il-possibilità.

Kien hemm min aċċetta, u kien hemm min m'aċċettax.

Imma naħseb li 'l quddiem il-campus għandu fejn jiżviluppa.

Il-Grupp Universitarju Għawdxin (GUG) talbuni biex nagħtihom xi premises għalihom, u bil-qalb kollha offrejnilhom uffiċċju biex ikollhom fejn jiltaqgħu.

U b'hekk dawk l-istudenti Għawdxin li jkollhom xi problema prattika jistgħu jmorru jkellmuhom f'dan l-uffiċċju.

Għandna librerija żgħira wkoll – fil-fatt diġà dawwartkom ftit biex nurikom x'faċilitajiet għandna hawnhekk – fejn student Għawdxi li jrid jirritorna lura xi kotba ma jkollux għalfejn imur il-librerija ta' Malta, imma jista' jħallihom f'din il-librerija li għandna hawnhekk.

Dawn huma affarijiet żgħar, imma jagħmlu differenza.

Jiena lest li nirrispondi l-mistoqsijiet l-oħra li intom lesti li tagħmluli.

Sur President, sfortunatament aħna m'aħniex ċentru li noffru pariri soċjali jew psikoloġiċi.

F'Malta, għandna ċ-ċentru tal-counselling li huwa attrezzat apposta, b'nies imħarrġa, li jilqa' għandu studenti li matul iż-żmien tal-eżamijiet jispiċċaw b'ammont ta' stress għax ma jkunux jistgħu jlaħħqu, u allura jmorru hemmhekk biex ifittxu parir.

Aħna hawnhekk m'għandniex dik il-faċilità, imma naħseb li, kif kien qed jgħid Dun Manwel, jeżistu faċilitajiet oħra f'Għawdex li joffru dawn is-servizzi.

CARMELO ABELA: Jiena xtaqt nistaqsi lill-Profs.

Friggieri x'viżjoni għandu bħala Pro-Rettur għall-campus ta' Għawdex.

Pereżempju, hemm il-ħsieb li jkun hemm iktar korsijiet li jistgħu jingħataw minn hawnhekk?

Hemm il-ħsieb li nikkonsidraw li ċerti korsijiet – forsi wħud minnhom ġodda – jingħataw minn hawnhekk, u mhux ikun hemm duplikazzjoni tagħhom Malta, u li allura jista' jagħti l-każ li jkun hemm studenti Maltin li jiġu Għawdex biex isegwu dak il-kors partikolari?

THE CHAIRMAN: Ħalli nkompli mal-mistoqsija tal-Onor.

Minkejja li inti għadek kif għedt li l-Università, rightly so, mhijiex hemm biex tagħti pariri soċjali, imma ladarba issa bħala pro-rettur qiegħed tifhem aktar x'jistgħu jkunu l-issues li qed jikkawżaw il-problemi fis-soċjetà … Diġà fhimna li l-edukazzjoni hija pass importanti fil-ħolqien tax-xogħol, u li llum naħseb li jekk irnexxejna fil-ħolqien tax-xogħol, dan kien proprju għax kellna l-element edukattiv li kien flessibbli biżżejjed li, skont id-demand tax-xogħol, kien hemm is-supply edukattiv relattiv biex noħolqu dak li kellna bżonn għal dak ix-xogħol.

Issa, bħalma konna tajbin biżżejjed fil-ħolqien tax-xogħol, taħseb li tista' żżid mal-viżjoni tiegħek biex xi darba tagħti sehem fil-kisba ta' din is-soluzzjoni soċjali f'din l-Università?

Fl-opinjoni tiegħi, ma jistax ikollok ekonomija sostenibbli jekk ma tkunx soċjalment sostenibbli, u ma jistax ikollok stat soċjalment sostenibbli jekk ma jkunx ekonomikament sostenibbli.

U allura naħseb li hawnhekk fejn tidħol il-policy tas-sostenibbilità; l-ekonomija ssostni s-soċjal, u s-soċjal isostni l-ekonomija.

L-Università ta' Għawdex, taħt id-direzzjoni tiegħek, tista' tittratta ma' din is-sitwazzjoni billi naraw li jkun hemm tagħlim apposta biex noħolqu leaders fil-lokalitajiet tagħna li jkunu kapaċi jsolvu dawn il-problemi?

JOE FRIGGIERI: Dan jista' jsir bil-ħolqien ta' korsijiet apposta.

Jien m'għandi l-ebda dubju li din il-possibilità tista' tiġi studjata.

Inti semmejt li jkun hemm forsi a course for social leaders.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Dan diġà jeżisti.

JOE FRIGGIERI: Jien ma nafx jekk diġà sarx jew le, imma jekk diġà sar, jista' jerġa' isir.

DUN MANWEL CORDINA: Għall-volontiera li jikkwalifikaw sabiex jaħdmu.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Għandek il-Youth Studies.

JOE FRIGGIERI: Jekk diġà sar, u wara l-laqgħa tal-lum xi ħadd jagħmilli proposta konkreta biex nerġgħu nagħmluh, jien m'għandi l-ebda dubju li nistgħu nerġgħu nagħmluh.

THE CHAIRMAN: Ħalli ntejjeb din il-proposta ladarba għandna l-libertà li nitkellmu.

F'dan il-Kumitat m'aħniex magħfusin bl-eżekuttiv, u allura nistgħu naħsbu iktar u nistgħu nitkellmu iktar.

Fil-fatt, donnu li meta ma jkollokx l-eżekuttiv, inti tkun tista' taħseb iktar.

Meta jkollok l-eżekuttiv, ma tistax taħseb imma tista' teżegwixxi biss.

Dak li sar jista' isir b'doża kemmxejn differenti ħalli nsolvu l-problema.

Ħafna drabi jien nara difett għax noħolqu supply ta' xi ħaġa li donnha tkun iffokata fuq soluzzjoni ta' problema, imma xi kultant we need to go beyond, jew inkella nidħlu iktar fil-profondità tal-issue.

U naħseb li kieku kellna nagħmlu hekk anke f'din is-sitwazzjoni, kapaċi noqorbu biex – mhux se ngħid ġenna tal-art – ikollna għarfien aħjar ta' kif nistgħu ngħixu b'valuri aħjar.

Jiena qiegħed nieħu pjaċir nisma' lill-Profs.

Friggieri jgħidilna li fl-Università ta' Malta għadhom kemm inawguraw fakultà ġdida għat-tisħiħ tas-soċjetà.

Fil-partit tiegħi, jien responsabbli lejn il-Kunsilliera tal-partit tiegħi, imma meta kont qed infassal il-policy, l-iktar prijorità li kont qed nagħti kienet lejn it-tisħiħ tal-komunità.

Sodisfatt li qegħdin tgħidu li għamiltu fakultà għat-tisħiħ tas-soċjetà, għax naħseb li huwa importanti li jkollna għarfien aħjar dwar dan.

Is-soċjetà tagħna qiegħda ssir vulnerabbli għax is-sens ta' komunità qiegħed jispiċċa, u meta tiġi biex titkellem fuq kif nistgħu nerġgħu nirrestawraw dan is-sens ta' belonging, tkun qisek qiegħed titkellem biċ-Ċiniż!

U għalhekk nerġa' ngħid li, la se jkollna din il-fakultà, naħseb li se nagħmlu pass 'il quddiem.

Issa f'Għawdex, dan it-tip ta' għarfien nistgħu narawh biex ikollna iżjed placement ta' dawn il-problemi soċjali, u allura jiġu indirizzati aktar?

Jekk qiegħed nitkellem in arja, aqbad u jgħidli mill-ewwel.

JOE FRIGGIERI: Ħalli nwieġeb l-ewwel il-mistoqsija tal-Onor.

Abela, u mbagħad inwieġeb lilek, Sur President.

Aħna dejjem għandna daqsxejn ta' dilemma fuq jekk intix tirdoppja l-korsijiet li qegħdin jingħataw Malta.

Personalment, ma naqbilx li l-affarijiet jirduppjaw, u ma naqbilx għal żewġ raġunijiet.

L-ewwel raġuni hija minħabba l-ispiża finanzjarja, għax kull darba li qed tirdoppja xi ħaġa, qiegħed tirdoppja wkoll il-finanzi u r-riżorsi umani.

Apparti minn hekk, in-nies ma jkunux lesti li jiġu Għawdex kuljum biex jgħallmu f'dak il-kors.

U dik hija prijorità importanti.

It-tieni raġuni hi li jiena nħoss li jkun tajjeb li l-istudenti ma nifirduhomx f'żewġ klassijiet, imma li l-istudenti Għawdxin nintegrawhom mal-istudenti Maltin.

Waħda mill-affarijiet sfortunati li seħħew fil-passat kienet meta l-Fakultà tat-Teoloġija ma baqgħetx għal żmien fl-Università, u l-qassisin kienu nqatgħu għal kollox mir-realtà tal-istudenti l-oħra.

Imma issa reġgħu lura.

Naħseb li huwa utli wkoll, anke minħabba l-faċilitajiet li għandhom tal-librerija f'Malta, fejn żgur li ma tistax tirdoppja x-xogħol u n-numru ta' kotba li hemm hemmhekk biex tagħmilhom ukoll f'Għawdex.

Anke n-numru ta' lecturers li jgħallmu hemm bl-ebda mod ma tista' ġġibhom hawnhekk.

Il-laboratorji li għandek Malta, allaħares toħlom li ġġibhom Għawdex ukoll.

Jiġifieri l-korsijiet kollha joffru dawk il-problemi.

Pereżempju, il-Higher Diploma in Public Accounting qed noffruh permezz tal-video conferencing.

Hemm korsijiet li nistgħu nużaw is-servizzi li għandna hawnhekk sabiex nilħqu lil Malta u lil Għawdex, mingħajr ma nispustjaw lil ħadd.

Fuq il-mistoqsija l-oħra jekk nistgħux nagħmlu estensjoni tal-Fakultà tas-Social Well- Being f'Għawdex, naħseb li hawnhekk irridu naħsbu iktar f'termini ta' korsijiet milli f'termini ta' kors wieħed.

La Dun Manwel kien qed jgħid li dari din il-ħaġa kienet issir, naħseb li nistgħu nerġgħu nibdew nagħmlu xi ħaġa simili.

Il-preparazzjoni għas-social leaderships, jew inkella li noffru kors għal dawk li jridu jaħdmu, tista' tkun konklużjoni prattika u pożittiva li toħroġ minn din il-laqgħa tal-lum.

Fil-fatt, issa nkellem ftit lil Dun Manwel biex nara kif kienet issir din il-ħaġa, u kulma nkunu rridu nagħmlu hu li nipproġettawha għas-sena d-dieħla.

THE CHAIRMAN: Ħalli nagħti suġġeriment.

Ladarba jibda jsir dan il-kors, jistgħu jiġu mistiedna biex jagħtu lectures fuq l-istess suġġett il-Kunsilliera li qegħdin fil-Kunsilli Lokali.

Naħseb li dan huwa importanti.

Anke jekk jistgħu jiġu lecturers mill-Fakultà tal-Familja sabiex jagħtu xi lectures f'dan ir-rigward ikun tajjeb ukoll, għax aktar ma jkollna għarfien, aktar aħjar.

JOE FRIGGIERI: Lectures individwali u korsijiet qosra huwa faċli ħafna li torganizzahom.

THE CHAIRMAN: Jiena naħseb li dak huwa by-product importanti, għax tkun qed tilħaq parti mis-soċjetà li ma tista' qatt tkun bħala student regolari tal-Università.

DUN MANWEL CORDINA: F'komunità żgħira bħal dik Għawdxija kapaċi nolqtu ħafna aktar, għax f'Għawdex m'għandniex dik il-massa ta' poplu daqskemm hemm Malta.

JOE FRIGGIERI: Problema żgħira fejn jidħlu dawn il-korsijiet hija li ħafna drabi ma tkunx tista' toffrihom filgħodu.

U ma nkunx nista' mhux għax m'għandix il-faċilità, imma minħabba li l-maġġoranza tan-nies ikunu jaħdmu.

DUN MANWEL CORDINA: Matul il-ġimgħa filgħaxija?

JOE FRIGGIERI: Jistgħu jsiru fost il-ġimgħa filgħaxija.

Imma nixtieq li jsiru filgħodu u nagħmel korsijiet ta' dan it-tip għall-kunsilliera, għas-social workers, eċċ.

DUN MANWEL CORDINA: Fil-fatt, dejjem filgħaxija jsiru.

THE CHAIRMAN: Ladarba qiegħed nitkellem mal-Pro-Rettur tal-Università, jiena ngħid li dawn il-korsijiet għandhom isiru wkoll fl-Università ta' Malta għall-kumplament tal-Maltin.

Ma niddejjaqx nara li l-Università ta' Malta toffri dan it-tip ta' laqgħat, ħalli b'hekk issir aktar popolari man-nies u jiġu mistiedna Kunsilliera, eċċ.

JOE FRIGGIERI: L-obbligu tiegħi huwa li nieħu dak li qed jingħad hawnhekk bis-serjetà, u nipprova nimplimenta r-rakkomandazzjonijiet kollha li saru.

Fil-fatt, nista' ngħidilkom li din hija xi ħaġa li tista' titwettaq, u m'għandniex diffikultà biex nagħmluha.

Anzi, kif tispiċċa din il-laqgħa, se nitkellem ftit ma' Dun Manwel, ħalli mill-ewwel nipprovaw nipproġettaw dan it-tip ta' laqgħat li qed insemmu għas-sena li ġejja.

THE CHAIRMAN: Nirringrazzjak.

Min-naħa ta' Eco-Gozo kellek preżentazzjoni li xtaqt tgħaddilna, imma nixtieq li din tkun marbuta mas-suġġett li qed niddiskutu llum.

Nista' nagħmel il-preżentazzjoni, jew inkella nista' nikkonkludi d-diskussjoni.

THE CHAIRMAN: Jekk għandek parti mill-preżentazzjoni li taffettwa din il-parti tas-suġġett, ħossok liberu sabiex telabora fuqha.

Qegħdin naslu lejn l-aħħar tal-laqgħa, u għalhekk din is-siegħa li fadlilna nixtieq li nużawha tajjeb u nibdew nikkonkludu lejn il-kisba tas-soluzzjoni tal-problema li tkellimna fuqha.

L-Onor.

FREDERICK AZZOPARDI: Eco-Gozo qiegħda tippromwovi ħafna iktar minn qatt qabel il-kultura, l-arti u t-teatru.

U dawn huma kollha inizjattivi li jġiegħlu liż-żgħażagħ joqogħdu 'l bogħod mid-droga u mill-perikli l-oħra.

Għalhekk, fl-aħħar mill-aħħar, is-soċjal jidħol ukoll.

Pereżempju, hemm inizjattiva għall-ħolqien tax-xogħol, inizjattivi għat-tisħiħ tal-kultura u tal-komunità biex ngħallmu lill-Kunsilli ħalli dawn ikunu jafu joħolqu iktar inizjattivi fl-irħula tagħhom.

B'dan il-mod, anke l-Kunsill ikun jaf fejn hi l-problema tar-raħal tiegħu, u allura jgħid hemmhekk hemm problema ta' alkoħol, u allura jkun jista' idaħħal lill-OASI.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Xtaqt inkompli xi ħaġa żgħira fuq dak li konna qed ngħidu qabel, għaliex joħroġ ħafna l-element ta' kif ma tistax taqta' lill-ambjent mill-fattur soċjali u ekonomiku tar-realtà ta' gżira, u bl-istess mod ma tistax taqsam l-element soċjali u l-element ekonomiku mill-element ambjentali.

Having said that, aħna nħossu li anke x-xogħol li qed isir fuq l-environmental education u fuq l-education for sustainable development, dan qed jittrasmetti sett ta' valuri li japplika għal kollox, u mhux għall-ambjent biss.

THE CHAIRMAN: Dan kif qegħdin tagħmluh?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Qegħdin nagħmluh billi għandna għalliema li qed tiffoka full-time fuq dan il-programm.

Ix-xogħol tagħha mhuwiex li tiltaqa' mat-tfal, imma li toħloq ir-riżorsi u l-okkażjonijiet sabiex l-għalliema jużawhom ħalli jwasslu kemm l-environmental education kif ukoll …

THE CHAIRMAN: Hawnhekk nixtieq nisfidak ftit.

Fil-preżentazzjoni li tana s-Sur Scerri, rajna li waħda mill-issues kienet proprju dik li ċerti valuri qegħdin jintilfu.

Jien mhux se ngħid li dawn huma l-valuri nsara, imma se ngħidlek valuri umani, għax m'hemm l-ebda valur uman li mhuwiex valur nisrani, u m'hemm l-ebda valur nisrani li mhuwiex valur uman.

Aħna ngħixu f'kultura nisranija, u għalhekk ma rridx inwarrab dak it-tajjeb li diġà kelli, imma rrid inkompli nibni fuqu.

Mela dawn il-valuri umani – intom bħala Eco-Gozo, f'soċjetà li hija iżgħar minn dik ta' Malta – kif qegħdin tipprovaw twassluhom?

Jiena qed nittama li, sas-siegħa li fadlilna, inti titlaq minn hawnhekk indottrinat biżżejjed biex, jekk s'issa għadkom ma ddiskutejtux il-familja, issa se tittekiljawha.

Jien se nibqa' persistenti sal-aħħar.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Dik hija waħda mill-ikbar challenges.

THE CHAIRMAN: Li kieku jien kont Ministru, kont ngħidlek kif tagħmilha llejla stess.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Ejja nitilqu mill-bidu nett.

THE CHAIRMAN: Ibda mis-sett ta' valuri.

X'għandek ipprogrammat sabiex turina fuq kif qegħdin twasslu dawn il-valuri?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Pereżempju, bħalissa għaddejjin bi programm ...

THE CHAIRMAN: Komunikattiva man-nies.

Il-partiti politiċi huma eżempju tajjeb ta' kif jikkomunikaw man-nies.

M'hawnx min hu kapaċi jikkomunika man-nies daqskemm huma tajbin il-partiti politiċi, fejn dawn jużaw is-social media u r-riklamar, u lanqas iħalluk timxi barra li ma tarahomx x'imkien.

Intom, bħala Eco-Gozo, x'tistgħu tagħmlu, bħalma jagħmlu l-partiti politiċi, bħal pereżempju kampanja ta' billboards?

Il-partiti politiċi kapaċi jaslu jikkomunikaw man-nies.

Issa ħalliha li ħadd ma jikkomunika lura magħhom, imma dik affari tagħhom.

Almenu huma qegħdin jipprovaw iwasslu l-messaġġ tagħhom.

Jiena għadni ma rajtx billboard wieħed f'Għawdex bil-messaġġ 'Għix tajjeb' jew 'Ipprova tixrobx'.

Issa hawnhekk tajt eżempju banali.

THE CHAIRMAN: Imma llum m'hawnx!

Issa forsi s-suq ittieħed minn ħaddieħor.

Imma tista' tgħidilna kif qegħdin tikkomunikaw ma' dawn il-25,000 ruħ li hawn f'Għawdex?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Pereżempju, fuq livell ta' dieta bilanċjata u healthy eating ...

THE CHAIRMAN: Jekk jogħġbok kellimni fuq il-valuri!

(Interruzzjonijiet) Imma inti għedtilna li qegħdin titkellmu fuq il-valuri!

Għedtha din, għax kieku ma kontx se nsemmiha.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Le, jien mhux qed ngħid li qegħdin nitkellmu fuq il-valuri.

THE CHAIRMAN: Mela fuq xiex qegħdin titkellmu?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: M'aħniex qegħdin nitkellmu direttament fuq il-valuri.

Dak li qed ngħid jien hu li nħoss li dak ix-xogħol li qed isir …

THE CHAIRMAN: Onor. Abela, ara taqbilx miegħi.

Għawdex huwa mbierek mill-Mulej!

M'hawnx pajjiż ieħor b'25,000 ruħ.

Għawdex huwa djoċesi u għandha l-Isqof tagħha.

Jekk qed naħseb ħażin, ikkorreġini, Onor. Abela.

Għawdex għandu 14-il Kunsill Lokali.

Id-distrett tal-Onor.

Abela u d-distrett tiegħi, fejn fil-Mosta naħseb għandna aktar minn 25,000 ruħ, m'għandniex djoċesi, u għandna biss kappillan!

Lanqas m'għandna 14-il Kunsill Lokali fil-Mosta, Ħ'Attard u Ħal Balzan.

Mela għandek 25,000 ruħ f'Għawdex li għandhom djoċesi, Ministeru, Eco-Gozo, 14-il Kunsill Lokali u campus.

Ara x'potenzjal hawn ta' kif tikkomunika man-nies!

Fid-distrett tiegħi, m'għandniex campus, u naħseb li lanqas fid-distrett tal-Onor.

Abela m'għandhom campus.

Jekk Malta metropolis u ma nistgħux ikollna ġenna tal-art, f'Għawdex nippretendi li jkollna ġenna tal-art.

F'Għawdex nippretendi li jkollna sistema fejn tkun qiegħda tikkomunika mal-familji u man-nies.

Qed nippretendi ħafna li intom tikkoordinaw mal-Ministeru?

Intom l-idejn tal-Ministeru, għandkom djoċesi u 14-il Kunsill Lokali.

Intom suppost l-iktar nies li kapaċi tikkomunikaw u twasslu l-messaġġ.

X'tip ta' komunikazzjoni teżisti f'Għawdex, mhux biex tiddottrinaw lin-nies, lanqas biex tgħidulhom x'għandhom jagħmlu, imma biex tagħtuhom direzzjoni.

Suppost m'hawnx droga f'Għawdex.

Suppost m'hawnx kawża għalfejn in-nies jieħdu d-droga f'Għawdex.

Ikkorreġini, Profs.

JOE FRIGGIERI: Ma tistax tgħid hekk, għax inti hawnhekk għandek idea utopika.

THE CHAIRMAN: Iva, imma issa minn idea utopika rridu mmorru għar-realtà!

JOE FRIGGIERI: Inti daqqa tuża frażi bħal 'soċjetà marida' u daqqa tuża frażi bħal 'ġenna tal-art'!

THE CHAIRMAN: Minn soċjetà marida rridha tiġi ġenna tal-art.

JOE FRIGGIERI: Le, naħseb is-soċjetà qiegħda x'imkien fin-nofs.

Trid taħdem fuq il-pożittiv meta tista' u tipprevjeni kemm tista', u meta taqa' trid issib lil xi ħadd li jipprova jerfgħak.

Mela inti ġej miegħi, għax f'komunità ta' 25,000 ruħ – issa jekk jien żbaljat, għiduli u nieqaf – b'14-il Kunsill Lokali, djoċesi, Ministeru, Eco-Gozo, sptar, skejjel u anke Università …

CARMELO ABELA: Kien hemm Kumitat ta' 12-il persuna, u wieħed minnhom ukoll ittradih!

U dan kien il-Mulej.

THE CHAIRMAN: Għandek raġun.

Friggieri, x'ħin taqa', għandek lil min jilqgħek.

Hawnhekk għandek it-tentazzjoni li saret mix-xitan lil Ġesù, fejn dan qallu biex jintefa' minn fuq il-blat, għax kien hemm min se jilqgħu.

M'hawnx min jilqgħek daqskemm hawn hawnhekk.

(Interruzzjonijiet) X'tistgħu tagħmlu aħjar?

DUN MANWEL CORDINA: Għawdex miftuħ għall-influwenzi kollha.

THE CHAIRMAN: Iva naqblu, imma x'intom tagħmlu aħjar biex tikkomunikaw aħjar?

Kultant il-kritika li nagħmel lili nnifsi u lis-soċjetà tagħna hija li aħna nafu x'inhuma l-problemi soċjali, nieklu minn fuqhom, imma we don't dare li nikkorreġuhom ħafna, għax qisna nibqgħu passivi quddiem ir-realtà, u l-komunikattiva tagħna mal-familja mhux veru qiegħda tasal, u liż-żgħażagħ tagħna m'aħniex ngħallmuhom il-parenting skills.

Kulħadd jipprova, imma nibqgħu passivi u ma naslux.

Issa jien fil-Gvern qiegħed, u mhux suppost qed ngħid hekk.

DUN MANWEL CORDINA: Ix-xewqa tagħna kieku jagħmluha, imma mbagħad ngħidlek x'inhi wara.

THE CHAIRMAN: Tgħidli xejn wara, għax ma rridx nisma'.

DUN MANWEL CORDINA: Le, ngħidlek madwar il-mejda.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Veru Għawdex kif qed tgħid inti, post żgħir, imma taf x'ifisser ukoll li jkun post żgħir?

Ifisser li persuna li għandha bżonn l-għajnuna, inqas tinduna li għandha bżonn l-għajnuna, u inqas tersaq 'il quddiem biex tfittex l-għajnuna.

Naħseb li Dun Manwel huwa espert f'din il-ħaġa.

Kemm għandna nies li nkunu qed ngħixu maġenbhom u jkunu ġirien tagħna, li jkollhom depravazzjonijiet esaġerati, u jgħaddu s-snin qabel tinduna b'xi ħaġa?!

Iltqajt xi darba ma' dawn il-każijiet?

DUN MANWEL CORDINA: Kwalunkwe soċjetà għandha dik il-possibilità li tkun indifferenti.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Speċjalment f'soċjetajiet żgħar.

DUN MANWEL CORDINA: Għawdex kienu jgħidu li ħadd mhu se jmur l-OASI għall-kura, u dik kienet l-imblokk li bih ipprovaw iżommuni milli niftaħ l-OASI!

Jien kont nemmen li jekk toffrilhom xi ħaġa, dawn illum jew għada se jiġu jħabbtu l-bieb, u hekk ġara.

Illum l-eċċezzjonijiet jeżistu, għax il-kura li għandhom bżonn, jekk ma jiġux għandna, nirreferuhom Malta.

Illum jiġu jħabbtu l-bieb il-ħin kollu għal kwalunkwe ħaġa.

Ħaġa oħra li nixtieq ngħid, u l-Onor.

Vassallo semmiha, hija fuq il-bżonn li tikkoordinaw.

Wieħed mill-valuri tal-media huwa li kieku Għawdex għandu l-istazzjon tiegħu.

Jien ipprovajt mas-CVC, u kien hemm arċiprieti li kienu favuriha, imma qatt ma wasalna minħabba kwestjoni finanzjarja.

Li kieku bir-riżorsi ta' Eco-Gozo jsir programm fejn inkunu nistgħu niddiskutu ċerti issues lokali, naħseb li nilħqu ħafna aktar lil Għawdex, u nagħmlu ħafna ġid.

Aħna li qegħdin naħdmu f'dan il-qasam, li kieku jkollna stazzjon fejn niltaqgħu hawnhekk Għawdex, in-nies ikunu jistgħu jisimgħuna, għax l-identità Għawdxija għadha qawwija, u stazzjon f'ċerti ħinijiet fejn ikun hemm programmi fuq Għawdex jisimgħuhom.

U b'hekk inkunu nistgħu nxerdu iktar il-messaġġ tagħna.

JOE FRIGGIERI: Jekk jirnexxili nakkwista siegħa mill-ispazju tar-radju tal-Università f'Malta, taħsbu li jkun biżżejjed għalikom?

DUN MANWEL CORDINA: Xtaqt li kieku jkollna stazzjon minn hawnhekk.

JOE FRIGGIERI: Jiġifieri inti tixtieq li jkollok radju hawnhekk.

DUN MANWEL CORDINA: Jien nixtieq li jkollna stazzjon tat-television.

L-irħula għandhom ir-radjijiet tagħhom, u jien immur nitkellem fuqhom ukoll.

Anzi jekk ikollok bżonn titkellem fuq il-korsijiet tal-Università, mur fittex il-parroċċa u tgħidilhom biex isibulek ħin fejn tkun tista' tmur biex titkellem.

THE CHAIRMAN: Għalfejn ma tmurx fuq il-programm 'Sellili', li huwa l-aktar programm segwit wara nofsinhar?

JOE FRIGGIERI: Għax trid tmur Malta biex tagħmlu.

THE CHAIRMAN: Trid tmur Malta biex tagħmlu, imma qed jisimgħek kulħadd!

Il-kelma tajba li qed tgħid fuq Għawdex tkun qed tgħidha għal Malta wkoll.

(Interruzzjonijiet) Hemmhekk tidħol it-teorija tal-Profs.

Friggieri fejn l-affarijiet ma nidduplikawhomx.

DUN MANWEL CORDINA: Jien qed ngħid li fuq problemi soċjali Eco-Gozo jgħaqqad lil dawn kollha …

THE CHAIRMAN: Skużani ħalli nagħmel din il-mistoqsija lis-Sur Zammit.

Eco-Gozo kemm ta eluf ta' Ewro lill-clubs tal-football?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Ma ta l-ebda ċenteżmu lill-clubs tal-football.

THE CHAIRMAN: Mela għalxiex tajtuhom il-flus?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Bħala għajnuna sportiva.

THE CHAIRMAN: Għajnuna sportiva.

Bħala skemi?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Inħarġet skema biex l-NGOs reġistrati f'Għawdex ikunu jistgħu jieħdu sehem fl-implimentazzjoni tal-Action Plan.

U jekk tiftakru sew, kont qassamt kopji tiegħu.

THE CHAIRMAN: Iva naf, imma tista' tagħtini eżempju ta' dan l-Action Plan?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Pereżempju, kien hemm miżura f'dan l-Action Plan li tgħid li hemm bżonn li f'dawn it-tliet snin li ġejjin jiġu monitored it-trends li għaddejjin minnhom iż-żgħażagħ u l-adoloxxenti f'Għawdex.

L-OASI ppreżentat proposta, u minflok għamilniha aħna dik il-miżura, iffinanzjajna lill-OASI biex tkun tista' tagħmlu hi.

THE CHAIRMAN: Mela intom iffinanzjajtu diversi miżuri sabiex NGOs ikunu jistgħu jwettqu parti mill-programm tagħkom.

Issa, intom taraw għada pitgħada kif tistgħu tiffinanzjaw inizjattivi sabiex NGOs, personalitajiet u entitajiet oħra jkunu jistgħu jitkellmu iktar mal-familji, u allura f'Għawdex ikun hawn iktar awareness – kif kien qed jgħid Dun Manwel – fuq parenting skills, jew fuq kif nistgħu ngħallmu liż-żgħażagħ biex ikunu aktar responsabbli waqt li jkunu qed jiddevertu?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Nista' ngħidlek inizjattiva oħra li seħħet għax ġiet integrata fl-Action Plan.

L-aġenziji tal-Gvern żviluppaw servizz li jeżisti barra minn Malta u li dan jissejjaħ 'Home Start'.

Dan kien qed jingħata Malta, imma f'Għawdex ma wasalx!

Bis-saħħa tal-Action Plan ta' Eco-Gozo, u l-flus li kellna għad-dispożizzjoni tagħna, għamilniha possibbli biex il-'Home Start' jibda jingħata Għawdex ukoll.

'Home Start' huwa proġett internazzjonali, bi standards internazzjonali, li fih ġenituri li jkollhom tfal ta' inqas minn ħames snin u li jkollhom problemi, kemm ta' parenting kif ukoll ta' leadership tal-familja u tat-tfal, jingħataw dawn l-iskills.

U dan is-servizz qed jingħata.

THE CHAIRMAN: Intom bħala Eco-Gozo taraw il-possibilità li l-laqgħa tal-lum titkompla fil-preżenza ta' Dun Manwel, NGOs oħra u ta' Profs.

Friggieri biex niġġieldu l-kawża tad-dipendenzi?

Jien qed nagħti eżempju wieħed, imma intom liberi li tagħżlu liema objettiv tridu fil-qasam soċjali.

Tridu tipprovaw taraw li dawk l-inizjattivi kollha li se jiġu ffinanzjati jkollhom dan l-għan prinċipali, u allura kulmin se jiġi ffinanzjat jaf li, b'xi mod jew ieħor, irid joħloq din il-bizzilla.

Għawdex magħrufin għall-bizzilla, u għalhekk tridu toħolquha din il-bizzilla, għax kollox irid ikun koordinat.

Il-finanzjament tal-proġetti tas-sena d-dieħla, b'xi mod, tafu li se jkunu koordinati parti minn ħaġa, parti minn ħaġa oħra, entità u entità oħra, imma flimkien qegħdin tifformolaw xi ħaġa li hija sħiħa.

Kapaċi tagħmluh dan?

Taf għaliex qed nisħaq fuqha?

Nerġa' ngħid li Dun Manwel qalilna li l-erba' kawżi li skont hu jridu jiġu indirizzati – issa hawnhekk qed nieħu lilu bħala l-espert f'dan il-qasam – huma l-familja, il-media, id-divertiment u l-alkoħol.

Ejjew nissimplifikaw l-affarijiet u naqblu li dawn huma l-erba' kawżi li qegħdin joħolqu diżastru fis-soċjetà, u li allura rridu nirresponsabilizzaw aktar fuqhom, ħalli ma ngħidx nikkorreġu jew infejqu.

Kif tista' Eco-Gozo, bil-finanzjament tas-sena li ġejja, titfa' l-attenzjoni tagħha sabiex, wara li intom tiddiskutu kif se tipprogrammaw policy u taslu għal numru ta' attivitajiet konkreti, imbagħad tkunu tistgħu tiffinanzjawhom?

L-għażla tkun minn dawn l-entitajiet, NGOs, eċċ; jista' jkun ukoll il-Profs.

Friggieri li jidħol għall-inizjattiva biex l-Università ta' Għawdex tagħmel xi ħaġa.

Imma meta dawk l-inizjattivi kollha jkunu qegħdin isiru, xi ħadd irid jgħid li qegħdin isiru dawn l-attivitajiet u li flimkien jagħmlu attività waħda, fejn kulħadd ikun jaf li hemm skop wieħed u koordinazzjoni waħda, mhux kulħadd sparpaljat, jaf li qed jagħmel dik ix-xi ħaġa, imma l-iskop għalxiex qed jagħmlu ħadd ma jaf bih.

Li qed ngħid jien hu li kulħadd ikun qed jitkellem lingwa waħda.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Fil-fatt, dak huwa wieħed mill-iskopijiet dikjarati fil-programm ta' Eco-Gozo, u ċioè li jiġu integrati l-efforts.

THE CHAIRMAN: Imma qed jiġu integrati l-efforts?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Iva, qed jiġu.

Xi ħaġa oħra li ridt ngħid hija li fl-Action Plan li hemm viġenti bħalissa, għad fadlilna pass ieħor 'il quddiem x'nagħmlu, wara l-Young People in Gozo li sar mill-OASI.

Hemm miżura oħra li tgħid li għandha tiġi żviluppata sistema ta' edukazzjoni u awareness fuq abbuż mill-alkoħol u t-tipjip fuq l-Internet, li għad irridu nitkellmu fuqha.

Hemm miżura oħra li titlob li jkun hemm forum fejn wieħed ikun jista' jaħdem ...

THE CHAIRMAN: Ikkorreġi l-proposta li għadni kemm tajt.

JOE FRIGGIERI: Ma rridx nagħti l-impressjoni li ma naqbilx mal-ideali tiegħek.

THE CHAIRMAN: Ma ġara xejn b'daqshekk, għax jien il-ħin kollu żbaljat.

Naqblu mija fil-mija fuq l-ideali u fuq li l-problemi jeżistu, u jekk ma joħroġ xejn minn din il-laqgħa, jiena ċert li nistgħu naħdmu ma' Eco-Gozo u ma' Dun Manwel sabiex f'dan il-post norganizzaw kemm kors għall-volontiera li jaħdmu fis-social work, li allura ngħallmuhom il-parental skills – diġà miftehmin li nagħmlu kors ta' tliet xhur – u nistgħu norganizzaw kors fil-media appreciation jew fil-media evaluation.

B'hekk min qed isegwi l-media jkun jaf liema tricks jintużaw fil-media sabiex ikun jista' jivvalutahom jew japprezzahom aħjar.

Dawn iż-żewġ affarijiet se neħodhom immedjatament f'idejja, u nispera li nkunu nistgħu nwettquhom.

Nixtieq nirringrazzjakom talli tajtuni din l-opportunità.

Sur President, l-ewwel ma ridtx nagħti l-impressjoni li ma kontx qed naqbel miegħek, imma l-vokabolarju nagħti daqsxejn kas tiegħu sew jien, u naħseb li meta tgħid li għandna soċjetà marida, tkun qed tieħu attitudni negattiva, mentri jekk nitkellmu fuq li hemm problemi f'soċjetà li qiegħda tiżviluppa … Jien inħobb ngħid soċjetà li qiegħda tiżviluppa, u fuq livelli materjali qed tiżviluppa żgur.

Issa ma tistax ma jkollhiex il-problemi li huma intrinsikament marbutin ma' dak l-iżvilupp.

Jekk nieħdu dawn iż-żewġ ideali u norganizzaw kors wieħed fuq il-media studies u l-ieħor għall-volontiera in social work, naħseb li nkunu qegħdin nagħmlu xi ħaġa tajba.

THE CHAIRMAN: U anke għat-tisħiħ tas-soċjetà.

JOE FRIGGIERI: Dak inkun irrid nikkoordinah magħhom, u naħseb b'dan il-mod ikun ħareġ xi ħaġa pożittiva.

THE CHAIRMAN: U xi ħaġa mal-Family Studies.

JOE FRIGGIERI: Jiena nirringrazzjakom ħafna ta' din l-okkażjoni imma, bil-permess tagħkom, se jkolli nħallikom.

Friggieri, qabel ma titlaq nixtieq nippreżentalek tliet rapporti li ħejja l-Kumitat Permanenti dwar l-Affarijiet Soċjali.

Dawn huma suġġetti rilevanti ħafna, u 'l quddiem nipprova ngħaddilek aktar kopji minnhom.

Għandna 11-il rapport b'kollox, u ġibt dawn biss bħala simbolu tagħhom, imma naħseb li fihom hemm riċerka li tista' tiswa lill-istudenti li jkunu hawn għada pitgħada.

'Il quddiem ngħaddi wkoll kopji tagħhom lill-NGOs.

Min-naħa tagħna, nistgħu nibdew nikkonkludu u nħalli f'idejn l-Onor.

Jiena xtaqt ngħid li ġejna hawnhekk u ħallejna xi ħaġa konkreta warajna.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Personalment inħoss li minn dak li għamilna s'issa, matul dawn l-aħħar sentejn u nofs li ilna neżistu, waħda mill-affarijiet pożittivi li ġraw kienet id-diskussjoni biex ġew imfassla l-pjanijiet, u kemm l-implimentazzjoni saret f'kuntest ta' diskussjoni wiesgħa ħafna fl-ambitu tas-soċjetà Għawdxija.

Ċerti miżuri u inizjattivi li ttieħdu, ittieħdu bi skop ċar, u ċioè biex ikomplu jinvolvu lin-nies u biex ngħaddu l-messaġġ tagħna.

Il-messaġġ tagħna huwa ta' x'inhu sostenibbli?

Aħna qed nispjegawh bħala li ntejbu l-gżira tagħna biex ngħixu lkoll aħjar.

THE CHAIRMAN: Sur Zammit, ħalli noffendik tal-aħħar u nitolbok taħfirli.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Mela naħfirlek minn qabel.

THE CHAIRMAN: Nirringrazzjak.

Biex tispjega l-kunċett ta' Eco-Gozo, anke inti qed issibha bi tqila!

Biex tispjega x'inhi sostenibbilità lill-ommi u lili, se ssibha bi tqila iktar, mingħajr ma ngħid li l-Għawdxin ma jifhmux, imma min jifhem?

Aħna wkoll, meta kellna l-liġi tas-sostenibbilità, għedna l-ħmerijiet fil-Parlament, u kulħadd kien out of order!

Issa filwaqt li intom tafu li se tkunu qegħdin titkellmu fuq sostenibbilità u tafu fejn tridu taslu, għalfejn man-nies ma nkunux sempliċi?

Nafu li dak iċ-chapter huwa miktub, imma sostenibbilità tfisser soċjetà bla droga u tfisser soċjetà bla dipendenzi.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Ma naqbilx miegħek.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Jiena naħseb li sostenibbilità tfisser soċjetà li tħoss li d-droga hemm qiegħda, imma li m'għandhiex bżonnha.

THE CHAIRMAN: Naqbel miegħek.

Tfisser sports biex iwassalni nagħraf is-sabiħ tal-ħajja.

DUN MANWEL CORDINA: Tfisser ukoll is-separazzjoni tal-iskart u l-indafa tal-widien.

Dawn iridu jkunu jidhru fuq posters b'mod kontinwu.

THE CHAIRMAN: Bħalma jrid ikun hemm policy tajba biex lin-nies ngħidulhom f'lingwaġġ sempliċi biex ma jarmux barra, u ngħarrfuhom bl-isbuħija tal-widien, imma mbagħad x'irridu l-wiċċ nadif jekk m'għandix familji li qed imorru jgawduh?!

X'irridu Għawdex sabiħ u bil-bajjiet nodfa jekk imbagħad m'għandix l-omm u l-missier u t-tfal jgħumu u jieħdu pjaċir f'dawk il-bajjiet?!

DUN MANWEL CORDINA: Anke wied nadif, agħmel area għall-barbecue ħalli jmorru l-familji u jieħdu pjaċir.

THE CHAIRMAN: Il-familji rridhom.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Hekk ġara bl-iskema tal-Kunsilli.

THE CHAIRMAN: Ħalli ngħidlek x'mhux jasal.

Jien qed nagħti l-flus biex club jirranġa l-grawnd, imma x'kien jonqosni biex fil-kuntratt nagħmel erba' linji oħra fejn ngħid lil dak il-club sabiex jissieħeb ma' NGO biex għal għaxar snin – u dik tkun kondizzjoni li biha qed nagħtih il-flus – jagħmel kampanja edukattiva fil-club tiegħu kontra d-dipendenzi?

B'dawk l-€40,000 qed inbiddel il-grawnd, u nimplika li dak il-club tal-futbol jew tal-boċċi għandu jagħmel xi ħaġa oħra by the side.

Għaliex ma ninkwetawx li għandna l-familja li qed titkisser?

Għaliex ma nagħmlux xi ħaġa biex fil-komunitajiet tagħna nagħtu l-parenting skills?

Tajthom il-flus biex iżommu l-ambjent nadif, imma by-product tiegħu rrid li dawn jagħmlu l-parenting skills, u nipprovdilhom l-NGO li se tmur tagħmel dawn il-parenting skills.

U inti diġà jkollok nies b'inizjattivi li jwasslu x'imkien, u allura dik is-sostenibbilità mhux qed nitkellem fuqha iżjed għax ħadd ma jifhimni, imma qed nasal għaliha b'mod konkret.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Fil-messaġġ li jgħaddi lill-individwu u lill-familji, aħna konna speċifiċi ħafna.

THE CHAIRMAN: M'intomx, għax ħadd mhu qed jifhimkom!

Allaħares kont il-Ministru tiegħek, għax meta kont Segretarju Parlamentari u kien ikolli nies quddiemi jgħidu hekk, kont naqleb l-imwejjed!

Ma jistax ikun li nibqgħu nitkellmu teknikament bil-liġi tal-ktieb, u mbagħad fit-triq ma jifhimna ħadd!

Mhu qed jifhimna ħadd!

Lili iktibli 'Għawdex Nadif' u mbagħad taħt iktibli 'Eco-Gozo'.

Iktibli 'Familji b'Saħħithom' u 'Eco-Gozo' taħt.

Iktibli 'Għawdex bla Droga' u 'Eco-Gozo' taħt, imma għidli x'inhu l-prodott ta' Eco-Gozo biex nifhmek.

Inkella t-tifel tiegħi se jgħidli li jrid il-Coco Pops minflok jgħidli li jrid il-kolazzjon.

Dak il-linġwaġġ li rridu nitkellmu bih.

Qed niftiehmu, jew m'aħniex niftiehmu?

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Eżempju żgħir ta' proġett kbir li qed isir bħalissa huwa l-agreement mal-Università fejn ġew trained 50 persuna mill-areas tas-social sciences u tax-xjenzi.

U dawn qed iduru bieb bieb, familja familja, u jqattgħu 40 minuta ma' kull familja sabiex jitkellmu magħhom fuq l-indafa, is-separazzjoni tal-iskart, u l-istil tal-ħajja tagħna.

THE CHAIRMAN: Tajjeb.

Mela Eco-Gozo equals separazzjoni tal-iskart.

Mela 'S-separazzjoni tal-iskart' trid tkun kbira, u 'Eco-Gozo' taħt, u mhux bil-kontra, għax inkella ħadd ma jaf x'ikun qed isir.

DUN MANWEL CORDINA: Eżatt.

THE CHAIRMAN: Darba xi ħadd qalli li aħna kollha morda bil-marda tal-ġebla, ibda mill-qassisin, fejn kulħadd jitkellem fuq tiegħu, u kif isib in-niċċa tiegħu jidħol fiha, u ma jkunx irid jiċċaqlaq minnha.

U aħna fil-politika u fil-burokrazija l-istess, kulħadd irid jankra lilu nnifsu ma' fejn ikun laħaq.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Mhux il-każ.

THE CHAIRMAN: U x'mhux il-każ!

Kulħadd hekk, inkluż jien, għax kieku m'aħniex qegħdin hawn.

Din hija l-marda tagħna!

Aħna rridu nitkellmu bil-lingwaġġ li n-nies jifhmuna.

Għalhekk nitkellmu u ma jifhimna ħadd, għax m'aħniex nitkellmu l-lingwaġġ tan-nies hemm barra.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Tippermettuli nagħti xi affarijiet?

Għandkom l-Annual Report tagħna u l-presentation.

Hawnhekk tistgħu taraw sample tal-affarijiet li saru.

Kelli f'moħħi li nitkellem ftit iktar fuq l-ekonomija, u dawn l-ewwel żewġ booklets huma intenzjonati li jġonġu ma' numru ta' proġetti oħrajn, fosthom ta' website għat-turisti li tagħti numru ta' heritage trails u walks f'Għawdex, ħalli b'hekk inkomplu nippromwovu ...

CARMELO ABELA: Dak li qed jgħid iċ-Chairman naħseb li huwa importanti li tinkwadrawh ftit iktar b'mod wiesa', jiġifieri mhux biss għal Għawdex, imma għal Malta wkoll.

Il-pajjiż kollu, Għawdex u Malta flimkien, jiena narah bħala a jigsaw puzzle magħquda.

Mela bħala pajjiż sħiħ, nerġa' ngħid Għawdex u Malta flimkien, għandna bżonn policies tajbin u f'posthom, ħalli kollox jimxi to achieve those policies.

Ma nistgħux nippretendu li n-nies jafu jfaddlu llum – u din hija problema oħra li ġiet quddiem dan il-Kumitat – meta għamilna snin sħaħ intambru fuq kif għandhom jikkonsmaw.

Intambru bħala pajjiż u bħala media, fejn tara reklami ma' kullimkien b'mod sfrenat.

Mela kif nistgħu ngħidu lin-nies li jaqbillek tfaddal?

Hemm diversi kumplikazzjonijiet għalfejn m'għandniex it-tfaddil, mhux għax il-kultura hija kontra t-tfaddil, imma għax forsi mhux kulħadd jista' jfaddal.

Hemm min għandu konsum ħażin, u hemm min jonfoq il-flus fil-ħela u allura dan ma jkollux flus biex jixtri l-bżonnijiet tiegħu.

Issa jekk tara Eco-Gozo waħedha, kif qal iċ-Chairman, wieħed jasal biex ma jifhimhiex, imma jekk hemm dawn l-inizjattivi tajbin – u persważ li hemm inizjattivi tajbin, mela le – imma li ma nistax nifhem eżatt hu fejn tibda r-responsabilità ta' wieħed, u fejn tieqaf tal-ieħor, jew inkella għalfejn twaqqaf l-Eco-Gozo?

Aħna nafu li ilna numru ta' snin bil-Ministeru għal Għawdex.

Hawnhekk ukoll, il-Ministeru għal Għawdex huwa tajjeb, ħalli ħadd ma jikkwotani li l-partit li nappartjeni għalih jien ma jaqbilx mal-Ministeru għal Għawdex.

Il-Ministeru għal Għawdex huwa tajjeb, imma xorta waħda għandek ċerti diffikultajiet.

Pereżempju, meta jsiru mistoqsijiet parlamentari, daqqa ssir lill-Ministru konċernat, daqqa ssir lill-Ministru għal Għawdex li jirreferik lill-Ministru konċernat!

Min hu l-Ministru konċernat?

Din għadha dilemma sal-lum, snin wara li nħoloq il-Ministeru għal Għawdex.

Dan ifisser li, jekk qegħdin nitkellmu fuq l-edukazzjoni u rridu ngħidu li rridu iktar edukazzjoni, informazzjoni u tagħrif, il-policy mhux qiegħda taqbel mal-implimentazzjoni.

Jekk irridu li mhux biss nagħtu informazzjoni fil-qasam edukattiv, imma rridu nagħtu edukazzjoni ħolistika, b'mod sħiħ, għall-ħajja kollha – u hawnhekk jidħol dak kollu li qal Dun Manwel u dak kollu li għedna madwar din il-mejda – ma jistax ikun li s-sillabi jibqgħu bl-istess mod mgħobbijin b'dak il-mod, u nippretendu li t-tfal se ngħallmuhom dawn l-affarijiet ukoll, għax żgur li m'hemmx ħin għalihom.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Nista' ngħidlek sitwazzjoni li ltqajt magħha u li ġrat f'dawn l-aħħar sentejn.

Mal-College Principal ta' Għawdex konna ftiehmna li nżidu l-ħin tal-physical activity tat-tfal.

Fil-fatt, ipprovajna nirdoppjawh.

Min kien kontra tiegħu?

Il-ġenituri, u mbagħad it-teachers, minħabba li saritilhom il-pressure mill-ġenituri sabiex ilaħħqu s-syllabus.

Kellna programm biex nirdoppjaw l-ammont tal-physical activity tat-tfal.

CARMELO ABELA: Jiena kont responsabbli mill-edukazzjoni, żgħażagħ, sports u kultura qabel l-aħħar elezzjoni, u għamilna perijodu naħdmu fuq policy documents fuq erba' suġġetti.

It was no joke, għax kien proċess twil.

L-isports huwa għal qalbi, għadu għal qalbi sal-lum il-ġurnata, u jibqa' għal qalbi.

Waħda mill-proposti li għamilna kienet dik li nimxu mad-direttiva sempliċi ħafna tal-World Health Organisation.

Jiġifieri hawnhekk ma vvintajniex ir-rota, u tista' tgħidilna li bħala partit kkopjajna dak li kienu qed jgħidu l-World Health Organisation, li suppost attività fiżika trid issir mill-inqas ħames sigħat fil-ġimgħa.

Illum nafu li l-PE lanqas huwa physical activity, għax dan huwa suġġett bħall-oħrajn, imma mill-inqas irridu nagħmluh għal ħames sigħat fil-ġimgħa.

Bħala starter, għedna li, jekk illum hemm problema għax ħafna mill-ġenituri forsi ma jkunux id-dar meta t-tfal jaslu lura mill-iskola, mela dan għandu jibda jsir wara l-ħin tal-iskola għal min irid jibqa'.

Jiġifieri dan kien b'mod volontarju.

Żgur li ssib lil min irid jibqa' wara l-ħin tal-iskola, kemm bħala tfal, kif ukoll bħala edukaturi.

U jekk ikun hemm bżonn, anke ngħidu lil dawn l-anzjani li jkunu spiċċaw biż-żmien – għax illum ta' 60 sena jkunu għadhom ibiegħu s-saħħa, għall-grazzja ta' Alla.

Mela, jekk toffrilhom li tagħtihom xi ħaġa żgħira to top up their pension, dawn se jiġu għal sagħtejn jew tliet sigħat wara l-ħin tal-iskola.

Fid-Dipartiment tiegħi, għandi sitt volontiera.

Smajtu xi darba b'sitt volontiera jaħdmu ma' dipartiment tal-gvern?

Meta tkun qed tagħti l-messaġġ, u l-messaġġ jasal li qed tagħmel xi ħaġa għall-ġid, se ssib min jitħajjar biex jgħin.

CARMELO ABELA: Għalhekk semmejt il-Ministeru għal Għawdex u d-dilemma li għandi.

Bis-saħħa ta' Eco-Gozo li qed jieħu inizjattivi ġodda, għax forsi hemm remit differenti, nifhimha, imma l-ħidma tal-Ministeru għal Għawdex u forsi ta' Ministeri oħra li jagħtu l-istess support lill-irħula f'Malta, għandhom jagħtuh ukoll lil Għawdex.

Għalhekk ma nistax nifhem kif, pereżempju, int semmejt il-'Home Start', jekk bħala pajjiż twaqqaf il-'Home Start', dan suppost ma twaqqafx biss għal Malta, imma anke għal Għawdex.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Imma bis-saħħa tal-programm ta' Eco-Gozo …

CARMELO ABELA: Imma r-riżorsi li għandkom stajtu wżajtuhom għal dak li Eco-Gozo verament twaqqaf għalih.

DUN MANWEL CORDINA: Waħda mill-kruċjati ta' Eco-Gozo li nixtieq nara hija li l-Ministeru għal Għawdex ikollu aktar saħħa fl-edukazzjoni.

Biex tibdel pajjiż trid taqbad lit-tfal u teħodhom minn taħt il-ġenituri, u mbagħad terġa' tibgħathom fejn il-ġenituri.

U, fl-istess ħin, trid taqbad il-ġenituri wkoll.

Jiena għallimt ġewwa l-Isvezja, pajjiż li ma jistax ikun iktar progressiv minn hekk, u li f'dan il-pajjiż jaqbdu t-tfal min-nuna – bniet u subien, li jkunu diġà flimkien – u jibqgħu telgħin flimkien, u apparti li qegħdin jitgħallmu flimkien, iġiegħluhom jagħmlu l-istess affarijiet, kemm dawk li tradizzjonalment huma maskili, u kemm dawk li tradizzjonalment huma femminili.

Din kienet il-ħolma tiegħi hawnhekk, li nibda skola li tagħmel dawn l-affarijiet, fejn lit-tfal iż-żgħar joħorġuhom u jgħallmuhom fuq il-ward u l-ħaxix u l-insetti li għandna madwarna.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Qiegħda ssir, imma kif konna qed ngħidu qabel, hemm reżistenzi kbar biex it-tfal ma joħorġux iktar mill-iskejjel, għax għandhom ħafna x'jistudjaw.

DUN MANWEL CORDINA: Dik responsabilità tal-Ministeri bejniethom.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: X'ħin niġu biex nimplimentaw aħna, se nsibu d-diffikultajiet.

Identifikajna erba' għalliema biex jagħmlu dan ix-xogħol full-time …

CARMELO ABELA: Il-ġenituri tkellmuhom fuqha din?

DUN MANWEL CORDINA: Ir-reżistenza minn fejn ġejja?

(Interruzzjonijiet)

THE CHAIRMAN: Dan li qed tgħidu jrid ikun parti mil-lezzjoni tal-Ingliż, u mhux xi ħaġa oħra.

Dan bħal meta kont qed nipprova nintroduċi t-taħriġ fl-imprenditorija, l-aktar resentment li sibt kien mill-għalliema.

Jien kont ngħidilhom li ma rridhomx iżidu xi kors ieħor ma' dak li diġà qed jgħallmu, imma li dak li qed jgħallmu, jgħallmuh b'tali mod li jżidu s-sens ta' responsabilità, is-sens ta' inizjattiva, is-sens ta' impenn, is-sens ta' kreattività u komunikattiva fl-istudenti tagħhom.

Dak huwa l-entrepreneurship, u mhux l-accounts jew xi suġġett ieħor.

IS-SUR ANTHONY ZAMMIT: Dan ġie ddiżinjat bil-mod kif qed tgħid inti eżatt.

Dawn huma kollha l-eżempji li l-għalliema jistgħu jużaw fl-iskejjel, fejn jitkellmu fuq topics relatati mat-turiżmu, mal-ambjent, eċċ.

FREDERICK AZZOPARDI: Kull teacher għandu kopja tiegħu?

CARMELO ABELA: Tawhom laptop kull wieħed u lanqas jużawh!

DUN MANWEL CORDINA: Jekk ma jkunx hemm follow-up tal-affarijiet, ikun kollu għal xejn.

THE CHAIRMAN: Ħadd ma jrid jieħu biċċa xogħol żejda!

DUN MANWEL CORDINA: Ix-xewqa tiegħi hi li jkollna dawn l-iskejjel fejn it-tfal, bniet u subien flimkien, ikollhom workshop fl-iskola biex jibdew jitgħallmu jagħmlu l-affarijiet minn meta jkunu żgħar.

THE CHAIRMAN: Kollha jaqbdu l-ixkupa, u kollha kapaċi jaħslu platt.

DUN MANWEL CORDINA: U jagħmlu s-sodda, ineħħu l-ħarqa flimkien, jagħmlu l-pasti fejn ikollhom cookers żgħar, toilet inaddfuh huma, eċċ. Kif se nnaqqsu l-vjolenza domestika, fejn ir-raġel huwa l-macho u l-mara hija d-dgħajfa, jew bil-maqlub, il-mara l-aggressiva u tisfida u ġġib lir-raġel żibel?

Jekk ma jibdewx minn meta għadhom żgħar, ma naslu qatt.

THE CHAIRMAN: It-tifel tiegħi ta' ħames snin jgħidli li l-girls are stupid, ma nafx minn fejn ġabha.

DUN MANWEL CORDINA: Irridu naslu għal dik il-ħaġa.

Jien ukoll insejt l-ismijiet tal-ħxejjex, għalkemm għadni niftakar ħafna minnhom.

Inkun qed ngħallem is-social re-integration, u jibdew jgħiduli li mhumiex jifhmuni, għax nibda nsemmi ħafna kliem li ma jafuhx.

Bl-Eco-Gozo u b'kollox, jekk ma jagħrfux is-sabiħ tal-warda, tal-ħaxixa niexfa, li tmur fuq il-blat … Jien nieħu lit-tfal miegħi, u nwaqqafhom biex nispjegalhom dik x'inhi u l-oħra x'inhi, u għall-ewwel jibdew jaħsbuni daqsxejn iblah!

CARMELO ABELA: Illum anke min ma jafx jitkellem bl-Ingliż, ma jafx jgħid il-kelma 'Milied', imma jgħid 'Christmas'!

DUN MANWEL CORDINA: Biex bniedem ikun b'saħħtu, jista' jkun jaf għaxar lingwi, imma jekk ma jafx tiegħu, il-feelings tiegħu mhux se jesprihom x'ħin jiġi man-nies ta' madwaru.

THE CHAIRMAN: Jiena tgħallimt ħafna kemm ilni mmexxi dan il-Kumitat, u niftaktar dak li kienet qaltilna Dr Tanti Burlò – li lili werwritni b'dak li qalet – meta qaltilna li sabu tfal ta' tliet snin li għandhom diffikultà sabiex jiżviluppaw il-komunikattiva tagħhom.

U dan kien ġej mill-fatt li l-ġenituri tagħhom ma sabux ħin jilagħbu magħhom!

Issa, jekk aħna l-ġenituri ma sibniex ħin nilagħbu mat-tfal tagħna ta' sentejn u ta' tliet snin, kif se nilgħabu magħhom ta' għaxar snin?!

Din hija r-realtà ta' Malta.

Meta se nara billboard kbir fejn jgħid 'Ilgħab ma' wliedek'?

Agħmluh dan il-billboard biex forsi mbagħad jagħmluh Malta wkoll.

Jew inkella billboard fejn ngħidu 'Raġel, kellem lill-mara', mhux dejjem ngħidu li l-mara trid toħroġ għax-xogħol u qegħdin nonfqu l-eluf ta' liri biex il-mara toħroġ għax-xogħol!

Ejjew nonfqu 1% ta' dak il-finanzjament biex nagħmlu billboard li jgħid "Mara, tkellem ma' żewġek", u mhux nimbottaw għax-xogħol, imbagħad lanqas qegħdin nagħtu kas li dawn irid ikollhom ħin għal xulxin.

Insibu ċans biex naqsmu x-xogħol, imma daqstant ieħor trid issib iċ-ċans biex il-koppji jitkellmu flimkien.

DUN MANWEL CORDINA: Eżatt, dak li ridt ngħid jien.

THE CHAIRMAN: Dawn huma l-valuri.

Ma rridx ngħid il-valur tas-solidarjetà, għax mhu se jifhimni ħadd.

DUN MANWEL CORDINA: Iż-żgħażagħ irridhom u nieħu pjaċir magħhom.

THE CHAIRMAN: Mela f'idejk biex tagħmilhom.

Nirringrazzjakom ta' din l-istedina, u nitlobkom maħfra jekk offendejt lil xi ħadd.

Naħseb li kienet a learning experience importanti ħafna.

Grazzi.

Fis-12.50 p.m., il-Kumitat aġġorna għal data li għandha tiġi kkomunikata iktar tard.