DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

It-Tnejn, 5 ta' Novembru 2018

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

It-Tnejn, 5 ta' Novembru 2018

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

il-Belt Valletta, fid-9.02 a.m.

It-Tnejn, 5 ta' Novembru 2018

Il-Minuti tas-Seduta Nru 158, li saret fit-2 ta' Novembru 2018, ġew ikkonfermati.

ID-DEPUTY SPEAKER (Onor. Claudette Buttigieg): Skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, din is-seduta se mingħajr mistoqsijiet.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ESTIMI ĠENERALI 2019

MINISTERU GĦALL-EDUKAZZJONI U X-XOGĦOL

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri.

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Claudette Buttigieg, President tal-Kumitati, tippresiedi.

IĊ-CHAIRPERSON: Nixtieq ninforma lill-Kumitat li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, il-ħin tad-diskussjoni tal-lum se jkun ta' tliet sigħat li jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Jekk jogħġbu, il-Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol iressaq ir-riżoluzzjonijiet tiegħu.

EVARIST BARTOLO (Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol): Sinjura President, nipproponi:

VOT 13 - MINISTERU GĦALL-EDUKAZZJONI U X-XOGĦOL

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €307,689,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 13 - Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €282,947,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 14 - Edukazzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

VOT VI - MINISTERU GĦALL-EDUKAZZJONI U X-XOGĦOL - KAPITAL

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €84,335,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot VI - Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

CLYDE PULI: Sinjura President, kif inhi l-konswetudni se nipproponi din l-emenda:

Ħassar iċ-ċifra "€97,835" u ssostitwixxi minflok iċ-ċifra "€97,832".

Sinjura President, illum qed niddiskutu l-vot għall-Estimi tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol, li huwa vot importanti ħafna biex tassew inkunu nistgħu ngħidu li dan il-pajjiż qed jagħtina l-opportunità li fih nirnexxu lkoll.

Jekk il-qari tad-Diskors tal-Baġit mill-Ministru għall-Finanzi Edward Scicluna kien evidenza ċara ta' nuqqas ta' viżjoni ekonomika għal pajjiżna, il-paġni miktuba dwar l-edukazzjoni fl-istess dokument kienu xhieda ċara ta' nuqqas ta' viżjoni simili u ta' nuqqas ta' pjan fit-tul għas-settur edukattiv.

Id-Diskors tal-Baġit innifsu, kif ukoll l-azzjoni - u xi kultant l-inazzjoni - tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol matul din is-sena qed juru b'mod ċar li l-Gvern qed ifalli milli jilħaq il-miri tiegħu stess.

Dan qed jiġri sena wara l-oħra.

Ovvjament dan iċarrat ftit il-maskra ta' pretensjonijiet jew il-mit li jiġi kkultivat b'reqqa mill-Gvern, fejn jagħti lil wieħed x'jifhem li qatt ma konna daqstant tajjeb, ippreparati u viżjonarji fis-settur edukattiv daqs dawn l-aħħar snin.

Jekk kien hawn perjodu li kixef dan kollu, dan kien proprju l-perjodu li aħna nsejħulu bħala l-"back to school", li seħħ ftit tal-ġimgħat ilu.

Dan kollu faqa' l-bużżieqa filwaqt li espona u kixef fil-beraħ dan in-nuqqas ta' pjan mill-Gvern anke fil-qasam tal-edukazzjoni.

Issa jien konvint li l-kelliema tal-Gvern se jkollhom iċ-ċans kollu li jgħidulna kemm għamlu, kemm wettqu u kemm biddlu affarijiet, u allura jien se nieħu ftit mill-ħin ta' dan id-dibattitu biex ngħid dak li probabbilment ma jgħidux il-kelliema tan-naħa tal-Gvern u dak li żgur li ma qalx id-Diskors tal-Baġit ta' din is-sena.

Mal-perjodu tal-back to school, l-istudenti tal-iskola primarja ta' Marsaskala, li kienu ġew imwiegħda li din is-sena se jżanżnu skola ġdida spiċċaw raw skola li għadha ġebel u saqaf.

Issa jien konvint li kemm il-Ministru kif ukoll is-Segretarju Parlamentari se jgħiduli li fi ftit xhur oħra din se tkun lesta, imma l-fatt jibqa' li s-sena skolastika bdiet mingħajr ma l-istudenti ta' Marsaskala daħlu f'din l-iskola, u jekk dawn l-istudenti se jiddaħħlu fl-iskola l-ġdida waqt is-sena skolastika, dan ifisser li b'hekk se nkunu qed niddisturbawlhom is-sena edukattiva tagħhom.

L-istudenti tal-iskola primarja ta' San Pawl il-Baħar ukoll suppost żanżnu skola ġdida imma sal-lum din l-iskola għadha fuq il-pjanti.

Min-naħa tagħhom l-istudenti tal-iskola primarja tar-Rabat Għawdex ilhom mill-inqas ħames snin jiġu mwiegħda li se jkollhom skola ġdida imma jidher ċar li dawk li kienu mwiegħda din l-iskola ġdida se jkunu laħqu ħarġu mill-primarja mingħajr ma qatt se jkunu mqar rifsu fiha!

Jien konvint li anke l-Onor.

Frederick Azzopardi se jsemmi dan il-punt meta nkunu qed niddiskutu l-vot tal-Estimi tal-Ministeru għal Għawdex.

Li ma nistax nifhem jien huwa li diġà kien hemm sit identifikat li kienu diġà ħarġu t-tenders għalih u aħna dorna dawra tond.

Issa hawn għajdut, li forsi jista' jikkonfermah il-Ministru, li se nerġgħu mmorru għall-istess post li konna morna għalih qabel, u allura, jekk dan huwa l-każ, ma nafx għalfejn dorna din id-dawra tond.

Il-gazzetta Illum tgħidilna:

"Ikkonfermata l-istorja tal-ILLUM; l-iskola tal-Mellieħa terġa' bla spazju.",

filwaqt li tkompli tgħid hekk:

"Il-Ministeru għall-Edukazzjoni jikkonferma li kellhom jiżdiedu sitt klassijiet oħra fil-Mellieħa Sports Complex għax l-iskola primarja tal-Mellieħa reġgħet bla spazju."

Jien konvint illi kieku kelli nagħti l-opportunità lill-kollega tiegħi li jinsab ħdejja, l-Onor.

Robert Cutajar, żgur li għandu xi jgħid fuq l-iskola tal-Mellieħa għax jaf sew x'qed ngħid!

Skejjel oħra, bħall-Kulleġġ Santa Klara, suppost żanżnu laboratorji ġodda, imma anke f'dawn il-każijiet, dawn ma kenux lesti sakemm bdejna s-sena skolastika l-ġdida.

Ta' min jgħid li fit-23 t'Ottubru jien għamilt mistoqsija parlamentari fuq il-Malta Visual and Performing Arts School fejn staqsejt lill-Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol għaliex il-manutenzjoni f'din l-iskola għadha ma saritx, u t-tweġiba tiegħu kienet tgħid hekk:

"Ninsab informat li x-xogħol għadu ma sarx minħabba l-fatt li ħadd ma tefa' offerta għat-tender għal dawn ix-xogħlijiet - liema tender kellu deadline sat-28 ta' Awwissu, 2018.".

Jiġifieri anke li kieku ntefa' t-tender, jekk it-tender kien jintrebaħ f'Awwissu 2018, allura dan kien ikun ifisser li sakemm inbdiet is-sena skolastika l-ġdida, din l-iskola xorta ma kenux ikunu għadhom sarulha x-xogħolijiet ta' manutenzjoni li kien hemm bżonn.

L-istess nista' ngħid għall-mistoqsija parlamentari li għamilt dwar l-iskola ġdida ta' Marsaskala fejn jien staqsejt:

"Jista' l-Ministru jgħid għaliex l-iskola ġdida f'Marsaskala reġgħet għal darb'oħra waqgħet lura fix-xogħlijiet u ma kenitx lesta biex tiftaħ kif ippjanat għal din is-sena skolastika?",

u l-Ministru weġibni billi qalli hekk:

"Informat li minħabba n-natura tax-xogħol kien hemm bżonn numru ta' testijiet li ma kenux oriġinarjament ippjanati …"

Din hija konferma oħra li għandna Gvern bla pjan!

Jekk irrid nista' nibqa' sejjer.

Pereżempju, nista' nsemmi l-kwestjoni tat-trasport fejn it-tfal ta' Sannat intalbu jagħżlu bejn trasport b'xejn jew breakfast b'xejn; jew waħda jew l-oħra!

Imbagħad bqajna sejrin - forsi darb'oħra jkolli ċans nitkellem aktar fid-dettall fuq dawn l-affarijiet - sakemm wasalna għaċ-ċirasa fuq il-kejk; meta l-Gvern ressaq tliet liġijiet biex jemenda l-Att dwar l-Edukazzjoni u rtirahom imbagħad ġie jgħidilna li dan huwa każ ta' umiltà!

Il-verità hi li dan kien każ ta' nuqqas ta' ppjanar u konsultazzjoni, u allura dan iwassalni biex ngħid li fil-qasam tal-edukazzjoni mhux biss għandna nuqqas ta' viżjoni jew nuqqas ta' pjan fit-tul, imma għandna wkoll problema ta' governanza.

Filwaqt li l-public relations (PR) huwa tajjeb ħafna għax naraw ħafna billboards Facebook sites u reklamar dwar dak li jkun qed isir, jidher ċar li dik il-viżjoni li diġà kien hemm qabel fejn il-governanza tkun waħda fejn l-iskejjel u l-għalliema jingħataw aktar sens ta' awtonomija u ta' responsabbiltà, f'daqqa waħda mhux biss inżammulha l-brejkijiet, imma din bdiet tinġibed lura u bdejna naraw aktar element ta' ċentralizzazzjoni minflok deċentralizzazzjoni.

Ħafna edukaturi, inkluż il-Ministru, jitkellmu ħafna, pereżempju, fuq il-mudell Finlandiż, imma biex inti titkellem fuq il-mudell Finlandiż u żżommu daqshekk in high regard trid tifhem ukoll li madwar dan il-mudell hemm elementi oħra li jridu jippermettu lil dan il-mudell jaħdem.

Issa fis-soċjetà tagħna hemm diversi elementi li wieħed irid iħares lejhom, fosthom pagi adegwati għall-għalliema - u ħafna mill-għalliema jħossu li l-ftehim kollettiv mhuwiex biżżejjed biex jiġu attirati aktar professjonisti lejn dan il-qasam - kif ukoll l-elementi tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol innifsu.

Li naf huwa li anke minn surveys li saru jirriżulta li llum inqas għalliema qed iħossuhom stmati u inqas għalliema qed jiġu attirati lejn il-professjoni tal-edukazzjoni.

Sinjura President, il-problema ta' governanza tinħass kullimkien tant li din twassalna biex ngħidu li l-wegħda solenni li kellna fl-2013 ta' skola ġdida kull sena tkun sempliċement ħrafa oħra.

Spiċċajna f'sitwazzjoni fejn minflok skola ġdida kull sena qed ikollna skola posposta kull sena!

Diġà semmejt l-iskejjel primarji tar-Rabat, Għawdex, ta' Marsaskala u ta' San Pawl il-Baħar, imma anke dwar dawk l-iskejjel li ngħidu li għamilna, jien nistaqsi: Dawn huma tassew skejjel ġodda?!

Jew inkella għax saret manutenzjoni fuqhom qed ngħidu li dawn huma skejjel ġodda?!

Bi skejjel ġodda jien nifhem, pereżempju, dawk iż-żewġ skejjel tal-Kulleġġ San Injazju, li kienu saru taħt Gvern Nazzjonalista, jew dawk iż-żewġ skejjel tal-Kulleġġ San Benedittu, li waħda tlestiet taħtna filwaqt li l-oħra kienet ġiet ippjanata minna u tlestiet taħt dan il-Gvern.

Però fil-każ tal-iskejjel l-oħrajn, hemmhekk qed nitkellmu fuq manutenzjoni, u filwaqt li ovvjament jien nieħu gost nara li din id-darba fil-Baġit minflok bqajna nwiegħdu u nirriċiklaw l-istess ismijiet ta' skejjel li suppost se jsiru u ma jsiru qatt, qed nara li se ssir manutenzjoni fl-iskola primarja ta' San Ġorġ f'Ħal Qormi, il-fatt jibqa' li hawnhekk aħna qed nitkellmu fuq manutenzjoni.

Għalhekk jien nistaqsi: Fejn hi l-iskola ġdida kull sena li konna mwegħdin?!

Ftit snin ilu, pereżempju, kien sar xogħol ta' manutenzjoni maġġuri fl-iskola primarja ta' San Bastjan f'Ħal Qormi imma b'daqshekk aħna qatt ma għedna li għamilna xi skola ġdida imma konna għedna biss li għamilna manutenzjoni estensiva.

Sinjura President, il-problema ta' nuqqas ta' ppjanar serju fl-edukazzjoni ħarġet ukoll fl-iskema ta' trasport b'xejn għat-tfal kollha ta' Malta u Għawdex, liema skema kienet u għadha qed tħalli mijiet ta' studenti mingħajr trasport kif ukoll bla ebda superviżjoni lejn l-iskola tagħhom, u dan meta issa s-sena skolastika ilha li nbdiet mill-inqas sitt ġimgħat.

Issa ħalli nkun ċar; aħna fil-prinċipju qbilna u għadna naqblu li din l-iskema hija waħda tajba.

Tant hu hekk li fil-verità din kienet waħda mill-proposti li għamilna aħna stess meta konna fl-Oppożizzjoni matul il-leġiżlatura preċedenti u l-Gvern addottaha u ppreżentaha b'ħafna pompa fil-programm elettorali tiegħu għall-aħħar elezzjoni ġenerali.

Imbagħad wara sena mill-aħħar elezzjoni ġenerali, huwa reġa' ppreżentaha fil-Baġit għas-sena 2018 fejn qalilna li se jintroduċi trasport b'superviżjoni b'xejn għat-tfal kollha ta' Malta u Għawdex, imma llum, sitt ġimgħat jew aktar minn wara li nbeda dan is-servizz, għadna f'din is-sitwazzjoni.

Biżżejjed ngħid li minn mistoqsija parlamentari li saret mill-kollega tiegħi l-Onor.

Karol Aquilina ħareġ li bażikament il-Gvern kien iddikjara li kellu madwar 826 jew 829 student li għadu ma nstabilhomx trasport u issa għandu 810.

Jiġifieri kemm solvejna minn dawn il-każijiet f'sitt ġimgħat jew aktar? 15?! 18?!

Solvejna ħaqq vann wieħed!

Imma b'daqshekk ma solvejniex il-problema u dan juri li mhux biss ma konniex ippreparati imma li lanqas biss nistgħu nsolvu din il-problema!

Issa ovvjament nistenna li l-Gvern se jgħidilna li hawn nuqqas ta' vannijiet, li hawn nuqqas ta' xufiera, eċċ, imma l-fatt hu li l-Gvern suppost ippjana qabel ħabbar din il-miżura u qal li se jagħmilha!

Madanakollu llum, mill-inqas sitt ġimgħat wara li bdiet is-sena skolastika, għadna f'sitwazzjoni fejn 'il fuq minn 800 tifel u tifla għadhom bla trasport b'xejn, kif kien imwiegħed, anzi wħud minnhom mhux talli spiċċaw bla trasport b'xejn, talli spiċċaw saħansitra bla trasport!

Għax ovvjament imbagħad din il-miżura kkomplikat il-ħajja anke għal min diġà kellu trasport bil-konsegwenza li llum il-ġenituri ta' dawn it-tfal qed ikollhom iħallsu biex uliedhom jinqdew b'mezzi oħra ta' trasport lejn l-iskola.

Jien għadni nisma' b'każijiet ta' tfal - u konvint li probabbli l-Ministru jisma' b'dawn il-każijiet aktar minni għax ħafna mill-ġenituri li jkunu qed jiffaċċjaw dawn il-problemi jċemplu lill-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol - li jkollhom iqumu fil-5.00 a.m. biex jibdew l-iskola fit-8.30 a.m. u hemm każijiet ta' tfal li jaslu tard ħafna għall-iskola u każijiet ta' tfal li kontra kif kien miftiehem, qed jitgħabbew minn postijiet perikolużi.

Ovvjament il-fatt li ma tantx hemm alternattivi oħra ta' trasport ma jagħtikx ċans li tibdel il-vann li tkun qed tibgħat lil uliedek bih lejn l-iskola meta tiltaqa' ma' dawn it-tip ta' problemi, imma jkollok tibqa' tibgħat lil uliedek bl-istess vann.

Dan ifisser li jekk ma jidħolx il-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol biex isolvi l-problemi eżistenti, allura dawn il-problemi se jkomplu jikbru.

Għaldaqstant jien nemmen li l-Gvern m'għandux jibqa' jitnikker biex isolvi dawn il-problemi, u wisq inqas, m'għandux jibqa' jilgħab il-blame game!

Għaliex qed ngħid hekk?

Għax l-ewwel il-Prim Ministru qalilna li ma pprovdiex trasport lil kulħadd minħabba li ma setax jasal mal-operaturi għax dawn kienu qed jitkessħu miegħu, u mbagħad wara ftit ġie jgħidilna li r-raġuni li għaliha mhux kulħadd għandu t-trasport hi tort tal-ġenituri li m'applikawx kmieni!

Mela aħna hekk?!

Mela qed nagħmlu bħal dak it-tifel fil-kanzunetta "Mhux jien, mhux jien Mamà!"; dejjem inwaħħlu f'xi ħadd?!

Huwa l-Gvern li jrid jgħidilna kif se jsolvi din il-problema!

Din l-istorja reġgħet irrepetiet ruħha fil-kwestjoni tal-għalliema meta mingħajr ma kkonsulta magħhom ġie jippreżenta hawnhekk tliet liġijiet li qajmu putiferju sħiħ fost l-għalliema tant li l-MUT qaltilna li l-professjoni tal-għalliema tinsab taħt assedju!

Issa dan mhuwiex kliem tiegħi imma huwa kliem l-MUT u ironikament din il-kwestjoni kollha nqalgħet meta konna qegħdin niċċelebraw il-Jum Dinji tal-Għalliema fejn allura suppost konna qegħdin nirrikonoxxu l-kontribut li l-għalliema tagħna jagħtu lis-soċjetà tagħna u lill-iżvilupp ta' wliedna.

Suppost ilkoll naqblu li l-għalliema huma l-pilastru ewlieni tal-edukazzjoni u filwaqt li jien l-ewwel wieħed li ngħid li huwa tajjeb li nagħmlu skola ġdida kull sena jew li hemm bżonn nagħmlu l-manutenzjoni li hemm bżonn, ma tistax tagħmel dawn l-affarijiet a skapitu tal-għalliema għax l-għalliema huma l-fulkru u huma kollox.

Hawnhekk qed nitkellmu dwar l-iżvilupp ta' wliedna, tas-soċjetà tagħna u ta' pajjiżna, u allura min irid jagħti l-ħiliet liż-żgħażagħ tagħna jekk mhux l-għalliema?!

Anke hawnhekk bdew jerġgħu jilagħbu l-blame game!

Issa nifhem li hawnhekk ma kienx il-Ministru, imma l-għada tal-Baġit jew dakinhar stess sieħbu l-Ministru għall-Finanzi mar fuq il-programm ta' Reno Bugeja u qallu: Tafu x'messhom raw l-għalliema?!

Li l-istudenti tagħna mhumiex qegħdin jaslu u li għal dawk li huma school leavers aħna qegħdin l-aħħar fl-Ewropa!

Jiġifieri din se nitfgħuha fuq l-għalliema wkoll?!

Ma naħsibx li dak kien diskors xieraq!

Li kien hemm xi nies fuq Facebook li qabdu jattakkaw lill-għalliema meta dawn iġġieldu għad-drittijiet tagħhom ngħid "paċenzja"; is-settur tal-edukazzjoni ma wasalx ma' dawn in-nies imma allura lanqas mal-Ministru għall-Finanzi ma wasal?!

Issa jien nistenna li hawnhekk l-Onor.

Membri se jgħiduli li ma jaqblux miegħi imma ma nistax ma nitkellimx fuq dawn l-affarijiet, speċjalment meta din is-sena l-MUT ma kellhiex moħħ tiċċelebra Jum l-Għalliema minħabba li, kif għedt diġà, dawn kienu qed iħossuhom taħt assedju!

Dawn il-liġijiet il-ġodda li issa ġew irtirati - u nixtieq li l-Ministru jgħidilna fejn qegħdin fid-diskussjonijiet dwarhom, x'tip ta' emendi se nagħmlu għalihom, fejn se mmorru jew jekk dawn intefgħux fl-abbissi tal-irrilevanza! - ma kenux qegħdin jibnu fuq dak li bnejna aħna matul 30 sena sħaħ; minn meta tajna l-istatus professjonali lill-għalliema għall-ewwel darba.

Għall-kuntrarju, hawnhekk bdejna nħottu l-prinċipji li fuqhom inbniet din il-professjoni.

Jista' jiċħad il-Prim Ministru u jistgħu jiċħdu kollha kemm huma għax jibqa' l-fatt li l-MUT ħasset li l-warrant tal-għalliema kien se jsir temporanju minflok permanenti u kien se jagħti poter żejjed li qatt ma ġie wżat għax il-kriterji li bihom wieħed iżomm il-warrant ġew totalment imċajpra u fihom seta' jidħol l-abbuż.

Madanakollu minflok neħħejna biss il-lok għall-abbuż li kien hemm, żidna lok ieħor għall-abbuż!

F'dawn il-liġijiet bdejna nitkellmu dwar awtoritajiet, dwar bordijiet, dwar kif suppost dawn se jkunu indipendenti, dwar ġbir estensiv ta' data u dwar informazzjoni fuq l-istudenti ta' wliedna.

Tlifna wkoll l-opportunità li l-Gvern jagħti sinjal qawwi kontra l-vjolenza fuq l-għalliema.

M'iniex ċert, imma xi mkien hemm imniżżla xi €200,000 u ma nafx jekk din iċ-ċifra hijiex għas-security tal-għalliema!

Nixtieq nisma' aktar għax l-għalliema jinsabu nkwetati u jixtiequ jkunu siguri fl-iskejjel tagħhom.

Illum l-għalliema għandhom ħafna responsabbiltajiet u l-ġenituri jridu li l-affarijiet tagħhom isiru sew għax huma qegħdin jafdaw lill-mimmi t'għajnejhom f'idejn dawn in-nies!

Imma l-ironija kollha hi li dan il-Gvern, li donnu l-mudell ta' governanza tiegħu kien li jibda jirtira l-proċess ta' deċentralizzazzjoni li kien qed isir matul is-snin ftit ftit, ried jgħabbi lill-kapijiet tal-iskejjel bir-responsabilità legali tal-iskejjel.

Issa spjegali ftit min se jieħu din ir-responsabilità ta' skola meta l-Gvern lanqas kien qed jagħtihom dritt li jagħżlu fejn jagħmlu photocopy!

Mela lill-kap ta' skola li lanqas jista' jagħżel u jimpjega lis-segretarja tal-iskola jew lill-cleaner tal-iskola, kont se tgħabbih b'responsabilità legali!

Lil dak l-għalliem li inti lanqas biss tridu jagħmel photocopy fejn jixtieq hu kont se tgħabbih b'responsabilità legali mingħajr ma tagħtih l-empowerment li dan jeħtieġ!

X'ma jilmentawx l-għalliema!

X'ma tordnax azzjonijiet industrijali l-union tagħhom!

Hawnhekk qed nitkellmu fuq għalliema kkwalifikati li għamlu snin jistudjaw u għandhom ukoll snin ta' esperjenza, jiġifieri jafu jgħoddu mill-wieħed sal-għaxra u jindunaw meta xi ħadd jipprova jbellgħalhom xi ħaġa!

Hemm bżonn li wieħed jagħti wkoll ċerti spjegazzjonijiet, bħal pereżempju, għaliex inħasset il-ħtieġa li ssir liġi ġdida jew inkella x'kienet se żżid jew tnaqqas din il-liġi.

Probabbilment illum se jerġgħu jgħidu li l-fatt li rtiraw dawk l-abbozzi ta' liġi huwa sinjal ta' umiltà imma jien naħseb li aktar kien sens ta' umiljazzjoni għax dik il-union li suppost iddiskutew magħha - meta llum sirna nitkellmu tant dwar id-djalogu soċjali u dwar il-ħtieġa li l-affarijiet nagħmluhom flimkien – ġegħlithom jirtiraw dawk l-abbozzi ta' liġi minħabba li dwarhom ma kienx hemm pjan fit-tul, ma kienx hemm konsultazzjoni serja u minħabba li l-konsegwenzi fuq l-għalliema u fuq l-iskejjel ma kenux qed jittieħdu inkonsiderazzjoni.

Sinjura President, lill-għalliema hemm bżonn inħeġġuhom iktar.

Skont studju maħruġ mill-Università dwar l-għalliema rriżulta li dawn mhumiex kuntenti u li jekk isibu mpjieg ieħor ibiddlu l-impjieg tagħhom għax qed isibu li fl-impjieg ta' għalliem m'hemmx sens ta' fulfilment, u terġa' aħna qegħdin inżidulhom mal-problemi li dawn diġà kellhom.

Issa anke hawnhekk, jien nerġa' nitkellem dwar governanza.

Huwa veru li jidher li n-nuqqas ta' għalliema huwa inqas minn dak tas-sena li għaddiet, għalkemm pereżempju, fl-iskola tar-Rabat, Għawdex kien hemm xi għalliem tal-Malti nieqes.

Issa hawnhekk m'aħniex qed nitkellmu fuq xi għalliem tal-Matematika imma fuq għalliem tal-Malti, imma ejjew inħalluha din ukoll għax forsi wieħed jista' jargumenta li dawn huma affarijiet li jistgħu jiġru 'l hawn u 'l hemm!

Imma allura jekk noħorġu sejħa għal supply teachers, għandna nagħmluha tagħlaq fl-1 t'Ottubru?!

Jekk f'Ottubru tibda l-iskola, kif qed nagħlqu din is-sejħa fl-1 t'Ottubru?!

Minn affarijiet bħal dawn joħroġ ċar li hemm problema ta' governanza, u b'dan il-mod żgur li m'aħna se nsolvu xejn.

Mela l-ewwel noħorġu tenders biex issir maintenance fi skola li jagħlqu fl-aħħar t'Awwissu u mbagħad noħorġu sejħa għas-supply teachers li nagħmluha tagħlaq fl-1 t'Ottubru!

Mhux ovvja li b'dan il-mod m'aħniex se nsolvuhom il-problemi?!

Ġaladarba qed nitkellem fuq l-għalliema, Sinjura President, ta' min jgħid li wara li l-Gvern tant tkellem dwar il-bżonn ta' aktar professjonalità min-naħa tal-għalliema, tant li l-Fakultà tal-Edukazzjoni laħqet anke ftehim mal-Università biex tkun tista' timbotta lill-għalliema jagħmlu l-Masters, għamilna Masters b'120 ECTS u mbagħad ftaħna istitut tal-gvern li jmur għal 90 ECTS!

Dawn iż-żewġ entitajiet it-tnejn huma Maltin, jiġifieri ma tgħidx li din ħarġithom xi università minn barra minn Malta.

Imma għandna pjan?

Għandna viżjoni?

U għall-inqas għandna sens ta' koerenza?

Għax ħalli ma naqblux.

Pereżempju, wieħed jista' jgħidli li aħjar b'90 ECTS milli b'120 ECTS minħabba t-tali, it-tali u t-tali raġuni.

Issa ejjew inkunu ċari; jien m'iniex qed nifhem kif 90 ECTS jistgħu jkunu aħjar minn 120 ECTS, imma forsi wieħed ikun jista' jfehemhieli u għall-inqas b'hekk ikollna sens ta' koerenza.

Għalfejn qed nimbottaw lill-Università biex tmur għal 120 ECTS u l-oħrajn qed jispiċċaw b'90 ECTS?

In-nuqqas ta' koerenza u n-nuqqas ta' pjan jidhru anke fil-protezzjoni tal-ilsien nazzjonali tagħna; il-Malti.

Din il-kwestjoni tal-lingwa Maltija qajjimha wkoll ir-Rettur tal-Università fejn wera l-inkwiet tiegħu f'dan ir-rigward fid-diskors li għamel waqt il-ftuħ ta' din is-sena akkademika.

Qalilna li:

"Il-fatt li għandna lsien li hu differenti minn dak ta' ħaddieħor; ilsien li jinsab fl-użu u qed jevolvi maż-żmien hu privileġġ li mhux mogħti liċ-ċittadini kollha tal-globu, u hu proprju dan l-ilsien li jiddefinixxi b'mod mill-aktar ċar min aħna bħala nazzjon.

Personalment nixtieq li kull min jiġi biex jaħdem u jagħmel żmien magħna fuq dawn il-gżejjer iħoss il-bżonn li jitgħallem juża l-lingwa tal-pajjiż, speċjalment jekk xogħlu jinvolvi kuntatt man-nies fejn il-komunikazzjoni hija importanti, u din ma tgħoddx biss għat-tobba, għall-infermiera jew għall-għalliema imma anke għal dawk li jservu f'ristoranti, f'lukandi u f'postijiet oħra fejn klijenti li jitkellmu bil-Malti biss huma trattati qishom waqgħu mill-qamar.

Iġegħluk tħossok qiegħed f'pajjiż barrani minflok f'Malta jew f'Għawdex.

Imnalla li l-maġġoranza tal-Maltin huma bilingwi u t-tieni lsien hu l-lingwa franka internazzjonali.

Immaġinaw x'konna nagħmlu li kieku t-tieni lingwa tagħna kienet il-Pollakk jew il-Finlandiż jew l-Urdu!"

Jien m'iniex qed inħoss sforz anzi għall-kuntrarju, minflok ġibna lil ħaddieħor jitgħallem il-Malti ridna nwaqqgħu l-Malti bħala suġġett tas-sekonda klassi, u anke hawn, għal darb'oħra kellkom reazzjoni qawwija mill-akkademiċi u minn dawk li jinteressahom il-Malti.

Jien ngħid li l-Malti għandu jinteressa lil kulħadd.

Il-Malti hija l-lingwa li tgħaqqadna, dik li tagħmilna Maltin u tagħtina identità.

Il-Kostituzzjoni ta' Malta stess tgħid li l-Malti hija l-lingwa nazzjonali tagħna, u filwaqt li tgħid li nistgħu nużaw l-Ingliż, il-fatt jibqa' li l-lingwa nazzjonali tagħna huwa l-Malti.

Diġà qegħdin taħt assedju, jekk mhux taħt tsunami, mis-social media u mill-internet!

Allura ma nibżgħux għal-lingwa tagħna?!

Jiġifieri wara li l-lingwa tagħna saret nazzjonali fl-Indipendenza u aħna rajna li tkun lingwa uffiċjali anke fl-Unjoni Ewropea, se nkissruha aħna stess?!

Jien nixtieq nisma' mingħand il-Ministru x'inhi r-raġuni li wara t-tieni leġiżlatura ta' Gvern Laburista għadna niġu l-aħħar fl-Ewropa f'dawk li huma early school leavers, jew aħjar għaliex qegħdin fl-ewwel post bl-ogħla numru ta' early school leavers mill-Ewropa kollha.

Issa tista' targumenta li n-numru ta' early school leavers naqas xi ftit, imma xorta waħda għadna lura ħafna, aktar u aktar fiż-żmien li hawn dan il-ġid kollu u fiż-żmien li qed ngħidu li l-Baġit huwa suċċess!

Dan żgur li mhuwiex suċċess!

Nixtieq inkun naf għaliex hemm mijiet ta' studenti li lanqas biss qed jersqu biex jagħmlu l-O Levels u l-A Levels!

Kienet miżura tajba li l-Gvern se jħallas l-eżamijiet lill-istudenti, u jien ma niddejjaqx nifraħlek għal dan, mela le!

Dak li hu tajjeb jien ma niddejjaqx ngħid li hu tajjeb.

Imma r-riżultati mhumiex juruna affarijiet sbieħ għax juru li 70% tal-istudenti ta' 18-il sena ma jġibux il-MATSEC filwaqt li nofs l-istudenti ta' 16-il sena ma jġibux is-SEC.

Ta' min jgħid li din hija statistika tal-Ewropa, li ma mmorrux nerġgħu noqogħdu niddibattu fuq ċifri li ma nafux!

U x'ġara mill-Università Amerikana?

Fiex wasalna f'din l-Università li ridna niżverġnaw art fiż-Żonqor għaliha?!

L-aħħar li qrajt fuqha kien fil-ġurnal Malta Today fejn kien hemm miktub:

X'inhu jiġri?

Lecturers jitilqu, lecturers jiftħu l-kawżi, studenti jaħarbu u jisparixxu, …!

X'inhu jiġri eżatt hawnhekk?!

Mhux aħjar ninvestu fl-Università ta' Malta?

Mhux aħjar inżidu l-investiment?!

Mhux aħjar ma nkissrux u ma niddemoralizzawx lil dawn in-nies kollha?!

Jien xtaqt ngħid ħafna affarijiet oħra imma ovvjament irrid inħalli ħin għal sħabi, però naħseb li għandna ħafna x'inwieġbu.

Naħseb li wasal iż-żmien li nagħmlu dibattitu serju biex naraw li jkollna tassew pjan fit-tul u viżjoni maqbula bejn kulħadd li tista' twassalna matul is-snin.

Uliedna b'hekk biss jistgħu jirnexxu lkoll.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

RYAN CALLUS: Sinjura President, jien se nkompli fejn ħalla l-kollega tiegħi, però jien se nitkellem fuq iż-żgħażagħ u l-isport.

Il-faqar fil-politika jispikka f'dan il-Baġit speċjalment meta nitkellmu fuq iż-żgħażagħ u fuq kif se nippreparaw liż-żgħażagħ tagħna għall-Vot 16.

Qegħdin ftit xhur 'il bogħod mill-Vot 16 u l-unika proposta li kien kapaċi joħroġ biha dan il-Gvern kienet dik li jsaħħaħ il-Parlament taż-Żgħażagħ.

L-ewwel nett irrid ngħid li l-Parlament taż-Żgħażagħ la hija inizjattiva tal-Kunsill Nazzjonali taż-Żgħażagħ u lanqas hija inizjattiva tal-Gvern ċentrali però biex nidhru li taparsi għamilna xi ħaġa f'paġna 83 ta' dan il-Baġit ħriġna bil-proposta li nsaħħu l-Parlament taż-Żgħażagħ.

Ejjew ngħidu li din hija miżura tajba li wieħed ma jistax ma jaqbilx magħha però b'din il-miżura kemm nistgħu nolqtu żgħażagħ?

Forsi 100 jew, jekk inkunu ffortunati, 150?

Madanakollu fl-ewwel elezzjoni li ġejja se jkun hemm 8,000 żagħżugħ u żagħżugħa ġodda li għalqu 16-il sena u li għall-ewwel darba se jkollhom id-dritt tal-vot.

Liż-żgħażagħ tajniehom il-vot - issa aħna konna favur din il-miżura, u kieku ma konniex ma setgħetx tgħaddi għax din kienet emenda kostituzzjonali - però min-naħa tiegħu l-Gvern mhu qed jagħmel kważi xejn biex juża l-mezzi u s-servizzi tiegħu ħalli jippreparahom għal dan id-dritt.

Nixtieq nagħmel referenza għal survey ta' Ernst & Young li ħareġ dan l-aħħar u li f'paġna 15 juri li 30% taż-żgħażagħ qalu li l-politika Maltija mhijiex importanti għalihom.

Dan huwa stħarriġ xjentifiku magħmul fuq 1,000 żagħżugħ u żagħżugħa.

Issa hawnhekk irrid infakkar fil-proposta li għamel il-Kunsill Nazzjonali taż-Żgħażagħ, meta Michael Piccinino, li rrid insellimlu minn hawn għax-xogħol li jagħmel, tkellem dwar il-proposta li għamel u li ma smajna xejn dwarha, ċjoè li jitwaqqaf kunsill konsultattiv li jfassal edukazzjoni mhux formali li tipprepara liż-żgħażagħ fuq kif jivvotaw.

Naturalment aħna m'aħniex se ngħidulhom lil min għandhom jivvotaw imma se ngħidulhom x'inhuma l-prijoritajiet li għandhom ipoġġu quddiem għajnejhom meta jiġu biex jieħdu dak il-ġudizzju.

Proposta oħra taż-żgħażagħ li tkellem fuqha l-Kunsill Nazzjonali taż-Żgħażagħ kienet li l-kontribuzzjonijiet finanzjarji u soċjali ta' min jaħdem ta' 16-il sena ma jkunux jgħoddu għall-bolla, jiġifieri għal meta persuna tiġi biex tirtira.

Issa jien l-ewwel wieħed li naħdem u ngħid ripetutament kemm huwa importanti li ż-żgħażagħ jibqgħu fl-iskola jew jibqgħu jitħarrġu wara li jagħlqu 16-il sena però hemm żgħażagħ li jagħżlu li ta' 16-il sena jmorru jaħdmu, u ma' dawn jeħtieġ li nagħmlu ġustizzja billi l-kontribuzzjonijiet soċjali li jagħmlu jkunu jgħoddu bħala parti mill-kontribuzzjonijiet li jwasslu għall-pensjoni tal-persuna.

Dwar l-obeżità m'iniex se nitkellem ħafna għax se nitkellem dwarha għada imma jien inħoss li qegħdin nagħmlu ftit jew kważi xejn dwar din l-isfida kbira li għandu pajjiżna.

Issa ħalli ndawwar ftit ħarsti lejn is-settur sportiv, Sinjura President.

Fis-sena 2023 se jkollna avveniment sportiv importanti.

Qed nirreferi għat-tielet edizzjoni tal-Logħob tal-Pajjiżi ż-Żgħar li se tinżamm f'Malta wara li dawn diġà ġew organizzati f'pajjiżna fl-1993 u fl-2003.

Din hija opportunità sabiex intejbu l-infrastruttura sportiva ta' pajjiżna.

Ma nistgħux naħdmu fuq il-faċilitajiet sportivi fl-aħħar xahar, xahrejn jew sitt xhur bħalma ġara fil-każ tax-shooting range.

Fil-fatt fil-każ tax-shooting range kien hemm paniku sħiħ tant li l-Gvern għażel li jagħti €7 miljun f'direct orders biex imbagħad irriżulta li l-baġit spiċċa ġie d-doppju ta' dak li kien stmat!

Immaġinaw kemm konna nagħmlu proġetti fil-qasam sportiv b'dawk il-flus!

Għalhekk, kif kont qed ngħid, biex nevitaw li dak li ġara fix-shooting range jerġa' jiġri fis-sena 2023, jekk il-Gvern għandu f'moħħu li jwettaq proġetti ġodda ta' infrastruttura sportiva, dawn ma nistgħux nibdew naħsbu għalihom fl-aħħar sena u mbagħad il-Gvern juża l-iskuża tad-direct orders.

Fejn hu tajjeb din in-naħa tal-Kamra ma tiddejjaqx tgħid li hu tajjeb, u għalhekk jien ma niddejjaqx ngħid li nixtieq nara li l-commitment li wera l-Gvern fil-qasam tal-isparar jiġi muri f'dixxiplini sportivi oħrajn f'pajjiżna, però dan m'għandux isir biss f'dak li għandu x'jaqsam ma' proġetti ġodda imma wkoll f'dak li huwa upgrading tal-faċilitajiet eżistenti.

Il-Gvern Nazzjonalista wettaq bosta faċilitajiet permezz tad-diversi ministri u segretarji parlamentari li kellu, fosthom permezz tal-Onor.

Clyde Puli li għadu kif tkellem qabli u li kellu rwol importanti f'dan is-settur.

Il-Gvern Nazzjonalista ħalla wirt kbir fis-settur sportiv.

Qed nara lil min qed jitbissem min-naħa l-oħra, għax donnu kulħadd jinsa!

Donnha x-xemx telgħet meta tela' fil-gvern il-Partit Laburista!

Donnu qabel ma kien jiġi pprattikat l-ebda sport f'Malta u ma kien hawn l-ebda faċilità sportiva, però dak hu l-Gvern tal-lum; li jiskredita lil ta' qablu minflok ma jkompli jibni fuqu!

Hawnhekk nixtieq nagħmel appell lill-kollega tiegħi l-Onor.

Hemm bżonn li f'dan il-pajjiż nagħmlu l-upgrading infrastrutturali li hemm bżonn ta' dawk il-faċilitajiet sportivi li għandna f'dan il-pajjiż u li ilhom imwaqqfa xi għaxar snin jew 20 sena.

Madanakollu fl-istess ħin ma rridux inħarsu biss lejn il-faċilitajiet sportivi imma anke lejn ir-riżultati li qed niksbu għax jista' jkollna l-aqwa faċilitajiet tad-dinja, però dawn iridu jkunu marbuta mar-riżultati li jiksbu l-atleti u l-isportivi tagħna.

Mhux biss huwa importanti li nipparteċipaw imma huwa importanti wkoll li niksbu r-riżultati, kif għamlu pajjiżi oħrajn li huma iżgħar minna.

Jien dejjem inħobb insemmi lill-Islanda li għandha popolazzjoni iżgħar minn tagħna għax għandha popolazzjoni ta' 100,000 ruħ u madanakollu rnexxielha tikkwalifika għall-Kampjonat tat-Tazza tad-Dinja tal-futbol.

Jiġifieri l-fatt li aħna żgħar mhijiex skuża.

Issa se nitkellem ftit fuq it-trakka tal-karozzi u tal-muturi; proposta li l-Assoċjazzjoni Maltija tal-Motorsport ilha tisħaq ħafna fuqha.

Saret ukoll wegħda elettorali fuqha, u għalhekk issa d-dmir tagħna bħala Oppożizzjoni huwa illi nassiguraw li din il-wegħda tiġi mwettqa.

Dak hu xogħolna; li naraw li dak li wiegħed il-Gvern jiġi mwettaq, u fil-fatt anke l-Kap tal-Oppożizzjoni tkellem ħafna drabi dwar dan il-punt.

Aħna rridu nassiguraw li din il-wegħda tiġi mwettqa u din kienet wegħda pożittiva għax jekk nagħmlu din il-faċilità f'pajjiżna se niffrankaw l-inkonvenjent lis-sewwieqa Maltin li jkollhom jitilgħu Sqallija biex jipparteċipaw fil-motorsport bil-konsegwenza li jkollhom jagħmlu ħafna spejjeż.

Kemm ilni l-kelliem ewlieni fuq dan il-qasam, jien tgħallimt – fil-fatt meta l-ġimgħa li għaddiet tkellimt fil-konferenza ta' SportMalta din semmejtha, imma ħafna nies ma fehmunix - li din it-trakka tista' tintuża wkoll bħala road safety facility, jiġifieri ma tkunx tajba biss għas-sewwieqa ta' dan is-settur imma tkun tajba wkoll biex fiha jsir taħriġ ta' road safety li huwa bżonjuż f'kull pajjiż.

L-Assoċjazzjoni Sport Muturi u Karozzi qalet kemm-il darba li hemm pajjiżi li minn mindu indirizzaw u implimentaw faċilità bħal din, in-numru ta' inċidenti fit-toroq ta' pajjiżhom naqas, u aħna nafu li sfortunatament għandna problema ta' inċidenti fit-toroq tagħna.

Għalhekk dan huwa punt importanti li jkun tajjeb li n-nies hemm barra jifhmuh għax dan mhux qed ngħidu jien biss imma qed tgħidu wkoll l-Assoċjazzjoni Sport Muturi u Karozzi.

Illum hemm direttiva tal-Unjoni Ewropea li ġġiegħel lil dawk il-persuni li l-ħobża tagħhom ta' kuljum ġejja mis-sewqan minħabba li jaħdmu fil-ġarr tat-tagħbija jew fil-ġarr tal-passiġġieri li jibqgħu jagħmlu advanced training courses, imma jrid ikollok faċilità bħal din biex lis-sewwieq tpoġġih f'sitwazzjoni perikoluża ħalli jekk allaħares qatt din tiġri fil-verità, dan ikun ippreparat għaliha.

Aħna għadna ma ġejniex informati bis-sit fejn se ssir it-trakka.

Jien noffri l-id ta' ħbiberija lill-kollega tiegħi l-Onor.

Aħna dejjem ħdimna tajjeb f'dan is-settur u mhijiex l-intenzjoni tiegħi li ndawwar lil dan is-settur f'ballun politiku anzi lesti li nisimgħu l-proposti tal-Gvern sabiex din il-wegħda tiġi mwettqa.

Tkellimt fuq l-importanza li niffinanzjaw lil min iġib ir-riżultati fil-qasam sportiv.

Hemm numru ta' setturi li qegħdin iġibu r-riżultati lejn pajjiżna, u għalhekk nappella lill-Gvern biex nuru fiduċja fihom billi ninvestu aktar fihom.

Pereżempju, fil-qasam tal-motorsport nista' nsemmi lil Duncan Micallef, fil-qasam tat-table football nista' nsemmi lil Charles Aquilina, li rebaħ anke titlu mondjali, fil-qasam tal-waterpolo nista' ngħid li kklassifikajna għal championships Ewropej, nista' nsemmi lil Leanne Bartolo li kkwalifikat fil-World Fitness Federation u nista' nsemmi wkoll l-isport tar-rugby.

Dawn huma kollha setturi li ġabu riżultati lejn pajjiżna, u nemmen li rridu niffinanzjawhom aktar għax jien niddejjaq meta waqt il-laqgħat li jkolli ma' dawn l-isportivi flimkien mal-Kap tal-Oppożizzjoni jgħidulna li huma ma jistgħu qatt iżommu t-titlu tagħhom minħabba li jridu joħorġu kollox minn buthom.

Ħalli ma ngħidx li jridu joħorġu kollox minn buthom għax hemm xi kontribuzzjonijiet li jingħataw minn SportMalta, però dawn il-kontribuzzjonijiet huma miżeri.

Mela ma nistgħux nippretendu li dawn l-isportivi jġibu r-riżultati meta huma minflok qed jinvestu dak li jaqilgħu fuq il-familji tagħhom, qed joħorġu l-flus minn buthom biex ikunu jistgħu jżommu t-titli tagħhom.

Allura dan mhu xejn għajr sport parrokkjali u sport tal-amateurs!

Jekk irridu li jkollna sportivi professjonali, irridu nżidu l-finanzi tagħna lil min diġà wera r-riżultati għax dawk diġà tawna prova li huma kapaċi jaslu fit-titli li aħna qegħdin naspiraw għalihom!

Jien smajt li se jkun hemm strateġija nazzjonali għall-isport, però din ma tissemmiex fil-Baġit.

Nittama biss li hemm deadline għax din hemm bżonn naqtgħuha.

Iż-żewġ naħat tal-Kamra ilhom jaħdmu fuqha din, fost l-oħrajn billi kkonsultajna mal-assoċjazzjonijiet, mal-Federazzjoni, ma' SportMalta, mal-atleti u mal-isportivi.

Issa ejjew inwettqu dak li għandna nwettqu biex inġibu aktar riżultati lejn pajjiżna.

Irrid nistaqsi wkoll x'sar mix-shooting range.

Jien ngħaddi spiss minn hemmhekk għax dan jinsab viċin il-lokal fejn noqgħod imma dejjem nara l-bibien magħluqin.

Mela hawnhekk irrid nerġa' ngħid li filwaqt li huwa tajjeb li għamilna dan l-investiment, sfortunatament illum għandna investiment ta' aktar minn €10 miljun bil-bibien magħluqin!

Fil-fatt it-tiraturi stess jgħidulna li għandhom infrastruttura tajba - għax tassew hija tajba - però ma jistgħux jużawha.

Jien nistaqsi: X'qed iżomm lill-Gvern milli jużaha?

Għalfejn hija magħluqa u ilha magħluqa għal dawn ix-xhur kollha?

Jien informat li tant kemm din l-infrastruttura mhijiex qed tintuża diġà beda jitla' l-ħaxix fuq il-pavimentar!

Naturalment dan huwa ħażin għax huwa investiment rieqed u dan ma jgħinx lit-tiraturi Maltin ikomplu jipprattikaw l-isport tagħhom.

U xi ngħidu għall-grawnd tar-rugby li kien imwiegħed qabel l-elezzjoni b'pompa kbira mill-Ministru Konrad Mizzi?

F'idejja għandi ritratt li ttieħed lejlet elezzjoni, fis-27 ta' Mejju 2017, li juri lill-Ministru Konrad Mizzi jitbissem meta qal b'pompa kbira li se jagħmlu grawnd tar-rugby.

Naturalment din hija xi ħaġa tajba, però l-wegħdiet tridu żżommuhom, Ministru!

Din hija xi ħaġa li tħabbret lejlet l-elezzjoni però sal-lum la smajna biha fil-Baġit u meta tgħaddi minn hemm ma tara l-ebda attività, jiġifieri għadha ħolma.

Anke f'dan il-każ, xogħolna hu li naraw li l-wegħdi li għamel dan il-Gvern jiġu implimentati.

Jiddispjaċini ngħid ukoll li għal dawn l-aħħar tliet snin ma ngħatat l-ebda għajnuna lill-organizzazzjonijiet sportivi.

Pereżempju, jekk inħarsu lejn l-Estimi tal-Baġit insibu li tliet snin ilu Vot 5178 kien ta' €1.5 miljun u dan baqa' bl-istess ammont għax kulma kien hemm kienet żieda ta' €30,000.

Din hija turija ta' kemm il-Gvern ma jemminx verament fl-organizzazzjonijiet sportivi tagħna.

Għaliex qed ngħid hekk?

Qed ngħid hekk għax minkejja li għandna 400 klabb u madwar 50 federazzjoni jew assoċjazzjoni, il-Gvern irid iqassam dawn il-€1.5 miljun bejniethom kollha!

Kif jista' jkun?!

Ma kien hemm l-ebda żieda f'dan il-vot, jew jekk kien hemm, din kienet ħmerija.

Ma jistax ikun, u l-għaqdiet għandhom raġun jgħidu li m'għandhomx flus biex joperaw.

Fil-fatt ħafna minnhom qed jaħdmu bil-voluntiera.

Imbagħad xi ngħidu għall-wegħda tal-open-air gyms?

Fil-Baġit wiegħdu €600,000 għar-riġenerazzjoni tal-ispazji miftuħa għax qalu li dawn huma abbandunati.

Jien ma rridx inwaħħal fil-kunsilli lokali għax quddiemi għandi lill-kollega tiegħi l-Onor.

Robert Cutajar u dan jaf kif inhuma msallbin il-kunsilli lokali bla fondi però li l-Gvern iwaħħal fil-kunsilli lokali li mhumiex qed jieħdu ħsieb dawn l-open-air gyms meta SportMalta suppost tagħmel il-manutenzjoni tagħhom, lili tweġġagħni.

Għalhekk ejjew ma niġux inwaħħlu fil-kunsilli lokali meta għandna aġenzija bil-vot tagħha li llum tinsab għarkupptejha!

Irrid ngħid ukoll li l-aktar ħaġa importanti mhijiex li nagħmlu riġenerazzjoni ta' dawn l-ispazji miftuħa imma li nagħmlu l-manutenzjoni.

Fil-fatt jien kemm-il darba għamilt mistoqsijiet parlamentari minħabba li ma kienx qed jaħdem xi apparat jew ieħor f'xi open-air gym.

Illum dawn jinsabu f'abbandun totali u €600,000 huma ftit biex nindirizzaw is-sitwazzjoni li tħalliet tiddeġenera matul dawn l-aħħar snin.

Niġi issa għal SportMalta.

Nixtieq insellem lill-ħaddiema ta' SportMalta, b'mod partikolari lis-CEO Mark Cutajar.

Però anke hawn jiddispjaċini ninnota li fil-Baġit m'hawn l-ebda żieda għal SportMalta għax il-vot kien ta' €2.4 miljun is-sena li għaddiet u baqa' ta' €2.4 miljun għas-sena li ġejja.

Irrid ngħid ukoll li SkolaSport għadha mingħajr trakka tal-ġiri.

Fil-fatt bħalissa l-istudenti sportivi qed ikollhom imorru l-Marsa però issa anke l-Marsa hija magħluqa għax se jsir ir-resurfacing tat-trakka, li hija xi ħaġa tajba u li jien infaħħarha.

Madanakollu jibqa' l-fatt li SkolaSport m'għandhiex trakka tal-ġiri magħha.

Kien hemm għajdut li se ssirilha waħda, però jien nemmen li hemm bżonn li jkun hemm din l-infrastruttura mal-iskola li qiegħda fil-Luxol Grounds.

L-istess nistgħu ngħidu għall-pixxina għax din l-iskola m'għandhiex pixxina u ma jistax ikollna skola tal-isport mingħajr pixxina.

Niġi issa għall-kummerċjalizzazzjoni tal-isport.

Nisimgħu ħafna proposti tal-clubs dwarha imma s'issa għadna ma rajna xejn jimmaterjalizza ruħu u jien inweġġa' meta nisma' investitur barrani jgħid li ġie Malta biex jinvesti €250 miljun fi klabb tal-futbol partikolari f'pajjiżna imma qed isib il-bibien magħluqin mill-awtoritajiet.

Jien jiddispjaċini nisma' dawn l-affarijiet!

Issa jien l-ewwel wieħed li kont fuq il-Bord tal-Ippjanar u naf xi sfidi ta' żvilupp għandna f'pajjiżna però jien inħeġġeġ biex inpoġġu bilqiegħda u ma nħallux lil dan l-investitur jaħrab minn Malta għax dan huwa investiment li ma nistgħux ngħaddu mingħajru.

Dwar il-kummerċjalizzazzjoni tal-isport nixtieq ukoll nagħmel proposta.

Bħalissa din hija miftuħa biss għall-federazzjonijiet, għall-assoċjazzjonijiet, għall-klabbs tal-futbol u għall-isport akwatiku.

Jien informat li hemm klabbs ta' dixxiplini oħrajn li bagħtu t-talba tagħhom lill-kummissjoni tal-kummerċjalizzazzjoni tal-isport, u din qaltilhom li mhumiex eliġibbli.

Ma jistax ikun li l-klabbs tal-futbol u tal-isport akkwatiku biss jistgħu japplikaw għall-kummerċjalizzazzjoni tal-isport.

Għalfejn il-klabbs tat-tennis, tar-rugby u t'assoċjazzjonijiet oħrajn ma jistgħux japplikaw ukoll?

Ejjew nestendu din il-liġi biex tkun tapplika għal dawn il-klabbs ukoll!

Sinjura President, irrid ngħid li ħadt verament gost nattendi l-laqgħa tat-twaqqif tal-Kumitat Paralimpiku Malti.

Il-logħob olimpiku tal-paralympic athletes, li huma atleti b'diżabbiltà fiżika huwa importanti ħafna u jeħtieġ li ninvestu aktar fih.

Għalhekk issa li ġie mwaqqaf dan il-kumitat inħeġġeġ lill-Ministru biex għall-Baġit li ġej jipprova jikkonvinċi lil sieħbu l-Ministru għall-Finanzi biex jagħti vot speċifiku lil dan il-kumitat ħalli għal-logħob paralimpiku li ġej ikollna kontinġent b'saħħtu.

Nikkonkludi dan l-intervent tiegħi billi ngħid li jien għandi ħolma li s-soċjetà tagħna tkun ħielsa mill-korruzzjoni fl-isport, ma tibqax tiġi l-ewwel fl-obeżità u żżid is-suċċessi fil-qasam sportiv.

Fit-tmien xhur li ilni l-kelliem ewlieni fuq dan il-qasam jien dejjem għamilt ħilti biex fil-qasam sportiv ma ndaħħlux il-pika partiġġjana.

Aħna żgħar wisq biex niġġieldu bejnietna fl-isport u s-saħħa tagħna trid tkun dik li niġġieldu kontra pajjiżi oħrajn li għandhom infrastruttura ħafna aħjar minn tagħna u li jaffordjaw finanzi ħafna akbar minn tagħna.

Illum li suppost li f'Malta qed ngħixu s-suċċess il-Gvern m'għandux skużi biex iħalli l-isport on the back burner anzi għandna l-opportunità kollha li nkomplu nsaħħu din il-kultura f'pajjiżna, kemm biex innaqqsu l-obeżità kif ukoll biex inġibu aktar suċċessi lejn pajjiżna.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

KARL GOUDER: Sinjura President, nixtieq inkompli ftit fuq fejn ħallew sħabi u forsi nagħti xi ftit aktar importanza lill-qagħda tal-impjiegi kif ukoll dik tar-relazzjonijiet industrijali.

L-ewwel nett irrid inwassal l-appell li għandna noqogħdu attenti għax minħabba l-fatt li r-rata ta' qgħad hija baxxa qisna qed nieħdu jew nagħtu l-impressjoni li kollox sejjer tajjeb.

Meta l-Kap tal-Oppożizzjoni tkellem wara l-Baġit u fid-diskorsi li għamel tkellem dwar il-GDP u dwar l-averages tal-GDP, huwa pprova jispjega tajjeb ħafna li billi jkollok figuri ekonomiċi li jkunu sejrin tajjeb ma jfissirx li kulħadd ikun sejjer tajjeb, anzi dak huwa proprju ż-żmien meta inti għandek il-lussu li tħares lejn dawk il-persuni li jkunu qed ibatu u tikkonċentra fuqhom.

Għalhekk bħalissa li m'aħniex fi klima ekonomika li rridu ninkwetaw fuq ir-rati ta' qgħad - u dan mhux f'Malta biss imma fl-Ewropa u fid-dinja kollha - huwa tajjeb li nħarsu lejn il-kwalità tal-impjiegi li għandna f'pajjiżna.

Aħna pajjiż żgħir u allura din nistgħu nagħmluha b'mod aktar faċli.

Kritika li jien inħobb nagħmel hija li dan huwa proprjament iż-żmien li jkollna viżjoni ta' fejn nixtiequ naraw lil pajjiżna matul is-snin li ġejjin, però dan m'aħniex qed nagħmluh, anzi kif jgħidu bl-Ingliż "we are resting on our laurels," jiġifieri qed ngħidu li l-affarijiet huma tajbin mingħajr ma qed nifhmu li hemm diversi raġunijiet għalfejn qed ikollna figuri ekonomiċi tajbin, fosthom il-fatt li madwar għaxar snin jew 15-il sena ilu f'dan il-pajjiż kien hawn politiċi li ħasbu għal-lum.

Jien nemmen li dan huwa mument opportun li aħna wkoll naħsbu fis-snin li ġejjin, però jiddispjaċini ngħid li m'aħniex qegħdin naħsbu għall-industriji l-ġodda li se jkollna matul is-snin li ġejjin.

Huwa tajjeb li l-impjiegi u l-edukazzjoni jiġu diskussi flimkien għax mod kif inti twettaq viżjoni huwa proprju billi tistaqsi: Għaxar snin, 15-il sena jew 20 sena oħra jien x'tip ta' industriji rrid inġib lejn pajjiżi?

Imbagħad meta tieħu din id-deċiżjoni, trid tistaqsi wkoll: Allura x'tip ta' skills għandi bżonn nagħti lit-tfal li llum qegħdin fl-iskejjel, fl-Università, fl-MCAST, eċċ., ħalli jkunu ppreparati għaż-żmenijiet li jkunu ġejjin?

Sinjura President, statistika li ħarġet ftit tax-xhur ilu turi li bħalissa f'pajjiżna għad għandna 9% taż-żgħażagħ tagħna li qegħdin jgħixu jew jaħdmu fil-prekarjat, u dan meta qabel l-2013 tant konna smajna li għandna ħafna żgħażagħ li qed jaħdmu fil-prekarjat.

Ara llum il-kelma "prekarjat" donnha ntesiet imma jien naħseb li jkun tajjeb jekk nifhmu għalfejn kważi 10% taż-żgħażagħ qegħdin jaħdmu fil-prekarjat.

M'hemmx dubju li r-raġuni ewlenija hi li mhumiex qed jilħqu l-livelli ta' edukazzjoni li wieħed għandu jilħaq f'dawn iż-żmenijiet però naħseb li jkun tajjeb jekk nieqfu ftit biex naraw jekk hemmx raġunijiet għal dan, x'qed nagħmlu ħażin, xi problemi qed jiffaċċjaw dawn iż-żgħażagħ, fosthom problemi soċjali jew fid-dar, u nibdew nindirizzawhom.

Xi ħaġa li semmieha qabli l-Onor.

Callus u li ma tantx qed nitkellmu dwarha hi li skont stħarriġ li ħareġ Ernst & Young ftit tal-ġimgħat ilu, meta staqsew lill-investituri jekk jarawx lil Malta attraenti għall-investiment fis-snin li ġejjin, mis-sena l-oħra 'l hawn l-ammont ta' investituri li qalu li jarawha attraenti fis-snin li ġejjin naqas b'4%, u dan meta matul is-snin li għaddew jew konna qed naraw żieda jew inkella bejn wieħed u ieħor in-numru kien jibqa' l-istess.

Huwa veru li l-maġġoranza tal-investituri għadhom qed jaraw lil pajjiżna bħala l-post fejn għandek tinvesti imma l-fatt li wara 12-il xahar din rajnieha tinżel b'4% hija xi ħaġa li għandha tinkwetana.

Matul is-snin li għaddew aħna bnejna l-industriji moderni tagħna fuq is-settur bankarju, fuq is-settur finanzjarju, fuq is-settur tal-igaming, eċċ, u għamilna tajjeb, imma jien naħseb li dak li huwa għaddej bħalissa, fosthom dak li qed jiġri fis-Satabank u f'banek oħrajn - dawn huma affarijiet li ma konniex narawhom fis-snin li għaddew – għandu jinkwetana, aktar u aktar meta nafu li aħna bnejna l-industriji preżenti tagħna fuq dan is-settur.

Issa nixtieq nitkellem ftit fuq dawk l-affarijiet li xtaqt nara aktar minnhom fil-Baġit, fosthom ir-riċerka u l-iżvilupp.

Naħseb li pajjiżna għandu ħafna x'jikkontribwixxi f'dak li għandu x'jaqsam ma' riċerka u żvilupp tant li r-riċerka u l-iżvilupp għandha tkun industrija fiha nnifisha, imma sfortunatament anke din id-darba, prattikament ma rajna investiment ta' xejn f'dan ir-rigward.

Nixtieq nallaċċja dak li qed ngħid mal-MCESD.

Naħseb li jekk hemm mod kif nistgħu nsaħħu r-relazzjonijiet industrijali u l-qagħda tal-impjiegi tagħna, dan huwa billi nsaħħu l-MCESD.

Jien, pereżempju, nemmen li wasal iż-żmien li l-MCESD ikollha l-awtonomija tagħha, ikollha l-baġit tagħha u tkun tista' tagħmel ir-riċerka u l-iżvilupp tagħha.

Għalhekk naħseb li ma nistgħux nitkellmu fuq l-impjiegi bla ma nagħmlu sforz qawwi sabiex insaħħu d-djalogu soċjali f'pajjiżna għaż-żmenijiet li ġejjin, fosthom f'dik li hija teknoloġija, għalkemm jien ngħid li aħna, bħala politiċi, għandna bżonn li l-MCESD, wara li ssaħħaħ ir-riċerka u l-iżvilupp tagħha, tagħtina a way forward u tagħtina l-opinjoni studjata tagħha fuq fejn pajjiżna jrid imur fiż-żmien li ġej.

Fid-diskors tiegħu l-Prim Ministru qal li hu jemmen li għandha tinbeda diskussjoni biex naraw jekk kull ħaddiem f'pajjiżna għandux isir membru ta' trade union kważi bilfors.

Ovvjament l-Oppożizzjoni Nazzjonalista hija lesta sabiex tidħol f'dan id-dibattitu, u naħseb li għandu jkollna dibattitu intelliġenti fuq dan il-punt, għalkemm jien personalment għadni m'iniex konvint li l-aħjar idea hi li ġġiegħel ħaddiem isir membru ta' trade union bilfors.

Issa jien għandi kull rispett lejn il-unions u naħseb li huma entitajiet kruċjali f'pajjiżna però filwaqt li naqbel li għandna naraw li noħolqu kemm jista' jkun inċentivi biex ninkoraġġixxu lill-ħaddiema jissieħbu f'union, anke billi noħolqu skemi apposta, m'iniex konvint kemm hija idea tajba li din nagħmluha ta' bilfors.

Madanakollu l-Oppożizzjoni taqbel li jkun hawn dibattitu f'dan is-sens fil-pajjiż, liema dibattitu jkun immexxi mill-MCESD, għax m'hemmx dubju li meta inti tkun membru ta' union, il-qagħda tax-xogħol tiegħek titjieb peress li jkollok nies professjonali li jkunu qegħdin jinnegozjaw għalik.

Fl-antik meta konna nsemmu li hemm bżonn ikun hemm djalogu soċjali, kienu jiġuna f'moħħna battibekki u argumenti eċċ. bejn l-employer u l-ħaddiem, imma llum għall-grazzja t'Alla l-affarijiet huma totalment differenti u nifhmu li biex ħaddiem jimxi 'l quddiem, kemm l-employer kif ukoll il-kumpanija trid timxi 'l quddiem.

Fl-opinjoni tiegħi, illum it-trade unions f'pajjiżna qed jagħmlu biċċa xogħol tajba ħafna, u allura jien inħeġġeġ biex niddiskutu l-ideat differenti li għandna għax fl-aħħar mill-aħħar l-iskop tagħna lkoll huwa dak li ntejbu l-qagħda tal-ħaddiema f'pajjiżna.

Clyde Puli, ftit tal-ġimgħat ilu l-MUT għaddiet minn tortura sħiħa, u dan meta jien naħseb li stajna nsolvu din il-kwestjoni minn qabel ma bdejnieha għax dejjem huwa importanti li nikkonsultaw mal-unions u mal-għaqdiet ta' min iħaddem qabel ma nagħmlu xi ħaġa u mhux l-ewwel naqbdu u nagħmluha u mbagħad jiġri dak kollu li qed jiġri f'pajjiżna.

Jien naħseb li għandna ħafna aktar x'nagħmlu fejn jidħlu l-għalliema.

Kif qal l-Onor.

Puli, il-fatt li minn survey li sar joħroġ li hemm ħafna għalliema li mhumiex kuntenti bix-xogħol tagħhom u li jekk tiġihom l-opportunità li jmorru jaħdmu f'industrija differenti huma lesti li jmorru, naħseb li hija xi ħaġa li għandha tinkwetana ħafna.

F'dan il-Baġit xtaqt nara wkoll aktar inċentivi sabiex ikollna iżjed nisa fuq il-post tax-xogħol.

Il-Prim Ministru tkellem fuq il-fatt li l-parteċipazzjoni tan-nisa f'pajjiżna qed tiżdied, u din hija xi ħaġa tajba, imma anke f'dan il-każ, billi qed inġibu figuri tajbin m'għandniex nieqfu hemmhekk imma rridu nkomplu naħdmu fuqha sena wara l-oħra għax fil-mument li nieqfu naħdmu fuqha nibdew naraw ir-riżultati sejrin għall-agħar.

F'dan l-intervent nixtieq nitkellem ukoll fuq xi ħaġa li qed jitkellem fuqha pajjiż sħiħ; l-income li qed ikollhom il-ħaddiema tagħna kontra dak li jridu jonfqu.

Naf li hemm battibekki sħaħ fuq kif tinħadem il-COLA, imma l-fatt jibqa' li l-ħaddiema, speċjalment dawk li huma żgħażagħ, illum qed isibuha diffiċli ħafna sabiex jikru jew jixtru proprjetà biex jgħixu fiha u b'hekk ikunu jistgħu jgħixu l-ħajja normali tagħhom.

F'pajjiżna għandna għexieren ta' koppji li minkejja li jaħdmu t-tnejn li huma, xorta waħda ma jirnexxilhomx jgħixu ħajja diċenti, kif jixraq lilhom u lill-familja tagħhom.

Għalhekk m'hemmx dubju li rridu naraw x'qed jiġri fil-qasam tal-kirjiet u fil-qasam tax-xiri.

Jien favur all out li s-suq għandu jmexxi imma naħseb li aħna bħala politiċi rridu nintervjenu sabiex naraw li fl-aħħar mill-aħħar ħadd ma jibqa' lura.

Aħna, li ngħixu f'pajjiż żgħir, għandna l-lussu li nifhmu fejn huma l-problemi ħalli mbagħad inkunu nistgħu nieħdu tailored measures sabiex intaffu xi ftit mit-tbatija lil min ikun qiegħed ibati.

Il-punt prinċipali li ridt inwassal f'dan l-intervent huwa li nħeġġeġ illi jkollna viżjoni.

Fis-snin li ġejjin l-industriji ta' pajjiżna għad jerġgħu jinbidlu għax dak hu ċ-ċiklu ekonomiku, u għalhekk ejjew inkunu ppreparati tajjeb għal dak li se jiġri għaxar snin jew 15-il sena oħra u naraw li jkollna persuni mħarrġa sew għal dawk l-industriji ħalli jkunu huma l-ewwel li jkunu jistgħu jidħlu hemmhekk.

It-tieni punt li xtaqt nenfasizza huwa dwar il-bżonn ta' djalogu soċjali biex naraw li qabel ma nieħdu xi forma ta' azzjoni, nitkellmu mal-għaqdiet ta' min iħaddem, nitkellmu mal-unions tagħna, naraw x'qed nagħmlu tajjeb u x'nistgħu nagħmlu aħjar ħalli fl-aħħar mill-aħħar nassiguraw li mhux biss in-numru ta' persuni qiegħda qiegħed jonqos imma wkoll li l-kwalità tal-ħajja ta' kull ħaddiem Malti u Għawdxi qiegħda tibqa' dejjem titjieb.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

HERMANN SCHIAVONE: Sinjura President, l-estimi tal-Ministeru li qed niddiskutu llum, ċjoè tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol, huma importanti għax l-edukazzjoni hija ċ-ċavetta li liż-żgħażagħ tiftħilhom il-bibien tax-xogħol.

Fil-fatt qabel ma nagħmel dawn il-kelmtejn nixtieq nieħu l-okkażjoni biex insellem u nirringrazzja lil dawk kollha li jaħdmu f'dan il-Ministeru; mis-Segretarju Permanenti sa min qiegħed fl-inqas skala ta' kull dipartiment, kemm jekk huma edukaturi, kemm jekk jaħdmu fil-qasam taż-żgħażagħ kif ukoll jekk jaħdmu fil-qasam tal-volontarjat.

Nixtieq nirringrazzjahom għax-xogħol tagħhom filwaqt li nittama li nkomplu naħdmu flimkien.

Jien niftakar li meta kont naħdem fil-qasam tal-edukazzjoni, id-Direttur Ġenerali ta' dak iż-żmien, Mr John Cachia Fearne, kien jgħidilna li l-klijenti tagħna huma t-tfal, u allura dan huwa qasam sensittiv li fih il-politika partiġġjana għandha tkun waħda limitata.

Fil-fatt jien nemmen li jekk hemm qasam fil-ħajja li ż-żewġ naħat tal-Kamra għandhom jingħaqdu fuqu, dan għandu jkun proprju l-qasam tal-edukazzjoni.

Dan għaliex aħna lkoll għandna għan wieħed; dak li naraw lil uliedna jirnexxu.

Il-miżuri u r-riformi li nagħmlu llum fis-sistema edukattiva nieħdu l-frott tagħhom għaxar snin jew 15-il sena oħra, u l-istess jiġri fir-rigward tal-iżbalji li nagħmlu llum; inħallsu għalihom fil-futur, kif nemmen li ġara fil-passat.

Sinjura President, matul dan id-dibattitu diġà ssemmew xi aspetti mis-survey ta' Ernst & Young, u hawn irrid insemmi xi aspetti oħra li ħarġu mill-istess survey.

Fil-fatt fost affarijiet oħra dan is-survey sab li 64% tal-employers Maltin qegħdin jgħidu li ma jistgħux isibu żgħażagħ Maltin tajbin biżżejjed u kkwalifikati għall-impjieg tagħhom.

Dan ifisser li l-edukazzjoni Maltija mhijiex qed toffri l-opportunitajiet ta' edukazzjoni rikjesti għas-suq tax-xogħol.

Kuntrarjament għal dak li qed jiġri bħalissa, il-Gvern irid ikollu pjan ħolistiku fit-tul, u għalhekk ġustament aħna u l-Kap tal-Oppożizzjoni qegħdin nikkritikaw dan il-Baġit bħala li huwa wieħed nieqes minn viżjoni fit-tul.

Jekk ma nafux liema industriji se nattiraw għaxra jew 15-il sena oħra, kif nistgħu nagħmlu l-bidliet li hemm bżonn fis-sistema edukattiva?

Biex inkun ġust, donnu li bħalissa l-Gvern tefa' għajnejh fuq l-industrija tal-blockchain, li dwarha jien nammetti li naf ftit.

Dan huwa tajjeb, u aħna min-naħa tagħna nwegħduh is-sapport tagħna.

Però nafu kemm nies se tħaddem din l-industrija?

Nafu x'ħiliet se jkollhom bżonn?

U l-Gvern qiegħed jippjana biex, jekk Alla jrid, ħames snin jew għaxar snin oħra din l-industrija ssib ħaddiema li huma kkwalifikati?

Jien niftakar qisu lbieraħ li meta s-setturi tal-gaming u tal-financial services bdew jirrankaw sew f'pajjiżna, l-operaturi kienu għamlu konverżazzjoni sħiħa mal-Eks Prim Ministru Lawrence Gonzi, li nixtieq nieħu l-okkażjoni biex insellimlu minn hawnhekk.

Għadni niftakar lil Dr Lawrence Gonzi jgħidilna li dawn kienu qalulu li hemm nuqqas ta' mathematicians.

Illum, 15-il sena wara, ma nafx kif inhi s-sitwazzjoni.

(Interruzzjonijiet) Il-Ministru qed jgħidli li s-sitwazzjoni għadha l-istess, u allura kif qed naraw, dan huwa eżempju ċar tal-bżonn li wieħed jippjana.

Issa biex inkun ġust, wieħed jista' jagħmel il-pjani kollha u ż-żgħażagħ xorta ma jitħajrux jistudjaw dak il-qasam imma almenu rridu naraw x'inhuma l-bżonnijiet fit-tul għal dan il-pajjiż.

Jien ma nixtieqx nirrepeti punti li diġà saru mill-kollegi tiegħi, u għalhekk fil-ħin li għad fadalli nixtieq nagħmel tliet punti li jidhirli li għadhom ma ssemmewx.

L-ewwel punt huwa l-edukazzjoni politika.

Ftit ġimgħat jew xhur ilu dan il-Parlament ivvota b'mod unanimu biex nagħtu d-dritt tal-vot liż-żgħażagħ ta' 16-il sena.

Dan huwa pass tajjeb u importanti li niftakar illi kien issapportjat miż-żewġ naħat tal-Kamra.

Niftakar ukoll li fid-diskors li kont għamilt waqt dak id-dibattitu kont sħaqt fuq il-bżonn li liż-żgħażagħ tagħna nagħtuhom edukazzjoni politika.

Fil-fatt nażżarda ngħid li kważi kull kelliem ta' dan il-Parlament, xi darba jew oħra, semma l-punt li l-edukazzjoni politika għandha tkun aktar b'saħħitha fil-kurrikulu taż-żgħażagħ tagħna.

Issa ż-żgħażagħ ta' 16-il sena, li ngħataw id-dritt tal-vot għall-ewwel darba, qegħdin fl-aħħar sena tal-iskola sekondarja, u allura jkun interessanti jekk il-Ministru jgħidilna jekk kemm-il darba l-edukazzjoni politika hijiex se tkun introdotta bħala suġġett fis-snin li ġejjin jew inkella huwiex se jinbidel is-sillabu tal-istudji soċjali.

Jien għamilt żmien ngħallem l-istudji soċjali; suġġett tassew interessanti, u niftakar li konna ngħidulhom xi ħaġa ħafifa dwar il-Kostituzzjoni, però naħseb li hemm spazju biżżejjed biex f'dan is-suġġett ninkludu doża akbar ta' politika.

Issa jien m'iniex qed nirriferi għal doża ta' politika partiġjana imma għax-xjenza politika għax xi kultant in-nies jitfixklu.

Huwa importanti li ż-żgħażagħ tagħna jitgħallmu iżjed fuq dik it-tip ta' politika li ma tkunx mgħallma bħala politika ta' konfront imma tkun mibjugħa liż-żgħażagħ tagħna bħala għodda li biha wieħed iservi.

Fil-fatt ix-xjenza politika hija nieqsa wkoll mill-Università ta' Malta għax l-uniku kors speċifiku li d-Dipartiment tal-Public Policy tal-Università ta' Malta jorganizza huwa d-Diploma in Political Studies fuq bażi part-time, u dan jien nafu għax ġieli kont inkun mistieden biex nagħti xi lectures.

Allura jien nistaqsi: Dan huwa biżżejjed?

Dażgur li le!

Forsi l-Ministru jista' jikkoreġini hawnhekk, imma naħseb li l-Università ta' Malta hija l-unika università li m'għandhiex dipartiment tax-xjenza politika, u jien jidhirli li għandu jkun hemm spazju għal dan.

Nixtieq nistaqsi wkoll lill-Ministru, li naf li huwa lecturer tajjeb u popolari mal-istudenti li jistudjaw il-midja, jekk hemmx xi module dwar il-politika Maltija.

Qed jagħmilli sinjal li hemm.

Qed nagħmel din il-mistoqsija għax xi kultant nara żbalji bażiċi fir-rapportaġġ ta' ċerti ġurnalisti f'dak li għandu x'jaqsam ma' politika.

Pereżempju, is-sistema elettorali kemm hija magħrufa mill-ġurnalisti tagħna?

Jien nemmen li biex ikollna ġurnaliżmu aħjar, ix-xjenza politika għandha tingħata aktar importanza.

Nittama biss li m'aħniex qed nintroduċu l-politika fil-korsijiet tal-Università minħabba li qed inqisuha bħala waħda partiġjana.

Punt ieħor li nixtieq nagħmel jirrigwarda l-binjiet tal-iskejjel li għandna f'kull belt u raħal, binjiet kbar li jintużaw biss bejn it-Tnejn u l-Ġimgħa għal madwar sitt sigħat kuljum.

Fis-sajf dawn ikunu magħluqa, bħalma jkunu magħluqa wkoll fil-festi u fi tmiem il-ġimgħa.

Għalhekk jien nistaqsi: Jistgħu dawn il-binjiet jiġu utilizzati aħjar?

Issa hawnhekk m'iniex qed nitfa' xi tort għal dan fuq il-Ministeru preżenti għax naħseb li ilna għexieren ta' snin bil-bżonn li nagħmlu studju dwar jekk aħniex nużaw tajjeb il-binjiet li għandna f'kull belt u raħal, u ċertament għandna nagħmlu studju fuq kif l-iskejjel tagħna jistgħu jiġu utilizzati aħjar.

Pereżempju, lil dawk l-NGOs li m'għandhomx premises adegwati qegħdin nagħtuhom ċans jużaw dawn il-binjiet?

Niftakar li l-Assoċjazzjoni tat-Taekwondo ġewwa Birżebbuġa fejn jien kont għamilt żmien bħala kunsillier kienet tagħmel użu mill-iskola imma kienu jkunu involuti f'ħafna spejjeż għax kull darba kienu jkunu jridu jaqilgħu lil xi ħadd biex joqgħod magħhom.

Nistgħu forsi nsibu mod aħjar kif l-NGOs ikunu megħjuna u jitħallew jużaw l-iskejjel wara l-ħin tal-iskola mingħajr ma jidħlu fi spejjeż żejda?

L-aħħar punt li nixtieq nagħmel jirrigwarda l-organizzazzjonijiet volontarji.

Fil-fatt ftit tal-ġranet ilu jien kelli l-pjaċir li niddiskuti l-organizzazzjonijiet volontarji f'kull stadju f'din il-Kamra, u l-Oppożizzjoni kkooperat mal-Gvern f'kull stadju, inkluż fl-istadju ta' Kumitat, biex tgħaddi liġi voluminuża fi żmien limitat minħabba li minn hawn u ftit ġranet oħra ġejjin il-Moneyval.

L-unika kritika li nixtieq nagħmel hawnhekk hija għaliex kellna nistennew proprju sal-lum biex ngħaddu din il-liġi meta jekk m'iniex sejjer żball, din hija liġi li ilha li bdiet tinħema mill-2012, jiġifieri f'ħames snin m'għamilna xejn.

Jien naf li llum għamilna liġi tajba flimkien imma ma kellniex għalfejn nistennew daqshekk biex imbagħad niġu fl-aħħar ġranet u ngħaddu kollox mhux b'tant dettall.

F'pajjiżna hawn 1,600 għaqda volontarja, li nixtieq insellmilhom u nirringrazzjahom għax-xogħol li jagħmlu minn hawnhekk għax il-membri kollha ta' dawn l-għaqdiet jagħtu l-ħin u l-enerġija tagħhom u mingħajrhom kieku pajjiżna żgur li mhuwiex dak li hu.

Jien inzertajt ġej minn distrett fejn l-element tal-volontarjat huwa b'saħħtu ħafna.

Għandna għaqdiet tal-iscouts, għaqdiet tal-futbol, għaqdiet reliġjużi, għaqdiet politiċi u fuq kollox għandna għaqdiet mużikali li għandhom storja kbira u li għandhom nies ta' ħiliet kbar, fosthom pirotekniċi esperti.

Allaħares ma jkollniex dawn l-għaqdiet għax kieku s-sajf Malti mhuwiex dak li hu!

Wieħed irid iġib quddiem għajnejh ukoll li l-għaqdiet mużikali ta' Malta u Għawdex huma skejjel minnhom infushom għax jgħallmu l-mużika b'xejn fiċ-ċentri tagħhom lit-tfal u liż-żgħażagħ tagħna, jiġifieri pprovaw immaġinaw ftit kif tkun il-ħajja tagħna mingħajr dawn l-għaqdiet soċjali u volontarji.

Fl-aħħar nett, Sinjura President, ma nistax ma nirringrazzjax ukoll lill-Kummissarju għall-Għaqdiet Volontarji Dr Abela Medici u lill-Kunsill Malti għas-Settur tal-Volontarjat immexxi minn Noel Camilleri.

Jien diġà bdejt naħdem magħhom u qed inħares 'il quddiem biex inkompli naħdem magħhom filwaqt li nassigura lil din il-Kamra li l-Oppożizzjoni Nazzjonalista se tagħti s-sapport kollu tagħha biex l-għaqdiet volontarji f'pajjiżna jkomplu jirnexxu.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

GODFREY FARRUGIA: Sinjura President, il-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol huwa ministeru vast li l-qofol tiegħu huma ż-żgħażagħ, il-volontarjat, l-edukazzjoni u l-isport.

F'dawn l-erba' minuti li tatni l-Kamra jien nixtieq nitkellem dwar dan is-suġġett b'mod konċiż ħafna.

Ħajti bħala tabib jien għextha fost iż-żgħażagħ u fost il-volontarjat, li għalija huma s-sies tas-soċjetà Maltija.

Matul il-leġiżlatura preċedenti kelli sehem qawwi biex il-kunsens għall-att tas-sess jinżel għal 16-il sena u l-istess jiġri f'dik li hija konsultazzjoni taż-żgħażagħ biex b'hekk dawn iħarsu aktar saħħithom.

Dan apparti li kont fuq quddiem nett biex jingħata l-Vot 16.

Naturalment dawn huma kollha affarijiet importanti għax isaħħu r-rwol taż-żgħażagħ fis-soċjetà.

Din is-sena stess, permezz tal-Parlament, jien ressaqt mozzjoni fl-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u Kooperazzjoni fl-Ewropa (OSCE) speċifikament dwar iż-żgħażagħ, liema mozzjoni hija intitolata A Shared Priority: Fostering Peace and Security through enabling Young People to reach their Full Potential.

Ta' min jgħid li din il-mozzjoni kienet co-sponsored minn 29 pajjiż ieħor, għaddiet b'mod unanimu u issa qiegħda fil-Kunsill tal-Ministri tal-istess organizzazzjoni.

Malta mhi xejn differenti minn dak li hemm miktub f'dik il-mozzjoni, u għaldaqstant hemm bżonn inħarsu aktar ir-rwol taż-żgħażagħ.

Il-fatt li nara żgħażagħ li jagħmlu minn kollox biex jitilqu l-iskola f'età bikrija hija xi ħaġa li lili tweġġagħni ħafna, u tweġġagħni ħafna mhux biss bħala ġenitur imma anke bħala tabib.

Minjaf kemm ġieli tħabatt biex nipprova nbiddel il-fehma ta' dak li jkun, aktar u aktar issa li qiegħed fil-politika!

Ċertament hemm bżonn nibdlu l-attitudni minn dan l-aspett.

Sinjura President, is-sistema edukattiva dejjem tevolvi, u għalhekk il-bidliet hemm bżonn isiru l-ħin kollu, imma jien nemmen li issa wasal iż-żmien li jissaħħu l-ħiliet u li nenfasizzaw aktar u aktar fuq edukazzjoni formattiva.

Għalija dan huwa l-qofol u l-muftieħ tas-suċċess ekonomiku ta' pajjiżna.

Is-suċċess ekonomiku ta' pajjiżna kien ikun aktar fl-aqwa żmien li kieku konna ppreparati għal dak li qed iseħħ bħalissa billi l-edukazzjoni offriet dik il-pjattaforma li aktar Maltin jaħdmu f'impjiegi ta' livell għoli.

Uħud mill-miżuri li ġew imħabbra fil-Baġit għall-qasam tal-edukazzjoni huma pożittivi.

Pereżempju, huwa tajjeb li nneħħu l-miżati tal-eżamijiet u li jkollna sistema edukattiva li tkun aktar iffokata fuq l-abbiltajiet individwali tal-istudenti.

Madanakollu hawnhekk nixtieq nikkritika b'mod kostruttiv li kien hemm ċerti affarijiet li ma ssemmewx, u waħda mill-affarijiet li ninnota jien hija l-iffullar f'ċerti skejjel minħabba nuqqas ta' spazju.

Dan jinħass b'mod partikolari f'dawk il-lokalitajiet fejn il-popolazzjoni żdiedet.

Għalhekk għandha ssir xi ħaġa mill-aktar fis f'dan ir-rigward għax inkella nkunu qegħdin noħonqu lit-tfal, li huma ż-żgħażagħ ta' għada.

Aktar ma jgħaddi żmien, in-numru ta' studenti li jbatu mill-istress aktar qiegħed jiżdied.

Aħna t-tobba niltaqgħu ma' adjustment disorders jew identity crisis kontinwament, kemm fil-kliniċi tagħna kif ukoll fit-triq meta n-nies iwaqqfuna biex jieħdu xi parir, u dawn il-problemi jirrifletti ruħhom mhux biss fl-istudji tal-istudenti u fir-riżultati li jiksbu imma anke fil-mod kif iġibu ruħhom fil-klassi.

Għalhekk hemm bżonn li niffokaw aktar b'mod robust, u daqskemm huwa importanti li jkollna s-servizzi neċessarji, daqstant ieħor huwa importanti li dawn is-servizzi jingħataw fil-ħin.

Fl-aħħar nett nixtieq inqajjem tliet punti qosra dwar il-proposti għall-Att dwar l-Edukazzjoni, li spiss kienu qed jissemmew fuq il-midja.

Qabelxejn irrid ngħid li jeħtieġ li jkun hemm il-parteċipazzjoni tal-istakeholders kollha, partikolarment il-parteċipazzjoni tar-riċerkaturi fil-qasam tal-edukazzjoni u tal-ġenituri.

Hemm bżonn ukoll li l-għalliema kkwalifikati jkollhom moħħhom mistrieħ, għalkemm naturalment huwa tajjeb li jkun hemm taħriġ professjonali kontinwu.

Jien nemmen li s-soluzzjoni tas-supply teachers għandha tkun dejjem waħda temporanja.

F'Malta għandna bżonn ukoll kampanja robusta dwar l-importanza ta' dieta bilanċjata.

Nafu f'liema post jikklassifika pajjiżna għal dak li għandu x'jaqsam ma' ħxuna fit-tfal.

Il-linji gwidi dwar il-preparazzjoni tal-ikel huma tajbin imma jien nemmen li hemm bżonn ta' aktar moniteraġġ.

Sinjura President, għalija l-qasam tal-edukazzjoni huwa investiment fil-futur u għaldaqstant permezz ta' dan il-qasam irridu nassiguraw li qed niffaċċjaw l-isfidi kollha li għandu quddiemu l-pajjiż biex b'hekk ikollna ċittadini ta' ħila li huma mħarrġa tajjeb fid-dixxiplini rispettivi tagħhom.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

Skada l-ħin għall-Oppożizzjoni u issa l-ħin kollu li fadal huwa għan-naħa tal-Gvern.

L-Onor.

CLIFTON GRIMA (Segretarju Parlamentari għaż-Żgħażgħ, Sport u Għaqdiet tal-Volontarjat): Sinjura President, inħossni onorat li għandi x-xorti li naħdem f'dan id-dekasteru għaliex jien dħalt fil-politika proprju għax nemmen f'numru ta' prinċipji, liema prinċipji żgur li huma kapaċi jtejbu l-ħajja taċ-ċittadini Maltin.

Hawnhekk qed nirreferi għall-prinċipju tal-mobbiltà soċjali, għall-prinċipju tal-ġustizzja soċjali u għall-prinċipju tal-ugwaljanza fost l-oħrajn, u allura l-fatt li għandi x-xorti li naħdem f'dekasteru daqstant importanti, ċentrali u elementari fil-ħajja tal-poplu Malti naħseb li jagħtini l-possibbiltà biex inwettaq dak li jien nemmen fih.

Ma nistax nibda dan id-diskors mingħajr ma nirringrazzja lill-Ministru Bartolo għax-xogħol siewi li qed jagħmel fejn qed iħaddem sistema li biha m'aħniex qed inħarsu lejn l-istudenti tagħna bħala numri imma bħala persuni.

Dan kollu jawgura tajjeb sabiex inkomplu nibnu fuq ix-xogħol tant tajjeb li diġà beda jsir.

Madanakollu rridu nkomplu naħdmu sabiex nassiguraw li s-sistema edukattiva tagħna tinbidel b'mod li aħna ma nkunux reattivi għall-isfidi li jkollu jiffaċċja pajjiżna iżda nkunu proattivi billi nkunu nistgħu nipprevjenu filwaqt li nkunu ppreparati għas-sitwazzjonijiet li jista' jħabbat wiċċu magħhom pajjiżna għada, is-sena d-dieħla jew għaxar snin oħra.

Sinjura President, fil-ftit minuti li għandi għad-dispożizzjoni tiegħi se nkun qed inħares lejn xi punti li nemmen li diġà qed jagħmlu differenza fil-ħajja taċ-ċittadini Maltin u Għawdxin.

Meta wieħed jitkellem dwar l-edukazzjoni llum ma jistax ma jsemmix il-fatt li minn ftit tas-snin ilu 'l hawn is-servizz taċ-childcare f'pajjiżna beda jingħata b'xejn.

Dan l-investiment, li s-sena d-dieħla se jkun ilaħħaq is-somma ta' €18-il miljun, se jġib bidla pożittiva kbira f'pajjiżna, mhux biss fis-sistema edukattiva tagħna iżda anke fis-suq tax-xogħol u fil-mod kif ngħixu aħna l-Maltin u l-Għawdxin.

Ikun interessanti jekk wieħed jgħid ukoll li filwaqt li ħames snin ilu kien hemm 69 ċentru li joffru dan is-servizz, illum il-ġurnata dawn żdiedu għal 127 ċentru, jiġifieri kien hemm qabża kbira kemm fin-numru kif ukoll fil-kwalità.

Biżżejjed ngħidu li llum jattendu dawn iċ-childcare centres aktar minn 6,000 tifel u tifla, li 4,000 minnhom jattendu kuljum, u dan ikompli jikkonferma kemm kienet għażla għaqlija li mmorru fuq dan il-mudell partikolari.

Din il-miżura ġabet bidla anke fis-suq tax-xogħol għax filwaqt li qabel ma ttieħdet din il-miżura l-persentaġġ ta' nisa bejn il-25 sena u l-54 sena li kienu fis-suq tax-xogħol kien jiżboq kemm kemm il-50%, illum il-ġurnata dan il-persentaġġ tela' għal 72%.

Meta nitkellmu dwar l-edukazzjoni sikwit nisimgħu referenzi għall-iskejjel ġodda.

L-iskejjel ġodda jien nibqa' nfaħħarhom, u jalla jkomplu jiżdiedu, però filwaqt li wieħed jagħraf li matul dawn l-aħħar snin inbnew skejjel ġodda, bħal dik ta' Ħad-Dingli u dik ta' Ħal Kirkop, huwa fatt li sar ukoll refurbishment f'numru ta' skejjel.

Pereżempju, waħda mill-iskejjel li hemm f'Ħaż-Żebbuġ sfortunatament kienet mitluqa u l-ambjent xejn ma kien denju għall-istudenti li jattendu fiha, imma llum il-ġurnata, grazzi għax-xogħol kollu li sar, għandha ambjent li jilqgħek, liema ambjent qed jgħin lit-tfal tagħna fit-tagħlim tagħhom, u naħseb li din hija xi ħaġa li ta' min ifaħħarha.

Ta' min isemmi wkoll il-middle school tar-Rabat, li għaliha addottajna konċett interessanti u importanti ħafna li qegħdin naħdmu fuqu, jew pereżempju, iċ-ċentru tal-kindergarten li jinsab biswit l-iskola primarja ta' San Ġwann, li jien inqisha bħala binja ġdida.

Hawnhekk ta' min isemmi wkoll l-Iskola Nazzjonali tal-Isport, li se nitkellem fuqha aktar 'il quddiem, fejn hemmhekk sar investiment qawwi ħafna sabiex l-istudenti tagħna jkollhom dak kollu neċessarju bil-għan li jiksbu riżultati tajbin kemm mil-lat akkademiku kif ukoll mil-lat sportiv.

Naħseb li hawnhekk mexjin fuq binarji ġusti u qegħdin fit-triq it-tajba.

Imbagħad wieħed irid iħares ukoll lejn l-isfidi ta' dan is-settur fejn bla ebda dubju, irridu naħdmu b'umiltà u id f'id mal-istakeholders kollha sabiex inkomplu nħajru aktar żgħażagħ jersqu lejn il-professjoni ta' għalliem jew għalliema; professjoni tant nobbli li hija essenzjali għas-soċjetà tagħna għax fl-aħħar mill-aħħar uliedna jqattgħu ħafna ħin mal-għalliema.

Madanakollu mhuwiex kollox mudlam u mċajpar f'dan is-settur, tant li jekk, pereżempju, wieħed jikkompara lil pajjiżna ma' pajjiżi oħra fl-Unjoni Ewropea jista' jinnota li l-workforce tagħna hija waħda pjuttost żagħżugħa meta kkomparata ma' dik ta' pajjiżi oħra, u allura rridu nkomplu nibnu fuq it-tajjeb li diġà hemm sabiex nassiguraw li l-għalliema tagħna jkomplu jikbru fin-numru, ikomplu jikbru fil-kwalità u sabiex nattiraw aktar żgħażagħ lejn din il-professjoni.

Sinjura President, il-ftehim settorjali ġdid li sar dan l-aħħar m'għandux jitqies bħala l-punt tal-wasla iżda t-tluq ta' proċess itwal; proċess li jħajjar aktar żgħażagħ jidħlu għal din il-professjoni u li jattrezza lill-edukaturi sabiex ikunu kapaċi jiffaċċjaw l-isfidi li qed tqiegħed quddiemhom is-soċjetà Maltija, għax is-soċjetà Maltija tinbidel u tevolvi kontinwament bħal kwalunkwe soċjetà oħra.

Għalhekk jekk ma nkunux moħħna hemm u nagħrfu nidentifikaw l-isfidi li qed jiffaċċja l-għalliem illum mhux biss se nkunu qegħdin nonqsu lejn l-edukatur, iżda anke lejn uliedna.

Biex insemmi eżempju sempliċi tal-isfidi li qed ikollhom jiffaċċjaw l-għalliema llum biżżejjed insemmi l-fatt, pereżempju, li llum il-ġurnata, kuntrarjament għal qabel, hemm tfal fl-istess klassi li jitkellmu b'lingwi differenti.

Dan ifisser li rridu nassiguraw li għandna dak kollu neċessarju sabiex ngħinu lill-għalliema tagħna jippreparaw lezzjoni li jkunu jistgħu jifhmuha t-tfal kollha, għax wara kollox huwa l-obbligu tagħna li lill-istudenti nagħtuhom id-dritt li jieħdu l-aqwa edukazzjoni possibbli.

M'hemmx dubju li l-ftehim settorjali li sar ġab numru ta' benefiċċji lill-edukaturi, u hawnhekk m'iniex qed nirreferi biss għaż-żieda fil-paga li ngħataw l-għalliema imma wkoll għall-kondizzjonijiet li saru, li llum huma aħjar u aktar prattiċi.

Hawn ta' min isemmi wkoll il-fatt li llum fl-iskejjel tal-Istat għandna madwar 3,500 LSE (learning support educators), u dan jikkuntrasta mal-2,200 LSE li kellna fl-2012.

Minn hawn nindunaw kemm l-opportunitajiet li qed noffru fil-qasam edukattiv qed jattiraw aktar persuni lejn dan il-qasam.

Sinjura President, wieħed ma jistax isemmi l-edukazzjoni u ma jagħmilx referenza għat-teknoloġija, li llum il-ġurnata tant hija importanti.

Jien nemmen li waħda mill-akbar kisbiet ta' dan il-Gvern fis-settur edukattiv kienet proprju dik li permezz tal-introduzzjoni ta' numru ta' sistemi u anke ta' apparat teknoloġiku fl-iskejjel tagħna, assigurajna li nnaqqsu d-distakk teknoloġiku li jista' jkollok bejn student u ieħor.

Pereżempju, l-investiment li sar fl-interactive whiteboards, f'computers għal kull klassi u f'laptops għall-għalliema qed jgħin sabiex l-istudenti tagħna jingħataw edukazzjoni tal-aqwa kwalità, liema edukazzjoni tirrispekkja r-realtà li qegħdin ngħixu fiha filwaqt li ma tħalli lil ħadd jaqa' lura.

Jien naħseb li din hija xi ħaġa importanti ħafna għax meta wieħed jagħti din l-għodda lill-edukaturi, żgur u mhux forsi li t-tfal tagħna se jiżviluppaw b'mod sħiħ bħala umani u allura pajjiżna se jkollu l-aqwa ċittadini fil-qasam tal-edukazzjoni mill-pajjiżi kollha tal-Unjoni Ewropea.

Nixtieq nagħmel referenza wkoll għall-miżura li ttieħdet li t-trasport tal-iskejjel ikun b'xejn għall-istudenti kollha li huma obbligati jattendu xi istituzzjoni edukattiva jew oħra f'pajjiżna.

L-ewwel nett ta' min jgħid li permezz ta' din il-miżura, il-ġenituri se jiffrankaw €700 għal kull wild li jibbenefika minn din is-sistema, u dan ifisser li f'pajjiżna llum qed jibbenefikaw minn din is-sistema madwar 26,000 student; 14,000 li jattendu skejjel tal-Istat u 12,000 oħra li jattendu skejjel tal-Knisja u skejjel Indipendenti.

Ta' min jgħid ukoll li bis-saħħa ta' din l-inizjattiva naqqasna madwar 3,000 karozza mit-toroq tagħna f'dawk li huma peak hours.

Jien naħseb li jekk wieħed iħares lejn dawn in-numri b'mod aktar ħolistiku jkun jista' jikkalkola l-valur ekonomiku li huwa marbut ma' inizjattiva bħal din, xi ħaġa li hija pożittiva ferm.

Wieħed irid jgħid ukoll li għal dak li għandu x'jaqsam ma' trasport ta' tfal li jattendu l-kindergarten bdejna noffru superviżjoni adulta, u proprju matul ix-xhur li ġejjin se nkunu qegħdin invaraw sistema teknoloġika innovattiva li permezz tagħha l-ġenituri ta' kull student ikunu jafu xħin it-tfal tagħhom telgħu fil-vann jew fil-coach u b'hekk bejn wieħed u ieħor ikunu jafu xħin it-tfal tagħhom waslu l-iskola jew kemm fadlilhom biex jirritornaw id-dar.

Dan ikompli jikkonferma kemm aħna qed ninvestu f'sistemi li huma ta' benefiċċju għall-familji Maltin u Għawdxin bil-fatti.

Hawnhekk irrid nirringrazzja lil kull min kien involut sabiex wasalna għal ftehim dwar it-trasport b'xejn għall-istudenti kollha tagħna.

Irrid nirringrazzja lill-amministraturi kif ukoll lill-operaturi, li kkonkorrew bi ħġarhom.

Aħna qed nagħmlu dak kollu possibbli biex nevitaw kwalunkwe forma ta' abbuż li jista' jkun hemm fis-sens li qegħdin naraw li l-pagament ma jgħaddix għand il-ġenituri iżda jgħaddi mill-ewwel għand l-operatur ħalli nassiguraw li ma jkunx hemm min jipprova jabbuża minn din is-sistema b'xi mod jew ieħor.

Matul dan l-intervent nixtieq nagħmel referenza wkoll għall-miżati marbuta mal-eżamijiet tas-SEC u tal-MATSEC.

Illum il-ġurnata l-familji ta' dawk l-istudenti li qed jagħmlu dawn l-eżamijiet qed jiffrankaw €200 oħra, u dan huwa pass ieħor 'il quddiem sabiex nassiguraw li ma jkunx hemm studenti li ma jersqux għal dawn l-eżamijiet minħabba raġunijiet finanzjarji.

Forsi hawn wieħed jista' jargumenta li ftit kienu dawk l-istudenti li ma kinux jersqu biex jagħmlu dawn l-eżamijiet minħabba raġunijiet finanzjarji imma d-dmir tagħna huwa li anke jekk ikun hemm persuna waħda li toqgħod lura minħabba raġunijiet finanzjarji, aħna rridu ngħinuha, u allura naħseb li din hija inizjattiva li ta' min ifaħħarha u ta' min ikompli jibni fuqha.

Fil-fatt ta' min jgħid li għas-sena li ġejja dan l-investiment jista' jlaħħaq sa €1.5 miljun.

Nixtieq nagħmel referenza wkoll għal dawk l-istudenti li jattendu l-iskejjel tal-Knisja u dawk indipendenti għax fil-Baġit ġiet imħabbra żieda ta' €300 f'tax refund għal kull wild li jattendi jew tattendi dawn l-istituzzjonijiet edukattivi.

Pereżempju, familja li tibgħat lil xi wild il-kindergarten se tingħata rifużjoni ta' taxxa li tammonta għal €1,600, familja li tibgħat lit-tfal tagħha l-iskola primarja se tingħata rifużjoni ta' taxxa li tammonta għal €1,900 għal kull wild filwaqt li familja li tibgħat lit-tfal tagħha l-iskola sekondarja se tingħata rifużjoni ta' taxxa li tammonta għal €2,600 għal kull wild.

Naħseb li dawn huma kollha miżuri li ta' min ifaħħarhom għax jgħinu lit-tfal tagħna jimxu 'l quddiem fis-sistema edukattiva tagħhom.

Hawnhekk għal darb'oħra ma nistax ma nfaħħarx lil dawk kollha involuti filwaqt li b'umiltà ngħid li rridu nkomplu naħdmu id f'id sabiex nassiguraw li s-sistema edukattiva tagħna tkun waħda li ma tħalli lil ħadd lura u li ma titfax lil kulħadd fl-istess keffa iżda tagħraf li kull student jew studenta għandhom il-potenzjal individwali tagħhom u allura tkun kapaċi tiżviluppa dan il-potenzjal b'mod sħiħ u ħolistiku.

Wara kollox, kif għedt qabel - imma din hija xi ħaġa li jien qatt ma nixba' nirrepetiha - l-istudenti mhumiex numri iżda huma persuni li għandhom il-ħajja tagħhom, u d-dmir tagħna bħala politiċi huwa li nipprovdulhom l-għodda kollha neċessarja u nkunu ppreparati għal kull ċirkostanza ħalli l-istudenti jingħataw l-aqwa edukazzjoni possibbli.

Sinjura President, ma nistax nitkellem fuq il-qasam tal-edukazzjoni u ma nagħmilx referenza għall-isport għax l-isport huwa għal qalbi ħafna u prattikament huwa ħajti.

Illum il-ġurnata hemm numru ta' individwi, għaqdiet u klabbs sportivi li qed jibbenefikaw mill-għajnuna li tagħtihom SportMalta.

Biżżejjed ngħid li din is-sena SportMalta tat €3 miljun - somma li mhijiex żgħira - lil dawn l-individwi, l-għaqdiet u l-klabbs sportivi bil-għan li dawn ikunu jistgħu jkomplu jimxu 'l quddiem fid-dixxiplina sportiva rispettiva tagħhom.

Tgħiduli: Qed nagħmlu biżżejjed?

Jien naħseb li nkunu qed niżbaljaw jekk xi darba nilludu ruħna li qed nagħmlu biżżejjed, però r-realtà hi li qed isir ħafna xogħol u aħna rridu nkomplu nibnu fuq it-tajjeb li diġà hemm.

Pereżempju, filwaqt li sa ħames snin ilu l-Kumitat Olimpiku Malti kien jingħata €0.25 miljun, illum il-ġurnata hemm ftehim li permezz tiegħu dan il-kumitat qed jibbenefika minn €1 miljun.

Li kieku kelli biss insemmi - jiġifieri mhux biex noqgħod nispjega dwarhom ukoll imma nsemmihom biss - in-numru ta' skemi differenti li hemm għall-individwi u l-entitajiet sportivi nassigurakom li 25 minuta ma jkunux biżżejjed għalija.

Fil-fatt ġaladarba qegħdin nitkellmu dwar l-isport u ġaladarba matul dan id-dibattitu ssemmew ukoll il-Logħob tal-Pajjiżi ż-Żgħar li fis-sena 2023 se jsiru ġewwa pajjiżna - u ħadt pjaċir li l-kollega tiegħi semmiehom - ikun tajjeb li wieħed isemmi anke l-investimenti kapitali li diġà qegħdin isiru.

Jien m'iniex se noqgħod ngħid li qabel sar kollox perfett jew inkella li llum qed isir kollox perfett, però r-realtà hi li l-investiment kapitali li qed isir illum huwa wieħed b'saħħtu.

Pereżempju, illum għamilna investiment qawwi u massiv fil-padiljun tal-basketball ġewwa Ta' Qali għax sa ftit ilu dan kien mitluq, kien qed ikun ta' periklu u ma kienx denju li jintlagħab il-kampjonat lokali fih jew li l-isportivi tagħna jipprattikaw l-attivitajiet sportivi tagħhom hemmhekk.

Nixtieq nirrimarka wkoll dwar il-fatt li Projects Malta waslet biex toħroġ it-tenders għaIl-proġett tar-rugby, li huwa proġett tant importanti.

L-istudji fuq dan il-proġett huma lesti, imma ovvjament imbagħad wieħed irid jikkonsidra dejjem l-aspett ambjentali kif ukoll l-aspett tal-ippjanar.

Hawnhekk wieħed irid isemmi wkoll ix-shooting range, li diġà saret riferenza għalih.

Riċentement ħarġu anke l-ewwel tenders marbuta mal-indoor pool ta' daqs olimpiku li se tkun qed issir fil-Kottonera fejn hemmhekk se naraw li l-atleti tagħna jkunu jistgħu jitħarrġu kif suppost f'ambjent li jixirqilhom.

Ta' min jgħid li din hija inizjattiva li aħna ma qbadniex u vvintajnieha, imma ħadnieha wara li tkellimna mal-membri tal-assoċjazzjoni responsabbli minn dan l-isport u dawn qalulna li l-atleti tagħna qed isibu problemi kbar meta jiġu biex jikkompetu lil hinn minn xtutna ġewwa pixxini li jkunu indoor.

Ovvjament dan kien qed iwassal biex pajjiżna jbati wkoll minn dawk li huma riżultati, u allura aħna bdejna x-xogħol fuq din l-indoor pool sabiex nassiguraw li għall-inqas at the starting point inkunu fl-istess livell ta' pajjiżi oħrajn li ħafna drabi huma anke akbar minna fid-daqs.

Nixtieq nagħmel referenza wkoll għall-Kumpless Maria Assunta.

Fil-fatt matul il-ġimgħat li ġejjin jien flimkien ma' sħabi se nkun qed nawgura l-Akkademja tal-iSnooker f'dan il-kumpless biex b'hekk inkunu għamilna faċilità denja anke għal dan l-isport li tant ġab unuri lejn pajjiżna.

F'Diċembru se nkunu qegħdin nippubblikaw anke numru ta' tenders marbuta max-xogħol f'dan il-kumpless fejn aħna qegħdin naraw li l-istess kumpless jilqa' fih ukoll lil dawk li jipprattikaw il-handball u t-table football biex b'hekk inkunu qed nużaw l-ispazji li għandna ġewwa pajjiżna bl-aqwa mod possibbli filwaqt li nassiguraw li kemm jista' jkun ikollna faċilitajiet li jkunu denji għall-isportivi tagħna.

Ta' min jgħid li fl-1 ta' Diċembru se nkunu qegħdin ninawguraw stadium tal-football ġewwa Birżebbuġa u fl-istess xahar se nkunu qegħdin inlestu wkoll ix-xogħol fuq stadium ieħor ġewwa Marsaskala.

Bħalissa għaddej xogħol fuq sala tal-konferenzi ġewwa l-Kumpless tal-Kottonera filwaqt li qed isir xogħol estensiv fuq ix-shallow pool tal-Kumpless Sportiv ta' Ħal Kirkop.

Tlesta wkoll ix-xogħol ta' manutenzjoni fil-pixxina f'Tal-Qroqq.

Bdejna x-xogħol biex inwaqqfu kumpless tal-ġinnastika fil-Marsa f'binja li kienet moħlija mitluqa kif kienet.

Bħalissa għaddej anke xogħol fuq it-track tal-atletika ġewwa l-Marsa bi tħejjija għal-Logħob tal-Pajjiżi ż-Żgħar.

Għal dak li għandu x'jaqsam ma' motorsport, riċentement konna preżenti l-Imtaħleb minħabba li tajna wiċċ ġdid lil dik it-triq li tintuża mid-dilettanti tal-hillclimb b'investiment ta' €0.5 miljun.

Hawnhekk irrid nerġa' nikkonferma għal darb'oħra li t-trakka tal-karozzi se tkun qiegħda ssir ġewwa pajjiżna, però wieħed irid iżomm f'moħħu numru ta' kondizzjonijiet, fosthom l-aspett ambjentali u l-aspett ta' ppjanar.

Madanakollu l-aktar ħaġa importanti hi li l-Federazzjoni Maltija tal-Motorsport - u min qed isegwini jaf li jien naf x'qed ngħid - qiegħda f'diskussjonijiet magħna u taf bix-xogħol li qegħdin nagħmlu bħalissa proprju fuq dan kollu.

Hawnhekk irrid nsemmi wkoll ix-xogħol li jsir minn SportMalta id f'id mal-MCAST u mal-Università sabiex dawk l-istudenti li qed ifittxu karriera fil-qasam sportiv jiġu megħjuna jagħmlu proprju dan.

Sinjura President, dawn li semmejt huma biss ftit mill-affarijiet li ħdimna fuqhom għax fir-realtà ħdimna fuq ħafna affarijiet oħrajn.

Ħadt pjaċir ħafna meta aktar kmieni matul dan id-dibattitu smajt lill-kollega tiegħi l-Onor.

Hermann Schiavone jitkellem dwar il-volontarjat.

Fil-fatt riċentement għaddejna liġi li tirregola proprjament is-settur tal-volontarjat, u minn hawnhekk nixtieq insellem lill-eluf ta' voluntiera ġewwa pajjiżna li jaħdmu id f'id sabiex jassiguraw li l-ħidma tagħhom f'diversi oqsma tkompli għaddejja.

Issa permezz ta' din il-liġi li għamilna se nkunu qegħdin nagħtu lill-voluntiera l-għodda kollha neċessarja sabiex nipproteġuhom minn min jipprova jabbuża.

Għal dak li għandu x'jaqsam maż-żgħażagħ, jekk naqbad insemmi l-inizjattivi li hemm ma niqafx.

Biss biss bħalissa quddiemi għandi mniżżla madwar 12-il inizjattiva differenti li jgħinu liż-żgħażagħ tagħna sabiex dawn ikunu esposti għal numru ta' realtajiet madwar l-Ewropa li jgħinuhom jikbru b'mod sħiħ, jiġifieri lil hinn mill-Vot 16 u mill-benefiċċji kollha li se jkun hemm, aħna qegħdin naħdmu sabiex proprju nassiguraw li ż-żgħażagħ ikollhom rwol attiv fis-soċjetà.

Biżżejjed ngħid li meta konna qegħdin nagħmlu l-liġi tal-volontarjat, wieħed mill-punti importanti li rajna li ndaħħlu kien proprju dak li l-istess żgħażagħ ta' 16-il sena li aħna konna qed inħeġġuhom jidħlu fil-ħajja pubblika jew fil-ħajja ċivili jkunu kapaċi jwaqqfu għaqda tal-volontarjat.

Jien naħseb li dan kollu jkompli jikkonferma li aħna verament għandna liż-żgħażagħ għal qalbna.

Minn hawnhekk irrid insellem lill-ħaddiema kollha ta' Aġenzija Żgħażagħ, li qegħdin jagħmlu xogħol impekkabbli.

Id-dmir tagħna huwa li nkomplu nagħtu l-għodda lill-istess aġenzija sabiex flimkien nassiguraw li ż-żgħażagħ tagħna jibqgħu jiżviluppaw b'mod sħiħ u ħolistiku.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

EDWARD ZAMMIT LEWIS: Sinjura President, fil-ħin li għandi għad-dispożizzjoni tiegħi m'iniex se nilħaq immiss il-punti kollha ta' dan id-dekasteru, li huwa tant kbir, però se mmiss tliet punti partikolari.

L-ewwel nett nixtieq nislet ċerti prijoritajiet tal-Gvern li joħorġu mill-Economic Survey u mill-Estimi stess fejn hemmhekk wieħed ikun jista' jara fejn il-Gvern qiegħed jitfa' l-forzi tiegħu u fejn qed jinvesti l-aktar.

Dejjem ngħidu li l-ekonomija hija importanti, però x'inhi l-ekonomija jekk kemm-il darba ma ninvestux fl-edukazzjoni taż-żgħażagħ tagħna li għada pitgħada jridu jmexxu lil pajjiżna, speċjalment fl-edukazzjoni ta' dawk li llum qegħdin fis-saff ta' taħt tas-soċjetà tagħna biex b'hekk ngħinuhom jimxu 'l quddiem?

Jien slitt għaxar punti mill-Estimi u mill-Economic Survey għax filwaqt li ħafna drabi aħna nħarsu lejn id-Diskors tal-Baġit, mill-figuri joħorġu l-prijoritajiet li jkun qed jagħmel ministeru partikolari biex jieħu a sniper approach f'ċerti setturi partikolari.

Dak huwa l-ewwel punt li xtaqt nagħmel, u issa nixtieq ngħaddi biex insemmi l-isfidi fis-suq tax-xogħol.

Diġà kien hemm ħafna li tkellmu dwar l-isfidi fis-suq tax-xogħol fosthom il-Kap tal-Oppożizzjoni u aktar 'il quddiem se nispjega għaliex jien ma naqbilx mal-pożizzjoni tiegħu.

Meta nitkellmu dwar is-settur tax-xogħol l-ewwel ma rridu nagħmlu huwa li naraw x'inhuma l-pjani tagħna kemm f'dik li hi ekonomija kif ukoll fil-mod kif irridu li tkun is-soċjetà tagħna aktar 'il quddiem.

Ilbieraħ stess ħarġet statistika f'gazzetta bl-Ingliż tal-Ħadd li turi kemm is-soċjetà tagħna qed tinbidel.

Fil-fatt is-soċjetà tagħna tant qed tinbidel li hemm lokalitajiet fejn kważi nofs il-popolazzjoni tagħhom hija magħmula minn persuni barranin.

Meta wieħed jara xi ħaġa bħal din, jirrealizza kemm is-soċjetà tagħna nbidlet f'perjodu qasir.

Sinjura President, ħaġa oħra li ħarġet mill-Estimi u mill-Economic Survey, xi ħaġa li biex ngħid hekk hija ovvja, hija dik li se jonqos id-dħul mill-eżamijiet.

Qed ngħid li din hija xi ħaġa ovvja għax kif anke ssemma diġà matul dan id-dibattitu, il-Gvern żamm mal-wegħda tiegħu u nieda miżura fejn għall-ewwel kienu b'xejn nofs l-eżamijiet tas-SEC u tal-MATSEC u mbagħad il-Gvern assorba l-ispiża kollha fuqu fil-Baġit ta' din is-sena.

M'hemmx dubju li din hija miżura importanti li se tgħin l-aktar lil dawk il-familji li jew għandhom ħafna tfal jew inkella li għandhom l-inqas mezzi għax permezz ta' din il-miżura, dawn it-tfal se jkunu jistgħu jkomplu jistudjaw u jagħmlu l-eżamijiet biex jibqgħu mexjin 'il quddiem.

Għalhekk issa wieħed jista' jara bil-fatti li dan mhuwiex xi baġit in vacuo imma huwa parti minn serje ta' baġits oħrajn u parti minn pjan ta' strateġija ta' gvern.

Hawnhekk ta' min isemmi li llum anke l-ispiża operattiva qiegħda tonqos għax il-Gvern ilu għaddej għal diversi snin b'ħidma ta' manutenzjoni tal-iskejjel.

Naturalment aktar ma tagħmel manutenzjoni, aktar tkun tista' tikkontrolla l-ispiża tiegħek għax jekk toqgħod attent li l-iskejjel jinżammu dejjem fi stat tajjeb, aktar ma jgħaddi ż-żmien inqas se jkollok manutenzjoni x'tagħmel.

Punt ieħor li nixtieq insemmi hija l-inizjattiva rivoluzzjonarja ta' childcare for all. Din l-inizjattiva ma kenitx rivoluzzjonarja biss mill-aspett edukattiv, għax permezz tagħha għamilna xi ħaġa konkreta u bis-serjetà għall-ewwel darba biex il-mara tkun tista' toħroġ fid-dinja tax-xogħol.

Ilna diversi snin nagħtu dritt lill-mara biex toħroġ taħdem fuq il-karta, imma s'issa konna għadna qatt ma tajnieha l-għodda li għandha bżonn biex tkun tista' toħroġ taħdem u fl-istess ħin isserraħ moħħha li sakemm hi tkun ix-xogħol, uliedha jkunu qegħdin f'childcare li mhuwiex 'il bogħod mid-dar jew inkella mill-post tax-xogħol tagħha.

Ta' min jgħid li l-ispiża taċ-childcare għas-sena d-dieħla żdiedet bi €3.5 miljun biex b'hekk issa ġiet tlaħħaq it-€18-il miljun.

Din hija inizjattiva li kienet suċċess, u peress li aħna nafu li, kif jgħidu t-Taljani, l'appetito vien mangiando, jiġifieri ġaladarba din l-inizjattiva kienet suċċess se jkun hemm aktar nies li jużawha, il-Gvern ħa ħsieb li jżid l-ispiża ta' din il-miżura tant importanti.

Il-Gvern ħa ħsieb iżid ukoll l-ispiża tal-iskejjel tal-Knisja.

L-iskejjel tal-Knisja jaqdu rwol soċjali u edukattiv li huwa importanti ħafna.

Fil-fatt jien prodott tal-iskejjel tal-Knisja wkoll!

Ta' min jgħid li għas-sena d-dieħla l-Gvern se jżid l-ispiża tiegħu fuq l-iskejjel tal-Knisja bi €8 miljun biex b'hekk issa l-ispiża għall-iskejjel tal-Knisja se titla' għal €76 miljun.

Fil-fehma tiegħi, din kienet miżura pożittiva u importanti wkoll għax il-qasam edukattiv ta' pajjiżna ma jikkonsistix biss fl-iskejjel tal-Istat imma huma l-iskejjel tal-Istat, l-iskejjel tal-Knisja u l-iskejjel indipendenti flimkien li jifformaw il-korp edukattiv tagħna.

Hawnhekk ta' min isemmi wkoll l-iStudents' Maintenance Grants Scheme, li permezz tagħha se nkomplu nsostnu lill-istudenti f'setturi speċifiċi, liema skema għall-ewwel darba fis-sena 2019 se taqbeż l-ispiża ta' €30 miljun.

Huwa għalhekk li kif għedt aktar kmieni, huwa importanti li wieħed iħares ukoll lejn il-figuri, għax nisimgħu ħafna diskorsi fejn jinġieb l-argument li nistgħu nagħmlu aktar fil-qasam edukattiv.

Kulħadd jaf li nistgħu nagħmlu aktar!

Jien qrajt fuq il-ġurnali li l-Onor.

Godfrey Farrugia - li tkellem qabli u li bħalissa mhuwiex preżenti fil-Kamra - qal li l-baġit għall-qasam tal-edukazzjoni huwa tajjeb imma nistgħu nagħmlu aktar.

Naħseb li lkoll naqblu li nistgħu nagħmlu aktar, u f'ambitu ta' ekonomija li sejra tajba, il-Gvern ivvota aktar flus għall-qasam edukattiv.

Dan huwa traġitt, u aħna mexjin 'il quddiem u se nibqgħu mexjin 'il quddiem f'dan ir-rigward.

Miżura oħra li se tkompli tgħin kemm lit-tfal kif ukoll lil dawk l-ommijiet li jaħdmu hija dik li għandha x'taqsam ma' Skolasajf u Klabb 3-16 fejn l-ispiża għall-afternoon school programmes żdiedet minn €1 miljun għal €3.5 miljun.

Hawnhekk ta' min isemmi wkoll l-inizjattiva ta' one tablet per child fejn l-allokazzjoni ġiet addirittura rdoppjata.

Aħna nafu kemm l-informatika hija importanti.

Din il-wegħda kienet saret minn Gvern Laburista, issa qiegħda fl-istadju tal-implimentazzjoni u l-baġit li hemm ivvotat għal dan il-għan juri li din il-wegħda ma kenitx biss lip service imma hija wegħda li l-Gvern huwa determinat li jwettaqha.

Din turi wkoll is-serjetà tal-Gvern.

Niġi issa biex ngħid xi ħaġa fuq l-allokazzjoni tal-MCAST.

Kemm smajna fuq l-MCAST!

Jien ngħid li fuq l-MCAST kien hemm attakk orkestrat.

Jien dejjem nargumenta li dan l-aħħar l-Oppożizzjoni qed tkun haphazard; daqqa taqbad issue u daqqa oħra, però dwar din l-issue żgur li m'għandhiex raġun.

Il-Membri tal-Oppożizzjoni għamlu xahar il-ħin kollu jsemmu l-MCAST, u dan meta hawnhekk għall-2019 qed naraw żieda ta' €3 miljun għall-MCAST.

Għalhekk ejjew inkomplu b'dan il-proġett vokazzjonali għax min jitkellem man-nies li huma mdaħħlin fil-qasam industrijali jaf kemm huwa importanti li nippreparaw aktar nies għad-dinja tax-xogħol.

Punt ieħor li joħroġ mill-Estimi u mill-Economic Survey huwa l-allokazzjoni rekord għat-trasport b'xejn tal-iskejjel, li hija xi ħaġa li rrid nirringrazzja lill-Ministru Bartolo għaliha.

Matul dan is-sajf kellna ħafna kritika dwar kif se ssir din il-miżura u kien hawn ħafna inċertezza dwarha.

Jien esperjenzajtha personalment bit-tifla tiegħi u nista' ngħid li din il-miżura tant kienet suċċess li ma rajt l-ebda bidla mis-sena ta' qabel għax is-servizz tat-trasport baqa' tal-istess livell u kwalità.

Ta' min jgħid li miżura bħal din kienet tirrikjedi spiża ta' €20 miljun, li hija spiża kbira għall-Gvern, però hija spiża li nistgħu nagħmluha minħabba li l-ekonomija sejra kif inhi sejra.

Fil-bwiet tan-nies din il-miżura tagħmel differenza ta', miżerjament bejn €700 u €800 fis-sena.

Dawn huma flus li baqgħu fil-bwiet tal-familji tagħna biex jibqgħu jintużaw għall-ġid tal-familji tagħna u b'hekk nibqgħu nkabbru d-domanda domestika li wara kollox imbagħad tħaddem l-ekonomija magħha.

Sinjura President, illum jien biddilt xi ftit l-istil tad-diskors tiegħi għax xtaqt nikkwota l-figuri li joħorġu mill-Estimi u mill-Economic Survey biex naraw bil-provi x'inhuma l-prijoritajiet tal-Gvern, aktar milli nagħmel xi diskors retoriku b'lista ta' ftaħir bina nfusna bħala Gvern.

L-aħħar punt li nixtieq nagħmel jirrigwarda l-Jobsplus programmes; allokazzjoni li titla' għal €14.8 miljun.

Fil-fatt mill-figuri li għandi quddiemi jidher li mill-2017 'l hawn din l-allokazzjoni żdiedet bi €3 miljun.

Forsi hawn ta' min jispjega li aħna nagħtu importanza kbira lid-dinja tax-xogħol mhux biex nindirizzaw il-qgħad - għax għall-grazzja t'Alla l-qgħad ma jeżistix f'pajjiżna - imma biex nippreparaw lill-Maltin biex ikunu kapaċi jieħdu l-aħjar impjiegi.

Fil-fatt dik hija l-isfida li għandna quddiemna; li l-Maltin jieħdu impjiegi aktar importanti u l-aktar impjiegi li jħallu flus.

Irrid ngħid ukoll li minħabba li llum hemm ekonomija tajba u qed noħolqu x-xogħol, hemm xogħlijiet li l-Maltin ma jridux jibqgħu jagħmluhom, u allura aħna ma nsibu l-ebda problema biex nilqgħu kemm lill-barranin li jiġu mill-Ewropa kif ukoll lil dawk li jiġu minn barra l-Ewropa biex jagħmlu dak ix-xogħol li l-Maltin ma jridux jagħmlu aktar.

Hawnhekk qed nirreferi partikolarment għal impjiegi partikolari li jeżistu fil-qasam tat-trasport, fil-qasam tat-turiżmu jew fil-qasam tal-kura tal-anzjani fost l-oħrajn.

Jekk tkellem lin-nies li huma involuti f'dawn l-oqsma u tgħidilhom x'qal il-Kap tal-Oppożizzjoni f'dan ir-rigward, żgur li qabel ma jisimgħuh jgħid dak il-kliem personalment lanqas biss jemmnuk!

U mela jiġi jitkellem fuq l-immigrazzjoni intelliġenti?!

Jien ma nafx jekk il-Kap tal-Oppożizzjoni huwiex qed jitħajjar li lill-barranin jagħmlilhom xi IQ test fuq il-border bħala border control biex jara liema huma dawk il-barranin li huma intelliġenti u liema huma dawk li mhumiex!

Bħallikieku mhuwiex minn ewl id-dinja li n-nies dejjem imxew 'il fejn hemm ix-xogħol!

Anke l-migranti Maltin kienu jmorru f'pajjiżi fejn ikunu jistgħu jaħdmu u jibdew futur hemmhekk!

Issa bħalissa f'pajjiżna qed jiġri l-istess, u allura the only way forward hi li nagħtu dinjità lill-barranin li jiġu jaħdmu f'pajjiżna, basta jkun hemm l-enforcement u aktar ippjanar.

Ngħaddi issa biex nitkellem dwar il-kwestjoni tal-labour market.

Il-Kap tal-Oppożizzjoni qalilna li qed jiġu 15,000 barrani fis-sena li 11,000 minnhom huma third country nationals.

Issa, Sinjura President, minbarra li għandu żball fil-figuri, ta' min jgħid li t-third country nationals żdiedu bi 8,493.

Issa ejjew inkunu ċari hawnhekk.

Illum aħna qegħdin fl-Unjoni Ewropea.

Jeżistu pajjiżi li għandhom unemployment rates li huma sinifikanti u m'hemmx dubju li dawn, bil-prinċipju fundamentali - u nittama li l-Kap tal-Oppożizzjoni ma kienx qed jirriferi għalih - tal-free movement of workers u tal-freedom of establishment, dawn jistgħu jiġu jaħdmu f'Malta sakemm jottemporaw mal-liġijiet tagħna, u jistgħu anke jistabbilixxu l-business tagħhom hawnhekk.

Dawn huma prinċipji tal-Unjoni Ewropea li huma inderogabbli jiġifieri li ma nistgħux nilagħbu magħhom.

Issa niġi għat-tieni punt li rrid nagħmel dwar l-immigrazzjoni intelliġenti li semma l-Kap tal-Oppożizzjoni u li għadni s'issa ma nistax nifhem eżattament xi tfisser.

Waqt li kont f'dibattitu televiżiv, kien hemm min qalilna li l-barranin qed jidħlu fix-xogħol tal-Maltin u jnaqqsu l-pagi tal-Maltin imma dan l-argument ma jagħmilx sens għal żewġ raġunijiet.

L-ewwel nett dan mhuwiex il-każ għax illum il-Maltin qed ifittxu impjiegi aħjar, qed isibu impjiegi aħjar u ma jridux jibqgħu jagħmlu ċerti xogħlijiet.

It's fair enough; din tiġri f'kull ekonomija li tkun qed tiffunzjona, anzi l-Maltin għandhom jagħmlu hekk.

Fil-fatt fl-opinjoni umli tiegħi l-focus ta' Jobsplus għandu jkun dak li jiffoka aktar sabiex jerġa' jħarreġ lin-nies f'aktar skills biex b'hekk isibu impjiegi aħjar.

Però dan l-argument tal-Kap tal-Oppożizzjoni huwa fallaċi għal raġuni oħra; għax jekk il-Kap tal-Oppożizzjni qed jgħid li dawn qed jieħdu l-impjiegi tal-Maltin, mela allura jkolli nassumi li b'xi mod jew ieħor il-qgħad fost il-Maltin qed jiżdied għax xi mkien qegħdin jaħdmu dawn in-nies!

Madanakollu aħna lkoll nafu li l-qgħad fost il-Maltin qed jonqos.

Allura l-Kap tal-Oppożizzjoni kif jista' jgħid li l-barranin are outpricing lill-Maltin meta l-qgħad tal-Maltin qed jonqos?!

Xi mkien hawn problema fil-loġika tal-argument!

L-aħħar problema fil-loġika tal-argument tal-Kap tal-Oppożizzjoni tirrigwarda l-paga medja.

Ta' min jgħid li l-paga medja qed tiżdied b'€14.50 fil-ġimgħa.

Issa hawnhekk wieħed jista' jgħidli li hemm CEO li qed jitħallas mijiet ta' eluf imma CEOs m'hawnx daqs nofs il-popolazzjoni, u l-maġġoranza tan-nies jaħdmu fi bracket partikolari ta' income.

Allura kif tista' tispjegali li bejn l-2017 u l-2018 kien hemm żieda ta' €14.50?

Dan juri ferm aktar kemm l-argument tal-immigrazzjoni intelliġenti - li għandha reminixxenzi li xejn mhuma sbieħ fl-istejjer politiċi tagħna u fil-proċessi politiċi tal-Ewropa - ma jagħmilx sens għaliex inti lill-barranin tridhom jaħdmu f'pockets partikolari.

U mela ma rridux li jiġu nies li huma high-flyers f'pajjiżna!

Dawn għandhom jiġu wkoll, u fil-fatt għandna skemi, li waħda minnhom bdiet taħt il-Partit Nazzjonalista u aħna komplejna nsaħħuha billi ma ħallejnihiex tapplika għall-gaming biss imma tapplika anke għal ċerti mpjiegi fil-qasam tal-avjazzjoni għax ovvjament mhux fil-gaming biss jiġu nies li huma importanti għal pajjiżna.

Il-highly-qualified individual ukoll qed jingħata sostenn, u dan billi qed jingħata tax incentives biex jiġi Malta u jistabbilixxi ruħu hawnhekk.

Xi rrid ngħid b'dan il-punt li qed nagħmel?

Irrid ngħid li l-employment baqa' b'saħħtu.

Hemm a constant downward trend u din ma kenitx xi ħaġa ta' sena partikolari, imma ta' snin sħaħ.

Teżisti wkoll sitwazzjoni, liema sitwazzjoni teżisti wkoll fi stati membri oħra, ta' income inequality.

Il-miżura li ħadna biex nistimulaw u ninċentivaw lill-mara toħroġ taħdem kienet waħda tajba wkoll għax din qed tgħin sabiex il-pensjonijiet li qed inħallsu llum ikunu aktar sostenibbli.

Dan minbarra li l-fatt li l-mara toħroġ taħdem huwa tajjeb fih innifsu għax b'hekk il-mara tkun qed tilħaq il-fulfilment personali tagħha, u aħna rridu ngħinuha biex tagħmel dan.

Jekk aktar nisa joħorġu jaħdmu ma jkollniex nirrikorru għas-second pillar pension li qed issemmi l-Oppożizzjoni u li aħna ma naqblux magħha.

F'termini aktar sempliċi din tfisser li persuna jkollha tħallas bolla oħra, xi ħaġa li aħna ma naqblux magħha.

Nixtieq nikkonkludi billi nagħmel xi ftit suġġerimenti għal dan is-settur tal-edukazzjoni, allavolja jien inħoss li qed isir xogħol tajjeb ħafna, u minn hawn nixtieq nieħu l-okkażjoni biex nirringrazzja lill-Ministru Bartolo kif ukoll lis-Segretarju Parlamentari Clifton Grima għax-xogħol importanti li qed jagħmlu.

Wieħed mis-suġġerimenti bażiċi li nixtieq nagħmel huwa li ninċentivaw aktar għalliema biex jidħlu għal dan ix-xogħol nobbli.

Fl-opinjoni tiegħi, il-fatt li aħna qed nafdaw lit-tfal tagħna magħhom - din qalha l-Ministru Bartolo pubblikament dan l-aħħar meta kien hemm dik il-kwestjoni mal-MUT - juri kemm aħna għandna nagħtu ġieħ lil dawn l-edukaturi għax-xogħol li jagħmlu.

It-tieni suġġeriment li nixtieq nagħmel jirrigwarda s-suġġett tal-Malti għax inħoss li forsi nistgħu nagħtu lil-lingwa tagħna spinta aktar b'saħħitha 'l quddiem.

Inħoss ukoll li huwa importanti li jkun hemm persuna kkwalifikata fil-first aid f'kull skola.

Ma nafx jekk diġà ġietx introdotta miżura bħal din, imma jekk għadha ma ġietx introdotta jien naħseb li dan huwa suġġeriment validu.

Fl-aħħar nett nixtieq nissuġġerixxi wkoll li f'kull skola jkun hemm receptionist ikkwalifikata li tkun taf id-dettalji dwar il-background familjari tat-tfal fejn jidħlu digrieti u aċċess ta' kura u kustodja, li sfortunatament illum qed isiru the order of the day.

Qed nagħmel dan is-suġġeriment għax ġieli kellna xi inċidenti f'dan is-sens.

Ġieli smajna stejjer ta' tfal li l-ewwel wasslithom l-iskola persuna partikolari u mbagħad ġiet għalihom persuna oħra, u allura jekk minbarra l-għalliema jkun hemm persuna oħra fl-iskola li tkun taf il-background familjari ta' kull tifel u tifla li jattendu l-iskola, problemi bħal dawn ikunu jistgħu jiġu indirizzati aħjar.

Dawn huma r-rakkomandazzjonijiet tiegħi.

Fl-aħħar nett nixtieq nerġa' nirringrazzja lill-persuni responsabbli minn dan il-qasam filwaqt li nirringrazzja lil kulħadd għall-ħin li ngħatajt biex inkun nista' nagħmel dan l-intervent.

Nirringrazzjak, Sinjura President.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

Nixtieq infakkar lill-Ministru li għandu sa 12.05 p.m. biex jagħmel id-diskors tiegħu.

EVARIST BARTOLO: Sinjura President, nixtieq nibda billi nirringrazzja lil dawk kollha li ħadu sehem fid-dibattitu ta' dalgħodu, kemm lill-kollegi tal-Oppożizzjoni kif ukoll lill-kollegi tal-Gvern.

Jien qgħadt attent nisma' l-kritika kif ukoll is-suġġerimenti li saru.

Irrid ngħid li f'oqsma importanti ħafna bħall-edukazzjoni u x-xogħol trid tevita żewġ estremi; l-estrem li kollox sejjer ħażin u l-estrem l-ieħor li kollox sejjer tajjeb.

Jien naħseb li f'dawn l-oqsma li tant huma importanti għall-futur tas-soċjetà tagħna u għall-futur ta' pajjiżna trid tkun bilanċjat; trid tifhem u taċċetta b'mod ċar in-nuqqasijiet li jeżistu, trid tieħu l-passi neċessarji biex tmexxi dawn l-oqsma 'l quddiem, trid tara fejn tkun wasalt, fejn ma tkunx wasalt u trid tara wkoll fejn tkun għamilt xi żbalji u tipprova tikkoreġihom, għalkemm naturalment dejjem trid toqgħod attent biex tara li l-iżbalji li tagħmel ma jkunux daqshekk kbar ħalli jkun possibbli għalik li tirranġahom.

Sinjura President, meta nitkellem dwar l-oqsma tal-edukazzjoni u x-xogħol inħoss li qed nitkellem fuq qasam wieħed għax nemmen li aktar ma jgħaddi ż-żmien, l-edukazzjoni u x-xogħol aktar għandhom jintrabtu flimkien.

Jien dejjem faħħart id-deċiżjoni tal-Gvern Nazzjonalista - din mhijiex l-ewwel darba li qed ngħidha, u għedtha f'ħafna fora differenti - għax aħna l-uniku gvern fid-dinja fejn għandna flimkien il-ministeru tal-edukazzjoni u l-ministeru tax-xogħol.

Jekk jien informat tajjeb, din l-idea, li kienet tajba ħafna, kienet tal-mibki Professur Peter Serracino Inglott, li min-naħa tiegħu l-Eks Prim Ministru Eddie Fenech Adami kien aċċettaha.

Fl-opinjoni tiegħi din kienet deċiżjoni tajba ħafna u aħna kburin li komplejna nibnu fuq dak il-pass.

Dan huwa qasam li trid tiġbor fih żewġ elementi importanti; il-kontinwità u t-tiġdid.

Mhuwiex biżżejjed li inti tkompli biss fuq dak li jkun diġà sar però jrid ikun hemm kontinwità.

Min-naħa l-oħra huwa ħażin ukoll li tagħmel tiġdid kontinwu għax ma tistax toqgħod tbiddel il-ħin kollu.

Għalhekk trid issib bilanċ bejn il-kontinwità u t-tiġdid, li assolutament mhijiex xi ħaġa faċli.

Kien hemm min iħobb jgħid li li l-aħjar mod huwa li timmaġina li għandek imqass li ż-żewġt isnien tiegħu jridu jaħdmu tajjeb flimkien biex tkun tista' tiftaħ toroq ġodda fl-oqsma tal-edukazzjoni u x-xogħol.

Sinjura President, nixtieq insellem lill-kollegi tiegħi li wħud minnhom kienu hawn dalgħodu u ħadu sehem bid-dibattiti u bil-kritika tagħhom.

Dan huwa qasam fejn l-inċens ma jagħmilx tajjeb għax jidħol fl-għajnejn u bih ma tarax ċar.

L-aktar ħaġa importanti hija li ssir kritika ġusta u ċara, anke jekk tkun kritika severa, għax f'demokrazija huwa bil-kritika, bis-suġġerimenti u bl-alternattivi li nistgħu nimxu 'l quddiem.

Fl-opinjoni tiegħi, min jiġbidlek l-attenzjoni għal affarijiet li jkunu ta' nuqqas għandek tirringrazzjah filwaqt li titgħallem kif tindirizza dak in-nuqqas.

Minn hawn irrid insellem ukoll lil dawk kollha li matul is-sekli ħadmu biex l-oqsma tal-edukazzjoni u x-xogħol jiżviluppaw f'pajjiżna.

Kien hemm nies li ħadmu f'ċirkostanzi ħafna u ħafna aktar diffiċli milli qed naħdmu fihom illum speċjalment matul dawk is-sekli li fihom pajjiżna kien maħkum u kkontrollat minn ħaddieħor u kien użat għall-iskopijiet strateġiċi ta' gwerra bla ma dan il-ħaddieħor kellu l-ebda interess li jara l-ħiliet u t-talenti tal-Maltin jiżviluppaw.

Imbagħad irrid insellem lill-eks ministri tal-edukazzjoni kollha li kellna.

Jien għandi x-xorti li naf lill-għaxar ministri tal-edukazzjoni li kellna mill-Indipendenza 'l hawn, jiġifieri matul dawn l-aħħar 54 sena, li ħamsa minnhom ġejjin min-naħa tal-Partit Nazzjonalista u ħamsa oħra ġejjin min-naħa tal-Partit Laburista.

Kien hemm ukoll uħud minnhom li ħallewna.

Fil-fatt ħdimt mill-qrib ħafna ma' wħud minnhom, irrispettivament mill-qasam politiku li kienu ġejjin minnu, għax nemmen li, kif qal tajjeb dalgħodu l-Onor.

Schiavone, dan huwa qasam fejn il-partiġjaniżmu jagħmel ħażin.

Ma rridx ninftiehem li qed ngħid li m'għandux ikollna partiġjaniżmu biex ma jkollniex kritika jew suġġerimenti, anzi jien nemmen li min jara xi nuqqasijiet u ma jikkritikahomx ikun qed jonqos.

Il-punt li qed nipprova nwassal jien huwa li m'għandux ikun hemm partiġjaniżmu esaġerat fejn naħa tgħid li kollox sejjer ħażin u naħa tgħid li kollox sejjer tajjeb għax ħafna drabi jkun aħjar li ssir analiżi idealistika.

Fejn għamilt pass 'il quddiem ħu gost li jkun irnexxielek tagħmlu, imma ftakar li dejjem għandek pass ieħor x'tagħmel.

F'oqsma bħal dawn inti qatt ma tista' tikkuntenta b'dak li tkun għamilt imma trid dejjem tieħu gost tibni fuq it-tajjeb li tkun sibt għax dejjem se jkun hemm ħafna u ħafna x'tagħmel.

Għalhekk nixtieq insellem lill-għaxar eks ministri tal-edukazzjoni li servew lil dan il-pajjiż mill-Indipendenza 'l hawn, ħamsa u ħamsa, inkluż żewġ nisa wkoll, għax nemmen li dawn kollha għamlu l-isforzi tagħhom biex jaraw kif pajjiżna jkun jista' jimxi 'l quddiem f'qasam daqstant importanti.

Biżżejjed ngħid li llum il-gżejjer tagħna huma fost l-aktar gżejjer fid-dinja li huma l-iżjed avvanzati, u issa hawnhekk ejjew inkunu serji.

L-iżvilupp li jseħħ ma jiġrix f'sena, f'sentejn, fi tliet snin jew f'ħames snin, u allura dan il-vizzju partiġjan li xi kultant għandna f'pajjiżna fejn nagħtu l-impressjoni li x-xemx titla' u tinżel skont min ikun fil-gvern ma jagħmilx sens.

Ma jagħmel sens fl-ebda qasam aktar u aktar f'qasam bħal dan.

Il-futur ta' pajjiżna, il-futur tas-soċjetà tagħna, l-iżvilupp ekonomiku u l-iżvilupp tas-soċjetà demokratika huma marbutin mal-iżvilupp fl-oqsma tal-edukazzjoni u x-xogħol.

Biex il-qasam tal-edukazzjoni jimxi 'l quddiem ma tistax tħares lejh waħdu, u dan mhuwiex se jimxi 'l quddiem waħdu.

Għalhekk huwa importanti ħafna li l-pajjiż jitmexxa tajjeb u li jkun hemm il-ħolqien tal-ġid għax jekk ma jkunx hemm il-ħolqien tal-ġid inti ma jistax ikollok tqassim tal-ġid u tmexxija finanzjarja tajba fil-pajjiż.

Din hija xi ħaġa li wieħed għandu jifhimha.

Jekk il-pajjiż ikollu ħafna dejn u deficit, ikollok bilfors tnaqqas in-nefqa fuq il-qasam tal-edukazzjoni kif ġara fl-istorja riċenti ta' pajjiżna meta kellna dejn u defiċit qawwi.

Fil-fatt konna wasalna saħansitra f'sitwazzjoni fejn kellna defiċit eċċessiv, u allura kellna nnaqqsu l-baġits tagħna, fosthom għall-qasam tal-edukazzjoni.

Għalhekk il-fatt li llum, wara li ġew imrażżna d-defiċit u d-dejn, f'pajjiżna hawn il-ħolqien, it-tkabbir u t-tqassim tal-ġid għamilha possibbli biex fl-aħħar ħames snin in-nefqa fuq l-edukazzjoni żdiedet b'60%.

Sinjura President, hekk kif l-edukazzjoni ma tistax timxi 'l quddiem waħedha, hekk ukoll jien inkompli nsostni li l-edukazzjoni mhijiex biss dak li jiġri fil-klassi u ma tistax tkun responsabbiltà tal-edukaturi biss imma jrid ikun hemm ukoll l-appoġġ tal-ġenituri u tas-soċjetà kollha kemm hi.

Aħna nafu li anke meta l-iskejjel tagħna jkunu qed jiffunzjonaw bl-aqwa mod, dawn l-aktar li jaffettwaw huwa sa terz mill-imġiba u mill-iżvilupp tal-ħiliet tat-tfal għax żewġ terzi minnhom jiġu mill-familja u mis-soċjetà.

Qed ngħid dan mhux biex infarfar ħalli nipprova nċekken ir-responsabilità tagħna l-edukaturi, imma biex nifhmu li dak li jiġri fil-klassi huwa biss parti mill-formazzjoni tat-tfal u jekk dan ma jkunx appoġġjat u msaħħaħ minn dak li jkun qed jiġri fil-familja u fis-soċjetà, tkun qed tispiċċa tibni naħa filwaqt li tħott in-naħa l-oħra.

L-aqwa edukazzjoni u l-aqwa żvilupp tal-pajjiż huwa meta jkollok lill-edukaturi, lill-ġenituri u lis-soċjetà jaħdmu flimkien.

Dan ifisser li jrid ikollna xi dinja ideali fejn qatt ma jkollna inkwiet bejnietna, fejn qatt ma jkollna xi ngħidu u fejn ma jkunx hemm nuqqasijiet?

Le, u nerġa' ngħid li l-kapaċità ta' soċjetà demokratika mhijiex li ma jkollokx konflitt jew inkwiet imma li tagħraf kif għandha timmaniġġja dak il-konflitt.

Sinjura President, aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar qed nitkellmu fuq edukazzjoni tul il-ħajja.

Spiċċa l-mod kif kienet organizzata l-ħajja tagħna qabel, ċjoè li fil-bidu ta' ħajtek tagħmel il-vjaġġ edukattiv tiegħek, tieħu l-passaport, imbagħad inti taħdem b'dak il-passaport sakemm tirtira.

Illum nafu li dak l-istil ta' ħajja spiċċa kompletament u li f'dan iż-żmien l-edukazzjoni tul il-ħajja tibda saħansitra minn qabel it-twelid.

Nafu - u aktar kemm jgħaddi ż-żmien, aktar in-newroxjenza se titfa' dawl fuq l-iżvilupp tal-moħħ u tal-personalità tagħna - li l-ewwel 1,000 jum mit-tnissil tat-tarbija - u nenfasizza li hawnhekk m'aħniex qed nirriferu għall-ewwel 1,000 jum mit-twelid tat-tarbija imma għall-ewwel 1000 jum mit-tnissil tagħha - huma l-aktar importanti biex dik it-tarbija tiżviluppa l-ħiliet u l-kapaċitajiet tagħha.

Għalhekk dawk it-tfal li għadhom sal-lum jitwieldu fil-faqar u fil-miżerja fejn ommhom m'għandhiex biex tisqihom u tagħtihom jieklu biżżejjed sfortunatament diġà jkunu kkundannati biex l-intelliġenza u l-kapaċitajiet tagħhom ma jiżviluppawx.

Minkejja li llum nitkellmu ħafna fuq is-seklu 21 u niftaħru kemm imxejna 'l quddiem, in-numru ta' tfal li sal-lum għadhom imċaħħda minn ħajja diċenti u minn edukazzjoni serja jammonta għal miljuni kbar.

Għalhekk ikun tajjeb jekk nifhmu li anke fis-soċjetà tagħna, il-ġlieda kontra l-faqar mhijiex importanti biss għall-ġustizzja soċjali jew biex it-tfal ikunu jistgħu jgħixu ħajja diċenti imma anke biex ikunu jistgħu jgawdu mill-edukazzjoni.

Għalkemm din tinstema' xi ħaġa kontroversjali, anke meta nkun f'fora internazzjonali, jien ma niddejjaq xejn nikkwota lil Nelson Mandela, li jien nammirah ħafna, li jgħid illi l-edukazzjoni tbiddel id-dinja, però jien ngħidlu: Le, Mr Mandela, l-edukazzjoni waħedha ma tbiddilx id-dinja!

L-edukazzjoni hija importanti, imma jekk ma jkollokx ġustizzja soċjali … Għax anke d-diskors li nisimgħu li l-edukazzjoni toħorġok mill-faqar mhuwiex veru.

L-ewwel trid toħroġ mill-faqar biex tkun tista' tgawdi l-edukazzjoni.

Jekk inti qiegħed f'sitwazzjoni ta' faqar, jekk inti m'intix tiekol u tixrob biżżejjed, jekk m'għandekx post diċenti fejn toqgħod jew jekk ma torqodx biżżejjed, m'intix se tmur l-iskola filgħodu u tgawdi mill-edukazzjoni.

Biex tgawdi mill-edukazzjoni trid tkun f'sitwazzjoni tajba, u allura huwa importanti ħafna li l-iżvilupp ekonomiku, l-iżvilupp edukattiv u l-ġustizzja soċjali jimxu flimkien.

Ħafna drabi l-affarijiet li jitfgħu l-edukazzjoni 'l quddiem - din hija xi ħaġa li aħna l-edukaturi ma tantx inħobbu nammettuha – mhumiex il-miżuri li jiġu meħuda fil-qasam tal-edukazzjoni, imma huma l-miżuri li jiġu meħuda f'oqsma oħra, bħal pereżempju fil-qasam tas-saħħa, fil-qasam tas-servizzi soċjali u fil-qasam tal-appoġġ għal tfal b'diffikultajiet.

Għalhekk huwa importanti li mhux biss naħdmu aħna l-edukaturi, il-ġenituri u s-soċjetà flimkien imma li naħdmu flimkien fl-oqsma differenti tal-ħarsien soċjali, tal-edukazzjoni u tas-saħħa għaliex dawn huma affarijiet li jridu jintrabtu flimkien.

Nafu li llum irridu nippreparaw lit-tfal tagħna, liż-żgħażagħ tagħna u anke lil min diġà jinsab fid-dinja tax-xogħol għat-tibdil kontinwu li għaddej fil-ħajja tagħna u fuq il-pjaneta tagħna.

Is-soċjetà li se jkollna se tkun differenti, u għalkemm xi kultant din nitkellmu fuqha bħallikieku li se tiġri fil-futur, fir-realtà dan il-futur diġà beda.

Irridu nippreparaw aktar u aktar lit-tfal u liż-żgħażagħ tagħna għal dik li tissejjaħ "software economy" jew "software society", jiġifieri għal dik li intelliġenza artifiċjali, blockchain u robotika, u nkunu qed nagħmlu żball jekk naħsbu li dawn huma affarijiet li għandhom x'jaqsmu magħhom biss dawk li jaħdmu fil-fakultà tal-informatika jew inkella min jattendi fl-istituti tat-teknoloġija tal-informatika u tal-komunikazzjoni.

Il-bidliet li qed iseħħu, qed iseħħu f'kull qasam.

Dan ifisser li dawk huma kollha bidliet għall-aħjar?

Le, u dan huwa qasam li fih wieħed irid joqgħod attent ħafna speċjalment meta qed nitkellmu fuq l-artificial intelligence fejn qed naraw ħafna żviluppi jseħħu.

Hawnhekk jien nista' nagħti eżempju wieħed biss.

Hemm programmi ta' artifical intelligence li qed jissostitwixxu lit-tobba fl-analiżi ta' mard li jagħmlu.

Fil-fatt dan l-aħħar fl-Istati Uniti sar proġett fejn qabbdu lill-aktar 20 konsulent famużi f'qasam partikolari biex isolvu problema li kellu pazjent, u dawn ħadu siegħa u nofs biex isolvuha, filwaqt li l-artificial intelligence ħadet 20 minuta.

Madanakollu, għalkemm qed ngħidu dan kollu, fl-istess ħin inkunu superfiċjali jekk naħsbu li kollox huwa tajjeb, li kollox huwa sabiħ u li kollox huwa għall-aħjar, għax ir-realtà hi li fl-artificial intelligence qed jiġru affarijiet li għandhom implikazzjonijiet etiċi enormi, u allura aħna ma rridux ngħaġġlu biex naddottaw żviluppi li naħsbu li huma bilfors għall-aħjar għax imbagħad jista' jirriżulta li nkunu qegħdin inwelldu mostri.

Għalhekk huwa importanti ħafna li anke f'dan il-qasam, għalkemm irridu nimxu b'ċerta ħeffa, fl-istess ħin irridu nimxu b'mod kawt u responsabbli, kif naf li qed jagħmel pajjiżna.

Sinjura President, illum qed ngħixu f'soċjetà iżjed komplessa fejn mhux biss qed iseħħ tiġdid teknoloġiku kbir imma qed iseħħu bidliet soċjali kbar.

Illum m'għadniex nitkellmu aktar fuq id-dinja t'hemm barra għax nafu li llum id-dinja hija fostna.

Illum id-dinja hija fil-klassi, id-dinja hija fis-soċjetà tagħna, u dan mhuwiex faċli.

Fil-fehma tiegħi waħda mir-raġunijiet għaliex illum l-Unjoni Ewropea, u anke pajjiżi oħra, jinsabu għaddejjin minn diffikultajiet kbar hi li saru żbalji kbar minn gvernijiet differenti ta' pajjiżi oħra fuq kif jimmaniġġjaw id-diversità kulturali, etnika u reliġjuża fis-soċjetajiet tagħna.

Fil-fatt din hija waħda mill-akbar sfidi li nħoss li għandna għaż-żmien li ġej għax filwaqt li huwa tajjeb li jiġu tfal flimkien mal-familjari tagħhom minn barra biex jistudjaw f'pajjiżna, l-iżvilupp u l-progress li jagħmlu m'għandux ikun għad-detriment tat-tfal tagħna.

Qed ngħid dan bl-akbar responsabilità għax biex jien nimxi 'l quddiem, kulħadd irid jimxi 'l quddiem u mhux biex ingawdi jien ikollu jbati xi ħadd ieħor.

Jien dejjem nenfasizza l-bżonn li naħdmu flimkien filwaqt li noħolqu spazju u qafas.

Suppost li din is-sena qed niċċelebraw is-70 sena mit-twaqqif tad-drittijiet universali tal-bniedem, li jien nemmen ħafna fihom, imma fid-dinja ma tantx qed nisimgħu b'dan, anzi sfortunatament bħalissa għaddejjin minn żmien fejn ma tantx hawn kultura favur id-drittijiet tal-bniedem.

Fil-fatt suppost li dan is-70 anniversarju se nkunu qed niċċelebrawh f'Diċembru li ġej, imma kif għedt diġà se nkunu qed niċċelebraw dan l-anniversarju fi żmien diffiċli għal dak li għandu x'jaqsam mad-drittijiet universali tal-bniedem.

Jien nemmen li l-integrazzjoni f'pajjiżna għandha ssir b'tali mod li min jiġi fostna jrid jirrispetta l-qafas tagħna, irid jirrispetta l-Kostituzzjoni tagħna u l-liġijiet tagħna, kif irid jirrispetta wkoll id-dikjarazzjoni universali tad-drittijiet tal-bniedem billi wieħed jirrispetta lill-ieħor.

Pereżempju, jien ma naċċettax li xi ħadd jiġi jgħidli li għax huwa ġej minn kultura oħra fejn in-nisa huma stmati inqas mill-irġiel, allura ma jridx jitkellem mal-head tal-iskola fejn jattendi ibnu sempliċement għax din hija mara!

M'iniex se naċċetta affarijiet bħal dawn, lanqas bħala rispett lejn il-multikulturaliżmu jew lejn xi kultura oħra.

Il-kultura tagħti l-istess dinjità lin-nies, u wara li naf kemm gvernijiet u partiti politiċi differenti Maltin għamlu sforzi biex jirrikonoxxu d-dinjità tal-persuni u biex ineħħu l-preġudizzji, imbagħad żgur li m'iniex se naċċetta li, għax ġie fostna xi ħadd minn pajjiż fejn għadhom ma seħħewx dawn l-iżviluppi, aħna għandna nċedu għal dawn il-preġudizzji u għal dawn ir-reżistenzi!

Nerġa' ngħid - din jien ngħidha b'responsabilità, u ġieli għedtha pubblikament anke f'fora internazzjonali - li waħda mir-raġunijiet għaliex illum pajjiżi bħall-Italja, bħall-Awstrija, bħall-Ġermanja u bħall-Ungerija għaddejjin minn dak li għaddejjin minnu għal dak li huwa popoliżmu, din hija proprju minħabba li l-multikulturaliżmu tħaddem ħażin.

Il-multikulturaliżmu ma jfissirx li għax jien ġej minn kultura retrograda li ma taċċettax il-fatt li n-nisa u l-irġiel huma ndaqs, allura ħaddieħor għandu jirrispetta l-kultura tiegħi!

Bir-rispett kollu, il-kultura universali tgħid li n-nisa u l-irġiel huma ndaqs, u allura jien għandi naddatta ruħi għall-bidliet li seħħew fis-soċjetà li qiegħed fiha!

Din hija t-triq 'il quddiem fl-integrazzjoni li għandha ssir ġewwa pajjiżna, u din hija waħda mill-akbar sfidi li għandna fil-qasam edukattiv u fil-qasam tax-xogħol għaliex l-internazzjonalizzazzjoni u l-globalizzazzjoni li qed iseħħu fil-klassi u li qed iseħħu fuq il-post tax-xogħol huma l-istess.

Għad irridu nitgħallmu ngħixu flimkien, u din mhijiex xi ħaġa sempliċi.

Imma daqskemm hu diffiċli għal min telaq minn sitwazzjonijiet diffiċli, ġie hawn u jrid jaddatta ruħu għal din is-sitwazzjoni, daqstant ieħor huwa diffiċli għalina li ngħixu hawn li naddattaw irwieħna għal min jiġi fostna.

Din tissejjaħ "mutual accommodation".

Il-fatt hu li l-comfort zones tlifniehom.

Min telaq minn pajjiżu tilef il-comfort zone, imma aħna tlifna l-comfort zone ukoll, u għalhekk irridu nsibu mod kif nimmaniġġjaw din id-diversità b'tolleranza, b'demokrazija u b'mod uman.

Sinjura President, iddedikajt ftit ħin mhux ħażin nitkellem fuq dan il-punt proprju għaliex naħseb li din hija waħda mill-akbar sfidi li rridu niffaċċjaw fis-sistema edukattiva tagħna.

Jien niftakar li meta sirt Ministru fl-2013, il-Ministru ta' qabli kienet ħallietli - u bir-raġun - lista' ta' skejjel li l-Gvern seta' jiddisponi minnhom billi jbigħhom għax kienu qegħdin jiżvojtaw.

Illum is-sitwazzjoni hija bil-maqlub.

Illum għandna problema kbira minħabba li wħud mill-iskejjel tagħna li qegħdin f'ċerti areas - uħud minnhom ġustament issemmew anke f'dan il-Parlament - qegħdin jixpakkaw!

Mhijiex ċajta li f'temp ta' erba' jew ħames snin jiżdiedu 4,000 tifel u tifla fis-sistema edukattiva tagħna!

Tafu xi jfissru dawn l-4,000 tifel u tifla?!

Li jimlew ħames jew sitt skejjel, u kif jaf kulħadd l-iskejjel ma jaqgħux mis-sema!

Għalina dawn huma sfidi kbar, u dawn l-isfidi ma jikkonsistux biss fi problemi ta' spazju.

Huwa biżżejjed illi wieħed jimmaġina ftit xi tfisser għall-għalliema li f'daqqa waħda fil-klassi jkollha sitwazzjoni ta' diversità bħal din fejn ikollha diversi tfal li la jafu jikkomunikaw bil-Malti u lanqas bl-Ingliż!

Jien ġieli attendejt għal lezzjonijiet li matulhom ipprovaw jispjegaw lil tfal barranin x'inhu "nagħniegħ" jew "ħabaq", u allura tistgħu timmaġinaw kif trid tkisser rasek biex tipprova tikkomunika magħhom b'xi lingwa li forsi jifhmu huma!

Pereżempju, ejjew nimmaġinaw kif l-għalliema trid tispjega lil dawn it-tfal xi lezzjoni tal-fiżika jew tal-matematika!

Għalhekk ejjew nirrikonoxxu l-isfidi kbar li għandna quddiemna u nkomplu nieħdu l-passi neċessarji, speċjalment fil-livell sekondarju.

Qed nagħmel enfasi partikolari għal-livell sekondarju għax naħseb li fil-livell primarju x-xogħol f'dan ir-rigward jinsab għaddej tajjeb, imma fil-livell sekondarju għandna sfidi kbar li rridu niffaċċjawhom sew, kemm għall-ġid tal-istudenti kif ukoll għall-ġid tal-edukaturi tagħna għax din assolutament mhijiex xi ħaġa faċli.

Ġaladarba qed nitkellem fuq il-lingwa, ma nistax ma nsemmix il-bżonn li nkomplu nsaħħu l-lingwa Maltija.

Jien inħobb nitkellem ċar, u waħda mill-aktar affarijiet li tinkwetani hi li l-lingwa Maltija hija waħda mill-erba' lingwi li hemm fl-Unjoni Ewropea li jinsabu mhedda.

Dan qed jiġri minħabba n-nuqqas ta' preżenza diġitali b'saħħitha u għalhekk irridu naraw x'se nagħmlu f'dan ir-rigward.

Huwa veru li issa aħna qed naraw li nżidu din il-preżenza diġitali imma hemm passi oħra kbar li rridu nieħdu biex matul dan is-seklu l-lingwa Maltija tkun preżenti kull fejn se tkompli tissaħħaħ ir-realtà diġitali għax inkella l-lingwa tagħna se tibqa' tiġi mhedda.

Irridu nkomplu nsaħħu wkoll il-programmi tal-Malti għall-barranin u ma niddejjaqx ngħid li ma qbilt xejn mal-kollegi akkademiċi tal-Università li ħarġu xxokkjati minħabba l-fatt li aħna rridu nagħmlu programmi tal-Malti għall-barranin.

Ngħid jien, x'għandha inqas il-lingwa Maltija mil-lingwa Ingliża, li f'pajjiżna diġà tiġi mgħallma lill-barranin?

U x'għandha inqas il-lingwa Maltija mil-lingwa Taljana, Franċiża, Ġermaniża u Spanjola?

Il-Maltin li jitwieldu Malta jistudjaw il-lingwa Maltija bħala l-lingwa nattiva tagħhom imma mbagħad lanqas biss jagħmel sens edukattiv li wieħed jippretendi li barrani jitgħallem il-Malti bl-istess mod li jitgħallmuh it-tfal Maltin li jisimgħu l-Malti jiġi jitkellem sa mill-ewwel ftit jiem minn wara li jitwieldu!

Għalhekk, kif għedt diġà, għandna nkomplu nsaħħu l-lingwa Maltija għall-barranin, anke għax jien nemmen li jekk min jiġi fostna jkun se jqatta' ftit żmien mhux ħażin hawnhekk irid jitgħallem il-lingwa Maltija.

L-istess irrid ngħid għat-tfal li jattendu fl-iskejjel tagħna; dawn iridu jitgħallmu l-Malti, u dan huwa prinċipju li jien assolutament ma nċedix fuqu għax min jiġi fostna jrid jifhem li jrid jirrispetta l-kultura u l-identità tagħna, u rridu nsibu modi kif naħdmu u ngħixu flimkien.

F'dan il-qasam diġà għamilna ħafna però jonqos aktar x'nagħmlu.

L-Aġenzija Nazzjonali tal-Litteriżmu qed tagħmel ħafna xogħol fl-iskejjel tagħna, kemm waqt il-ħinijiet tal-iskola kif ukoll wara l-ħinijiet tal-iskola, imma hemm bżonn li nkomplu nsibu modi ġodda kif naħdmu biex insaħħu l-qari u t-tagħlim tal-Malti, tal-Ingliż kif ukoll ta' lingwi oħrajn.

Qed ngħid dan għaliex sfida kbira oħra li għandu pajjiżna hi li matul dawn l-aħħar snin l-ammont ta' tfal li jistudjaw ilsien barrani niżel ħafna, u dan huwa ġej mill-fatt li l-messaġġ li ntbagħtilhom mill-Università kien li jekk iridu jistudjaw għal avukat jew għal xi qasam partikolari m'għandhomx bżonn li jkollhom it-tielet lingwa barranija.

Imbagħad jistagħġbu kemm qed ikun hemm inqas studenti li qed jaqbdu t-Taljan, il-Franċiż jew il-Ġermaniż fil-livell post-sekondarju!

Imma skużi; jekk intom qed tibagħtulhom dak il-messaġġ, mhux bilfors?!

Issa l-mistoqsija għandha tkun: Aħna sodisfatti bil-kwalità tal-avukati l-ġodda li m'għandhomx it-tielet lingwa?

Jien m'iniex sodisfatt għax fil-kultura legali tagħna aħna għandna testi li huwa importanti li l-avukati tagħna jaqrawhom bit-Taljan, bil-Franċiż u jekk jista' jkun anke bil-Ġermaniż.

Issa jien m'iniex se ngħid dan biex noqgħod niftaħar b'rixna imma llum għandna nies serji ħafna li għamlu ħafna xogħol f'dan il-qasam u qegħdin jirriversjaw din it-trend bir-riżultat li llum għandna aktar studenti li qed jistudjaw it-Taljan, l-Ispanjol, il-Franċiż u l-Ġermaniż; suġġetti li qabel donnhom kienu ġew abbandunati.

Ta' min jgħid li bdejna wkoll programm ta' profiċjenza fil-lingwa għax sfortunatament ġieli jiġri li bil-mod li nkunu qed ngħallmu lingwa lill-istudenti nkunu qed indawruhom kontra tagħha.

Fl-aħħar mill-aħħar għaliex għandek bilfors tgħallem lingwa bi grammatika riġida li ħafna drabi lanqas biss ikollha x'taqsam mal-ħajja tagħna ta' kuljum?

B'dan il-mod it-tagħlim tal-lingwa jsir kastig!

Għalhekk huwa tajjeb li żviluppajna dawn il-programmi ta' profiċjenza; għax permezz tagħhom inti tħaddem il-lingwa fil-ħajja ta' kuljum u tieħu gost tħaddimha.

Meta wieħed jiskopri lingwa, jiskopri dinja ġdida, jiskopri ċivilità ġdida u jiskopri wkoll nies ġodda, u aħna f'dik id-direzzjoni rridu nkomplu naħdmu.

Aħna rridu wkoll li ż-żgħażagħ tagħna jaħkmu l-ħiliet u l-attitudni li hemm bżonn sabiex iħaddmu x-xjenza u l-matematika b'mod tajjeb.

Illum inqas żgħażagħ qed jitħajru jidħlu għal korsijiet tradizzjonali, bħalma huma l-inġinerija elettrika u l-inġinerija mekkanika.

Hemm min jgħid li dan ġara minħabba ċertu tip ta' programmi tal-matematika li l-istudenti li jagħżlu dawn il-korsijiet ikollhom jagħmlu fis-Sixth Form, imma jien ngħid li dan ġara wkoll minħabba li llum il-firxa ta' karrieri u suġġetti li jistgħu jaqbdu ż-żgħażagħ tagħna żdiedet ħafna.

Illum hemm min qed jagħżel l-artificial intelligence, hemm min qed jagħżel ir-robotika eċċ. u allura jekk qabel iż-żgħażagħ kellhom tliet għażliet jew erbgħa, illum għandhom ħafna iżjed minn fejn jagħżlu.

L-appell li nixtieq ngħaddi lill-kollegi tiegħi tal-Università huwa dan: Oħorġu mill-campus, morru ltaqgħu mat-tfal u maż-żgħażagħ tagħna u iġbduhom lejkom!

Tistennewx il-bajtar jaqa' f'ħalqkom!

Lili l-ħajja għallmitni li l-frott li jaqa' f'ħalqek ikun imħassar u biex tieħu frott tajjeb trid tħawwel is-siġar, tieħu ħsiebhom u meta jikber il-frott, dan trid taqtgħu.

Hemm bżonn isir xogħol biex norbtu l-livelli edukattivi kollha ma' xulxin; iċ-childcare centres, il-kindergarten, il-livell primarju, il-livell sekondarju, il-livell post-sekondarju, il-Malta College of Arts, Science and Technology (MCAST), l-Università, l-Istitut għall-Istudji Turistiċi (ITS), il-korsijiet kif ukoll il-programmi kollha li jsiru wara li student jiggradwa, għax dawn iridu jaħdmu kollha flimkien.

Għal ħafna snin konna silos fejn min ikun qed jagħmel it-tali ħaġa ma jkunx jaf x'qed isir in-naħa l-oħra u din hija ħasra meta ċ-ċokon ta' pajjiżna jippermetti li naħdmu aktar flimkien.

Imma nsomma, ġaladarba aħna qegħdin ngħixu fi gżira hawn ukoll din il-mentalità li kulħadd jaħdem fi gżira għalih!

Issa xogħolna hu li nkomplu naraw kif negħlbu din it-tip ta' kultura u naħdmu iżjed flimkien.

Sfida kbira oħra li għandna f'pajjiżna hija l-inklużjoni.

Gvernijiet differenti ilhom mill-inqas 18-il sena jaħdmu biex il-qasam tal-edukazzjoni jimxi 'l quddiem f'dik li hija inklużjoni, imma jekk qed naħsbu li l-kelma "inklużjoni" tfisser sempliċement "preżenza fiżika", jiġifieri li tpoġġi lit-tfal taħt l-istess saqaf u bejn l-istess erba' ħitan, sejrin żball u f'dak il-każ lit-tfal aktar inkunu qed nagħmlulhom ħsara milli ġid, kemm lil dawk it-tfal li għandhom ċerti bżonnijiet kif ukoll lit-tfal l-oħra.

L-aħjar inklużjoni tikkonsisti fi programmi addattati għal dak li student għandu bżonn għax jekk jien se nitpoġġa f'sitwazzjoni fejn ma nistax ingawdi mill-programmi li jkunu qed isiru, allura din x'inklużjoni tkun?

Dik ma tkun xejn għajr sempliċement preżenza fiżika!

L-inklużjoni edukattiva tfisser ħafna u ħafna iżjed minn hekk.

Issa hawnhekk irrid nagħmilha ċara fejn huma n-nuqqasijiet il-kbar u fejn kienu n-nuqqasijiet ta' gvernijiet differenti għal ħafna snin.

Qed nirreferi għaċ-ċentri tar-riżorsi.

Inti kif tista' tikkonvinċi lill-ġenituri biex jibagħtu lit-tifla jew tifel tagħhom f'ċentru tar-riżorsi meta l-kondizzjoni tiegħu hija agħar minn dik ta' skola mainstream?

Għalhekk f'dan il-każ huwa dmir tagħna li ninvestu ħafna iżjed fiċ-ċentri tar-riżorsi sabiex għall-inqas dawn ikunu daqs jew, jekk jista' jkun, aħjar minn skejjel oħra.

B'hekk lit-tfal ma tkunx qed tagħtihom biss il-bini jew inkella d-disinji u l-kuluri sbieħ ta' mal-ħajt imma wkoll is-servizzi li għandhom bżonn ħalli b'hekk il-ġenituri jifhmu li aħna m'għamilniex pass bħal dak biex inwarrbu lit-tfal tagħhom jew inkella biex neħilsu minnhom imma biex inkunu qed inlaħħqu mal-bżonnijiet tagħhom ukoll.

Wara kollox dik hi l-akbar mira tal-edukazzjoni; kif se tilħaq lil kull tifel u tifla u kif se tasal għandhom b'mod li jagħmel sens għalihom!

Fil-fatt waħda mill-akbar nuqqasijiet li għandha s-sistema edukattiva mad-dinja kollha hija li llum qed inħaddmu dik li tissejjaħ standardisation għax minħabba l-kultura industrijali, l-iskejjel ġew organizzati bħall-fabbriki fejn kollox isir fl-istess ħin bit-timetable, kollox jiġi organizzat b'mod riġidu, isiru l-istess eżamijiet, isiru l-istess programmi u jsiru l-istess affarijiet li jsiru meta tkun qiegħed fuq l-assembly line ta' fabbrika.

Illum anke l-postijiet tax-xogħol qegħdin jiddiversifikaw u m'għadhomx standardised kif kienu 100 sena, 50 sena jew 30 sena ilu, aħseb u ara l-iskejjel kemm għandhom bżonn li ma jibqgħux jiġu standardised!

Dan bħal meta nagħmel żarbun bl-istess qies għal kulħadd fejn wieħed irid bilfors jilbes dak iż-żarbun, hu x'inhu l-qies ta' saqajh.

Dan ma jagħmilx sens!

It-tfal huma persuni differenti minn xulxin, u allura huwa tajjeb li aħna nkomplu mexjin anke f'dan il-moviment ġdid li hawn f'pajjiżna - u li jien ngħid li hawn fid-dinja wkoll - biex minn standardisation immorru għal personalisation.

Naturalment dan huwa ħafna aktar diffiċli.

Dażgur li huwa ħafna aktar diffiċli!

Imma b'hekk inkunu qed nilħqu lit-tfal kollha għax li sempliċement it-tfal jattendu l-iskejjel tagħna praesente cadavere, dik xi bravura hi?!

Li sempliċement tiġi l-iskola mhuwiex biżżejjed imma trid tara xi ksibt minn dik l-iskola.

Fil-fatt huwa għalhekk li jien nieħu gost bil-passi li qed nagħmlu f'"My Journey" fejn bħalissa għaddej ħafna xogħol biex l-iskejjel sekondarji tagħna jkunu mgħammra b'laboratorji apposta bil-għan li nkunu nistgħu nħalltu l-edukazzjoni u x-xogħol flimkien.

Aħna rridu nippreparaw lit-tfal tagħna għall-ħajja li se jsibu meta jidħlu fid-dinja tax-xogħol, u ninsab ċert li b'hekk se nilħqu aktar tfal.

Hawn ta' min jagħmel ukoll il-punt li meta nkunu qed nilħqu aktar tfal mhux biss inkunu qed nagħtu lil dawn it-tfal l-għodda biex jaħdmu imma nkunu qegħdin ukoll ngħinuhom iġibu ruħhom aħjar fl-iskejjel għax waħda mir-raġunijiet għaliex it-tfal tagħna ma jġibux ruħhom tajjeb fl-iskejjel hija minħabba li huma jsibu li l-iskejjel mhumiex rilevanti u interessanti għalihom.

Naturalment jista' jkun hemm ukoll problemi oħra li jkunu qed iseħħu fil-familja tagħhom jew inkella fil-persuna nnifisha, imma li hu żgur hu li rridu nagħmlu l-iskejjel tagħna aktar rilevanti.

Naħseb li matul dawn l-aħħar snin għamilna ċerti żviluppi f'dan il-qasam u bdejna saħansitra xi programmi għal dawn it-tfal li qabel kienu qed jintilfu, però issa rridu nkomplu nsaħħu l-ħidma tagħna f'dan is-sens biex nilħqu dejjem iżjed tfal.

M'hemmx dubju li din hija sfida kbira oħra, imma ninsab ċert li bl-għajnuna tal-għalliema kif ukoll bix-xogħol li qed nagħmlu biex niżviluppaw il-ħiliet professjonali tal-għalliema se nkomplu nimxu 'l quddiem f'dan ir-rigward.

Nista' nserraħ ukoll ras kulħadd li m'hemm l-ebda pjan biex inbaxxu l-livell tal-professjoni tal-għalliema, la minn dak li jiġi pprovdut mill-Fakultà tal-Edukazzjoni, li aħna nappoġġjawha kemm nifilħu, u lanqas mill-Istitut tal-Edukazzjoni, għax aħna rridu li l-għalliema tagħna jkollhom l-appoġġ kollu meħtieġ u l-preparazzjoni kollha meħtieġa biex huma jkunu jistgħu jagħmlu x-xogħol tagħhom, li aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar qed isir dejjem iżjed komplikat u dejjem iżjed diffiċli.

Nixtieq inserraħ ukoll ras il-Membri ta' din il-Kamra li dawk l-abbozzi ta' liġi se jitressqu meta jitlesta x-xogħol kollu li qed isir fuqhom.

Issa hemm min qed iqajmilna anke punti ġodda però ma jimpurtax.

Nerġa' ngħid li dawk l-abbozzi ta' liġi se jitressqu quddiem din il-Kamra, u aħna qatt ma kellna l-intenzjoni li nferu jew inweġġgħu l-professjoni tal-għalliema.

Wara kollox aħna ħdimna biex ġustament intejbu l-kondizzjonijiet tax-xogħol tal-għalliema tagħna, li għal ħafna snin tħallew fil-qiegħ tal-professjonijiet li hemm fis-settur pubbliku, u issa rridu nkomplu naħdmu biex dan inkomplu nsaħħuh.

Irrid ngħid ukoll li aħna m'għandna l-ebda tolleranza għal min ikun vjolenti jew għal min iġib ruħu ħażin mal-għalliema tagħna, u dan żgur li mhu se jsib protezzjoni mingħand ħadd.

Fil-fatt aħna se nkunu qegħdin inħarrxu l-pieni f'dan ir-rigward, u permezz ta' dan il-Baġit se nkunu wkoll qegħdin indaħħlu fl-iskejjel tagħna miżuri ġodda ta' sigurtà.

Sinjura President, l-akbar sfida tagħna tibqa' dik li jkollna aktar żgħażagħ li jkomplu jistudjaw wara li jagħlqu 16-il sena, għalkemm illum is-sitwazzjoni qed titjieb.

Biżżejjed ngħid li kien hemm żmien meta n-numru ta' studenti li ma jkomplux jistudjaw wara l-età ta' 16-il sena kien id-doppju ta' dak li hu llum.

Lanqas aħna qegħdin fil-qiegħ tal-lista tal-Unjoni Ewropea f'dan ir-rigward, u hawnhekk irrid nieħu l-okkażjoni biex nitlob lill-kollegi li joqogħdu jagħmlu dan il-punt biex imorru jiċċekkjaw l-istatistika għax aħna niżżilna dik l-istatistika minn 23% għal 17% u se nkomplu naħdmu biex matul is-snin li ġejjin dan il-persentaġġ ikompli jinżel.

Fil-fehma tiegħi l-akbar sfida hi kif se nħajru lil dawk l-istudenti li għandhom 17-il sena biex ikomplu jistudjaw meta jkollhom 18-il sena aktar milli biex inħajru studenti li għandhom 16-il sena biex ikomplu jistudjaw meta jkollhom 17-il sena.

Jien inħoss li l-aktar ħolqa dgħajfa fis-sistema edukattiva tagħna hi dik tal-livell post-sekondarju.

Fil-fehma tiegħi, il-livell post-sekondarju ħallejnieh wisq f'sitwazzjoni ta' "iġri u ġerri" fejn kulħadd jgħaġġel kemm jiflaħ biex iġib iċ-ċertifikati meħtieġa għall-Università jew għall-MCAST.

Hemm bżonn li s-sixth forms tagħna jerġgħu jiksbu r-rwol li kellhom bħala parti importanti mill-formazzjoni taż-żgħażagħ tagħna.

Issa billi noqogħdu ngħidu liż-żgħażagħ tagħna li jridu jiżviluppaw il-ħiliet tagħhom għas-seklu 21, li jridu jkunu kapaċi jiddeċiedu u jsolvu problemi kumplessi, li jridu jkunu kapaċi jaħdmu mal-oħrajn, li jridu jkunu kapaċi jieħdu inizjattiva ta' leadership u li jridu jkunu kapaċi jkunu kreattivi jekk fl-istess ħin iridu jgħaġġlu kemm jifilħu biex iġibu s-Systems of Knowledge u s-suġġetti tagħhom tal-Intermediate kemm jista' jkun malajr?!

Iż-żgħażagħ tagħna tant qed ikollhom jgħaġġlu fil-livell post-sekondarju li kors li suppost itul sentejn qed jispiċċa jtul biss sena u xahar jew sena u xahrejn; sakemm isiru l-mocks!

Nerġa' ngħid li dan meta suppost li l-kors li jkunu qed jagħmlu jkun ta' sentejn.

Jien assolutament inkwetat ħafna fuq din il-ħaġa u ċertament li jekk irridu nsaħħu l-livell post-sekondarju tas-sistema edukattiva tagħna għandu jkollna l-kuraġġ nieħdu d-deċiżjonijiet meħtieġa f'dan ir-rigward.

Sinjura President, kif għedt kemm-il darba, jien qbilt ħafna mad-deċiżjoni li l-oqsma tal-edukazzjoni u tax-xogħol ikunu jaqgħu taħt l-istess ministeru, imma fis-sistema edukattiva tagħna rridu nkomplu ndaħħlu l-work-based learning, l-internships u l-apprenticeships biex filwaqt li wieħed ikun qed jitgħallem, ikun qiegħed jiġi espost ukoll għad-dinja tax-xogħol, u dak li jkun qed jagħmel fid-dinja tax-xogħol għandu jiġi rikonoxxut bħala parti importanti ħafna mill-formazzjoni tiegħu.

Illum għandna ħafna riċerka dwar dak li jissejjaħ work-integrated learning.

Pereżempju nafu li biex issir tabib ma tistax toqgħod taqra l-kotba biss imma trid tmur fis-swali mal-pazjenti.

Kif iħobb jgħidli kirurgu, biex issir tabib trid ixxomm id-demm!

Ara jien żgur li m'iniex se nsir tabib għax nibża' mid-demm, aħseb u ara kemm se noqgħod inxommu!

Imma dan jgħodd għall-oqsma kollha.

Meta lill-istudenti ngħallmuhom minn fuq il-bankijiet tal-iskola u ngħallmuhom ukoll minn fuq il-postijiet tax-xogħol jagħmlilhom ħafna ġid.

Kif diġà għedt, il-work-integrated learning mhux biss iħejjik għad-dinja tax-xogħol imma jtejjiblek anke l-ħiliet intellettwali tiegħek, u llum għandna ħafna riċerka li turi proprju dan.

Dan għaliex b'hekk inti tkun qiegħed tittestja l-ħiliet tiegħek fuq problemi li jkunu reali u mhux sempliċement fuq xi kwestjoni jew issue astratta.

Sinjura President, qabel ma nikkonkludi d-diskors tiegħi nixtieq nenfasizza kemm huwa importanti li fil-qasam tal-edukazzjoni l-edukaturi, il-ġenituri, is-soċjetà u s-settur privat jaħdmu lkoll flimkien għax kif jgħidu tajjeb l-Indjani, it takes a community to raise a child.

Fil-fatt dan ma japplikax biss għat-tfal għax l-iżvilupp tal-ħiliet tagħna lkoll jiddependi minn kemm aħna kapaċi naħdmu flimkien.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

Skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, skada l-ħin tad-diskussjoni fil-Kumitat ta' Provvista fuq il-Voti tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol.

Il-mistoqsija fuq l-emenda u l-voti mressqa huma posposti għal data li għandha tiġi kkomunikata aktar 'il quddiem.

F'12.06 p.m. il-Kamra rriżumiet u l-Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol irrapporta li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, id-diskussjoni fuq il-Voti tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol kienet ġiet konkluża, u li l-mistoqsija fuq l-emenda u l-voti mressqa, kienu posposti għal data li kellha tiġi kkomunikata aktar 'il quddiem.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Issa nitlob lill-Ministru Evarist Bartolo biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament.

AĠĠORNAMENT

EVARIST BARTOLO: Sinjura President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lum it-Tnejn, 5 ta' Novembru 2018 fis-2.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Kumitat ta' Provvista - Estimi Ġenerali 2019

L-Għaxar Jum Stabbilit – Ministeru għall-Affarijiet Ewropej u l-Ugwaljanza

Vot 16 - Ministeru għall-Affarijiet Ewropej u l-Ugwaljanza

Vot 17 - Relazzjonijiet Industrijali u tal-Impieg

Vot VIII - Ministeru għall-Affarijiet Ewropej u l-Ugwaljanza - Kapital.

Ninforma lill-Kamra li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, id-diskussjoni fuq il-Voti taħt il-Ministeru għall-Affarijiet Ewropej u l-Ugwaljanza m'għandhiex tieħu aktar minn tliet sigħat, bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Ninforma wkoll lill-Kamra li din is-seduta se tkun mingħajr mistoqsijiet u l-ħin tal-Aġġornament mhux se jittieħed.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lum it-Tnejn, 5 ta' Novembru 2018, fis-2.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Ministru.

F'12.07 p.m. il-Kamra aġġornat skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018.