DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

It-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

It-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

It-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019

Il-Minuti tas-Seduta Nru 230, li saret fit-3 ta' Ġunju 2019, ġew ikkonfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

KAWŻA – MIŻURI LEĠIŻLATTIVI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid x'miżuri leġiżlattivi beħsiebu jieħu fid-dawl tas-sentenza li ngħatat nhar it-8 ta' Mejju 2019 mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), kif ippreseduta mill-Imħallef Lawrence Mintoff, fil-kawża fl-ismijiet Anthony Debono et vs L-Avukat Ġenerali et (Rikors Nru 89/2018 LM)?

OWEN BONNICI (Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali): Ninsab informat li s-sentenza msemmija mill-Onor.

Membru ġiet appellata.

L-ISPEAKER (Onor. Anġlu Farrugia): L-Onor.

Edward Zammit Lewis, mistoqsija supplimentari.

EDWARD ZAMMIT LEWIS: Nixtieq nirreferi għal diskors li għamel illum il-President tal-Kamra tal-Avukati, Dr Louis Degabriele, fejn semma l-għażla tal-ġudikanti u dak li nqala' fl-aħħar żmenijiet.

Fost l-oħrajn semma li wieħed irid ikun kawt u prudenti.

Irrid nagħmel enfasi dwar meta qal li s-soluzzjoni hija politika wara li jkun hemm konsultazzjoni mal-partijiet interessati.

Jista', jekk jogħġbu, il-Ministru jgħid fejn iħalli lilu bħala Ministru tal-Ġustizzja?

Jista' jelabora dwar xi jfisser dan id-diskors għas-sitwazzjoni li għandna quddiemna fejn inħatru maġistrati u mħallfin, fosthom maġistrati, li kienu nħatru minn amministrazzjonijiet qabel l-2013 u llum ġew elevati għal imħallef u proċeduri ġudizzjarji, li pprovaw iwaqqfu l-ħatriet jew inkella jwaqqfu milli dawn jaqdu l-funzjoni tagħhom?

OWEN BONNICI: Illum, il-President tal-Kamra tal-Avukati tkellem fl-okkażjoni tal-ewwel seduta tal-Imħallef Joanne Vella Cuschieri.

Inċidentalment, nixtieq nawgura lill-Imħallef Vella Cuschieri u, b'mod personali, vera ħassejtni viċin ħafna tagħha meta smajtha tirrakkonta l-esperjenza tagħha ta' tifla f'familja numeruża fost ħafna aħwa.

L-Imħallef Vella Cuschieri bdiet tirrakkonta kif missierha, pereżempju, li kien jgħajjex familja b'paga verament modesta, kien għamel sagrifiċċju kbir biex xtralha typewriter biex tkun tista' tkompli l-istudji tagħha, u din it-typewriter forsi kienet tiswa Lm150.

Illum tarahom ftit, imma dak iż-żmien kien verament sagrifiċċju għal missierha biex jixtrihielha.

Qed naqsam din l-istorja li għaddiet minnha l-Imħallef ma' dawk il-familji kollha li forsi d-dħul tagħhom, bħalma kien tal-familja tiegħi, huwa modest immens, biex jagħmlu kuraġġ.

Nies bħall-Imħallef Vella Cuschieri huma mudell u l-messaġġ hu li jekk inti tistudja, jekk tirsisti fil-ħajja, tkun tista' timxi 'l quddiem.

Nawgura mill-ġdid lill-Imħallef Vella Cuschieri u nirringrazzja lill-familja tagħha.

Biex inwieġeb id-domanda tal-kollega tiegħi, irrid ngħid li Dr Louis Degabriele, President tal-Kamra tal-Avukati, mhuwiex appuntat mill-Gvern imma mill-avukati, li jeleġġu president bejniethom fil-libertà tagħhom.

Normalment, il-President tal-Kamra tal-Avukati jitkellem b'libertà assoluta, jikkritika lill-Gvern, jgħid l-affarijiet kif jidhirlu, u hekk għandu jkun.

Illum tkellem dwar is-sistema tal-ħatra tal-ġudikanti.

Jien interessajt ruħi, tlabt lil Dr Degabriele biex jagħtini kopja tad-diskors u, ta' raġel li hu, tani d-diskors.

Jiġifieri dak li se ngħid qed nikkwotah testwalment.

Il-President tal-Kamra tal-Avukati għamel tliet statements b'saħħithom ħafna li naħseb li huma an eye-opener.

L-ewwel nett, il-President tal-Kamra tal-Avukati, Dr Degabriele, għan-nom tal-Kamra, qal li s-sistema tal-ħatriet ġudizzjarji sa mill-Indipendenza 'l hawn – qed nikkwota testwalment – f'dan il-pajjiż saru dejjem mill-Eżekuttiv.

Kien biss fl-2016, wara emendi Kostituzzjonali, li ġiet introdotta sistema ġdida bit-twaqqif tal-Judicial Appointments Committee li għandu kompitu ta' skrutinju.

Id-diskrezzjoni finali baqgħet f'idejn l-organu Eżekuttiv, però m'hemmx dubju li b'dan il-pass – li kellu wkoll kunsens politiku fil-pajjiż – is-sistema tal-ħatra ta' ġudikanti llum hija superjuri għall-prassi preċedenti għall-2016.

It-tieni punt – u hawnhekk naqbel miegħu – dan ma jfissirx li m'hemmx lok għal titjib fis-sistema.

Għandu raġun, hemm lok għal titjib fis-sistema, u qed jgħid li l-Kamra tal-Avukati diġà għamlet proposta li fiha jingħad li l-organu Eżekuttiv jibqa' jipparteċipa.

Dan mhux bħal ma jingħad mill-Venice Commission għax il-Venice Commission qed tgħid li l-organu Eżekuttiv għandu jisparixxi kompletament.

Il-Kamra tal-Avukati qed tgħid li mhux hekk għandu jkun, imma li r-rwol tal-organu Eżekuttiv għandu jonqos.

Li jonqos huwa differenti milli jiġi maqtugħ barra!

It-tielet punt – u naħseb li din hija l-iktar ħaġa importanti – hu li l-Kamra tal-Avukati qed tgħid li hemm bżonn ta' kawtela u prudenza kbira fil-mod kif nindirizzaw materja daqshekk importanti u delikata.

Għandna min f'pajjiżna qed jgħid biex infittxu nbiddlu s-sistema u qabel inbiddlu s-sistema ma naħtrux aktar ġudikanti.

Qed jgħidulna biex ngħaġġlu malajr kemm jista' ikun.

Il-Kamra qed tgħidilna biex naħsbu l-affarijiet sewwa, li hemm bżonn kawtela u prudenza – imma mhux li ma jsirux l-affarijiet, għax dawn iridu jsiru.

Jiena naqbel li hemm bżonn kawtela u prudenza biex l-affarijiet nagħmluhom sew.

Il-Kamra finalment tgħid – u nagħlaq b'dan il-kumment – li biex issolvi din id-domanda għal iktar titjib, il-fora mhijiex dik ġudizzjarja – u hawnhekk qed jagħmel referenza għall-kawża li nfetħet – imma rridu ntejbu permezz ta' proċess politiku.

Jiena naqbel ħafna ma' dak li qalet il-Kamra tal-Avukati u nirringrazzjaha.

L-ISPEAKER: L-Onor.

ALEX MUSCAT: Nixtieq nistaqsi lill-Ministru dwar jekk humiex ippjanati xi xogħlijiet ta' tindif u manutenzjoni bi preparament għas-sajf li ġej madwar il-kosta Maltija.

OWEN BONNICI: L-ewwel nett, irrid ngħid li dan huwa dekasteru li jaqa' taħt il-funzjoni tal-kollega tiegħi, l-Onor.

Deo Debattista, li jagħmel xogħol eċċezzjonali u importanti ħafna, flimkien mad-Diviżjoni għat-Tindif u l-Manutenzjoni mmexxija mis-Sur Ramon Deguara.

Però naħseb li nista' nwieġeb.

Jien informat li jitwaħħlu madwar 340 sellum u iktar minn 1,000 kontenitur tal-iskart madwar il-kosta kollha Maltija.

Id-Diviżjoni tagħmel ukoll servizz ta' decking, dawk il-famużi tapiti ta' ħdejn ix-xatt u bridges li jwasslu lill-għawwiema direttament fil-baħar biex meta tmur tgħum, Onor. Muscat, ma tniggiżx saqajk.

Serraħ rasek li l-Onor.

Debattista jieħu ħsieb li jitwaħħlu bridges u anke kontenituri tal-iskart, li huma affarijiet li tarahom minuri, imma huma importanti għaliex jgħinu fil-prodott turistiku.

Ninvestu ħafna flus;fil-fatt, qegħdin naraw li għall-materjal biex nikkoreġu ħsarat li jsiru, isir investiment ta' iktar minn €40,000 u ssir manifattura ta' diversi slielem, hand rails u brackets, li huma kollha importanti biex inżommu l-kosta nadifa, kif iħobb jgħid il-kollega tiegħi, l-Onor.

Importanti li naħdmu kontra l-iskart illegali.

Li wieħed jarmi illegalment hija xi ħaġa inaċċettabbli, u meta jkun hemm dawn il-każijiet nappella biex in-nies iċemplu fuq in-numru 1718, numru faċli ħafna, jew inkella jużaw il-mobile app "Clean and Upkeep".

Nawgura li jkollna sajf bi xtut nodfa u kif jixraq għaliex, wara kollox, hekk jixraq lill-poplu Malti u anke għall-prodott turistiku, għax id-dehra tagħmel differenza kbira.

BORD INDIPENDENTI GĦALL-ILMENTI DWAR PULIZIJA – KAŻ TA' UŻU TA' FORZA EĊĊESSIVA

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tar-rapport li tħejja mill-Bord Indipendenti għall-Ilmenti dwar il-Pulizija dwar l-użu ta' forza eċċessiva, li ġiet deskritta wkoll mill-Prim Ministru bħala "heavy-handed", ma' attivisti tal-Moviment Graffiti u tal-Kamp Emerġenza Ambjent waqt protesta li kienet qed issir fil-bini tal-Awtorità tal-Ippjanar fil-Furjana nhar il-Ħamis, 13 ta' Settembru 2018, u li ġie ppreżentat nhar il-5 ta' Frar 2019?

MICHAEL FARRUGIA (Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li r-rapport mitlub qed jitqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra.

L-ISPEAKER: L-Onor.

ALEX MUSCAT: Dan l-aħħar kien qed isir xogħol ta' manutenzjoni f'diversi għases tal-Pulizija madwar Malta u Għawdex.

Jista' l-Ministru jaġġorna lill-Kamra dwar fiex jikkonsisti?

Fiex waslu dawn ix-xogħlijiet?

Jista' forsi jsemmi liema huma dawk il-lokalitajiet li se jkunu affettwati minn dan ir-rinovament li qed isir fl-għases tal-Pulizija?

L-ISPEAKER: Il-Ministru Michael Farrugia.

MICHAEL FARRUGIA: Waħda mill-affarijiet li bdejna nagħmlu kienet ir-rinovazzjoni u bini mill-ġdid ta' għases tal-Pulizija.

Fil-fatt, nista' ngħid li l-għassa tal-Pulizija ta' Marsaskala tinsab fi stadju avvanzat, fejn għal diversi xhur il-Pulizija kienet qed taħdem minn container.

Din mhijiex xi ħaġa ideali.

L-istess arranġamenti saru rigward Marsaxlokk.

Bħalissa għaddejjin minn proċess ta' ftit xhur, imma qed nittama li sal-aħħar tas-sena nkunu ftaħna l-għassa l-ġdida f'din il-lokalità.

Minflok, biex mhux ma nkunux qegħdin niffunzjonaw u ma jkunx hemm għassa tal-Pulizija, hemm għassa li qiegħda tintuża temporanjament.

Sadanittant, qegħdin nibdlu kemm huwa possibbli l-corporate image tad-diversi għases madwar Malta u Għawdex.

Qegħdin anke nidentifikaw kamra f'kull għassa tal-Pulizija biex fiha jkunu jistgħu jsiru l-intervisti dwar każijiet li jkunu ta' delikatezza bħal, pereżempju, vjolenza domestika u reati oħrajn, fejn l-intervista tkun tista' ssir bl-iktar mod privat.

L-iskop mhuwiex li nieqfu hemmhekk.

Qegħdin naraw ukoll li d-diversi għases ikunu aċċessibbli għal persuni b'diżabilità.

Qed ikun hemm anke rinovar tal-postijiet għal persuni li jkollhom bżonn is-servizz.

Saret bidla fl-avviż legali fejn tidħol il-health and safety li tapplika wkoll għall-membri tal-Korp tal-Pulizija, apparti membri oħrajn ta' diversi korpi dixxiplinati.

Għal din ir-raġuni, qegħdin nużaw ċertu ħġieġ fl-għases biex ikun hemm numru ta' safety features fihom biex nilqgħu milli bniedem ikun jista' jaggredixxi lil xi membri tal-Korp tal-Pulizija.

Mela, apparti li qegħdin nagħmlu upgrade tal-faċilitajiet, qegħdin inħarsu wkoll lejn ċerti health and safety features.

Irridu mmorru oltre minn hekk.

Irridu nirranġaw is-sitwazzjoni f'dak li għandu x'jaqsam mal-komunikazzjoni u l-użu tal-għases meta l-membri tal-Korp tal-Pulizija ma jkunux qegħdin fl-għassa jew għax ħarġu fuq biċċa xogħol jew għal diversi raġunijiet oħrajn.

Il-proċess diġà nbeda.

Rigward l-għases żgħar, irridu nagħmlu hotline bejn l-għassa tal-Pulizija u l-Control Room tal-Headquarters tal-Pulizija sakemm eventwalment ikollna l-hubs, fejn hemmhekk persuna tkun tista' tikkomunika mill-ewwel u titlob assistenza min-naħa tal-Headquarters tal-Pulizija.

Hemm ħafna xogħol għaddej, inkluż l-upgrade kbir li bħalissa għaddej f'Marsalforn, u nittamaw li fi ftit ġimgħat oħra l-għassa tal-Pulizija ta' Marsalforn tiġi upgraded għall-bżonnijiet ta' dik il-lokalità partikolari biex tagħti s-servizzi kollha neċessarji għal min ikun fl-akkwati.

L-ISPEAKER: L-Onor.

ROBERT CUTAJAR: B'rabta mas-sigurtà f'pajjiżna, xtaqt li l-Ministru jgħidilna meta hi l-intenzjoni tal-Gvern li tiġi atttwata proposta li l-Oppożizzjoni ressqet tul id-diskussjoni li kellna matul l-aħħar sena b'rabta mar-riforma tal-kunsilli lokali.

Qed nirreferi għall-community policing u t-tourism policing.

Il-Ministru ftit tal-ġimgħat ilu qabel ma waqaf il-Parlament, waqt diskussjoni fuq abbozz li konna qegħdin niddiskutu, kien semma l-community policing.

Xtaqtu jindikalna meta se jibda jitħaddem dan il-kunċett li, flimkien mat-tourism policing, kien jifforma parti mill-proposti li ressaqna b'rabta mas-sigurtà fir-riforma tal-kunsilli lokali.

L-ISPEAKER: Il-Ministru Michael Farrugia.

MICHAEL FARRUGIA: Qabel biss bdiet id-diskussjoni fuq il-kunsilli lokali f'dan il-Parlament, il-Korp tal-Pulizija u jien approvajna t-talba li kien hemm u ġibna persuna li ħadmet barra minn Malta f'dak li għandu x'jaqsam ma' community policing.

Tul dawn l-aħħar disa' xhur, saru l-istruttura u l-preparamenti, u issa din il-persuna li ġiet hawn Malta se tkun qed tiggwida l-proċess ta' community policing.

Il-proċess ta' community policing se jibda fil-ġimgħat li ġejjin, fejn se jkun hemm l-ewwel proġett pilota fil-Mellieħa.

Fil-fatt, diġà hemm ftehim mal-kunsill lokali ta' din il-lokalità li dan il-proċess jiġi launched bħala pilot project biex naraw it-teething problems li jistgħu jinqalgħu qabel ma s-sistema tinfirex ma' Malta u Għawdex kollu.

L-ISPEAKER: L-Onor.

ALEX MUSCAT: Fil-kuntest ta' hate speech rajna każijiet fejn tressqu nies il-Qorti minħabba kliem dispreġjattiv u malafamanti li jinkiteb fuq il-media soċjali kontra individwi privati u individwi pubbliċi.

Jista' l-Ministru jgħid x'qed jagħmel b'mod konkret fuq dan is-settur?

Jista' tgħid jekk għandux ippjanat xi ħaġa biex jittaffa dan il-fenomenu ikrah f'pajjiżna?

MICHAEL FARRUGIA: F'Settembru li għadda l-Ministeru tiegħi applika għal fondi finanzjarji tal-Unjoni Ewropea għal proġett li jirrigwarda hate crime u hate speech.

Tajjeb ngħid ukoll li dan il-proġett ġiet approvat fit-18 ta' Marzu 2019.

Dan ifisser li se jkun hemm fondi min-naħa tal-Unjoni Ewropea biex jitwettaq dan il-proġett.

Konxji li din is-sena konna se nibdew nirċievu l-fondi, il-Ministeru beda jfittex postijiet minn fejn jista' jitħaddem dan il-unit li għandu x'jaqsam ma' hate crime u hate speech.

Huwa ttamat li fil-jiem li ġejjin il-Ministeru se jkun qiegħed jidħol f'kuntratt biex ikun hemm fondi tal-Unjoni Ewropea biex jibda jitħaddem dan il-unit.

Lejn l-1 ta' Settembru ta' din is-sena huwa ttamat ukoll, jekk ma jinqala' xejn, li dan il-unit jibda jiffunzjona b'mod regolari.

Il-ħsieb hu li jitwassal il-messaġġ.

Il-ħsieb hu li jkun hemm freephone iddedikata għal hekk, biex ikun hemm għajnuna legali għal persuni li jkunu spiċċaw vittma, u jkun hemm ukoll il-professjonisti, inkluż psikologi u persuni li jissapportjaw lill-persuni vittmi ta' hate crime u hate speech.

Sfortunatament, qegħdin naraw dan il-fenomenu jkompli jikber għal diversi raġunijiet.

Forsi wieħed jaħseb li fuq Facebook u fis-social media jista' jgħid li jrid u li jogħġbu, fuq min irid u fuq min jogħġbu.

Din hija xi ħaġa inaċċettabbli u eventwalment jittieħdu passi kontra min iwassal dan it-tip ta' messaġġi ta' mibegħda fuq persuni oħrajn.

Fil-fatt diġà kien hemm każi fejn ittieħdu passi.

Però l-proċess edukattiv huwa importanti daqskemm huwa l-proċess li ngħinu lill-vittma.

Irridu nwasslu l-messaġġ li huwa illegali li wieħed jaqbad u jikteb fuq min irid u fuq min jogħġbu, kif irid u kif jogħġbu, kemm jekk hu blog, kemm jekk huwa Facebook, hu x'inhu.

Fl-istess ħin irridu wkoll ngħinu lill-vittmi ta' din it-tip ta' kriminalità.

L-ISPEAKER: L-Onor.

CLAUDIO GRECH: L-ewwel punt li xtaqt nagħmel huwa li naħseb li din il-Kamra trid tirrikonoxxi l-ħidma li għamlet il-Pulizija f'dak li għandu x'jaqsam ma' traffikar tad-droga matul dawn l-aħħar ġimgħat.

Naħseb li dak kien aspett li jagħti lill-ġenituri ħafna iktar konfort.

Xtaqt nagħmel mistoqsija b'rabta ma' dan.

Din il-Kamra ftit tal-ġimgħat ilu għaddiet il-Leġiżlazzjoni dwar id-Droga Sintetika – li kien hawn qbil dwarha – biex tkun ikkriminalizzat kull forma ta' kompożizzjoni ta' droga, anke dik li ma tkunx skedata fid-dettall.

Jista' l-Ministru jgħid s'issa, kemm ilha li ġiet introdotta l-liġi, x'sar f'dan ir-rigward?

Kien hemm taħriġ partikolari u speċjalizzat f'dan il-qasam?

Kien hemm xi qabdiet ta' droga sintetika bħala riżultat tal-leġiżlazzjoni li għaddiet din il-Kamra?

L-ISPEAKER: Il-Ministru Michael Farrugia.

MICHAEL FARRUGIA: Li nista' ngħid f'dan l-istadju – anke bil-permess tad-Deputat Prim Ministru li huwa l-Ministru għas-Saħħa – hu li min-naħa tad-Dipartiment tas-Saħħa, min-naħa tal-Laboratorju tal-Patoloġija nxtara l-apparat li bih ikunu jista' jsir assessment tad-droga sintetika li sirna niltaqgħu aktar magħha; sa ftit ilu l-availability kienet iktar ta' droga tradizzjonali.

Għalhekk sar investiment sostanzjali f'dan l-apparat, kif jista' jikkonferma anke d-Deputat Prim Ministru.

It-tieni pass importanti kien appuntu l-liġi, għax ħafna nies kienu qegħdin iduru mal-liġi oriġinali billi jimportaw jew jipprovaw jabbużaw minn droga sintetika u anke jdaħħluha fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin.

Fil-fatt 85% tad-droga maqbuda li tiddaħħal fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin kienet droga sintetika li ma kenitx fl-iskeda tad-droga illegali.

Dak kien metodu kif you beat the system għax għalkemm wieħed kien jinqabad, ma setax jiġi riferut lill-Pulizija biex tkompli tipproċedi kontra tiegħu.

Dik kienet xi ħaġa li stimulat id-dibattitu bejnni u d-Deputat Prim Ministru biex naraw ir-reviżjoni li hemm bżonn li jkun hemm fejn għandha x'taqsam id-droga sintetika.

Il-liġi l-ġdida se tagħtina l-fakultà li anke din it-tip ta' droga se tkun qiegħda tiddaħħal fil-proċess, u allura se tiffaċilita l-ġlieda u s-suċċessi li jkollu l-Korp tal-Pulizija, u se neliminaw dik il-kriminalità organizzata li tipprova tegħleb is-sistema billi dejjem tkun pass qabel.

B'dan il-proċess se nkunu qabel aħna.

Rigward il-Faċilità Korrettiva ta' Kordin, illum f'kull entrance hemm body scanners li mhux qegħdin biss għall-persuni residenti fil-Faċilità, imma wkoll għall-ħaddiema tal-Faċilità.

Jiena meta nidħol fil-Faċilità ninsisti li anke jien għandi ngħaddi mill-iscanner.

U jekk ikollok xi affarijiet, dawn trid tgħaddihom mill-x-ray machine.

Irridu naħdmu iktar, u l-community policing, li għadu kif semma l-kollega tiegħi, l-Onor.

Cutajar, u li rrispondejt dwaru jien, se jkompli jgħin mhux biss biex nidentifikaw x'inhi l-problema, mhux biss biex naqbdu lil min qed iwettaq ir-reat, imma biex is-sistema twassal li nipprevjenu.

Jien ngħid li problemi bħalma hija dik tad-droga, huma xi ħaġa li saret ingrained fil-popolazzjoni, speċjalment fil-popolazzjoni żagħżugħa.

Għalhekk irridu nkunu innovattivi fil-mod kif niġġieldu d-droga f'pajjiżna biex kemm jista' ikun innaqqsu l-użu tagħha speċjalment fost żgħażagħ li, minkejja li għadhom żgħar, sfortunatament diġà missew magħha, u f'dan ir-rigward sar ftehim mal-Caritas.

Kif jafu l-avukati, l-qrati kemm-il darba ħadu d-deċiżjoni li persuna li għandha bżonn l-attenzjoni m'għandhiex għalfejn tintefa' l-ħabs jew l-Isptar Monte Carmeli, imma għandha tkun riferuta lejn struttura fejn persuni li għadhom taħt it-18-il sena u li diġà huma vittmi tad-droga qawwija jingħataw il-kura u r-rijabilitazzjoni ħalli jkunu ppreparati jerġgħu jidħlu fis-soċjetà.

Qegħdin naraw li noħolqu dan il-proċess.

Apparti li l-Pulizija trid tkompli bl-inizjattivi kollha fejn għandha x'taqsam il-ġlieda kontra l-kriminalità organizzata, irridu nkomplu nsaħħu wkoll il-parti edukattiva.

L-aħħar punt li rrid nagħmel hu li issa l-Economic Crimes Unit qed jaħdem, grazzi għall-fondi tal-Unjoni Ewropea u, bl-għajnuna tal-OLAF, id-data kollha li għandu l-Korp tal-Pulizija, se tkun ċentralizzata biex data interna fi ħdan il-police force u anke data mill-MFSA u data oħra importanti, tkun maħżuna f'sistema ċentrali.

Dan bil-ħsieb li jiffaċilita l-ġlieda kontra l-ħasil tal-flus u l-frodi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet issa għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Insejjaħ lill-Ministru għall-Enerġija u l-Immaniġġjar tal-Ilma.

TQEGĦID TA' KARTI

JOE MIZZI (Ministru għall-Enerġija u l-Immaniġġar tal-Ilma): Sur President, f'isem il-Prim Ministru, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar żjarat barra minn Malta li saru mis-Segretarju Permanenti Ewlieni bejn April 2013 u Mejju 2019, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 10201; u

f'isem il-Ministru għall-Finanzi, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Rapport Annwali tal-Borża ta' Malta għas-sena 2018.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru għall-Intern u s-Sigurtà Nazzjonali.

MICHAEL FARRUGIA: Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar postijiet li huma aċċessibbli għal persuni b'diżabilità, fid-dekasteru li għalih hu responsabbli l-Ministru għall-Intern u s-Sigurtà Nazzjonali, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 10274.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Insejjaħ lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali biex, jekk jogħġbu, iressaq il-Mozzjoni Nru 228, kif tidher fuq l-aġenda.

MOZZJONIJIET

ESTIMI TA' DĦUL U NFIQ TA' PATRIMONJU MALTA U SOVRINTENDENZA

TAL-PATRIMONJU KULTURALI GĦASSENA 2019

Illi l-Kamra tapprova l-Estimi ta' Dħul u Nfiq ta' Patrimonju Malti u s-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għas-sena finanzjarja mill-1 ta' Jannar 2019 sal-31 ta' Diċembru 2019, skont l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali, Kap. 445.

L-ISPEAKER: Min jissekonda?

CHRIS FEARNE (Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa): Nissekonda.

L-ISPEAKER: Infakkar lill-Kamra li d-diskussjoni fuq din il-mozzjoni għandha tieħu seduta waħda, bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-introduzzjoni u l-winding up min-naħa tal-Gvern.

Il-Ministru għal Għawdex.

JUSTYNE CARUANA (Ministru għal Għawdex): Sur President, nibda dan l-intervent billi nifraħ u nirringrazzja lill-Ministru Owen Bonnici u t-team ħabrieki li għandu, kemm fi ħdan Heritage Malta, kif ukoll fi ħdan is-Sovrintendenza.

B'mod partikolari, nixtieq ukoll nifraħ liċ-Chairman, l-Onor.

Anton Refalo, għaliex naf kemm, matul dawn l-aħħar xhur mill-ħatra tiegħu, uża l-għarfien tiegħu biex itejjeb u jagħti input sostanzjali fi ħdan Heritage Malta.

Aħna ċertament, bħala Ministeru għal Għawdex, naħdmu tajjeb ħafna, kemm ma' Heritage Malta, kif ukoll mas-Sovrintendenza.

Ix-xogħol f'Għawdex qed jiżdied u allura jirrikjedi aktar l-input tas-Sovrintendenza; b'hekk napprezza ħafna l-koperazzjoni sħiħa li qegħdin insibu minnhom.

Napprofitta ruħi minn din l-opportunità tal-lum biex nagħmel appell lill-Ministru Owen Bonnici.

Naf li għandhom ħafna xogħol f'Malta, però napprezza kieku jħallihom jiddedikaw iktar ħin fuq ix-xogħol li għandna f'Għawdex.

Bħala Ministru għal Għawdex irrid nassigura li Għawdex u l-patrimonju Għawdxi jkollu sehem xieraq f'din l-aġenda importanti li qegħdin niddiskutu llum.

Ilkoll kemm aħna naqblu li pajjiżna huwa għani ħafna fejn jidħol patrimonju kulturali, mhux inqas f'Għawdex, u allura aħna impenjati bis-sħiħ li nikkollaboraw u nsostnu l-aġenda importanti li għandu l-Ministru Owen Bonnici, mhux biss biex inkabbru l-għarfien f'dan is-settur, imma biex ngħinu wkoll fil-ħarsien u l-preservazzjoni tiegħu.

Għal dan il-għan, bħala parti mir-ristrutturar tal-Ministeru għal Għawdex, qegħdin fil-proċess li naħtru direttur responsabbli mill-patrimonju kulturali li se jkollu dipartiment taħt ir-responsabilità tiegħu.

Qed nagħmlu investiment fir-riżors uman anke fejn jidħol strutturar.

Pereżempju, qegħdin ukoll fil-proċess li nsaħħu s-sezzjoni tar-restawr wara l-liġi li għaddiet li tippermetti li din is-sengħa partikolari jkollha iktar importanza.

Sur President, li nkunu konxji minn dan il-wirt importanti li għandna f'pajjiżna ma jfissirx biss li nkunu kburin bih, imma li naħmlu ħilitna kollha biex dak li writna ngħadduh lill-ġenerazzjonijiet ta' warajna.

Aħna rridu li dak li għandna llum ikun jista' jitgawda fil-posterità u kemm jista' jkun ikun fi stat aħjar u isbaħ milli wasal għandna.

Hemmhekk tidħol il-professjonalità u l-ħiliet tal-persuni involuti f'dan is-settur.

Inħoss li għandi nirringrazzja t-team tas-Sovrintendenza, kif ukoll lit-team li għandi fi ħdan il-Ministeru, li qegħdin jaħdmu id f'id biex jaqdu din il-missjoni fi rwoli diversi.

Qegħdin nidħlu għal proġetti ta' restawr u manutenzjoni, u qegħdin ukoll nappoġġjaw u ninċentivaw individwi, entitajiet u għaqdiet non-governattivi li mhux biss huma impenjati, imma għandhom ukoll passjoni għall-patrimonju kulturali u storiku, għandhom għarfien u għandhom ukoll il-ħiliet.

Fil-ftit ħin li għandi se nelenka ftit mix-xogħol li wettaqna f'dan il-qasam matul din l-aħħar sena.

Żgur li proġett ewlieni u importanti għal Għawdex huwa l-proġett tal-Mużew Reġjonali għal Għawdex.

Għal dan il-proġett, il-Gvern akkwista fondi Ewropej u, peress li l-fażi inizjali damet ftit biex bdiet minħabba għażliet li kellhom isiru dak iż-żmien u kien intilef xi żmien, aħna ħdimna u stinkajna biex erġajna ġibna dan il-proġett on track.

Applikajna għall-permessi, ħarġu, ħdimna fuq it-tenders, ħriġniehom u ġew awarded u x-xogħol beda.

Waqt li kien għaddej l-iskavar tas-sit – u rrid ngħid li dan kien sit diġà committed, għaliex fuqu kienet mibnija l-iskola sekondarja tas-subien – saru skoperti importanti ħafna.

Ġiet skoperta barriera ta' żmien ir-Rumani u fdalijiet oħrajn, u allura ridna naraw kif nibdlu u niddevjaw ftit mill-pjan b'tali mod li dawn il-fdalijiet li sibna jiġu integrati fil-proġett innifsu.

Dan ifisser li fil-proġett tal-mużew se jkollna wkoll integrati dawn il-fdalijiet ġodda li sibna.

Hawnhekk nixtieq nirringrazzja lis-Sovrintendenza li kienu pronti u ħadmu magħna għaliex, ovvjament, time is of the essence meta qegħdin nitkellmu dwar proġett minn fondi Ewropej u t-timelines ikunu pjuttost riġidi.

Imma huma fehmu u kkoperaw magħna; fehmu li l-ħin huwa kruċjali, u dawn l-arranġamenti li kellhom jerġgħu jsiru saru b'mod spedit ħafna.

Huwa fatt magħruf li fir-Rabat Għawdex hemm ħafna fdalijiet mirduma taħt it-toroq tagħna, taħt il-binjiet tagħna, u allura kull fejn tmiss qisu dejjem hemm ir-riskju li ssib xi ħaġa.

Matul dawn l-aħħar ġranet, waqt l-eżekuzzjonijiet tax-xogħlijiet ta' Pjazza San Franġisk, proprju mal-ewwel daqqa tal-gaffa sibna fdalijiet, fosthom shelter ta' żmien il-gwerra u oqbra puniċi.

Minbarra li kellna l-archeological monitor il-ħin kollu preżenti, kellna naħdmu id f'id mas-Sovrintendenza biex inkomplu niskopru dawn il-fdalijiet; però, ħdimna wkoll biex dawn l-iskoperti nintegrawhom fil-proġett.

Ħafna drabi n-nies ma jirrealizzawx xi jkun qed isir.

Jilmentaw għax bdejt proġett iżda hemm il-gafef weqfin u m'hemmx nies fuq is-sit, imma dak li jkun ma jkunx jaf li dan jiġri minħabba l-fdalijiet li jkunu nstabu.

Meta jinstabu fdalijiet, ikun meħtieġ li taħdem mal-esperti, tkun trid tiddokumentahom u tkun trid tara wkoll x'xogħlijiet hemm bżonn isiru biex dawn il-fdalijiet jiġu integrati fil-proġett li tkun qed tagħmel b'mod li jiġu ppreservati u jkunu jistgħu jitgawdew min-nies.

Meta jiġu skoperti dawn l-affarijiet ikunu jridu jittieħdu ċerti deċiżjonijiet li jiddevjaw mill-pjan oriġinali.

Irrid ngħid li fil-każ ta' Pjazza San Franġisk, malli saru l-iskoperti, mill-ewwel beda x-xogħol mas-Sovrintendenza, u prattikament fi ftit ġimgħat ix-xogħol reġa' beda u rġajna qegħdin on track.

Xi ħaġa oħra li xtaqt nitkellem dwarha llum hija iċ-Ċittadella, li bla dubju ta' xejn hija l-ġojjell tal-gżira Għawdxija.

Fil-fatt matul din is-sena ċ-Ċittadella ġiet nominata għar-RegioStars Awards u ġiet fit-tielet post. Ninsab sodisfatta ħafna bis-suċċess li ksibna minn kampanja nazzjonali li mexxejna biex ikollna appoġġ nazzjonali għal dawn l-awards, liema kampanja kienet immexxija mis-Segretarju Parlamentari Aaron Farrugia.

Dan huwa proġett li beda u tkompla taħt amministrazzjonijiet differenti, u allura għandna proġett li nistgħu ngħidu li huwa tassew tal-Għawdxin kollha.

Illum li sar ix-xogħol tar-restawr, iċ-Ċittadella reġgħet akkwistat il-glorja tagħha.

Dan kien proġett li tassew kien jixraq lil Għawdex: però, mhux imbilli sar ir-restawr, irridu naraw ukoll li nħarsu 'l quddiem.

Irridu naraw kif nikkapitalizzaw kemm nistgħu l-potenzjal enormi ta' dan is-sit uniku fil-gżejjer tagħna.

Irridu nkomplu nitkellmu wkoll fuq il-proċess biex iċ-Ċittadella ssir World Heritage Site.

Irrid ngħid li proprju l-Prim Ministru beda diskussjonijiet biex Għawdex ukoll ikun iddikjarat bħala l-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura li jmiss wara s-suċċess li kellna tal-V18.

Bħala Ministeru għal Għawdex, apparti li rridu nassiguraw li l-manutenzjoni taċ-Ċittadella tibqa' għaddejja b'mod kontinwu, irridu nkomplu wkoll intejbu l-prodott biex dan ikun sit li jkun self-sustainable, però li jkun ukoll branded.

Jiena nemmen li l-kollaborazzjoni ma' Heritage Malta, speċjalment ukoll bl-arranġament fuq bażi proviżorja li ninkludu l-Visitors' Centre mas-siti ta' Heritage Malta, kienet esperjenza pożittiva ħafna, u nemmen li dan huwa pass li wieħed irid jibni fuqu.

Sadanittant, qed naħdmu wkoll biex iċ-Ċittadella mhux biss tkun post sabiħ li tħares lejh, imma wkoll post fejn tmur u fih tgħaddi ħin ta' kwalità.

Qegħdin norganizzaw diversi attivitajiet biex iċ-Ċittadella tieħu l-ħajja mhux biss matul il-ġurnata meta jkollok it-turisti, imma wkoll għall-pubbliku lokali.

Pereżempju, fil-Gozo Alive, li tagħha diġà saru żewġ edizzjonijiet, iċ-Ċittadella kienet il-protagonista tal-attivitajiet li jkunu qegħdin isiru.

Flimkien mal-Gozo Alive, kellna s-suċċess ta' "Lejl Imkebbes", serata fejn iċ-Ċittadella ġiet mixgħula, u kien hemm diversi attivitajiet għaddejjin.

Kellna wkoll attività oħra li hija Science in the Citadel li ġew iżuruha eluf ta' nies.

Dwar siti oħrajn qed naħdmu mill-qrib ħafna wkoll ma' Wirt Għawdex li hija NGO.

Ħdimna fuq żewġ proġetti li huma s-silos u x-shelters tal-gwerra.

Il-Ministeru għal Għawdex iffinanzja dawn ix-xogħlijiet u llum dawn infetħu u jistgħu jitgawdew mill-pubbliku inġenerali.

Qed isir ukoll ir-restawr tal-Fanal tal-Ġordan, li huwa binja tal-1851.

Huwa pożizzjonat fuq għolja n-naħa tal-Għasri li tiddomina l-area tal-madwar, u kienet miżura tal-Baġit li ridna nirrestawraw dan il-fanal.

Fil-fatt hemm diversi stadji tiegħu u bħalissa qegħdin ukoll niffinalizzaw l-istadju inizjali.

L-idea hi li mhux biss ikollok proġett ta' restawr, imma li mbagħad eventwalment ikollok sit li jkun jista' jitgawda u jiġi żviluppat ukoll biex ikollna post ta' rikreazzjoni għall-familji tagħna, kif ukoll għal dawk li jiġu jżuruna.

Proġett ta' restawr ieħor li wkoll ħdimna mill-qrib fuqu mal-esperti fi ħdan il-Ministeru għall-Ġustizzja u Kultura huwa tal-Mitħna tax-Xewkija, li qed isir minn fondi Ewropej.

Din il-mitħna tinsab fid-daħla tax-Xewkija u hija ta' żmien il-Kavallieri b'karatteristiċi uniċi, u l-committment li għandu l-Ministeru għal Għawdex hu biex dan il-proġett isir u, fil-fatt, se narawha lesta fix-xhur li ġejjin.

Proġett ieħor li qegħdin naħdmu fuqu huwa dak tal-akwadotti.

Fil-fatt kien wieħed mill-ewwel xogħlijiet li bdejt meta dħalt fil-Ministeru għal Għawdex.

L-ewwel fażi tar-restawr tal-akwadotti saret u saret mill-ħaddiema tal-Ministeru għal Għawdex għaliex għandna sessjoni li huma mħarrġin f'dan it-tip ta' restawr.

Bħalissa għaddejjin ukoll fil-fażi ta' applikazzjoni quddiem l-Awtorità tal-Ippjanar għaliex qegħdin naraw proġett iktar ambizzjuż, u allura r-restawr komplet tal-akwadotti li għandna biex ikollna attrazzjoni ġdida fil-gżira Għawdxija.

Ftit ilu wkoll f'dan il-Parlament kelli l-opportunità inwieġeb domandi parlamentari dwar l-għar ta' Calypso.

Dan ukoll huwa sit pittoresk ħafna u matul is-snin kien mertu ta' diversi diskussjonijiet.

Kienet deċiżjoni tal-Ministeru għal Għawdex li nidħlu għal dan il-proġett, u allura saret l-esproprjazzjoni tal-art li hemm fil-madwar u dħalna fi ftehim ma' Wirt Għawdex u mal-Università ta' Malta biex isir l-iscanning tal-post u studju biex naraw x'interventi hemm bżonn isiru.

Bħalissa qegħdin jiġu evalwati l-fażijiet tal-implimentazzjoni ta' dan il-proġett.

Id-Dwejra Opportunity Fund beda jaħdem ukoll u kellna l-ewwel donazzjonijiet.

Skont kif jgħid il-manifest, permezz ta' dawn il-fondi issa rridu niffokaw fuq siti storiċi, fosthom Għar Gerduf, Villa Rumana u oħrajn.

Bdejna b'Għar Gerduf, fejn diġà għamilna l-esproprjazzjoni tal-għar u tal-passaġġ, investejna €0.5 miljun, u se jibda wkoll l-ippjanar tal-proġett.

Jista' ikun ikun hemm il-ħtieġa li nesproprjaw iktar art biex ikollna proġett iktar ħolistiku, però għadu kmieni wisq biex wieħed jesprimi ruħu dwar dan.

S'issa l-fatt li esproprjajna l-għar u diġà sar il-ftehim ma' Wirt Għawdex biex issir il-preservazzjoni tiegħu u biex nibdew nistudjawh, diġà fih innifsu huwa pass importanti ħafna.

Flimkien mal-Università qegħdin naħdmu wkoll fuq ix-xini Puniku.

Dan huwa xini li nstab 'il barra n-naħa tax-Xlendi.

Minn hawn insellem lill-Professur Timmy Gambin u lit-team tiegħu.

Aħna bħala Ministeru dħalna fi ftehim mal-Professur Gambin, għan-nom tal-Università, għal perjodu ta' tliet snin biex inkunu nistgħu niffinanzjaw programm ta' skavazzjoni u riċerka li hemm fuq dan is-sit.

Minn informazzjoni li għandna, dan huwa relitt uniku fid-dinja.

Diġà saru testijiet ta' xi fdalijiet li ttellgħu minn qiegħ il-baħar u jidher li din hija sejba mill-iktar interessanti.

Fil-fatt ftit ilu kellna wkoll lecture pubbliku li għalih attendew diversi esperti ġejjin minn madwar l-Ewropa u minn madwar id-dinja li kkontribwew għad-diskussjoni.

Apparti minn hekk, il-Ministeru għal Għawdex nieda skema għall-kunsilli lokali li permezz tagħha jkunu jistgħu jissottomettu proġetti ta' restawr biex inkunu nistgħu nagħmlu dawk l-interventi spot on fil-lokalitajiet.

Ftit ilu kont mas-Segretarju Parlamentari Silvio Parnis f'Santa Luċija fejn inawgurajna l-water tunnels li saru fi żmien l-Ingliżi u ftit tal-ġranet ilu morna l-Għasri biex ninawguraw ir-restawr li sar fuq in-niċċa tan-Nunzjata, li huwa xogħol pjuttost uniku.

Fil-fatt għall-ewwel edizzjoni tal-iskema tar-restawr, l-ewwel sejħa bbenefikaw sitt kunsilli lokali f'Għawdex, li huma Ta' Sannat, ir-Rabat, Ta' Kerċem, ix-Xagħra, iż-Żebbuġ u l-Għasri, fejn investejna madwar €50,000.

Issa kien hemm it-tieni skema ta' għajnuna li taħtha applikaw ħames kunsilli lokali.

Però laħqu r-rekwiżiti mitluba tliet kunsilli lokali, li huma l-Munxar, Ta' Kerċem u l-Qala.

Nemmnu li permezz ta' din l-iskema ta' għajnuna nkunu nistgħu nivvalorizzaw il-lokalitajiet tagħna.

Il-ħidma mal-NGOs tibqa' ċentrali, u aħna għandna kordinament ma' Wirt Għawdex u ma' entitajiet oħrajn.

Fil-fatt ma' Wirt Għawdex kull sena nagħmlu ftehim dwar programm ta' xogħlijiet.

Is-sena l-oħra, pereżempju, għamilna programm li jinkorpora fih il-binja tal-Barrakka fi Triq ir-Repubblika, kif ukoll ix-shelters tal-gwerra fiċ-Ċittadella.

Dawk huma xogħlijiet tas-sena l-oħra li tlestew u li ġew inawgurati.

Għal din is-sena qegħdin naħdmu fuq programm ġdid u qed naraw li għandna ħafna interess, mhux biss mill-professjonisti, imma wkoll mill-istudenti u miż-żgħażagħ u t-tfal.

Qed naraw kif ninvolvu 'l-istakeholders kollha biex flimkien inkunu nistgħu mmexxu 'l quddiem aġenda importanti f'dak li għandu x'jaqsam mal-patrimonju kulturali.

Irrid insemmi wkoll il-ħidma li għaddejja fejn jidħlu diskussjonijiet, esperjenzi ta' taħditiet, konferenzi u workshops li qegħdin nagħmlu biex inkomplu nsostnu l-għarfien fost it-tfal.

Dan jixhed l-impenn tagħna bħala Ministeru li nkomplu nixprunaw din l-aġenda għax nemmen li aktar ma nqajmu kuxjenza aktar inkunu qegħdin niggarantixxu li ta' warajna jkomplu jmexxu din l-aġenda.

Aħna gżira żgħira, però minkejja d-daqs ġeografiku żgħir tagħna, xorta għandna importanza kbira għax għandna siti ta' importanza storika.

Nixtieq nagħlaq kif bdejt, billi nirringrazzja lill-Ministru Bonnici, lil Heritage Malta, lis-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali, u mhux l-inqas lit-team li għandi fi ħdan il-Ministeru għal Għawdex li jimxu b'mod skrupluż ħafna mal-linji li qegħdin ningħataw.

Nifhmu li hemm gwida li trid tingħata; il-proġetti jridu jsiru u qed nipprovaw nagħmluhom fl-inqas żmien possibbli, però ovvjament meta jkun hemm skoperti bħal dawk li sibna, huwa fid-dmir tagħna li niddevjaw mill-programm oriġinali biex nassiguraw li dan il-patrimonju li qegħdin insibu jiġi salvagwardat u jiġi gawdut mhux minna biss illum, imma wkoll minn dawk ta' warajna.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

THERESE COMODINI CACHIA: Sur President, irrid nibda dan id-diskors dwar il-qasam tal-kultura billi, kif dejjem nagħmel, nirringrazzja lill-ħaddiema kollha li jaħdmu f'dawn l-entitajiet.

Irrid nirringrazzja lil kull persuna li tagħti xi kontribut f'wieħed minn dawn l-entitajiet, u anke lil dawk li jien niltaqa' magħhom meta nżur xi mużew.

Nirringrazzjahom kollha, mill-inqas wieħed sal-ogħla wieħed għax anke b'wieħed minn dawn il-ħaddiema nieqes żgur li l-mużew u l-esperjenza tal-mużew ma tkunx l-aħjar waħda li wieħed jista' joffri.

M'iniex ngħid li jista' joffri lit-turist.

Lit-turist irridu li jmur il-mużew, imma rrid ukoll li anke l-Maltin imorru l-mużewijiet.

Mhux biss għandna nagħmlu l-card biex it-tfal ikunu jistgħu jidħlu fil-mużew b'xejn.

Dik hija miżura tajba, imma rridu wkoll naġixxu b'tali mod li l-mużewijiet tagħna ma jkunux postijiet li jmorru fihom biss it-turisti.

Naħseb li hawnhekk irridu nżidu l-isforzi tagħna ħalli l-mużew ma jkunx biss attraenti għal dak li jiġi jżur pajjiżna, imma jsir ukoll attraenti għall-familji Maltin.

Din kienet miżura li bilfors ridna nadottaw f'xi mument jew ieħor għax irridu nassiguraw ruħna li bħala Maltin u Għawdxin napprezzaw il-passat tagħna, kif ukoll il-ħajja li għexu l-Maltin u l-Għawdxin ta' qabilna.

B'dan il-mod nibdew nifhmu mhux biss il-kultura tagħna llum minn fejn ġejja, imma saħansitra l-kultura tagħna fejn irridu neħduha.

Sur President, jien irrid verament minn qalbi nirringrazzja lil kull ħaddiem - hu x'inhu l-livell u hu x'inhu l-kuntratt tal-impjieg tiegħu - li jagħti l-kontribut tiegħu f'dawn iż-żewġ entitajiet verament importanti għall-kultura f'Malta.

Irrid nagħmel enfasi u ngħid grazzi speċjali lill-kuraturi ta' dawn il-mużewijiet.

Għalfejn qed ngħid grazzi speċjali lill-kuraturi?

Ħafna drabi dawn huma persuni professjonisti fil-qasam tagħhom, u bir-riċerka tagħhom imexxu 'l quddiem il-mużew mhux bħala post fejn wieħed jagħmel esibizzjoni mejta, imma bħala post fejn wieħed jista' jmur biex jirrikonoxxi dak li jagħmilna Maltin u allura jġedded l-identità tiegħu.

Nemmen li lil dawn il-kuraturi tal-mużewijiet ftit li xejn nuruhom apprezzament, imma huma dawn il-kuraturi li jassiguraw il-manutenzjoni tal-post, il-kondizzjoni tal-artifatti li jkun hemm f'dan il-mużew u li jassiguraw il-kollezzjoni ta' dak il-mużew u l-esibizzjoni tagħha.

Huma jiddeċiedu wkoll dwar x'avvenimenti jseħħu f'dawk il-postijiet.

Huma dawn il-kuraturi li fl-aħħar mill-aħħar huma responsabbli biex jattiraw lin-nies ħalli jattendu f'dawn il-mużewijiet u jipparteċipaw fl-avvenimenti kulturali li jiġu miżmuma hemmhekk.

Il-mużewijiet u l-postijiet kulturali jagħtuna l-identità tagħna u juru aħna min aħna bħala Maltin u Għawdxin.

Mużew mhuwiex biss fond fejn wieħed imur passiġġata u jara vażun, kostum jew pittura, imma għandu jkun post fejn wieħed jista' jesperjenza dak il-kostum, japprezza l-lifestyle li fih kien jintuża dak il-kostum.

Mużew huwa post fejn wieħed għandu japprezza d-disinn tal-arti li għandu quddiemu, fejn wieħed jista' jagħti sinifikat lil dik il-pittura, fejn jista' jifhem ftit mill-ħajja ta' dak il-pittur, kif ukoll ir-riflessjoni ta' dik il-pittura fiż-żmien kulturali ta' meta saret.

Biex il-kuraturi tal-mużewijiet tagħna jkunu jistgħu jilħqu dan kollu bilfors li rridu nuruhom ferm iktar fiduċja milli qed nuruhom bħalissa.

Irridu nħallu f'idejhom.

Dawn huma l-esperti u huwa meħtieġ li nagħtuhom iktar diskrezzjoni, li nuruhom iktar fiduċja, u li fl-aħħar mill-aħħar nagħtuhom iktar riżorsi.

F'kull laqgħa li jkollna fejn jidħlu l-entitajiet kulturali, jiena dejjem nitlob lill-Gvern għal iktar riżorsi.

Nagħmel dan b'wiċċi minn quddiem, għax għandha tkun l-Oppożizzjoni tagħti appoġġ lil min imexxi lil dawn l-entitajiet sabiex il-Gvern dejjem ikompli jżid l-investiment fihom.

Jekk ma nżidux l-investiment fir-riżorsi umani u riżorsi finanzjarji f'dawn l-entitajiet inkunu biss qegħdin nipproteġu bi ftit dak tal-passat, imma ma nkunux nistgħu nibnu l-preżent jew il-futur.

Biex nikkonkludi wkoll il-ħsieb tiegħi fuq il-kuraturi, nixtieq li nibdew billi nneħħulhom ħafna mill-burokrazija li ma tħallihomx iwettqu l-pjan tagħhom għall-mużew li aħna fdajnilhom.

Din hija l-ironija fejn jidħlu kuraturi: nafdawhom bħala kuratur tal-mużew, imma fejn jidħol il-pjan ta' kif se jesebixxu dik il-kollezzjoni, ta' kif se jressqu lit-turist, lill-Malti, u lill-viżitatur lejn dik il-kollezzjoni, imbagħad hemmhekk il-kuratur ftit li xejn inħallulu diskrezzjoni.

Mhux biss, imma ħafna drabi norbtuh ukoll b'riżorsi limitati.

Jiġifieri anke jekk l-intenzjoni tal-entità ma tkunx li tillimita lil dak il-kuratur fil-qadi ta' dmirijietu, imma ħafna drabi n-nuqqas ta' riżorsi li nagħtu lil dak il-kuratur iwasslu sabiex il-pjan ta' dak il-mużew ma jkunx wieħed kif għandu jkun f'soċjetà moderna.

Fil-mużewijiet barranin ikun hemm esibizzjonijiet permanenti u temporanji, u jkun hemm ukoll interazzjoni bejn il-viżitatur u l-artifatt li jkun qed jiġi esebit.

Ikun hemm avvenimenti ta' diskussjoni u avvenimenti li jirriflettu dak li kien jiġri fis-soċjetà dak iż-żmien.

Fejn issibhom dawn fil-mużewijiet ta' Malta?

Allura jiena nerġa' nisħaq, kif għamilt f'kull diskors li għamilt f'dan il-qasam, li hemm bżonn li nafdaw ferm iktar lill-kuraturi tagħna, nagħtuhom ferm iktar riżorsi u fiduċja, ħalli huma jkunu jistgħu mhux biss jikkuraw il-post sabiex viżitatur ikun jista' jimxi u jara dak li qed jiġi esebit, imma wkoll joffru esperjenza b'mod li l-persuna nnifisha li qiegħda żżur dak il-mużew jew dik l-attività tkun tista' tikber anke fil-ħsibijiet tagħha.

Irrid ukoll nirringrazzja lill-entitajiet privati, lill-mużewijiet privati, lill-għaqdiet tat-teatru, lit-teatri privati nfushom, lill-għaqdiet kollha tal-arti, lill-artisti nfushom, u lil kull professjonist li jaħdem fis-settur tal-arti u l-kultura.

Kull wieħed li niltaqa' miegħu, l-ewwel ħaġa li jgħidlek hija s-sagrifiċċju personali li huma jagħmlu biex ikunu jistgħu juru t-talent tagħhom.

Jien neħodha li s-sagrifiċċju li qed jagħmlu ma jkunx għalihom infushom, imma fil-verità s-sagrifiċċju li qed jagħmlu huwa biex jassiguraw ruħhom li prinċipju fundamentali tad-demokrazija moderna jiġi wkoll salvagwardjat.

Ir-rwol tal-artisti u ta' kull professjonist fl-arti u fil-kultura huwa rwol importanti u fundamentali għal kull soċjetà li trid issejjaħ lilha nnifisha bħala demokrazija moderna.

Huma ħafna drabi dawn l-artisti u dawn il-professjonisti li juruna dak li huma qed jifhmu li qed jiġri fil-ħajja soċjali, ekonomika u politika ta' pajjiż.

Huma ħafna drabi dawn l-artisti li anke fit-teatru minn fuq il-palk iniggżuk biex taħseb.

Iniggżu mhux biss lilna l-politiċi, imma jniggżu lil kull min ikun fl-udjenza biex jaħseb, jara, jagħraf u jistaqsi dwar dak li qed jiġri f'ħajjitna llum, dwar xi jfisser, x'għandu jfisser għalina u x'għandna nagħmlu.

Allura, iva, nirringrazzja u nuri u nesprimi l-apprezzament tiegħi lil dawn l-artisti, lil kull min jaħdem u jikkontribwixxi fil-qasam tal-kultura.

Lil dawn kif nistgħu ngħinuhom iktar?

Kif se noħolqulhom spazju ferm iktar wiesa' biex ikunu jistgħu dejjem jimirħu u jfittxu opportunitajiet ġodda mhux biss fi xtutna, imma anke barra minn xtutna?

Kif nistgħu ngħinuhom sabiex ikunu jistgħu joħolqu anke proġetti li jinvolvu mhux biss lilhom, imma wkoll barranin magħhom?

Kif jistgħu jibnu n-network tagħhom mhux biss f'pajjiżna, imma wkoll fl-Ewropa u fil-Mediterran?

Jiena ngħid li ma hemm ħadd aħjar minn dawn l-artisti li jistgħu jirrappreżentaw aħjar il-karattru Malti, il-karattru Mediterranju u l-karattru Ewropew billi jagħmlu mistoqsijiet u jniggżu fuqhom.

Huma jniggżu biex jimbuttaw lis-soċjetà taħseb u tirrevedi dak li hi u dak li tixtieq tkun.

Allura rrid nirringrazzja lil dawn l-entitajiet privati, li fl-aħħar mill-aħħar qed jinvestu fis-soċjetà Maltija bil-ħidma tagħhom, imma wkoll bl-investiment tagħhom.

Bl-investiment tagħhom qed igawdi l-poplu Malti u Għawdxi kollu, mhux biss fuq livell soċjali, imma anke fuq livell ekonomiku.

Ejja ma ninsewx li l-investiment f'dawn l-entitajiet privati huwa wkoll investiment dirett fis-settur tat-turiżmu għal Malta.

Ftit ħin ilu kont qed ngħid li l-esperjenza tal-mużew ma tistax tkun esperjenza mejta, imma trid tkun esperjenza interattiva, esperjenza li ġġiegħlek tifhem u tistaqsi, iġġiegħlek tgħix fl-ambitu ta' dak li inti qed tara u ta'dak li qed jiġi espost lilek.

Irrid nuri l-apprezzament tiegħi għall-attivitajiet li jagħmlu Heritage Malta, fejn anke familji Maltin jistgħu jmorru u jkollhom esperjenza differenti f'dawn il-mużewijiet.

Waħda minn dawn l-esperjenzi li jien qsamt mal-membri tal-familja tiegħi hija esperjenza f'Għar Dalam.

Heritage Malta offrew il-possibilità li min irid jgħaddi serata, lejl u ġurnata f'Għar Dalam.

Tgħiduli: Mort camping?

Huwa veru li fit-tinda kellna nkunu, imma l-esperjenza li tagħti lill-familja biex tqatta' ħin twil f'post bħal dan, kif ukoll id-diskussjoni u t-talks u n-network li inti tibni f'dawn l-attivitajiet huwa preċiżament dak li huwa meħtieġ li jsir minn kull mużew modern.

Huwa dak li qed nistennew minn dawn il-mużewijiet, li joffru esperjenza bħal din.

Għalija kienet esperjenza sabiħa mhux biss għax għamilt tfuliti fit-triq u fil-wied ta' Għar Dalam, għaliex hemmhekk twelidt u hemmhekk trabbejt, imma għaliex stajt ninnota li kull familja li kienet hemmhekk setgħet l-ewwel nett tapprezza r-rwol ta' Għar Dalam fil-passat tagħna u fil-kultura tagħna, u tieħu għarfien dwar aħna min konna.

Forsi hemm min jaħseb li aħna ġżira maqtugħa minn kulħadd u qatt ma kellna x'naqsmu ma' ħadd.

Jekk tmur Għar Dalam tirrealizza li mhux neċessarjament dejjem konna dak li aħna llum.

Huwa importanti li l-pajjiż juri impenn u jagħmel investiment f'post bħal Għar Dalam, għax dan huwa post strateġiku fl-istorja ta' pajjiżna u tal-poplu tagħna anke bħala territorju.

F'Għar Dalam għandek il-kwestjoni tal-pjanti indiġeni u tal-friefet il-lejl.

Hawnhekk tibda tirrealizza li dan il-post mhuwiex sempliċement għadam ġol-vetrina, mhuwiex sempliċement għar li tmur passiġġata fih biex tagħmel ħames minuti fil-frisk f'Awwissu, imma huwa post li jesprimi aħna minn fejn ġejna, u jġiegħlek taħseb aħna fejn irridu mmorru, aħna xi rridu nagħmlu dwar l-ambjent tagħna, dwar in-natura tagħna.

Hawn irrid nuri l-apprezzament tiegħi għall-investiment qawwi fil-park ta' Għar Dalam.

Ma nistax ma nurix l-apprezzament tiegħi għal dan l-investiment, għaliex huwa investiment li nemmen li huwa tajjeb.

Nispera biss li ma jkunx investiment li nużawh biss għall-politika.

Għandu jkun investiment fil-kultura tagħna, investiment fl-identità tagħna, investiment għal kull Malti u Għawdxi!

Għar Dalam mhuwiex biss ta' nies bħali li għext fit-triq ta' Għar Dalam, imma huwa ta' kull Malti u Għawdxi.

Jiena nittama li l-Gvern isib il-mezzi kollha sabiex dan il-proġett ikun jista' jwettqu.

Nittama wkoll li dawk il-fdalijiet li lanqas biss ma nafu li hemm f'dan il-wied inkunu nistgħu nistudjawhom, nesponuhom u nużawhom ukoll sabiex inkabbru l-għarfien tagħna.

Sur President, jiena rrid nirringrazzja lil kull ħaddiem ta' Heritage Malta li jieħu l-briga li jagħmel inizjattivi bħal dawn.

Ħaddiem li mhuwiex bieżel imur l-uffiċċju, jagħmel xogħlu sewwa, imma m'għandux għalfejn imur oltre dak.

Allura napprezza l-bżulija ta' dawn il-ħaddiema li joħorġu b'dawn l-ideat u anke jieħdu l-briga li jkunu hemmhekk man-nies, li jiġu hemmhekk fil-ħinijiet li mhumiex il-ħinijiet tal-uffiċċju biex jitkellmu man-nies, biex jgħallmu, biex iżidu l-għarfien dwar l-identità u l-kultura tagħna.

Verament nirringrazzja lil dawn minn qalbi, u nispera li ma nitilfuhomx.

Jekk nitilfu ħaddiema bħal dawn inkunu qed nitilfu ħaddiema li ma jmorrux għax-xogħol sempliċment għall-paga, imma jmorru għax-xogħol għaliex il-passjoni tagħhom hija rappreżentata fil-ħidma tagħhom.

Ir-rapport ta' Heritage Malta jitkellem ukoll fuq akkwist ta' pitturi u artefatti oħra.

Jien dejjem għidt li rridu nżidu r-riżorsi sabiex jiġu akkwistati ferm iktar pitturi, artefatti u kwalunkwe ħaġa li għandna bżonn biex il-kultura tagħna tallum inkunu nistgħu nħalluha u nipproteġuha sabiex japprezzawha u jistudjawha ta' warajna.

Irridu wkoll nerġgħu nakkwistaw dak li tlifna mill-kultura passata tagħna.

M'iniex se nieqaf billi ngħid li hemm bżonn iktar riżorsi f'dan ir-rigward, għaliex ir-riżorsi jiġu mit-taxxi tal-poplu, u l-poplu jippretendi li jkun jaf kif isiru l-għażliet biex dawn il-pitturi nakkwistawhom.

Allura nixtieq nitlob spjegazzjoni ta' kif jintgħażlu.

Kif jintgħażel xogħol ta' pittur "A" u mhux ta' pittur "B"?

Qed nieħdu xi parir?

Hemm xi kummissjoni li qed tagħtina l-pariri?

Min qed jeħodha d-deċiżjoni li tinxtara l-pittura ta' Ġużeppi imma mhux il-pittura ta' Ġwanni?

Il-kriterji tal-għażla x'inhuma?

Kemm huma kriterji li jafu bihom l-artisti nfushom?

Rigward prezz jiena nifhem li jekk jien għamilt xi ħaġa, il-prezz se nagħmlu jien.

Imma jien, bħala entità kulturali, bħala entità li qed nuża t-taxxa tal-poplu, jien irid nara l-valur artistiku, il-valur kulturali, il-valur li jagħmel lil dik il-pittura, pereżempju, worth it li nipproteġiha u nagħmilha parti mill-kollezzjoni tiegħi.

Kif qegħdin nistabbilixxu dak il-valur?

Min qed jieħu din id-deċiżjoni?

Min qiegħed jagħmel dawn l-istimi?

Ir-rapport ta' Heritage Malta jindika wkoll li hemm fondi li għandhom bżonn manutenzjonit u riparazzjonijiet urġenti, u f'ċertu każijiet ukoll b'emerġenza.

Nifhem li hemm ħafna mużewijiet, hemm ħafna fondi, hemm ħafna strutturi u infrastruttura li rridu nsegwu.

Nifhem li Heritage Malta u l-impjegati tagħha żgur li jaqtgħu nifishom biex jippruvaw ilaħħqu ma' dan ix-xogħol kollu: però, meta rapport jgħidli li hemm tiswijiet li jridu jsiru b'mod urġenti jew b'emerġenza, il-mistoqsija tiġi waħedha: Għalfejn qed naslu f'punt fejn il-ħtieġa għall-manutenzjoni u r-riparazzjoni ssir urġenti?

Għalfejn m'għandniex pjan jew metodu li permezz tiegħu ma naslux s'hemmhekk?

Ħadd ma jrid jitlef xi ħaġa minn dawn il-postijiet.

Għandna ħafna postijiet, għandna ħafna infrastruttura x'nipproteġu, u jien lanqas 1% ma rrid nitlef minnha.

Allura nistaqsi: Xi jwassal biex ikun hemm il-bżonn li ssir il-manutenzjoni b'mod urġenti?

Nifhem li forsi jekk kien hemm maltempata u daħal l-ilma, din hija xi ħaġa straordinarja li ma stajtx naraha, però għandi suspett li fejn ir-rapport jitkellem dwar tiswijiet urġenti, mhuwiex jitkellem dwar dawk iċ-ċirkostanzi, imma dwar ċirkostanzi li forsi stajna wkoll narawhom ġejjin ferm qabel ma kienu waslu f'dik sitwazzjoni.

Forsi tgħiduli li l-kwestjoni hija ta' riżorsi.

Jista' jkun, però għalhekk nerġa' ninsisti li rridu ninvestu ferm iktar fl-istrutturi u fl-infrastruttura kulturali li għandna f'pajjiżna.

Qed nitkellmu wkoll fuq il-mużewijiet u fuq il-kunċett ta' mużew jew esibizzjoni ħajja.

Irrid norbot din mal-kwestjoni li aħna għandna ħafna postijiet li jew mhumiex kompletament aċċessibbli għall-pubbliku, jew mhux il-partijiet kollha tagħhom huma aċċessibbli għall-pubbliku.

F'xi katakombi tistenna li l-pubbliku ma jitħalliex jara kull toqba u kull kantuniera li hemm, anke għaliex wieħed irid jipproteġi dak is-sit.

Però llum il-ġurnata għandna t-3D modelling u għandna l-użu tar-realtà virtwali.

Jien naf li Heritage Malta għandha proġetti fejn jidħlu t-3D modelling; allura ma nistgħux naddottaw il-konċett ta' realtà virtwali u nagħmlu filming tal-postijiet inaċċessibbli u noħolqu esperjenza ġdida interattiva għall-viżitaturi f'dawn il-postijiet?

Jien naf li kien hemm proġetti anke privati minn studenti li pprovaw jagħmlu din il-ħaġa.

Qed nistenna li l-pubbliku jibda jgawdihom.

Meta jkollna Gvern li dejjem jitkellem fuq it-teknoloġija, dwar kif irridu nikbru fit-teknoloġija, naħseb li mbagħad ma nistgħux niżolqu fin-niexef u ma nużawx it-teknoloġija li tant tista' tgħinna biex nagħtu esperjenza ferm aħjar lil kull min iżur dawn il-postijiet.

Irrid nistaqsi dwar il-MUŻA.

Bħal ħafna nies, jien kuntenta ħafna bil-MUŻA li fl-aħħar infetaħ.

Imma, bħal ħafna nies, m'iniex daqshekk kuntenta li għad hemm il-hoarding jidher wara l-istatwa tal-Gran Mastru La Valette.

Huwa inutli li meta nagħmel mistoqsija parlamentari fuq dan, flok il-Ministru jgħidli għalfejn għad hemm il-hoarding, flok jgħidli d-data eżatt ta' meta se jitneħħa, jirrispondini: Toqgħodx tinkwieta, għax in-nies tgħidx kemm se jieħdu gost bil-proġett.

Il-Ministru għandu jindika lill-poplu Malti u Għawdxi u lin-nies li jgħixu l-Belt meta se jneħħilhom dak il-hoarding minn quddiem wiċċhom.

Kemm se ndumu bit-turisti jiġbdu ritratt tal-istatwa tal-Gran Mastru bil-hoarding iswed!

U daqqa jaqa' poster minn hemm, u daqqa taqa' l-canvas min-naħa l-oħra, u daqqa bi trakk warajh, u daqqa bil-crane u bil-lifter warajh!

Kemm se ndumu nħallu t-turisti u l-Maltin ma jgawdux dak l-ispazju miftuħ kif għandu jkun?

Sur President, jiena għandi wkoll tliet domandi fuq il-MUŻA.

X'inhuwa l-programm ta' attivitajiet għal din is-sena fil-MUŻA?

Jien attendejt għall-ftuħ tal-MUŻA u, fid-diskorsi kollha li saru, ir-rappreżentanti tal-Gvern kollha wegħduna li dan se jkun mużew differenti.

Kollha wegħduna li dan se jkun mużew li se jlaqqa' n-nies, li se jżid id-diskussjoni u li se joħloq diskussjoni!

Din għadni ma rajthiex!

Kollha wegħduna li l-Beltin tgħidx kemm se jgawdu minn dan il-mużew!

X'gawdew s'issa l-Beltin minn dan il-mużew?

Jien bdejt id-diskors billi urejt apprezzament lejn il-kuraturi.

Jien nemmen li f'dan il-każ il-kawża hija n-nuqqas ta' rieda tal-politiċi u mhux tal-impjegati ta' dak il-mużew, li għad ma kellniex il-frott f'dan ir-rigward.

Ejja nuru bil-MUŻA almenu li aħna lesti mmorru l-pass 'il quddiem!

Ejja nwettqu dak li kull wieħed minnkom qal fid-diskors tiegħu fil-ftuħ tal-MUŻA!

Ejja nagħtu l-post lill-Beltin sabiex tassew ikunu jistgħu jgawduh!

Ejja noħolqu diskussjoni f'dak il-post!

Jien kuntenta li l-MUŻA – kif joħroġ anke mir-rapport ta' Heritage Malta - kellha attendenza sabiħa minkejja li m'ilux miftuħ, però jien irrid ħafna iktar minn hekk.

Ir-rapport ħelu ħelu jgħidlek li l-proġett tal-MUŻA "has faced some snags".

Tistgħu tgħiduli x'inhuma dawn l-isnags?

Il-kelma "snag" nużawha għal xi ħaġa żgħira li nistgħu nsewwu malajr.

Il-MUŻA ilna li ftaħnieh mill-2018 u allura ma jidhirx li kienu snags żgħar dawn!

X'inhuma l-isnags li qed tagħmlu referenza għalihom fir-rapport?

Se jiġu solvuti?

Jien m'iniex qiegħda hawnhekk biex inkun naf x'inhuwa l-ostaklu, imma qiegħda hawnhekk biex inkun naf il-Gvern x'soluzzjoni qed joffri għal dak l-ostaklu.

X'qed jagħmel biex jegħleb dak l-ostaklu?

Jien għamiltha ċarissima mill-bidu tal-proġett tal-MUŻA li jien, għan-nom tal-Oppożizzjoni, irrid nara dak il-proġett jirnexxi.

Jiena qed nistaqsi x'inhuma dawn l-isnags għaliex irrid inkun naf x'qed jagħmel il-Gvern biex jegħleb dawk l-isnags li r-rapport stess isemmi.

Irrid nissuġġerixxi li ċerta kategorija ta' nies, għalija speċjali, għandu jkollhom dħul bla ħlas fil-mużewijiet.

Aħna għamilna l-card sabiex it-tfal ikunu jistgħu jidħlu fil-mużewijiet b'xejn, però għandna tfal li qegħdin f'sitwazzjonijiet ta' żvantaġġ f'dan il-pajjiż.

Għandna tfal li mhumiex il-ġenituri tagħhom li se jakkumpanjawhom f'dawn il-mużewijiet, imma ħafna drabi jkunu s-support workers li jkollhom ir-rwol li joħorġuhom, li jeħduhom f'postijiet bħal dawn, jedukawhom u jagħtuhom l-għarfien.

Ħafna drabi dawn is-support workers huma l-ħaddiema tal-Aġenzija Appoġġ.

Nixtieq nitlob li meta jkunu qed jakkumpanjaw tfal li għandhom il-card tal-entratura b'xejn, aħna nneħħu l-miżata ta' dawk is-support workers.

Għalfejn qed nitlob dan?

Għaliex lill-ġenituri diġà neħħejnihielhom bil-card tat-tfal, u allura nixtieq ukoll li meta s-support workers jieħdu post il-ġenituri, dawn ikunu ttrattati bl-istess mod.

Jien nispera li l-ħlas tagħhom diġà huwa mneħħi, però naf b'każijiet fejn support workers marru mat-tfal u qalulhom li huma jridu jħallsu.

Jien naf li ħafna minn dawn is-support workers ħafna drabi joħorġu l-flus minn buthom u jħallsu.

Din is-sitwazzjoni m'għandhiex tkun, u jekk il-miżura diġà qiegħda hemm, nitlob li kull ħaddiem jiġi infurmat biha sabiex naġixxu fl-aħjar interess ta' dawn it-tfal ukoll.

Sur President, rigward is-Sovrintendenza, irridu nassiguraw ruħna li din tkun sostenibbli mhux biss bħala finanzi, imma wkoll fir-rwol u r-responsabilitajiet li xħetna fuqha b'liġi li diġà ddiskutejna f'dan il-Parlament.

Jien naf li dan l-aħħar kien hemm eżerċizzju mal-media biex nuru kemm is-Sovrintendenza qed twettaq ferm iktar xogħol.

Napprezza u dejjem apprezzajt ix-xogħol li twettaq is-Sovrintendenza.

M'iniex insemmi dan l-eżerċizzju mal-media biex nikkritikah, imma biex insostnih.

Imma jekk nippretendu li x-xogħol tas-Sovrintendenza jiżdied, allura mbagħad bilfors irridu ninvestu ferm iktar fir-riżorsi tagħha.

Nifhem li r-riżorsi umani fis-settur tal-kultura ma ġġibhomx mil-lum għal għada – trid tagħti l-edukazzjoni u t-taħriġ meħtieġ – però m'għandniex noqogħdu lura milli nagħmlu almenu dak l-investiment li jista' isir issa b'mod immedjat.

Grazzi.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

GLENN BEDINGFIELD: Sinjura President, nixtieq ningħaqad mal-kollega tan-naħa tal-Oppożizzjoni li bdiet biex tirringrazzja lil dawk kollha li jaħdmu f'dan is-settur, li jiena nqisu bħala settur importanti ħafna għal pajjiżna.

Bla dubju, il-wirt kulturali tagħna joħroġ ukoll mill-identità tagħna.

Meta wieħed iħares madwarna jinduna li kemm f'dak li hu tanġibbli, kif ukoll f'dak li mhuwiex, il-kultura hija dik li tiddefinixxi min aħna.

Hawn qed nirreferi kemm għall-bini u l-postijiet, kif ukoll għal-lingwa u anke l-karatteristiċi tagħna bħala Mediterranji li jagħmluna differenti minn popli oħrajn.

Hemm punti li qbilt magħhom f'dak li qalet l-Onor.

Comodini Cachia, però hemm oħrajn fejn ma nistax ngħid li qed naqbel kompletament magħha, speċjalment dwar id-dubji li pprovat toħloq f'dan is-settur.

Nixtieq nara settur li ma jkunx politiċizzat għaliex m'għandniex għalfejn nippolitiċizzaw settur bħalma hu dak tal-kultura.

Jekk wieħed jara, pereżempju, dak li qed jiġri fil-mużewijiet isib li kien hemm rivoluzzjoni sħiħa fil-mod kif jitmexxew.

Il-viżjoni li hemm illum hija differenti meta mqabbla mal-viżjoni li kien hemm qabel.

Kien hemm ukoll proġetti ta' restawr li kienu nbdew qabel u li aħna komplejna għaliex kienu proġetti tajbin.

Fosthom kien hemm il-Forti Sant'Anġlu u oħrajn li kienu proġetti ġodda ta' dan il-Gvern.

Il-mużewijiet illum il-ġurnata mhumiex mużewijiet mejtin; nistgħu ngħidu li l-aġenzija Heritage Malta tinsab preżenti fis-siti kollha li topera madwar il-pajjiż kollu.

Bejn l-2017 u l-2018 Heritage Malta rat żieda ta' madwar 0.5 miljun persuna fl-għadd ta' persuni li żaru dawn is-siti, għaliex fl-2017 kien hemm 1.3 miljun paying visitors li daħlu fis-siti ta' Heritage Malta – u 1.3 miljun diġà kien record għal Heritage Malta – filwaqt li fl-2018 kien hemm 1.8 miljun paying visitors.

Nittama li din is-sena jerġa' jkun hemm ukoll record ieħor ta' viżitaturi, għaliex huwa tajjeb li nkomplu nżidu l-għarfien tagħna.

M'għandix dubju li ħafna mill-viżitaturi huma turisti, u nittama li jkun hemm iktar għarfien anke minna l-Maltin.

Dan ngħidu għax, ibda minni l-ewwel wieħed, l-aħħar li mort f'ċerti siti jew mużewijiet kien meta ħaduna tal-iskola.

Naf li hemm familji li marru jżuru l-mużewijiet, imma nixtieq nara iktar li jieħdu lil uliedhom f'dawn is-siti mill-isbaħ biex uliedna, minn meta jkunu żgħar, jidraw japprezzaw dak li għandna u dak li jiddistingwina.

L-Onor.

Comodini Cachia semmiet il-passaport kulturali tat-tfal biex jidħlu fil-postijiet u qalet li s-support workers ma jidħlux mingħajr ħlas.

Fil-fatt, bil-passaport kulturali tat-tfal – li issa ġie estiż ukoll għall-anzjani, u din hija miżura li għamel il-Gvern u ta' min ifaħħarha – jistgħu jidħlu bih żewġ adulti mat-tfal.

Żewġ adulti jfisser li mhux bilfors ikunu l-ġenituri.

Naħseb li għamel ħażin min talab il-flus lil xi adult li kien qed jakkumpanja lit-tfal għaliex b'passaport wieħed tifel jista' jdaħħal miegħu żewġ adulti, irrispettivament min ikunu dawn l-adulti.

Sur President, dan huwa qasam vitali għal pajjiżna.

Illum qegħdin nitkellmu fuq is-Sovrintendenza tal-Wirt Kulturali u fuq Heritage Malta, u issa li ħdimt magħhom ftit aktar mill-qrib, nassigura lill-Onor.

Comodini Cachia li dawn jaħdmu bi professjonalità kbira.

Hi semmiet u staqsiet jekk kenux megħluba l-ostakli li kien hemm.

Kull ostaklu qiegħed hemmhekk biex ikun mirbuħ, iżda hawn jiena nistaqsi: L-Oppożizzjoni lesta tgħin lill-Gvern biex, jekk hemm xi ostakli f'dan il-qasam, naħdmu id f'id biex negħlbuhom?

Wara kollox, hawn qed nitkellmu fuq il-ġid ta' pajjiżna, għax il-kultura għandha relazzjoni diretta anke mal-ekonomija.

Il-beni kulturali li għandna f'pajjiżna jistgħu jintużaw biex jittejjeb il-livell tal-għajxien tan-nies; jistgħu jintużaw biex jinħolqu aktar postijiet tax-xogħol, u jistgħu jintużaw ukoll biex pajjiżna jissebbaħ u jkollna ambjent aħjar.

Aħna rajna x'ġara fil-Belt Valletta.

Il-Belt Valletta hija eżempju ħaj ta' kif il-Gvern beda jitkellem fuq ċerti proġetti.

Is-sena li għaddiet kellna l-Belt Valletta bħala l-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura wara li dan il-Gvern kompla u tejjeb fuq dak li sar minn gvern preċedenti.

Bil-ħsieb li jkollna l-istess esperjenza tal-Belt Valletta, dan il-Gvern qiegħed iħares ukoll lejn it-Tlett Ibliet u l-Kalkara, li huma mogħnija b'wirt storiku kulturali rikk li jipprovdi kuntest għal bidla pożittiva.

L-ewwel u qabel kollox, l-istrateġija tal-Kottonera trid issaħħaħ l-iżvilupp soċjali u ekonomiku tan-nies ta' hemmhekk.

Trid tipprovdi qafas ta' appoġġ flessibbli u proattiv ibbażat fuq miżuri li jtejbu l-istandards.

Hemmhekk hemm wirt storiku kulturali mżewwaq li għandu jservi biex ikollna aktar attrazzjonijiet miftuħin li jagħmlu ġustizzja mal-istorja tal-Kottonera.

B'dan il-mod ikun jista' jitħeġġeġ iktar investiment lejn il-Kottonera ħalli nkomplu nsaħħu l-identità tagħna, it-tessut soċjali tagħna u ntejbu l-ambjent.

Il-qasam tal-kultura jista' jkun wieħed minn dawk is-setturi ewlenin fejn ikollna dik li nsejħulha ekonomija kreattiva.

Apparti mill-Kottonera, li dejjem nitkellem dwarha mhux biss għax nirrappreżenta dak id-distrett, imma anke għaliex ngħix hemmhekk ukoll, għandna wkoll inħawi oħrajn tal-pajjiż li jistgħu jgawdu minn din il-viżjoni li għandu l-Gvern.

Għall-Gvern il-kultura mhijiex ħaġa mejta, imma tista' tkun xi ħaġa ħajja li għandna nużaw anke biex ikollna niċeċ ekonomiċi ġodda.

Nista' nsemmi l-eżempju tal-Fortizza ta' Ricasoli.

Xi ftit tal-ġimgħat ilu kont mistieden għal laqgħa li għaliha kien hemm rappreżentanti minn diversi dipartimenti u entitajiet governattivi biex jibda l-proċess ħalli l-Gvern jara x'se jagħmel b'din il-fortizza.

Din hija fortizza kbira daqs il-Birgu li trid miljuni kbar biex tkun restawrata għaliex maż-żmenijiet sfortunatament tħalliet taqa'.

Barra minn hekk irridu nsibu skop għaliha.

Naħseb li s-Sovrintendenza, flimkien mad-Direttorat tar-Restawr – li jaħdmu id f'id – flimkien mal-Gvern għandhom ikunu dawk li jmexxu dan il-proċess.

Imma l-intervent tal-Gvern għandu jkun intervent ta' gvern sħiħ biex din il-fortizza ma tibqax abbandunata.

Fid-diskors tiegħi s-sena li għaddiet semmejt postijiet li l-Gvern ta lill-privat u li l-privat abbandunahom u ġie jaqa' u jqum minnhom.

Il-Gvern dawn għandu jeħodhom lura.

Jista' jirrestawrahom, u r-restawr jista' ikun a spejjeż tas-sid.

Jekk is-sid privat għandu kirja ta' post storiku tal-Gvern li mhux jagħti kasu, il-Gvern għandu jara x'jagħmel biex dak il-post jiġi rranġat, u jekk hemm bżonn jittieħed lura.

Is-sena l-oħra semmejt il-Palazz tal-Kaptan tal-Galjun fil-Birgu.

Naf li s-Sovrintendenza ħadet interess u bdiet titkellem mal-Awtorità tal-Artijiet, imma jiena nixtieq nara li dawn id-diskussjonijiet li bdew is-sena l-oħra jħallu l-frott mixtieq.

Dan hu li jixtiequ ħafna nies, u mhux ikollok post li jkun ingħata u jispiċċa jaqa' biċċiet!

Baqa' biss il-faċċata, li veru hija l-isbaħ parti li għandu l-Palazz tal-Kaptan tal-Galjun, imma jekk lil min tajnieh m'għandux interess fih, għaliex il-Gvern m'għandux jieħdu lura?

Wara kollox, dawn huma beni kulturali tal-poplu Malti u Għawdxi.

Qasam ieħor li nixtieq nitkellem dwaru, għaliex ftit nitkellmu dwaru meta nitkellmu dwar il-wirt kulturali, huwa l-mużika.

Pajjiżna huwa mogħni b'patrimonju mużikali kbir li ftit nitkellmu dwaru.

Ftit hawn kuxjenza dwar kemm għandna kompożituri kbar.

L-ewwel wieħed li jiġini f'rasi huwa Carlo Diacono, imma nista' nsemmi wkoll lil Antonio Nani, lil Nicolò Isouard, Pace, Charles Camilleri u Joseph Vella li x-xogħlijiet tiegħu huma xogħlijiet kontemporanji.

F'pajjiżna m'hawnx arkivju nazzjonali.

Illum kumbinazzjoni rajt li l-Gvern ta art biex jiġi żviluppat arkivju nazzjonali.

Hija ħaġa tajba li niġbru l-affarijiet kollha f'post wieħed, però fejn tidħol il-mużika m'għandniex arkivju nazzjonali.

Allaħares ma jkunux il-każini tal-baned u l-knejjes li jżommu l-biċċiet tal-mużika u jiddokumentaw il-familji tal-kompożituri.

F'pajjiżna m'għandniex post fejn wieħed jista' jirreferi għal dawn il-kompożizzjonijiet li tant huma sbieħ, kompożizzjonijiet li nisimgħu fil-knejjes.

Hemm kompożizzjonijiet li huma arkivjati li lanqas qatt ma ndaqqu.

Huwa xogħol ukoll tas-Sovrintendenza li tara li dan il-patrimonju mużikali jinżamm tajjeb kif għandu jkun.

Il-ħolma tiegħi wkoll, fejn tidħol il-mużika, hija li xi darba dan il-pajjiż ikollu sala tal-kunċerti professjonali, u mhux mibnija biex tkun sptar li mbagħad issir sala tal-konferenzi u nagħmlu l-kunċerti fiha.

Sala tal-kunċerti ttrid tinbena akustikament tajjeb biex isiru l-kunċerti fiha, ħalli mbagħad, meta ma jsirux il-kunċerti, jkun hemm affarijiet oħrajn li jistgħu jsiru fiha.

Għandu jkun hawn post adattat f'Malta għall-Orkestra Nazzjonali tagħna ħalli b'hekk inkunu nistgħu nattiraw ukoll kompożituri, awturi, diretturi tal-mużika, orkestri u gruppi barranin li jkunu jistgħu jiġu jagħmlu l-performance tagħhom bi professjonalità kbira.

Qabel nikkonkludi d-diskors tiegħi nixtieq ngħid li qed isir ħafna xogħol tajjeb.

Jiena nifraħ lill-kollega tiegħi, il-Ministru Owen Bonnici, lit-tmexxija kemm ta' Heritage Malta u anke tas-Sovrintendenza, u lill-ħaddiema kollha tagħhom.

Dak li għandna f'pajjiżna huwa imprezzabbli u jekk mhux se nkunu aħna li nieħdu ħsiebu u nippreservawh, ħadd mhu se jiġi jagħmel dan ix-xogħol għalina.

Grazzi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

KARL GOUDER: Sur President, naħseb huwa tajjeb li minn żmien għal żmien f'din il-Kamra nieqfu u niddiskutu l-kultura li tagħmilna Maltin u Għawdxin.

Hija l-kultura li ddefinietna bħala pajjiż sovran, Ewropew, Mediterranju u pajjiż differenti minn kull pajjiż ieħor.

Aħna pajjiż li għandna l-mod tagħna kif nagħmlu l-affarijiet, għandna l-lingwa tagħna u għandna anke l-mod kif naħsbu.

Naħseb huwa tajjeb li anke aħna bħala politiċi nagħtu importanza dovuta lill-kultura għaliex, jekk ninsewha, pajjiżna jitlef dak li verament hu u jispiċċa jinġarr minn kurrent fejn ma jkun hemm l-ebda ħaġa li tiddistingwina bħala Maltin u Għawdxin.

Dan li qed ngħid ma jfissirx li ma jkollniex influwenzi minn kulturi oħrajn u ma jfissirx li m'għandniex inħalltu l-kultura tagħna.

Imma huwa dejjem importanti li naraw min aħna, minn fejn ġejjin u fejn irridu mmorru.

Illum għandna l-opportunità nħarsu lejn l-estimi finanzjarji ta' Heritage Malta u tas-Sovrintendenza, u nixtieq ningħaqad ma' sħabi u nirringrazzja lil kull min jaħdem f'dawn l-entitajiet.

Dawn huma nies professjonisti u ddedikati.

Il-verità hi li probabbilment fil-qasam tal-kultura ħadd ma jsir miljunarju, imma jaħdem b'dedikazzjoni għaliex verament jemmen f'dak li qed jagħmel u verament ikun irid jara pajjiżna aħjar.

Jekk inħarsu lejn x'ġara fil-kultura f'dawn l-aħħar 15-il sena, insibu li, b'mod partikolari b'nies Maltin u Għawdxin ta' ħila brillanti, irnexxielna nagħmlu upgrade enormi ta' dak li ħallewlna missirijietna, u dan anke grazzi għall-fondi li ksibna mill-Unjoni Ewropea.

Jekk hemm xi ħaġa li din il-ġenerazzjoni tagħna tista' tkun kburija biha, din hi li ħalliet xi ħaġa aħjar għal ta' warajha f'dak li huwa l-wirt storiku mibni tagħna.

Aħna kellna wirt storiku li ħafna minnu kien żdingat u kien ilu ma jingħata attenzjoni għal ħafna snin, imma f'dawn l-aħħar 15-il sena investejna ħafna flus u ħafna enerġija biex il-wirt kulturali mibni tagħna nsaħħuħ u nħalluh ħafna aħjar milli sibnieh.

Dan huwa wkoll grazzi lil Heritage Malta li kienet imdaħħla direttament fir-restawr ta' ħafna binjiet f'pajjiżna.

Għad fadal ħafna binjiet f'pajjiżna li rridu nħarsu lejhom.

Kif qal l-Onor.

Bedingfield, b'mod partikolari fin-naħa t'isfel ta' Malta għad fadal ħafna bini li qiegħed jibki għar-restawr, imma jien konvint li anke l-ġenerazzjoni l-ġdida qiegħda tifhem iktar l-importanza li nieħdu ħsieb il-wirt kulturali mibni ta' pajjiżna.

Jiena naħseb li għandna nsibu r-riżorsi li hemm bżonn sabiex dawn il-postijiet nieħdu ħsiebhom u nħalluhom aħjar għall-ġenerazzjoni ta' warajna.

Apparti li l-kultura hija xi ħaġa għal qalbi ħafna, waħda mir-raġunijiet għalfejn jien nagħżel li nipparteċipa f'dan id-dibattitu hi li, għalkemm fl-aħħar 15-il sena b'mod partikolari sar iktar sforz biex nippopolarizzaw il-kultura f'pajjiżna, għad għandna ħafna nies li din ma tfisser xejn għalihom.

Naħseb li waħda mir-responsabilitajiet li għandna aħna bħala politiċi hija li kemm jista' jkun nipprovaw indaħħlu sens ta' apprezzament tal-kultura ta' pajjiżna, speċjalment fit-tfal u fiż-żgħażagħ tagħna.

Veru li l-festi Maltin huma popolarissimi – u hawnhekk nixtieq insellem lil kull min hu b'xi mod jew ieħor involut fil-festi Maltin u Għawdxin – u bla dubju li l-festa hija parti essenzjali mill-kultura tagħna; għalhekk tieħu gost li hemmhekk tara anke ħafna żgħażagħ imdaħħlin.

Madanakollu, il-kultura mhijiex biss il-festi imma hija magħmula minn ħafna affarijiet oħra.

Ir-rikkezza tal-kultura ta' pajjiżna tiġi mill-fatt li jkollok nies li japprezzaw il-mużika, japprezzaw it-teatru u japprezzaw l-arti.

Naħseb li jekk nista' nagħmel self criticism għalina nfusna ngħid li bħala soċjetà Maltija, fejn jidħlu dawn l-affarijiet, għadna lura ħafna.

Naf li Heritage Malta tagħmel li tista' biex tipprova tippopolarizza – u meta qed ngħid "tippopolarizza" ma nixtieqx ninstema' qisna qed inbaxxu l-livell – u tesponi lin-nies - żgħażagħ u tfal b'mod partikolari, imma anke adulti - għall-kultura, imma hawn min f'pajjiżna, pereżempju, qatt ma daħal f'teatru.

Hawn min f'pajjiżna qatt ma mar jara xi forma ta' spettaklu, bħal xi musical jew xi play.

Għad hawn min f'pajjiżna qatt ma daħal f'dawn il-postijiet.

Għandna min f'pajjiżna qatt ma mar jara esibizzjoni tal-arti.

Din mhijiex kritika kontra Heritage Malta, anzi pjuttost huwa aħna l-politiċi li rridu naraw li kemm jista' jkun kulħadd ikun espost għal dawn l-affarijiet.

Jien naħseb li l-fatt li tkun espost għal aspetti differenti tal-kultura, plays, musicals, arti jew esibizzjonijiet, jagħmlek bniedem iktar mimli u bniedem aħjar.

Naħseb li dan kollu jagħmilna soċjetà aħjar.

L-Onor.

Comodini Cachia qalet li bla dubju ta' xejn l-arti hija waħda mill-modi kif is-soċjetà tesprimi lilha nnifisha, twassal messaġġ u l-udjenza tifhem dan il-messaġġ b'mod differenti, u f'ċerti każi tieħu azzjoni jew almenu tifhem li hemm xi ħaġa li forsi trid tinbidel.

Irridu naraw x'nistgħu nagħmlu u rridu naraw kemm nistgħu ninvestu r-riżorsi tagħna sabiex nagħtu a taste of different cultures.

Ħalli mbagħad ikun hemm min togħġbu ħaġa u min togħġbu ħaġa oħra, imma għallinqas kulħadd ikun jista' almenu jipparteċipa iktar fil-kultura.

Bla dubju, din il-mentalità trid tibda fl-iskejjel.

Irridu nżidu l-attivitajiet kulturali fl-iskejjel tagħna għax huwa importanti li kemm jista' jkun kull tifel u tifla jkunu esposti għal attivitajiet differenti.

Sur President, issa nixtieq ngħid xi ħaġa dwar l-estimi finanzjarji għax, fl-aħħar mill-aħħar, huma dawn li qegħdin niddiskutu llum.

Bla dubju ta' xejn, jekk hemm gwardjan li tant għandu bżonn pajjiżna, dan huwa proprju s-Sovrintendenza.

Dan għax f'pajjiżna għandna wirt kulturali inkredibbli, u hawn qed nirreferi kemm għal dak li hu mibni u anke għal dak li mhuwiex.

L-Onor. kollega semma l-mużika u l-arkivji, waqt li ftit tax-xhur ilu kellna diskussjonijiet f'dan il-Parlament anke dwar il-baħar u l-biċċiet tal-baħar bħala parti mill-wirt kulturali tagħna.

Bla dubju, għax għandna ħafna u għax tant imdorrijin ngħixu bih madwarna, ħafna drabi l-baħar konna neħduh for granted.

Kważi kważi lanqas konna nagħtu kas jekk ikollok biċċa wirt kulturali fil-baħar u, jekk se tibni, allura ma jimpurtax jekk tkissirha.

Illum sirna aktar konxji u huwa tajjeb li s-Sovrintendenza qed tkun on site u qed tipprova kemm jista' jkun issalva dak li writna mill-ġenerazzjonijiet ta' qabilna.

Hawn ngħid li f'dak l-eżerċizzju stess qiegħda wkoll iddaħħal aktar apprezzament ta' kemm hu importanti li dan niddefenduh, insalvawh u nagħmlu kull ma nistgħu sabiex inħallu l-wirt kulturali tagħna aħjar milli hu.

M'hemmx dubju li hemm bżonn inżidu ħafna iktar riżorsi lil din is-Sovrintendenza.

Pereżempju, fl-estimi naħsbu għal somma li diġà nafu li s-Sovrintendenza trid toħroġha f'pagi, eċċ. Waħedhom dawn se jkunu diġà ħafna iktar mid-dħul kollu li se tkun qed iddaħħal is-Sovrintendenza.

Ovvjament, id-dħul prattikament kollu huwa dak li se jagħtihom il-poplu Malti mill-kontribuzzjoni li jieħdu mill-Gvern.

L-istess ġara fl-2018, fejn l-istaff costs biss kienudiġà iktar mis-subvention li tieħu mingħand il-Gvern.

Apparti l-pagi, imbagħad, ovvjament, is-Sovrintendenza trid taħdem u allura jkollha bżonn ħafna iktar riżorsi fejn jidħol operational maintenance.

Nixtieq li fil-winding up il-Ministru jispjega kif, meta qed inħarsu lejn l-Estimi għall-2019, qegħdin ngħidu li se nagħtu lis-Sovrintendenza ftit iktar minn €700,000, waqt li staff costs biss se jkunu kważi €1.1 miljun.

Imbagħad, qed nistennew li din tagħmel il-mirakli u jkollha €100,000 oħra biex tagħmel l-affarijiet l-oħra kollha li għandha tagħmel!

Hawnhekk diġà qed ngħidu minn issa li fl-2019 is-Sovrintendenza se tagħmel telf ta' kważi €700,000.

Mhux qed ngħid li se tagħmel xi ħaġa ħażina s-Sovrintendenza li se tagħmel telf ta' kważi €700,000, imma bla dubju hemm bżonn li nagħtuha ħafna iktar riżorsi finanzjarji, speċjalment illum il-ġurnata.

Fil-qasam tal-kostruzzjoni, prattikament kull rokna ta' Malta qiegħda tinbena jew titħaffer, inkluż f'postijiet bħall-Belt Valletta, fejn hemm ħafna iktar wirt kulturali minn postijiet oħrajn.

Fl-aħħar mill-aħħar, aħna forsi nħarsu l-iktar lejn il-Belt u lejn it-Tlett Ibliet, u ninsew li fil-fatt aħna għandna wirt kulturali madwar Malta kollha.

Bla dubju, din is-Sovrintendenza se jkollha ħafna u ħafna iktar xogħol x'tagħmel: imma, minkejja dan, diġà qed ngħidu minn issa li din se tagħmel telf ta' kważi €700,000.

Min-numri, kif qed ninterpretahom jien, jidher li l-ammont ta' staff żdied, u hekk għandu jkun.

Fil-fatt, is-sena l-oħra diġà konna tkellimna fuq il-fatt li s-Sovrintendenza għandha bżonn iktar staff.

Dawn huma persuni li huma ggradwati u kkwalifikati, u ma tistax issibhom mil-lum għal għada.

Forsi mhuwiex faċli, imma hemm bżonn nagħtu iktar riżorsi.

Jien kelli l-opportunità li nara s-Sovrintendenza taħdem f'ċertu sit partikolari hawnhekk fil-Belt Valletta, u hemm rajt is-serjetà fil-mod kif tagħmel xogħolha.

Bla dubju, hawn mijiet ta' siti, u allura nimmaġina jien li at one time din trid tiddeċiedi jekk hux se tmur f'dan is-sit jew fis-sit l-ieħor, bil-konsegwenza li fejn ma tidħolx is-Sovrintendenza jista' jkun li tintilef parti mill-wirt kulturali tagħna.

Jiena nifhem li l-iktar ħaġa faċli li tista' tagħmel hi li tagħmel appell lill-Gvern biex iżid ir-riżorsi finanzjarji, imma naħseb li hekk hemm bżonn nagħmlu fejn tidħol organizzazzjoni bħal din li għadha fl-infanzja tagħha.

Bla dubju ta' xejn, din hija organizzazzjoni li għandha pressjonijiet kbar, iktar u iktar issa li żidnielha r-responsabilitajiet li tieħu ħsieb il-wirt kulturali li għandna fil-baħar.

Għalhekk ejjew bis-serjetà nżidulha l-fondi u r-riżorsi.

Mill-estimi finanzjarji jidher li kull sena qed inżidulha €100,000, imma naħseb li organizzazzjoni bħal din ħaqqha ħafna iktar minn hekk.

Xtaqt nagħmel żewġ kummenti, l-ewwel nett dwar Valletta 2018.

Jien dejjem kont ftit xettiku dwar il-legat li pajjiżna se jibqagħlu wara dan l-avveniment.

Jiena kont shadow minister tal-kultura, u l-ikbar battibekki li qatt kellna jien u l-Ministru tal-Kultura dejjem kienu dwar dan is-suġġett.

Jiena, qabel Valletta 2018, kont ngħid li se jkollna sena tajba b'ħafna attivitajiet u investimenti, imma din il-famuża Valletta 2018 mhi se tħalli kważi ebda legat.

Iva, ħallejna żewġ postijiet, fosthom il-MUŻA, imma ma rnexxilniex nużaw dik is-sena biex inbiddlu l-idea tal-poplu Malti dwar il-kultura, li nbiddlu l-frame of mind ta' kif inħarsu lejn il-kultura.

Issa li smajna lill-Ministru għal Għawdex tgħid li tixtieq li l-Belt Kapitali Ewropea li jmiss tkun Victoria Għawdex – u naħseb li hija idea tajba ħafna – irridu naraw li din ma tkunx tfisser biss li nimlew dik is-sena b'attivitajiet u avvenimenti.

Huwa tajjeb ħafna li jkollok attivitajiet u avvenimenti, don't get me wrong, imma għandna naraw ukoll kif se nużaw dik is-sena biex inħallu legat fis-sens li nbiddlu jew nagħmlu modifika fil-frame of mind tal-poplu Malti u Għawdxi dwar kif iħares lejn il-kultura.

Xtaqt nagmel ukoll l-aħħar żewġ punti ta' malajr ħafna.

L-ewwel ħaġa, nixtieq insellem lill-kunsilli lokali li jżommu l-kultura ħajja.

Naħseb li rridu naħdmu ħafna iktar mal-kunsilli lokali.

Il-kunsilli lokali lum il-ġurnata ħadu r-rwol li jipproteġu u jesponu l-kultura u l-identità tal-lokalitajiet differenti li għandna f'Malta.

Din hija xi ħaġa li ma kenitx tiġri, u allura nħeġġeġ lill-kunsilli lokali biex ikomplu jieħdu ħsieb, jinkulkaw u jesponu l-kultura u l-identità tal-lokalitajiet differenti.

Malta u Għawdex huma pajjiż verament żgħir, imma b'ħafna differenzi fil-lokalitajiet tiegħu.

Naħseb li huwa tajjeb li napprezzaw id-differenzi li hemm bejn il-lokalitajiet u napprezzaw l-istorja li hemm wara l-lokalitajiet differenti.

L-aħħar ħaġa li rrid ngħid hija li nixtieq insellem u nirringrazzja lill-artisti kollha Maltin u Għawdxin, b'mod partikolari dawk li jieħdu l-kultura bis-serjetà, li jeħduha bħala part-time, jew addirittura full-time.

Għandna bżonn iktar artisti f'pajjiżna f'dixxiplini differenti.

Huwa l-artist li jżommna pajjiż ħaj, li jżommna on our tiptoes, għax l-artist huwa bniedem li joħloq.

Ippermettili nagħlaq billi nirringrazzja ħafna lil Heritage Malta, lis-Sovrintendenza u lil kull min jaħdem hemm għax-xogħol li qed jagħmlu.

L-appell tiegħi lill-Gvern hu li kemm jista' jkun inkomplu nżidu r-riżorsi lil dawn l-organizzazzjonijiet.

Ringrazzjament kbir imur lil kull min b'xi mod jew ieħor huwa involut fil-kultura u fl-arti.

Grazzi ħafna, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Toni Bezzina.

TONI BEZZINA: Grazzi, Sur President.

Illejla qed niddiskutu l-Estimi ta' żewġ entitajiet nazzjonali ta' importanza, li huma Heritage Malta, kif ukoll is-Sovrintendenza tal-Wirt Kulturali.

Heritage Malta hija dik l-aġenzija li timmaniġġja s-siti ta' patrimonju nazzjonali, filwaqt li l-irwol tas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali huwa relatat mal-monitoraġġ ta' proċessi arkeoloġiċi, kif ukoll fil-planning consultation process.

Qabel xejn, nixtieq ningħaqad mal-kollegi li tkellmu qabli u nirringrazzja lill-ħaddiema kollha ta' dawn iż-żewġ entitajiet, mill-kbir saż-żgħir.

Dawn huma ħaddiema li jagħmlu ħafna xogħol minn wara l-kwinti, però jagħmlu xogħol li huwa bżonnjuż biex il-wirt kulturali ta' pajjiżna jiġi mmaniġġjat u meħud ħsieb bl-aħjar mod possibbli.

Nibda billi ngħid li wieħed ma jistax ma jirrikonoxxix ix-xogħol siewi li tagħmel Heritage Malta.

Biss biss, mir-rapport annwali jirriżulta li kien hemm żieda ta' madwar 400,000 viżitatur tul l-2018 fuq l-2017.

Dan jirrifletti żieda fid-dħul ta' din l-aġenzija minn paying visitors, u dan ifisser ukoll li jkun hemm iktar flus biex ikun jista' jsir ix-xogħol neċessarju fuq diversi siti.

Ta' min wieħed jgħid ukoll li l-famuża skema tal-passaport tat-tfal biex iżuru siti flimkien mal-ġenituri tagħhom mingħajr ħlas ħalliet il-frott meħtieġ.

Riċentement, din ġiet estiża wkoll għall-anzjani u din kienet inizjattiva tajba ħafna li żiedet l-aċċessibilità għal dawn is-siti, b'mod speċjali għall-Maltin u l-Għawdxin.

Però, jekk tippermettuli, nemmen li dan mhux biżżejjed.

Jien ngħix fin-naħa t'isfel ta' Malta, ġejt elett minn distrett li qiegħed fin-naħa t'isfel ta' Malta – u l-Ministru jaf għalxiex qiegħed nirreferi għax ġie elett mill-istess distrett – fejn hemm diversi siti li jew mhumiex aċċessibbli jew inkella lanqas biss nafu bihom.

Jekk taqbad issemmi, kważi kważi ma tispiċċa qatt.

Hemm diversi kappelli li għandhom valur arkitettoniku u jmorru lura għal diversi snin.

Nista' nsemmi l-Katakombi tal-Mintna fl-Imqabba li dawn jinfetħu darba fis-sena f'Jum l-Imqabba biss.

Għandek ukoll katakombi limiti ta' Ħal Kirkop.

Dawn il-katakombi kien sar xogħol fuqhom madwar erba' jew ħames snin ilu, imma niddubita nfetħux darba għall-pubbliku.

Hemm diversi siti oħra bħal fdalijiet arkeoloġiċi li jinstabu fejn il-Mitħna tax-Xarolla bejn iż-Żurrieq u Ħal Safi, u nista' nkompli nsemmi.

Aħna fin-naħa t'isfel ta' Malta għandna x-xorti li mogħnijin b'dawn is-siti: però, sfortunatament, jew mhumiex aċċessibbli jew ftit jafu bihom.

Naħseb li l-Ministru jaqbel miegħi li rridu naħdmu iktar biex siti bħal dawn ikunu aċċessibbli aktar, ikunu jafu aktar bihom in-nies, kemm turisti u anke Maltin, biex inkunu nistgħu napprezzaw aktar il-wirt kulturali li għandna f'pajjiżna.

Nemmen li dan jista' jsir b'kollaborazzjoni sħiħa bejn Heritage Malta u l-Malta Tourism Authority (MTA) – u semmejt dan il-punt ukoll meta konna qed niddiskutu l-estimi tal-MTA.

Però, bla dubju wkoll għandhom rwol importanti l-kunsilli lokali tagħna.

Nemmen li b'diskussjoni serja fejn wieħed jidħol naqra f'dettall inkunu nistgħu nagħtu iktar servizz lill-poplu tagħna li jkun jista' jżur aktar frekwentement dawn is-siti.

Kif qed insemmu l-wirt kulturali ta' pajjiżna, ma nistax ma nsemmix il-festi tradizzjonali Maltin li, irridu jew ma rridux, dawn saru l-identità ta' pajjiżna.

Dawn jiġu organizzati minn diversi għaqdiet li jaħdmu b'mod volontarju u, jekk mhux se naraw kif ngħinuhom iktar mill-ftit għajnuna li qiegħda tingħata, jien wisq nibża li fil-futur – jekk mhux fl-immedjat, però mhux daqshekk fit-tul – dawn jistgħu jispiċċaw imutu mewta naturali.

Huwa veru li bdiet tingħata xi forma ta' għajnuna bħal, pereżempju, l-għotja ta' €5,000 li tgħin lill-kmamar tan-nar biex jimmodernizzaw u jagħmluhom iktar sikuri – però dan biżżejjed?

Wieħed irid jirrikonoxxi wkoll li l-festi jiġbdu mijiet ta' eluf ta' turisti u Maltin lejhom, u bażikament huma l-qofol tas-sajf tagħna.

In-nar jilgħab parti importanti fil-festi tagħna, imma barra n-nar hemm ukoll l-armar, il-marċi, il-festi ta' ġewwa, u diversi fatturi li jsawru l-wirt kulturali għal pajjiżna.

Illum, huwa fatt magħruf li festa tiġi tiswa għexieren ta' eluf ta' ewro.

Qabel kien ikun hemm aktar nies lesti jikkontribwixxu kemm b'mod manwali, imma anke bi flus għal dawn il-festi.

Imma, sfortunatament, bil-ħajja mgħaġġla tal-lum issib inqas nies li jkunu lesti jikkontribwixxu f'dan is-sens.

Għalhekk, nemmen li l-Gvern għandu jara kif jista' b'xi mod jgħin iktar lid-diversi għaqdiet, li kif għedt huma volontarji, biex ikunu jistgħu jkomplu jorganizzaw dawn il-festi.

Ta' min wieħed jgħid ukoll li, apparti li jiġbdu ammont kbir ta' turisti lejn id-diversi lokalitajiet tagħna, il-festi huma mezz ukoll biex iż-żgħażagħ inżommuhom attivi, u awtomatikament iżżommhom 'il bogħod minn ċerti vizzji.

Anke diversi sede ta' soċjetajiet mużikali huma wirt arkitettoniku fihom infushom.

Allura, għaliex m'għandhomx jibdew diskussjonijiet bejn il-Gvern u dawn is-soċjetajiet li huma anke attrazzjoni turistika biex dawn jiġu megħjuna?

Nixtieq nagħmel referenza wkoll għas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Kif dejjem għedt, din is-sovrintendenza għandha rwol mill-iktar importanti f'pajjiżna.

L-iktar żewġ rwoli importanti tagħha huma l-monitoraġġ tal-proċessi arkeoloġiċi, kif ukoll il-proċess ta' konsultazzjoni mal-Awtorità tal-Ippjanar.

Kif hemm miktub anke fir-rapport tagħhom stess, b'erba' uffiċjali jridu jaraw madwar 200 każ ġdid fil-ġimgħa.

Kważi kważi, lanqas jekk tipprova tagħmel l-impossibbli ma jirnexxielek tvinċihom.

Huwa veru li sar investiment f'iktar staff – u dan jiena kont insistejt dwaru għal diversi drabi – però dan biżżejjed?

Fl-opinjoni tiegħi, għadna lanqas biss bdejna.

Veru li biex timpjega uffiċjali li jkunu professjonisti f'xogħollhom trid il-flus, però hija parti mis-servizz li pajjiżna jrid jagħti lill-pajjiż stess.

Għalhekk, iva, hemm bżonn ninvestu iktar fir-riżorsi umani.

Però mhux biss, hemm bżonn ninvestu anke f'faċilitajiet, fi premises ġodda u f'apparat li, filwaqt li jagħmel il-ħajja ta' dawn in-nies inqas diffiċli, fl-istess ħin ikun jista' jingħata servizz aktar ta' malajr u iktar effiċjenti.

Illum il-ġurnata kull applikazzjoni li tidħol l-Awtorità tal-Ippjanar trid tgħaddi mill-proċess tas-Sovrintendenza.

Din hija xi ħaġa tajba u ta' min jinkoraġġiha, però mbagħad min-naħa l-oħra, għalkemm hemm terminu, nispiċċaw f'sitwazzjoni li biex isir ix-xogħol case officer jissallab biex jipprova jirrispondi u jivvettja kull applikazzjoni.

Imbagħad, hemm proċess ieħor li huwa dak tal-monitoraġġ li sfortunament jieħu ċertu tul ta' żmien minħabba nuqqas ta' riżorsi umani.

Għalhekk, nerġa' nappella lill-Ministru dwar il-bżonn li b'mod kontinwu nibqgħu ninvestu fin-nies.

Huwa veru u nifhem li hemm il-problema li mhux kulħadd għandu l-kwalifiki neċessarji biex jagħmel dan ix-xogħol, u allura wieħed irid jara kif anke ninkoraġġixxu nies biex jidħlu f'dan il-qasam, jekk hemm bżonn anke b'xi tip ta' warrants.

Dan mhuwiex xogħol faċli.

Wieħed ikun irid imur jagħmel investigazzjoni fuq is-siti, anke fix-xemx, u huwa xogħol ta' ċerta tbatija u ta' responsabilità kbira.

Għandna ninvestu fir-riżors uman; però għandna wkoll ninkoraġġixxu lil dak li jkun b'xi tip ta' warrant biex iktar nies jidħlu u jersqu għal dan ix-xogħol.

Jekk tippermettuli, nixtieq nagħmel kritika żgħira Naħseb li hemm bżonn li jiġu stabbiliti linji gwida speċjalment għal wara li jkun sar il-proċess ta' monitoraġġ u joħroġ il-permess.

Linji gwida ċari jiffaċilitaw il-ħajja ta' min ikun involut, fis-sens li periti u applikanti jkunu jafu eżatt x'għandhom jagħmlu.

Forsi b'dan il-mod ukoll il-proċess jitħaffef iktar.

Sur President, punt tal-aħħar li rrid nagħmel hu li trid tissaħħaħ ukoll il-komunikazzjoni bejn is-Sovrintendenza u l-monitors.

Safejn naf jien, il-monitors sal-lum huma entità għalihom.

Dawn jaħdmu fil-viċin mas-Sovrintendenza, però mhumiex impjegati tas-Sovrintendenza.

Nemmen li għandhom isiru aktar diskussjonijiet u għandhom jaħdmu iktar id f'id.

Għalhekk semmejt li għandhom isiru ċertu linji gwida biex l-affarijiet ikunu iktar easy flowing u titħaffef il-ħajja ta' kulħadd, għax b'hekk kulħadd ikun jaf minn fejn irid jibda u fejn irid jispiċċa.

B'dan il-mod niffaċilitaw ix-xogħol għal kulħadd u nnaqqsu ċertu ammont ta' dewmien biex joħorġu clearances jew inkella struzzjonijiet oħra mis-Sovrintendenza.

Nemmen li huwa dmir ta' kull wieħed u waħda minna f'dan il-Parlament li nimbottaw lill-Eżekuttiv biex jagħmel l-investimenti kollha neċessarji f'din l-aġenzija.

Nemmen li hija aġenzija ta' importanza kbira u l-Gvern ma jistax joqgħod jgħid għax se titlef il-flus jew mhux se taqla' flus.

Hemm bżonn li ninvestu fiha u rridu ninvestu fiha.

Sur President, nerġa' minn qalbi nirringrazzja lill-ħaddiema kollha, mill-kbir saż-żgħir, ta' dawn iż-żewġ entitajiet, u qabel nagħlaq nixtieq nagħmel referenza wkoll għad-diskors li għamel l-Onor.

Bedingfield; naqblu li l-wirt kulturali ta' pajjiżna m'għandux ikun ballun politiku, iżda għandu jkun mezz li jgħaqqadna.

Grazzi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Insejjaħ issa lill-Ministru Owen Bonnici biex jagħmel il-winding up.

OWEN BONNICI: Sur President, l-ewwel nett, irrid nirringrazzja lil kull min ħa sehem f'dan id-dibattitu għax naħseb kien dibattitu interessanti ferm u kien pożittiv.

Naturalment, ikun hemm ftit kritika, imma on the whole kien dibattitu pożittiv ħafna.

Jekk l-ikbar problema fejn tidħol il-kultura bħalissa hija li rridu nkunu ċari u nispjegaw kif nixtru l-pitturi, allura naħseb li qegħdin fid-direzzjoni t-tajba.

Irrid nibda billi nagħmel bħalma għamel kulħadd, u ċjoè nirringrazzja lil dawk kollha li għamlu dan kollu possibbli.

Nibda billi nsellem minn qalbi lin-nies kollha ta' Heritage Malta, liċ-Chairperson, lis-CEO, lid-Direttur Eżekuttiv u lin-nies kollha involuti li jagħmlu dan kollu possibbli.

Insellem ukoll minn qalbi lis-Sovrintendent tal-Patrimonju Kulturali u lin-nies kollha li jaħdmu miegħu għaliex naħseb jagħmlu biċċa xogħol tajba ħafna.

Grazzi ħafna.

Hawn min jgħid li meta nitkellmu fuq il-patrimonju kulturali qed nitkellmu fuq xi ħaġa tal-antik li ma tagħtix enerġija.

Dan mhu veru xejn, anzi l-patrimonju kulturali huwa xi ħaġa li tqajjem interess kbir u tagħti opportuntià li wieħed ikun jista' joħloq affarijiet ġodda b'affarijiet li ilhom magħna għexieren ta' snin kbar.

Issemmew id-diversi aspetti kulturali, u kien hemm min tkellem anke fuq il-Valletta 2018.

Jien nieħu gost nitkellem dwar il-kultura, dwar il-performing arts, dwar Valletta 2018, però llum irridu nitkellmu fuq il-patrimonju kulturali.

Jiena se nagħżel li nħalli d-dibattitu dwar il-kultura għal ġurnata oħra, għax illum xogħolna huwa li nitkellmu dwar il-patrimonju kulturali u l-wirt storiku, dak il-wirt li ġie għandna mingħand missirijietna wara ħafna u ħafna snin.

Jien dejjem ngħid li pajjiżna huwa superpotenza fejn jidħol il-wirt storiku.

Hawnhekk qed nikkwota dak li jgħid l-espert Dr Anthony Pace, u naħseb li għandu raġun.

Pajjiżna verament huwa superpotenza fejn jidħol il-wirt storiku għaliex f'kull kantuniera ssib postijiet ta' valur storiku kbar ħafna.

Jiena dejjem ngħid li kieku l-Ipoġew u l-Ġgantija kienu qegħdin fl-Istati Uniti, probabbilment xebgħu jidhru f'films tal-aqwa atturi.

Aħna għandna dover li ninterpretaw u mmexxu 'l quddiem il-wirt storiku u nieħdu ħsiebu għaliex dak huwa li jagħmilna Maltin.

X'inhu r-rwol ta' Heritage Malta u x'inhu r-rwol tas-Sovrintendenza?

Ħafna nies iħalltu x'tagħmel is-Sovrintendenza ma' x'tagħmel Heritage Malta u forsi għan-nies dawn huma "dawk tal-heritage" u that's pretty much it.

Dan mhuwiex il-każ, u allura rrid nerġa' nenfasizza x'inhuwa r-rwol ta' wieħed u x'inhuwa r-rwol tal-ieħor.

Ir-rwol ta' Heritage Malta huwa ta' operatur, huwa dak li jopera u jimmaniġġja s-siti storiċi tal-Gvern.

Is-Sovrintendenza huwa dak li jirregola, li jara li l-affarijiet mexjin tajjeb.

Biex in-nies jifhmuni, is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali huwa qisu l-pulizija, waqt li Heritage Malta huwa l-player, huwa dak li attwalment jieħu ħsieb il-wirt storiku.

Jekk nieħdu, pereżempju, Ħaġar Qim, dak tieħu ħsiebu Heritage Malta, li hija l-aġenzija li fuqha aħna bħala pajjiż fdajna biex tieħu ħsieb il-patrimonju storiku, mentri s-Sovrintendenza jara li l-liġijiet qed jiġu obduti u li l-wirt storiku jiġi protett b'mod ġenerali.

Sur President, jien is-sena l-oħra kont għedt li qed nirrikonoxxi li għandna problema fejn jidħol is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali, u kont impenjajt ruħi li naqbad il-barri minn qrunu u nindirizza din il-problema.

Jien kuntent ħafna ngħid li sena wara li tkellimt kif tkellimt fil-Parlament, l-affarijiet imxew 'il quddiem ħafna.

Mhux qed ngħid li kollox huwa perfett, għax assolutament mhuwiex, imma minn Sovrintendenza li kienet bi ftit nies, li kellha ħafna xogħol tant li ma tlaħħaqx u b'nies demotivati, illum għandna Sovrintendenza li, anke mertu tas-Sur Magro Conti, fiha nies validissimi, nies ta' esperjenza u nies ġodda li ġew mill-Università.

Rigward kondizzjonijiet aħjar, għalkemm mhumiex dawk li nixtieq, u fadal fejn nimxu meta tikkompara kemm jitħallsu l-ħaddiema tas-Sovrintendenza ma' ħaddiema oħrajn, almenu nista' ngħid li bdejna l-passi fit-triq it-tajba.

Jiena ġibt miegħi ftit figuri biex insemmi ftit fatti.

L-ewwel nett, mill-aħħar darba li tkellimna sal-lum daħlu 13-il professjonist fis-Sovrintendenza, li huma kollha żgħażagħ kwalifikati f'oqsma differenti tal-patrimonju, u tliet amministraturi.

Mela issa għandna 16-il persuna li ngħaqdu mas-Sovrintendenza f'sena waħda.

Dawn kollha huma nies gradwati u l-amministraturi huma nies li jew għandhom esperjenza amministrattiva jew qed jitgħallmu fl-amministrazzjoni.

It-13-il professjonist huma kollha nies li huma ggradwati fis-settur tal-arkeoloġija.

Issa l-fatt li wieħed hu ggradwat ma jirrendikx espert.

Wieħed irid ikun umli biżżejjed li jammetti li inti ma ssirx espert mill-ewwel, imma jrid ikun hemm proċess li bih inti ssir espert.

Dan bħal perit jew avukat.

Meta tiggradwa inti ma tkunx espert legali mill-ewwel, inti trid tidħol il-Qorti, taqla' xi żewġ għajtiet mingħand l-imħallfin, titlef xi żewġ kawżi li jmissek irbaħt u tibda titgħallem kif għandek titjieb.

Fil-ħajja kollox hekk, u kull professjonist għadda minn dan li qiegħed ngħid.

Illum mhux se niġi hawn u ngħid li dawn it-13-il professjonist jistgħu jmexxu s-Sovrintendenza għada filgħodu, għax mhuwiex il-każ, però qed jitgħallmu tajjeb ħafna, tajniehom it-training u mexjin tajjeb.

Jien overall prattikament naf l-ismijiet ta' kulħadd għax in-nies jiġu jkellmuni u jgħiduli: Jiena ma' dan qiegħed nittratta.

Allura għandi idea pjuttost ċara tal-ħiliet ta' dawn in-nies, u nista' ngħid li huma ħiliet tajbin u mexjin 'il quddiem.

B'din il-mossa, ħames jew għaxar snin oħra se nkunu f'pożizzjoni li l-pajjiż ikollu 13-il persuna u iktar – għax nittama li se nkomplu nżidu magħhom – li eventwalment se jkunu jifhmu u jifhmu mhux ħażin.

Hawn min qed jgħidli li b'daqshekk ma tibdiex.

Veru, imma issa għandna 13-il persuna ma' li kien hemm, u jekk Alla jrid se nkomplu nżidu iktar professjonisti.

Din hija qabża tajba mis-sitwazzjoni li kellna fejn kellna Sovrintendent u tnejn, tlieta, erbgħa jew ħamsa min-nies oħra biss.

Ġibna ħames uffiċjali li huma esperti ta' reputazzjoni għolja ħafna mill-Awtorità tal-Ippjanar.

Nirringrazzja lill-Ministru Ian Borg li meta għedtlu li għandna bżonn dawn il-ħamsa min-nies, hu qalli: Jekk hemm dan il-bżonn, dawn il-ħamsa jistgħu jiġu jibdew jaħdmu mit-tali data.

Dawn il-ħames uffiċjali huma magħrufa man-nies fis-settur, u llum qegħdin hemmhekk.

Fl-aħħar, wara tant attentati għandna Sovrintendent, is-Sur Magro Conti, li kulħadd jaf x'ħobż jiekol, hemm dawn il-ħames assistenti li jservu bħala middle management, hemm 13-il gradwat li bdew jaħdmu, u n-nies l-oħra li kienu jaħdmu hemmhekk diġà.

Jien irrid insellmilhom ilkoll.

Dawn jagħmlu bażi tajba biex issa nkomplu nibnu.

Jiena m'iniex se nieqaf hawnhekk, u nagħti kelma lill-Parlament li se nkomplu nibnu u nżidu n-nies.

Ngħid dan għaliex, għalkemm qed naraw titjib, ma jfissirx li hemm biżżejjed.

Però, bħala stat ta' fatt, l-10,000 konsultazzjoni fis-sena 2018 ġew imwieġba kollha fil-ħin.

Meta l-Planning Authority kienet tibgħat għal feedback mingħand is-Sovraintendent, dawn ma kenux iwieġbu jew kienu jwieġbu fl-aħħar minuta.

Illum, għandna sitwazzjoni fejn qed jiġu mwieġba f'ħin li huwa ħin tajjeb, ħin li jagħmel sens.

Jien verament kuntent li fejn tidħol il-konsultazzjoni mexjin tajjeb.

Nerġa' ngħid li l-10,000 konsultazzjoni dwar planning application ġew imweġbin kollha fil-ħin skont il-liġi.

Issa, l-ewwel battalja rbaħniha.

Jonqos il-kwestjoni tal-monitoring, u din hija kwestjoni li għandi ħafna xi ngħid dwarha.

Jiena jidhirli li fejn jidħol il-monitoraġġ, min-naħa tal-Sovrintendenza bdejna, imma fadal.

Jiena għadni m'iniex kuntent b'ċertu feedback li jrid jingħata mis-Sovrintendenza u nemmen li jrid ikun hemm iktar effiċjenza.

Nerġa' ngħid, fejn li konna mxejna ħafna, però rridu nagħmlu iktar.

Hawnhekk se nkun ċarissimu u straight to the point biex ma jkun hemm ħadd li jifhem ħażin.

Hemm monitors li jixirqilhom kull ġieħ u hemm monitors li ma jixirqilhomx jissejħu monitors.

Hemm monitors tajbin u bravissimi, imma hemm monitors li misshom ilhom li tneħħilhom il-permess li jaġixxu ta' monitors.

Jiena nemmen li l-monitors huma kruċjali.

Għal min ma jafx, meta inti tapplika għal permess u s-Sovrintendent jgħidlek li hemmhekk għandek xi ħaġa ta' wirt storiku, is-Sovrintendent normalment jimponi monitoraġġ.

Inti tqabbad monitor li huwa professjonist normali u liberu bħalma inti tqabbad avukat jew perit.

Hemm monitors tajbin immens, jagħmlu xogħol b'diliġenza, iżda hemm oħrajn li misshom jistħu li jissejħu monitors.

Qed ngħid dan għaliex nisma' stejjer li litteralment għalija huma inaċċettabbli.

Ġieli jiġu nies jilmentaw fuq kwestjoni li nidħol fiha personalment.

Is-Sur Magro Conti jaf kemm nitkellem miegħu dwar dan.

Dawn il-kwestjonijiet nidħol fihom mhux biex nitolbu jiddeċiedi naħa jew oħra - dak jiddeċiedi hu; jien ma nindaħalx u lanqas biss nifhem fejn jidħlu arkeoloġija u wirt storiku - imma meta jkun hemm każijiet inaċċettabli, ġieli anke s-Sur Magro Conti stess jew in-nies tiegħu jmorru biex jgħinu lil dik il-persuna li tkun inqabdet fil-morsa ta' ċerti monitors li jew ma armawx jew jaħsbu li d-dinja ma nbidlitx.

Jien hawnhekk qed nibgħat messaġġ lill-monitors tagħna.

Aħna qed nagħmlu sforz, is-Sovrintendenza qed tagħmel sforz, hawn xogħol kemm trid u hawn ħafna żvilupp, mela investu u agħmlu xogħol sew.

Dan qed ngħidu għax jidhirli li fejn jidħlu l-monitors hemm dawk li huma tajbin u li għandna nfaħħruhom u dawk li fil-fehma tiegħi għandhom ħafna xi jtejbu, u dawn iridu jtejbu.

Nerġa' ngħid, il-monitors mhumiex impjegati tagħna.

Dawn huma professjoni libera, bniedem għandu l-faċilità jqabbad liema monitor irid u din hija xi ħaġa importanti ħafna.

It-tieni ħaġa, mill-esperjenza li ksibt fl-aħħar snin kemm ili li tajt il-wegħda li se nidħol personalment fejn tidħol is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali, nista' ngħid li niltaqa' ma' ħafna u ħafna nies u nidħol f'każijiet individwali.

Hawnhekk nappella lill-periti sabiex jagħtu l-aħjar servizz lill-klijenti tagħhom.

Ma jistax ikun li joħroġ il-permess tal-iżvilupp bil-kondizzjoni li jiġi ngaġġat monitor, u dik il-kondizzjoni l-periti jinjorawha kompletament.

(Interruzzjonijiet) Qed jgħiduli li r-responsabilità hija tal-applikant, però jiena nappella lill-periti biex meta jkun hemm il-kondizzjoni tal-monitors, jiggwidaw lill-klijenti tagħhom bl-aħjar mod.

Fl-aħħar mill-aħħar huwa l-klijent li jbati.

Aħna nafu b'każijiet fejn, meta jkun hemm servizz li ma jkunx komplut, ikun il-klijent li jbati.

Jien jidhirli li fejn jidħlu l-kondizzjonijiet li timponi s-Sovrintendenza, il-periti għandhom jiggwidaw lill-klijenti tagħhom bl-aħjar mod.

Meta jkun hemm periti tal-affari tagħhom u jkun hemm monitors tal-affari tagħhom, l-affarijiet jimxu.

Meta jkellimni xi ħadd u jgħidli li għandu lit-tali monitor, ngħid: Mela nista' nserraħ moħħi li se jasal.

Għax tidrahom, taf min huma dawk li jmexxu.

Sur President, dan qed ngħidu għax jekk hemm bżonn nikkritikaw lis-Sovrintendenza, nikkritikawha, m'għandix diffikultà, u qiegħed hawn biex inwieġeb.

Imma rridu naraw l-istampa kollha.

Huwa importanti li nieħdu ħsieb il-wirt storiku tagħna.

Issib min jgħidlek: Jien sibt katina ta' żmien il-Kavallieri u nixtieq inkissirha.

Hawn min jirraġuna hekk, u hemmhekk is-Sovrintendent jgħidlu: Le, tkissirhiex.

Dak l-individwu ġieli joqgħod jeħodha ma' kulħadd, u jsir ħafna theddid u paroli fil-vojt.

Issib nies hekk, imma mbagħad irridu nkunu aħna li niddistingwu bejn dak li huwa sewwa u dak li mhuwiex.

Il-protezzjoni tal-wirt storiku hija kruċjali.

Aħna obbligati li lil ta' warajna nħallulhom wirt storiku aħjar milli sibnieh aħna.

Dan huwa kruċjali.

Sur President, irrid infakkar li f'pajjiżna bħalissa għaddejjin gelgul ta' proġetti ta' natura straordinarja.

Jekk tieħu t-toroq bis,s ara kemm hemm proġetti ta' toroq.

Il-Gvern għaddej ukoll gas down fil-bini ta' skejjel, ta' sptarijiet, ta' djar tal-anzjani u bini infrastrutturali ieħor u min-naħa tas-Sovrintendenza, nagħtu l-appoġġ kollu tagħna sabiex dan ix-xogħol jibqa' għaddej mingħajr skossi.

Jiena nerġa' nirringrazzja lis-Sur Joe Magro Conti li fejn jidħlu proġetti kapitali – kif għedt, toroq, sptarijiet u djar tal-anzjani li jagħmel il-Gvern – jara kif jagħmel biex jgħin kemm jiflaħ sabiex dawn il-proġetti jsiru.

Nixtieq nirringrazzjah.

Veru mhux dejjem jieħu l-prosit, imma jien jidhirli li l-affarijiet tjiebu ħafna minn kif kienu qabel, u dan it-tijib kien across the board.

Fejn tidħol id-deċiżjoni li jiġi impost monitor, dik naturalment hija deċiżjoni tat-tekniċi, żgur mhux tiegħi.

Jien dejjem nappella għall-bonsens.

Ġieli jiġu nies ikellmuni u jgħiduli: Imma jien kellu għalfejn ikolli monitor impost fuqi għal dan it-tip ta' żvilupp?

Jien diġà ddikjarajt li m'iniex arkeologu, m'għandix expertise.

Jiena għandi fiduċja f'min jifhem, però jien dejjem dejjem nappella għall-bonsens.

Dak li hemm bżonn li jiġi protett nipproteġuh, imma jrid ikun hemm bonsens fis-sens li fejn ikun hemm bżonn monitor jiġi impost monitor, u fejn ma jkunx hemm bżonn monitor, m'għandu qatt jiġi impost monitor, għaliex imbagħad veru l-frustrazzjoni tkun ġustifikata.

Dwar monitoraġġ dan li kelli xi ngħid.

Kont ċar, kont skjett, u naħseb li tkellimt b'mod li jifhimni kulħadd.

Is-Sovrintendenza mhuwiex biss monitoring u consultation, hemm ukoll koperazzjoni ma' entitajiet fejn jidħlu skavi, restawr ta' bini u patrimonju taħt l-art.

Hemm kumitati u bordijiet li tipparteċipa fihom, u għandha wkoll rwol fejn jidħol importazzjoni u esportazzjoni ta' oġġetti kulturali.

Hemm ukoll issues ta' aġġornament tekniku fl-infrastruttura diġitali.

Ix-xewqa tiegħi hi li xi darba fl-SCH nara l-aqwa sistema tal-IT possibbli.

Meta tidħol fl-SCH tiltaqa' ma' nies ta' esperjenza li litteralment huma enċiklopedija ambulanti.

Dawn jgħidulek x'hemm f'kull rokna ta' Malta, u probabbilment anke x'hemm taħt l-art.

Dan l-expertise tagħhom irridu niddokumentawh permezz ta' sistema diġitali li tkun waħda li taqbel ukoll mas-sistema diġitali tal-Planning Authority.

L-ideali hu li l-mapep li jintużaw naħa ikunu kemm jista' jkun identiċi għall-mapep tan-naħa l-oħra.

Naturalment, dan it-titjib għandu jkun tali li jagħti ċertezza.

Jekk jien żviluppatur u xtrajt plot jien għandu jkolli d-dritt inkun naf mhux biss jekk il-plot huwiex ta' min biegħhieli jew jekk hemmx dejn fuqha – dak joħroġ mir-riċerki – imma anke fejn jidħol inċidenza ta' sejbien ta' wirt storiku.

Jien jidhirli li eventwalment irridu niġu f'pożizzjoni fejn anke fejn jidħol il-wirt arkeoloġiku, persuna li se tixtri jew li se tinvesti għandu jkollha ċertezza.

Ovvjament, qatt ma jista' jkollok ċertezza assoluta għax dik il-Bambin biss jiggarantixxiha, imma għandu jkun hawn sistema fejn, kemm jista' jkun, min se jixtri plot ikun jaf jekk hemmhekk hemmx il-possibbiltà li jinsabu artifatti arkeoloġiċi.

Jien naħseb li min jiżviluppa f'pajjiżna għandu jkollu dan id-dritt.

Se ngħaddi biex nitkellem fuq Heritage Malta.

Nirringrazzja lill-Kamra tal-messaġġ ta' sodisfazzjon li ħareġ dwar ix-xogħol ta' Heritage Malta, li naħseb li huwa xogħol tajjeb ħafna, fejn qed naraw bidliet importanti ħafna jsiru f'din l-aġenzija.

Diġà semmejt l-irwol taċ-Chairperson.

Irrid insemmi wkoll l-irwol tad-Direttur Eżekuttiv, li jien għandi x-xorti li huwa l-Principal Permanent Secretary (PPS).

Fil-Bord tad-Diretturi tal-Heritage Malta hemm il-PPS u l-Permenant Secretary tal-Finanzi, li kulħadd jaf kemm iħobb il-kultura u l-heritage, u allura jien inħossni xxurtjat li meta nimbotta biex issir xi ħaġa, mhux żewġ pari jdejn ikolli jimbuttaw imma tlieta, kollha ta' nies li jħobbu l-heritage daqsi u iktar minni.

Jien inħossni xxurtjat li f'dan il-vjaġġ li qed nagħmlu qed nagħmlu affarijiet flimkien.

Mhux ta' b'xejn li rajna skemi sbieħ ħafna bħal dawk tal-passaporti għal nies ta' aktar minn 60 sena, flimkien ma' skemi ta' passaporti għat-tfal li jidħlu b'xejn fis-siti kollha ta' Heritage Malta u jistgħu jdaħħlu żewġ adulti magħhom.

Biex nirrispondi lill-Onor.

Therese Comodini Cachia li tkellmet u telqet 'l hemm – jiġifieri m'għandix il-privileġġ li qed tismagħni; allaħares għamilt hekk jien! – irrid ngħid li s-social workers jistgħu jidħlu bla problemi ta' xejn għax il-passaport jipprovdi biex mat-tfal jidħlu b'xejn żewġ adulti.

Dawn huma kollha affarijiet sbieħ.

Jien illum għandi aħbarijiet sbieħ ħafna x'nirrapporta.

Jien niftakar li l-ewwel ħaġa li qaluli meta ħadt over Heritage Malta kienet dwar il-problema ta' nuqqas ta' ħlasijiet.

Kien hemm sitwazzjoni fejn anke l-ħlas tal-bolol tal-ħaddiema kien jiġi pospost.

Tant kemm kellhom problema ta' cashflow, anke biex iħallsu l-bolol kien hemm problema!

Dan jiftakru s-Sur Zammit li kien f'kariga oħra.

Minn hemm bdejna.

Illum qegħdin f'sitwazzjoni fejn irreġistrajna surplus ta' prattikament €0.5 miljun.

Jiġifieri minn sitwazzjoni fejn bilkemm inlaħħqu mal-ispejjeż u naraw kif nagħmlu biex inġewżu, illum għandna sitwazzjoni ta' €0.5 miljun surplus.

Jien m'għandix dubju li dan is-surplus se jkompli jiżdied, speċjalment issa li fetħu s-siti tal-Ipoġew, li kienu magħluqin.

Dik kienet daqqa ta' ħarta kbira, imma kien hemm bżonn li jsir.

Jien konvint li dan ix-xogħol se jkompli jrendi ħafna dħul għal Heritage Malta.

Huwa għax kien hemm dan id-dħul li stajna ntejbu l-kondizzjonijiet tax-xogħol tal-ħaddiema, li kollha ħadu żidiet fil-pagi tagħhom.

Jiena lill-ħaddiema nirringrazzjahom minn qalbi.

Stajna nagħmlu wkoll dawn il-passaporti b'xejn, għax meta r-rota ddur imbagħad aħna nqassmu l-ġid b'mod li jgawdi minnu kulħadd.

Irrid ngħid ukoll li anke l-ammont ta' viżitaturi li jħallsu żdiedu.

Fil-fatt kull sena fis-siti ta' Heritage Malta jidħlu 1.6 miljun ruħ.

Mela kellna record fil-profitt u anke fl-ammont ta' viżitaturi.

Dawn huma affarijiet li, jekk kont tgħidhom sa sitt snin ilu li se jiġu jżuru 1.6 miljun, kienu jiddubitaw jekk intix kollox sew.

Hekk kienet sitt snin ilu.

Hemm ukoll il-proġetti li tagħmel Heritage Malta.

Heritage Malta mhijiex qiegħda hemmhekk biss biex topera u timmaniġġja s-siti storiċi, imma anke biex twettaq proġetti.

Issemma diġà l-MUŻA li naħseb nieżel tajjeb ma' kulħadd.

Jien nieħu gost li anke s-soċjetajiet mużikali jgħiduli li jridu jiġu jdoqqu jew jagħmlu kunċert il-MUŻA.

Nieħu pjaċir għax ngħid li daħal fil-qalb tan-nies.

L-Onor.

Comodini Cachia staqsiet dwar x'inhi l-glitch li tissemma fir-rapport.

Waqt li konna qed nagħmlu x-xogħlijiet fil-MUŻA nstabet area żgħira ta' ċertu valur li ma konniex nafu li qiegħda hemm.

Meta waqqgħu ħajt sabu qisu minn hawn sa faċċata li wasn't accounted for.

Naturalment, meta ssib sejba bħal dik inti tbiddel il-pjanti u tbiddel il-pjanijiet biex dik tabbraċċjaha u tinkludiha.

Aħna rnexxielna nlestu fil-ħin fis-sena 2018 kif wegħedna, irnexxielna niftħu l-Mużew tal-Arti u fl-istess waqt abbraċċajna magħna din il-biċċa li qiegħda fejn hemm it-taraġ u li issa ġiet parti mill-Mużew.

Fuq hekk sar dan l-għaġeb!

Jekk titkellmu mal-esperti tagħna jagħtukom l-informazzjoni kollha iktar milli nista' nagħti jiena.

Però, l-importanti huwa li aħna waqt li konna qed nagħmlu x-xogħlijiet skoprejna din il-ħaġa ġdida u stajna neħduha on board.

Kien hemm ukoll domanda mill-Onor.

Comodini Cachia dwar meta se titlesta l-parti ta' fejn hemm il-monument ta' La Valette.

Jiena kuntent immens bix-xogħol kif miexi u, sal-aħħar tas-sajf li ġej, se jkun hemm proġett sabiħ ħafna.

Issa jien nixtieq inżomm ftit sigriet dwar x'inhu dan il-proġett, u għalhekk għadni ma tajtx iktar dettalji.

Dan se jkun proġett li se jinżel tajjeb man-nies, se jieħdu gost bih u, jekk tippermettuli, għalissa nixtieq inħallih daqsxejn sigriet.

Jekk Alla jrid, kif niġu biex nidħlu f'Ottubru, inkunu nistgħu nitkellmu dwar dan it-titjib li se nagħmlu fil-parti ta' wara tal-MUŻA.

Din hija parti li m'għandhiex x'taqsam mal-proġett tal-MUŻA, imma abbinajna xi ħaġa sabiħa li nixtieq għalissa nżommha under wraps ħalli meta nħabbruha tkun sorpriża.

Rigward il-proġetti li għaddejjin fuqhom, irrid ngħid li fil-Palazz tal-Inkwiżitur se nagħmlu permanent display tal-kostumi.

Meta bdejna, Borġ in-Nadur kien sit li biex tarah ma nafx x'kont trid tagħmel.

Illum huwa miftuħ kuljum, jistgħu jidħlu t-tfal u l-anzjani b'xejn u t-turisti li jiġu jarawh ukoll.

F'Għar Dalam sar park project, inkluż Ta' Kaċċatura.

Hemmhekk hemm proġett sabiħ u, jekk il-Bambin jagħtini s-saħħa, dan ikun proġett ieħor li se nimbuttawh 'il quddiem.

Iż-żona f'Birżebbuġa jixirqilha dan il-heritage park, li żgur li se jinżel tajjeb man-nies.

Aħna nixtiequ ħafna wkoll li Tas-Silġ jinfetaħ kuljum għax dan għandu valur arkeoloġiku straordinarju.

Hemmhekk se jkun hemm wkoll ċentru żgħir tal-viżitaturi.

Xejn kbir, imma se jkun xi ħaġa sabiħa li tagħti valur lil din iż-żona.

Imbagħad hemm ix-xogħol ta' restawr fuq il-Kappella ta' San Pawl Milqi u anke fuq il-Ġnien Villa Frère li, kif nafu, it-titlu tagħha qiegħed f'idejn Heritage Malta li għamlet NGO agreement mal-Friends of Villa Frère biex nippromwovu dawn il-ġonna.

Hemm imbagħad il-proġetti Ewropej li kif nafu huma sbieħ għax jiggarantixxu l-flus, waqt li huma wkoll koroh għax huma riġidi ħafna, jiġifieri, trid tonfoq kollox sa ċerta data u kollox bl-eżatt.

Hekk għandu jkun, imma hemm il-plus u l-minus tagħha, però kuntent li bis-saħħa ta' dawn il-fondi Ewropej irnexxielna nittrasformaw Sant' Anġlu, Sant'Iermu, il-Katakombi ta' San Pawl, il-MUŻA u dawn il-proġetti kollha li rnexxielna nagħmlu.

Għall-Palazz tal-Gran Mastru se jkollna €10 miljun minn fondi Ewropej, u hemmhekk se jiġi verament sabiħ.

Se nerġgħu nirrilokaw l-Armerija u se jkun hemm visitors experience u interpretation centre li hija xi ħaġa sabiħa ferm.

Bħala parti minn dan ix-xogħol kollu se naqilgħu 'l barra l-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali li se jmur fil-binja li qegħdin nirrestawraw ukoll.

(Interruzzjonijiet) Għax aħna nagħmlu kollox bi kbir!

Mhux binja waħda nirrestawraw, imma tnejn!

Imbagħad anke għal Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali wieħed se jkollna tnejn, għax se jkollna l-Avukat tal-Istat!

Hemm ħafna xogħol għaddej, katina waħda mal-oħra.

Rigward il-Maritime Museum għamilna ftehim mal-familja Cousteau u m'għandix dubju li dan il-proġett se jpoġġi lill-Mużew Marittimu fuq il-mappa dinjija.

Irnexxielna nirbħu €2 miljun biex hemmhekk inbiddluh ta' taħt fuq.

Se jiġi sabiħ immens.

Nagħlaq bl-aħħar żewġ punti.

L-ewwel nett, l-2018 kienet sena li tista' tinżel b'ittri tad-deheb fl-istorja ta' Heritage Malta, kemm mil-lat ta' surplus li għamilna, kemm mil-lat ta' turisti li żaruna, kif ukoll mil-lat tal-eluf ta' Maltin li kienu jmorru fl-open days li konna nagħmlu kull xahar.

Jien kont immur għax nieħu gost, għax bħal ħaddieħor nieħu pjaċir immur nara s-siti storiċi u tara lil kulħadd jieħu r-ritratti u jtella' l-istories fuq l-Instagram.

Huma affarijiet sbieħ li tara familji miġburin hemmhekk; huma verament xeni sbieħ li tara eluf ta' Maltin jidħlu fis-siti storiċi tagħhom.

Kienet sena storika għax għamilna esibizzjonijiet sbieħ ħafna.

Għamilna events, lectures u anke l-programmi ġodda li semmejt li huma kollha affarijiet sbieħ.

Imma qabel nagħlaq nixtieq insemmi żewġ punti.

L-ewwel nett irrid ngħid li, kif nafu, il-Belt Valletta hija UNESCO World Heritage Site u dejjem kellna l-ħtieġa li mhux biss ikollha aġenzija kulturali għall-Belt Valletta – dik hija xi ħaġa li qed jieħu ħsiebha seħibna s-Sur Jason Micallef u n-nies tiegħu - imma jkun hemm ukoll grupp ta' nies li jħarsu lejn il-Belt Valletta mill-aspett ta' World Heritage Site.

Għalhekk fi ħdan Heritage Malta, ħloqna l-Valletta Management Unit li xogħolha hu li tieħu ħsieb iż-żamma tal-Belt Valletta mil-lat ta' heritage.

Mela ż-żamma tal-indafa jieħu ħsiebha t-team tal-Onor.

Deo Debattista, li jagħmel xogħol tajjeb ħafna bl-għajnuna tal-Cleansing and Maintenance Division – li nsellmilhom minn hawnhekk – u hemm ukoll team ta' nies li jħarsu lejn il-Belt Valletta mil-lat ta' heritage site.

Jiġifieri qed naraw a three-pronged approach fejn tidħol il-Belt Valletta: l-aspett kulturali, l-aspett patrimonjali u l-aspett ta' ndafa u upkeep.

L-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali issa għaddew u llum hemm kunsill lokali ġdid fil-Belt Valletta – u hawn ippermettuli nkun politiku għal ftit sekondi – li, għall-ewwel darba fl-istorja, għandu maġġoranza Laburista.

Dak huwa messaġġ ieħor b'saħħtu li ċerti ħbieb tiegħi mill-Oppożizzjoni tajjeb li jifhmuh kif il-Belt Valletta qalbet il-maġġoranza.

Mela sinjal li xi ħaġa tajba għamilna, għax kieku ma kenitx taqleb il-maġġoranza.

Imma għandna dawn il-players kollha li se jaħdmu flimkien sabiex il-Belt Valletta tkompli timxi 'l quddiem, fosthom il-Kunsill Lokali.

L-aħħar punt huwa li dalwaqt se jitfakkar il-mitt sena mis-Sette Giugno, avveniment straordinarju li seħħ hanwhekk fil-Belt Valletta, fejn mietu l-Maltin minħabba li kienu qed jogħlew il-prezzijiet ta' prodotti essenzjali.

Dan l-għoli fil-prezzijiet wassal biex Maltin ipprotestaw kontra l-barranin, u spiċċaw ċarċru demmhom u mietu.

Dawn ma ċarċrux demmhom għalxejn għaliex sentejn wara li mietu – dawn kienu martri f'din il-battalja - il-barranin kienu tawna kostituzzjoni diċenti.

Mhijiex l-aħjar kostituzzjoni li setgħu jagħtuna, imma għall-ewwel darba fl-istorja ta' dan il-pajjiż kienet kostituzzjoni diċenti.

Wieħed irid jiftakar li meta telqu l-Franċiżi minn Malta, ta' qabilna kienu ħadu d-deċiżjoni li jagħtu ruħhom f'idejn l-Imperu Britanniku.

Aħna forsi l-uniku pajjiż fl-istorja tal-Imperu Britanniku li ġie f'idejn l-Imperu mhux permezz ta' rebħa.

Ħafna jaħsbu li l-Ingliżi rebħuna, imma ma rebħuniex; aħna ċedejna lilna nfusna f'idejn l-Ingliżi, dik li fl-isfera legali tissejjaħ voluntary cession.

Meta ċedejna ruħna f'idejn l-Ingliżi għamilna dikjarazzjoni tad-drittijiet, inkluż id-dritt tal-libertà tar-reliġjon, li hija sabiħa ħafna meta taqraha fuq il-karta.

Kien hemm ħafna drittijiet, però meta ġejna għas-si u n-no – għall-inqas jien hekk jidhirli – il-kostituzzjoni li tawna left much to be desired.

Kien proprju fl-1921 li tawna l-ewwel kostituzzjoni li fil-fehma tiegħi kienet diċenti u wasslet għall-ħolqien tal-ewwel parlament.

Fil-fatt fl-4 ta' Novembru 1921, sentejn wara s-Sette Giugno, ingħatajna l-parlament.

Issa se nkunu qegħdin niċċelebraw 100 sena minn mindu seħħew l-avvenimenti tas-Sette Giugno.

Se nagħmlu performance sabiħa ħafna f'Sant'Iermu man-New Victorians.

Dan huwa grupp li ż-żgħażagħ kollha jafu bih.

Fil-fatt, nhar il-Ġimgħa, is-Sibt u l-Ħadd u l-Ġimgħa, is-Sibt u l-Ħadd ta' wara, f'Sant'Iermu se jkun hemm din il-performance.

Se nagħmlu wkoll event fejn se nniedu l-esperjenza taċ-ċisterni ta' taħt l-art tal-Belt Valletta.

Bħal m'għandna belt fuq l-art, għandna belt taħt l-art.

Issa jista' jkun li hemm min jibża' mill-ġrieden u dawn l-affarijiet kollha.

Imma aħna se nieħdu ħsieb kollox.

Però kultant ninsew li aħt l-art hemm belt sabiħa ħafna li se nibdew nagħtu ftit minnha lura.

Bdejnieha fil-Valletta 2018 u se nagħtu lura ftit togħma tal-Belt Valletta taħt l-art.

Jekk nibqgħu sejrin hekk, m'għandix dubju li se nkomplu nivvalorizzaw il-wirt storiku ta' pajjiżna.

Sur President, jiena ma nixba' qatt nitkellem dwar il-wirt storiku.

Kif indunajtu, fuq kultura ma semmejt xejn għax tant hemm xi tgħid li dik aħjar inħalluha għal darb'oħra.

Kulma rrid ngħid huwa li dan il-wirt storiku ta' pajjiżna rridu nibżgħu għalih, mill-affarijiet iż-żgħar sal-affarijiet il-kbar, mill-affarijiet li jidhru li m'huma xejn sal-affarijiet li huma kbar ħafna.

M'għandix dubju li bix-xogħol li qegħdin nagħmlu, meta jgħaddu s-snin, it-tfal tagħna u wlied uliedna se jħarsu lura lejn l-2018, l-2019 u l-2020 u se jgħidu li dak kien żmien sabiħ ħafna għall-patrimonju Malti, għaliex ivvalorizzajnieh, tajnieh lura lin-nies u mexxejnieh 'il quddiem.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-mistoqsija hija li l-Kamra tapprova l-Estimi ta' Dħul u Infiq ta' Patrimonju Malta u s-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għas-sena finanzjarja 2019, skont l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali (Kap. 445).

L-ISPEAKER: Din il-votazzjoni tittieħed fid-19 ta' Ġunju 2019 skont il-ftehim milħuq fil-Kumitat Permanenti dwar ix-Xogħol tal-Kamra.

Sar il-ħin.

Insejjaħ lill-Ministru Owen Bonnici biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament.

AĠĠORNAMENT

OWEN BONNICI: Sur President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal għada t-Tlieta, 4 ta' Ġunju 2019 fl-4.00 p.m., b'din l-aġenda:

Mozzjonijiet

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità Maltija tal-Ippjanar għas-sena 2019.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi biex jemenda l-Att dwar it-Trattament Xieraq tal-Annimali – Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar l-Avukat tal-Istat – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali u l-Att dwar il-Vjolenza abbażi ta' Ġeneru u Vjolenza Domestika – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Awtorità għas-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax-Xogħol – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Pensjonijiet – Tieni Qari;

Estimi ta' dħul u nfiq ta' Jobsplus għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità tad-Djar għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità Maltija tal-Artijiet għassena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità Maltija għat-Turiżmu għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità għas-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax-Xogħol għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għas-sena 2019 – Votazzjoni; u

Estimi ta' dħul u nfiq ta' Patrimonju Malta u Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għas-sena 2019 – Votazzjoni.

Abbozz ta' Liġi dwar l-Awtorità għall-Iżvilupp Reġjonali ta' Għawdex – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Kriminali – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Minuri (Ħarsien Alternattiv) – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali – Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi biex jemenda Diversi Liġijiet (Riforma dwar il-Pensjonijiet) – Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Insejjaħ lill-Onor.

IVAN BARTOLO: Grazzi, Sur President, xtaqt nuża l-Aġġornament tal-lejla biex nitkellem dwar realtà li qegħdin ngħixu fiha fis-sena 2019 f'wieħed mill-aktar reġjuni sinjuri tad-dinja, jiġifieri fir-reġjun tal-Ewropa, fejn xorta waħda hawn diversi nies li qegħdin jesperjenzaw il-faqar.

Tajjeb li ngħidu li jekk illum titkellem dwar il-faqar f'pajjiżna, qisek qed tgħid dagħwa kbira għax dan ma tistax issemmih.

Meta bniedem ikun għaddej mill-faqar u jsib ruħu ma jista' jagħmel assolutament xejn, normalment jaqbad u jmur fuq il-media fejn jew jiġi intervistat fuq it-televiżjoni, jew inkella fuq il-gazzetti lokali.

Jiena personalment, meta jiġu jgħiduli, ma nagħtihomx parir li jagħmlu hekk.

Dawn tant ikunu għaddejjin minn sfidi u diffikultajiet li ma jsibux kważi mkien fejn jiżvogaw.

Dawn in-nies ikollhom is-social worker, imma xorta waħda mhuwiex biżżejjed biex ikunu jistgħu jkampaw mal-pressjoni tal-ħajja.

Sur President, hawnhekk għandi ġurnal tas-26 ta' Mejju, tal-ġimgħa li għaddiet, fejn ġie rrapportat li omm ta' erba' wlied tipprostitwixxi ruħha biex tlaħħaq mal-ħajja u ma' kera li rdoppjat.

Hawn ta' min jgħid li min jaf kemm-il darba ġurnalisti jiġu mwissija biex ma joqogħdux jesponu dan it-tip ta' stejjer.

Qed nitkellem dwar faqar relattiv, u meta niltaqa' ma' dawn l-intervisti nżommhom mhux biss għall-informazzjoni, imma għaliex tkun taf anke x'qed jiġri f'pajjiżna.

Fost oħrajn, f'din l-intervista nsibu punt dwar manteniment; l-omm tirbaħ numru ta' kawżi għall-manteniment, iżda dak li kien żewġha f'aktar minn 11-il sena qatt ma taha ċenteżmu.

Hemm ukoll il punt li s-sid tal-kera rdoppjalha l-kera, anke jekk jaf li din l-omm m'għandhiex dħul.

Din ripetutament talbet il-ħniena u l-għajnuna tal-Awtorita' tad-Djar iżda, bħal f'ħafna każijiet oħra, sabet il-bibien magħluqa.

Hawn qed nitkellem dwar faqar relattiv, għalkemm ma nistgħux neskludu anke l-faqar assolut, għaliex il-faqar assolut bla dubju ta' xejn jeżisti wkoll.

Il-faqar, Sur President, mhuwiex biss nuqqas ta' flus, imma jista' jkun ukoll nuqqas ta' vuċi, nuqqas ta' rispett, nuqqas ta' dinjità jew inkella drittijiet, stigma, sens ta' falliment u umiljazzjoni.

Hemm il-faqar minħabba nuqqas ta' vuċi u anke ta' edukazzjoni li jwasslu lil dak li jkun ma jeħux dak li huwa bi dritt tiegħu.

Filwaqt li fl-Unjoni Ewropea hemm medja ta' madwar 80 miljun ruħ, f'Malta r-rata tal-faqar hija ta' madwar 70,000, li għal pajjiżna huwa numru allarmanti.

Dan qegħdin nitkellmu fl-2019.

Bniedem jaqa' taħt il-linja tal-faqar jekk ikollu dħul medju ta' anqas minn €550 fix-xahar.

Hemm min għandu ftit iktar u hemm min għandu ftit inqas.

Dawn il-figuri jpoġġu lil Malta qrib in-nofs meta kkomparata ma' pajjiżi oħra.

Billi qegħdin fin-nofs ma jfissirx li għandna nserrħu rasna u nibqgħu għaddejjin b'ħajjitna bħallikieku qisu m'hu qed jiġri xejn.

Irridu ntaffu s-sofferenzi ta' ħutna li għadhom qed ibatu l-faqar ġewwa pajjiżna stess, u li jistgħu jkunu l-ġirien tagħna stess.

Kif nafu, ċerti kategoriji ta' nies fis-soċjetà tagħna huma partikolarment vulnerabbli.

Fost dawn insibu tfal u anzjani li għandhom aktar minn 65 sena.

Insemmi t-tfal u l-anzjani għax dawn huma l-aktar żewġ gruppi vulnerabbli fejn tidħol l-età.

Fost il-gruppi l-aktar vulnerabbli nsibu anke familji b'ġenitur wieħed li ħafna minnhom ikunu jikkonsistu fl-omm u t-tfal.

Hemm ukoll dawk li ma jaħdmux u jgħixu bir-relief minħabba ċirkostanza partikolari jew oħra.

Hemm gruppi oħrajn bħal, pereżempju, familji b'żewġ adulti u tlett itfal jew aktar, familji b'żewġ adulti li mill-inqas xi ħadd minnhom għandu 65 sena jew aktar, u anke jekk huma mingħajr tfal imma xorta jkunu għaddejjin minn faqar relattiv.

Kif diġà semmejt aktar kmieni, hemm ukoll persuni li jkunu fil-kera u ffaċċjati bl-iżgumbrament, u dawn huma wkoll vulnerabbli.

Dawn illum hemm numru allarmanti minnhom, u kulħadd jaf li din hija sfida li laqtet lil pajjiżna.

Aħna nifirħu bis-surplus, mela le, imma għal dawn in-nies inutli nitkellmu fuq surplus u inutli nitkellmu fuq rebħiet anke tal-elezzjonijiet.

Dawn huma bnedmin li qegħdin jiġru minn post għal ieħor bħal nomadi.

Dawn huma bnedmin li qegħdin ifittxu shelter homes li kollha huma kważi mimlijin.

Dawn huma bnedmin li jgħixu f'karozza.

Jien il-ġimgħa l-oħra ħadt miegħi il-Housing Authority mara li qiegħda tagħmel il-chemotherapy.

Jekk Alla jrid, din għandha operazzjoni fit-8 ta' Ġunju.

Lil din il-mara jiena rajtha tiddeterjora quddiemi u tgħix f'karozza.

Imnalla kien il-kollega tiegħi, l-Onor.

Arrigo, li taha kamra fil-hotel tiegħu biex tgħix hemm sat-8 ta' Ġunju, u minn hawnhekk nirringrazzjah pubblikament.

Din hi s-sitwazzjoni f'pajjiżna, fejn niftaħru li aħna l-aqwa fl-Ewropa.

Hemm ukoll dawk li jgħixu waħedhom.

Sfortunatament, fadal nies – ħutna Maltin – li huma ġenituri imma m'għandhomx biex iħallsu computer, laptop jew karozza għax ma jlaħħqux.

Oħrajn jaqgħu lura fil-ħlasijiet tad-djun ta' kontijiet ta' dawl u ilma, tal-kera, u tal-loan li għandhom.

Hawn min ilaħħaq mal-ħajja bl-eżatt għax joqgħod attent x'jonfoq u x'jagħmel.

Kwart ta' dawk li jaqgħu taħt il-linja tal-faqar għandhom anke problemi kbar biex ilaħħqu mal-ħajja.

Irridu niftakru li hawn bnedmin li għandhom xogħol, imma xorta waħda ma jaffordjawx igħixu ħajja diċenti, speċjalment jekk anke għandhom xogħol prekarju.

L-edukazzjoni hija importanti ħafna, Sur President.

Hemm indikazzjonijiet ċari li l-edukazzjoni għandha impatt qawwi fuq ir-rata tal-faqar.

Ma ninsewx ukoll l-esklużjoni soċjali.

Din mhijiex neċessarjament relatata mal-faqar, anke jekk il-faqar ħafna drabi jwassal għall-esklużjoni soċjali.

Pereżempju, bniedem li sħabu tax-xogħol joħorġu darba fix-xahar u hu qatt ma jattendi għal dawn l-okkażjonijiet għax isibha bi kbira biex jonfoq €30 għal ikla, jgħidlek li hu bi €30 kważi jgħix ġimgħa sħiħa.

Dik imbagħad tispiċċa f'esklużjoni soċjali.

Hemm ukoll dimensjonijiet oħra bħal, pereżempju, fost oħrajn id-diskriminazzjoni, in-nuqqas tad-drittijiet jew vuċi, in-nuqqas ta' solidarjetà u n-nuqqas ta' faċilitajiet, fost oħrajn, anke għal persuni b'diżabilità.

Irridu rrażżnu wkoll ix-xogħol prekarju.

Qabel l-2013, kienu jgħidulna li x-xogħol prekarju għolla rasu, imma llum, mhux talli ma eradikajniex ix-xogħol prekarju, talli l-prekarjat żdied.

Irridu nipproteġu aħjar lil dawk li qed jiġu sfruttati minn min iħaddimhom.

Il-ħaddiema b'xogħol prekarju, inkluż ħaddiema barranin – kif diġà semmejt – għandu jkollhom l-istess drittijiet bħall-ħaddiema full-time fuq bażi pro-rata, inkluż anke fil-pagi.

Għandu jiġi ffaċilitat ukoll l-aċċess ta' gruppi vulnerabbli għas-suq tax-xogħol biex b'hekk tonqos anke d-dipendenza tagħhom fuq il-benefiċċji soċjali.

Semmejt id-diskriminazzjoni.

Issib diskriminazzjoni fuq livelli soċjali varji.

Id-diskriminazzjoni għandha tiġi konfrontata mhux biss fuq ix-xogħol, iżda anke fuq sferi soċjali oħra.

Għandu jkun hemm ukoll assessjar realistiku tal-benefiċċji soċjali.

Tajjeb li ngħollu l-pensjonijiet, imma tajjeb ukoll li naraw li l-pensjonanti tagħna ma jibqgħux fis-sitwazzjoni li meta jaqbeż nofs ix-xahar ma jibqgħalhomx biex ikomplu jgħixu.

Din diġà għedtha darb'oħra.

Morru fil-grocers iż-żgħar fejn il-bejjiegħ stess jgħidlek li wara ġimagħtejn dawn jibdew jiddejnu mingħand l-istess ħanut tal-grocer.

Għaliex?

Għaliex, iżżid kemm iżżid, dan mhuwiex iservihom biex ilaħħqu mal-ħajja tal-lum.

Meta nsemmu l-faqar, tajjeb ukoll li ngħidu li s-soċjetà tagħna mhijiex tieħu ħsieb ċerti nies għaliex mhijiex qed tagħraf il-problema tagħhom.

Għandna bnedmin li ma jistgħux imorru fuq il-post tax-xogħol kuljum u oħrajn li huma morda b'diversi kondizzjonijiet.

Fost oħrajn, tiġi f'moħħi l-fibromyalgia li għadha mhijiex rikonoxxuta f'pajjiżna.

Hemm bżonn isir eżerċizzju biex naraw hemmx gruppi vulnerabbli oħra li tradizzjonalment ma kenux protetti mill-istat.

Il-benefiċċji soċjali għandhom ikunu jirriflettu r-realtajiet soċjali tal-lum il-ġurnata, u llum il-ġurnata r-realtajiet soċjali f'pajjiżna huma totalment differenti mir-realtajiet soċjali li kellna sentejn ilu.

Il-benefiċċji soċjali għandhom mhux biss jiġu organizzati u simplifikati billi titneħħa l-burokrazija żejda, imma jridu jaħsbu wkoll fi bnedmin li għall-Istat kważi kważi huma ineżistenti.

Bħalissa qed jiġu f'moħħi bnedmin li spiċċaw bla saqaf fuq rashom minħabba żgumbrament u li jieħdu r-relief.

Dawn m'għandhomx indirizz; allura għaliex m'għandhomx indirizz jinqatgħalhom ir-relief?

X'se jiġri?

Għandek dik l-anzjana li dejjem għexet għal ommha missierha, tat ħajjitha għalihom u qatt ma tkun ħallset bolla.

Dawn meta mietu ħallewlha d-dar.

Issa din għaliex jidher li għandha l-assi - għaliex għandha d-dar - ma tiġix megħjuna.

Din x'se tagħmel?

Se tiekol mill-ġebel tad-dar?

Dan huwa stress żejjed fuq il-fqir, fuq iż-żgħir, fuq il-batut u fuq il-vulnerabbli.

Dawn huma d-diffikultajiet kbar li bihom qed inkomplu ngħaffġu u qed inkomplu nkunu gaffa fuq il-vulnerabbli.

Huwa veru li kien hemm diversi riformi li għandhom jiżguraw sostenibilità finanzjarja u dik li aħna nsejħulha ġustizzja soċjali.

Nafu li ma jistax isir kollox f'daqqa, u nafu li saru wkoll passi f'diversi kategoriji tas-soċjetà. imma hemm bżonn li niċċaraw il-prijoritajiet.

Irridu nkunu aktar sensittivi għat-tbatijiet ta' dawk li qed jesperjenzaw il-faqar u l-esklużjoni soċjali.

Żgur mhux forsi li hemm bżonn ta' aktar rieda politika.

Sur President, qabel nagħlaq nixtieq li f'pajjiżna ma nibqgħux fis-sitwazzjoni li kulmin jitkellem fuq il-faqar, jgħidulu li qed jeqred jew jgħidulu: Fejn kont inti qabel l-2013?

Żgur li qabel l-2013 jiena ma kontx hawnhekk, għax kieku kont inżomm l-istess pattern u kont nitkellem ukoll fuq l-istess linja li qed nitkellem illum.

Mhuwiex sew li meta ssemmi l-faqar qisek qed toħloq xi gwerra kontra xi ħadd.

Wara kollox, il-faqar f'pajjiżna wieħed jista' jarah b'għajnejh u jmissu b'idejh.

Wara kollox, aħna qegħdin hawnhekk biex inkunu l-vuċi tal-batut, tal-fqir, taż-żgħir u tal-vulnerabbli.

Grazzi, Sur President.

L-ISPEAKER: Nirringrazzjak.

L-Onor.

ROBERT CUTAJAR: Grazzi, Sur President.

Fl-aħħar minuti ta' dan l-Aġġornament xtaqt, jekk tippermettili, inkompli ftit fuq dak li kien għaddej waqt id-domandi parlamentari aktar kmieni f'din is-seduta.

Jiena għamilt domanda supplimentari li rrisponda l-Ministru, imma mbagħad skada l-ħin u ma stajtx nagħmel kjarifika, anke għall-korrettezza, fuq dak li ntqal.

Naħseb li kien ta' sodisfazzjon li, waqt li kien qed jitkellem dwar is-sigurtà, il-Ministru Michael Farrugia għamel aċċenn għad-domanda li għamiltlu jiena proprju dwar il-kunċett tal-community policing.

Jiena ridt nagħmel korrezzjoni għal dak li l-Ministru għoġbu jħabbar proprju llejla.

Kien ta' sodisfazzjoni nisma' lill-Ministru jikkonferma li fil-jiem li ġejjin se jkun qed jibda l-proġett pilota tal-community policing.

Dan il-kunċett ilna nitkellmu dwaru.

L-Oppożizzjoni temmen li dan jista' jgħin mhux biss biex ikun ta' deterrent għall-kriminalità fl-ibliet u fl-irħula tagħna, iżda wkoll biex inissel aktar rispett lejn il-pulizija u lejn il-gwardjani lokali.

Jiena għedt li ridt nitkellem għall-korrettezza għaliex il-Ministru qal li dan il-kunċett il-Gvern ilu jaħseb fuqu sa minn qabel ma l-Oppożizzjoni ressqet il-proposti tagħha.

Il-Ministru qal li l-Gvern ilu bejn sitta u disa' xhur li ħaseb f'dan il-kunċett.

Il-proposti li ressqet l-Oppożizzjoni kienu jinsabu f'dokument li ġie ppreżentat lill-Gvern proprju 14-il xahar ilu, u dan juri li mhuwiex korrett dak li kien qed jgħid il-Ministru Michael Farrugia aktar kmieni llum.

Huwa tajjeb li dan il-kunċett se jibda, però naħseb li tajjeb li nirrikonoxxu wkoll li kienet l-Oppożizzjoni li insistiet li jidħol.

Jiena ridt nieħu din l-okkażjoni biex nagħmel din il-korrezzjoni.

Nerġa' ngħid li l-Ministru qal li l-Gvern ilu li ħaseb fuq il-community policing bejn sitta u disa' xhur, imma l-proposti tagħna lill-Gvern saru 14-il xahar ilu, u mhux bejn sitta u disa' xhur ilu.

Ovvjament, hekk għandna nagħmlu l-politika f'pajjiżna, hekk iridu n-nies hemm barra, li jekk proposta tkun tajba, anke jekk tkun ġiet mill-Oppożizzjoni, il-Gvern jilqagħha.

Issa ħalliha li, ftit ġranet qabel l-elezzjonijiet li għaddew, aħna ressaqna emendi fuq il-community policing u t-tourism policing fi stadju ta' Kumitat u l-Gvern ma aċċettahomx.

Illum il-Gvern ikkonferma li, minkejja li vvota kontra, issa jidher li se jintroduċi proġett pilota proprju fil-lokalità tal-Mellieħa.

Ovvjament, mhux se noġġezzjona li se jkun qed jibda dan il-proġett pilota, però nittama li dan il-proġett ma jiġrilux bħall-proġett pilota li kien sar f'San Ġiljan tat-tourism policing.

Wara ftit xhur dan il-proġett kien diġà qed iħalli l-frott mixtieq, tant li rajna effett pożittiv anke fl-ambjent ta' Paceville u l-madwar.

Imma, sfortunatament, dan il-proġett pilota ntradam, miet u ma baqax jiġi attwat.

B'sens ta' responsabilità u b'sens ta' pożittività min-naħa tal-Oppożizzjoni ngħid li huwa tajjeb li l-Gvern qiegħed jilqa' l-proposta tal-Oppożizzjoni u se jkun qed iniedi dan il-kunċett tal-community policing bi proġett pilota fil-lokalità tal-Mellieħa, però nittama li jkollna aktar lokalitajiet li jgawdu minn din l-inizjattiva.

Sur Presdent, dan huwa proġett li jitħaddem f'pajjiżi oħra.

Dan huwa proġett li anke f'amministrazzjoni preċedenti Nazzjonalista kien inbeda fil-Korp tal-Pulizija.

Però wara l-bidla fil-Gvern fl-2013, ma sar xejn dwar dan id-dokument li kien proprju fil-Kwartieri tal-Pulizija.

Qed ngħid għal studju u riċerka li kien hemm dwar kemm jista' jkun effettiv il-community policing.

Sa fl-aħħar, wara insistenza tal-Oppożizzjoni, jidher li l-Gvern se jkun qed jimbarka fuq dan il-proġett.

Jiena minn hawnhekk insellem lill-pulizija kollha, mill-kbir saż-żgħir, għall-ħidma li huma jagħtu fil-komunitajiet tagħna biex titrażżan kemm jista' jkun il-kriminalità, u biex ixejnu wkoll il-vizzji li ħafna drabi jkissru s-soċjetà Maltija.

Il-Ministru qed jgħid li ġabu espert minn barra u allura nista' nserraħ rasi li dan l-espert se jkun qed jitkellem fuq good practices li probabbilment għex hu jew kellu x'jaqsam magħhom ukoll fil-pajjiżi minn fejn ġej.

Imma l-importanti hu li dan il-kunċett issa jibda jitħaddem f'pajjiżna u nibdew naraw aktar preżenza tal-pulizja fit-toroq tagħna.

Permezz ta' dan il-proġett il-pulizija se jkunu preżenti wkoll f'ħinijiet differenti u f'postijiet fejn hemm konċentrazzjoni tat-tfal, mhux biss fil-ħinijiet tad-dħul u l-ħruġ mill-iskejjel, però anke f'postijiet li kelli l-opportunità nitkellem dwarhom anke f'din l-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż.

Qed nirreferi għal postijiet fejn ikun hemm attivitajiet sportivi u postijiet oħra fejn ikun hemm konċentrazzjoni ta' tfal u żgħażagħ.

Il-community policing jista' jitħaddem anke f'żoni.

Jiena niftakar li snin ilu meta jien kont viċi sindku tal-lokalità tal-Mellieħa, konna nedejna n-neighbourhood watch bil-koperazzjoni tiegħek, Sur President, u ta' nies oħra fil-Korp tal-Pulizija.

Wieħed għandu jikkonsidra li n-neighbourhood watch jidħol mal-community policing għaliex dan ukoll kien frott tal-isforzi li kienu saru dak iż-żmien mill-Korp tal-Pulizija, flimkien mal-kunsilli lokali u mar-residenti, għaliex ir-residenti huma stakeholders importanti biex naraw li l-kriminalità tkompli tonqos.

Jiena ma ġejtx hawnhekk biex noqgħod nikkwota numri ta' kemm żdied ċertu serq f'lokalitajiet partikolari, però rridu nibagħtu messaġġ li f'pajjiżna qed naħdmu flimkien, lil hinn milli niskorjaw punti politiċi, bil-kollaborazzjoni tal-kunsilli lokali u r-residenti biex naraw li rressqu miżuri li jħallu l-frott mixtieq.

Sur President, huwa ta' sodisfazzjon għal din in-naħa tal-Kamra li l-Gvern qed jilqa' din il-proposta tagħna.

Forsi l-Gvern irid jieħu l-kredtu.

Ħa jieħdu jekk irid jieħu l-kredtu, imma l-importanti hu li naraw li dan il-proġett pilota jitħaddem u ma jibqax biss proġett pilota, imma nifirxuh mal-erbat irjieħ ta' pajjiżna.

Mhux inqas it-tourism policing.

Dan kien proġett li tnieda wkoll f'San Ġiljan, rajna l-effetti tiegħu, però ma kompliex jiġi msaħħaħ anke f'lokalitajiet oħra fejn għandna konċentrazzjoni ta' turiżmu.

Wieħed jirrikonoxxi li t-turiżmu għandu impatt pożittiv f'pajjiżna, u allura rridu naraw li fejn hemm konċentrazzjoni ta' turiżmu, fosthom f'Tas-Sliema, San Ġiljan, Buġibba, il-Qawra, Mellieħa, u anke il-Belt Valletta, għandna naraw ukoll konċentrazzjoni ta' pulizija, fosthom anke tourism police, li jkollhom uniformi kemmxejn differenti.

Dan isaħħaħ ir-rispett tan-nies lejn l-uniformi tal-pulizija, għax b'dan il-mod il-pulizija jkunu qed jagħtu kontribut siewi biex insaħħu ċerti valuri li f'pajjiżna qed narawhom sejrin lura bis-sigħat.

Sur President, jiena rrid nagħlaq dan l-intervent tiegħi billi għal darb'oħra nirrikonoxxi li din hija inizijattiva li l-Oppożizzjoni se tkun qed tagħti s-sehem tagħha fiha.

Hija proposta li ressaqnieha aħna f'dan il-Parlament f'dokument li tajna lill-Gvern bejn Frar u Marzu tas-sena li għaddiet, u allura nista' niddikjara li f'din l-inizjattiva l-Gvern se jkun qed isib il-koperazzjoni sħiħa ta' kull kunsill lokali mmexxi mill-Partit Nazzjonalista, għaliex nemmnu li fejn jidħu l-aspett soċjali u l-aspett tas-sigurtà għandna naħdmu id f'id flimkien, fl-interess tal-ġid komuni, fl-interess ta' kull belt u raħal f'pajjiżna u fl-interess tas-soċjetà u tar-residenti tagħna.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi, Onor. Robert Cutajar.

Il-Kamra hija aġġornata għal għada t-Tlieta, l-4 ta' Ġunju 2019 fl-4.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Ministru Owen Bonnici.

Il-lejl it-tajjeb lil kulħadd.

Fis-7.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MITKUB

INFRASTRUTTURA MALTA –KONĠESTJONIJIETTAT-TRAFFIKU FIS-SIĠĠIEWI / ĦAŻ-ŻEBBUĠ / ĦAL QORMI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid fiex wasal l-ippjanar mill-Awtorità għat-Trasport f'Malta u/jew tal-Aġenzija għal Infrastruttura Malta sabiex tissolva l-problema kbira ta' konġestjoni tat-traffiku li jiltaqgħu magħha s-sewwieqa, b'mod partikolari fil-ħinijiet ta' filgħodu biex joħorġu mis-Siġġiewi lejn Ħaż-Żebbuġ u Ħal Qormi, u ċjoè, fil-parti fejn tinsab ir-roundabout bejn Triq is-Siġġiewi u Triq l-Imdina f'Ħaż-Żebbuġ?

IAN BORG (Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali): Ninforma lill-Onorevoli Interpellant li b'sodisfazzjon ninnota li l-Oppożizzjoni qed tkompli tirrealizza l-bżonn li ninvestu bis-sħiħ fit-titjib tat-toroq, wara li għal għexieren ta' snin ma sarux l-interventi meħtieġa biex din l-infrastruttura tibqa' tlaħħaq mal-ħtiġijiet u l-aspirazzjonijiet tal-familji u n-negozji Maltin, waqt li ssostni b'mod sħiħ il-progress ekonomiku u soċjali tal-pajjiż.

Ninnotaw ukoll li l-istess Oppożizzjoni, inqas minn sena ilu, ivvotat kontra t-twaqqif ta' Infrastructure Malta.

Nifirħu lill-Oppożizzjoni li issa mhux biss qed taqbel mat-twaqqif ta' Infrastructure Malta, iżda saħansitra qed tieħu interess fil-ħidma tagħha, u taqbel li din l-aġenzija hija strumentali biex pajjiżna jkollu infrastruttura aħjar.

Il-Gvern dejjem poġġa t-titjib fl-infrastruttura ta' pajjiżna fuq quddiem nett tal-ħidma tiegħu.

Dan l-impenn qed jitwettaq permezz ta' pjan ta' ħidma b'investiment bla preċedent biex fis-snin li ġejjin inkomplu ntejbu l-kwalità, l-effiċjenza u s-sigurtà tal-infrastruttura tat-toroq f'Malta u f'Għawdex.

Dan il-pjan qed jiġi mwettaq b'mod gradwali, iżda mingħajr telf ta' ħin, sabiex nilħqu din il-mira mill-aktar fis.

Il-junction li qed jirreferi għaliha tinsab fi Triq l-Imdina f'Ħaż-Żebbuġ f'waħda mir-rotot ewlenin bejn in-naħa ta' fuq u u l-punent ta' Malta fid-direzzjoni lejn Ħaż-Żebbuġ, is-Siġġiewi, Ħal Qormi u ħafna lokalitajiet fin-nofsinhar ta' Malta.

Fix-xhur li għaddew, il-Gvern diġà wettaq diversi xogħlijiet sabiex itejjeb l-effiċjenza, s-sigurtà u l-kwalità ta' din ir-rotta.

Fost oħrajn, inbnew mill-ġdid erba' roundabouts f'Ħaż-Żebbuġ u Ħal Qormi sabiex ikollhom kapaċità akbar u inqas riskji ta' aċċidenti.

B'hekk jintilef inqas ħin fl-ivvjaġġar u jkun hemm inqas konsegwenzi tal-konġestjoni, bħal tniġġis tal-arja u storbju.

Fl-istess waqt, għaddej ukoll il-bini mill-ġdid ta' Triq Ħal Qormi, li magħha tingħaqad Triq l-Imdina fid-direzzjoni tal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta u n-nofsinhar ta' Malta.

Dawn ix-xogħlijiet diġà qed iwasslu għal tnaqqis sostanzjali fil-ħin tal-ivvjaġġar għal dawk li jużaw din ir-rotta, fosthom ir-residenti tas-Siġġiewi.

Infrastructure Malta dalwaqt se tibda twettaq ukoll Central Link Project, li jinkludi l-bini mill-ġdid tar-rotta alternattiva ta' Triq l-Imdina, Ħaż-Żebbuġ, jiġifieri t-toroq arterjali bejn l-Imrieħel, Birkirkara, Ħal Balzan, Ħ'Attard u Ta' Qali.

Dan huwa proġett li kellu jsir ħafna snin ilu iżda l-Gvern ta' dak iż-żmien ħalla kollox fuq l-ixkaffa, bil-konsegwenza li dawn ir-rotot issa m'għadhomx ilaħħqu mal-ħtiġijiet tat-trasport tal-pajjiż u qed joħolqu diffikultajiet lil eluf ta' familji.

Permezz tas-Central Link Project ser jonqsu wkoll id-diffikultajiet fi Triq l-Imdina, Ħaż-Żebbuġ, u l-konnessjonijiet tagħha, hekk kif jinħolqu rotot alternattivi aktar effiċjenti minn dawk li hemm illum biex nivvjaġġaw minn u lejn in-nofsinhar ta' Malta.

Madankollu, dan mhuwiex biżżejjed.

Il-ħidma ta' titjib u aġġustament tas-sistema tat-toroq ta' pajjiżna huwa proċess kontinwu, u għalhekk Infrastructure Malta diġà qed tħejji pjanijiet għal aktar titjib, fosthom tal-junction imsemmija fi Triq is-Siġġiewi, sabiex din ukoll issir aktar effiċjenti u sigura.

Sadanittant, Infrastructure Malta qed tikkollabora wkoll ma' entitajiet u awtoritajiet oħra sabiex l-immaniġġjar tat-traffiku f'din iż-żona jkompli jitjieb, anke bl-għajnuna ta' uffiċjali f'diversi postijiet f'din ir-rotta biex jiżguraw li l-aċċess bejn Triq is-Siġġiewi u Triq l-Imdina, Ħaż-Żebbuġ ikompli jitjieb.

Lil hinn mill-pjan ta' titjib fil-kwalità tat-toroq għas-snin li ġejjin, il-Gvern qed jaħdem ukoll sabiex fil-futur ikollna aktar mezzi alternattivi tal-ivvjaġġar, li mhux biss ikunu aktar effiċjenti, iżda jkunu wkoll ferm aktar sostenibbli.

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid, xahar b'xahar, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari, kemm ġew irrapurtati serqiet fil-lokalità ta' Tas-Sliema?

Jista' jgħid minn liema toroq f'Tas-Sliema saru s-serqiet u jgħid ukoll x'tip ta' serqiet kienu?

Jista' jgħid kemm-il persuna nqabdet b'rabta ma' dawn is-serqiet u kemm-il persuna tressqet il-Qorti dwarhom?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni mitluba tirrikjedi ħafna riżorsi biex tinġabar.

Għaldaqstant napprezza jekk l-Onor.

Interpellant ikun aktar speċifiku fuq l-informazzjoni li jixtieq jilħaq bil-mistoqsija ħalli tkun tista' tingħatalu.

Infurmat illi ma tinżammx statistika elettronika tat-tagħrif dwar kemm-il persuna nqabdet b'rabta ma' dawn is-serqiet u dawk li tressqu l-Qorti dwarhom, kif mitlub mill-Onor.

SAN ĠILJAN – RAPPORTI TA' SERQ

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid, xahar b'xahar, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari, kemm ġew irrapurtati serqiet fil-lokalità ta' San Ġiljan?

Jista' jgħid minn liema toroq f'San Ġiljan saru s-serqiet u jgħid ukoll x'tip ta' serqiet kienu?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Għaldaqstant napprezza jekk l-Onor.

IL-GŻIRA – RAPPORTI TA' SERQ

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid, xahar b'xahar, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari, kemm ġew irrappurtati serqiet fil-lokalità tal-Gżira?

Jista' jgħid minn liema toroq fil-Gżira saru s-serqiet u jgħid ukoll x'tip ta' serqiet kienu?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Għaldaqstant napprezza jekk l-Onor.

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid, xahar b'xahar, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari, kemm ġew irrapurtati serqiet fil-lokalità ta' Pembroke?

Jista' jgħid minn liema toroq f'Pembroke saru s-serqiet u jgħid ukoll x'tip ta' serqiet kienu?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Għaldaqstant napprezza jekk l-Onor.

MCCAA – KSUR TA' DISPOŻIZZJONIJIET TAL-ATT DWAR IL-KOMPETIZZJONI - MULTI U PENALITAJIET AMMINISTRATTIVI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid f'kemm-il każ id-Direttur Ġenerali (Kompetizzjoni) fi ħdan l-Awtorità ta' Malta għall-Kompetizzjoni u għall-Affarijiet tal-Konsumatur (MCCAA) impona multi jew penalitajiet amministrattivi minħabba ksur ta' xi dispożizzjoni tal-Att dwar il-Kompetizzjoni, Kap 379 tal-Liġijiet ta' Malta, jew xi regolamenti magħmula taħt l-istess liġi, mill-2011 s'issa, sena b'sena?

F'kull każ, kemm kienet il-multa jew penali imposta, u jekk din fil-fatt tħallsitx jew le?

OWEN BONNICI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li ingħatat għall-mistoqsija parlamentari 27947 tat-12-il Leġiżlatura fejn hemm il-multi li d-Direttur Ġenerali (Kompetizzjoni) impona mill-2011 sal-2016.

L-Uffiċċju ma impona l-ebda multa oħra stante li fl-2016 inqatgħet is-sentenza Kostituzzjonali.

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid f'kemm-il każ id-Direttur Ġenerali (Affarijiet tal-Konsumatur) fi ħdan l-Awtorità ta' Malta għall-Kompetizzjoni u għall-Affarijiet tal-Konsumatur (MCCAA) impona multi jew penalitajiet amministrattivi minħabba ksur ta' xi dispożizzjoni tal-Att dwar l-Affarijiet tal-Konsumatur, Kap 378 tal-Liġijiet ta' Malta, jew xi regolamenti magħmula taħt l-istess liġi, mill-2011 s'issa, sena b'sena?

F'kull każ kemm kienet il-multa jew penali imposta, u jekk din fil-fatt tħallsitx jew le?

OWEN BONNICI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li d-Direttur Ġenerali (Affarijiet tal-Konsumatur) impona multi jew penali amministrattivi skont kif imniżżel hawn taħt:

2012 – ħames każijiet identiċi fuq l-istess mertu, li kellhom bħala deterrent impozizzjoni ta' multa ta' €5,000 f'każ ta' ksur, u multa kull jum ta' €120 għal kull gurnata ta' ksur.

Żewġ operaturi appellaw lit-Tribunal tal-Appell li ċaħad l-appell, u sar appell lill-Qorti tal-Appell, liema appell qiegħed jistenna d-data tas-smigħ.

2015 – każ wieħed, b'multa ta' €26,900 li ma tħallsitx peress li n-notifika tad-deċiżjoni ma setgħetx issir minkejja diversi tentattivi.

Ta' min jinnota li, minkejja dan, il-ksur tal-liġi rrapportat ma kompliex iseħħ.

2018 – każ wieħed, b'multa ta' €30,000.

Id-deċiżjoni ġiet appellata quddiem it-Tribunal tal-Appell u l-appell qiegħed jistenna l-konklużjoni ta' kawża kostituzzjonali.

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid jekk id-Direttur Ġenerali (Affarijiet tal-Konsumatur) fi ħdan l-Awtorità ta' Malta għall-Kompetizzjoni u għall-Affarijiet tal-Konsumatur (MCCAA), apparti l-impożizzjoni ta' penali jew multa amministrattiva, qattx impona xi forma ta' sanzjoni oħra minħabba xi allegat ksur tal-Att dwar l-Affarijiet tal-Konsumatur, Kap.378 tal-Liġijiet ta' Malta, jew xi regolament magħmul taħt l-istess Kap. 378, mill-2011 s'issa, u, jekk iva, fiex kienu jikkonsistu dawn is-sanzjonijiet u f'kemm-il każ ittieħdu?

OWEN BONNICI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li fl-2011 id-Direttur Ġenerali (Affarijiet tal-Konsumatur) kiseb il-konformità volontarja ta' żewġ operaturi, skont l-artikolu 100 tal-Att dwar l-Affariijiet tal-Konsumatur, hawnhekk aktar 'il quddiem imsejjaħ l-Att, u skont l-imsemmi artikolu d-Direttur Ġenerali kiseb il-konformità volontarja ta' operatur fl-2015, u ta' żewġ operaturi oħra rispettivament, wieħed fl-2018 u wieħed fl-2019.

Id-Direttur Ġenerali għamel ukoll talba għall-istituzzjoni ta' proċeduri kriminali skont l-artikolu 13 tal-Att u skont ir-Regolamenti dwar Prezzijiet Indikati skont l-Att dwar l-Affarijiet tal-Konsumatur (Leġiżlazzjoni Sussidjarja 378.09).

Il-Qorti tal-Magistrati (Malta), bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali, imponiet żewġ multi (kriminali) ta' €250 kull waħda fl-2014, u multa (kriminali) ta' €116 fl-2017.

Barra minn hekk, saru s-segwenti dikjarazzjonijiet ta' avviż pubbliku fir-rigward ta' diversi operaturi skont l-artikolu 8 tal-Att: tlieta fl-2012; waħda fl-2013; tlieta fl-2014; ħamsa fl-2015; tmienja fl-2016; sitta fl-2017; ħdax fl-2018; u tnejn fl-2019 sa Mejju ta' din is-sena.

MCCAA – KSUR TA' DISPOŻIZZJONIJIET TAL-ATT DWAR IL-KOMPETIZZJONI - MULTI U PENALITAJIET AMMINISTRATTIVI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid, sena b'sena mit-twaqqif tal-Awtorità ta' Malta għall-Kompetizzjoni u għall-Affarijiet tal-Konsumatur (MCCAA) fil-2011, kemm-il deċiżjoni nħarġet mid-Direttur Ġenerali (Kompetizzjoni) u kemm minnhom ġew ikkontestati quddiem it-Tribunal tal-Appell għall-Kompetizzjoni u għall-Konsumatur, sena b'sena?

Jista' jgħid, sena b'sena mit-twaqqif tal-MCCAA fil-2011, kemm-il deċiżjoni nħarġet mid-Direttur Ġenerali (Affarijiet tal-Konsumatur), u kemm minnhom ġew ikkontestati quddiem it-Tribunal tal-Appell għall-Kompetizzjoni u għall-Konsumatur sena b'sena?

OWEN BONNICI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li dawn segwenti huma d-deċiżjonijiet relatati mal-Uffiċju għall-Konsumatur:

2011: tliet deċiżjonijiet u waħda ġiet appellata

2012: ħames deċiżjonijiet u tnejn ġew appellati

2015: żewġ deċiżjonijiet

2018: żewġ deċiżjonijiet u waħda ġiet appellata

2019: deċiżjoni waħda

Dawn li ġejjin huma d-deċiżjonijiet relatati mal-Uffiċċju għall-Kompetizzjoni:

2011: Ħames Deċiżjonjiet

2012: Deċiżjoni Waħda

2013: Tliet Deċiżjonjiet

2014: Seba` Deciżjonjiet

2015: Disa' deċiżjonijiet u waħda ġiet appellata

2016: Għaxar deċizjonjiet u waħda ġiet appellata

2017: Erba' deċiżjonijiet

2018: Seba' deċiżjonijiet

2019: Erba' deċiżjonijiet

TRIBUNAL TAL-APPELL GĦALL-KOMPETIZZJONI U GĦALL-KONSUMATUR – KAWŻI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm saru kawżi mill-2011 sal-lum quddiem it-Tribunal tal-Appell għall-Kompetizzjoni u għall-Konsumatur, u f'kull każ x'kien x'eżitu finali, maqsuma sena b'sena?

OWEN BONNICI: Hawn taħt hawn tabella bl-informazzjoni mitluba.

Interpellant li dawn is-sentenzi jistgħu jinstabu online fuq il-website: https://ecourts.gov.mt/onlineservices/Judgements/Search

TRASPORT BEJN MALTA U GĦAWDEX – VAPURI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tghid jekk jekk ġiex identifikat ir-raba' vapur biex jitjieb is-servizz ta' traġitt bejn Malta u Għawdex?

Jekk iva, meta mistenni li jibda jopera?

Tista' tikkonferma li dan ser jinkera bil-crew tiegħu b' kollox?

Jekk iva, għal kemm żmien ser tkun il-kirja u kemm ser jkun il-ħlas għal kull ġurnata?

Interpellant li r-raba' vapur se jibda jopera fil-ġranet li ġejjin.

SEGRETARJU PERMANENTI EWLIENI – VVJAĠĠAR

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jagħti lista ta' vvjaġġar barra minn Malta li sar mis-Segretarju Permanenti Ewlieni mill-elezzjoni tal-2013 sad-data ta' din il-mistoqsija, inkluż il-pajjiż li fih saret iż-żjara, l-għan taż-żjara, id-dati taż-żjara, u f'kull każ, min kien qed jakkumpanja lis-Segretarju Permanenti Ewlieni?

JOSEPH MUSCAT (Prim Ministru): It-tagħrif tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin ta' Tqegħid ta' Karti.

MINISTERU GĦALL-AMBJENT, ŻVILUPP SOSTENIBBLI U TIBDIL FIL-KLIMA – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

JOSÉ HERRERA (Ministru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni qed tinġabar.

MINISTERU GĦALL-AMBJENT, ŻVILUPP SOSTENIBBLI U TIBDIL FIL-KLIMA – SEGERTARJAT PARLAMENTARI GĦALL-AGRIKOLTURA, SAJD U DRITTIJIET TAL-ANNIMALI – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima: Jista' l-Ministru, permezz tas-Segretarjat Parlamentari għall-Agrikoltura, Sajd u Drittijiet tal-Annimali, jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

MINISTERU GĦAS-SAĦĦA – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: Jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li fix-xahar t'April sal-24 ta' Mejju mill-Isptar Mater Dei ntefqu €576, il-Fondazzjoni għas-Servizzi Mediċi €1,632.82, mid-Direttorat għar-Regolamentazzjoni tas-Saħħa €679.35, u mid-Direttorat għall-Promozzjoni tas-Saħħa u l-Prevenzjoni tal-Mard intefqu €36.

Il-mezzi ta' dawn ir-reklami / avviżi kienu gazzetti, website u Facebook.

MINISTERU GĦALL-AFFARIJIET BARRANIN U PROMOZZJONI TAL-KUMMERĊ – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin u Promozzjoni tal-Kummerċ: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

CARMELO ABELA (Ministru għall-Affarijiet Barranin u Promozzjoni tal-Kummerċ): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-entità li taqa' taħt dan il-Ministeru ma kellhiex spejjeż ta' reklamar matul April u Mejju 2019.

MINISTERU GĦALL-INTERN U S-SIGURTÀ NAZZJONALI – REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li ma sar ebda reklamar minn kull entità li taqa' taħt dan il-Ministeru fil-perjodu msemmi.

MINISTERU GĦAT-TRASPORT, INFRASTRUTTURA U PROĠETTI KAPITALI – REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li, skont ma jien infurmat mill-awtoritajiet li tagħhom jien il-Ministru responsabbli, għandu jirreferi għat-tabella sussegwenti li qed tindika l-informazzjoni mitluba fuq in-nefqa ta' reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019.

Qed ninkludi wkoll lista mqassma tan-nefqa mill-Awtorità tal-Ippjanar.

*Ara wkoll it-tabella fl-aħħar tad-dokument

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid jekk fil-proċess ta' tindif taż-żona abbandunata qrib il-Mużew tal-Avjazzjoni f'Ta' Qali, fejn matul is-snin intrema skart ta' kostruzzjoni u skart ieħor, l-Awtorità tal-Ippjanar sabitx asbestos, u f'dak il-każ, jista' jgħid jekk dan tneħħiex, b'liema proċess tneħħa u jekk it-tneħħija tal-asbestos ġietx dokumentata u ċċertifikata mill-awtoritajiet kompetenti?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li, skont ma jien infurmat mill-Awtorità tal-Ippjanar, waqt il-proċess ta' tindif ġewwa Ta' Qali, ġew imqabbda varji kuntratturi mill-istess Awtorità sabiex jiġi assigurat li l-materjal li kien hemm fuq il-post jiġi mmaniġġjat kif suppost.

Għaldaqstant, wieħed mill-kuntratturi li ġie mqabbad mill-Awtorità hu liċenzjat sabiex, f'każ li jirriżulta jew jinstab xi tip ta' materjal perikoluż, dan ikun jista' jiġi ddokumentat u ttrattat skont il-proċeduri indikati mill-awtoritajiet kompetenti.

Iżda waqt it-tindif ma rriżultax li kien hemm asbestos.

MINISTERU GĦALL-FINANZI – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

Jista' jikkonferma li dawn il-postijiet huma fil-fatt ċertifikati li huma aċċessibbli mill-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Diżabilità?

EDWARD SCICLUNA: Nitlob lill-Onor.

Interpellant biex, rigward l-ewwel parti tal-mistoqsija, jirreferi għat-tweġiba mogħtija fil-mistoqsija parlamentari 9559.

Il-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Diżabilità tagħti ċertifikazzjoni ta' konformità biss għal binjiet li għadhom fil-fażi tal-ippjanar.

MINISTERU GĦAT-TURIŻMU – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

KONRAD MIZZI (Ministru għat-Turiżmu): Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 9560.

MINISTERU GĦALL-INTERN U SIGURTÀ NAZZJONALI – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

MICHAEL FARRUGIA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni mitluba tinsab fit-tabella li tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin ta' Tqegħid ta' Karti.

MINISTERU GĦALL-ĠUSTIZZJA, KULTURA U GVERN LOKALI – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

OWEN BONNICI: It-tagħrif għadu qed jinġabar.

MINISTERU GĦALL-AMBJENT, ŻVILUPP SOSTENIBBLI U TIBDIL FIL-KLIMA – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

Interpellant li l-informazzjoni qed tinġabar.

DEPUTAT PRIM MINISTRU U MINISTRU GĦAS-SAĦĦA – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: Jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

Jista' jikkonferma li dawn il-postijiet huma fil-fatt ċertifikati li huma aċċessibbli mill-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Diżabilità?

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-binja tal-Ministeru għas-Saħħa mhix kompletament aċċessibbli minħabba li hija binja storika u għandha ċerti limitazzjonijiet arkitettoniċi, kif ukoll l-uffiċċji tal-Port Health, tar-reġjuni tal-Punent, tat-Tramuntana, dak tan-Nofsinhar u tal-pest control li jagħmlu parti mid-Direttorat għas-Saħħa Ambjentali fi ħdan is-Sovrintendenza għas-Saħħa Pubblika.

Iċ-Ċentru tas-Saħħa tal-Gżira u dak ta' Victoria (Għawdex) preżentament m'humiex kompletament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità.

Fix-xhur li ġejjin huwa mistenni jibda l-immodernizzar strutturali fuq iċ-Ċentru tas-Saħħa tal-Gżira u, meta jitlesta, dan ser ikun fornut bi stretcher lift biex b'hekk isir ukoll aċċessibbli għal persuni b'diżabilità.

Qed isir ukoll xogħol fuq binja ġdida f'Għawdex li ġiet identifikata biex tieħu post iċ-Ċentru tas-Saħħa preżenti.

Ladarba jitlesta, iċ-Ċentru l-ġdid se jkun aċċessibbli għal persuni b'diżabilità.

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid jekk u meta l-Università ta' Malta se tkun qed toffri Master of Science in Audiology?

EVARIST BARTOLO (Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol): Ninsab infurmat li l-Università ta' Malta se terġa' toffri l-kors li jwassal għall-Master of Science in Audiology fuq bażi part-time evening f'Ottubru 2020.

JOBSPLUS – TALBIET MINN BARRANIN GĦAL PERMESSI TAX-XOGĦOL

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid kemm saru talbiet ma' Jobsplus għal persuni ta' nazzjonalità li mhix dik ta' dawn il-gżejjer sabiex jingħataw il-permess biex jaħdmu tul din is-sena?

EVARIST BARTOLO: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li minn Jannar sal-aħħar t'April tal-2019, Jobsplus irċeviet 2,734 talba għal permess ta' xogħol (Employment Licence) minn ċittadini ta' pajjiżi terzi.

Dawn l-applikazzjonijiet ġew prinċipalment sottomessi minn applikanti li qed ifittxu ażil f'Malta, benefiċjarji ta' protezzjoni nazzjonali u internazzjonali, residenti fit-tul u ċittadini oħra ta' pajjiżi terzi li mhumiex eliġibbli biex japplikaw għal Single Residence/Work Permit.

Minn Jannar sal-aħħar t'April 2019, Jobsplus irċeviet ukoll 9,565 talba għal permess ta' Single Residence/Work Permit.

TRIQ BEJN ĦAŻ-ŻABBAR U Ż-ŻEJTUN – XOGĦLJIET U NEFQA

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid dettaljatament x'xogħlijiet saru u kemm effettivament intefaq fuq it-triq li saret minn Ħaż-Żabbar saż-Żejtun?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li Infrastructure Malta lestiet xahar qabel iż-żmien il-proġett ta' bini mill-ġdid ta' Triq l-Aħħar Ħbit mit-Torok, ir-rotta ewlenija bejn Ħaż-Żabbar u ż-Żejtun, li qabel kien jisimha Triq Bormla u hija magħrufa wkoll bħala "Taċ-Ċawsli".

B'investiment ta' €4 miljun, din it-triq issa mhux biss fiha karreġġjata ġdida għall-karozzi, imma għandha wkoll korsija għar-roti u passaġġ pavimentat għall-mixi, li huma mifrudin mill-korsiji tal-karozzi bir-ringiela siġar taċ-ċawsli li ġew inkorporati fid-disinn ġdid tagħha.

Il-korsija tar-roti sseparata mill-karozzi, iżda xorta waħda miksija bl-asfalt, hija l-ewwel waħda tat-tip tagħha f'Malta.

B'hekk toffri l-istess kumdità ta' sewqan daqs li kieku qed issuq fi triq normali bl-asfalt, iżda b'inqas riskji ta' aċċidenti għaliex dawk li jivvjaġġaw bir-roti ma jkunux qed isuqu mal-karozzi.

Oriġinarjament, dan il-proġett kien ippjanat li jkun lest fis-sajf li ġej.

Madankollu, Infrastructure Malta kkordinat ix-xogħol b'attenzjoni sabiex il-kuntratturi setgħu jlestuh fl-inqas żmien possibbli, xahar qabel jibda s-sajf.

Dan ir-riżultat inkiseb minkejja li t-triq ma ngħalqitx kompletament waqt li kienet qed tinqala', iżda saru arranġamenti biex tibqa' miftuħa f'direzzjoni waħda.

B'hekk, ix-xogħol sar b'inqas diffikultajiet għar-residenti Żwieten u Żabbarin.

Din l-arterja tintuża minn ħafna persuni li jgħixu jew jaħdmu fil-lokalitajiet tal-inħawi, fosthom Ħal Tarxien, il-Fgura, Ħaż-Żabbar, iż-Żejtun, il-Qasam Industrijali ta' Bulebel u l-Kottonera.

Għal ħafna snin, it-triq kienet tħalliet fi stat ħażin ħafna tant li l-wiċċ tat-triq kien sfronda, bil-konsegwenza li bdiet iżżomm l-ilma u toħloq ħafna diffikultajiet għal dawk li jkollhom bżonn jgħaddu minnha.

Taħt partijiet mit-triq instabu barrieri ta' snin ilu li meta ma baqgħux jintużaw kienu ntradmu bi skart tal-kostruzzjoni u materjal ieħor li ma kienux jifilħu biex fuqhom issir triq.

Dan ir-radam issa tneħħa u floku saru sisien b'saħħithom mibnija b'madwar 1,790 blokka tal-franka u 3,000 tunnellata konkos, li flimkien jiżnu mas-6,000 tunnellata.

Fl-istess ħin li kienu qed jinbnew mill-ġdid il-pedamenti tat-triq, Infrastructure Malta poġġiet 3.3 kilometri ta' pajpijiet ġodda għas-servizzi tal-ilma, tal-elettriku, tal-internet u t-telekomunikazzjoni, kif ukoll katusi ġodda għad-drenaġġ, biex b'hekk saħħet id-distribuzzjoni ta' dawn is-servizzi fil-lokalitajiet tal-madwar.

Biex jitnaqqas ir-riskju tal-għargħar fit-triq, saret ukoll sistema ġdida ta' 2.5 kilometri għall-ġbir tal-ilma tax-xita li tqabbdet ma' ġibjun li diġà kien hemm fil-post.

Fil-ġenb inbena wkoll ħajt tas-sejjieħ biex jifred it-triq mill-għelieqi li hemm biswitha.

Din il-konnessjoni bejn Ħaż-Żabbar u ż-Żejtun issa tista' titgawda wkoll għal skop ta' rikreazzjoni billi toffri mixja għall-arja jew inkella dawra bir-rota f'ambjent tal-kampanja mill-isbaħ u b'mod sigur, f'passaġġi għar-roti u l-mixi maqtugħin għalihom mill-karozzi.

It-triq sarulha wkoll għadd ta' waqfiet għall-karozzi tal-linja aktar siguri għal dawk li jagħmlu użu mit-trasport pubbliku, sistema ġdida ta' dwal fit-triq b'aktar minn 100 bozza LED, waqt li nbnew ukoll mill-ġdid il-junctions tar-roundabouts li hemm maż-żewġt itruf tat-triq f'Ħaż-Żabbar u ż-Żejtun.

Dan il-proġett kien ko-finanzjat mill-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali tal-Unjoni Ewropea (ERDF), bħala parti mill-proġett ERDF.PA.7.0091.

Minkejja li x-xogħol huwa lest, għadu għaddej l-iċċekkjar u l-ittestjar biex jiġi żgurat li kollox sar skont kif mitlub u bl-ogħla livelli ta' kwalità kif rikjest minn Infrastructure Malta, u l-kontijiet finali jinħarġu fi tmiem dan il-proċess.

PERSUNI LI APPLIKAW GĦAL GĦAJNUNA SOĊJALI

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm persuni li applikaw sabiex jingħataw l-għajnuna soċjali tul is-sena li għaddiet 2018, u kemm s'issa fis-sena 2019?

Kemm persuni ma baqgħux jirċievu dan il-benefiċċju fl-istess żmien?

MICHAEL FALZON (Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali): Ġentilment ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni mitluba għadha qed tinġabar.

IN WORK BENEFIT – BENEFIĊJARJI

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm persuni li bbenefikaw mill-hekk imsejħa in-work benefit tul is-sena 2018, u tul din is-sena sal-aħħar ta' April 2019?

Jista' jindika kemm kienu nisa u kemm kienu rġiel?

MICHAEL FALZON: Ġentilment ninforma lill-Onor.

IL-GUDJA – TRIQ CASTAGNA FILIPPU – XOGĦLIJIET

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid x'xogħol sar u kemm effettivament intefaq fuq Triq Castagna Filippu fil-Gudja?

OWEN BONNICI: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel il-mistoqsija tiegħu lill-Ministru kkonċernat.

ATTENDENZA GĦAL LAQGĦAT BARRA MINN MALTA

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin u Promozzjoni tal-Kummerċ: Jista' l-Ministru jgħid f'kemm-il laqgħa attenda barra minn pajjiżna tul din is-sena minn Jannar sal-aħħar ta' Mejju 2019, kemm fi ħdan l-Unjoni Ewropea u kemm għal laqgħat oħra?

CARMELO ABELA: Nixtieq ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-laqgħat li attendejt barra minn pajjiżna tul din s-sena minn Jannar sal-aħħar ta' Mejju 2019, kemm fi ħdan l-Unjoni Ewropea u kemm laqgħat oħra, huma:

MINISTRU GĦAT-TURIŻMU – ŻJARAT F'DUBAJ

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: B'referenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10194 li fiha l-Ministru ammetta għall-ewwel darba li kien Dubaj f'Awwissu tal-2015, jista' l-Ministru jgħid:

(i) id-data eżatti taż-żjara;

(ii) x'kien l-iskop taż-żjara;

(iii) jekk kienx akkumpanjat minn uffiċjal pubbliku jew person of trust u, f'dak il-każ, minn min;

(iv) jekk fl-istess żjara kienx preżenti ċ-Chief of Staff tal-Prim Ministru; u

(v) kemm ġiet tiswa ż-żjara, maqsuma fi spejjeż li jirriflettu l-ispiża tal-vjaġġ, akkomodazzjoni, ikel u entertainment?

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10194.

MINISTRU GĦAT-TURIŻMU – ŻJARAT F'DUBAJ

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: B'referenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10194 li fiha l-Ministru ammetta għall-ewwel darba li kien Dubaj fi Frar tal-2016, jista' l-Ministru jgħid:

(i) id-data eżatti taż-żjara;

(ii) x'kien l-iskop taż-żjara;

(iv) jekk fl-istess żjara kienx preżenti ċ-Chief of Staff tal-Prim Ministru;

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

MINISTRU GĦAT-TURIŻMU – ŻJARAT F'DUBAJ

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: B'referenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10194 li fiha l-Ministru ammetta għall-ewwel darba li kien Dubaj f'Novembru tal-2016, jista' l-Ministru jgħid:

(i) id-data eżatti taż-żjara;

(ii) x'kien l-iskop taż-żjara;

KONRAD MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

SPTAR MATER DEI – SERVIZZI TAL-IT

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: B'referenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10189, filwaqt li nispeċifika li mhux qed nirreferi għal persuna/persuni partikolari, jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid, iva jew le, jekk xi ħadd li jaħdem fis-Segretarjat tiegħu għandux parentela mas-sidien tal-kumpanija li toffri servizzi ta' IT fl-Isptar Mater Dei?

U, jekk iva, jista' jgħid min?

CHRIS FEARNE: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10189.

*Tabella b'risposta għal mistoqsija parlamentari numru 10254

MTIP – breakdown tal-ammont imsemmi mill-Planning Authority