DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

Il-Ħamis, 11 ta' April 2019

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

Il-Ħamis, 11 ta' April 2019

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

Il-Ħamis, 11 ta' April 2019

Il-Minuti tas-Seduta Nru 219, li saret fl-10 ta' April 2019, ġew ikkonfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

IL-ĦAMRUN – PJAN LOKALI

L-ONOR.

Claudio Grech) staqsa lill- Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra l-Local Plan u dokumenti relatati li jirregolaw l-iżvilupp fil-lokalità tal-Ħamrun?

IAN BORG (Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali): Qed nara r-risposta li ġiet imħejjija u m'iniex ċert jekk hijiex ir-risposta għal din il-mistoqsija jew għal dik tal-Onor.

Toni Bezzina.

Ir-risposta mħejjija taqra hekk:

Ninforma lill-Onor.

Interpellant li dawn il-31 domanda mressqa f'daqqa jitolbu ammont qawwi ta' riżorsi umani u ħin, u għalhekk huma meqjusa bħala umanament impossibbli.

Ikun aktar għaqli li l-ħin u r-riżorsi utilizzati għal dan il-għan jiġu utilizzati fuq xogħol aktar effettiv u produttiv.

Glenn Bedingfield, mistoqsija supplimentari.

GLENN BEDINGFIELD: Sinjura President, kif hawn il-Ministru nixtieq nistaqsi domanda li mhijiex relatata mal-mistoqsija parlamentari.

Billi jsirulna ħafna talbiet min-naħa ta' nies mill-Kottonera, ta' nies li jiffrekwentaw il-Kottonera u minn ħafna barranin li jgħixu l-Kottonera u jitkellmu fuq il-konnettività bejn il-Kottonera u l-Belt Valletta, jista' l-Ministru jgħid jekk jistax ikun ikkonsidrat li jkollna ħinijiet itwal milli hemm fil-preżent tal-ferry service bejn il-Kottonera u l-Belt Valletta, li jidhirli li jieqaf għall-ħabta tas-7.00 pm fix-xitwa u għall-ħabta tal-10.00 pm jew ftit aktar tard fis-sajf?

Ħafna nies, inkluż jien, jaħsbu li dan il-ħin mhuwiex biżżejjed u, għalkemm il-frekwenza hija tajba, huma tal-opinjoni li l-ħinijiet għandhom jitwalu.

Il-Ministru jikkonsidra li fin-negozjati li jridu jsiru meta jiskadi dan il-kuntratt issir estensjoni tal-ħinijiet tas-servizz bejn il-Kottonera u l-Belt Valletta?

Grazzi.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

IAN BORG: Nirringrazzja lill-Onor.

Bedingfield ta' din il-mistoqsija supplimentari.

Illum il-ġurnata qegħdin niddiskutu biex inkomplu ntejbu s-servizzi tal-ferries fil-pajjiż proprju għax daħlet fir-rutina tal-mod kif in-nies jaqsmu minn port għall-ieħor, sew jekk hu l-Port il-Kbir jew il-Port ta' Marsamxett, u qegħdin jagħżlu l-ferries kemm biex iżuru l-Belt Kapitali, kemm biex imorru fiż-żona tal-Kottonera, kif ukoll biex imorru n-naħa tal-Port ta' Marsamxett, jiġifieri, Tas-Sliema, il-Gżira u dawk l-akkwati.

Hawn huwa tajjeb li nsemmi żewġ figuri.

Lura fl-2012, kien hemm ftit iktar minn 60,000 persuna li kienu jivvjaġġaw permezz tal-ferries, filwaqt li fis-sena 2018, 1,600,000 persuna għażlu l-ferries bħala l-mod tat-trasport tagħhom.

Din hija qabża impressjonanti u żgur li titlob li l-awtoritajiet iħarsu lejn is-servizz li jingħata, inkluż il-ħinijiet kif qal l-Onor.

Bedingfield, għax forsi dak li oriġinarjament kien maħsub bħala servizz sempliċement għat-turisti biex wieħed jaqsam minn naħa għall-oħra tal-port u japprezza l-ġmiel tal-Port il-Kbir jew ta' Marsamxett, illum ħafna ħaddiema u nies li jżuru belt jew oħra fil-ħin ta' rikreazzjoni tagħhom qegħdin jagħżlu l-ferries bħala mod ta' kif jivvjaġġaw, u dan ma jfissirx li ma jġibx miegħu sfidi ġodda.

Pereżempju, jkolli ħafna nies mill-Kottonera, inkluż Bormla u l-Birgu, li jilmentaw li n-nies jaslu għas-servizz tal-ferries permezz tal-karozza privata tagħhom u jagħmlu ġurnata sħiħa jokkupaw parkeġġ li jkun qiegħed jitnaqqar lir-residenti fin-naħa tax-Xatt ta' Bormla u tal-Birgu.

Għalhekk irridu naraw kif, kemm jista' jkun malajr, issir sejħa biex il-Gvern, flimkien mal-privat, joħloq iktar spazji ta' parkeġġ, kemm permezz ta' teknoloġiji li diġà jeżistu u qegħdin jintużaw f'diversi pajjiżi oħrajn, kif ukoll bi proġetti infrastrutturali.

Li hu żgur hu li dak li staqsa l-Onor.

Bedingfield diġà ġie diskuss, inkluż fuq talba tiegħu nnifsu, għax naf kemm nies fil-Kottonera jitħaddtu ma' deputati bħalu, imbagħad l-Awtorità daħlet biex tevalwa l-konċessjoni u l-ħinijiet biex wieħed iżid dan is-servizz.

Nittama li fil-futur qarib inkun nista' nikkomunika iktar żviluppi f'dan ir-rigward.

ID-DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

KAROL AQUILINA: Ħadt gost nara lill-Ministru jiddubita jekk ir-risposta li ta hijiex korretta jew le, għas-sempliċi raġuni li dak li qed jitlob l-Onor.

Claudio Grech huwa s-submissions li saru dwar il-local plan.

Jien għamilt l-istess mistoqsijiet dwar lokalitajiet differenti, fosthom Tas-Sliema, San Ġiljan, il-Gżira u Pembroke u, wara li għamilt il-mistoqsija numru ta' drabi, għax hemm patafjun ta' dokumenti, l-informazzjoni ngħatat kollha kemm hi.

Jista' l-Ministru jivverifika jekk dan huwiex żball ġenwin u jobbliga ruħu li jqegħidhom fuq il-Mejda tal-Kamra mal-ewwel opportunità li jkollu?

ID-DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

IAN BORG: Kif qal l-Onor.

Aquilina, bħall-kumplament tal-kollegi tiegħi, nieħu pjaċir inwieġeb il-mistoqsijiet parlamentari u m'għandix problema li nagħti l-informazzjoni.

Però, qed ninnota li l-mistoqsija ma kenitx tittratta dwar sottomissjonijiet għal bidliet fil-pjan lokali, imma dwar il-pjan lokali u l-policies li hemm illum.

Għalhekk, iddubitajt li r-risposta se tkun qiegħda titħejja fuq livell amministrattiv.

Jien, bejn mistoqsija u oħra, għamilt telefonata lill-uffiċjal inkarigat u r-risposta kienet li daħlu 31 mistoqsija f'daqqa u, minħabba l-mod kif taħdem is-sistema tal-mistoqsijiet parlamentari, telgħet mill-ewwel għar-risposta.

Però, għalkemm din l-informazzjoni hija aċċessibbli pubblikament, se nerġa' nidħol fil-każ u nara li titqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra.

ID-DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

ROSIANNE CUTAJAR: Naf li l-proġett tal-junction tal-Marsa għaddej ġmielu u qed ikollna ħafna kliem ta' tifħir, fosthom mingħand il-Kummissjoni Ewropea.

Jista' l-Ministru jgħidilna x'rimarki sarulu bħala l-Ministru responsabbli minn dawn ix-xogħlijiet?

ID-DEPUTY SPEAKER: Il-Ministru.

IAN BORG: Ġimagħtejn ilu kellna l-opportunità li fostna jkun hawn il-Kummissarju Ewropew responsabbli mit-Trasport, Violeta Bulc, li hija waħda mill-kummissarji ewlenin u b'saħħithom fil-Kummissjoni Juncker.

Din setgħet tapprezza l-politika tal-Gvern fuq dan is-settur u żżur ix-xogħlijiet li qegħdin isiru permezz ta' finanzjament mill-Connecting Europe Facility.

Dan huwa l-ewwel proġett ta' din ix-xorta li bbenefika minn dan il-fond għal pajjiżna, u qegħdin naraw li l-progress tiegħu miexi bla ma qed ifixkel l-andament tat-traffiku … u mnalla.

Qed ngħid hekk għax, kif stajt nispjega wkoll lill-Kummissarju Bulc, f'ġurnata jgħaddu 120,000 vettura minn dan il-kuritur ta' pajjiżna.

Meta titkellem dwar 120,000 vettura, bażikament qed titkellem fuq terz tal-popolazzjoni u terz tal-flotta li għandna fit-toroq ta' pajjiżna.

Daqshekk huwa importanti dan il-kuritur, daqstant huwa viżibbli, daqstant jista' joħloq sfidi u daqstant se jbiddel il-ħajja tan-nies ladarba llestuh.

It-tielet fażi miexja.

Stajna naraw li l-istrutturi qegħdin jinbnew, fejn eventwalment se jibdew ipoġġu l-pontijiet li se jagħtu seba' strutturi ħalli neliminaw darba għal dejjem il-bottleneck tat-traffic lights system li ġiet stallata bejn l-1996 u l-1998.

Din serviet għal għexieren ta' snin, però żgur li llum m'għadhiex adegwata bl-ammont ta' vetturi li jgħaddu minn dan il-kuritur matul ġurnata waħda biss.

Huwa maħsub li matul dan is-sajf inkunu qegħdin nagħmlu l-ewwel pont, li se jkun qed jgħaddi minn Triq Aldo Moro, li ġiet mibnija mill-ġdid u li minn sitt korsiji telgħet għal għaxra, għal Triq Garibaldi.

Din hi direzzjoni importanti lejn l-ajruport u l-kumplament tat-traġitt industrijali għan-naħa tal-Freeport.

Minħabba t-traffic management, wara li jkun tlesta l-ewwel bridge, din it-triq se tkun qed isservi bħala diversion fid-direzzjoni opposta biex intaffu l-isfida tan-niżla biswit iċ-Ċimiterju tal-Addolorata.

Dan mhuwiex proġett għalih waħdu, imma jsegwi l-istess kuritur li jibda mill-Coast Road li saret minn dan il-Gvern, il-proġett tal-Kappara li sar minn dan il-Gvern, kif ukoll l-interventi li qegħdin nagħmlu bħalissa fejn qed nibnu mill-ġdid il-bridge tal-Imsida, l-interventi li għamilna fuq il-Marsa-Ħamrun Bypass u l-proġett tal-Marsa li qed jagħmlu dan il-Gvern ukoll.

Se jibdew ukoll ix-xogħlijiet fuq il-mini ta' Santa Luċija biex wieħed ikun jista' jasal fiż-żona Tal-Barrani u allura jkun hemm il-kuritur komplut.

Ma ninsewx li dawn ix-xogħlijiet kollha li semmejt saru jew għadhom qegħdin isiru matul din l-amministrazzjoni, u żgur li huma apprezzati mill-familji Maltin u Għawdxin u anke min-negozjanti li ta' kuljum jużaw it-toroq ta' pajjiżna.

It-traffic management hija l-ikbar sfida fil-proġett tal-Marsa, u jidher li s'issa din l-isfida qiegħda titħaddem b'mod aċċettabbli ħafna.

'Il quddiem se nkomplu niżviluppaw dan l-ewwel pont u l-pontijiet l-oħrajn suċċessivi.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

KAROL AQUILINA: Matul dawn il-jiem bdew xogħlijiet fil-Pjazza ta' Spinola, f'San Ġiljan.

Il-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan għandu applikazzjoni pendenti biex jiżviluppa din il-pjazza u jagħmilha spazju miftuħ li jagħti kas ukoll l-aċċess għall-vetturi u għat-traffiku li hemm fiż-żona.

Jirriżulta b'mod ċar li l-Kunsill ġie injorat għal kollox fil-proposta li qed jagħmel quddiem l-Awtorità tal-Ippjanar u l-Gvern qabad u mexa bix-xogħlijiet hu.

Jista' l-Ministru jikkonsidra l-appell ġenwin li f'dan l-istadju jara li almenu jkun hemm kunsens dwar kif se jsiru x-xogħlijiet u dwar kemm għandu jkun hemm spazju miftuħ li jista' jitgawda minn kulħadd, kif ukoll li jkun hemm spazju minn fejn jeċċedu l-vetturi biex ma tinħoloqx konfużjoni?

Qed ngħid dan għax mhux sew li l-Gvern jaqbad u jagħmel il-proġett hu meta l-Kunsill jkollu proġett ieħor ippjanat.

Irrid ngħid li l-proġett tal-Kunsill kien sar wara proċess ta' konsultazzjoni pubblika mar-residenti, u donnu kien hemm kunsens wiesa' dwaru, inkluż mal-kunsilliera tal-Partit Laburista li vvotaw favur tiegħu.

Jista' l-Ministru jikkonsidra li f'dan l-istadju jpoġġi bilqiegħda mal-Kunsill u jara li tinstab soluzzjoni għal din is-sitwazzjoni?

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

IAN BORG: Sinċerament m'iniex informat dwar dan l-intervent.

Infakkar li bħalissa għandna għexieren, jekk ma lħaqniex il-mitt proġett fuq it-toroq tagħna.

Ninsab informat xi ftit għax Membru tal-Oppożizzjoni nzerta l-perit tal-Kunsill Lokali u lbieraħ ġibidli l-attenzjoni.

Se nkun qed nara fuqiex qegħdin nitkellmu, għax sinċerament ħadd ma ġibed l-attenzjoni tiegħi qabel din il-ġurnata.

ID-DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

ROSIANNE CUTAJAR: Qiegħda nara diversi xogħlijiet fuq livell ta' kunsill lokali u xtaqt li l-Ministru jispjega minn fejn qegħdin ikunu ffinanzjati dawn il-proġetti fid-diversi lokalitajiet tagħna.

Ħadt pjaċir nara wkoll il-proġett ta' riġenerazzjoni f'Birkirkara, għax huwa tajjeb li l-kunsilli lokali jagħmlu użu minn dawn il-fondi li naf li jaqgħu taħt id-dekasteru tal-Ministru.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

IAN BORG: Il-kunsilli lokali bħalissa jinsabu ħafna fuq l-aħbarijiet għax fi 68 lokalità madwar il-pajjiż dalwaqt ikun hemm l-elezzjonijiet għall-ħatriet ġodda ta' sindki, viċi sindki u kunsilliera.

Minn hawnhekk nirringrazzja lil kull min serva fil-kunsilli lokali matul l-aħħar snin u lil dawk kollha li qegħdin jersqu 'l quddiem, irrispettivament minn għal liema partit politiku se jippreżentaw ruħhom quddiem l-elettorat.

Nimmaġina li l-proġetti li qed tagħmel referenza għalihom l-Onor.

Cutajar fil-mistoqsija supplimentari tagħha huma dawk iffinanzjati mid-Development Planning Fund.

Dan il-fond jara jekk il-kontribuzzjonijiet li jiġu minn applikazzjonijiet ta' żvilupp f'lokalità rispettiva humiex qegħdin jonoraw il-ħolqien ta' parkeġġi adegwati skont l-iżvilupp u, jekk le, 20% mill-multi li jeħlu dawk li jagħmlu applikazzjoni għal regolarizzazzjoni jmorru f'dan il-fond li jlaħħaq għexieren ta' miljuni li jkunu għad-dispożizzjoni ta' diversi lokalitajiet.

Il-kunsilli lokali, bħal kull ħaġa oħra, huma differenti minn xulxin.

Għandek kunsilli li jersqu 'l quddiem bil-proġetti, għandek kunsilli lokali ħabrieka, għandek kunsilli lokali li jafu xi jridu għal-lokalità tagħhom, imbagħad għandek kunsilli lokali li jiffunzjonaw inqas minn oħrajn.

Ma rridx noqgħod nidħol f'eżempji, imma meta l-uffiċjali jiġu jippreżentawlek it-tabelli tal-fondi li ġew utilizzati u tal-fondi li jkun għad fadal għad-dispożizzjoni tagħhom, ikun faċli għal xi ħadd li ġieli ħadem fil-kunsill lokali li skont l-applikazzjonijiet sottomessi jara min hu iktar attiv.

Jien f'perjodu ta' ġimgħa rajt €1.4 miljlun investiti mill-Kunsill Lokali ta' Birkirkara biex ġew riġenerati żewġ pulmuni ħodor f'din il-lokalità.

Qed nirreferi għal Ġnien l-Istazzjon u Ġnien Lippu Sammut, li huma ftit mill-ispazji ħodor u mill-ftuħ li għad hemm f'lokalità b'daqstant popolazzjoni.

Dawn ġew inawgurati f'perjodu ta' ġimgħa, wieħed mill-Prim Ministru u, fit-tieni okkażjoni, kelli l-pjaċir li niltaqa' mal-kunsilliera u man-nies fil-komunità ta' Birkirkara.

Apparti l-proġetti li qegħdin jitlestew, hemm dawk li erġajna ħabbarna u kkuntrattajna.

Nhar it-Tlieta filgħodu kelli l-pjaċir nisbaħ fil-lokalità ta' San Pawl il-Baħar fejn rajna kif għall-ewwel darba kunsill lokali ppermetta li jsir klabb sportiv biex jieħu l-flus li hemm ivvotati għal-lokalità, jew għax kien ippreparat biex jidħol għalihom, jew għax inħasset il-ħtieġa li kien iktar għaqli li jidħol għalihom hu.

Fil-fatt, is-Sirens Aquatic Sports Club ħa 'l fuq minn €2 miljun li huma ddedikati għal-lokalità ta' San Pawl il-Baħar biex jirriġenera din iż-żona u jaħdem id f'id mal-Ministeru tal-Edukazzjoni biex joffri lezzjonijiet tal-għawm u tad-diving.

Se jsir ukoll gymnasium li l-użu tiegħu se jkun offrut mhux biss lill-komunità ta' din il-lokalità, imma wkoll lil dawk tal-madwar.

Jidhirli li l-ftehim dwar l-użu kien estiż għall-Kunsill Lokali tal-Mellieħa u dak tal-Imġarr, Malta.

Fiċ-ċerimonja, għaddejna l-fondi lis-Sirens Aquatic Sports Club u meta konna hemmhekk stajna naraw il-ħerba li ħalliet il-maltempata fuq l-infrastruttura ta' dan il-klabb, u allura ħabat tajjeb li kien hemm il-preparamenti u l-finanzjament b'mod avvanzat għall-proġett li se jinbeda b'mod immedjat, fejn kellna l-okkażjoni li nagħtu 22 proġett fi 13-il lokalità differenti.

Semmejna l-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan.

Kif qal l-Onor.

Aquilina, jista' jkun hemm differenzi bejn intervent u ieħor, imma l-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan ħa tmien ċekkijiet għal tmien proġetti differenti.

Ovvjament, dak ifisser li f'San Ġiljan kien hemm iktar żvilupp li kkontribwixxa aktar flus, allura wieħed irid jeħodha minn dak l-ambitu wkoll.

Huwa tajjeb li l-kunsilli lokali jersqu 'l quddiem u jissottomettu proġetti f'dan is-sens.

Hemm 22 proġett li permezz tagħhom se naraw iktar spazji pubbliċi, aktar riorganizzazzjoni ta' parkeġġi, u interventi oħrajn fi 13-il lokalità differenti.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

EDWIN VASSALLO: Meta kien qed isir il-ftuħ tat-Triq ta' Ħal Farruġ, il-Ministru qal li se jkollhom jagħmlu xogħol fuq l-estensjoni b'emerġenza … (Interruzzjonijiet) Jekk m'għedtux inti, forsi intqal minn Infrastructure Malta, imma intqal jew ġie rrapportat li xi ħadd responsabbli mill-Gvern qal li, minħabba l-urġenza tax-xogħol, hemm bżonn li x-xogħol isir mingħajr il-permess tal-Awtorità tal-Ippjanar.

(Interruzzjonijiet) Ministru, jekk jogħġbok, isma' l-mistoqsija ħalli tkun tista' tiċċara.

Huwa tajjeb jekk ma ntqalx hekk.

(Interruzzjonijiet) Inti se tirrispondi mhux jien.

Ministru, jekk qed tgħid li ma ntqalx hekk, nitolbok tiċċara dan il-punt.

Jista' l-Ministru jgħid x'se jkun qed jagħmel biex il-Gvern, li issa ilu seba' snin fil-gvern, ma jibqax jiftaħ toroq mingħajr il-permess tal-Awtorità tal-Ippjanar?

Jista' l-Ministru jgħid x'konsultazzjoni saret mas-sidien tar-raba' li qed tittieħed biex isir it-twessigħ ta' dawn it-toroq u xi ħlasijiet se jkunu qegħdin jingħataw dawn is-sidien?

Jien qed nagħtik iċ-ċans tesprimi lilek innifsek u tispjega jekk dak li qed ngħid jien mhuwiex ċar, għax fil-ġurnali ġie rrapportat b'dan il-mod.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

IAN BORG: Nirringrazzja lill-Onor.

Vassallo, però naħseb li bħala Membri Parlamentari jkun tajjeb li ninformaw ruħna sew u meta nikkwotaw nikkwotaw is-sors u nikkwotaw eżattament lil min ikun qalu u kif ikun qalu.

Huwa faċli li tiġi tikkwota hawnhekk, imbagħad tiġi tgħidli li qed tagħtini ċans biex nikkoreġik.

Mhux nikkoreġik, imma agħmel il-mistoqsija tajba mill-ewwel.

L-ewwel nett, saret konferenza tal-aħbarijiet li għaliha attenda ġurnalist wieħed biss li rrapporta x'intqal mill-Kap Eżekuttiv ta' Infrastructure Malta f'dik iċ-ċirkostanza.

Jien lill-awtoritajiet inħallihom jaħdmu fil-libertà.

Fil-fatt, iċ-ċirkostanza kienet li l-Awtorità tal-Ippjanar immultat €20,000 lil Infrastructure Malta.

L-Awtorità tal-Ippjanar ukoll taqa' taħt il-Ministeru tiegħi, jiġifieri jien la se ngħidlek kemm għamlet tajjeb l-Awtorità tal-Ippjanar u lanqas se ngħidlek kemm għamlet tajjeb jew ħażin Infrastructure Malta li għamlet ix-xogħlijiet.

Naħseb li l-Kap Eżekuttiv spjega ruħu tajjeb f'dik iċ-ċirkostanza; irridu niżguraw li sitwazzjonijiet bħal dawn ikunu maħsuba u jkunu fil-parametri li tippermetti l-liġi, b'konoxxenza u apprezzament lejn l-urġenzi li jirriżultaw minħabba n-nuqqas ta' deċiżjonijiet li akkumulaw għal għexieren ta' snin.

Għamiltli mistoqsijiet suċċessivi dwar kif isir l-esproprju u se nweġibhom waħda waħda.

L-esproprju jsir skont il-liġi tal-pajjiż u joħroġ fil-Gazzetta għax ikun hemm skop pubbliku.

Bħalissa qegħdin nagħmlu Triq Ħal Luqa, li hi triq pubblika li minnha jgħaddu 30,000 vettura kuljum.

Din se jużaha l-pubbliku u l-konsultazzjoni se ssir; però hemm limitu ta' kemm wieħed jista' jikkonsulta għax il-liġi tiggwidak b'mod ċar dwar kif għandek tesproprja u kif għandek tħallas.

Hemm tabella bir-rati dovuti lil min titteħidlu art għal skop pubbliku, u min ma jaqbilx ma' dak il-ħlas – wara l-2005 din ġiet iċċarata u l-ħlas isir qabel ma l-Awtorità tal-Artijiet toħroġ l-avviż fil-Gazzetta tal-Gvern – ikun jista' juża rimedji legali oħrajn fil-qrati ta' pajjiżna.

Il-punt jibqa' li aħna m'aħniex niddejqu nieħdu dawn id-deċiżjonijiet.

Biex tgħaddi minn Triq Ħal Luqa kont tistenna bejn 10 u 20 minuta f'dik it-telgħa, għax min iddisinja t-toroq fil-passat għoġbu jagħmel bankina li ma tispiċċa qatt fuq kull naħa tat-triq, għoġbu joħloq roundabouts sbieħ u kbar fit-truf tagħhom, b'monumenti kontroversjali wkoll.

Naħseb li n-nies japprezzaw l-interventi li qegħdin isiru bħala parti minn pjan iktar wiesa'.

Din għedtha kemm-il darba, u dan l-aħħar irrepetiha professjonist fuq ġurnal ewlieni, u forsi meta jgħidha professjonist tinstema' differenti għax, jekk ngħidha jien fuq xi ħadd li jaħdem taħti jew fuq azzjonijiet tal-Ministeru tagħna, jgħidu li huwa ovvju li hekk se ngħid.

Aħna, bl-interventi li qed nagħmlu fit-toroq, qegħdin nindirizzaw ċerti bottlenecks li huma bżonnjużi; però, fl-ebda ħin ma jien qed ngħid li huma s-soluzzjoni tal-bidu u t-tmiem.

Qegħdin nirbħu l-ħin biex nieħdu deċiżjonijiet oħrajn, jekk hux dwar modi alternattivi – l-ewwel mistoqsija kienet dwar kemm jaqsmu nies bil-baħar bejn il-Kottonera, il-Port il-Kbir u n-naħa ta' Marsamxett – jekk hux dwar trasport pubbliku b'xejn, jekk hux li nkomplu nistudjaw biex xi darba niddeċiedu rigward trasport tal-massa, u nista' nibqa' nsemmi numru ta' inizjattivi li qegħdin jittieħdu.

Matul din in-nofs siegħa, kelli l-okkażjoni li nispjega x'qegħdin nagħmlu fit-toroq, inkluż id-deċiżjonijiet li ttieħdu biex inwessgħu fejn hemm numru ta' bottlenecks u b'hekk inżidu l-kapaċità.

In-nies tesiġi li l-Gvern jieħu azzjoni fuq l-isfida tat-traffiku fil-pajjiż, u dak huwa proprju li qegħdin nagħmlu.

Wieħed jifhem li min titteħidlu biċċa art għal skop pubbliku ma jeħux pjaċir, però l-importanti hu li finalment tittieħed għal skop pubbliku biex titgawda minn kulħadd.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu issa għal Tqegħid ta' Karti.

Insejjaħ lill-Ministru Michael Farrugia.

TQEGĦID TA' KARTI

MICHAEL FARRUGIA (Ministru għall-Intern u s-Sigurtà Nazzjonali): Sinjura President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi l-għadd ta' inċidenti li seħħew fi Triq l-Imġarr f'Għajnsielem / Xewkija, Għawdex fejn persuni sfaw bi ġrieħi gravi jew tilfu ħajjithom, fil-perjodu bejn l-2013 u l-2019, bi tweġiba għallmistoqsija parlamentari numru 9900; u

f'isem il-Ministru għal Għawdex, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Lista li turi l-għadd u l-grad ta' ħaddiema fil-Gozo Experimental Farm fix-Xewkija, Għawdex, fil-perjodu bejn l-2013 u l-2019, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 9899.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR

IL-KREMAZZJONI

ID-DEPUTY SPEAKER: Insejjaħ lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa.

CHRIS FEARNE (Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa): Sinjura President, għandi Messaġġ mingħand il-President.

Jidhirli huwa l-ewwel messaġġ tal-Eċċellenza Tiegħu l-President George Vella.

ID-DEPUTY SPEAKER: Hekk hu, mument li ta' min ifakkru.

Se naqra l-Messaġġ tal-President ta' Malta:

Il-President, wara li kien informat dwar is-suġġett tal-Abbozz ta' Liġi "biex jipprovdi dwar il-proċess ta' kremazzjoni, inkluż il-proċessi relatati mal-liċenzjar ta' krematorji, kundizzjonijiet ta' kremazzjoni, reġistrazzjoni ta' kremazzjonijiet, u sabiex jipprovdi għall-affarijiet relatati u konnessi ma' dan", jirrakommandah għall-konsiderazzjoni tal-Kamra tad-Deputati.

8 ta' April 2019

Insejjaħ lill-Onor.

Rosianne Cutajar biex, jekk jogħġobha, tressaq it-Tieni Qari.

ROSIANNE CUTAJAR: Sinjura President, nipproponi t-Tieni Qari tal-Abbozz ta' Liġi dwar il-Kremazzjoni.

ID-DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

ROSIANNE CUTAJAR: Sinjura President, huwa ta' unur għalija li llum, 11 t'April, ninsab preżenti f'din il-Kamra biex irressaq l-ewwel abbozz privat tiegħi li se jillegalizza u jirregola s-servizzi tal-kremazzjoni f'pajjiżna.

Kienu xhur ta' ħidma, kienu xhur eċitanti …

ID-DEPUTY SPEAKER: Onor. Cutajar, ippermettili daqsxejn.

Niġbed l-attenzjoni li mhuwiex permess jittieħdu ritratti waqt is-seduta.

Jekk ittieħed xi ritratt irid jitħassar immedjatament.

Onor. Cutajar, nitlolbok tkompli bid-diskors tiegħek.

ROSIANNE CUTAJAR: Sinjura President, kont qed ngħid li kienu xhur ta' ħidma u eċċitanti għalija personali li matulhom tgħallimt ħafna wkoll.

Illum qiegħda hawnhekk biex irressaq dan l-Abbozz, grazzi għall-appoġġ li sibt matul l-aħħar xhur.

Allura, ma nistax nibda qabel ma nirringrazzja lill-Prim Ministru u lid-Deputat Prim Ministru li, meta mort quddiemhom u kellimthom dwar l-inizjattiva tiegħi, tawni l-fiduċja tagħhom u l-go ahead biex nibda naħdem fuq dan l-Abbozz.

Ma nistax ma nirringrazzjax ukoll lill-persuni formidabbli Clive Tonna u Charmaine Gauci li kienu dejjem aċċessibbli u disponibbli għalija u għat-tim tiegħi matul dawn ix-xhur.

Fl-aħħar u mhux l-inqas, nirringrazzja liż-żewġ kollegi tiegħi, Dr. Desirée Attard u Mariette Borg, li kienu ta' spalla għalija f'dan il-vjaġġ hekk sabiħ u li għenuni ħafna fit-tfassil ta' dan l-Abbozz.

Huwa veru li meta n-nisa jingħaqdu, is-suċċess ikun ikbar.

Aħna n-nisa m'aħniex għedewwa ta' xulxin, anzi naħdmu flimkien, u meta naħdmu flimkien ikollna riżultati ferm aħjar.

Irrid nispjega li biex sar dan l-Abbozz bdejna b'konsultazzjoni fuq livell ta' kumitat parlamentari, fejn kellna diskussjoni tassew interessanti fil-Kumitat dwar l-Affarijiet Soċjali u ħejjejna rapport dwar is-suġġett tal-kremazzjoni, li ġie ppreżentat lill-Kamra nhar is-16 ta' Mejju 2018.

Wara din il-fażi ta' konsultazzjoni fuq livell ta' kumitat parlamentari, bdejna nagħmlu taqbil bejn liġi u oħra ta' diversi pajjiżi fuq is-suġġett tal-kremazzjoni biex naddottaw dak li hu l-iktar relevanti għal pajjiżna.

Sibna interessanti ferm il-Liġi tal-Kremazzjoni tal-Iskozja, tal-Ingilterra, kif ukoll ta' New Zealand.

Għamilna konsultazzjoni wiesgħa ħafna ma' nies li jaħdmu fis-settur u allura huma esperti tas-suġġett.

Iddiskutejna wkoll mal-Malta Humanist Association u mal-Knisja Kattolika, u ftaħna dan l-Abbozz għall-konsultazzjoni pubblika li damet għaddejja sitt ġimgħat u għalqet fid-29 ta' Marzu.

Irrid ngħid li r-rispons li kellna minn din il-konsultazzjoni kien tajjeb ħafna.

Irċevejna diversi suġġerimenti interessanti, u saħansitra kellna persuni li għamlu sottomissjonijiet dettaljati immens.

Ta' dan nirringrazzjahom, għax jidher biċ-ċar li ħadu ħafna ħin waqt li kienu qegħdin jirriċerkaw qabel ma għamlu s-sottomissjonijiet tagħhom.

Nista' ngħid b'wiċċi minn quddiem li kemm jien, kif ukoll id-Deputat Prim Ministru, ħadna in konsiderazzjoni diversi affarijiet li wħud minnhom huma riflessi fl-Abbozz li għandna quddiemna llum.

Sinjura President, bosta gvernijiet tal-passat tefgħu ħarsithom fuq is-suġġett tal-kremazzjoni u nistgħu ngħidu li saru wkoll ċerti pjanijiet; imma, irridu nammettu li għal xi raġuni jew oħra dawn il-pjanijiet baqgħu dejjem fuq l-ixkaffa.

Ħafna drabi l-iskuża donnha kienet qed tkun li pajjiżna huwa wisq żgħir fid-daqs biex ikollu krematorju.

Issa li għandna quddiemna konkretament dan il-qafas legali li jillegalizza u jirregola s-servizzi tal-kremazzjoni f'pajjiżna, ninsabu pass ferm 'il quddiem biex ix-xewqa ta' ħafna nies li jkollna s-servizz tal-kremazzjoni u ta' krematorju f'pajjiżna finalment issir realtà.

Sinjura President, naqblu li l-mewt hija esperjenza kerha, iżda hija realtà għal kull individwu.

Għalkemm ikolli nammetti li għal xi wħud is-suġġett jista' ikun xi ftit jew wisq makabru, huma bosta dawk li għandhom għal qalbhom is-suġġett ta' x'jiġri minn ġisimhom u minn ġisem l-għeżież tagħhom wara mewthom.

Allura nemmen li huwa importanti li tittieħed nota tax-xewqat ta' dawn l-individwi, u jkun żgurat li kemm jista' jkun jiġu rispettati.

Karatteristika prominenti ta' dan il-Gvern hi li ma jiddejjaqx jitkellem dwar suġġetti li huma sensittivi għal ħafna.

Dan kien kruċjali biex bħala pajjiż għamilna passi ta' ġgant fil-qasam tal-libertajiet ċivili u, bl-istess mod, il-legalizzazzjoni tal-kremazzjoni li qed irressaq f'din il-Kamra llum hija pass 'il quddiem f'suġġett li għal mijiet ta' snin baqa' ma nbidilx, minkejja li, kif għedt, il-mewt hija realtà għal kulħadd.

Huwa tajjeb li nisħaq li bħala Gvern se nkunu qegħdin immorru oltre minn dak li wegħedna fil-manifest elettorali lura fl-2017, meta fis-sezzjoni tad-Drittijiet Ċivili konna wegħedna li se nibdew din id-diskussjoni.

Illum mhux talli bdejna din id-diskussjoni, talli qegħdin fil-fażi tat-Tieni Qari tal-Abbozz ta' Liġi dwar il-Kremazzjoni.

Niġi għas-suġġett innifsu.

Sinjura President, il-kunċett li l-ġisem jiġi kkremat wara l-mewt mhuwiex xi kunċett ġdid: anzi, matul is-sekli kienu bosta ċ-ċivilizzazzjonijiet li kienu jikkremaw il-mejtin tagħhom u r-riċerka u l-istorja juru li din hija prattika li saħansitra tmur lura għal 3,000 sena Qabel Kristu.

Matul is-snin iktar riċenti, anke minħabba l-progress u l-iżvilupp teknoloġiku, ġew żviluppati teknoloġiji ġodda li jħaddmu l-krematorji permezz ta' gass naturali, propane, jew saħansitra elettriku, iżda dwar dan se nkun qiegħda nitkellem iktar 'il quddiem.

Sinjura President, naf li wħud illum segwew dak li qal l-Arċisqof dwar is-suġġett tal-kremazzjoni.

Nixtieq ngħid li inizjalment il-Knisja kellha riservi fil-konfront tal-kremazzjoni: però, lura fl-2015, il-Vatikan ħareġ linji gwida ġodda fejn il-Knisja aċċettat il-prattika tal-kremazzjoni bil-kondizzjoni li l-irmied tad-deċedut jitpoġġa f'urna li suċċessivament titpoġġa f'post sagru, jiġifieri ċ-ċimiterju.

Il-popolarità ta' din il-prattika hija riflessa fil-fatt li l-kremazzjoni llum il-ġurnata hi aċċessibbli fil-maġġoranza tal-pajjiżi madwar id-dinja, inkluż f'dawk Ewropej.

Fil-fatt huwa stmat li kull sena 18-il miljun persuna tiġi kkremata madwar id-dinja.

Allura, bħala Ewropea, jien nemmen li din l-aċċessibilità rridu nestenduha f'pajjiżna wkoll mingħajr distinzjoni bejn klassi, kultura, jew reliġjon.

L-awtonomija u l-għażla personali huma prinċipji fundamentali mhux biss tul ħajjitna, iżda wkoll meta niġu għall-mewt.

Irridu nżommu f'moħħna li għall-għeżież tagħna l-aħħar tislima tkun mument ferm diffiċli.

Jien nemmen li permezz tal-kremazzjoni se nkunu qegħdin noffru alternattiva dinjituża għal min ma jħossx li ċ-ċerimonja tad-dfin attwali tirrappreżentah b'mod adegwat.

Sinjura President, waqt li konna qegħdin naħdmu fuq dan is-suġġett, għamilna riċerka li minnha rriżulta li wieħed minn kull tlieta f'pajjiżna diġà jikkonsidra l-prattika tal-kremazzjoni minflok id-dfin tradizzjonali.

Dan ifisser li minkejja li għad m'għandniex is-servizz tal-kremazzjoni aċċessibbli f'pajjiżna, diġà għandna wieħed minn kull tliet persuni li jikkonsidrah, aħseb u ara kieku jkollna l-kremazzjoni aċċessibbli f'pajjiżna kemm ikomplu jiżdiedu dawn in-numri.

Xtaqt li nħarsu lejn ir-rata ta' popolarità tal-kremazzjoni f'diversi żoni madwar id-dinja.

Ikun interessanti li wieħed jinnota li fl-Indja 85% tan-nies li jiġu nieqsa jiġu kkremati.

Hawnhekk qegħdin insemmu perċentwali għoljin immens.

Pereżempju, il-Ġappun huwa wieħed mill-pajjiżi li għandu l-ogħla rata ta' kremazzjoni, fejn in-numri saħansitra jlaħħqu sa 95%.

Jekk inħarsu lejn l-Ungerija nsibu li fl-1996 ir-rata ta' nies li kienu jiġu kkremati kienet tlaħħaq is-27%, u fl-2016, jiġifieri numru ta' snin wara, din ir-rata telgħet għal 60%.

Minn dawn il-ftit numri naraw li ġaladarba jkollna aċċessibilità għall-kremazzjoni fil-pajjiż, il-popolarità tal-istess prattika tkompli tiżdied.

Sinjura President, se nispjega għalfejn issir l-għażla tal-kremazzjoni.

L-ewwel u qabel kollox hemm l-element tax-xewqa, jew aħjar għażla personali.

Iva, għandu jkun hemm il-possibbiltà għall-alternattiva tad-dfin normali, għax huwa tajjeb li ngħidu li m'aħna nimponu xejn fuq ħadd.

Kull ma qegħdin nagħtu hija għażla lill-individwu.

It-tieni punt huwa dak li bl-Ingliż insejħulu religious freedom.

Hu x'inhu t-twemmin tiegħek, jekk inti nisrani jew ta' kwalunkwe reliġjon oħra, anke jekk inti ateu jew anjostiku, għandek id-dritt li jkollok ċelebrazzjoni wara mewtek li tkun libera minn kull referenza għal reliġjon.

Sinjura President, s'issa f'pajjiżna għad m'hawnx post fejn jistgħu jiġu organizzati funerali mhux reliġjużi.

Bħalissa ma jistax ma jiġinix f'moħħi Ramon Casha, li bla dubju ta' xejn m'għandu bżonn l-ebda introduzzjoni, li kien igħix Ħal Qormi, proprju ftit 'il bogħod minn fejn noqgħod jien.

Lil Ramon, li sfortunatament ħalliena fl-2017, ħafna jafuh bħala ċ-Chairman ta' The Malta Humanist Association u bla dubju se jibqa' mfakkar bħala umanist li tul ħajtu ħadem biex Malta tkun sekulari u miftuħa għal kulħadd, irrispettivament minn dak li temmen jew ma temminx.

Sinjura President, nitolbok tippermettili nsellem il-memorja tiegħu u il-ħidma kbira tiegħu f'dan il-qasam.

Ninsab konvinta li, kieku għadu ħaj, kien ikun kuntent ħafna u bla dubju għada filgħodu kont insibu ħdejn il-bieb tiegħi biex flimkien konna naqbdu xi konverżazzjoni tipika tagħna dwar suġġetti li kienu jappassjonaw ħafna lil Ramon.

Waħda mit-talbiet li resqu quddiemi mingħand l-umanisti – u minn hawnhekk insellem anke lil Roger Tirazona li miegħu kelli diversi kuntatti – kienet proprju li jkollhom post biswit il-krematorju li jilqa' ammont sostanzjali ta' nies biex jagħmlu fih iċ-ċelebrazzjoni ta' wara l-mewt.

Huwa tajjeb li ngħid li dan il-punt ħadnieh in konsiderazzjoni.

Tant hu hekk li fil-liġi qegħdin nirreferu għaliha bħala viewing room, jew aħjar kamra tal-espożizzjoni, u din se tkun kamra multipurpose li fiha tista' ssir kwalunkwe tip ta' ċelebrazzjoni jew ċerimonja li jkun xtaq id-deċedut jew il-familjari tiegħu.

Mill-ġdid, hawnhekk qegħdin naraw kif dan l-Abbozz, l-ewwel u qabel kollox, qiegħed jirrispetta x-xewqat individwali.

Issa se nasal għat-tielet punt tiegħi, dak tal-ambjent.

Nemmen li l-kremazzjoni hija environmentally friendly.

Li wieħed ikollu l-għażla tal-kremazzjoni mhijiex biss miżura liberali, iżda hija wkoll miżura ambjentali.

It-teknoloġija ta' żminijietna tippermetti metodi ta' kremazzjoni li għandhom impatt minimu fuq l-ambjent f'termini ta' emissjonijiet u, naturalment, il-faċilitajiet krematorji ma jeħtiġux l-ammont ta' spazju li jeħtieġ iċ-ċimiterju.

Naqblu li pajjiżna huwa żgħir fid-daqs, u saħansitra pajjiżi li huma ferm u ferm ikbar minna diġà jitkellmu dwar is-sostenibilità tal-bini ta' oqbra f'pajjiżhom, aħseb u ara f'pajjiż żgħir bħal Malta ta' 27 kilometru kif jista' jkun li nkomplu nibnu iktar oqbra!

Hawnhekk tidħol il-bidla fil-mentalità, li m'għandix dubju li se tkun qiegħda ssir f'moħħ in-nies fis-snin li ġejjin.

Punt ieħor importanti meta nitkellmu dwar il-kremazzjoni huwa l-kwestjoni tal-aċċessibilità.

Minn riċerka li saret jirriżulta li dawk il-pajjiżi li introduċew il-kremazzjoni rrapportaw li mill-aspett finanzjarju hija għażla inqas għolja meta mqabbla mad-dfin.

Irridu nirrikonoxxu li l-prezz biex wieħed jixtri qabar huwa dak li hu, anke minħabba li l-art hija limitata, u allura rridu nkunu onesti u ngħidu li mhux kulħadd jaffordja li jkollu qabar tal-familja.

Dan huwa Gvern Laburista, Gvern Xellugi, iżda wkoll Gvern b'ruħ soċjali.

Dawn huma l-għeruq tagħna, u l-legalizzazzjoni ta' alternattiva iktar aċċessibbli mid-dfin tirrifletti proprju dawn l-għeruq u l-prinċipji b'saħħithom.

Fl-aħħar u mhux l-inqas il-kremazzjoni tagħtik l-opportunità li żżomm rikordju tal-għeżież tiegħek billi l-irmied ikun imferrex jew jinżamm f'kontenitur dekorattiv, dik li jsejħulha urna.

Hemm metodi iktar moderni ta' kif tiddisponi mill-irmied, fosthom li żżommu f'xi ġiżirana.

Hemm min jikkonsidra dik li ngħidulha tree cremation.

Il-possibilitajiet huma varji.

Hemm min iħallat l-irmied mal-ħġieġ, imbagħad tiġi ffurmata xi skultura.

Hemm diversi affarijiet oħra li wieħed jista' jagħmel.

Sinjura President, jien hawnhekk kont qed nagħti ħarsa ġenerali lejn is-suġġett, però issa nixtieq nikkonċentra fuq il-punti li joħorġu minn dan l-Abbozz ta' Liġi.

Dan l-Abbozz ta' Liġi jitkellem fuq il-proċess tal-kremazzjoni, inkluż il-proċess relatat ma' liċenzjar, il-kundizzjonijiet tal-kremazzjoni, ir-reġistrazzjoni, eċċ. Però, fl-opinjoni tiegħi, il-punti saljenti li joħorġu minn dan l-Abbozz huma għaxra.

L-ewwel punt huwa li l-awtorità responsabbli se tkun is-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika, li se jkollu l-inkarigu li joħroġ il-liċenzji, jeżamina l-applikazzjonijiet għall-ftuħ ta' krematorji, u li jispezzjona l-krematorji li jkunu qed joperaw b'mod regolari tal-inqas darba fis-sena.

Bħala awtorità se jkollu s-setgħa li jieħu kull azzjoni f'każ li l-kundizzjoni tal-liċenzja u l-istandards ma jiġux imħarsa, inkluż ir-revoka jew sospensjoni tal-liċenzja maħruġa.

Huwa tajjeb li ngħid li f'każ li persuna tikser id-dispożizzjonijiet ta' dan l-Abbozz ta' Liġi, qed nipproponu żewġ livelli ta' pieni.

Għandna l-ogħla piena għal dawk li jħaddmu krematorju mingħajr liċenzja ta' mhux inqas minn sentejn ħabs u mhux iktar minn ħames snin, u multa ta' mhux inqas minn €10,000 u mhux iktar minn €30,000.

Kif qegħdin naraw, il-pieni huma riġidi.

It-tieni livell ta' pieni jitkellem fuq ksur ieħor.

F'dan il-każ, għandna priġunerija ta' mhux iżjed minn sitt xhur u multa ta' mhux inqas minn €5,000 u mhux iktar minn €15,000.

Sinjura President, it-tieni punt li joħroġ minn dan l-Abbozz ta' Liġi hu li, filwaqt li l-Abbozz ma jidħolx fl-ispeċifiku u fit-tekniku ta' faċilità ta' kremazzjoni, il-faċilitajiet bażiċi jew minimi li għandu jkollu l-krematorju huma l-kamra mortwarja, il-kamra tal-espożizzjoni li tkellimt fuqha aktar kmieni, il-faċilitajiet adegwati biex jekk ikun hemm bżonn tkun tista' ssir estrazzjoni ta' materja barranija – ċjoè, ta' materjal li kien fil-ġisem imma li ma jistax jiġi kkremat, bħalma hu pacemaker – irid ikun hemm ukoll tal-inqas kamra tal-kremazzjoni u spazju fejn ikunu miżmuma l-fdalijiet tal-kremazzjoni.

Sinjura President, diġà tkellimt fuq l-importanza tax-xewqa tad-deċedut.

Din m'aħniex qed ngħiduha aħna biss, iżda enfasizzaha kull min wieġeb għall-konsultazzjoni pubblika.

Hemm bżonn ta' Reġistru Nazzjonali tal-Kremazzjoni, u dan l-Abbozz qiegħed jagħmel proprju dan.

Permezz ta' dan ir-reġistru, kull persuna se tkun tista' tirreġistra x-xewqa tagħha li wara mewtha tiġi kkremata, kif ukoll x'tixtieq li jiġri mill-fdalijiet, li informalment insejħulhom irmied, li fil-verità jkunu frammenti tal-għadam.

Dan dejjem skont il-limiti li qegħdin nipproponu f'dan l-Abbozz ta' Liġi għall-fini ta' saħħa u sigurtà.

Iktar minn hekk, fl-istess reġistru tista' tiddikjara li ma tixtieqx li tkun ikkremat, għax huwa dritt tal-individwu li jiddikjara x-xewqa tiegħu.

Huwa tajjeb li ngħid li x-xewqa tista' tiġi rtirata mill-persuna f'kull waqt, u f'każ li persuna ma tesprimi l-ebda xewqa, jiddeċiedu l-familjari.

Fl-istess ħin, biex insibu bilanċ bejn ix-xewqa tad-deċedut u l-piż fuq in-next of kin tiegħu, f'dan l-Abbozz qegħdin nispeċifikaw li r-Reġistru mhux se jkun qed jorbot lill-familjari legalment li jesegwixxu x-xewqat tad-deċedut.

Prattikament, qegħdin ngħidu li mhux se jkun legally binding.

Fil-fatt, ir-Reġistru se jkun biss pjattaforma biex individwu jagħmel ix-xewqa tiegħu magħrufa li jiġi kkremat b'mod formali.

Sinjura President, mill-Abbozz ta' Liġi joħroġ ukoll dak li huwa permessibbli b'rabta mat-tifrix tal-irmied u ż-żamma tal-urni ssiġillati.

Donnu dan kien l-iktar aspett li interessa lin-nies, għax irċevejt mijiet ta' emails biex jistaqsuni fuq din il-ħaġa partikolari.

Allura għall-benefiċċju ta' min qiegħed isegwina, nixtieq ngħid li t-tifrix jista' jsir fil-baħar.

B'baħar mhux qed nifhmu portijiet, jew inkella bajjiet li fihom jgħumu n-nies.

It-tifrix jista' jsir minn kwalunkwe ajruplan, jista' jitpoġġa f'residenza privata u f'każ li r-residenza tkun qiegħed fiha bil-kiri, ovvjament għandek bżonn il-permess tas-sid.

It-tifrix jista' jsir ukoll fi spazju miftuħ iddedikat għat-tifrix tal-irmied tal-fdalijiet umani.

Min-naħa l-oħra, urna ssiġillata tista' tinżamm f'residenza privata, jew tista' tiġi murija f'binja bħalma hu mużew.

Pereżempju, f'każ ta' persuna ta' ċertu kalibru jew ta' ċerta importanza li ġiet ikkremata, jista' jagħti l-każ li l-urna tkun esebita f'mużew partikolari f'pajjiżna.

L-urna tista' tkun ukoll midfuna fil-qabar.

Dawk in-nies li diġà għandhom qabar tal-familja li jkunu jixtiequ li meta jiġu nieqsa jiġu kkremati, il-familjari tagħhom jistgħu jagħżlu li jżommu dik l-urna midfuna fil-qabar tal-familja u tista' wkoll tkun midfuna fil-baħar.

Ħafna min-nies ma jafux li attwalment bniedem diġà jista' jindifen fil-baħar.

Fil-fatt, ħafna staqsewni fuq kif l-urna tista' tiġi midfuna fil-baħar.

L-urna tista' wkoll impoġġija f'columbarium.

Dawk li jridu jsegwu x'tgħid il-Knisja, li ma tippermettix l-iscattering of ashes u li l-urna tittieħed id-dar, jistgħu jħallu l-urna tagħhom f'columbariums.

Dawn ikunu qishom pigeon holes li jkun hemm l-urni ġo fihom.

Sinjura President, il-ħames punt huwa dak li mhux se jkun permess tifrix ta' rmied f'żoni pubbliċi.

Qed ngħidu hekk, ovvjament, għal raġunijiet ta' saħħa ambjentali.

Kif wieħed jista' jara, l-għażliet kollha dwar it-tifrix tal-irmied huwa f'żoni miftuħin jew inkella minn għoli konsiderevoli, u allura l-ebda waħda minnhom ma jista' jkollha xi impatt negattiv fuq in-nies.

Dan l-Abbozz jgħid li l-urni ma jistgħux ikunu kummerċjalizzati.

Jiġifieri m'aħniex se nippermettu sitwazzjoni fejn l-urni bl-irmied ta' persuna partikolari jinbiegħu.

Dan huwa element bażiku ta' rispett lejn il-fdalijiet umani.

Punt ieħor li joħroġ minn dan l-Abbozz huwa li, bħalma niżżilna l-età tal-vot għaż-żgħażagħ ta' 16-il sena, fejn tidħol il-kremazzjoni qegħdin ngħidu li l-età minima biex persuna tirreġistra x-xewqa tagħha li tiġi kkremata hija ta' 16-il sena.

Żgħażagħ ta' 16-il sena jistgħu jiddeċiedu wkoll fuq ħaddieħor, jekk kemm-il darba l-persuna li tiġi nieqsa ma tkunx esprimiet ix-xewqa li tiġi kkremata.

Allura dan huwa vot ieħor ta' fiduċja fiż-żgħażagħ.

Minn dan l-Abbozz joħroġ punt sensittiv għal ħafna, għax qed jingħad li persuna li tkun diġà ndifnet tista' tiġi eżumata u l-fdalijiet tal-ġisem jiġu kkremati.

Dan huwa punt li tkellmuh miegħi diversi nies li kellhom l-għeżież tagħhom li ġew nieqsa fl-aħħar snin u jixtiequ li jkollhom din il-possibilità.

Issa jien, minn hawnhekk, qed ngħidilhom li dan huwa possibbli.

Punt ieħor sensittiv hu li f'każijiet fejn l-omm tmut mat-tarbija waqt il-ħlas, jew inkella f'każ li tewmin mill-istess tqala jitwieldu mejta, jekk ikun hemm it-talba, dawn jistgħu jiġi kkremati f'daqqa.

Huwa tajjeb li ngħid li grazzi għas-servizz ta' kwalità għolja tas-saħħa tagħna, dawn huma każijiet verament rari; però, dan l-Abbozz ta' Liġi jaħseb f'dawn il-każijiet ukoll.

Jiġifieri qegħdin ngħidu li fuq talba, l-omm u t-tarbija li jkunu mietu, jew inkella l-aħwa mill-istess tqala li jkunu stillborn, jistgħu jiġu kkremati flimkien.

Din se tkun l-unika eċċezzjoni fl-Abbozz li tippermetti kremazzjoni ta' żewġ iġsma flimkien.

Fl-aħħar u mhux l-inqas, l-għażla tal-kremazzjoni f'pajjiżna hija għal kull faxxa soċjali.

Fil-fatt, fil-preżent min jiflaħ iħallas għal dan is-servizz jista' jesporta ġisem barra minn xtutna biex jikkremah, u dan kien permess mill-Gvern permezz ta' numru ta' policies.

Issa, permezz ta' dan l-Abbozz, qegħdin niċċaraw ukoll l-oppost, ċjoè li ġisem jista' jidħol f'Malta sabiex jiġi kkremat u, bl-istess mod, l-irmied jista' joħroġ mill-pajjiż f'urna ssiġillata.

Sinjura President, ninsab ħerqana li nisma' d-diskorsi tal-Onor.

Bla dubju lesta li nilqa' s-suġġerimenti u nlaqqa' l-ideat tagħna flimkien, għax verament nixtieq li jkollna liġi li taħdem biex, għal darb'oħra, kif għamlu bosta liġijiet imressqa minn din in-naħa tal-Kamra, nimmodernizzaw is-soċjetà tagħna.

Jien meta bdejt naħdem fuq dan l-Abbozz ta' Liġi kont naf li hawn bosta nies f'Malta u Għawdex ħerqana għal din l-għażla, iżda meta ħarġet l-aħbar li konna se nippreżentaw din il-liġi, onestament qatt ma stennejt ir-rispons daqshekk massiv li rċevejt fuq livell personali.

Huwa ċar li ċ-ċittadini huma lesti għal din il-bidla, u allura nħeġġeġ lill-Onor.

Membri ħalli flimkien niġbdu ħabel wieħed u verament naħdmu biex nagħtu lill-poplu dak li ilu tant jistenna.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

MARIA DEGUARA: Sinjura President, is-suġġett tal-kremazzjoni mhuwiex xi ħaġa ġdida għal Malta.

Irrid nistqarr li jien favur l-introduzzjoni tal-kremazzjoni għax nemmen li kulħadd għandu dritt jagħmel għażliet ħielsa, basta ma jkunux imorru kontra l-Liġi jew kontra d-dritt tal-ħajja tal-persuna jew tat-tarbija fil-ġuf.

Qabel ma nibda l-intervent tiegħi, xtaqt nagħti ftit kronoloġija tad-deċiżjonijiet li ttieħdu matul l-aħħar 30 sena, li ġurnata wara l-oħra wassluna biex illum għandna quddiemna dan l-Abbozz ta' Liġi.

Kien madwar 30 sena ilu li taħt Gvern Laburista beda jidher li, kemm għal raġunijiet ta' saħħa pubblika, kif ukoll minħabba d-domanda dejjem tikber għax-xiri ta' oqbra ġodda, din it-tema bdiet tiġi diskussa bejn il-Gvern ta' dak iż-żmien, il-Knisja u l-privat.

Dak iż-żmien il-Knisja kellha numru ta' riservi dwar il-kremazzjoni, li se nidħlu fihom iktar tard.

Kien jidher ċar li, minħabba li l-popolazzjoni Maltija bdiet tikber, il-konfini ta' numru ta' rħula bdew jespandu biex bil-mod il-mod bdew imissu maż-żoni periferali tal-irħula li f'ħafna minnhom kellhom ċimiterju.

Hekk ġara fin-Naxxar, fil-Għargħur, fil-Mellieħa u fil-Mosta.

Dawn li qed insemmi huma ftit eżempji.

Il-gvern tal-ġurnata kien ħa d-deċiżjoni tajba li ma jingħatawx permessi ġodda għal ċimiterji fil-qalba jew fil-viċin tal-abitat.

Ittieħdet ukoll id-deċiżjoni li ma jsirx iktar dfin ġo monasteri, kannierji u knejjes, ħlief f'każijiet eċċezzjonali fejn irid jintalab il-permess speċifiku tad-Dipartiment tas-Saħħa Pubblika.

Kien sar forma ta' ċensiment fl-Addolorata biex jaraw kemm kien hemm oqbra li għal raġuni jew oħra kienu ilhom ma jintużaw, fosthom kien hemm numru li kienu jappartjenu lill-Knisja.

Instab li kien hemm numru ta' oqbra li minħabba testmenti li jipprojbixxu dfin ta' familjari oħra fl-istess qabar, kien ilhom mitluqa għal għexieren ta' snin.

Dan niftakru għaddej waqt li d-domanda għax-xiri tal-oqbra dejjem baqgħet tiżdied, u beda jidher ċar li t-tradizzjoni li l-familjari kollha jindifnu fl-istess qabar bdiet tmajna, għax kull wild li bena familja beda jfittex li jkollu l-qabar għal uliedu.

Dan ix-xenarju wassal biex il-prezz biex wieħed jixtri qabar sploda, u saħansitra kien hemm każijiet fejn qabar beda jinbiegħ għal somom li bdew ilaħħqu l-Lm5,000 u anke iktar.

F'dan ix-xenarju bdew joħorġu permessi limitati għall-estensjoni ta' ċimiterji eżistenti, dejjem 'il barra miż-żoni abitati.

Hekk ġara f'San Pawl il-Baħar, il-Mosta, l-Imġarr u l-Mellieħa, biex insemmi uħud minnhom.

Biex ma ssirx spekulazzjoni mill-oqbra, id-Diviżjoni tas-Saħħa taħt l-Amministrazzjoni Nazzjonalista ddeċidiet li ma jsirx iktar bejgħ ta' oqbra, u allura kull min kellu dritt u kellu applikazzjoni valida għal xiri ta' qabar, beda jsirlu konvenju li, filwaqt li jippermettilu jagħmel użu sħiħ mill-qabar allokat lilu, bħal twaqqif ta' monument, dfin u affarijiet oħrajn, ma setax ibigħu jew jittrasferixxih lil terzi.

Kien sar ukoll studju biex jindividwaw numru ta' nies li kellhom iktar minn applikazzjoni waħda, ħafna minnhom fi rħula differenti.

Pereżempju, raġel mill-Mosta japplika għal qabar fil-Mosta waqt li l-mara tiegħu mill-Gudja tapplika għal qabar fil-Gudja.

Dan kien isir biex l-ewwel applikazzjoni li tintlaqa' tittieħed, u jekk tiġi milqugħa t-tieni waħda tkun opportunità biex dan ibigħ il-qabar bi profitt.

Instabu każijiet fejn missier kien japplika fuq ismu, filwaqt li uliedu li kienu għadhom jgħixu ġo daru kienu japplikaw għal qabar fuq isimhom.

Biex is-sitwazzjoni tkompli tikkomplika ruħha kien hemm kważi fissazzjoni fost il-Maltin li kulħadd ried jindifen fil-lokalità fejn twieled.

Kien hemm numru ta' lokalitajiet fejn il-kummissjonanti li jieħdu ħsieb il-funerali nfushom issuġġerew fejn setgħu jinbnew ċimiterji ġodda.

F'ħafna minnhom instab li, anke jekk kien 'il bogħod mill-abitat, setgħu jaffettwaw l-akwifer, u allura ġew rifjutati.

Għall-istess raġuni u għal raġunijiet oħra, ċimiterji abbandunati, bħal dawk użati għall-pesta, ma kienx għaqli li terġa' tużahom.

Niftakru li dak iż-żmien kienu diġà jeżistu ċimiterji oħra fejn kien isir id-dfin ta' persuni li kienu jħaddnu twemmin differenti minn tagħna.

Qed nirreferi għaċ-ċimiterju tat-Torok.

Fattur ieħor kien li bdiet tiżdied il-preżenza ta' persuni li kienu jħaddnu reliġjonijiet differenti, li kienu jitolbu dfin mhux bħal tagħna.

F'dan ix-xenarju, il-Gvern beda jfittex soluzzjonijiet alternattivi għall-isfida mhux żgħira li kellu quddiemu.

Dak iż-żmien id-diskussjonijiet ma kenux tkomplew għal tliet raġunijiet.

Meta l-kremazzjoni kienet diskussa fid-dettall, il-kummissjonanti li jieħdu ħsieb il-funerali waslu għall-konklużjoni li bit-teknoloġija ta' dak iż-żmien, il-kremazzjoni f'pajjiżna ma kenitx vijabbli għal numru ta' raġunijiet, fosthom li l-ispejjeż għall-kremazzjoni kienu se jkunu over and above l-ispejjeż ta' funeral tradizzjonali, għax, apparti l-ispejjeż tal-kremazzjoni, xorta waħda kien se jkun hemm l-ispejjeż tal-Knisja, tat-tebut, il-ħruq u t-trasport tal-katavru, u affarijiet oħrajn.

Raġuni oħra kienet l-ispiża kbira li kien hemm bżonn biex ittella' t-temperatura għolja tal-ifran li jintużaw għall-kremazzjoni.

Jiġifieri bit-teknoloġija eżistenti ta' dak iż-żmien, l-enerġija biex il-fran ilaħħqu t-temperaturi neċessarji biex il-ġisem jiġi kkremat kienet se tkun tant għolja li kien jaqblilhom iħallu l-fran imqabbda l-ħin kollu milli jqabbduhom meta jkollhom bżonnhom.

Kien antiċipat li l-proċess tal-kremazzjoni ma kienx se jkun daqshekk popolari, u allura d-domanda għalih kienet se tkun limitata ħafna.

Bħala inċentiv, il-Gvern Nazzjonalista ta' dak iż-żmien kien offra lill-kummissjonanti li l-krematorju jsir fuq art tal-Gvern fil-konfini tal-Addolorata, biex jiġu ffrankati l-ispejjeż għax-xiri tal-art lil min kien interessat jibda dan il-proġett.

Raġuni oħra kienet li, għalkemm il-Knisja ma kellha qatt oġġezzjoni u ma kienet qatt direttament kontra l-kremazzjoni, kienet tinsisti li l-proċess jirrispetta t-tagħlim Kattoliku.

Instab ukoll li kull meta l-kremazzjoni ġiet introdotta f'pajjiżi Kattoliċi, qatt ma rnexxa, l-iktar għax ħafna Kattoliċi jassoċjaw in-nar u l-ħruq mal-kastig, jew skont ir-riċerka jassoċjawh mal-purgatorju jew l-infern.

Kien minħabba dawn ir-raġunijiet li l-biċċa l-kbira tal-kummissjonanti qatgħu qalbhom mill-kremazzjoni u waqfu hemm.

F'dawn l-aħħar snin, rajna influss qawwi ta' ħaddiema barranin, għax hekk kienet titlob l-espansjoni tal-ekonomija mgħaġġla preżenti.

Rajna pajjiżna jinbidel minn kwalunkwe aspett, u rridu ngħidu li din il-bidla ma kenitx dejjem pożittiva.

Dan l-influss qawwi ta' barranin ġab miegħu twemmin u drawwiet differenti minn tagħna.

Hemm numru minnhom li żżewġu nisa Maltin u qed irabbu l-familja fi xtutna, u wliedhom qed jattendu l-iskejjel tagħna.

Bħala nazzjon nagħmlu minn kollox biex nintegraw dawn il-barranin magħna, u hekk għandu jkun.

Dawn il-barranin għandhom kulturi u reliġjonijiet differenti minn tagħna, għalhekk għandna nirrispettawlhom id-drawwiet tagħhom u dak li jemmnu fih, bħalma hu d-dover tagħhom li jirrispettaw id-drawwiet u t-twemmin tagħna.

Fostna l-Maltin illum ukoll għandna reliġjonijiet differenti, għalhekk irridu nimxu maż-żminijiet u skont iċ-ċirkostanzi.

F'dak li qed niddiskutu llum, qed nagħtu lil kull individwu d-dritt tal-għażla dwar kif jiddisponi minn ġismu wara mewtu, fosthom il-metodu li qed nitkellmu fuqu llum, dak tal-kremazzjoni.

Il-funerali u d-dfin tradizzjonali għandhom u se jibqgħu jsiru skont il-kulturi u r-reliġjonijiet differenti.

Jekk verament nemmnu fid-dritt tal-għażla ħielsa, iċ-ċimiterji tagħna għandhom jibqgħu jipprovdu spazju kemm għal dawk li jixtiequ jindifnu fil-qabar, kif ukoll għal dawk li jixtiequ li ġisimhom jiġi kkremat.

F'dan l-Abbozz ta' Liġi qed nintroduċu l-kremazzjoni, li huwa metodu ieħor li ilu jintuża għal ħafna snin fl-Ewropa u f'ħafna postijiet oħra fid-dinja.

Dan l-Abbozz ta' Liġi huwa intenzjonat biex nirregolarizzaw u nilleġiżlaw il-proċess tal-kremazzjoni.

Dan jitlob li tinħareġ liċenzja mis-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika taħt numru ta' kundizzjonijiet u salvagwardji.

Fih insibu l-kundizzjonijiet tal-kremazzjoni, fosthom li l-operaturi jridu jżommu reġistru dettaljat li fih iniżżlu l-ismijiet ta' dawk li ġew ikkremati u l-proċess li ntuża, biex jitnaqqas l-abbuż.

L-Abbozz jinsisti wkoll li għandu jinħoloq reġistru nazzjonali tal-kremazzjoni, fejn wieħed waqt ħajtu jista' jesprimi x-xewqa tiegħu kif jixtieq jiddisponi minn ġismu wara mewtu.

Dan l-Abbozz jieħu inkonsiderazzjoni l-ispazju limitat ta' pajjiżna, u jieħu ħsieb li l-proċess tal-kremazzjoni jkollu l-inqas impatt fuq l-ambjent billi jinkoraġġixxi teknoloġiji moderni environmentally friendly, bħall-użu tal-bio-cremation, fejn l-emissjonijiet ikunu xejn jew minimi.

Nispera li bl-użu tat-teknoloġija moderna, l-ispiża tal-enerġija biex issir il-kremazzjoni llum tkun ħafna inqas minn qabel, biex dan il-proċess ikun vijabbli.

Huwa importanti li matul il-proċess kollu tal-kremazzjoni jkun żgurat rispett lejn il-ġisem uman.

Dan l-Abbozz ta' Liġi huwa mmirat biex jiġi użat minn persuni li għalkemm kollha jgħixu f'pajjiż wieħed, iħaddnu twemmin u reliġjonijiet differenti.

Aħna l-Maltin li nipprattikaw ir-reliġjon Kattolika, irridu nkunu nafu x'jgħid it-tagħlim Kattoliku f'dak li għandu x'jaqsam mal-kremazzjoni.

It-tagħlim tal-Knisja Kattolika huwa kontra li wara l-kremazzjoni l-irmied tal-ġisem jiġi mxerred fl-arja, fuq l-art, jew fil-baħar.

Jispeċifika wkoll li l-irmied m'għandux jiġi ppreservat f'mementos, f'ġojjellerija, f'urni, jew f'affarijiet oħrajn, imma l-irmied fl-urna għandu jitpoġġa f'ċimiterju, f'qabar jew f'post sagru.

Għalhekk, filwaqt li l-Abbozz ta' Liġi jagħtik id-dritt tal-għażla li tagħmel dak li jmur kontra t-tagħlim tal-Knisja, mhu qed iċaħħad lil ħadd milli jagħmel dan.

B'hekk ma jkunx hemm diskriminazzjoni bejn reliġjon u oħra.

Huwa tajjeb li niftakru li fuq kollox il-kremazzjoni mhi qed tiġi imposta fuq ħadd, imma kull individwu jista' jibqa' juża l-metodu tradizzjonali tal-fehma tiegħu.

Din in-naħa tal-Kamra m'għandha ebda oġġezzjoni għall-kremazzjoni, sakemm din tkun ikkontrollata kif speċifikat f'dan l-Abbozz ta' Liġi.

Waqt il-Kumitat tal-Kamra pparteċipajna b'mod attiv u pożittiv biex dan l-Abbozz jasal quddiemna għall-approvazzjoni finali, għax ninsabu konxji li kull membru għandu jagħti l-aħjar tiegħu biex pajjiżna jimxi 'l quddiem fl-aspetti kollha.

Bħal kollox, mhuwiex biżżejjed li nagħmlu l-Abbozz ta' Liġi, imma huwa importanti li meta tibda tintuża l-kremazzjoni f'pajjiżna, l-awtoritajiet responsabbli jaraw li l-liġi kif speċifikata tkun qed tiġi osservata.

Meta tgħaddi liġi u ma tiġix infurzata, ix-xogħol li jkun sar f'din il-Kamra u fil-kumitati jkun kollu għalxejn, għax il-poplu ma jkunx qed jieħu dak li ħaqqu u dak li nkunu wegħednieh.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

CHRIS FEARNE: Sinjura President, se nibda d-diskors tiegħi billi nifraħ lill-Onor.

Rosianne Cutajar tax-xogħol li għamlet f'dan l-Abbozz ta' Liġi.

Naf li għamlet ħafna xogħol u kkonsultat ma' ħafna nies.

Kellha tim legali li kien qed jgħinha, u matul dawn ix-xhur kelli l-pjaċir li naħdem magħha mill-viċin biex naraw id-drafts ta' din il-liġi, ħalli fejn ikun hemm bżonn nirranġawh ukoll.

Nieħu pjaċir ninnota li l-backbench Laburista, min-naħa tal-Gvern, qed juri għal darb'oħra li huwa sod, għax għandna deputati li minkejja li mhumiex fl-eżekuttiv tal-Gvern, jimpenjaw ruħhom li jagħmlu x-xogħol u jinteressaw ruħhom bis-serjetà f'dak li jiġri f'dan il-Parlament u fit-tmexxija tal-pajjiż.

Allura, jien ngħid li dan jawgura tajjeb għal dan il-grupp ta' Membri Parlamentari, u l-poplu huwa fiduċjuż li għandna nies ta' kalibru li se jkomplu jagħtu sehemhom għal ħafna snin.

L-Onor.

Rosianne Cutajar, bix-xogħol li għamlet f'din il-liġi, bla dubju hija waħda minnhom.

Nirringrazzjaha u nifirħilha tax-xogħol li għamlet.

Irrid ngħid ukoll li dan l-Abbozz ta' Liġi ġie diskuss fil-Kabinett tal-Ministri, li kellu l-opportunità li jara, jiddiskuti u japprova d-dokument ta' konsultazzjoni li ftaħna fi Frar ta' din is-sena, u issa, ladarba ngħalqet il-konsultazzjoni u ġie mħejji l-Abbozz ta' Liġi aħħari, il-Kabinett reġa' kellu l-opportunità li japprova l-liġi kif inhi.

Allura, għalkemm dan l-Abbozz huwa Private Member's Bill, b'sodisfazzjon ngħid u nista' nwassal l-aħbar li l-Kabinett qiegħed wara dan l-Abbozz u kellna anke l-approvazzjoni tal-President biex inkunu nistgħu rressquh quddiem il-Kamra.

Bħala Gvern u bħala politiċi nemmnu li din il-liġi ewlenija, fost affarijiet oħrajn, turi li x-xewqa ta' individwu għandha tibqa' bejn il-kuxjenza tiegħu, il-familjari tiegħu, u n-nies li jrid jiddiskuti magħhom, u mhijiex xi ħaġa li l-Gvern jew il-politiku għandu jidħol fiha bla bżonn.

Aħna nemmnu – din urejniha kull fejn kien hemm dibattiti u kull fejn kien hemm bżonn indaħħlu liġijiet favur id-drittijiet ċivili – li deċiżjoni li tolqot lill-individwu biss għandha tittieħed minnu, bħal kif irid iqatta' ħajtu, lil min iħobb, ma' min irid jgħix, u issa anke x'jiġri mill-fdalijiet tiegħu wara mewtu.

Kemm jista' jkun il-Gvern m'għandux jindaħal, ħlief biex jagħmel il-qafas regolatorju li jippermetti li x-xewqat individwali ta' kull persuna jkunu jistgħu jiġu mwettqa mingħajr xkiel, b'mod li ma jagħmlux ħsara lill-individwu jew lill-kumplament tas-soċjetà, u b'mod regolat.

Fil-fatt, din il-liġi qiegħda tipproponi li x-xewqa ta' x'jiġri mill-ġisem ta' individwu wara mewtu tibqa' bejn l-individwu u l-qraba tiegħu.

Issa, il-Gvern, permezz ta' din il-liġi li qed tiġi diskussa fil-Parlament, fassal ir-regoli, l-istruttura u l-mod legali kif dik ix-xewqa tista' titwettaq b'mod li ma tagħmilx ħsara lill-kumplament tas-soċjetà u b'mod li tkun espressa kif suppost.

Allura, din il-liġi qiegħda tagħmel il-qafas regolatorju ta' kif issir il-kremazzjoni f'pajjiżna.

Jiġifieri, jekk xi ħadd jixtieq li wara mewtu, minflok ma jindifen bil-mod tradizzjonali, il-ġisem tiegħu jkun ikkremat, din il-liġi qiegħda tispeċifika kif dan jista' jsir, u għall-ewwel darba qiegħda tagħti permess għall-proċess tal-kremazzjoni.

Naturalment, biex issir il-kremazzjoni jrid ikun hawn post adattat fejn din tista' issir, li hu l-krematorju.

Allura din il-liġi qiegħda tagħmel qafas legali ta' kif wieħed irid japplika biex ikun jista' jagħmel krematorju, x'għandu bżonn biex ikun konformi mal-liġi u jagħmel il-kremazzjoni fil-krematorju kif suppost, u x'inhuma l-ħteġijiet biex wieħed jakkwista l-liċenzja għall-krematorju.

Jiġifieri, din il-liġi, apparti li qed tagħti l-possibbiltà li ssir il-kremazzjoni f'pajjiżna għall-ewwel darba, qed tħejji l-qafas ta' fejn u kif tista' ssir il-kremazzjoni, u x'inhuma l-ħteġijiet biex toħroġ liċenzja.

Il-liċenzja toħroġ mis-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika li għandu d-dritt – u jiena ngħid il-jedd ukoll – li jispezzjona s-sit fejn ikun hemm il-krematorju biex jara li l-istandards li wieħed jistenna u li qegħdin nesiġu bid-dettall f'din il-liġi, ikunu milħuqin u miżmumin.

Jekk dawk l-istandards ma jinżammux, is-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika, permezz ta' din il-liġi, se jkollu s-saħħa li, jekk ikun hemm bżonn, jirrevoka l-liċenzja u jwaħħal multi lil min ikun kiser il-kondizzjonijiet tal-liċenzja.

Il-proċess li bih għamilna din il-liġi juri li bħala Gvern aħna nieħdu pjaċir nilqgħu s-suġġerimenti u niddiskutu.

Jiġifieri din il-liġi mhux biss hija Private Member's Bill – għax mhijiex magħmula mill-Eżekuttiv tal-Gvern – imma qabel ma bdejna nfassluha, tajna l-opportunità ta' diskussjoni wiesgħa fil-Kumitat dwar l-Affarijiet Soċjali, fejn kienu mistednin l-istakeholders kollha, inkluż rappreżentanti tal-Knisja Maltija, biex ikunu jistgħu jiddiskutu mal-Membri Parlamentari l-aspetti kollha involuti mal-kremazzjoni.

Ftaħna wkoll konsultazzjoni wiesgħa għal madwar ħames ġimgħat ma' kull min kien interessat, wara li ppubblikajna dokument ta' gwida dwar kif qegħdin naħsbu li se tkun il-kremazzjoni f'pajjiżna.

Irrid ngħid li kien hemm rispons qawwi u interessanti ħafna, fejn saru kważi 30 sottomissjoni minn individwi, għaqdiet u istituzzjonijiet differenti, li ħafna minnhom kienu dettaljati sew u mhux ta' kafkaf, b'suġġerimenti dettaljati u riċerkati.

Irrid ngħid ukoll li, minn dan il-proċess ta' konsultazzjoni, slitna xi suġġerimenti u inkludejniehom fit-tfassil ta' din il-liġi, li sar flimkien mal-Onor.

Rosianne Cutajar u mal-Avukat Ġenerali, li kellu sehem importanti f'din il-liġi.

Fost dawn is-suġġerimenti, kien hemm it-twaqqif ta' reġistru biex persuna tkun tista' tesprimi x-xewqa tagħha li wara mewtha tkun ikkremata.

Persuna tista' tgħid ukoll li wara mewtha ma tixtieqx li tkun ikkremata, però aħna jidhrilna – dan huwa suġġett li forsi meta niġu għad-diskussjoni fl-istadju ta' Kumitat wieħed jista' jiddiskutih ukoll – li dawk ix-xewqat li se jkunu rreġistrati f'reġistru li se jinżamm mis-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika huma espressjoni ta' x'jixtieq dak l-individwu li jsir minnu wara mewtu, u jkunu linji gwida għall-qraba tiegħu, li mbagħad sta għalihom jekk jimxux skont dik ix-xewqa jew le.

Aħna qed ngħidu li l-Gvern mhuwiex se jinforza din il-ħaġa.

Bħalma għidt fil-bidu, din hija kwestjoni ta' twemmin u xewqat bejn il-persuna u l-qraba tagħha; però huwa tajjeb li jkun hemm dan ir-reġistru biex ix-xewqat jiġu espressi.

Dan mhux se jkun xi reġistru pubbliku li tista' ssibu online jew tmur għand is-Suprintendent u tistaqsiha x'se jiġri wara l-mewt ta' persuna partikolari.

Dik l-informazzjoni mhux se tingħata, għax se jkun reġistru kunfidenzjali.

Però ladarba persuna tmut, in-next of kin tagħha se jiġu infurmati bix-xewqa tagħha, u mbagħad sta għalihom jekk josservawx dik ix-xewqa jew le.

Dan ir-reġistru se jkun ikkontemplat bil-liġi u, jekk din il-liġi tgħaddi kif inhi, se jiġi fis-seħħ.

Dan kien wieħed mis-suġġerimenti li ħadna mill-konsultazzjoni li għamilna f'dawn il-ġimgħat.

L-Onor.

Deguara qalet li jista' ma jkunx hemm talbiet biżżejjed, jew li kien hemm perjodi fejn wieħed kien jaħseb li ma kienx hemm talbiet biżżejjed għall-kremazzjoni.

Jien bdejt nara l-istatistika ta' numru ta' bliet fl-Awstralja u sibt li hemm bliet minnhom fejn 80% tal-persuni jagħżlu li wara mewthom ikunu kkremati, jiġifieri erbgħa minn kull ħamsa.

F'pajjiżna kkummissjonajna studju biex naraw, bejn wieħed u ieħor, xi tkun it-talba kieku f'pajjiżna kellu jsir krematorju jew iktar minn krematorju wieħed, u rriżulta li wieħed minn kull tliet persuni, jiġifieri madwar 30%, qegħdin juru x-xewqa li wara mewthom ikunu kkremati.

It-talba qiegħda hemmhekk: iċ-ċittadini Maltin u Għawdxin jixtiequ li jkollhom din l-opportunità li jiddeċiedu x'jiġri mill-ġisem tagħhom wara mewthom, u allura aħna bħala Gvern nifhmu li għandna nilleġiżlaw b'dan il-mod, mhux biex kulħadd bilfors ikun ikkremat, imma biex noffru l-opportunità li min jixtieq li wara mewtu ma jindifinx fl-oqbra bil-mod tradizzjonali, ikollu l-opportunità li jagħżel il-kremazzjoni.

Għad fadal x'niddiskutu.

Huwa tajjeb li llum bdejna din id-diskussjoni u meta naslu fl-istadju ta' Kumitat se nkomplu bid-diskussjoni.

Irrid ngħid li għalkemm il-perijodu ta' konsultazzjoni formalment għalaq, għad hemm l-opportunità li nisimgħu l-opinjonijiet tal-pubbliku.

Illum stess l-Isqof ta xi veduti, li jkun tajjeb li nisimgħuhom, kif inhu tajjeb li nkomplu nisimgħu veduti ta' nies oħrajn, ħalli meta niġu biex niddiskutu din il-liġi klawsola klawsola fl-istadju ta' Kumitat, ikun hemm l-opportunità li nibdlu.

Waħda mill-affarijiet li ddibattejna u qbilna magħha fil-liġi kienet li persuna tista' tiddeċiedi li tirreġistera x-xewqa tagħha għall-kremazzjoni mill-età ta' 16-il sena, għax dehrilna li llum f'dik l-età ż-żgħażagħ ikunu diġà maturi.

Naħsbu li hija idea tajba li persuna ta' 16-il sena tkun tista' tieħu dik id-deċiżjoni fuqha nnifisha.

Ma ninsewx li xi sentejn ilu f'dan il-Parlament approvajna liġi fejn ġuvintur u xebbiet ta' 16-il sena llum jistgħu jfittxu parir mediku mingħajr il-kunsens tal-ġenituri tagħhom.

Din qabel kienet ta' 18-il sena, u ftit tas-snin ilu niżżilnieha għal 16-il sena.

Għalhekk jagħmel sens li anke f'dan il-każ ikunu jistgħu jiddeċiedu ta' 16-il sena u mhux ta' 18-il sena jekk iridux jiġu kkremati.

Ladarba tgħaddi din il-liġi, is-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika, il-Professur Gauci, u t-tim tagħha jkunu marbutin li fi żmien tliet xhur joħorġu l-linji gwida ta' x'livelli wieħed irid jilħaq u xi jrid jagħmel biex ikun jista' japplika għal-liċenzja ta' krematorju, kif ukoll x'inhuma l-istandards li wieħed jistenna.

Iridu jittieħdu wkoll deċiżjonijiet amministrattivi, bħal, pereżempju, jekk għandux ikollna krematorju wieħed biss jew għandniex inħallu lil iktar minn entità waħda tagħmel krematorji differenti.

Naf żgur li l-policies tal-Awtorità tal-Ippjanar (PA), li kienu tħabbru madwar sentejn ilu, diġà jirregolaw mill-aspett ta' ppjanar x'inhuma r-regolamenti u l-liġijiet li wieħed irid josserva biex jagħmel krematorju.

Ovvjament, dawk ir-regolamenti jibqgħu fis-seħħ fi kwalunkwe stadju.

Sinjura President, nerġa' nirringrazzja lill-Onor.

Cutajar u lit-tim tagħha talli ressqu din il-liġi u ħadmu ħafna fuqha.

Nifraħ lis-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika, lit-tim tagħha u lid-Direttur tas-Saħħa Ambjentali, li naf li kkontribwixxew ħafna fid-diskussjonijiet u fit-tfassil ta' din il-liġi.

Nieħu pjaċir ninnota li l-kelliema tal-Oppożizzjoni s'issa qed jgħidu li jaqblu mal-prinċipju tal-kremazzjoni u nawgura li ladarba tkun għaddiet mill-istadji kollha u tkun saret liġi, ikollna l-interess, li jien ċert li diġà jeżisti, biex ikollna krematorju f'pajjiżna.

B'hekk, il-Maltin u l-Għawdxin ikollhom l-għażla dwar xi jsir minn ġisimhom anke wara mewthom.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

STEPHEN SPITERI: Sinjura President, jien ukoll irrid nagħmel l-intervent tiegħi waqt dan it-Tieni Qari li jirrigwarda d-dħul tal-proċess tal-kremazzjoni f'pajjiżna.

Hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq suġġett li jolqot lil kulħadd.

Qabel konna ngħidu li eventwalment kulħadd jispiċċa taħt it-trab, imma naħseb li meta tgħaddi din il-liġi u l-kremazzjoni tidħol fis-seħħ, nistgħu ngħidu li hemm min se jispiċċa fil-baħar, fl-ajru u f'postijiet oħrajn, għax l-irmied ta' min ikun għadda minn dan il-proċess se jkun jista' jiġi maħżun f'postijiet partikolari, fosthom f'residenzi privati, jew saħansitra jinxteħet fil-baħar.

Naturalment, japplikaw ċerti regoli, fosthom li ma jistax jintefa' f'xi bajja li tintuża mill-pubbliku.

Din il-liġi se tagħti l-opportunità lil dawk kollha 'l fuq minn 16-il sena biex jesprimu x-xewqa tagħhom u din ix-xewqa se tkun reġistrata f'reġistru partikolari.

Sinjura President, malli sirt naf li dan is-suġġett se jkun diskuss fil-Parlament, ipprovajt nieħu feedback dwaru waqt il-ħin tax-xogħol tiegħi ta' tabib meta mmur fid-djar tan-nies, u jidher li hemm barra hemm interess kbir minn nies li jridu jagħmlu użu minn dan il-proċess.

Hemm ħafna persuni anke ta' reliġjon Kattolika li għandhom dan l-interess.

Kif nafu, f'pajjiżna l-maġġoranza tal-poplu tħaddan ir-reliġjon Kattolika, u hemm diversi individwi ta' din ir-reliġjon li qed juru interess minn issa li jagħmlu użu minn dan il-proċess tal-kremazzjoni.

Jidher li anke f'dan il-Parlament ilu jitqanqal l-interess, għax mill-1998 sal-lum saru madwar 12-il mistoqsija parlamentari li jirrigwardaw il-kremazzjoni.

Jiġifieri dan is-suġġett ilu jitla' għad-diskussjoni minn Membri ta' dan il-Parlament.

Dan juri li din il-kwestjoni tolqot lis-soċjetà, u meta wieħed iħares lejn suġġett li jolqot lis-soċjetà inġenerali, huwa importanti li jara li jkun hemm regoli li jittieħdu bis-serjetà meta dan il-proċess ikun se jibda jiġi offrut.

Għalhekk hemm bżonn li minbarra d-diskussjoni fit-Tieni Qari li qegħdin nagħmlu llum, meta ngħaddu għall-istadju ta' Kumitat, kif dejjem isir, inkomplu nirfinaw din il-liġi billi rressqu xi emendi li nħossu li huma meħtieġa biex il-liġi tkun għall-aħjar tas-soċjetà.

PERMESS TAL-KAMRA

CHRIS FEARNE: Nitlob il-permess sabiex id-diskussjoni tiġi interrotta għal ftit mumenti u nipproponi mozzjoni mingħajr avviż.

Se jkolli nagħmel dan għaliex għandi impenji oħra u ma nistax nibqa' hawnhekk għalissa.

ID-DEPUTY SPEAKER: Hawn permess sabiex id-diskussjoni tiġi interrotta għal ftit mumenti u sabiex id-Deputat Prim Ministru jressaq mozzjoni mingħajr avviż?

Il-permess ingħata u fil-5.43 p.m. id-diskussjoni ġiet interrotta għal ftit mumenti sabiex titressaq mozzjoni.

SOSTITUZZJONI TEMPORANJA TAS-SEDJA

CHRIS FEARNE: Sinjura President, biex inti wkoll ikollok l-opportunità li tieħu sehem f'dan id-dibattitu, nipproponi li, skont l-Ordni Permanenti 151, l-Onor.

Frederick Azzopardi jippresiedi l-Kamra fil-ħin li matulu d-Deputy Speaker, l-Onor.

Claudette Buttigieg, tagħmel id-diskors tagħha fis-seduta tal-lum, il-Ħamis, 11 ta' April 2019, fuq it-Tieni Qari tal-Abbozz ta' Liġi dwar il-Kremazzjoni (Abbozz Nru 82), billi l-Ispeaker huwa msiefer fuq xogħol parlamentari.

ID-DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ID-DEPUTY SPEAKER: Il-mistoqsija hija l-mozzjoni kif imressqa mid-Deputat Prim Ministru.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR

IL-KREMAZZJONI

Il-Kamra rriżumiet minn ftit tal-mumenti qabel id-diskussjoni fuq dan l-Abbozz ta' Liġi.

ID-DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Stephen Spiteri jista' jkompli bid-diskors tiegħu.

STEPHEN SPITERI: Sinjura President, irrid nuri apprezzament għar-rapport dettaljat li sar mill-Kumitat dwar l-Affarijiet Soċjali li ddiskuta dan is-suġġett fil-fond u ħejja rapport dettaljat u interessanti, li se jkompli jgħin biex eventwalment ikollna liġi li tirregola l-kremazzjoni f'pajjiżna u toħloq salvagwardi importanti.

Ladarba qed insemmi s-salvagwardi, irrid nibda billi nsemmi s-saħħa u l-ambjent vis-à-vis l-impatt tal-kremazzjoni f'pajjiżna.

Kif nafu, il-kremazzjoni tista' ssir bi proċess fejn tintuża l-enerġija għall-ħruq tal-ġisem li jkun mejjet, u għalhekk se jkun hemm emissjonijiet partikolari li jistgħu joħolqu problemi ambjentali ta' tniġġis.

Però, jidher li din il-kwestjoni qed tiġi indirizzata f'dan ir-rapport, fis-sens li qed jiġi rakkomandat li jkun hemm filters li kemm jista' jkun jaqbdu dawn l-emissjonijiet u għalhekk ikun proċess aktar environmentally friendly.

Il-bidu ta' dan il-proċess wieħed irid jagħmlu bl-aħjar mod, għax dan mhuwiex xi proċess li ilu jsir f'pajjiżna u rridu nirfinawh.

La għadu se jibda, ejja nagħmluh mill-ewwel kif jixraq u kif inhu l-aħjar, bl-inqas impatt ambjentali.

Irrid ngħid li meta ssir difna f'qabar bil-mod tradizzjonali, qisu jitqies li ma ssirx ħsara għall-ambjent, imma wieħed irid jikkonsidra li xorta tista' ssir ħsara għall-ambjent u għall-water table ta' pajjiżna minħabba l-filtrazzjoni ta' ċerti sustanzi, li jistgħu jkunu tossiċi, li jitħalltu mal-ilma tax-xita li jibqa' nieżel u jikkontamina l-ilma li hemm taħt l-art.

Jiġifieri, wieħed irid jagħmel paragun bejn dak li jseħħ meta ssir kremazzjoni u d-dfin li jseħħ illum, li qisna ħadnieh for granted li huwa normali.

Meta wieħed jikkonsidra li f'pajjiżna jkollna madwar 3,400 imwiet fis-sena, ma jidhirx li se jkun hemm lok għal aktar minn krematorju wieħed, u b'hekk ikollna inqas problemi loġistiċi ta' fejn se jinbena, għax meta jkun hemm aktar minn wieħed, aktar jinqalgħu problemi.

Nistgħu nqisu li dan se jkun krematorju li joffri l-aħjar proċess u li huwa environmentally friendly.

Jeżistu wkoll proċessi li huma bio, li fihom ma jintużax il-ħruq u b'hekk tevita l-emissjonijiet, però dwar dan wieħed jara aktar 'il quddiem.

Ladarba l-liġi tidħol fis-seħħ, kif qal il-Ministru Fearne, is-Suprintendent tas-Saħħa tkun tista' tilqa' l-applikazzjonijiet u tersaq lejn min hu interessat bil-proposti u l-proċessi meħtieġa.

Din il-liġi wieħed irid iħares lejha b'mod li qed tagħti lok għall-opportunità li nibżgħu aktar għall-art, li f'pajjiżna hija skarsa.

Kif nafu, f'pajjiżna l-oqbra u ċ-ċimiterji dejjem qegħdin jiżdiedu.

Kif wieħed jista' jara, fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata l-oqbra dejjem telgħin 'il fuq u resqin lejn ir-residenzi; għalhekk, dan il-proċess mhux se ngħid li se jwaqqaf id-difniet li aħna mdorrijin bihom, imma se jkun hemm aktar bilanċ.

Jiġifieri, meta n-nies jibdew jagħżlu li jiġu kkremati, żgur li se jieħdu inqas spazju milli jieħu ġisem sħiħ, u għalhekk nistgħu nikkonsidrawha bħala xi ħaġa pożittiva li tgħin biex nibżgħu għall-art.

Din se ngħidha b'ton daqsxejn ċajtier, imma se nkunu qed nikkontrollaw ukoll il-prezzijiet tal-oqbra li tant qed ikun hawn talba għalihom, li qegħdin jogħlew u qed jinbiegħu bi prezzijiet fenomenali.

Kultant tikkonfondi tixtrix garaxx jew qabar!

Għalhekk, naħseb dan il-proċess jista' jkollu dan l-impatt f'pajjiżna, għax naħseb li se jkun hawn min imur għalih u min iħares lejh bħala l-aħjar għażla għal wara mewtu, u bħala l-aktar post naturali ta' fejn jispiċċa ġismu wara li tintemm ħajtu f'din id-dinja.

Wieħed irid iħares lejn affarijiet oħrajn u jidħol fid-dettall tal-proċess, però nemmen li dawn għandna nitkellmuhom aktar fl-istadju ta' Kumitat milli fit-Tieni Qari.

Pereżempju, waqt il-ħruq tal-mejjet, wieħed irid jara jekk kellux xi sieq tal-metall, għax nafu li meta l-metall jinħaraq jista' jarmi emissjonijiet aktar tossiċi mill-ġisem tal-persuna.

Dawn huma affarijiet li wieħed irid jidħol fihom aktar fid-dettall sabiex ikollna liġi aktar b'saħħitha li tirregola u tħares lis-soċjetà, lil dawk li jkunu għażlu li jiġu kkremati u d-drittijiet tal-familji involuti.

Kif nafu, madwar il-mejjet ikun hemm il-familja tiegħu u, għalkemm bil-mejjet tista' tagħmel li trid, il-ħajjin trid tirraġuna magħhom u tirrispetta d-deċiżjonijiet tagħhom.

Wieħed irid jirregola dan il-proċess mhux biss biex ikollna proċess b'saħħtu, tajjeb u li jonora l-ħsebijiet tal-persuna li tkun għażlet li tagħmel dan il-proċess, però rridu nassiguraw li ċ-ċimiterji tagħna jibqgħu joffru l-għażla lil min irid imur għad-dfin normali li mdorrijjin bih.

Dan għandu jibqa' jsib l-ispazju addattat u ċ-ċeremonji assoċjati ma' dan il-proċess u t-tradizzjoni; però, naħseb li għandna nibdew infittxu postijiet fiċ-ċimiterji tagħna għal min irid jikkrema ruħu, u allura għandu jkun hemm spazju apposta fejn jitpoġġew dawn il-fdalijiet.

Kif nafu, għandna tradizzjoni li wara l-mewt ta' dawk li huma qrib tagħna, bħal tal-familja u l-ħbieb, nibqgħu nuruhom rispett.

Kieku eventwalment ikollna awtorità li tieħu ħsieb u tirregola dan il-proċess, inkunu nistgħu noħolqu qafas regolatorju li jirregola l-proċess mill-bidu sal-aħħar tal-kremazzjoni, id-drittijiet ta' min ikun irreġistra biex jgħaddi minn dan il-proċess, u jassigura li ma ssirx ħsara għall-ambjent u għall-persuni li jgħixu fil-viċin, waqt li fl-istess ħin naraw li x-xewqa ta' dak li jkun tkun rispettata.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

MICHAEL FARRUGIA: Sinjura President, f'dan is-suġġett irridu nħarsu wkoll lejn il-lat reliġjuż għax nafu li ħafna mill-poplu Malti jappartjeni għar-reliġjon Kattolika.

Għalhekk, minbarra li nisimgħu l-parti legali li tkun tgħodd għall-poplu Malti u Għawdxi kollu dwar dawk li b'xi mod jew ieħor jiġu nieqsa f'pajjiżna, irridu naraw x'għandha xi tgħid il-Knisja u x'direzzjoni tagħti lill-fidili tagħha.

Qabel ma nitkellem fuq dan il-lat, naħseb li jkun tajjeb li nitkellem fuq il-perspettiva ta' minn fejn bdiet id-diskussjoni fuq il-kremazzjoni u se mmur lura għall-1997 meta jien kont Ministru għas-Saħħa u l-Anzjani.

Dak iż-żmien konna qegħdin niddiskutu dwar il-futur taċ-ċimiterji f'pajjiżna u l-problemi li jinqalgħu fejn ikun hemm talbiet minn eluf ta' persuni li jindifnu f'qabar, dwar il-problemi ambjentali li joħolqu dawn iċ-ċimiterji f'pajjiżna, kif ukoll il-problema tal-ispazju għax ma nistgħux nibqgħu nkomplu nwessgħu fihom.

L-Onor.

Deguara wriet it-tħassib tagħha dwar il-problema ambjentali minħabba li qegħdin nużaw art li ħafna minnha tkun ODZ biex ikollna aktar oqbra.

Irrid ngħid li wieħed dejjem jista' jnaddaf l-oqbra eżistenti, imma fir-realtà nsibu ħafna familji li jagħmluha premura li ħadd iktar ma jista' jindifen f'dak il-qabar li jkun riservat għall-persuni li jkunu diġà ndifnu fih.

Dan joħloq ħafna problemi, aktar u aktar meta ħafna minnhom ikunu ilhom għexieren ta' snin ma jintużaw.

Jinħolqu kwestjonijiet dwar oqbra eżistenti li ma jistgħux jerġgħu jintużaw, apparti li dan iwassal biex familji oħrajn fil-futur jagħmlu l-istess ħaġa.

Dakinhar konna qegħdin ngħidu li rridu nħarsu b'mod laterali lejn il-problema tal-espansjoni tal-oqbra, ta' nuqqas ta' oqbra u tan-numru ta' talbiet li hemm minn ħafna nies biex jixtru oqbra għalihom u għall-familja tagħhom.

Dakinhar konna dħalna f'diskussjonijiet mal-Knisja u mal-Vigarju li jirrappreżenta l-Vatikan biex inkunu nistgħu naraw kif taħsibha l-Knisja fuq il-kremazzjoni, u kienu tqajmu diversi punti, fosthom li wieħed irid jirrikonoxxi li bl-ebda mod ħadd ma jista' jwaqqaf mit-tagħlim tal-Knisja dwar x'jista' u x'ma jistax isir.

Għalkemm huwa ċar li mhijiex problema li persuna nisranija tiġi kkremata għax mhijiex xi ħaġa li tmur kontra t-tagħlim tal-Knisja, hemm regoli dwar x'jiġri wara.

Wieħed mill-għanijiet kien li, jekk wieħed jagħżel il-kremazzjoni, ma jagħmilhiex bil-ħsieb li jaħraq ruħu.

Dawn huma direzzjonijiet li, meta wieħed ikun qed iressaq il-liġi, irid iżomm f'moħħu għax il-liġi tolqot lil kulħadd.

Skont it-tagħlim tal-Knisja, hemm raġunijiet għalfejn wieħed ma jistax jagħmel kremazzjoni, li mhumiex għax inti nisrani, imma minħabba l-ħsieb li jkollok f'moħħok.

Hemm ukoll restrizzjonijiet dwar x'jiġri wara l-kremazzjoni, għax il-Knisja għandha l-libertà kollha li tagħti d-direzzjonijiet tagħha lill-Kattoliċi, u min hu Kattoliku jrid joqgħod għad-direzzjoni li tagħtih il-Knisja.

Qed ngħid hekk għax din id-diskussjoni tmur lura għal aktar minn 20 sena.

Sfortunatament, minkejja li konna diġà qegħdin naraw il-pjanti dwar kif wieħed għandu jimxi 'l quddiem f'dak li għandu x'jaqsam mal-bidliet neċessarji għall-introduzzjoni ta' oqbra ġodda, fejn konna għidna li parti mill-ispiża kellha tmur għar-rinovazzjoni taċ-Ċimiterju tal-Addolorata li huwa ġojjell li jaffaxxina lil ħafna nies li jiġu pajjiżna minħabba l-arkitettura li hemm fih.

Fil-fatt kien diġà beda x-xogħol fil-Kappella, imma sfortunatament dan il-ġojjell kompla jiddeterjora matul iż-żmenijiet.

Għaddew is-snin u dħalt fl-Uffiċċju tal-Prim Ministru fejn kont responsabbli mill-ippjanar, u konna ressaqna policy li kellha x'taqsam speċifikament maċ-ċimiterji f'pajjiżna.

Dak iż-żmien kelli diversi diskussjonijiet u laqgħat.

Erġajt iltqajt mar-rappreżentanti tal-Knisja biex nara li għadu jgħodd dak li kienu ddiskutew magħna dwar id-direzzjoni li kienu qegħdin jagħtu qabel, jiġifieri, li għall-Knisja mhijiex problema li persuna Kattolika tiġi kkremata, basta skont ir-regoli li kienu ġew diskussi fl-1997.

Hemmhekk konna ħadna d-deċiżjoni li noħorġu policy li tirrigwarda ċ-ċimiterji, li fiha kien hemm inkorporata l-kremazzjoni u dak li kien hemm min tkellem dwaru f'din il-Kamra, bħall-kwestjoni tad-distanzi, tal-ambjent u d-diversi prekawzjonijiet li wieħed għandu jieħu biex jibni krematorju f'pajjiżna.

Kien hemm interess mis-settur privat u saru diskussjonijiet dwar jekk dan għandux jinbena mill-Gvern u jiġi mmaniġġjat mill-privat, jew għandux jinbena mill-privat u jiġi mmaniġġjat mill-privat.

Saret ukoll evalwazzjoni ta' jekk il-Gvern għadnux jibnih hu u jmexxih hu.

Qed ngħid dan biex nuri li hemm viżjoni ċara li ilha għaddejja għal aktar minn 20 sena dwar il-ħtieġa li jkollna l-kremazzjoni f'pajjiżna.

Għalhekk, meta l-Onor.

Cutajar ressqet l-Abbozz ta' Liġi li bih qed tipproponi li tiddaħħal il-kremazzjoni f'pajjiżna, ma stajtx ma nagħtihiex l-appoġġ tiegħi, għax qegħdin nersqu biex inkunu nistgħu nwettqu dak li bdejna 20 sena ilu.

Għall-inqas, għandna l-Abbozz ta' Liġi li eventwalment iwassal għall-pass li jmiss, li s-setturi jkomplu jibnu fuq il-policy tal-Awtorità tal-Ippjanar, li tolqot kemm iċ-ċimiterji kif ukoll il-krematorju.

B'hekk issa wieħed se jkollu direzzjoni ta' kif jista' jidħol għal dan is-settur u jimxi 'l quddiem.

Irrid ngħid li dan ma jfissirx li għandna nabbandunaw ċerti opportunitajiet – hawn se nsemmi affarijiet li m'għandhomx x'jaqsmu direttament mal-kremazzjoni – bħalma huma d-donazzjonijiet tal-organi.

Ftit ilu, f'dan il-Parlament, uħud mill-Membri Parlamentari u mill-ħaddiema tal-Parlament irreġistraw ruħhom għad-donazzjoni tal-organi.

Jien l-ewwel darba li għamiltha madwar 22 sena ilu u erġajt ikkonfermajtha ftit tal-ġimgħat qabel ma saret hawnhekk, waqt show tal-112 fejn kien hemm l-opportunità li tirreġistra għad-donazzjoni tal-organi, u jien kont irreġistrajt hemmhekk.

Waħda mill-kwestjonijiet prinċipali li ddiskutejna bejnietna kienet dwar is-sigurtà.

Forsi hawn min qed jistaqsi fiex tidħol is-sigurtà f'dak li għandu x'jaqsam mal-kremazzjoni.

Is-sigurtà tidħol minħabba ċerti ċirkostanzi li jistgħu jinqalgħu b'relazzjoni ma' kawżi li jkun hemm fil-qrati jew investigazzjonijiet li jkunu qegħdin isiru min-naħa tal-Korp tal-Pulizija.

Fil-fatt, dan l-Abbozz ta' Liġi ħa ħsieb dan il-punt, li rridu nkomplu nenfasizzawh waqt id-diskussjoni li se ssir fl-istadju tal-Kumitat.

B'hekk inkunu qegħdin nassiguraw li ma jkun hemm l-ebda abbuż mill-kremazzjoni biex wieħed jgħatti xturu fuq xi ħaġa.

Huwa importanti li nkomplu niffokaw fuq dan il-punt, ħalli ma jkollniex sitwazzjonijiet fejn jinqalgħu xi problemi u jkollna nwaqqfu xi ħaġa tajba li nkunu bdejna.

Nifraħ lill-kollega l-Onor.

Cutajar għall-preżentazzjoni ta' dan l-Abbozz ta' Liġi, li se jkun qed iġib fis-seħħ u jikkonsolida deċiżjonijiet li diġà ttieħdu minn dan il-Gvern f'leġiżlatura preċedenti biex tkun tista' tiddaħħal il-kremazzjoni, u nkomplu nkunu innovattivi bla ma nibżgħu nieħdu ċerti passi.

Nagħlaq billi ngħid li l-Knisja mhijiex kontra l-kremazzjoni, imma rridu nirrispettaw it-tagħlim li tagħti kemm dwar qabel ma ssir il-kremazzjoni, kif ukoll dwar x'jista' jsir mill-irmied ta' dawk li jiġu kkremati.

Nemmen li dan huwa pass 'il quddiem, pass bżonjuż, u pass relattivament urġenti.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

GODFREY FARRUGIA: Sinjura President, qed nieħu pjaċir nara mozzjoni privata mressqa mill-Onor.

Cutajar dwar dan is-suġġett, li t-triq biex ikun jista' jitwettaq diġà kienet tħejjiet.

Fil-fatt, fil-leġiżlatura l-oħra kienet saret konsultazzjoni pubblika dwar il-policy taċ-ċimiterji u l-gwidi tad-disinn kif iċ-ċimiterji għandhom joperaw skont l-Awtorità tal-Ippjanar, li dak iż-żmien kienet għadha l-MEPA.

Kien fl-2014 meta fil-Kumitat dwar l-Ambjent u l-Ippjanar tal-Iżvilupp ġie diskuss il-proċess biex 'il quddiem f'pajjiżna tibda ssir il-kremazzjoni, u fil-fatt illum wasalna għal dan il-pass.

Nafu li din il-liġi ilha approvata madwar id-dinja għal aktar minn 130 sena u l-Knisja Kattolika ilha li approvatha aktar minn 50 sena.

Imma, f'dak il-Kumitat konna qajjimna żewġ punti li huma relevanti.

L-ewwel punt huwa dwar metodu ieħor ta' dfin dinjituż – hawn mhux qed nitkellem fuq il-kremazzjoni, imma qed nitkellem fuq resomation – fejn, minflok ma jsir il-ħruq tal-katavru, dan jitpoġġa ġo banju b'kimika li tħoll il-ġisem b'tali mod u manjiera li l-ġisem jispiċċa bio-fluid u jibqa' l-irmied – jekk trid issejjaħlu hekk, għax m'hemmx ħruq – jew aħjar il-fdal tal-għadam jew xi prosthesis li l-ġisem jista' jkollu, bħal stainless steel ta' xi hip replacement jew xi metall tas-snien u affarijiet bħal dawn.

Ir-resomation hija xi ħaġa riċenti u qed tidħol f'ċerti pajjiżi bħala metodu alternattiv għall-kremazzjoni.

Din daħlet wara l-marda qerrieda tal-annimali, il-Mad Cow Disease, li taffettwa lill-bniedem ukoll, u allura riedu jkunu ċerti li jeqirdu l-mikrobu totalment.

Qed ngħid hekk għax id-dfin tradizzjonali mhuwiex sterili għax hemm infezzjonijiet li wieħed jista' jieħu mill-mikrobi, filwaqt li l-kremazzjoni toqtol il-mikrobi għax it-temperatura hija għolja ħafna.

Il-vantaġġ tar-resomation fuq il-kremazzjoni huwa li l-prezz hu irħas u allura naħseb li mill-aspett ekonomiku rridu nħarsu lejh ukoll.

Barra minn hekk, mill-aspett ambjentali it's a green burial għax il-waste tiegħu mhuwiex ħruq – il-ħruq naturalment iżid il-carbon footprint – u l-ilma tiegħu jista' jintuża għall-irrigazzjoni, u l-irmied li jifdal jista' jmur fis-sistema.

Ir-resomation huwa pass 'il quddiem li soċjetà aktar moderna tista' tintroduċi.

Dan huwa proċess mgħaġġel ħafna ta' dak li s-soltu jsir b'mod naturali bil-mikrobi biex il-ġisem jinħall minn mal-iskeletru u l-iskeletru jsir irmied.

Permezz ta' din il-kimika, il-proċess isir f'numru ta' sigħat.

Din hija xi ħaġa li l-Knisja għadha ma daħlitx fiha sew, imma ta' min jgħid li forsi 'l quddiem f'din il-Kamra dan is-suġġett – forsi jien ma nkunx hawnhekk – ikun jista' jiġi diskuss.

Hemm ħaġa oħra li konna tkellimna fuqha fil-Kumitat, u din hija r-regolamentazzjoni għax kien hemm bżonn li nsaħħu r-regoli ta' kif għandhom jidħlu aktar standards ta' good practice.

Qed nieħu pjaċir li hawn fostna s-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika.

Naħseb li wasal iż-żmien li meta niġu għar-regolamentazzjoni ma nagħmluhiex biss permezz ta' public private partnership; hemm bżonn li l-kuntratt li jsir meta niġu għad-dfin, ikun aktar strett.

Ma rridx ninftiehem ħażin, hemm serħan il-moħħ imma tajjeb li jkun hemm restrizzjonijiet u monitoraġġ ferm aħjar.

Hemm xi ħaġa li jien żgur bħala tabib niltaqa' magħha minħabba ċerti affarijiet li jsiru wara l-mewt.

Meta katavru jinqala' mill-qabar wara li jkun midfun b'mod tradizzjonali biex il-fdalijiet tiegħu jiġu trasferiti xi mkien ieħor, jew biex issir manutenzjoni tal-qabar, jew biex jitnaddaf, l-emozzjonijiet li jinħolqu lill-membri tal-familja huma ta' qsim il-qalb, u nemmen li bis-saħħa tal-kremazzjoni dan se jiġi evitat.

Nifhem ukoll li l-qafas ta' din il-mozzjoni qed iħares lejn kull possibilità li tista' tinħoloq, u għaldaqstant hija xi ħaġa għall-aħjar.

Bħala Mexxej tal-Partit Demokratiku, irrid ngħid x'inhu l-istatement tagħna.

Aħna favur il-ħajja u l-ħarsien tad-dinjità tal-bniedem mill-konċepiment sal-mewt naturali tiegħu, u nemmnu li għandna nħarsu lejn il-mewt b'dinjità u li ċ-ċerimonja tad-dfin għandha ssir b'dinjità.

Nifhem li dan l-Abbozz ta' Liġi qed iħares lejn dawn iċ-ċirkostanzi biex iseħħu b'dan il-mod, imma kulħadd jaf li dan l-istatement li għadni kemm qrajt meta tkellimt favur il-ħajja u l-ħarsien tal-bniedem mill-konċepiment sal-mewt naturali u li mmutu b'dinjità, f'din il-Kamra mhux kulħadd jaqbel miegħu, u għalhekk nixtieq inwessa' l-ħsieb tiegħi fuq dan il-punt.

Smajt diversi kelliema qabli jitkellmu fuq xewqat u opportunitajiet ta' għażla dwar x'għandu jsir wara l-mewt ta' individwu, imma ħadd ma tkellem fuq drittijiet u dmirijiet.

Se nikkwota lill-E.T. il-President George Vella li fid-diskors tal-ħatra tiegħu nhar l-4 t'April, waqt is-seduta speċjali li saret fil-Palazz il-Belt, qal hekk:

"Fuq kollox, ir-rispett tal-ħajja mill-bidu nett tagħha sal-aħħar nifs tal-individwu.

Huwa dan il-ħarsien u r-rispett lejn il-valuri etiċi, morali u soċjali li jgħollu d-dinjità tal-individwu fis-soċjetà tagħna."

Hawnhekk il-President meta tkellem dwar tmiem il-ħajja, ma tkellimx dwar xewqat jew opportunitajiet, imma tkellem fuq drittijiet u dmirijiet li għandna lkoll kemm aħna f'din il-Kamra.

Qed ngħid hekk għax kienu ħafna l-kelliema li kienu qegħdin jitkellmu fuq kif għandna niddisponu mill-ġisem wara mewtna, però hemm drittijiet oħra li rridu nħarsu.

F'din il-Kamra ħadd ma tkellem dwar l-ewtanasja, li huwa suwiċidju assistit b'mod mediku, anke jekk id-deċiżjoni tkun ittieħdet b'mod legali minn qabel minn dik il-persuna.

F'din il-Kamra ntqal li hemm bżonn inħarsu b'mod laterali, u se niftaħ id-dibattitu b'mod laterali fuq dan is-suġġett għax qegħdin nitkellmu fuq x'jiġri minna wara li mmutu biex immutu b'dinjità.

Bħala politiċi kulħadd jaqbel li għandna nħarsu d-dinjità tal-persuna u li għandna nqisu li tintlaħqet il-milja tagħha matul il-ħajja.

Jien nemmen li d-dinjità tal-persuna għandna nħarsuha mill-ewwel farka ossiġnu li l-bniedem jieħu meta jkun għadu zygote – li hu l-ewwel stadju tal-embrijun – sal-aħħar nifs li jieħu meta jmut mewta naturali li tkun komda u mmaniġġjata kif suppost.

Wara kollox, l-Istat għandu d-dmir li jipprovdi għal dak it-tip ta' xenarju, li wieħed imut mewta dinjituża, għax dak huwa dmir soċjali, u għaldaqstant nifhem li bħalma jien kontra l-piena kapitali, hekk ukoll għandi nkun kontra dik l-għażla.

Din ngħidha bl-ikbar responsabbiltà bħala tabib li ffaċċjajt il-mewt kemm-il darba f'ċirkostanzi differenti, biex ma ngħidx li rajtha jien personali, imma llum għadni magħkom.

Id-dritt tal-ħajja huwa xi ħaġa sagrosanta, u mhijiex tal-bniedem biss imma tappartjeni lill-komunità.

Il-fatt li nħarsu l-ħajja huwa dritt fundamentali li aħna bħala persuni pubbliċi għandna nħarsuh.

Ladarba qed nitkellem fuq id-dritt tal-ħajja, mingħajr ma rrid - għax wara kollox jien kont il-Ministru li daħħalt l-IVF f'Malta, li hija xi ħaġa li nemmen ħafna fiha - se nsemmi dritt tal-ħajja ieħor, ta' dawk l-individwi li jiffaċċjaw problemi dwar il-mod kif se tiżvolġi ħajjithom, jew jekk ħajjithom hux se tintemm b'mod artifiċjali għax ix-xjenza ma tiggarantixxix li meta joħorġu mill-iffriżar, ħajjithom se tkompli.

Dawn għalija, bħala tabib, huma individwi wkoll u għaldaqstant qed nitkellem f'isimhom.

Illum il-ġurnata, għandna 15-il embrijun iffriżat – isejħulu embrijun, imma jien insejjaħlu bniedem – li sas-sena d-dieħla żgur li se jiżdiedu u ħadd ma jaf eżattament x'se jiġri minnhom.

Meta jkun hemm ħames embrijuni ffriżati, jien min jien bħala tabib biex lil tnejn minnhom ngħidilhom li se jitwieldu disa' xhur oħra, u lit-tlieta l-oħra ngħidilhom li ma nafx meta se jitwieldu u jista' jkun li jieħdu s-snin, jiddependi mill-ġenituri tagħhom jew jiddependi jekk jaqgħux taħt il-kustodja tal-Istat li mbagħad jara lil min se jagħtihom?

F'dan l-aspett ukoll irridu nħarsu d-dinjità, u hawnhekk huwa l-qofol ta' kollox.

Dan l-embrijun, li huwa bniedem li għall-mument l-istadju tal-ħajja tiegħu twaqqaf permezz tal-friża u jistgħu jgħaddu numru ta' snin qabel ma jerġgħu jagħtuh iċ-ċans li jkompli ħajtu, meta jiġi mogħti lil koppja oħra li mhumiex il-ġenituri tiegħu, l-ewwel mistoqsija naturali li se nidħlu fiha bħala pajjiż … Għax min ikun se jaddotta persuna li għadha fi stadju ta' embrijun, ma jridx li tkun diżabbli jew li jkollha xi mard ereditarju.

Allura l-pass li jmiss se jkun l-ittestjar ġenetiku u, jgħidu xi jgħidu min-naħa tal-Gvern, l-ittestjar ġenetiku biex jaraw jekk l-embrijun jissodisfax lil dawk li jkunu se jaddottawh, se jkun kriterju li mingħajr ma rridu se jidħol u qiegħed wara biebna, għax bdejna bi 15-il embrijun iffriża u dawn se jiżdiedu.

Meta nitkellem fuq mewt dinjituża u fuq id-dinjità tal-persuna wara l-mewt, la konna qegħdin nitkellmu fuq xewqat u opportunitajiet ta' għażla dwar kif għandna niddisponu minn persuna wara mewtha, għalija dan jgħodd ukoll fil-każ ta' pazjent li jista' jkun għadu qed jiddeċiedi minħabba li l-liġi dwar l-ewtanasja għadha se tiġi diskussa.

Tissemma fil-manifest, imma għadna ma nafux x'inhi għax is-sentenza hija qasira.

B'dak li implimenta l-Gvern bis-saħħa tal-IVF daħħalna lis-soċjetà fi sqaq li pajjiżi oħra qegħdin ibatu minnu, meta l-IVF waħdu mingħajr l-iffriżar għandu s-suċċessi tiegħu.

Forsi m'għandux is-suċċessi tal-indiċi li wieħed jixtieq bl-IVF bl-iffriżar, imma hemmhekk lgħabna mal-ekwità u l-ugwaljanza bejn persuni li huma differenti.

Lgħabna wkoll mal-valuri li lill-bniedem ma nirrikonoxxuhx meta jkun għadu fil-ġuf tal-omm.

Jien nemmen ħafna fid-dinjità tal-mara.

Mhux nemmen biss, imma b'għemili wettaqtha tul ħajti kollha.

Lili tolqotni fil-laħam il-ħaj meta d-dinjità tal-mara ma titħarisx.

Għalkemm lit-tarbija b'mod mediku nsejħulha embrijun jew fetu, għalija xorta hija tarbija, u għad irrid insib omm li tidħol fil-klinika tiegħi u tistaqsini kif inhu l-fetu, jew kif inhu l-embrijun!

Ħadd ma jiġi jgħidli hekk, imma kulħadd jistaqsini kif inhi t-tarbija, għax dawk huma qisien arbitrarji b'mod mediku min-naħa tal-klinika tagħna.

Allura aħna qegħdin f'sitwazzjoni fejn, minkejja l-progress kollu li għamilna, bħala soċjetà qegħdin narmu l-ħajja ta' bniedem li jista' jkollu ċ-ċans li jgħix.

Nagħlaq billi ngħid li l-pass li sar b'dan il-Private Member's Bill, li tressaq min-naħa tal-Onor.

Cutajar, huwa fit-triq it-tajba.

Nemmen li aktar 'il quddiem meta jidħol ir-resomation għad ikun hemm pass ieħor, li wara kollox għandu inqas effetti fuq in-natura.

Nemmen ukoll li meta nħarsu lejn id-dinjità tal-aħħar mumenti tal-ħajja ta' persuna u dak li jiġri wara mewtha, hemm bżonn niflu l-affarijiet sew, anke f'ċirkostanzi oħra, bħal jekk dan il-Parlament jgħaddi l-ewtanasja, kif ukoll fiċ-ċirkostanzi li dan il-Parlament għadda liġi dwar l-iffriżar tal-embrijuni.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ACTING DEPUTY SPEAKER (Onor. Frederick Azzopardi): Grazzi.

L-Onor.

CLAUDETTE BUTTIGIEG: Sur President, se nitkellem strettament fuq l-Abbozz ta' Liġi li qed tippreżenta l-Onor.

L-ewwel nett, nifirħilha għal dan l-Abbozz ta' Liġi, mhux biss għax hija mara bħalma semmiet fil-bidu ta' din id-diskussjoni, imma wkoll għax, bħalma qal l-Onor.

Fearne, hija waħda mill-iżgħar Membri ta' din il-Kamra.

Jien naħseb li jawgura tajjeb ħafna meta f'din il-Kamra jkollna l-aktar Membri żgħar li jippreżentaw ħidma bħal din, li naf li mhijiex ħidma faċli.

Jien għamilt żmien naħdem fil-Ministeru tas-Saħħa u allura kelli mmiss ma' kwestjonijiet li għandhom x'jaqsmu ma' oqbra, ma' mewt eċċ. u naf li mhuwiex suġġett favorit ma' ħafna nies.

Waqt li kienu għaddejjin id-diskorsi, bdejt nieħu xi noti u se nibda minn xi ħaġa li aċċenna għaliha l-Onor.

Michael Farrugia meta qal li l-Abbozz ta' Liġi qed jipprovdi għal sitwazzjonijiet fejn, minħabba raġunijiet ta' qrati, ikunu jridu jsiru xi testijiet jew ikollu jinqala' l-katavru mill-qabar.

Jien nixtieq li l-Onor.

Cutajar tispjegalna daqsxejn fuq dan.

Infakkar lil din il-Kamra li artiklu 553 tal-Kodiċi Kriminali (Kap. 9) jitkellem dwar il-qligħ ta' katavru mill-qabar, u naħseb li jkun hawn ħafna nies li jistaqsu dwar dan.

Forsi jien ma rnexxilix nidħol sewwa f'dan l-aspett, imma nixtieq li l-Onor.

Cutajar tispjegah, ħalli min qiegħed isegwina jkun jista' jifhem.

Naf li f'pajjiżi differenti hemm il-prassi li jittieħdu xi kampjuni qabel ma ssir il-kremazzjoni; allura forsi l-Onor.

Cutajar tista' tiggwidana.

Ħadt nota ta' diversi aspetti li jissemmew u hemm xi affarijiet oħra li xtaqt niġbed l-attenzjoni għalihom.

M'għandix dubju li għalkemm hemm ħafna nies li ma jeħdux gost jitkellmu fuq dan is-suġġett, huwa suġġett li jqajjem ħafna interess.

Meta kont naf li se jitressaq dan l-Abbozz ta' Liġi, bdejt nistaqsi lin-nies ta' madwari, u jkolli ngħid li l-iktar reazzjoni li kelli hi li hemm ħafna nies, tal-inqas fiċ-ċirku ta' nies li naf jien, li jew qatt ma ħasbuha jew li ħasbuha sew u l-idea tal-kremazzjoni tinteressahom.

L-iktar li jinteressahom huwa l-fatt li eventwalment il-fdalijiet fl-urni jinżammu fil-qabar tal-familja, fejn qisek tkun qed torbot ir-rabta emozzjonali ma' tal-familja.

Kif semmiet l-Onor.

Cutajar, jista' jkun hemm min ikollu interess li jagħmel affarijiet oħra; però m'iniex se noqgħod nidħol fuq x'tgħid u ma tgħidx il-Knisja.

Fl-aħħar mill-aħħar, naħseb li l-Knisja kienet ċara ħafna fuq il-pożizzjoni tagħha, u dak irridu nirrispettawh sew.

Naħseb li din il-liġi hi miktuba b'tali mod li qed tagħti l-għażla lil dak li jkun biex jiddeċiedi jridx jimxi ma' dak li tgħid il-Knisja jew iridx jagħmel affarijiet oħra, imma ovvjament dik hija għażla personali ħafna.

Li jinkwetani daqsxejn hu jekk l-għażla aħniex se nirrispettawha mija fil-mija, għar-raġuni li kemm f'dan l-Abbozz u kif ukoll minn xi kelliema ssemmiet il-kwestjoni tar-reġistru li m'għandux rabta legali.

Dan nifhmu eżattament, però minn hawnhekk irrid nagħmel appell.

Illum il-ġurnata, bħalma semma l-Onor.

Farrugia, ir-reġistru tad-donazzjoni tal-organi huwa xi ħaġa formalizzata ħafna.

Waqt id-dibattitu dwar jekk għandniex naslu għal dan tip ta' reġistru, qamet il-kwestjoni jekk għandniex nagħmlu an opt-out, an opt-in, eċċ. Peress li huwa reġistru pjuttost għall-awtoritajiet, f'dan il-każ is-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika – minn hawnhekk insellem lil Dr Gauci u nirringrazzjaha għax-xogħol tagħha – u ma jkunx hemm dik ir-rabta, ma naħsibx li għandna nagħtu l-messaġġ li l-familjari ma jirrispettawx dik ix-xewqa, minkejja li l-għażla hi kompletament f'idejhom.

Jien nappella li għalkemm il-liġi mhux qed tgħid li hemm rabta legali – u nifhem perfettament għalfejn għax, jekk qed ngħidu li hija l-għażla tal-indivdwu, m'għandux ikun il-Gvern li jimponiha, għax dik hija daqsxejn ta' kontradizzjoni, imma rridu nifhmuha – min-naħa l-oħra rridu nagħmluha ċara għax forsi jkollok individwi li jiddejqu jitkellmu ma' tal-familja dwar x'jixtiequ li jsir wara mewthom.

Tal-familja tiegħi jafu eżattament f'inhuma x-xewqat tiegħi.

L-organi li jistgħu jingħataw jittieħdu u, fil-każ tal-kremazzjoni, żgur li se nkun waħda minn tal-ewwel li nirreġistra għaliha.

Però, hemm nies li mhumiex komdi li jagħmlu dan it-tip ta' diskors.

Mela, ladarba r-reġistru qed jintuża biex turi b'mod ċar li dik hija x-xewqa tiegħek, minn hawnhekk nappella maturità min-naħa tal-poplu biex jirrespetta dik ix-xewqa, għax inkella l-idea ta' reġistru kważi se tkun falza f'wiċċna, speċjalment għal min ikun għamel dik ix-xewqa.

Bħalma għidt, il-liġi tagħmilha ċara b'mod ovvju – imma forsi mhux għal kulħadd – li din qiegħda taqa' taħt is-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika, li wara li tgħaddi din il-liġi se tkun qed toħroġ linji gwida.

Tissemma wkoll il-liċenzja tal-krematorju u, bħalma qalet l-Onor.

Cutajar, il-krematorju għandu jinkludi l-kamra mortwarja, il-viewing room, il-faċilitajiet ta' qabel il-kremazzjoni fejn jitneħħew partijiet li ma jinħarqux, u l-liċenzja li hija għal ħames snin.

Minn hawnhekk nixtieq nitlob lill-Onor.

Cutajar biex tiċċara daqsxejn il-punt fuq it-trasferiment tal-liċenzja.

Dan huwa punt li lili jinkwetani daqsxejn għax, jekk individwu jkollu l-liċenzja, b'liema mod jista' jaqbad u jittrasferixxi dik il-liċenzja lil ħaddieħor?

Dan il-punt ma rajtux daqshekk ċar, u forsi nistgħu nispjegawh.

Jien nibża' mill-abbużi, u f'din il-Kamra dejjem nippruvaw naħsbu fil-ħażin biex it-tajjeb ma jonqosx.

Bħalma għidt, ir-raba' parti ta' dan l-Abbozz hi ddedikata kompletament għar-reġistru.

Naħseb li huwa importanti li n-nies jifhmu li, għalkemm m'hemmx rabta legali, xi tip ta' rabta għandu jkun hemm.

Jekk inħarsu lejn subklawsola 14 (4), minn paragrafu (a) sa (d) jitkellmu fuq ir-raġunijiet għalfejn jista' jkun li r-reġistru ma jiġix segwit.

Forsi hemmhekk tista' wkoll tamplifika daqsxejn oħra l-Onor.

Hemm xi ħaġa oħra li għandna bżonn niċċarawha xi ftit.

Filwaqt li fi klawsola 15 tissemma l-kwestjoni tad-data protection – wieħed jifhem li ma tistax tkun taf min qiegħed f'dan ir-reġistru sakemm tasal il-mewt – hemm imniżżel li r-reġistru jistgħu jsirulu emendi.

Allura forsi dak li jkun jistaqsi jekk ladarba jirreġistra, jistax jitneħħa mir-Reġistru mingħajr ma jkun jaf, għax jekk se jiġi infurmat b'xi emendi, il-kwestjoni tad-data se taqa'.

Nixtieq daqsxejn spjegazzjoni fuq dan il-punt ukoll, għax naħseb li la hemm il-kwestjoni tad-data protection, għandna bżonn inkunu ċari dwar x'tip ta' emendi jistgħu jsiru.

Klawsola 17 tgħid li:

"Mal-mewt ta' persuna li mhijiex reġistrata skont dan l-Att, l-għażla jekk tiġix ikkremata jew midfuna tittieħed minn:"

u jispjega minn min.

Waħda mill-affarijiet li għoġbuni f'din il-liġi, u li hi marbuta mar-reġistru, hija l-opt-out.

Jiġifieri n-nies jistgħu jniżżlu b'mod ċar li ma jixtiqux li jkunu kkremati, u m'iniex se noqgħod ngħid għalfejn.

La hija għażla personali, frankament mhi affari ta' ħadd għalfejn; però hemmhekk ukoll irridu nkunu ċerti li din ix-xewqa tiġi rispettata.

Hawnhekk reġa' għandna din il-kontradizzjoni li r-reġistru m'għandux rabta legali, u naħseb li jista' jkollok iż-żewġ affarijiet: jista' jkun li individwu jkun jixtieq li jiġi kkremat u tal-familja jagħżlu mod ieħor, u jista' jkun li tal-familja jiddeċiedu li dik il-persuna se tkun ikkremata u jispiċċaw jagħmlu fattihom.

Fiż-żewġ lati nifhem għalfejn m'hemmx ir-rabta legali fir-reġistru, però min-naħa l-oħra forsi għandna bżonn nedukaw lin-nies fuq l-importanza ta' din l-għażla.

Bħalma qabel ma daħal ir-reġistru tad-donazzjoni tal-organi konna nkunu nafu li persuna għamlet dik l-għażla u rrispettajna dik l-għażla f'mument ta' deċiżjoni, dan ukoll irid ikollu tip ta' rabta, però mhux rabta legali.

Onestament, bħalma għidt, nifhem id-diffikultà.

Sur President, fl-aħħar minuti jien ukoll se niddevja daqsxejn minn dan is-suġġett, u din id-darba se norbot mal-kremazzjoni tal-annimali.

Naf li ma tidħolx f'dan l-Abbozz u m'iniex ngħid li b'xi mod għandha tidħol, però nixtieq niġbed l-attenzjoni tal-Gvern li hawn għajta kbira għall-kremazzjoni tal-annimali.

Jien naf b'diversi nies li mitulhom il-pets li kienu tant għeżież għalihom u kienu jqisuhom bħala parti mill-familja, u dawn iffriżawhom għax qed jistennew il-krematorju.

Propju dalgħodu sirt naf li l-Island Sanctuary qegħdin fil-proċess li jagħmlu krematorju, li se jqumilhom madwar €24,000.

Ovvjament, meta dan huwa l-aqwa żmien għal pajjiżna, nispera li l-Gvern jgħinhom biex dan ikun jista' jsir.

Naħseb li hemm ħafna li jixtiquha din.

Lili qed jgħiduli li tant hemm min iffriża l-pets tiegħu għax qed jistenna l-krematorju li saħansitra m'għadx hemm spazju.

Issa dan bil-ħlas, għax mhuwiex sempliċement iffriżar ta' annimal mejjet, imma trid tħallas għall-ispazju li tieħu fil-friża.

Ħafna drabi qed jispiċċaw jirnexxilhom jiffriżaw l-annimali biss dawk li jkollhom pets żgħar ħafna, fosthom qtates, għax min għandu kelb ta' daqs kbir u jixtieq jikkremah, m'hemmx spazju għalih.

Diġà kellmuni diversi persuni fuq dan.

Minkejja li m'għandux x'jaqsam ma' din il-liġi, m'għandix dubju li l-Onor.

Cutajar se twassal dan il-messaġġ.

Naħseb li għal ħafna nies li għandhom għal qalbhom l-annimali, li għalihom huma għeżież daqslikieku huma membri tal-familja, għandna ngħaddu dan il-messaġġ.

Nerġa' nifraħ lill-Onor.

Cutajar għal din il-liġi u għall-kuraġġ li qabdet kwestjoni bħal din u wasslitha t-triq kollha.

Ovvjament nieħu gost nisma' l-kummenti tagħha.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ACTING DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Hawn iktar rimarki?

Rosianne Cutajar biex tagħmel il-winding up.

ROSIANNE CUTAJAR: Sur President, tassew ħadt pjaċir nisma' l-interventi validissimi li saru kemm mill-Membri tal-Gvern, kif ukoll tal-Oppożizzjoni.

Ikolli nistqarr li l-iktar intervent li laqatni kien dak tal-Onor.

Bla dubju, kien intervent li juri li l-liġi qratha sew.

Dan joħroġ ukoll minn diversi mistoqsijiet li għamlet u allura nixtieq nibda minnufih billi nwieġeb għal xi punti li qajmet.

Waħda mill-mistoqsijiet li poġġejna għall-konsultazzjoni pubblika fid-dokument li varajna kienet jekk il-pubbliku inġenerali jaħsibx li għandu jinżamm kampjun tad-DNA qabel ma l-persuna tkun ikkremata.

Dan kien wieħed mill-punti li oriġinarjament poġġejna għad-diskussjoni, għax kellna diversi mistoqsijiet fuqu.

Dwar dan irrispondew il-Pulizija, li pparteċipaw b'mod attiv fil-konsultazzjoni pubblika, u jidher li lil hinn mill-kwestjoni li tista' tkun għalja biex iżżomm kampjun tad-DNA, waħda mid-diffikultajiet hija minħabba d-data.

Nista' ngħid li l-Qorti għandha s-setgħa li ma tirrilaxxax katavru għall-kremazzjoni, liema setgħa diġà teżisti għal dawk il-persuni li jiġu midfuna.

Bħalma l-Qorti diġà għandha s-setgħa li ma tirrilixxax persuna mejta biex tiġi midfuna, tista' tordna li persuna mejta ma tiġix ikkremata.

Il-Qorti tista' tordna wkoll ir-rilaxx tal-katavru għall-kremazzjoni, bil-patt u l-kundizzjoni li jinżamm kampjun tad-DNA.

L-Onor.

Buttigieg semmiet punt dwar il-qlugħ tal-katavri.

Artiklu 553 tal-Kodiċi Kriminali jibqa' japplika għal meta l-katavru jiġi eżumat għall-kremazzjoni.

Artiklu 553 diġà jitkellem dwar dan, u minkejja li se jkollna din il-liġi dwar il-kremazzjoni, din mhijiex se tinbidel u se tibqa' tapplika għal dawk l-iġsma li jiġu eżumati biex imbagħad ikunu kkremati.

Punt ieħor li semmiet l-Onor.

Buttigieg kien dwar ir-reġistru, li kien wieħed mill-ikbar xewqat tan-nies.

Aħna wkoll kellna d-dilemma jekk ir-reġistru għandux ikun jorbot legalment jew le, għax nafu r-riperkussjonijiet li jista' jġorr jekk ikun jorbot legalment.

Aħna ma nemmnux li l-Gvern għandu jidħol f'dak li l-individwu jixtieq li jsir minn ġismu wara mewtu, però naqbel magħha li hawnhekk jidħol il-punt importanti tar-rispett lejn ix-xewqa tal-individwu.

Naqbel ukoll li għandna bżonn nedukaw lin-nies, għax fl-aħħar mill-aħħar il-persuna se tkun mietet u se jifdal biss ix-xewqa li tkun ħalliet b'mod formali f'dan ir-reġistru.

Jien nemmen fir-rispett lejn l-għażla tal-individwu, u huwa proprju għalhekk li qed nagħtu din l-għażla, u allura nappella lill-familjari biex dejjem jirrispettaw ix-xewqa tad-deċedut.

Huwa tajjeb li ngħid li bħalma jiġri fil-każ tar-reġistru għal min jixtieq joffri l-organi tiegħu wara mewtu, is-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika se tkun qed tinforma lill-familjari bix-xewqa tal-individwu.

Kien hemm diversi punti oħrajn, fosthom it-trasferiment tal-liċenzja minn operatur għal ieħor, u se nispjega għalfejn għamilnieha fil-liġi.

Aħna konna qegħdin nibżgħu li jaf ikollna sitwazzjoni sfortunata fejn, għal xi raġuni jew oħra, l-operatur tal-krematorju jieqaf jopera, u allura ma xtaqniex li s-servizz jieqaf kompletament, anke b'rispett lejn dawk in-nies li jkunu għamlu x-xewqa tagħhom li jkunu kkremati.

Immaġina jkollok sitwazzjoni fejn imutu numru ta' persuni li f'ġimgħa partikolari u l-krematorju ma jkunx qiegħed jopera.

Allura daħħalna din il-parti fil-liġi biex isir it-trasferiment tal-liċenzja bejn persuna A u persuna B, li però jista' jsir biss jekk ikun jissodisfa l-kriterji kollha li l-operatur A jkun intrabat magħhom.

Ovvjament, dan il-punt partikolari se jkun fir-regolamenti.

Huwa tajjeb li ngħid li issa se joħorġu għadd ta' dettalji wara din il-liġi, fosthom li s-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika hi marbuta li fi żmien tliet xhur jinħarġu dawn ir-regolamenti.

Allura se jkun hemm iktar dettalji, fosthom avviżi legali, li se jkunu qed isegwu dan l-Abbozz.

Sur President, ħadt pjaċir ukoll insegwi l-intervent tal-kollega, l-Onor.

Godfrey Farrugia, u ħadt pjaċir nisimgħu jitkellem fuq il-bio-cremation.

Hemm diversi ismijiet li jfissru l-istess ħaġa, fosthom il-bio-cremation, il-flameless cremation, ir-resomation u l-alkaline hydrolysis.

Prattikament, dawn huma ismijiet għall-istess prattika.

Naqbel mal-Onor.

Farrugia li din hija l-aħjar għażla għall-ambjent, u allura jien ukoll qed inħares lejn is-sitwazzjoni fejn inkunu qed inħaddmu din it-tip ta' kremazzjoni.

Irrid ngħid li, fl-Abbozz ta' din il-Liġi, id-definizzjoni ta' "kremazzjoni" tgħid hekk:

"''kremazzjoni'' tfisser il-proċess tekniku li jirriduċi l-fdalijiet umani fi fdalijiet ta' kremazzjoni, inkluż il-pulverizzazzjoni ta' dawn il-fdalijiet;".

Aħna mkien ma semmejna l-kelma "ħruq", proprju għax konna qegħdin nantiċipaw u nuru x-xewqa fil-liġi nnifisha li Malta tmur lejn it-tħaddim ta' krematorju b'teknoloġiji favur l-ambjent.

Jiġifieri, id-definizzjoni tal-kelma "kremazzjoni" mhijiex the burning of a body, u wżajna kliem speċifiku proprju biex infissru dan.

Nista' ngħid ukoll li fost ir-raġunijiet għalfejn naqbel mal-bio-cremation, apparti minħabba l-aspett ambjentali għax ma jħallix emissjonijiet, hemm punti oħrajn, fosthom li l-ilma jista' jintuża għat-tisqija anke fiċ-ċimiterji stess.

Kif nafu, iċ-ċimiterji li għandna huma ta' piż fuq il-Gvern, allura ma tkunx idea ħażina kieku permezz tal-bio-cremation inkunu qegħdin nieħdu xi ħaġa lura bħala pajjiż.

Dan il-metodu huwa tajjeb ukoll minħabba li m'għandekx għalfejn tagħmel estrazzjoni ta' foreign bodies, bħal meta jkollok xi implant jew prosthesis, għax m'għandekx għalfejn tneħħihom qabel ma ssir il-flameless cremation.

Sur President, nixtieq nirringrazzja lilkom kollha talli pparteċipajtu f'din id-diskussjoni interessanti ferm.

Nirringrazzja mill-ġdid lid-Deputat Prim Ministru talli tani l-fiduċja tiegħu meta avviċinajtu b'din l-inizjattiva.

Ħafna drabi, meta tkun għadek żagħżugħa, trid taħdem ħafna to prove yourself, u allura nittama li b'din il-biċċa xogħol li għamilna se nħallu lin-nies hemm barra sodisfatti.

Dan kollu ma setax ikun possibbli kieku ma kellix l-għajnuna tas-Sur Clive Tonna, Dr Desirée Attard u Mariette Borg li, kif għidt fil-bidu, kienu ta' spalla għalija fit-tfassil ta' dan l-Abbozz.

Issa nistenna li fl-istadju ta' Kumitat nagħmlu l-fine tuning li semmew l-Onor.

Membri, biex fl-aħħar mill-aħħar ikollna liġi sekulari li tirrispetta t-twemmin reliġjuż differenti li għandna f'pajjiżna u li tissalvagwarda l-ambjent.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

(Onor. Membri: Le) Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jipprovdi dwar il-proċess ta' kremazzjoni, inkluż il-proċessi relatati mal-liċenzjar ta' krematorji, kundizzjonijiet ta' kremazzjoni, reġistrazzjoni ta' kremazzjonijiet, u sabiex jipprovdi għall-affarijiet relatati u konnessi ma' dan" ikun moqri t-Tieni Darba.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-Abbozz ta' Liġi ġie moqri t-Tieni Darba.

PERMESS TAL-KAMRA

ID-DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

ROSIANNE CUTAJAR: Sinjura President, nitlob il-permess sabiex inkun nista' nipproponi l-mozzjoni sabiex dan l-Abbozz jiġi riferut lill-Kumitat Permanenti, minkejja li huwa Abbozz ta' Liġi li jirrikjedi l-Messaġġ tal-President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Hawn permess sabiex titressaq tali mozzjoni?

Il-permess ingħata.

ROSIANNE CUTAJAR: Sinjura President, nipproponi li minkejja li dan l-Abbozz ta' Liġi kien jinħtieġ il-Messaġġ tal-President, xorta waħda jiġi kkonsidrat mill-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Liġi.

ID-DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-mistoqsija hija l-mozzjoni mressqa mill-Onor.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Nifehm li hawn qbil li l-ħin tal-interruzzjoni tax-xogħol ikun issa u li jitressaq l-Aġġornament?

Fis-6.54 p.m. il-Kamra qablet li dak ikun il-ħin tal-interruzzjoni tax-xogħol u li jitressaq l-Aġġornament.

ID-DEPUTY SPEAKER: Insejjaħ lill-Ministru Michael Farrugia biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

MICHAEL FARRUGIA: Sinjura President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tnejn, 15 ta' April 2019 fl-4.00 p.m. b'din l-aġenda:

Diskussjoni ġenerali mingħajr vot dwar ir-Rapport ta' Evalwazzjoni (Malta) maħruġ mill-GRECO fit-3 ta' April 2019.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi biex jemenda l-Att dwar it-Trattament Xieraq tal-Annimali – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Żoni Ħielsa f'Malta – Tielet Qari;

Mozzjoni tal-Oppożizzjoni sabiex jitħassar l-Avviż Legali 44 tal-2019 li jemenda r-Regolamenti dwar Kumitati Amministrattivi għal Komunitajiet – Votazzjoni;

Jew xi aġenda oħra li tista' tiġi kkomunikata aktar tard.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Kriminali – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Minuri (Ħarsien Alternattiv) – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Awtorità għall-Iżvilupp Reġjonali ta' Għawdex – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Kunsilli Lokali – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Kompetizzjoni u l-Att dwar l-Affarijiet tal-Konsumatur u Liġijiet oħra – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kremazzjoni – Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi biex jemenda Diversi Liġijiet (Riforma dwar il-Pensjonijiet) – Kumitat Permanenti.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

IVAN BARTOLO: Sinjura President, li tirrappreżenta lill-poplu jfisser li tkun ta' eżempju għax, kif jgħid il-Malti, l-eżempju jkaxkar.

Issa aħna nirrappreżentaw lill-poplu tagħna, imma r-responsabbiltà li għandna hija ferm itqal, għax inti tkun qiegħed iġġorr il-filosofija u l-ħsieb tal-partit li tkun ġej minnu, u f'kull partit hemm il-bnedmin l-oħra kollha.

Jiġifieri l-imġiba żbaljata tiegħi se tirrifletti fuq sħabi l-oħrajn kollha, fosthom id-deputati, dawk li jaħdmu minn wara l-kwinti, dawk li jaħdmu fil-partit, kif ukoll dawk li vvotawli u li rrid nirrispetta l-vot tagħhom.

Allura jien, bħala bniedem sħiħ, irrid inkun leali u etiku lejn dak li jridu n-nies, u n-nies hemm barra jridu li min jirrappreżentahom ikun bniedem li meta tarah għaddej, inissel fiduċja fik.

Mela nkun tassew irresponsabbli jekk l-imġiba tiegħi ma tkunx xierqa, jew jekk noħroġ minn fommi kliem li ma jagħmel ġid lil ħadd, b'mod speċjali lill-Partit li nirrappreżenta u lil dawk li bil-fiduċja tagħhom ikunu tawni l-vot.

Aħna l-politiċi ta' rieda tajba – u jien nemmen li fiż-żewġ naħat tal-Kamra hemm politiċi ta' rieda tajba – inħossuna offiżi meta f'xi ħin inpoġġu lil kulħadd f'keffa waħda!

Eżempju żgħir ta' kif inħossuna offiżi hu meta mmorru għand in-nies u jgħidulna li aħna kollha l-istess.

M'ilux kien hemm xi ħadd li kważi beża' jeħodli b'idejja, għax qisna aħna l-politiċi ntfajna fl-istess keffa tal-korruzzjoni, fl-istess keffa ta' dawk in-nies li jiltaqgħu bejn erba' ħitan u joqogħdu jħawdu bejniethom, fl-istess keffa tan-nies li ħsiebhom biss f'buthom.

Allura, meta tkun persuna li tuża l-onorarja biex tagħti lil ħaddieħor, jew meta tkun bniedem li l-Ħadd filgħaxija tqattgħu tqassam l-ikel biex titma l-qtates tal-lokalità tiegħek, speċjalment dawk il-cat feeders li kważi ħadd ma jagħti kashom, jew meta tkun persuna li jkollok l-iskop li ma tħalli lil ħadd bil-ġuħ, u mbagħad jitfgħuk fl-istess keffa ta' nies li għalihom ġib 'l hawn u tiħux 'l hemm, hemmhekk tweġġa'!

Allura jien xtaqt nieħu dan l-aġġornament fl-aħħar mumenti tal-ġurnata biex inwassal dawn il-ħsibijiet ta' etika fil-politika.

L-Iskrivan tal-Kamra, is-Sur Ray Scicluna, tana ktieb interessanti immens.

Hawnhekk jagħtuna ħafna kotba, imma dan huwa wieħed mill-kotba li laqatni.

M'ilux tawna kotba fuq il-problema tad-droga u llum irċevejna kotba fuq il-każijiet tal-Ombudsman fil-qosor.

Dawn jitqassmu mill-uffiċini tagħhom u jien napprezzahom.

Però dan il-ktieb li jismu L-Etika fil-Politika jiswa mitqlu deheb.

Jekk tarah tgħid li ilu għandi xi għaxar snin, mentri tawhulna xi ġimagħtejn ilu, imma jien għarbiltu għax lili jinteressani.

Fih patafjun ta' informazzjoni biex aħna bħala politiċi nirriflettu dak li jridu n-nies hemm barra, dak li jridu l-Maltin u l-Għawdxin.

Mela jekk jiżbalja xi ħadd, m'għandux jeħel kulħadd u min jiżbalja għandu jwarrab!

Irridu nfissru lill-bnedmin ta' rieda tajba biex ma jitfgħux lil kulħadd fl-istess keffa.

Jekk fil-Knisja jew f'kull entità oħra xi qassis jiżbalja, mhuwiex sew li ngħidu li l-qassisin huma kollha pedofili!

Lanqas huwa sew li dak il-qassis li żbalja iġorru t-tbatija tiegħu l-qassisin l-oħra kollha, li ħafna minnhom, anke f'pajjiżna, huma qaddisin jimxu fl-art!

Aħna noqogħdu nsemmu lil Madre Tereża, San Duminku ta' Guzman u ħafna oħrajn, qisu fi żmienna m'hawnx qaddisin.

M'għandix dubju li hawn qaddisin fi żmienna, u nirringrazzja 'l Alla naf ħafna nies li nista' nqishom bħala qaddisin, fosthom qassisin, nies fil-Mużew, politiċi, nies li huma gay u nies li tkun qed tixtri magħhom għand tal-laħam, għand tal-grocer u għand tal-ħaxix.

Għalhekk, ma tistax tpoġġi lil kulħadd f'keffa waħda.

Imma n-nies fit-triq isemmu l-iżball ta' qassis u jitfgħu lil kulħadd f'keffa waħda, u jkunu qed jonqsu bil-kbir għax ma jkunux ġusti mal-Knisja u mal-kumplament tas-saċerdoti.

B'dan irrid ngħid li l-ħażin donnu jispikka għax, jekk membru fi klabb tal-futbol ikollu mġieba ħażina, ma nistgħux ngħidu li dawk li jieħdu ħsieb it-tfal huma kollha ħżiena, u li kull min jieħu ħsieb it-tfal tan-nurseries ta' min jaborrihom, għax dan huwa żball.

M'ilux kellna każ fejn ġiet ivvintata qlajja' dwar soċju tal-Mużew u, sakemm ħarġu l-affarijiet b'mod ċar, dan is-soċju warrab biex ma jċappasx lis-Soċjetà nisranija tal-Mużew.

Hawn qed insemmu s-Soċjetà tal-Mużew li ta' kuljum jgħallmu tant bnedmin u jagħmlu daqstant ġid fostna; però, il-ġid li jsir mis-soċji tal-Mużew ftit jissemma, imbagħad jekk xi membru minnhom jiżbalja, kważi kważi jeħlu tal-Mużew kollha.

B'hekk inkunu inġusti bis-serjetà b'dak li nkunu qegħdin ngħidu.

Dan l-aħħar f'din il-Kamra smajna ħafna dwar Standards fil-Ħajja Pubblika.

Illum il-ġurnata għandna Kummissarju għall-iStandards fil-Ħajja Pubblika, u sussegwentement ġie ppreżentat Abbozz ta' Liġi dwar l-iStandards fil-Ħajja Pubblika.

Dan kollu jawgura tajjeb għall-etika fil-politika Maltija.

Però, iktar milli fl-istandards u l-liġijiet, l-etika fil-politika trid tiġi minni nnifsi.

Fil-bidu semmejt is-Soċjetà tal-Mużew u se nerġa' nsemmiha, għax onestament irrid infaħħarha pubblikament.

Jien kont nattendi skola tal-Mużew, kbirt fil-Mużew, fis-Seminarju u fil-Knisja, u nfaħħar lil dawn l-entitajiet għall-formazzjoni li ħadt, li llum qed nużaha bħala politiku fil-ħajja pubblika tiegħi, fil-ħajja privata tiegħi u fil-ħajja personali tiegħi, għax irrid inġib quddiem għajnejja lil dawk li vvotawli u eleġġewni.

Hawnhekk qed nara 'l-Viċi Kap tal-Partit Nazzjonalista, li huwa sieħbi u rrid inġiblu rispett.

Allura jekk inparla żejjed inkun qed inweġġa' lilu kif ukoll lill-partit.

Jekk nhar is-Sibt immur Paceville u nisker, qisu xejn mhu xejn, u jeħduli r-ritratti u jtellgħuhom fis-social media, inkun qed inweġġa' lill-partit, lil dawk li eleġġewni, lill-Maltin u lill-Għawdxin kollha, kif ukoll lil din il-Kamra li aħna nirrappreżentaw, li f'nofsha hemm il-Kurċifiss, li jgħid ħafna.

Allura, bħala politiku ma jistgħux jgħadduli minn moħħi ħsebijiet ulterjuri, ħlief li jien qiegħed hawnhekk biex inservi.

B'dan il-ħsieb inħossni liberu li niġi hawnhekk illejla u nikkritika fejn nara ħażin, għax prattikament ma nistax nikkritika lill-Membri tal-Gvern jekk jien nagħmel agħar minnhom.

Ma nistax nitkellem fuq il-korruzzjoni, meta llum il-ġurnata f'kull rokna ta' dan il-pajjiż issib għanqbuta li fiha hemm il-korruzzjoni.

Ma nistax niġi hawnhekk b'wiċċi minn quddiem u nikkritika lil dawk ta' faċċata tiegħi, jekk fija jkolli elementi ħżiena u dijaboliċi, għax dawn huma dijaboliċi.

Is-sataniżmu mhuwiex dak li naraw fuq il-film The Exorcist, imma huwa ħafna agħar minn hekk.

L-introduzzjoni tiegħu għal dan il-ktieb li l-Iskrivan tal-Kamra tana ġimagħtejn ilu l-Ispeaker Anġlu Farrugia taha t-titlu L-Etika fil-Politika.

F'dan il-ktieb hawn patafjun ta' informazzjoni, fosthom minn Patri Raymond Gatt, Dumnikan, u ħafna oħrajn.

Dan huwa ktieb tad-deheb u nissuġġerixxi lil sħabi kollha biex jaqrawh.

Hemm diversi affarijiet li se ngħidhom: fost oħrajn, li Plato kien iqis lil dawk li jiggvernaw u jagħmlu l-liġijiet, għax mogħnija bl-għerf, biex jgħarblu x'inhi l-ġustizzja u jmexxu lill-oħrajn fi triqatha.

Aristotile jpoġġi l-etika u l-politika taħt il-kappa tal-għarfien politiku.

Il-bniedem jilħaq il-milja tiegħu meta jkun qed jgħix tajjeb, u n-nies tinduna jekk intix tgħix tajjeb jew jekk hux qiegħed hemmhekk biex tiggwadanja għalik innifsek.

Mhux biss il-filosofi Griegi tkellmu dwar l-etika fil-politika, imma anke fil-ħsieb Ruman hemm l-idea li b'xi mod kull ċittadin huwa responsabbli mill-ħajja pubblika, dik li bil-Latin konna nsejħulha res publica.

Ċiċerun, filosofu Ruman, kien jgħid li min jiġi fdat b'uffiċċju pubbliku għandu jaqdi dmiru għall-ġid komuni li jiġi qabel il-gwadann jew l-interess politiku.

Dawn il-ħsebijiet li ssib f'dan il-ktieb huma kollha ta' bnedmin li ġew ħafna snin … Il-ħsebijiet li ssib f'dan il-ktieb, li huma ta' bnedmin li ġew ħafna snin qabilna, u anke qabel Kristu – għadni kif semmejt lil Aristotile – sawru partijiet mill-ħsebijiet tagħna, u iktar tard sawru l-prattika tal-politika mhux biss f'Malta, imma fid-dinja kollha.

Allura kulħadd jivvota għas-sewwa u għall-ġid.

Ara kemm ngħidu li l-poplu llum il-ġurnata jinteressah mill-but; dan mhu veru xejn.

Huwa veru li għandna numru ta' opportunisti li filli tarahom ma' naħa, filli tarahom man-naħa l-oħra, imbagħad terġa' tarahom man-naħa l-oħra.

Għandna numru kbir minnhom dawn; però l-poplu hemm barra jrid is-sewwa, irid lil min jirrappreżentah b'mod etiku.

Allura kulħadd jagħmel l-għażliet tiegħu għall-ġid komuni.

Meta tara l-istorja impekkabbli u glorjuża tal-Partit Nazzjonalista, issib li dawn kienu pijunieri fil-housing, fit-taxxa u fl-għajnuna lir-romol.

Issib ukoll li l-Partit Nazzjonalista, li jien kburi li nagħmel parti minnu, kien hemmhekk għall-ġid komuni.

Meta tisma' l-istorja tal-Partit Nazzjonalista, tara li min jirrappreżentah huwa denju tan-nies hemm barra.

Bħalissa qed tiġini f'moħħi l-istorja tal-avukat Victor Scerri – li minn hawnhekk insellimlu – li m'għamel xejn b'mod illegali, imma għax iħobb il-partit warrab f'ġenb.

Fil-fatt, huwa tajjeb li ngħidu li ftit tal-ġimgħat ilu, dan il-politiku rebaħ fil-Qorti dak li tant kienu għajruh bih ħafna żmien qabel.

Allura tassew iħossu diżilluż meta xi personalità mill-ħajja pubblika ssir parti minn ċorma ħallelin, għax l-imġieba tagħha ma tkunx skont il-programm elettorali li jkun ippreżenta l-partit.

Issir parti minn ċorma ta' ħallelin meta ma tkunx b'mod etiku u lineari mal-iskop, pereżempju, fil-każ tagħna, demokristjan.

L-abbuż tal-poter idejjaq lil kulħadd, allura mhuwiex sew li min ħsiebu fil-foqra u fil-qtates abbandunati jaqa' fl-istess keffa ta' min ikollu skopijiet malinji.

Ir-responsabbiltà ta' kull politiku mhijiex biss li nħarsu l-liġi legali, iżda rridu nħarsu wkoll dik morali.

Huwa veru li l-gideb jipproteġik, però jżommok 'il bogħod mill-verità.

Min igerfex u jħawwad, min m'għandux il-filosofija li jkun qaddej tal-oħrajn u juża l-politika biex jinqeda hu, dan ma jistax jifhimni, għax dawn m'għandhomx l-istess valuri tiegħi.

Meta niltaqa' man-nies, bosta huma dawk li jgħiduli li tant jisimgħu stejjer dwar korruzzjoni, kuljum b'xi storja ġdida, li kważi kważi qatgħu qalbhom minn Malta u mill-politiċi.

Sinjura President, jien ma rridx inkun parti minn dan il-qtigħ ta' qalb.

Hemm min qed jibża' jippriedka s-sewwa, għax sfortunatament illum il-ġurnata qlibna l-valuri.

Dak li huwa sewwa għamilnih ħażin u dak li hu ħażin qegħdin insejħulu tajjeb, qisu xejn mhu xejn.

Però, il-biża' żżommna 'l bogħod u nħallu kollox għal riħu.

Għad fadal politiċi li ħadd ma jagħlqilhom ħalqhom, mela le!

Għad fadal politiċi li ma jibżgħux.

Għad fadal politiċi li se jibqgħu hawn u mhumiex se jaħarbu, għax il-politiku korrott jiżra' r-riħ, però l-politiku li jimxi fit-triq tas-sewwa kapaċi jaħsad riefnu, u jien 'l hemmhekk irrid inħares u hemmhekk nixtieq inkun.

Min hu korrott qisu dak li libes ġlekk u ingravata, imma ħammiġhom.

Xejn ma jibqa' fid-dlam.

Il-manuvrar kodard tagħhom għad jisfronda kull qiegħ.

Dawn ma jistgħux jifhmuni, għax huma sajmin mill-imħabba lejn pajjiżna, għax għalihom buthom l-ewwel!

X'jimpurtahom mill-prinċipji tal-entità tagħhom, tal-partit tagħhom u tar-reliġjon tagħhom?

Trid tkun qassis bla qalb jekk tara l-Knisja tiddeterjora u tidneb.

Trid tkun bla qalb jekk tara partit borġ ġebel u l-imġiba tiegħek tkun inaċċettabbli.

Pajjiżna qed iħallas il-prezz tal-wegħdiet li jkunu saru qabel xi elezzjoni.

Pajjiżna qed iħallas prezz għall-għażla ħażina li ssir meta xi ħadd jiġi elett b'ingann, jew għax xi individwu tkun kibritlu rasu, għax l-umanità tibqa' umanità.

Jien m'iniex ngħid li jien perfett u li qatt ma żbaljajt.

Lanqas nista' ngħid li fil-futur m'iniex se niżbalja; però, l-umanità tibqa' umanità u l-karattru xi ftit jew wisq dejjem jinbidel.

Issa dan it-tip ta' karattri jkunu qegħdin jagħmlu l-ħsara, ikunu difnu l-valuri u l-prinċipji li Malta u l-Maltin dejjem emmnu fihom, għax Malta għad fadlilha nies tajbin, għad fadlilha nies li jixtiequ l-valuri u l-prinċipji, però qegħdin fi stat tal-biki.

L-iktar meta din l-imġieba ssir minni bħala politiku jew mill-politiċi ta' din il-Kamra, ta' din in-naħa jew tan-naħa l-oħra.

Issib qassisin li ma tistennihiex minnhom, li jmorru from hero to zero, meta dawn fil-bidu kont taħseb li huma ideali.

Immaġina li jien nitla' fil-Parlament u nġib ruħi mhux kif suppost għall-gwadann personali tiegħi.

Allura nittama f'Alla li l-poplu Malti jirrealizza x'inhuma jagħmlu dan it-tip ta' bnedmin ħalli jtiru 'l barra mix-xena.

Dik hija l-unika tama li għandhom il-Maltin hemm barra.

Sinjura President, hawn qed nitkellem f'isem ħafna Maltin.

Matul din il-ġimgħa, filgħaxija kważi kuljum mort nagħmel il-home visits, u allura naf x'qed inwassal hawnhekk illejla.

Fis-soċjetà tagħna m'għandniex bżonn role models li jpaċpċu żżejjed, għax meta l-ilsien ikun twil, normalment il-moħħ ikun vojt.

Jien ma nistax niġi nippreżenta ruħi bħala xi ħadd perfett, jekk imbagħad ikolli l-ħmieġ fil-but.

Għalhekk nisħqu li Malta tagħna għandha tibqa' diċenti u toħroġ difrejha ma' min iħammiġha.

Min joħloq il-maltempati, jistenna li jixxarrab bix-xita.

Lil min jixxarrab u ma jkollux umbrella, ngħidlu li ħaqqu.

Dawk li qegħdin fix-xena pubblika u l-imġieba tagħhom ma tkunx eżemplari, ma jistax ikollhom l-awtorità morali.

Dawn qishom għalliema li jridu jgħallmu, imma ma jafux jiktbu u jaqraw.

L-eżempju jkaxkar u l-moralità mhijiex materja li titkellem dwarha biex tikseb il-voti, iżda hija materja li trid tipprattikaha.

Il-ħażin xi drabi jirrenja u min jissieħeb mal-ħażin jirnexxilu jaqleb id-dinja ta' taħt fuq.

Fil-kelma t'Alla hemm sentenza interessanti ħafna li tgħid li ulied id-dlam jirnexxu aktar minn ulied id-dawl.

Min isir gaffa u jibda jgħaffeġ fuq l-oħrajn, addio l-Membri Parlamentari l-oħra u sħabu tal-partit li hu parti minnu, m'għandux jibqa' jissejjaħ kredibbli.

Ikolli ngħid li jekk m'intix kredibbli u m'intix tinduna, inti inkredibbli.

Aħna parti minn ċiviltà li hija ferm inqas interessata li tgħallimna naħsbu u tgħallimna nkunu nies ta' ġudizzju għaqli, u allura tħallina medhijin biex intejbu s-sitwazzjoni tagħna materjalment.

Ħafna nies jgħidulek: X'jimpurtana mill-korruzzjoni?

Iva, sfortunatament hemm grupp ta' nies li ma jinteressahomx mill-korruzzjoni: madanakollu ma jfissirx li l-korruzzjoni hija tajba.

Dan ma jfissirx li għandna naqtgħu qalbna.

Lanqas ifisser li l-etika għandha togħsfor jew li m'għandux ikun hemm parametri li jirregolaw l-imġiba jew il-qafas leġiżlattiv tal-pajjiż.

Dan huwa impenn ewlieni fil-ħajja pubblika, biex b'hekk infittxu u nissalvagwardaw il-ġid komuni li jiggarantixxi l-ġustizzja, u mhux imġieba perikoluża li ddgħajjef l-ideal ta' valuri awtentiċi li jħaddan pajjiż, partit, entità jew Knisja.

Jien qed nitkellem b'mod ġenerali ħafna, però dar mibnija fuq ir-ramel ma tibqax f'postha meta jiġi l-kurrent.

Is-suppervja u l-ambizzjoni ma jħallukx tara l-interessi vera ta' partit, ta' knisja, jew ta' entità.

Kieku verament tkun tħobb l-organu minn fejn tkun ġej, dak l-organu li tkun qed tirrappreżenta u l-imġiba tiegħek mhijiex etika, m'intix kredibbli u qed tħammeġ lil sħabek.

Meta tkun il-kawża ta' dan l-attakk ikollok twarrab f'ġenb biex ma ssirx iktar ħsara lill-borġ ġebel li tkun qiegħed fih.

Sinjura President, jien tkellimt b'mod ġenerali dwar l-imġiba pubblika.

Illum għandna l-Kummissarju għall-iStandards fil-Ħajja Pubblika u għandna l-midja soċjali, u allura xejn ma jibqa' fid-dlam.

Jien tkellimt mill-fond ta' qalbi wara li qrajt dan il-ktieb – u nerġa' nfaħħru – li l-Parlament għoġbu jagħtina.

Huwa ktieb li prattikament ħarġitu l-Knisja, li ħafna drabi tiġi insulentata u tisma' ħafna stejjer b'mod dispreġjattiv dwar l-Arċisqof, li qed jagħmel ħiltu kollha biex jara l-Knisja ta' Ġesù Kristu kif għandha tkun.

Però dejjem jispiċċa attakkat għax il-bniedem li ma jaqbillux jisma' dak li jkun qed jingħad, ħafna drabi jgħajrek.

Forsi jien hekk se jiġrili wara dan l-Aġġornament, imma mhux problema.

Aħna nimxu għal għonq it-triq għax il-verità teħlisna.

Allura llejla f'dan l-Aġġornament jien ukoll wassalt il-verità.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tnejn, 15 ta' April 2019 fl-4.00 p.m., bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Ministru Michael Farrugia.

Fis-7.26 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

IL-FURJANA – LOCAL PLAN – ŻVILUPP

L-ONOR.

CLAUDIO GRECH staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-Local Plan u dokumenti relatati li jirregolaw l-iżvilupp fil-lokalità tal-Furjana?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li dawn il-31 domanda mressqa f'daqqa jitolbu ammont qawwi ta' riżorsi umani u ħin, u għalhekk huma meqjusa bħala umanament impossibbli.

Ikun aktar għaqli li l-ħin u r-riżorsi utilizzati għal dan il-għan minflok jiġu utilizzati fuq xogħol aktar effettiv u produttiv.

(Informazzjoni Addizzjonali: Ara dokument P.L. 3431 li tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra f'Seduta 224 tat-Tnejn, 6 ta' Mejju 2019)

IL-BELT – LOCAL PLAN – ŻVILUPP

L-ONOR.

CLAUDIO GRECH staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-Local Plan u dokumenti relatati li jirregolaw l-iżvilupp fil-lokalità tal-Belt?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

(Informazzjoni Addizzjonali: Ara dokument PL 3432 li tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra f'Seduta 224 tat-Tnejn, 6 ta' Mejju 2019)

TAL-PIETÀ – LOCAL PLAN - ŻVILUPP

L-ONOR.

CLAUDIO GRECH staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-Local Plan u dokumenti relatati li jirregolaw l-iżvilupp fil-lokalità tal-Pietà?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

(Informazzjoni Addizzjonali: Ara dokument P.L. 3433 li tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra f'Seduta 224 tat-Tnejn, 6 ta' Mejju 2019)

L-ONOR.

CLAUDIO GRECH staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-Local Plan u dokumenti relatati li jirregolaw l-iżvilupp fil-lokalità ta' Santa Venera?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

(Informazzjoni Addizzjonali: Ara dokument PL 3434 li tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra f'Seduta 224 tat-Tnejn, 6 ta' Mejju 2019)

IL-BELT – LISTA TA' BINI SUĠĠETTI GĦALL-AVVIŻ TA' INFURZAR

L-ONOR.

CLAUDIO GRECH staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra lista sħiħa ta' dawk is-siti / binjiet fil-Belt Valletta li huma suġġetti għall-avviż ta' infurzar mill-Awtorità tal-Ippjanar?

Għal kull każ jista' l-Ministru jagħti:

a. id-dettalji ta' fejn jinsab is-sit fejn hemm l-avviż tal-infurzar;

b. it-tip ta' użu tas-sit / bini;

c. ir-raġuni tal-infurzar u l-irregolarità li hemm fis-sit / bini;

d. id-data meta nħareġ l-ordni tal-infurzar; u

e. x'azzjoni ttieħdet mill-Awtorità mid-data tal-ħruġ tal-infurzar 'l hawn?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

BORD GĦALL-GOVERNANZA TAL-ĦABSIJIET – PERSUNI RILAXXATI MILL-ISKWALIFIKA

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid jekk kienx hemm persuni li ġew rilaxxati mill-iskwalifika taħt il-paragrafu 7 (f) tar-Regolamenti dwar il-Bord għall-Governanza tal-Ħabsijiet (Leġiżlazzjoni Sussidjarja 260.06) mis-sena 2018 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

Jista' l-Prim Ministru jgħid min kienu dawn il-persuni, x'kien l-interess li ddikjaraw u meta ġew ippubblikati d-dikjarazzjonijiet u r-rilaxx fil-Gazzetta tal-Gvern?

JOSEPH MUSCAT (Prim Ministru): Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li ninsab infurmat li ma kienx hemm persuni li ġew rilaxxati mill-iskwalifika taħt il-paragrafu 7 (f) tar-Regolamenti dwar il-Bord għall-Governanza tal-Ħabsijiet (Leġiżlazzjoni Sussidjarja 260.06) mis-sena 2018 sal-lum.

BORD GĦALL-GOVERNANZA TAL-ĦABSIJIET – LAQGĦAT

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il laqgħa saret tal-Bord għall-Governanza tal-Ħabsijiet mis-sena 2018 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

Jista' l-Ministru jagħti d-data ta' meta saret kull laqgħa u jindika l-membri tal-Bord u persuni oħra li kienu preżenti u / jew assenti għal kull waħda mil-laqgħat?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-Bord għall-Governanza tal-Ħabsijiet għamel xi laqgħat, imma fil-preżent mhux qed jiltaqa'.

Malli jittieħdu deċiżjonijiet ta' struttura ta' tmexxija huwa ttamat li l-Bord għall-Governanza jkun riattivat.

BORD GĦALL-GOVERNANZA TAL-ĦABSIJIET – RAPPORTI ANNWALI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tar-rapport annwali tal-Bord għall-Governanza tal-Ħabsijiet dwar is-sena 2018 u li suppost ġie ppreżentat lilu sa mhux aktar tard mit-30 ta' Marzu 2019?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li tweġiba tingħata f'seduta oħra.

BAJJA TAL-BALLUTA – RAPPORT BALLUTA BAY BEACH REPLENISHMENT

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tar-rapport intitolat "Balluta Bay Beach Replenishment" dwar il-Bajja tal-Balluta?

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 8955.

BAJJA TAL-BALLUTA – RAPPORT MARINE BENTHIC SURVEY

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tar-rapport intitolat "Marine Benthic Survey" dwar il-Bajja tal-Balluta?

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

BAJJA TAL-BALLUTA – RAPPORT BALLUTA BAY BEACH RE-NOURISHMENT

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tar-rapport intitolat "Balluta Bay Beach Re-nourishment – Pilot Experimental Project" dwar il-Bajja tal-Balluta?

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid kemm fadal persuni li għamlu l-eżami għal Assistant Principals fl-2017 u li għaddew iżda għadhom ma ġewx imsejħa biex jingħataw l-appointment f'din il-kariga?

Jista' jgħid sa meta għandha tispiċċa l-validità ta' dan l-eżami u jekk f'Settembru li ġej dawn il-persuni li għaddew hux ser jiġu msejħa biex jingħataw l-appointment?

JOSEPH MUSCAT: Ninsab infurmat li fil-lista għad fadal 125 kandidat.

Il-ħatriet jiġu determinati skond il-vakanzi tul il-perjodu tal-validità tar-riżultat.

REWS – MEMBRI TAL-BORD – ĦATRA

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Enerġija u Immaniġġjar tal-Ilma: Jista' l-Ministru jgħid kemm hu n-numru attwali tal-membri tal-Bord tar-REWS, għal kemm żmien hi l-ħatra ta' kull membru, u jekk il-ħatra hix fuq bażi ta' full-time jew part-time?

Jista' jgħid ukoll x'kienu l-kriterji li fuqhom intgħażlu dawn il-membri u jindika jekk u meta l-ħatra ta' kull membru dehret fil-Gazzetta tal-Gvern?

JOE MIZZI: Filwaqt li nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 3003, ninfurmah li l-ħatra tal-Bord hija fuq bażi part-time.

MCA – MEMBRI TAL-BORD – ĦATRA

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid kemm hu n-numru attwali tal-membri tal-Bord tal-Awtorita ta' Malta dwar il-Komunikazzjoni, għal kemm żmien hi l-ħatra ta' kull membru, u jekk il-ħatra hix fuq bażi full-time jew part-time?

Jista' jgħid x'kienu l-kriterji li fuqhom intgħażlu dawn il-membri?

JOSEPH MUSCAT: Il-Bord tal-Awtorità ta' Malta dwar il-Komunikazzjoni huwa kostitwit minn Chairman u sitt (6) membri b'terminu ta' ħatra ta' tliet (3) snin.

Fir-rigward tan-natura tal-ħatra jekk hijiex fuq bażi full-time jew part-time, nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba għal Mistoqsija Parlamentari 4812.

Il-kriterji li fuqhom intgħażlu l-membri preżenti huma dawk użati matul is-snin li għaddew.

REWS – ĦATRA TA' UFFIĊJAL EŻEKUTTIV EWLIENI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Enerġija u Immaniġġar tal-Ilma: Jista' l-Ministru jispjega jekk hux ir-Regolatur jew il-Ministru li hu responsabbli għall-ħatra ta' Uffiċjal Eżekuttiv Ewlieni tar-Regulator for Energy and Water Services (REWS), tenut kont ta' kif inhu mitkub l-artikolu 6(7) tal-Kap.

JOE MIZZI: Il-ħatra tal-Uffiċjal Eżekuttiv Ewlieni tar-REWS issir skont artikolu 6(7) tal-Kap.

STATISTIKA TA' PERSUNI LI DDAĦĦLU L-ISPTAR MINĦABBA SUSTANZI EĊĊESSIVI

L-ONOR.

IVAN BARTOLO staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: Jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid jekk teżistix statistika ta' pazjenti li ddaħħlu l-Emerġenza minħabba sustanza eċċessiva ta' droga jew alkoħol?

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li fil-fatt tinżamm statistika tan-numru ta' attendenzi ġewwa d-Dipartiment tal-Emerġenza f'Mater Dei minħabba overdose jew abbuż ta' xi tip ta' droga (jew mediċina), sew jekk seħħet jew jekk kien hemm suspett li ġrat, kif ukoll minn abbuż ta' alkoħol.

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid f'liema ġranet u ħin tkun miftuħa għall-pubbliku t-track ta' St Margaret College Secondary School Verdala f'Bormla?

Jista' jgħid hemmx xi bidliet bejn il-ġranet tas-sajf u tax-xitwa?

EVARIST BARTOLO (Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol): Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li l-ġranet u l-ħin li fihom it-track ta' St Margaret College Secondary School Verdala f'Bormla tkun miftuħa għall-pubbliku huma dawn:

Mit-Tnejn sal-Ġimgħa: 17:00 - 21:00

Ħdud u Festi Pubbliċi: 08:30 - 11:00

Ma hemmx bidliet bejn il-ġranet tas-sajf u tax-xitwa.

PARKEĠĠ RIŻERVAT – KAŻ TA' INDIVIDWU

L-ONOR.

DAVID AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jara li l-parking bay quddiem il-maħżen, li d-dettalji dwaru qed jingħataw separatament, terġa' tinżeba'?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li skont data li għandha Transport Malta ma hemmx approvazzjoni għall-parkeġġ riżervat fil-post imsemmi.

Uffiċjali minn Transport Malta qegħdin f'kuntatt mal-Kunsill Lokali sabiex jaraw xi bżonnijiet hemm f'din it-triq.

IX-XEWKIJA – GOZO EXPERIMENTAL FARM – ĦADDIEMA

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru twieġeb il-mistoqsija parlamentari 8505, u ċjoè: Tista' l-Ministru tgħid sena b'sena u xahar b'xahar minn Marzu 2013 sal-lum kemm hemm ħaddiema jaħdmu fil-Gozo Experimental Farm fix-Xewkija?

X'inhu l-grad tagħhom?

X'tip ta' xogħol jagħmlu u x'responsabilitajiet għandhom?

Kemm ilhom jaħdmu kull wieħed u waħda minn dawn il-ħaddiema fiċ-Ċivil u x'inhuma l-ħinijiet tax-xogħol tagħhom?

JUSTYNE CARUANA (Ministru għal Għawdex): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni mitluba hija kif murija fit-tabella li tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin ta' Tqegħid ta' Karti.

GĦAJNSIELEM / XEWKIJA, GĦAWDEX – TRIQ L-IMĠARR – INĊIDENTI TAT-TRAFFIKU

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid mill-1 ta' Jannar 2013 sal-lum kemm-il inċident seħħ fi Triq l-Imġarr f'Għajnsielem / Xewkija f'Għawdex li fih xi persuna jew persuni sfaw bi ġrieħi ħfief jew gravi?

Kemm-il persuna tilfet ħajjitha f'dawn l-inċidenti?

MICHAEL FARRUGIA: Ninsab infurmat li bejn l-ewwel ta' Jannar 2013 u l-31 ta' Marzu 2019, il-pulizija rreġistrat u rrikorriet għal ħamsa u tmenin (85) inċident tat-traffiku fi Triq l-Imġarr, Għajnsielem / Xewkija, li kienu jinvolvu xi tip ta' korrimenti jew imwiet.

Minn dawn kien hemm inċident wieħed fatali li ħalla persuna mejta.

Tabella bid-dettalji dwar it-tip ta' inċidenti rreġistrati f'dan il-perijodu tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin ta' Tqegħid ta' Karti.

ĦAL FARRUĠ – TRIQ ĦAL FARRUĠ – TANKIJIET

L-ONOR.

TONI BEZZINA staqsa lill-Ministru għall-Enerġija u Immaniġġar tal-Ilma: Jista' l-Ministru jgħid x'ser ikun l-użu ta' żewg tankijiet kbar li ġew installati fil-perimetru tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta li jidhru hekk kif tgħaddi minn Triq Ħal Farruġ, Ħal Farruġ?

X'tip ta' materjal / likwidu ser ikun maħżun f'dawn it-tankijiet?

Saru l-assessments neċessarji biex ikun assigurat li tali ħażna ma tkunx ta' periklu kemm għal kull min jgħaddi minn din it-triq, kif ukoll għar-residenti tal-viċinanzi, b'mod speċjali dawk ta' Ħal Farruġ?

JOE MIZZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li dawn it-tankijiet għall-ħażna tal-JET A1 qed jinbnew bil-permessi kollha meħtieġa wara li saru l-istudji kollha neċessarji, inkluż dawk tal-health and safety, u fil-fatt huma konformi mal-COMAH sites regulations u anke SEVESO II.

Bħala parti mill-proċess tal-approvazzjoni tal-applikazzjoni li saret (PA/02900/17), saret ukoll konsultazzjoni pubblika fejn il-kunsilli lokali tan-naħa t'isfel ta' Malta kienu kollha mitluba jagħmlu l-kummenti u l-oġġezzjonijiet tagħhom, kif ukoll il-pubbliku kien imħeġġeġ jissottometti kummenti / oġġezzjonijiet fuq is-sit tal-Planning Authority.

Dan sar skont il-liġi, u kien hemm żmien biżżejjed biex wieħed jara l-pjanti fid-dettall flimkien mal-istudji.

It-tankijiet il-ġodda qed jinbnew minflok it-tankijiet antiki li ġew żarmati.

Id-distanza bejn il-ħażna u r-residenti ġiet ikkunsidrata u hija konformi mar-regoli għal inċidenti kbar skont SEVESO II.

Mir-rapport joħroġ li anke jekk ikun hemm inċident, dawn ir-residenti m'huma qatt f'periklu.

It-teknoloġija li qed tintuża għal din il-ħażna hija state of the art, tant li lanqas fl-ajruport ta' Heathrow m'għandhom bħalha, b'sistema kompjuterizzata li tagħmel continuous monitoring tal-proċessi biex jekk ikun hemm l-iċken riskju ta' tixrid ta' fjuwil, isir shutdown awtomatiku tal-impjant kollu, filwaqt li tidħol fis-seħħ proċedura awtomatika ta' emerġenza.

Ir-residenti jistgħu jserrħu rashom li l-proġett il-ġdid huwa aktar sigur mit-tagħmir ta' ħażna li konna nużaw qabel.

L-ONOR.

TONI BEZZINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid x'ser ikun l-użu ta' żewġ tankijiet kbar li ġew installati fil-perimetru tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta li jidhru hekk kif tgħaddi minn Triq Ħal Farruġ, Ħal Farruġ?

Saru l-assessments neċessarji biex ikun assigurat li tali ħażna ma tkunx ta' periklu kemm għal kull min jgħaddi minn din it-triq, kif ukoll għar-residenti tal-viċinanzi, b'mod speċjali dawk ta' Ħal Farruġ, għall-ħaddiema tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta, kif ukoll għal dawk kollha li jużaw l-Ajruport Internazzjonali ta' Malta?

IAN BORG: Nitlob lill-Onor.

Interpellant biex jitlob l-informazzjoni meħtiega lill-Ministru kkonċernat.

L-ONOR.

TONI BEZZINA staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid x'ser ikun l-użu ta' żewġ tankijiet kbar li ġew installati fil-perimetru tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta li jidhru hekk kif tgħaddi minn Triq Ħal Farruġ, Ħal Farruġ?

Saru l-assessments neċessarji biex ikun assigurat li tali ħażna ma tkunx ta' periklu kemm għal kull min jgħaddi minn din it-triq, kif ukoll għar-residenti tal-viċinanzi, b'mod speċjali dawk ta' Ħal Farruġ, għall-ħaddiema tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta u għal dawk kollha li jużaw l-Ajruport Internazzjonali ta' Malta?

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant biex jagħmel il-mistoqsija tiegħu lill-Ministeru kkonċernat.

ŻURRIEQ – SQAQ IL-BALLOTT – TARMAC

L-ONOR.

TONI BEZZINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jara li Sqaq il-Ballott fiż-Żurrieq isirlu wiċċ tat-tarmac peress li preżentement hekk kif tagħmel ftit xita jegħreq bl-ilma u l-bdiewa li jkunu jridu jidħlu fl-għelieqi tagħhom ma jkunux jistgħu jagħmlu dan?

IAN BORG: Infrastructure Malta għaddejja b'ħidma sabiex ittejjeb il-kwalità tat-toroq tal-pajjiż, fosthom toroq arterjali, toroq residenzjali u anke toroq rurali li jintużaw mill-bdiewa sabiex jaslu għall-għelieqi tagħhom.

L-aġenzija qed twettaq għadd ta' proġetti sabiex tibni mill-ġdid mal-40 kilometru ta' toroq fil-kampanja, li sfortunatament kienu tħallew mitluqa bla ebda manutenzjoni għal snin twal.

Ħafna bdiewa f'diversi partijiet ta' Malta kienu ilhom snin twal jitolbu lill-awtoritajiet jgħinuhom fil-ħidma tagħhom billi jipprovdulhom aċċess aktar sikur għall-għelieqi li jaħdmu.

Fl-istess waqt, dawn it-toroq fil-kampanja jintużaw ħafna wkoll minn dawk li jħobbu jmorru xi passiġġata, ġirja jew dawra bir-rota fl-inħawi.

Ix-xogħlijiet li qed issir referenza għalihom jiffurmaw parti minn dan l-investiment bla preċedent tal-Gvern fit-toroq rurali.

L-isqaq indikat diġà kien fil-pjan tax-xogħlijiet ta' Infrastructure Malta u fil-fatt diġà saret il-koordinazzjoni meħtieġa mal-entitajiet konċernati dwaru.

Infrastructure Malta ser tkompli għaddejja bil-ħidma kontinwa sabiex twettaq il-pjan fit-tul biex ikollna infrastruttura ta' kwalità, effiċjenti u sostenibbli, hekk kif jixraq lill-familji u n-negozji f'Malta u Għawdex.

TOROQ – XOGĦLIJIET

L-ONOR.

TONI BEZZINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid fuq liema toroq sar xogħol ta' bini mill-ġdid jew kisi bit-tarmac minn Ġunju 2017 sal-ġurnata li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

Għal kull triq separatament jista' jgħid:

(a) liema permessi kienu applikabbli;

(b) liema permessi ġew akkwistati mill-Awtorità tat-Trasport / Infrastructure Malta qabel ma beda x-xogħol, u liema kienu dawk it-toroq li beda x-xogħol fuqhom qabel ma kienu nġiebu dawn il-permessi;

(c) jekk inbidlux is-servizzi ta' taħt l-art u, jekk fl-affermattiv, liema kienu s-servizzi li nbidlu;

(d) x'interventi saru fuq kull triq (bħal bdil u bini mill-ġdid ta' bankini, surface cold milling, għoti ta' cement stabilization, twittija ta' materjal Type 1, ħxuna ta' hot rolled asphalt base course, ħxuna ta' hot rolled asphalt wearing course, eċċ.);

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li din id-domanda titlob ammont qawwi ta' riżorsi umani u ħin, u għalhekk hija meqjusa bħala umanament impossibbli li tiġi mwieġba.

Ikun aktar għaqli li l-ħin u r-riżorsi utilizzati għal dan il-għan minflok jiġu utilizzati fuq xogħol aktar effettiv u produttiv.

TOROQ MGĦODDIJA LURA LILL-KUNSILLI LOKALI WARA X-XOGĦLIJIET

L-ONOR.

TONI BEZZINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid dawk it-toroq li jkunu nbnew mill-ġdid jew ingħataw wiċċ ta' tarmac u li jaqgħu fil-konfini tal-Kunsilli Lokali, jekk hux ser jerġgħu jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tal-Kunsilli Lokali hekk kif ix-xogħol ikun lest?

Jekk fl-affermattiv, xi proċedura ser tkun adottata qabel dawn jerġgħu jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tal-Kunsill Lokali partikolari?

X'testijiet ser isiru biex jiġi assigurat li toroq li jiġu mgħoddija lura lill-Kunsilli Lokali jkunu saru skont standards stabbiliti?

It-toroq li ser jgħaddu lura lill-Kunsilli Lokali ser ikollhom xi perijodu ta' garanzija li, jekk matulha tinqala' ħsara fit-triq, din tiġi rranġata minn min għamel ix-xogħol jew minn Infrastructure Malta mingħajr spejjeż għall-Kunsilli Lokali?

IAN BORG: Infrastructure Malta għaddejja bit-twettiq tal-investiment bla preċedent ta' aktar minn €700 miljun sabiex ittejjeb l-effiċjenza, il-kwalità, is-sigurtà u s-sostenibilità tal-infrastruttura tat-toroq f'pajjiżna.

Fl-ewwel xhur mit-twaqqif tagħha, fis-sajf tal-2018 bdiet minnufih twettaq ħafna ħidmiet biex tilħaq il-mira li pajjiżna jagħmel qabża kbira 'l quddiem fil-kwalità, l-effiċjenza, is-sigurtà u s-sostenibilità tal-infrastruttura tat-toroq f'pajjiżna.

Filwaqt li rrevediet il-pjanijiet ta' diversi proġetti kapitali kbar sabiex jitlestew qabel, l-aġenzija bdiet ħidma intensiva biex tippjana l-bidu ta' għadd ta' investimenti kbar oħra, fosthom it-twettiq tal-impenn tal-Gvern li jtejjeb il-kwalità tat-toroq residenzjali f'pajjiżna fis-snin li ġejjin.

F'Jannar li għadda, din l-aġenzija bdiet tibni mill-ġdid 31 minn fost l-ewwel 120 triq mil-lista tat-toroq li ser tkun qed tibni mill-ġdid din is-sena.

Ħafna minn dawn it-toroq diġà tlestew jew waslu fl-aħħar xogħlijiet.

Fl-istess waqt, tħabbret ukoll it-tieni sejħa għall-offerti sabiex aktar tard din is-sena jibda l-bini mill-ġdid ta' madwar 170 triq oħra.

Dawn iż-żewġ kuntratti ta' xogħlijiet, li qed isiru diġà jew se jibdew fix-xhur li ġejjin, jinkludu l-bini mill-ġdid jew għall-ewwel darba ta' diversi toroq f'kull lokalità f'Malta.

Aktar toroq li ser jinbnew mill-ġdid fil-bidu tas-sena d-dieħla jitħabbru dalwaqt.

L-investiment tal-Gvern f'dawn it-toroq residenzjali m'huwiex sempliċiment xogħol ta' manutenzjoni iżda l-bini mill-ġdid ta' kull triq li jinkludi t-tneħħija tal-wiċċ eżistenti, il-bdil jew it-tisħiħ tal-pedamenti, it-tibdil ta' servizzi tad-distribuzzjoni taħt l-art u t-titjib jew bini tal-bankini, skont il-ħtieġa.

Il-wiċċ ġdid tat-triq b'diversi saffi ta' asfalt isir wara li jitlestew dawn ix-xogħlijiet estensivi.

It-toroq imbagħad jitlestew bis-sistemi ta' saħħa u sigurtà skont il-ħtieġa, sinjali u marki tat-triq u faċilitajiet oħrajn.

Infrastructure Malta qiegħda tikkonsulta u tikkollabora mal-entitajiet rispettivi biex qabel ma jsir il-wiċċ tat-triq jiġu mtejbin jew mibdulin, skont il-bżonn, is-servizzi ta' distribuzzjoni tal-ilma, tal-elettriku u tat-telekomunikazzjoni li hemm għaddejjin minn taħt l-art f'dawn it-toroq.

Fil-fatt, ix-xogħlijiet fil-31 triq li nbdew fil-ġimgħat li għaddew jinkludu t-tqegħid ta' 32 kilometru ta' pajpijiet ġodda tal-ilma, cables tal-elettriku u trinek għas-servizzi tal-internet u t-telekomunikazzjoni.

F'kull xogħol fit-toroq li tagħmel Infrastructure Malta ssegwi proċeduri stretti ta' testijiet li jiżguraw il-kwalità tal-materjali użati u tas-saħħa tagħhom wara li jkunu tpoġġew fil-post.

Waqt li jkun qed isir it-tqegħid tas-saffi differenti li jkunu meħtieġa sabiex jinbnew is-sisien u l-uċuħ ġodda tat-toroq, u qabel ma jsiru s-saffi li jkun imiss, Infrastructure Malta tagħmel diversi testijiet biex tiżgura l-kwalità u s-saħħa tal-materjal li jkun qed jintuża.

Dawn it-testijiet isiru minn entitajiet jew kumpaniji indipendenti li jkunu akkreditati biex jagħmlu dan it-tip ta' testijiet.

Uħud mit-testijiet isiru fuq il-post, fit-toroq stess, u oħrajn jinvolvu l-ittestjar ta' materjali f'laboratorji akkreditati internazzjonalment.

Kull meta x-xogħol ma jilħaqx il-livelli ta' kwalità u sigurtà mitluba minn Infrastructure Malta, ix-xogħol jitwaqqaf u l-kuntratturi jkollhom jirranġawh jew jagħmluh mill-ġdid, skont il-każ.

Wara jerġgħu jsiru t-testijiet.

Fl-aħħar nett, meta x-xogħol fit-triq ikun lest, isiru testijiet oħra finali sabiex il-periti jkunu jistgħu jiċċertifikaw il-kwalità tax-xogħol, skont proċeduri stabbiliti.

Il-kuntratti li toħroġ Infrastructure Malta għal xogħlijiet fit-toroq jorbtu lill-istess kuntratturi li jiggarantixxu x-xogħol għal ammont ta' snin, bħal ma jsir normalment f'kuntratti ta' investimenti infrastrutturali ta' dan it-tip.

Jekk f'dawn il-perjodi ta' garanzija jinqalgħu ħsarat attribwiti għal xogħol li jkun sar ħażin mill-istess kuntratturi, ikollhom jagħmlu tajjeb għat-tiswijiet.

Il-proċeduri ta' kif ir-responsabilità ta' triq tgħaddi minn entità għal oħra huma stabbiliti fl-Att dwar l-Aġenzija għal Infrastruttura Malta.