DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

It-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

It-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

il-Belt Valletta, fid-9.03 a.m.

It-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019

Il-Minuti tas-Seduta Nru 229, li saret fid-29 ta' Mejju 2019, ġew ikkonfermati.

KUNSENS GĦAL ATTI

L-ISPEAKER (Onor. Anġlu Farrugia): Ninforma lill-Kamra li l-President ta' Malta għoġbu jagħti l-kunsens tiegħu għal:

Att Nru XV tal-2019 – Att tal-2019 dwar Żoni Ħielsa f'Malta;

Att Nru XVI tal-2019 – Att tal-2019 li jemenda l-Att dwar il-Kompetizzjoni u l-Att dwar l-Affarijiet tal-Konsumatur u Liġijiet oħra; u

Att Nru XVII tal-2019 – Att tal-2019 dwar il-Kremazzjoni.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

GĦAWDEX – IMĦAŻEN GĦALL-KARRIJIET TAL-KARNIVAL

L-ONOR.

Chris Said) staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tgħid x'inhu ppjanat li jsir biex jinbnew imħażen għad-dilettanti li jibnu l-karrijiet tal-Karnival ġewwa Għawdex?

Tista' sserraħ ras id-dilettanti tal-Karnival li dawn l-imħażen se jkunu jistgħu jintużaw għall-Karnival tas-sena 2020?

CHRIS FEARNE (Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa) (f'isem il-Ministru għal Għawdex): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li saret laqgħa mad-dilettanti tal-karrijiet u kull spjegazzjoni ngħatat lilhom direttament.

RABAT GĦAWDEX– SKOLA PRIMARJA ĠDIDA

L-ONOR.

Chris Said) staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol: B 'riferenza għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari numru 9996 rigward it-tender biex isir xogħol ta' skavar u xogħol ieħor ta' piles fl-area fejn hemm ippjanat li tinbena l-iskola primarja l-ġdida fir-Rabat, Għawdex, fejn ingħad mill-Ministru li din "it-tender saret skont ir-regolamenti kollha applikabbli f'każ ta' din ix-xorta", jista' l-Ministru jgħid x'inhuma r-raġunijiet li t-tender CT 2134/2019 ma baqgħetx tidher fuq il-website www.etenders.gov.mt ftit ġranet qabel kellha tagħlaq?

Jista' jispjega x'ġara u jekk din it-tender għadhiex fis-seħħ?

Jekk iva, għaliex ma baqgħetx tidher fuq il-website u, jekk le, x'kienet ir-raġuni li ġiet irtirata?

CHRIS FEARNE (f'isem il-Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol): Ninsab informat li waqt li kienet miftuħa t-tender għal xogħol ta' skavar u piling fis-sit fejn se nkunu qegħdin nibnu l-iskola primarja ġdida fir-Rabat, Għawdex, waslu għand il-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada l-ewwel riżultati tat-testijiet li saru fuq il-blat li hemm taħt dan is-sit.

Dawn urew li dan il-blat hu aktar stabbli u b'saħħtu minn kif kien maħsub fil-bidu, u bis-saħħa ta' hekk naqas l-ammont ta' xogħol, naqas il-prezz ta' dan ix-xogħol u naqas ukoll iż-żmien meħtieġ biex dan ix-xogħol isir.

Fid-dawl ta' dan kollu ġie deċiż li s-sejħa għal tenders tinġibed lura u titfassal sejħa ġdida bbażata fuq specifications ġodda li tkun tirrifletti dawn iċ-ċirkostanzi ġodda.

Ninsab informat li meta sejħa għal tenders tiġi rtirata, hemm sett sħiħ ta' proċeduri u regolamenti maħruġa mid-Dipartiment tal-Kuntratti li jridu jiġu segwiti.

Hekk ġara fil-każ ta' tender CT 2134/2019.

In-numru tat-tender ġdida li ħadet post dik imsemmija hawn fuq hu CT 2179/2019.

SPTAR ĠENERALI T'GĦAWDEX – EPIDURAL INJECTION

L-ONOR.

Chris Said) staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: Jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid jekk l-epidural injection tingħatax fl-Isptar Ġenerali ta' Għawdex?

Jekk le, għaliex din tingħata f'Malta iżda f'Għawdex ma tingħatax?

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-epidural injection tingħata fl-Isptar Ġenerali t'Għawdex.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, waħda mill-wegħdiet elettorali tal-Gvern Laburista qabel l-elezzjoni ġenerali li għaddiet kienet dik li jitwasslu l-mediċini fid-djar lill-anzjani.

Għalhekk jista', jekk jogħġbu, il-Viċi Prim Ministru jinforma lill-Kamra jekk dan is-servizz inbediex u kemm hemm anzjani li qegħdin jirċievu l-mediċini fi djarhom minflok ma jkollhom joqogħdu jmorru għalihom, anke għaliex f'xi każi lanqas ikunu jifilħu joqogħdu jistennew fil-kju?

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru..

CHRIS FEARNE: Sur President, din kienet waħda mill-miżuri li aħna xtaqna li tiġi introdotta fil-pajjiż, miżura li permezz tagħha mhux biss qed naraw li l-mediċini li persuna tkun intitolata għalihom ikunu available u mhux ikunu out of stock, kif kien jiġri fis-snin l-imgħoddija, imma wkoll li wieħed ikun jista' jiġborhom mill-ispiżerija tal-għażla tiegħu – miżura pożittiva oħra mibdija mill-Gvern preċedenti u li issa ilha li ġiet estiża ma' Malta u Għawdex kollu għal numru ta' snin – u li saħansitra lil dawk il-persuni li għandhom problemi ta' mobilità jew problemi fiżiċi oħra jitwasslulhom id-dar.

Fil-fatt, kull persuna li għandha 'l fuq minn 70 sena jew li għandha problemi ta' natura fiżika fit-tul tista' tapplika u tirreġistra mal-ispiżerija tal-għażla tagħha biex il-mediċini jitwasslulha d-dar.

Din hija miżura li issa ilha li ddaħħlet numru ta' snin.

Aħna xorta ninkoraġġixxu lil dawk in-nies li m'għandhomx problemi ta' mobilità jew problemi fiżiċi oħra biex imorru jiġbru l-mediċini mill-ispiżerija tal-għażla tagħhom, allavolja jkunu għalqu s-70 sena, għax li tagħlaq 70 sena ma jfissirx neċessarjament li għandek tibqa' ristrett ġo darek.

Però, għal dawk il-persuni li minħabba l-problemi fiżiċi tagħhom ma jistgħux imorru jiġbru l-mediċini li huma intitolati għalihom huma stess, aħna qegħdin nipprovdu dan is-servizz.

Ta' min jgħid li preżentement għandna 1,000 persuna madwar Malta u Għawdex li qed jirċievu l-mediċini d-dar fuq bażi regolari, u kull min jagħlaq 70 sena, wara ftit ġimgħat qed jirċievi notifikazzjoni fejn qed jiġi mgħarraf li jekk irid jista' japplika għal dan is-servizz.

Hekk kif din il-miżura ġiet introdotta, malajr saret popolari mal-pajjiż kollu tant li ġiet imdaħħla bħala parti mis-sistema tagħna.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, dan l-aħħar innotajna x-xogħol kbir li sar f'numru ta' bereġ li tista' tgħid illi kienu fi stat diżastruż, però għad hemm bereġ li hemm bżonn jiġu rranġati.

Biżżejjed ngħid li wħud minnhom joperaw saħansitra mill-għassa tal-Pulizija tal-lokal, li forsi mhuwiex l-aktar post ideali minn fejn topera berġa.

Għalhekk jista', jekk jogħġbu, il-Viċi Prim Ministru jinforma lill-Kamra jekk hemmx pjani li jiġu rranġati aktar bereġ u jsiru wkoll aċċessibbli sabiex kulħadd ikun jista' jieħu l-aqwa servizz possibbli minnhom?

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru.

CHRIS FEARNE: Iva, Sur President, fil-fatt hija l-politika tal-Gvern li fejn hu possibbli kemm jista' jkun iċ-ċittadini ma jirċevux il-kura tagħhom fl-isptarijiet tagħna, imma iżjed viċin id-dar tagħhom, jiġifieri fil-komunità.

Is-servizz tas-saħħa fil-komunità Maltija dejjem kien ibbażat fuq it-tobba tal-familja, anke għax it-tobba tal-familja jagħtu servizz tajjeb ħafna, u ta' dan nixtieq nirringrazzjahom.

Ta' min jgħid li sabiex it-tobba tal-familja jkunu jistgħu jagħtu continuous care lill-pazjenti tagħhom, matul dawn l-aħħar snin żidna l-faċilità li dawn il-professjonisti li jaħdmu privatament ikollhom aċċess għall-informazzjoni kollha tal-pazjent li tkun imdaħħla fis-sistema tas-saħħa pubblika.

Dan wara li biddilna l-mod kif topera s-sistema "myHealth", li ġiet introdotta numru ta' snin ilu, fejn issa kull tabib irreġistrat, bil-permess tal-pazjent, jista' jirreġistra d-data kollha tal-pazjent – u ħafna mid-data llum hija miżmuma b'mod elettroniku – saħansitra minn fuq l-ismartphone jew it-tablet fid-djar tal-pazjenti nnifishom.

Naturalment, din kompliet issaħħaħ il-pożizzjoni tat-tobba tal-familja biex ikunu jistgħu joffru aktar servizzi lill-pazjenti tagħna.

Żidna anke numru ta' testijiet li t-tobba tal-familja jistgħu joffru biex b'hekk komplejna nsaħħu l-professjoni tat-tobba fil-komunità.

Sur President, aħna jidhrilna li s-servizz pubbliku fil-komunità rridu nżiduh, u għal din ir-raġuni rriversjajna l-policy li nitfgħu kollox fuq l-isptarijiet tagħna u nabbandunaw iċ-ċentri tas-saħħa u l-bereġ.

Filwaqt li lill-isptarijiet tagħna rriduhom ikunu l-aqwa kemm jista' jkun possibbli, u fil-fatt qegħdin inżidu kemm l-equipment kif ukoll ir-riżorsi umani għal dan il-għan, irridu wkoll li kemm jista' jkun is-servizz jingħata viċin in-nies u mhux fl-isptarijiet.

Għalhekk, matul dawn l-aħħar tliet snin bdejna programm intensiv li permezz tiegħu bdejna nirrinovaw il-bereġ kollha ta' Malta u Għawdex, li jlaħħqu kważi 60 waħda.

Pereżempju, bejn din il-ġimgħa u l-ġimgħa d-dieħla għandu jitlesta x-xogħol kollu fuq il-berġa taż-Żejtun; hemmhekk kabbarna l-ispazju ta' din il-berġa u qegħdin nimmodernizzawha.

Fil-fatt, ta' min isemmi li minn hawn u ftit taż-żmien ieħor se jkollna numru ta' kliniċi u servizzi ġodda li se jkunu qed jingħataw miż-Żejtun.

Sur President, irrid ngħid ukoll li ħafna mill-bereġ mhux biss kienu magħluqin u traskurati, imma kienu wkoll jinfetħu għal siegħa waħda biss darbtejn fil-ġimgħa, prattikament biex in-nies imorru jiktbu r-riċetti fihom.

Madanakollu, aħna biddilna dan il-konċett u qegħdin nipprovdu servizz ta' tobba – u dan mhux biss biex jinkitbu r-riċetti – u qegħdin nipprovdu servizz ta' infermiera speċjalizzati biex jagħtu pariri anke dwar kif tgħix ħajja aħjar, qegħdin nipprovdu servizzi ta' podiatry, ta' speech language pathology, ta' nutrition, u f'xi bereġ qiegħed saħansitra jittieħed id-demm.

L-ISPEAKER: Onor. Chris Fearne, jekk jogħġbok ikkonkludi.

CHRIS FEARNE: Għandek raġun, Sur President, però din il-mistoqsija rrid nirrispondiha sew għax hija importanti ħafna.

Irrid ngħid ukoll li aħna m'aħniex qed nirranġaw il-bereġ biex sempliċement insebbħuhom.

Ta' min isemmi li madwar tliet ġimgħat ilu ftaħna berġa f'Ħ'Attard, filwaqt li għamilna refurbishment tal-berġa taż-Żurrieq, il-berġa ta' Tas-Sliema, il-berġa ta' Tal-Pietà, il-berġa tax-Xewkija u ħafna bereġ oħrajn.

Bħalissa għaddej ukoll ix-xogħol fuq il-berġa ta' Ħaż-Żabbar u se nibqgħu sejrin hekk sakemm induru l-bereġ kollha ta' Malta u Għawdex.

Għal dan il-għan, ftit tal-ġranet ilu ffirmajna memorandum of understanding mal-Fond Soċjali u tal-Iżvilupp Nazzjonali (NDSF), jiġifieri dak il-fond li jamministra l-flus tal-IIP (Individual Investors Program), ċjoè taċ-ċittadinanza b'investiment, biex b'hekk għandna €10 miljun għad-dispożizzjoni tagħna li bihom se nkunu nistgħu nkomplu nagħmlu refurbishment ta' dawk iċ-ċentri tas-saħħa li għalihom diġà ħriġna t-tenders, fosthom dak tal-Gżira.

Dan ifisser li qed inkomplu ngħollu l-livell tas-servizz li jingħata lill-pazjenti tagħna fl-ibliet u l-irħula tagħhom stess.

L-ISPEAKER: L-Onor.

CLAUDETTE BUTTIGIEG: Sur President, nixtieq nagħmel mistoqsija supplimentari marbuta ma' dak li għadu kemm qal issa d-Deputat Prim Ministru rigward is-sistema diġitali ta' komunikazzjoni li qed titħaddem fil-bereġ u fl-isptarijiet tagħna.

Il-Viċi Prim Ministru jaħseb li l-Gvern se juża l-istess sistema wkoll fir-rigward tal-constant glucose monitoring?

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru.

CHRIS FEARNE: L-ewwel nett, nixtieq nirringrazzja lill-Onor.

Claudette Buttigieg għal din id-domanda.

Ftit tal-ġimgħat ilu ħriġna t-tenders … Jidhirli li għalqu, imma m'iniex informat eżattament dwar fiex wasal dan il-proċess għax, ovvjament, jien ma nkunx involut fit-tendering.

Madanakollu, l-aħħar informazzjoni li waslitli hi li dawn għalqu, u kien għaddej dak li hu msejjaħ bħala l-clarification period, fejn min ikun tefa' l-offerta jkun qiegħed jagħmel xi mistoqsijiet.

Dan biex nintroduċu sistema li hi msejħa bħala remote patient monitoring għal dawk il-pazjenti ta' taħt is-16-il sena li għandhom type 1 diabetes, jiġifieri dawk it-tfal u l-adolexxenti li sa minn età żgħira jkunu jridu jibdew jieħdu l-insulina u jiċċekkjaw iz-zokkor fid-demm billi jittaqqbu madwar erba' jew ħames darbiet kuljum.

B'hekk, prattikament it-tfal kollha li għandhom id-dijabete f'pajjiżna se jingħataw monitor li jkunu jistgħu jagħmluh ma' riġlejhom sabiex dan jaqra l-livell taz-zokkor fid-demm b'mod kontinwu, u dan mhux biss biex ikunu jistgħu jaraw ir-riżultat huma personalment, imma biex ir-riżultat imur f'sistema diġitali li permezz tagħha jekk ikun hemm pazjent li jew ikollu l-livell taz-zokkor għoli ħafna jew baxx ħafna, jew inkella mhux ikkontrollat fuq medda ta' ħin, dak il-pazjent, il-ġenituri tiegħu, it-tabib tiegħu jew saħansitra l-ispeċjalista – skont il-każ li jkun – jiġu informati b'dan b'mod diġitali.

Ta' min jgħid li din is-sistema qegħdin indaħħluha matul dawn l-aħħar ġranet.

Il-pjan hu li matul din is-sena jkollna l-hardware u s-software in place biex b'hekk dan is-servizz ikun jista' jingħata lit-tfal kollha li għandhom id-dijabete u, eventwalment, jekk naraw li din is-sistema qed taħdem tajjeb se nkomplu nestenduha għall-pazjenti kollha f'pajjiżna li għandhom id-dijabete.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, dan l-aħħar qrajt dwar il-Molecular Genetics Laboratory li hemm fl-Isptar Mater Dei u, fost affarijiet oħrajn, qrajt li bis-saħħa ta' dan il-laboratorju f'pajjiżna se jkun possibbli li jsiru aktar testijiet.

Jista', jekk jogħġbu, il-Viċi Prim Ministru jispjega lill-Kamra għal liema vantaġġi se jwassal l-investiment li sar f'dan il-laboratorju?

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru.

CHRIS FEARNE: Fil-fatt, Sur President, qed isir investiment qawwi fil-laboratorji tal-isptarijiet tagħna.

Il-mod konvenzjonali kif kienu jsiru u kif għadhom isiru sal-lum ħafna mit-testijiet fejn jidħlu l-mikrobi huwa billi jittieħed sample mingħand il-pazjent skont l-infezzjoni li jkun qed jissuspetta li għandu, u mbagħad minn dak is-sample jipprova jkabbar il-mikrobu fil-laboratorju, ħalli finalment jara x'antibijotiċi jew x'mediċini jeżistu biex ikunu jistgħu jaħdmu kontra dan il-mikrobu.

Dan huwa proċess li f'ċerti każijiet jieħu ftit ġranet, f'ċerti każijiet jieħu ġimgħat, filwaqt li f'każijiet oħrajn jieħu xhur sħaħ.

Pereżempju, jekk ikollok pazjent li tkun qed tissuspetta li għandu t-tuberkulożi, trid madwar tliet xhur biex ikollok ir-riżultat.

Naturalment, dan ma jfissirx li inti se ddum tliet xhur biex tibda t-trattament, imma trid tibda t-trattament b'mod empiriku, jiġifieri mingħajr ma jkollok evidenza eżatta dwar x'inti tagħmel, u mbagħad, skont dak ir-riżultat, jew tikkonferma t-trattament jew inkella tibdlu.

Dan bil-konsegwenza li possibbilment il-pazjent ikun għamel tliet xhur jieħu trattament li mhuwiex xieraq.

S'issa dawn kienu l-metodi ta' kif wieħed jittestja dawn l-infezzjonijiet.

Ftit tas-snin ilu daħlet teknoloġija ġdida fejn ġo laboratorju, permezz ta' makkinarju sofistikat, wieħed ikun jista' jaqra d-DNA (deoxyribonucleic acid), jiġifieri l-genome ta' persuna, u dan billi prattikament inti taqbad sample ta' ċelloli ta' persuna u taqra s-sekwenza kollha – ma nafx kemm-il triljun ta' proteina teżisti! – tad-DNA tagħha.

Issa qed nużaw din it-teknoloġija mhux biex naqraw id-DNA tal-persuna imma d-DNA tal-mikrobi, u allura minn sample, minflok ma nipprovaw inkabbru l-mikrobu, naqraw x'tip ta' mikrobi hemm billi naqraw id-DNA jew l-RNA (ribonucleic acid) ta' dak il-mikrobu.

Dan ifisser li f'temp ta' siegħa jista' mhux biss ikollna idea, imma jkollna riżultat ċar tal-mikrobu li qiegħed jikkawża l-infezzjoni, anke f'każ ta' tuberkulożi.

Dan jagħmel differenza kbira meta tqabbel mal-fatt li sa ftit taż-żmien ilu konna nistennew xi tliet xhur, sitt ġimgħat jew ġranet biex ikollna dan it-tip ta' riżultati.

Dan huwa investiment li bdejna nagħmlu numru ta' snin ilu billi bdejna nżidu l-apparat ftit ftit, sakemm ftit tal-ġimgħat ilu wasalna biex saħansitra ninawguraw żewġ laboratorji fl-Isptar Mater Dei li permezz tagħhom issa r-riżultati jistgħu jinħarġu mhux wara tliet xhur, imma wara siegħa.

Naturalment, din hija breakthrough kbira għax tfisser li pazjenti b'infezzjonijiet, li ġeneralment ikunu infezzjonijiet serji li jistgħu anke jwasslu għall-mewt, issa jistgħu jiġu ttrattati immedjatament u b'hekk qegħdin mhux biss nipprovdu servizz aktar effiċjenti, imma qegħdin saħansitra nsalvaw il-ħajjiet.

Sur President, nixtieq nagħmel l-aħħar punt billi ngħid li l-Molecular Genetics Laboratory qed jintuża wkoll għall-kanċer fid-demm, fosthom għal-lymphomas u għal-leukemias.

Fejn qabel wieħed kien ikun irid joqgħod jagħmel it-testijiet fil-laboratorju bl-istaining, eċċ. liema testijiet kienu jirrikjedu minn ġranet sa ġimgħat biex jinħareġ ir-riżultat, bil-konsegwenza li jekk, pereżempju, pazjent ikun qed jagħmel dawn it-testijiet fuq suspett ta' kanċer ikollu jdum madwar erba' ġimgħat sakemm jibda t-trattament – u dawn l-erba' ġimgħat jistgħu jkunu importanti – illum f'temp ta' sagħtejn jista' jkollna riżultat.

Dan ifisser li llum persuna li hija suspettata bil-lymphoma jew b'leukemia, dakinhar stess li tmur l-isptar biex isirulha t-testijiet ikollha riżultat u għalhekk jista' jinbdielha t-trattament dakinhar stess jew l-għada.

Dan ifisser li llum qegħdin nagħtu servizz aktar effiċjenti, servizz aħjar u fuq kollox qed jirnexxilna nsalvaw aktar ħajjiet.

L-ISPEAKER: L-Onor.

CARMELO MIFSUD BONNICI: Sur President, nixtieq immur lura għall-kwestjoni tal-bereġ.

Qed nieħu pjaċir li l-bereġ qed jerġgħu jiġu rranġati u li l-Gvern irnexxielu jġib xi fondi biex dan isir.

Però ninsab preokkupat dwar żewġ affarijiet.

L-ewwel nett, in-nies kemm qed jiġu informati dwar is-servizzi li l-bereġ qegħdin joffru?

Għax jien ninnota li m'hemmx din l-informazzjoni.

Nixtieq inkun naf ukoll jekk hemmx ċerta kordinazzjoni bejn il-bereġ u l-polikliniċi fis-sens li, jekk persuna marret biex tinqeda f'poliklinika, ġietx informata li mit-tali berġa jipprovdu t-tali servizz li għandha bżonn hi.

Jien nissuġġerixxi wkoll li jsir xi forma ta' librett jew fuljett li jitqassam lin-nies biex dawn ikunu informati dwar is-servizzi li joffru l-bereġ.

Kif il-Viċi Prim Ministru jaf, jien għamilt numru ta' mistoqsijiet parlamentari dwar il-bereġ għax nemmen li l-bereġ huma essenzjali anke llum, speċjalment minħabba l-komunità anzjana li għandna, li ssib diffikultà biex tasal sal-eqreb poliklinika li hemm għal fejn toqgħod hi.

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru.

CHRIS FEARNE: L-ewwel nett, nixtieq nirringrazzja lill-Onor.

Carmelo Mifsud Bonnici għall-mistoqsija tiegħu.

Fil-fatt, minn madwar sena ilu meta berġa tiġi rinovata u jiżdiedu s-servizzi tagħha qed nibagħtu fuljett lir-residenti kollha li tkun qed tkopri dik il-berġa – jieħdu pjaċir jagħmlu r-ritratt tiegħi fuq dan il-fuljett, u għalkemm jien ngħidilhom li m'hemmx għalfejn, qed jagħmluh xorta waħda allavolja r-residenti ma jkunux tad-distrett tiegħi! – u fih jiġu elenkati s-servizzi kollha li toffri din il-berġa, kif ukoll il-ħinijiet li fihom ikunu available il-professjonisti.

Jien nemmen li din hija xi ħaġa li hija importanti li ssir, anke għax, kif qed jgħid l-Onor.

Carmelo Mifsud Bonnici, is-servizzi mhux biss iridu jkunu hemmhekk, imma r-residenti jridu jkunu jafu bihom biex ikunu jistgħu jibbenefikaw minnhom.

Madanakollu, aktar minn hekk, illum aħna qegħdin nagħmlu sistema ta' bookings ta' appuntamenti li hija ċentralizzata, jiġifieri jekk għall-grazzja tal-argument inti tmur iċ-Ċentru tas-Saħħa ta' Raħal Ġdid biex tagħmel appuntament għal vista għand il-podiatrist, jistgħu jgħidulek li, pereżempju, inti tista' tingħata dan is-servizz mill-berġa ta' Ħal Għaxaq.

Issa hawn qiegħed sempliċement nagħti eżempju li vvintajtu jien biex wieħed ikun jista' jifhimni.

Jiġifieri link bejn is-servizzi li jingħataw fil-berġa u dawk li jingħataw fiċ-ċentri tas-saħħa jeżisti.

Jeżisti link saħansitra bejn dawn il-bereġ, iċ-ċentri tas-saħħa u l-Isptar Mater Dei.

Fil-fatt meta l-pazjenti jkollhom bżonn xi follow-up bħal, pereżempju, għad-dijabete, illum fiċ-ċentri tas-saħħa għandna konsulenti speċjalizzati fid-dijabete li huma appuntati apposta bil-għan li jservu hemmhekk fil-klinika tad-dijabete.

B'hekk, illum min ikollu bżonn follow-up tad-dijabete –qed insemmi d-dijabete bħala eżempju, għax hemm eżempji oħrajn – mhux neċessarjament irid imur l-Isptar Mater Dei f'dak l-iffollar kollu, għax jista' jkun li l-ispeċjalista jgħidlu li meta jerġa' jmissu appuntament ieħor, ma jkollux għalfejn imur l-isptar imma jista' jmur fl-eqreb ċentru tas-saħħa ta' fejn joqgħod.

L-istess nista' ngħid għal-link li jeżisti bejn iċ-ċentri tas-saħħa u l-bereġ.

Jiġifieri dan huwa proċess li permezz tiegħu aħna rridu dejjem inwasslu s-servizzi tas-saħħa u tal-kura aktar u aktar viċin in-nies biex dawn ikunu aċċessibbli anke għal nies bi problema ta' mobilità, bħalma semma l-Onor.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, se nagħmel din il-mistoqsija wara li xi ħadd staqsieni fuqha.

Jista' l-Viċi Prim Ministru jikkonferma li wara li omm ikollha wild ġdid ikollhiex żjarat minn xi qabla, kemm sakemm iddum l-isptar, kif ukoll wara li toħroġ mill-isptar?

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru.

CHRIS FEARNE: Din il-mistoqsija tirrigwarda l-istess tema li konna qegħdin nitkellmu dwarha, ċjoè li kemm jista' jkun is-servizz tas-saħħa jiġi ddeċentralizzat.

Aħma rridu li noħorġuh mill-isptarijiet u nipprovduh fil-komunità stess, f'dan il-każ anke fid-djar tal-pazjenti.

Fil-fatt jidhirli li introduċejna dan is-servizz madwar erba' snin ilu b'kooperazzjoni mal-MUMN (Malta Union for Midwives and Nurses).

B'hekk, wara xi ġranet li mara twelled u tmur id-dar, jekk trid din tingħata l-opportunità li żżurha qabla d-dar tagħha stess biex tara lill-omm u lit-tarbija.

Dan huwa servizz popolari ħafna, tant li prattikament nistgħu ngħidu li l-ommijiet ġodda kollha jaċċettaw li jingħataw dan is-servizz.

Ta' min iżid jgħid ukoll li, jekk l-omm tkun trid, il-qabla mhux talli żżur lill-omm u lit-tarbija tagħha darba, imma talli wara ftit ġranet tagħmlilha t-tieni żjara, wara ftit ġimgħat tagħmlilha t-tielet żjara, u jekk ikun hemm bżonn, isiru anke żjarat oħrajn.

Fil-fatt jien informat li s-sena li għaddiet saru madwar 18,000 żjara mill-qwiebel fid-djar ta' ommijiet ġodda, u dan mhux għax kellna 18,000 omm ġdida – bejn wieħed u ieħor, ikollna madwar 5,000 twelid fis-sena f'Malta u Għawdex – imma għax ikun hemm ommijiet li jkunu jixtiequ li jingħataw dan is-servizz għal aktar minn darba.

Naturalment, biex ikun jista' jingħata dan is-servizz żidna n-numru ta' qwiebel, għax ovvjament servizz bħal dan ma jingħatax minn dawk il-qwiebel li jkunu qegħdin jagħtu s-servizzi tagħhom fl-Isptar Mater Dei jew inkella fl-Isptar Ġenerali ta' Għawdex, imma jingħata minn qwiebel fil-komunità.

Dan ifisser li llum aħna qed noffru servizz aħjar u aktar viċin in-nies.

B'hekk meta tkun qed tiżvolġi xi problema nindunaw biha mal-ewwel u ħafna drabi nkunu nistgħu nsolvuha, filwaqt li fl-istess ħin inkunu qed niffrankaw l-iffollar fl-Isptar Mater Dei għax, li kieku ma jiġix ipprovdut dan is-servizz, dawn l-ommijiet il-ġodda jkollhom imorru l-isptar huma, flimkien mat-trabi tagħhom.

Sur President, ġaladarba qed insemmi s-servizzi, ta' min isemmi wkoll servizz ieħor li jeżisti, li huwa l-walk-in clinic għas-servizz tal-breast feeding.

Hemmhekk persuna tista' tmur mingħajr ma jkollha għalfejn tagħmel appuntament.

Is-servizz tal-Breastfeeding Clinic fl-Isptar Mater Dei huwa essenzjali għax li omm tredda' lit-tarbija tagħha jagħti ħafna vantaġġi lil dik it-tarbija, mhux biss għal dak il-ħin imma anke għall-kumplament ta' ħajjitha.

Kif għedt diġà, din il-klinika hija miftuħa għall-ommijiet kollha u dawn jistgħu jaqbdu u jmorru mingħajr appuntament.

Il-fatt li s-sena l-oħra saru madwar 13,000 żjara f'din il-klinika jindika kemm din il-klinika hi popolari.

Kif aċċennajna ftit ilu, huwa importanti li wieħed dejjem jitkellem fuq dawn l-affarijiet ħalli persuna tkun informata bis-servizzi kollha li tista' tagħmel użu minnhom u b'hekk tkun tista' tiġi moqdija aħjar.

L-ISPEAKER: L-Onor.

SIMON BUSUTTIL: Sur President, il-ġimgħa l-oħra smajt lill-Viċi Prim Ministru jitkellem dwar il-Concerta, mediċina li ġiet sostitwita b'mediċina ġenerika li sfortunatament mid-dehra ma qablitx ma' numru ta' pazjenti.

Meta l-Viċi Prim Ministru kien qed jirreferi għal din il-biċċa xogħol, smajtu jgħid li "he's on it", u ta' dan nirringrazzjah f'isem il-pazjenti li qegħdin jistennew din il-bidla.

Huwa qalilna wkoll li din hija xi ħaġa li se tiġri dalwaqt.

Din hija aħbar tajba, però nixtieq li l-Ministru jirsisti kemm jista' f'dan ir-rigward għax, kif naħseb li hu jaf aktar minni, għal dawn il-pazjenti kull ġurnata li jgħaddu mingħajr il-mediċina t-tajba mhux biss hija ta' inkonvenjent, imma jkollhom diffikultajiet ovvji.

Għalhekk, jista' l-Ministru jgħid jekk għandux data konkreta li fiha dawn in-nies se terġa' tingħatalhom il-Concerta, li qegħdin jistennewha bil-ħniena?

L-ISPEAKER: Id-Deputat Prim Ministru.

Jekk jogħġbok irrispondi fil-qosor għax se jiskadi l-ħin tal-mistoqsijiet parlamentari.

CHRIS FEARNE: L-ewwel nett, nixtieq nirringrazzja lill-Onor.

Simon Busuttil għall-mistoqsija tiegħu.

Sur President, din il-kwestjoni ma tirrigwardax biss il-mediċina Concerta.

Fil-fatt kull mediċina li toħroġ ġdida tkun taħt patent għal numru ta' snin – ġeneralment, il-patent tkun ta' għaxar snin, imma ġieli tkun anke ta' 15-il sena – u matul dak il-perjodu wieħed bilfors ikollu jixtri dik il-mediċina.

Madanakollu, hekk kif mediċina tispiċċalha l-patent, ikun hemm kumpaniji oħrajn li jipproduċu l-istess forma ta' mediċina – dawk li jissejħu generics – u hemmhekk il-prezz jinżel ħafna.

Fil-fatt ta' min jgħid li l-patent ikun qiegħed hemmhekk sabiex jipproteġi lil dik il-kumpanija li tkun ipproduċiet dik il-mediċina ġdida ħalli din iġġib lura l-flus li tkun nefqet fuq ir-riċerka u l-innovazzjoni.

U dwar il-mediċina Concerta hekk ġara.

Il-Concerta kienet a branded medicine li l-Gvern kien daħħalha għax deherlu li kienet importanti għal dawk il-pazjenti li għandhom l-ADHD.

Madanakollu, ladarba waqa' l-patent u l-ispeċifikazzjonijiet kienu tajbin, kif aħna obbligati li nagħmlu kemm bil-liġijiet Maltin u anke b'dawk Ewropej, it-tender il-ġdid ingħata għal mediċina li hija orħos u li hija generic.

Ġara li kien hemm numru ta' pazjenti li ħassew li b'din il-generic medicine ma kienx qed ikollhom riżultati tajbin daqskemm kellhom bil-branded medicine, u allura aħna, minflok ma għamilna bħalma tista' tgħid għamlu l-pajjiżi tad-dinja kollha, jiġifieri għedna li dik il-brand hija tajba u allura għandhom jibqgħu jeħduha, ġibna anke esperti minn barra biex jagħtuna pariri u sibna li hemm numru ta' pazjenti li, jekk jerġgħu jieħdu l-Concerta, imorru aħjar.

Ovvjament, lil min ħa dak it-tender, li ħadu kif suppost, ma tistax taqbad u twaqqagħhulu għax inkella nkunu qed immorru kontra l-liġi.

Għalhekk, permezz ta' kumitat tekniku li nħatar apposta madwar sena u nofs ilu biex jipprovdi mediċini f'każijiet eċċezzjonali, ġie deċiż li dawk il-pazjenti li jħossu li l-Concerta hi aħjar mill-generic medicine se jkollhom aċċess għall-Concerta mingħand is-servizz tas-saħħa.

Dan ir-rapport wasal għandna biss ftit tal-ġranet ilu – jidhirli bħal-lum ġimgħa – u jien ħabbart din l-aħbar mill-ewwel.

Li qed jiġri bħalissa hu li qed jiskatta l-proċess biex il-Gvern ikun jista' jerġa' jixtri l-Concerta bil-għan li dawk il-pazjenti li huma intitolati għaliha jkunu jistgħu jeħduha, jiġifieri l-proċess f'dan ir-rigward huwa miexi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu issa għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru Joe Mizzi.

TQEGĦID TA' KARTI

JOE MIZZI (Ministru għall-Enerġija u l-Immaniġġar tal-Ilma): Sur President, f'isem il-Ministru għall-Finanzi, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 110 tal-2019 – Regoli tal-2019 dwar Grupp Konsolidat (Taxxa fuq l-Income); u

Tagħrif dwar in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq mezzi tax-xandir, inkluż social media, mid-dekasteru li għalih hu responsabbli l-Ministru għall-Finanzi, matul April u Mejju 2019, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 10244.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet.

Id-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa, l-Onor.

MOZZJONIJIET

TAL-AWTORITÀ DWAR

IL-PROTEZZJONI TA' EMBRIJUNI GĦASSENA 2019

Illi l-Kamra tapprova l-Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għas-sena finanzjarja mill-1 ta' Jannar 2019 sal-31 ta' Diċembru 2019 skont l-Att dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, Kap. 524.

L-ISPEAKER: Min jissekonda, jekk jogħġobkom?

L-ISPEAKER: Ninforma lillKamra li ddiskussjoni fuq din ilmozzjoni għandha tieħu seduta waħda, bilħin jinqasam indaqs bejn kelliema talGvern u kelliema talOppożizzjoni, bl-introduzzjoni u l-għeluq mill-Gvern.

L-Onor.

ETIENNE GRECH: Sur President, l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għandha funzjoni pjuttost wiesgħa.

Jien se nibda dan l-intervent tiegħi billi nagħti ftit background dwar dan il-qasam biex in-nies li qed isegwuna jkunu jistgħu jaraw għaliex din l-Awtorità hija daqstant importanti.

Nibda biex ngħid li l-problema tal-infertilità taffettwa lil ħafna koppji, u wieħed għandu jkun konxju ta' kemm ikun hawn nies li jbatu fis-skiet.

Ta' min jgħid li sfortunatament aktar ma jgħaddi ż-żmien, din il-problema aktar qiegħda tiżdied, kemm minħabba li llum aktar koppji qed jiddeċiedu li jkollhom it-tfal f'età aktar avvanzata milli kienu qabel, kif ukoll minħabba żieda fl-inċidenza ta' mard trażmess sesswalment, li jista' jaffettwa l-organi riproduttivi tan-nisa u tal-irġiel, u allura dan jista' jikkawża wkoll infertilità.

Ħafna minn dawn il-koppji jkollhom jieħdu deċiżjonijiet diffiċli, u ħafna drabi l-IVF (in vitro fertilisation) tkun l-aħħar tama għalihom li jkollhom it-tfal, għax hemm work-up sħiħa t'affarijiet li jridu jsiru qabel ma jittieħed dan il-pass.

Dawk il-koppji li, wara li jagħmlu ċertu perjodu jipprovaw biex ikollhom it-tfal b'mod naturali, ma jirnexxilhomx u l-mara ma tkunx tista' toħroġ tqila, dawn imorru għand ġinekologu, li min-naħa tiegħu ma jirrikorrix mill-ewwel għall-IVF imma l-ewwel jagħmel ċerti testijiet fejn jara kif inhuma l-hormones, jara l-ovulation kif qed tkun, eċċ. eċċ. Imbagħad, jekk l-affarijiet ma jirnexxux, ħafna drabi jmorru għal dik li hija msejħa bħala ART (Advanced Reproductive Technology), li hawn Malta hija avvanzata ħafna wkoll.

Bejn wieħed u ieħor, meta koppja tirrikorri għall-IVF tkun diġà ilha xi sentejn tagħmel dawn it-testijiet u tgħaddi mill-proċessi li semmejt.

Jiġifieri, kif għedt diġà, għaliha l-IVF tkun l-aħħar tama.

Mir-rapport tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni jirriżulta li kien hemm koppji li għamlu saħansitra disa' tentattivi għall-IVF fuq perjodu ta' snin, għax xi kultant ikun hemm bżonn numru ta' cycles.

Ta' min jgħid li koppja trid tgħaddi minn proċess ma' din l-Awtorità biex tieħu s-servizz tal-IVF.

Ħafna drabi t-tobba tal-familja jirreferu lill-pazjenti prospettivi għand il-Fertility Clinic, u mbagħad min-naħa tal-Fertility Clinic jiskatta proċess biex, wara li jsiru studji u testijiet preliminari fuq il-koppja, dawn jiġu eliġibbli għall-IVF.

Tajjeb nirrimarka wkoll li kull koppja li tapplika biex tagħmel dan il-proċess, kemm fl-isptar pubbliku u anke f'dawk privati, tkun trid tiġi approvata mill-Awtorità skont l-eliġibilità mitluba bil-liġi.

Ovvjament, kollox huwa regolat bil-liġi li, kif nafu, ġiet emendata wkoll.

Fil-każ tal-Isptar Mater Dei, minħabba li l-maġġoranza tal-każijiet isiru hemmhekk, dawn ikunu jridu jgħaddu wkoll mill-ART Prioritization Committee sabiex jingħataw preċedenza skont il-każ.

Jeżistu protokolli apposta sabiex jikklassifikaw lill-koppji u jidentifikaw lil dawk il-koppji li għandhom jiġu ttrattati u jingħataw prijorità.

Pereżempju, jittieħdu inkonsiderazzjoni l-etajiet ta' dawn il-koppji.

Xi ħaġa pożittiva hi li l-emendi li saru fil-liġi matul is-sena li għaddiet tejbu ħafna l-affarijiet u bis-saħħa tagħhom ħafna affarijiet marru'l quddiem fil-qasam tal-IVF.

Sur President, l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni hija rappreżentata minn chairman u mill-membri tal-bord għax l-IVF mhijiex first come, first served, imma, kif għedt diġà, timxi skont il-prijorità tal-koppja kkonċernata u anke skont il-protokolli li jeżistu f'dan ir-rigward.

L-għaqal u l-viżjoni tal-Gvern Laburista wasslu għal bidliet importanti kemm fl-introduzzjoni ta' servizz b'xejn tal-IVF fl-Isptar Mater Dei, kif ukoll fl-iżviluppi li saru fl-Att dwar il-Protezzjoni tal-Embrijuni li, bħalma ħafna jafu, sar jippermetti l-iffriżar tal-embrijuni b'mod regolat biex dejjem jikber iċ-ċans ta' suċċess, filwaqt li kemm jista' jkun dejjem jitnaqqsu r-riskji għal dawk li jibbenefikaw mis-servizzi tal-IVF.

L-emendi li saru fil-liġi matul is-sena li għaddiet fetħu bibien ġodda, u dan dejjem bl-iskop li, minbarra li tiġi ssalvagwardjata etika tajba, iċ-ċans li ġenituri prospettivi jġibu t-tfal b'suċċess jiżdied b'mod sostanzjali.

Ovvjament, dawn il-proċeduri dejjem isiru taħt il-ħarsien tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni.

Hawnhekk tajjeb insemmi li l-Gvern ftakar ukoll f'dawk il-koppji bla tfal li, minflok ma ħadu t-triq tal-IVF, jew inkella peress li l-IVF ma kinitx suċċess għalihom, għażlu li jaddottaw wild.

Il-Gvern dan għamlu billi ħadem biex titnaqqas il-burokrazija li teżisti meta koppja Maltija tiġi biex taddotta t-tfal minn pajjiżi oħra, u għalhekk ra li jiġi assigurat illi t-tfal li qed jiġu addottati jkunu f'qagħda ta' saħħa tajba, u anke billi ta għotja ta' €10,000 lil dawk il-koppji li jaddottaw sabiex b'hekk itaffilhom xi ftit mill-ispejjeż kbar li jridu jgħaddu minnhom.

Sur President, għalkemm l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni ma tantx tagħmel ħoss fil-midja, din għaddejja b'ħidma kontinwa mingħajr ħafna daqq ta' trombi.

Din il-ħidma qed issir miċ-Chairperson, mill-membri tal-Bord u mill-istaff kollu, u dan sabiex tiġi assigurata l-protezzjoni tal-embrijuni, l-interessi tal-ġenituri prospettivi u anke tal-ulied li jitwieldu minn dawn il-proċessi li semmejt.

Il-liġi, hekk kif ġiet emendata s-sena li għaddiet, la tagħmel diskriminazzjoni ma' persuni eterosesswali, la ma' koppji li huma miżżewġin jew li mhumiex miżżewġin, la ma' persuni single u lanqas ma' persuni LGBTI u dan huwa pass importanti għad-drittijiet ċivili tal-persuni li jfittxu dan it-trattament.

Issa, mingħajr ma nkun tekniku, nixtieq ngħaddi kelmtejn dwar il-proċess tal-IVF.

Wara li l-omm prospettiva tagħmel perjodu tieħu mediċini ormonali, hi tagħmel operazzjoni li fiha jinġabru l-bajd, dawk li jgħidulhom "oocytes".

Fl-istess ġurnata, tiġi miġbura l-isperma mingħand is-sieħeb tagħha u mbagħad it-tobba jiffertilizzaw dan il-bajd billi jgħaqqdu l-isperma u l-bajda flimkien, li huwa proċess li jsir f'24 siegħa.

Jekk il-fertilizzazzjoni tkun suċċess, jifforma embrijun u wara erbat ijiem dan l-embrijun jiġi ppjantat fl-omm.

Bil-liġi l-ġdida, it-tobba jistgħu jiffertilizzaw aktar minn żewġ bajdiet u l-embrijuni żejda jiġu ppriżervati għall-futur permezz ta' proċess ta' ffriżar għax, ovvjament, dan ikabbar iċ-ċans li koppja jkollha t-tfal.

Jekk ma jkunx hemm talba għal dawn l-embrijuni żejda, l-Awtorità tista' tagħtihom għall-addozzjoni, u jekk dawn ma jiġux addottati jibqgħu ffriżati.

Però jidher li l-embrijuni ffriżati jiġu wżati mill-ġenituri bijoloġiċi stess f'ċikli extra li jingħataw, u b'hekk il-koppji jkollhom ċans li jkollhom aktar ulied.

Pereżempju, jekk il-mara toħroġ tqila wara l-ewwel ċiklu u jkollha embrijuni ffriżati, dawk jistgħu jintużaw fiċ-ċikli ta' wara u, bis-saħħa t'hekk, il-koppja jista' jkollha aktar ulied permezz tal-IVF.

Ta' min jgħid li l-iffriżar tal-embrijuni jsir wara ftehim bejn il-ġenituri prospettivi u l-Awtorità skont il-liġi kif ġiet emendata.

Sur President, il-liġi l-ġdida tgħid li persuna li qed tirċievi trattament ma tistax taddotta embrijuni ffriżati minn koppji differenti u mbagħad dawn jiġu ppjantati.

Meta l-addozzjoni sseħħ, id-donatur tal-embrijun jitlef kull dritt u obbligu lejn l-embrijun.

Din hija ovvja għax imbagħad dawk l-embrijuni jsiru tal-koppja li tkun addottathom.

Bil-liġi l-ġdida, id-donazzjonijiet tal-isperma u tal-bajd saru legali, però dan dejjem f'qafas legali ssalvagwardjat mill-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni.

Ġenituri prospettivi jistgħu jidentifikaw lid-donaturi, però d-donaturi ma jistgħux ikunu qraba tagħhom.

Il-ġenituri prospettivi jistgħu jibbenefikaw ukoll mid-donazzjonijiet tal-gamiti, jiġifieri tal-isperma jew tal-oocytes, billi jużaw il-banek tal-isperma u tal-oocytes.

F'dan il-każ, id-donatur jibqa' anonimu.

Il-liġi tobbliga lill-Awtorità li żżomm reġistru b'informazzjoni medika u informazzjoni oħra dwar id-donaturi anonimi.

Din l-informazzjoni se tkun disponibbli għall-wild imwieled mill-gamiti li jkunu ngħataw wara li jilħaq l-età adulta, jew inkella għall-ġenituri, jekk ikun meħtieġ.

Id-donaturi kollha, kemm jekk dawn ikunu magħrufin, kif ukoll jekk jibqgħu anonimi, għandu jkollhom mill-anqas 18-il sena, iżda n-nisa li jkunu se jagħmlu d-donazzjoni tal-bajd ma jistgħux ikunu akbar minn 36 sena minħabba li wara li mara taqbeż din l-età, il-kwalità tal-bajd tagħha tonqos.

Id-donaturi jistgħu jagħmlu donazzjoni waħda biss, u l-gamiti jistgħu jintużaw biss f'ġenitur prospettiv wieħed.

Dawn huma d-dettalji dwar kif ġiet emendata l-liġi.

Il-kiri tal-ġuf, jew inkella dak li huwa magħruf bħala surrogacy, kien u għadu illegali, iżda, fil-fehma tiegħi, hemm lok għal diskussjoni pubblika wiesgħa dwar dan is-suġġett u 'l quddiem, jekk il-poplu u l-Parlament jaqblu, din tista' tiġi legalizzata f'liġi separata.

Issa, Sur President, nixtieq insemmi xi statistika dwar l-andament tat-ART f'Malta matul is-sena 2018, u ċjoè, matul is-sena li sar ir-rapport annwali dwarha.

Għamlu t-trattament tal-IVF 222 koppja, saru 246 ċiklu ta' trattament li fihom intużaw 215 oocytes friski, 29 thawed oocyte, jiġifieri oocytes li kienu ffriżati, u żewġ ċikli saru minn embrijuni ffriżati.

Ta' min jgħid li b'kollox kien hemm 82 raġel, 80 fl-Isptar Mater Dei u 2 fi sptar privat; hawnhekk naraw id-differenza bejn in-numru ta' nies li rrikorrew fl-isptarijiet privati u dawk li rrikorrew fl-Isptar Mater Dei għax, minn mindu dan il-Gvern ta dan is-servizz b'xejn, l-Isptar Mater Dei għandu l-bulk il-kbir u assolut tal-każijiet tal-IVF – li wżaw spermi li kienu cryopreserved għal raġunijiet mediċi.

Matul is-sena 2018, minn 246 ċiklu – jiġifieri, minn kull prova li ssir fejn l-isperma jew l-oocytes jiġu fertilizzati u l-embrijuni ffriżati jittqiegħdu fl-omm – inbdew 56 tqala, jiġifieri, il-persentaġġ taċ-ċikli li rriżultaw fi tqala kien dak ta' 22.76%.

Dan ifisser żieda ta' 1.05% minn dak tas-sena 2017, jiġifieri, minn mindu ġiet emendata l-liġi kien hemm titjib fl-ammont ta' pregnancies li rnexxew.

Din hija l-aqwa aħbar li tista' tisma' koppja li ma jkunx jista' jkollha t-tfal u, fil-fatt, huwa għalhekk li dan is-suġġett huwa għal qalb il-Gvern preżenti.

Sur President, inħoss li dan huwa l-mument opportun li nfakkar li l-Membri kollha tal-Gvern huma kontra l-abort.

Qed ngħid dan għax qabel l-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali u dawk tal-Parlament Ewropew, il-Kap tal-Oppożizzjoni pprova jġib l-argument li dawn l-elezzjonijiet huma speċi ta' referendum favur jew kontra l-abort; però, din kienet manuvra li splodiet f'wiċċ l-Oppożizzjoni.

Jien nista' naċċerta lil kulħadd li l-Membri kollha tal-Gvern huma kontra l-abort, u din ngħidha b'responsabilità għax jien nagħmilha magħhom kollha.

Fil-fatt, ir-riċerka fuq l-embrijuni ffriżati kienet u baqgħet illegali, bħalma baqa' illegali wkoll it-tbagħbis fil-ġenetika tal-embrijuni.

Jiġifieri l-liġi xorta għadha tikkonsidra ċerti affarijiet illegali, fosthom is-surrogacy.

Madanakollu, il-liġi l-ġdida hija aktar moderna u hija bbażata fuq ix-xjenza, bil-għan li tagħti l-opportunità li jiġu fformati mijiet ta' familji.

Għalkemm fil-maġġoranza taċ-ċikli li saru matul l-2018 intużaw spermi u ova li kienu magħqudin flimkien, bħalma kien isir qabel, u mhux embrijuni ffriżati, minħabba l-użu żgħir t'embrijuni ffriżati xorta kellna titjib, jiġifieri grazzi għal dawn l-embrijuni ffriżati matul is-sena 2018 il-persentaġġ ta' każijiet li rriżultaw f'suċċess kien akbar minn dak tas-sena ta' qabel.

Jien nittama li matul is-sentejn li ġejjin ikollna żieda akbar għax il-liġi tibda tindara aktar u allura l-proċeduri tal-iffriżar tal-embrijuni jibdew jintużaw b'mod aktar frekwenti.

Tkun ħaġa sabiħa li n-numru ta' każijiet ta' suċċess fiċ-ċikli tal-IVF ikompli jikber ukoll.

Sur President, kif għedt diġà, il-bidliet li saru fil-liġi saru bil-għan li ċ-ċans li koppja jkollha tarbija permezz tal-iffriżar tal-embrijuni jikber aktar minn meta kien ikun hemm biss bajda waħda ffriżata li kienet titneħħa mill-friża u tiġi ffertilizzata.

Ma ninsewx li l-Kap tal-Oppożizzjoni Adrian Delia vvota kontra din il-liġi, bħalma għamlu l-bqija tal-Membri tal-Oppożizzjoni.

Anzi, huwa saħansitra qal ukoll li jekk ikun fil-Gvern se jneħħiha!

Din hija xi ħaġa li tinstema' pjuttost kerha għax hija verament ħasra li liġi sabiħa bħal din, li qed tagħmel tant ġid lil dawn il-koppji, qed issib lill-Oppożizzjoni kontriha.

Ta' min jgħid li l-embrijuni ffriżati għandhom riskju anqas li jintilfu, u allura li tintilef ħajja, milli kieku għadna bil-liġi l-antika.

Il-viżjoni ta' dan il-Gvern wasslet biex taħseb f'persuni f'diffikultà, filwaqt li tneħħiet id-diskriminazzjoni li kienet teżisti fil-liġi qabel ma ġiet emendata.

Jidher ukoll li għal darb'oħra l-affarijiet marru tajjeb, irnexxew u servew ta' ġid għal dawk li jinqdew bis-servizzi governattivi, f'dan il-każ fil-qasam tas-saħħa.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

CLAUDIO GRECH: Sur President, illum għandna għad-diskussjoni l-Estimi u r-rapport ta' ħidma tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, li ġiet imwaqqfa biex tirregola lil dan il-qasam skont l-Att dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni.

Ta' min jgħid li dan l-Att kien ġie diskuss u għadda minn dan il-Parlament bejn l-2012 u l-2013, fi żmien Amministrazzjoni Nazzjonalista, bl-idea u bl-għan li dan is-settur, li huwa tant sensittiv minħabba li jirrigwarda l-bidu tal-ħajja, anke f'pajjiżna jkun regolat, strutturat u jitneħħa l-konċett li dan huwa xi qasam li fih wieħed jista' jagħmel l-operat li jidhirlu mingħajr ebda forma ta' regolamentazzjoni.

Matul is-snin, din l-Awtorità kompliet tevolvi u kompliet tibni l-abbiltajiet tagħha, għalkemm jien nemmen li tista' tevolvi ħafna aktar minn hekk jekk din tingħata aktar riżorsi u faċilitajiet biex tkun tista' twettaq ix-xogħol tagħha verament f'qasam daqstant importanti u sensittiv.

Madanakollu, matul iż-żmien, minkejja l-limitazzjonijiet kollha li kellha, l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni bniet l-identità tagħha u bniet ukoll l-abbiltà li tamministra lil dan is-settur, li beda jopera bir-riżorsi tekniċi u permezz tal-klinika pubblika li hemm fl-Isptar Mater Dei, kif ukoll permezz tal-kliniċi privati li jeżistu f'dan il-qasam.

Matul is-snin rajna li s-sistema leġiżlattiva li ddaħħlet fl-2012, flimkien mal-liġi li għaddiet fl-2013 – fil-fatt, il-ġimgħa l-oħra jien għamilt sensiela ta' mistoqsijiet parlamentari lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa dwar dan – irrendew riżultati għax tajna l-fakultà lil dawk il-ġenituri li kienu għaddejjin minn ċirkostanzi ta' infertilità l-mod kif jagħmlu użu mis-servizzi mediċi biex anke huma jkunu jistgħu jkollhom it-tfal tagħhom.

Kif għedt meta konna qed niddibattu l-aħħar emendi li saru fil-liġi, il-liġi li għaddejna fis-sena 2013 kienet mibnija fuq l-abilità li tilħaq bilanċ etiku bejn il-bżonn jew ix-xewqa ta' ġenituri prospettivi li jkunu qed isofru minn kondizzjonijiet ta' infertilità u l-element etiku ta' kif jiġi ttrattat l-embrijun, li huwa l-bidu tal-ħajja umana.

Fil-fatt, fl-opinjoni tiegħi, dik il-liġi tibqa' mudell għax kienet kapaċi tilħaq dan il-bilanċ u permezz tagħha rajna jitwieldu mijiet ta' trabi lil koppji Maltin, li allura huma wkoll bdew jesperjenzaw il-mumenti sbieħ ta' meta inti tkun ġenitur.

Ta' min jgħid li l-bilanċ li kien intlaħaq b'dik il-liġi baqa' jidher sal-lum għax, meta tifli r-rapport ta' din is-sena u tifli r-rapporti ta' snin preċedenti, tkun tista' tinnota sa liema estent il-leġiżlaturi ta' dakinhar kienu kapaċi joħolqu liġi li tirrispetta l-ħajja sa mill-bidu nett tagħha.

L-istess leġiżlazzjoni wriet li bażikament, matul is-sena 2018, ir-rata ta' twelid b'suċċess baqa' simili għal dak tas-snin preċedenti.

Però, għal xi raġuni jew oħra li forsi l-Ministru jkun jista' jispjega aktar tard, matul l-2018 saru madwar 20% anqas proċeduri ta' IVF mis-settur pubbliku u mis-settur privat meta mqabbel mas-sena l-oħra.

Meta tara n-numru ta' twelid li kien hemm matul is-sena 2018 u tul is-snin li matulhom ilha titħaddem din il-liġi, kemm fil-klinika tal-Isptar Mater Dei kif ukoll fil-kliniċi privati, issib li l-leġiżlazzjoni tal-2013 tat ir-riżultati mixtieqa, tat ir-riżultati li aħna bħala leġiżlaturi dejjem xtaqna li tagħti, filwaqt li fl-istess ħin żammet bilanċ bejn dak li huwa mixtieq bħala ġenituri u r-rispett lejn il-bidu tal-ħajja.

Madanakollu, Sur President, issa bl-emendi li ressaq il-Gvern, l-Att dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni nbidel biex issa għandna liġi pjuttost differenti għax għandna wkoll proviżjonijiet ġodda.

Hawn qed nirreferi b'mod partikolari għal dawk il-proviżjonijiet li kellna l-aktar diskussjoni dwarhom, u ċjoè, l-iffriżar tal-embrijuni.

Din hija l-ewwel darba li qed ikollna dibattitu f'dan il-Parlament fuq l-estimi ta' din l-Awtorità wara li ġiet emendata l-liġi, u għalkemm matul il-perijodu li jkopri dan ir-rapport il-proviżjonijiet il-ġodda kienu għadhom fil-bidu nett tagħhom, jien inħoss li jkun f'loku li nerġgħu nħarsu lejn il-proviżjonijiet ta' din il-liġi għax, meta din il-liġi kienet għaddiet minn dan il-Parlament, sfortunatament, għaddiet bil-mod kif ried jgħaddiha l-Gvern mingħajr ma ta kas las-soċjetà ċivili u lanqas ta' dak li riedet tressaq u tipproponi kemm-il darba l-Oppożizzjoni.

Il-punt ewlieni fuq din il-liġi dejjem kien li kull persuna għandha dritt għall-ħajja, u d-dibattitu hawnhekk dejjem kien marbut ma' fejn wieħed jikkonsidra li tibda dik il-ħajja.

Aħna, bħala Partit Nazzjonalista, dejjem emminna li l-ħajja tibda mill-mument tal-konċepiment, u allura minn hemm 'il quddiem, ġaladarba tarbija fil-ġuf tikkwalifika bħala ħajja ta' persuna umana, dik it-tarbija għandha d-drittijiet tagħha mhux anqas, anzi iprem, fuq kwalunkwe dritt ta' ħaddieħor, fosthom id-dritt għall-ħajja, li żgur jiġi l-ewwel wieħed – u naf li m'hemm l-ebda kontestazzjoni dwar dan – fost id-drittijiet tal-bniedem.

Sur President, dan huwa dritt li jmur lil hinn minn kwalunkwe dritt ieħor.

Weħed ma jistax jippretendi jew jisħaq li għandu xi dritt ieħor li jmur lil hinn mid-dritt għall-ħajja, b'mod partikolari meta f'dan il-każ id-dritt għall-ħajja huwa d-dritt tal-aktar kategorija ta' persuni li huma vulnerabbli.

Dan li qiegħed ngħid jispjega fi ftit kliem il-pożizzjoni li dejjem żamm il-Partit Nazzjonalista fuq din il-materja, pożizzjoni li hija purament imnebbħa mid-dritt għall-ħajja.

Jien nispera li hawn qbil unanimu li d-dritt għall-ħajja huwa l-iprem dritt fost id-drittijiet kollha tal-bniedem, u wieħed ma jista' bl-ebda mod ibiddel dan id-dritt b'xi forma numerika jew inkella b'xi forma ta' maġġoranza, għax finalment dak id-dritt jibqa' fundamentali għall-bniedem.

Nemmen li f'dan l-isfond ikun f'loku li nerġgħu nagħmlu wkoll enfasi dwar id-drittijiet tat-tfal, drittijiet li tista' tgħid huma mirquma fil-Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar id-Drittijiet tat-Tfal, li pajjiżna mhux biss iffirmaha, imma talli fid-disgħinijiet kien saħansitra rratifikaha, u allura nistgħu ngħidu li dawn id-drittijiet ukoll huma parti integrali mil-leġiżlazzjoni tagħna.

Ta' min jgħid li anke f'din il-Konvenzjoni, l-enfasi prinċipali hija fuq id-dritt għall-ħajja, u allura, ġaladarba aħna qegħdin inħarsu lejn tarbija fil-ġuf bħala persuna, żgur li dik il-persuna tikkwalifika bħala tifel jew tifla li jistħoqqilha l-protezzjoni tal-liġijiet tagħna.

Sur President, kif taf tajjeb din il-Kamra, mhux l-Oppożizzjoni biss kienet qed titkellem fuq l-Att dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni kif emendat.

Irrid ngħid li, minkejja li kull Deputat u Deputata ngħata free vote fuq din il-liġi kif ġiet emendata, il-Membri kollha tal-Oppożizzjoni vvotaw kontra din il-leġiżlazzjoni.

Però, fl-opinjoni tiegħi, ir-riżervi tal-Oppożizzjoni għal din il-liġi ma ġewx sempliċement minn din in-naħa tal-Kamra, imma ġew prinċipalment min-naħa tas-soċjetà ċivili u min-naħa ta' persuni ta' statura anke f'istituzzjonijiet pubbliċi, li kienu esprimew il-perspettiva tagħhom bl-aktar mod ċar fuq dak li kien qiegħed jiġi propost.

Jien nibqa' nemmen li qatt ma kellna leġiżlazzjoni li ħolqot daqshekk diviżjoni fid-dibattitu fost is-soċjetà ċivili u l-istakeholders prinċipali.

Però, sussegwentement, il-mod ta' kif dak kollu li ġie propost ġie kompletament injorat jirriżulta fl-attitudni tal-Gvern li, jekk jiddeċiedi li huwa hu li għandu d-direzzjoni t-tajba, allura dak li jgħid ħaddieħor, inkluż l-esperti u n-nies tekniċi, ma jgħodd assolutament xejn.

Issa hawn irrid ngħid li ma kienx hemm biss persuni li kienu ġejjin minn dan il-kamp speċifiku li esprimew it-tħassib tagħhom fuq din il-liġi, fejn allura forsi wieħed kien jistenna li jimbottaw l-aspett tal-pro-life – bħal-Life Network Foundation – però kellek ukoll persuni li huma kkwalifikati fl-aspett tal-pedjatrija u tal-ġinekoloġija li ressqu diversi aspetti ta' tħassib serju dwar din il-liġi.

Kif żgur li niftakru lkoll, saħansitra l-eks President tar-Repubblika, l-Eċċellenza Tagħha Marie Louise Coleiro Preca, kienet esprimiet it-tħassib tagħha fuq din il-leġiżlazzjoni, u tista' tgħid li bl-istess mod lineari u konsistenti anke l-President tar-Repubblika preżenti, l-Eċċellenza Tiegħu l-Onor.

George Vella, kien ikkritika din il-Leġiżlazzjoni b'mod aħrax ħafna, tant li kien iddefinixxieha saħansitra bħala "a complete travesty of ethics, morality and human dignity".

Għalhekk, meta qed nitkellmu fuq din l-Awtorità f'kontest politiku wieħed irid iżomm dan kollu quddiem għajnejh, għax il-liġi li l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni hija mqabbda li tħaddem hija proprju din il-liġi, li kellna dan it-trapass dwarha meta kienet ġiet diskussa f'dan il-Parlament.

Ta' min ifakkar ukoll li waqt dik id-diskussjoni, minkejja li aħna konna qajjimna sensiela ta' punti ta' tħassib dwar in-numru ta' embrijuni ffriżati – liema numru mhux talli nżamm, talli kompla jiżdied – u dwar materji marbutin mal-addozzjoni tal-embrijuni, sfortunatament dan kollu ġie injorat, inkluż il-proposti li ressqet l-Oppożizzjoni f'dan ir-rigward.

Hawnhekk wieħed jirrealizza li sfortunatament din il-liġi kellha direzzjoni waħda, dik ta' one-way, u l-Gvern ma ried jisma' bl-ebda mod fuq l-ebda punt ta' din il-materja.

Madanakollu, Sur President, din il-liġi kienet għaddiet, u allura issa l-obbligu tagħna huwa dak li naraw illi almenu titħaddem b'mod tajjeb.

Rigward il-kontest tad-drittijiet tat-tarbija fil-ġuf, aħna nemmnu li hemm elementi oħra li wkoll irridu naraw li jibdew jitħaddmu tajjeb, u forsi aħna f'din il-Kamra stess nistgħu nartikolaw xi rwoli differenti jista' jkollha l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni f'dan ir-rigward.

Jien nemmen li fil-ġranet li ġejjin il-Gvern għandu opportunità unika biex juri verament x'inhuma l-intenzjonijiet tiegħu dwar il-protezzjoni tat-tarbija fil-ġuf.

Bħalissa din il-Kamra waslet biex tiddiskuti l-Att dwar il-Protezzjoni tal-Minuri (Ħarsien Alternattiv) fi stadju ta' Kumitat – nispera li din tiġi diskussa matul il-ġranet li ġejjin aktar milli matul il-ġimgħat li ġejjin – fejn hemmhekk nibdew nanalizzaw din il-liġi artiklu artiklu sabiex finalment naslu biex nagħmlu liġi li tkun ħafna aħjar minn dik li hemm illum.

L-Oppożizzjoni ħadmet ħafna b'kollaborazzjoni mal-Gvern fuq din il-liġi u ressqet ukoll sensiela ta' proposti.

Pereżempju, ta' min jgħid li waħda mill-proposti li aħna ressaqna, u li se nkunu wkoll qegħdin irressqu emenda fil-liġi dwarha, hija li fid-definizzjoni ta' "minuri", jiġifieri f'dak li huwa ntiż biex jiġi protett taħt l-Att dwar il-Protezzjoni tal-Minuri (Ħarsien Alternattiv), aħna ninkludu wkoll lit-tarbija fil-ġuf.

Kif intqal meta ġiet varata din il-liġi, fiha ħafna elementi tajbin, però hemm ukoll ħafna affarijiet x'jistgħu jitranġaw, u aħna se nkunu qegħdin inkomplu rressqu l-proposti tagħna dwarhom.

Madanakollu, illum m'iniex se noqgħod nidħol biex nispjega l-proposti kollha li se nagħmlu, għax uħud minnhom huma kompletament irrelevanti għad-diskussjoni tal-lum, u li se ngħid biss huwa li l-Oppożizzjoni se tkun qiegħda tressaq emenda fil-liġi għad-definizzjoni ta' "minuri" biex l-istess protezzjoni li din il-liġi se tkun qed tagħti lill-minuri kif definiti fil-liġi tiġi estiża wkoll għat-tarbija fil-ġuf.

Nittama li n-naħa tal-Gvern taqbel ma' din id-direzzjoni għax nemmen li jista' jkun sinjal b'saħħtu ħafna li aħna qed nikkonsidraw illi tarbija fil-ġuf hija wkoll persuna li jixirqilha protezzjoni.

Ma ninsewx, Sur President, li dan il-Parlament diġà neħħa l-protezzjoni ta' tarbija fil-ġuf meta biddel id-definizzjoni ta' min hu protett fl-Att dwar il-Vjolenza Abbażi ta' Ġeneru u Vjolenza Domestika.

F'dik il-liġi, mid-definizzjoni kollha l-unika kategorija ta' persuna li tneħħiet kienet proprju t-tarbija fil-ġuf.

Jien ma nistax nifhem xi ħsara tista' tagħmel il-frażi "tarbija fil-ġuf" fid-definizzjoni ta' min għandu jkun protett; però l-Gvern ried jibqa' għaddej, u anke f'dik il-liġi riedha bilfors tgħaddi tiegħu mingħajr ma qatt ta mqar raġuni valida waħda għal xiex neħħa din il-frażi mid-definizzjoni ta' min hu protett fl-Att dwar il-Vjolenza Abbażi ta' Ġeneru u Vjolenza Domestika.

Madanakollu, issa nemmen li l-Gvern għandu l-opportunità li għallinqas f'liġi li qed tipprometti li tagħmel ġid enormi lis-soċjetà tagħna nestendu dik il-protezzjoni.

Nittama li l-Gvern jaqbel ma' din il-proposta biex din il-liġi tkun tkopri verament lill-minuri u lit-tfal b'mod ġenerali.

Barra minn hekk, kif aħna bħala Oppożizzjoni għedna kemm-il darba, jien nemmen ukoll li bħala Parlament irridu nħarsu lejn kif, lil hinn mill-argumentazzjoni dwar l-abort, nitkellmu fuq id-drittijiet ta' tarbija fil-ġuf.

Id-diskussjoni dwar id-drittijiet ta' tarbija fil-ġuf m'għandhiex għalfejn tirrivolvi madwar l-abort, imma għandha tirrivolvi madwar kif aħna nistgħu nħarsu lejn il-leġiżlazzjoni li għandna u naddattaw, kif ukoll naġġustaw, il-leġiżlazzjoni li għandna biex insaħħu l-protezzjoni u d-drittijiet ta' tarbija fil-ġuf.

Jien nemmen li hemm ħafna lok fejn dan nistgħu nagħmluh u, ġaladarba jidher li hemm kunsens totali dwar il-bżonn li aħna nipproteġu tarbija fil-ġuf, jien ma narax għaliex f'dan l-isfond, anke bil-guidance ta' nies tekniċi u esperti li issa ormai għandna f'pajjiżna, m'għandniex insaħħu dawn id-drittijiet ukoll.

Hawnhekk, Sur President, nixtieq insemmi punt ieħor li semmejtu kemm-il darba u li nemmen li huwa kruċjali ħafna, b'mod partikolari f'ċerti ċirkostanzi fis-soċjetà tagħna.

Hemm bżonn li nsaħħu s-servizzi soċjali li jingħataw – kemm dawk li jingħataw mill-entitajiet tal-gvern jew minn organizzazzjonijiet li jagħtu qafas ta' ħidma soċjali fil-gvern, kif ukoll dawk li jingħataw minn organizzazzjonijiet li mhumiex governattivi – biex in-nies ma jħarsux lejn ommijiet prospettivi li jkunu tqal u li jkunu għaddejjin minn ċirkostanzi diffiċli – li forsi wkoll ikunu ċirkostanzi li jkunu qed iwassluhom li jikkontemplaw l-abort – bi preġudizzju, imma minflok jiġu estiżi ċerti servizzi biex ikunu jistgħu jiffaċċjaw iċ-ċirkostanzi diffiċli li jkunu għaddejjin minnhom.

Sfortunatament, naħseb li f'dan il-pajjiż ħafna nies jieħdu l-ewwel għall-preġudizzji; però, dawn il-persuni mhux preġudizzji jkollhom bżonn, u żgur li bil-preġudizzji m'aħna se nsolvu assolutament xejn.

Minflok, irridu naraw kif nistgħu nsaħħu s-servizzi tagħna kemm fil-qasam tas-saħħa kif ukoll fil-qasam soċjali.

B'hekk it-tqala tkun tista' titkompla u aħna ma nkunux qegħdin nippreġudikaw il-ħajja tat-tarbija li tkun trid titwieled.

Jien naf li hawn numru ta' NGOs (non-governmental organisations) li joperaw f'dan il-qasam, u nemmen li dan huwa wieħed minn dawk l-oqsma li jista' jissaħħaħ billi l-Gvern jikkollabora mas-settur volontarju, li jkun qed jaħdem u jibni s-servizzi tiegħu fil-komunità direttament ma' dawn in-nies li jkunu on the frontline.

Jien inħoss li m'għandux ikun hemm x'iżomm milli nżidu dan it-tip ta' servizzi ta' għajnuna lil dawn l-organizzazzjonijiet, anke jekk din tkun għajnuna finanzjarja.

Sur President, il-ġimgħa l-oħra waqt il-ħin tal-mistoqsijiet parlamentari, semmejna l-ispiża li hija involuta marbuta mal-proċess tal-IVF.

Kif nafu, dan it-trattament jingħata b'xejn, però l-mediċini li jingħataw matul dan il-proċess ikunu jridu jinxtraw, u hemm koppji li ma jaffordjawx jixtru dawn il-mediċini.

Għalhekk, jien nemmen li anke hawnhekk, meta f'dan il-Parlament nisimgħu tant fuq is-surplus u fuq iċ-ċifri li l-Gvern għandu fil-kotba tiegħu, żgur li meta tqis in-numru relattivament żgħir ta' ċikli li jsiru – li jammontaw għal anqas minn 300 – il-Gvern jista' jkopri parti minn din l-ispiża għal dawk il-koppji li ma jkunux jaffordjaw jixtru dan it-tip ta' mediċini, anke għax b'hekk inkunu qegħdin niftħu aktar bibien għal persuni oħrajn.

Sur President, sar il-ħin biex nibda nikkonkludi; però hawn nixtieq insemmi punt ieħor, li naħseb illi wasal iż-żmien li f'dan il-Parlament, forsi anke taħt il-proviżjonijiet u t-termini tal-Kumitat Permanenti dwar is-Saħħa jew tal-Kumitat dwar l-Affarijiet tal-Familja, nikkonsidraw għandniex inwaqqfu mill-ġdid xi forma ta' kummissjoni dwar it-tħaddim tal-bioetika f'pajjiżna.

B'hekk, minflok ma jkun hemm gaps sakemm aħna ngħaddu liġi wara l-oħra, permezz ta' din il-kummissjoni jew sottokumitat ta' xi wieħed mill-kumitati li għandna llum f'dan il-Parlament, tkun tista' taġġorna l-politika tal-bioetika b'mod kostanti, biex imbagħad din tkun tista' tiġi riflessa dejjem aħjar fil-qasam leġiżlattiv.

Numru ta' pajjiżi li ilhom iħaddmu dan is-servizz għandhom dan it-tip ta' strutturi.

Dan it-tip ta' strutturi għandhom relevanza soċjali, għandhom relevanza fil-qasam tas-servizzi tas-saħħa, u finalment għandhom ukoll dimensjoni politika, u fil-fatt huwa għalhekk li jien qed ngħid illi dawn għandhom ikunu taħt xi kumitat parlamentari għax wara kollox il-liġijiet isiru fil-Parlament.

Dan huwa settur li aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar qed tiżviluppa t-teknoloġija fih, u allura dik it-teknoloġija aktar tista' tiġi soġġetta għal materji ta' etika sensittivi ħafna.

Għalhekk, inti tkun trid iżżomm bilanċ bejn l-użu tat-teknoloġija u l-esplojtazzjoni tat-teknoloġija biex tilħaq l-għanijiet tiegħek, flimkien mal-aspetti etiċi li dawn ikunu qegħdin joħolqu.

Sur President, bħalissa fid-dinja u anke f'pajjiżna qed jitqajjem dibattitu dwar, pereżempju, l-użu tal-artifical intelligence fil-qasam tas-saħħa u l-aspetti etiċi tiegħu, u għalhekk jien nemmen li dawn huma setturi li dan il-Parlament għandu jibda jħares lejhom u jidħol fihom permezz tal-kumitati parlamentari li għandu.

Dawn huma temi li wieħed mhux neċessarjament jista' jiżvolġihom f'sessjoni plenarja; però, fl-opinjoni tiegħi, jekk ma nidħlux f'dawn it-temi nkunu qegħdin nonqsu mill-element ta' xogħol li aħna rridu nagħmlu bħala Membri Parlamentari, li wara kollox m'aħniex qed nilleġiżlaw għal-lum biss, imma qegħdin nippreparaw il-qafas leġiżlattiv anke għas-snin li ġejjin.

Jien nixtieq nikkonkludi billi l-ewwel nett nifraħ lil dawk il-ġenituri li kellhom xi wild permezz tal-proċess tal-IVF.

Kull min huwa ġenitur jaf il-valur u s-sens ta' ħajja li wild jagħti.

Hawnhekk nixtieq nesprimi wkoll l-apprezzament tiegħi għall-professjonisti li jaħdmu f'dan is-settur, għax forsi sfortunatament xi kultant dawn il-persuni jintesew.

Kif jaf kulħadd, minkejja li aħna ħafna drabi nitkellmu fuq dan il-qasam b'mod tekniku, dan mhuwiex xi proċess sempliċi, u għalhekk l-input u s-sapport morali li dawn il-professjonisti jagħtu huwa kruċjali.

Fl-aħħar nett, nappella biex inżommu dan it-tip ta' leġiżlazzjonijiet ħajjin u aġġornati kontinwament ħalli kemm jista' jkun nibqgħu nsibu bilanċ bejn id-dritt għall-ħajja, li jibqa' suprem fuq kollox, u wkoll il-bżonn li aħna nagħtu l-appoġġ lill-ġenituri prospettivi li jkunu qed isofru minn xi kondizzjoni ta' infertilità.

Nirringrazzjak.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

ROSIANNE CUTAJAR: Sinjura President, aħna bħala Gvern nagħmlu dak li nagħmlu primarjament għaliex aħna viċin in-nies.

Huwa proprju għaliex aħna viċin in-nies li nafu sew x'inhuma l-weġgħat tan-nies, il-weġgħat ta' min qiegħed ibati fis-skiet, ħafna drabi bejn l-erba' ħitan ta' daru, u fost dawn in-nies hemm dawk il-persuni li għandhom problemi ta' infertilità.

Hawn ħafna li bil-kliem jgħidu li jħossu għal min għandu problemi ta' infertilità, bħalma qal il-kollega tiegħi, l-Onor.

Claudio Grech, imma jien ma nistax ma ngħidx li għall-Oppożizzjoni u għall-Kap tal-Oppożizzjoni dan mhuwiex minnu.

Għaliex?

Għax mal-ewwel opportunità li kellhom biex ikunu jistgħu juru verament kemm qed iħossu għal min jinsab għaddej minn problemi ta' infertilità, huma lil dawn in-nies tawhom daharhom u ma offrewlhom l-ebda għajnuna.

Pereżempju, jiena nixtieq infakkar x'għamel il-Kap tal-Oppożizzjoni.

Fil-fatt, dan lanqas biss kien għadu rifes l-għatba tal-Parlament li ma ressaqx mozzjoni li ċċaħħad lill-koppji tagħna li għaddejjin mit-trattament tal-IVF, kemm f'Malta kif ukoll barra minn Malta, minn 100 siegħa leave.

Din kienet l-ewwel pożizzjoni politika li ħa l-Onor.

Adrian Delia, liema pożizzjoni se nagħmel mezz li nibqa' nfakkarha ħalli nassigura li ħadd ma jinsieha.

Dan qed ngħidu biex imbagħad ma niġux hawnhekk u noqogħdu nitkellmu b'ċerta empatija lejn dawn in-nies meta l-istorja wrietna min verament qiegħed spalla ma' spalla magħhom.

X'għamel il-Kap tal-Oppożizzjoni meta mbagħad ġejna f'dan il-Parlament sabiex niddiskutu l-emendi fil-liġi tal-IVF?

Rajna Oppożizzjoni li imbarkat f'din il-kampanja ta' biża' u preġudizzju, iżda, agħar minn hekk, il-Kap tal-Oppożizzjoni wasal saħansitra biex jgħid li jekk xi darba jkun prim ministru hu, ireġġa' lura uħud minn dawn l-emendi, fosthom dawk li jirrigwardaw l-introduzzjoni tal-iffriżar tal-embrijuni!

Issa ironikament, Sinjura President, l-iffriżar tal-embrijuni kien diġà qiegħed fil-prinċipju tal-liġi li għamlu huma stess u li ħallew fuq il-karta minħabba li ma kinux kapaċi jimplimentawha!

Għalhekk dan juri biċ-ċar li għandna Oppożizzjoni li mhux biss trid tħalli lil dan il-pajjiż kif inhu, imma trid saħansitra treġġa' l-arloġġ lura u lill-Maltin u lill-Għawdxin teħdilhom lura dak kollu li kisbu taħt Gvern Laburista!

Sinjura President, aħna bħala Gvern nirrikonoxxu li l-missjoni tagħna fil-politika hija li ngħinu lin-nies u mhux li nippontaw is-swaba' tagħna jew inkella nimponu l-moralità tagħna fuq ħaddieħor, bħalma sfortunatament ġara meta ġejna biex niddiskutu l-emendi fil-liġi tal-IVF, partikolarment l-iffriżar tal-embrijuni.

Kien hemm min qalilna – jekk niftakar sew, kien il-kollega, l-Onor.

Simon Busuttil – li jekk in-natura qaltlek "le", allura għandek tirrassenja ruħek.

Madanakollu, aħna lil dawn in-nies ma nabbandunawhomx, anzi nkunu spalla ma' spalla magħhom u nagħtuhom l-opportunitajiet kollha li tagħti x-xjenza llum.

Rajna protesti, rajna tgħajjir, rajna tqabbil kodard anke mal-abort, iżda bħala Gvern bqajna għaddejjin bil-pjani tagħna għaliex konna nafu li għal darb'oħra aħna ninsabu man-naħa t-tajba tal-istorja.

Sinjura President, irridu nirrikonoxxu li, iva, bl-emendi li għamilna fil-liġi tal-IVF għamilna lil ħafna koppji kuntenti.

Irnexxielna nferrħu iżjed familji, u jiena nieħu pjaċir nisma' anke li sena wara l-oħra r-rata tat-twelid tat-trabi permezz tal-IVF qiegħda dejjem tiżdied.

Madanakollu, ir-realtà hi li, minkejja l-emendi tajbin li għamilna, xorta għad hawn familji li qed isibu diffikultà sabiex jikkonċepixxu u jsiru ġenituri, u dan ifisser li aħna bħala Gvern għadna m'għamilniex ġustizzja ma' kull każ ta' infertilità.

Għad għandna koppji li jkollhom isiefru barra minn xtutna biex jingħataw trattamenti li f'pajjiżna għadna ma noffrux.

Li nibagħtu lin-nies barra minn Malta la qatt kienet soluzzjoni u lanqas qatt mhi se tkun.

Fil-fatt, onestament jiena nweġġa' meta waqt li nkun qed nitkellem man-nies, dawn il-persuni jaqsmu miegħi l-esperjenzi tagħhom, li ħafna drabi jkunu ta' qsim il-qalb, bħalma nweġġa' wkoll meta nitkellem ma' professjonisti f'dan il-qasam u dawn jgħiduli li minħabba ċerti problemi ta' infertilità hawn persuni li xorta qed ikollhom isiefru barra minn Malta.

Aħna bħala Gvern żidna l-opportunitajiet sabiex il-koppji jkollhom it-tfal, u n-numri qegħdin jimlewna b'ħafna kuraġġ u sodisfazzjon.

Imma dan qed jurina li xorta waħda mhuwiex biżżejjed.

L-infertilità hija kondizzjoni, jew aħjar marda, u bħal kull kondizzjoni oħra jeħtieġ li l-individwu jieħu l-kura.

Il-World Health Organisation (WHO) titkellem ukoll dwar dan u tgħid ċar u tond li kulħadd għandu dritt jingħata aċċess għall-kura f'pajjiżu.

Għalhekk jiena nħoss li nkunu qegħdin nonqsu meta qegħdin nesportaw il-problemi ta' dawn in-nies, li huma f'minoranza, barra minn xtutna.

Sinjura President, meta aħna bħala grupp Parlamentari tal-Partit Laburista kellna fuq l-aġenda l-emendi fil-liġi tal-IVF u konna qegħdin niddiskutuhom bejnietna – għax aħna niddiskutu kollox bejnietna – jiena nistqarr li kont waħda minn dawk li, lil hinn mill-iffriżar tal-embrijuni, xtaqt li nwessgħu iżjed il-liġi b'tali mod li nilħqu aktar koppji bi problemi ta' infertilità, u allura, iva, inħares 'il quddiem biex bħalma daħħalna dawn l-emendi importanti favur il-ħajja fil-liġi tal-IVF, fiż-żmien li ġej naraw ukoll emendi ġodda, fosthom, pereżempju, dawk li jippermettu l-PGD (pre-implantation genetic diagnosis) u forsi wkoll – għaliex le?! – liġi dwar is-surrogacy, xi ħaġa li kienet fil-pjan oriġinali ta' dan il-Gvern, iżda li suċċessivament imbagħad tneħħiet bil-ħsieb li jkun hemm liġi dwar is-surrogacy għaliha.

Jiena nħares 'il quddiem għal diskussjoni matura u serja anke mal-istakeholders kollha dwar dan is-suġġett.

Ninsab konvinta li se jkun hawn min jikkritikani mill-ġdid.

Fil-fatt, kienu ħafna dawk li kkritikawni meta kont frontliner f'din id-diskussjoni u kkampanjajt bi ħġari favur l-introduzzjoni tal-iffriżar tal-embrijuni.

Però jiena se nibqa' nitkellem, irrispettivament mill-kritika u mill-attakki personali, għax dan huwa dak li jiena bħala persuna nemmen fih.

Inħossni fid-dmir li nitkellem dwar dawn l-affarijiet anke b'rispett lejn it-tbatija ta' dawn il-persuni li, kif għedt fil-bidu tad-diskors tiegħi, ikunu qegħdin ibatu fis-silenzju u fil-kwiet ta' djarhom.

Wara kollox il-politika x'inhi?

Il-politika hi strument li bih nagħmlu differenza pożittiva fil-ħajja tan-nies.

Sinjura President, dan qatt ma kien Gvern li jibża' jieħu d-deċiżjonijiet jew jibża' jiddiskuti suġġetti li għal ħafna jistgħu jkunu skomdi, u allura jiena nħares 'il quddiem għal diskussjoni matura u informattiva.

Imbagħad, kulħadd jista' jifforma l-opinjoni personali tiegħu, imma hemm bżonn li qabel niddibattu.

Meta nsemmi s-surrogacy jiena ma nistax ma niftakarx f'Leanne.

Jidhirli li inti, Sinjura President, kont magħna fuq livell ta' kumitat parlamentari meta kienet ġiet Leanne u qasmet il-problemi tagħha magħna, u jiena nħoss li aħna lil din il-mara nqasnieha.

L-unika tama li kellha din il-mara biex issir omm kienet is-surrogacy, u oħtha kienet lesta li ġġorr it-tarbija tagħha.

Illum il-ġurnata, Leanne – li nixtieq insellmilha minn hawnhekk – addottat tarbija u bbenefikat mill-għajnuna ta' €10,000 li qed jagħti l-Gvern lil kull min jaddotta tarbija: però, jiena xorta waħda nħoss li lil Leanne inqasnieha, u nwiegħed li se nagħmel ħilti biex dak li ma rnexxilniex nagħmlu għal Leanne nagħmluh għal nisa oħra.

Sinjura President, jiena nirrikonoxxi li s-suġġett tal-infertilità huwa sensittiv, u għal ċerti nies huwa aktar sensittiv milli għal oħrajn.

Ninnota wkoll li, sfortunatament, apparti l-preġudizzju – li lili bħala persuna jinkwetani ferm – hawn nuqqas kbir ta' informazzjoni u nofs veritajiet, u għaldaqstant nappella biex b'rispett lejn min għadda minn sitwazzjonijiet ta' infertilità jew li bħalissa jinsab għaddej minn sitwazzjonijiet relatati ta' infertilità nipprovaw nifhmu aħjar l-opportunitajiet u l-avvanzi li qed tippermetti x-xjenza qabel ma nkunu pronti biex niġġudikaw.

Ejjew ma ninsewx ukoll li hawn tfal li diġà twieldu permezz tal-iffriżar tal-embrijuni, permezz tas-surrogacy u permezz ta' trattamenti oħrajn; jiġifieri, ejjew ma ninsewx li meta nkunu qegħdin nitkellmu kontra dawn l-affarijiet niftakru li għandna tfal – li llum uħud minnhom jistgħu mhumiex ta' età daqshekk żgħira – li twieldu grazzi għal dan it-tip ta' trattamenti.

Ejjew nirrealizzaw li dawn mhumiex biss ulied ġenituri bi problemi ta' infertilità, iżda huma wliedna, ulied Malta, u allura nappella biex inneħħu l-labelling meta nitkellmu fuq dawn l-affarijiet.

Jien nistenna bil-ħerqa biex, apparti l-mirakli li jsiru ta' kuljum fl-Isptar Mater Dei, ikollna mirakli oħra bit-twelid ta' tfal minn donazzjonijiet ta' sperma jew bajda, filwaqt li nistenna wkoll li dan is-servizz li aħna bħala Gvern Laburista daħħalna fil-liġi jibda jingħata fl-Isptar Mater Dei mill-aktar fis sabiex b'hekk inkomplu ngħinu iżjed koppji u familji bi problemi ta' infertilità li, bħalma spjega l-kollega tiegħi, l-Onor.

Etienne Grech, sfortunatament aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar qed ikomplu jiżdiedu.

Fl-aħħar nett, Sinjura President, qabel ma nikkonkludi nixtieq nifraħ lil dawk il-koppji li saru ġenituri għall-ewwel darba, filwaqt li nixtieq nuri wkoll solidarjetà ma' dawk li għadhom għaddejjin bil-ġlieda tagħhom fil-konfront tal-problemi tal-infertilità.

Nagħmlilhom il-kuraġġ u nwegħedhom li se nibqa' nkun spalla ma' spalla magħhom.

Finalment, ma nistax ma nirringrazzjax ukoll lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa, l-Onor.

Chris Fearne, għax-xogħol kbir li qed jagħmel fil-qasam tas-saħħa, lill-infermiera, kif ukoll lit-tobba li tant jaħdmu b'dedikazzjoni sabiex bħala pajjiż noffru servizz mill-aqwa.

Nirringrazzjak.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

IVAN BARTOLO: Sinjura President, nixtieq nibda dan id-diskors b'mistoqsija riflessiva.

F'Malta tagħna li qed tinbidel, tajjeb nistaqsi jekk it-tajjeb baqax jingħaraf mill-ħażin, jiġifieri jekk it-tajjeb aħniex nagħrfu li hu tajjeb u jekk il-ħażin aħniex nagħrfu li hu ħażin.

Qed ngħid dan għax l-għemil ħażin u l-abbuż għandu jqanqal fina l-bnedmin ta' rieda tajba ċerta diqa u ċertu rimors, u wieħed mill-għanijiet tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni huwa proprju li tara u tassigura li ma jitwettqux għemejjel ħżiena jew abbużi.

Għalhekk ikun tajjeb jekk jien u nagħmel din ir-riflessjoni dalgħodu kull wieħed u waħda minna jirrifletti dwar il-valuri li jispiraw anke l-prinċipji ta' dan ir-rapport li proprju qegħdin niddiskutu llum f'din il-Kamra fuq l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, fosthom "putting patients first".

Għalhekk, tajjeb li l-Parlament Malti jagħmel kull sforz sabiex anke r-regolamentazzjonijiet fil-bioetika mhux biss jibqgħu jżommu l-pass mgħaġġel mal-iżviluppi xjentifiċi, imma jsawru wkoll il-bilanċ bejn l-aspirazzjonijiet tas-soċjetà – il-kollega tiegħi, l-Onor.

Rosianne Cutajar, semmiet b'mod tajjeb lil dik l-omm li għandha ċertu wġigħ – u l-prinċipju sagrosant tal-ħarsien u d-dinjità tal-bniedem sa mill-mument tat-tnissil tal-ħajja umana.

Sinjura President, kif kulħadd jaf, ix-xjenza ħolqot diversi tipi ta' teknoloġiji għall-isfida tal-prokreazzjoni assistita, u meta fil-Parlament kienu qegħdin isiru ċerti diskussjonijiet taħt leġiżlaturi preċedenti rajna li ċerti mistoqsijiet li saru u ċerti ħsibijiet li ġew espressi wasslu għal realtajiet ġodda.

Kollox jindika li llum il-bniedem qed ikollu aktar setgħa fuq il-ħajja umana, u allura anke meta taqra dan ir-rapport tinnota li dan jagħmel ċertu enfasi – kif wara kollox għandu jkun – fuq il-missjoni ta' din l-Awtorità li tgħin finanzjarjament lil aktar persuni li jiġu f'kuntatt ma' din l-Awtorità – u l-kollega tiegħi, l-Onor.

Claudio Grech, irrefera għal dan – filwaqt li tirregola wkoll permezz ta' liġijiet li huma bbażati fuq il-valuri tal-integrità, tal-invjolabilità tal-ħajja umana u, fuq kollox, tad-dinjità tal-bniedem mit-tnissil sal-mewt.

Aħna bħala Maltin għandna nibqgħu nisħqu fuq il-valuri tagħna, anke jekk billi nagħmlu hekk inkunu differenti minn pajjiżi oħra.

Aħna, bħala pajjiż, favur il-ħajja mit-tnissil sal-mewt.

Sinjura President, kif għedt diġà, f'paġna 12 ta' dan ir-rapport insibu l-prinċipju "putting patients first", fejn l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni tagħmel dak kollu possibbli mhux biss fl-aħjar interess tal-ġenituri, imma anke tal-ulied li sabu posthom f'din id-dinja permezz ta' prokreazzjoni assistita.

Ovvjament, dan lilna jagħmlilna kuraġġ u jimlina bil-ferħ għax wara kollox Malta hija favur il-ħajja mit-tnissil sal-mewt.

Prinċipju ieħor f'dan ir-rapport huwa "working closely with stakeholders".

Fil-fatt, f'paġna 12 insibu li:

Għalhekk jeħtieġ li l-istakeholders ipoġġu d-dinjità ta' kull bniedem, il-familja u l-ġid komuni fuq nett.

Hawnhekk ta' min isemmi filosofi liberali, bħal John Rawls u Jürgen Habermas, li dawn kienu biddlu l-ħsieb tagħhom.

Dawn filli kienu jgħidu li l-Knisja, bħala waħda mill-istakeholders, ma għandhiex tidħol f'diskussjonijiet ta' natura politika, u filli rrealizzaw li huwa tajjeb li anke l-Knisja tieħu sehem f'dawn id-diskussjonijiet u allura riedu jieħdu sehem attiv fit-tfassil ta' liġijiet li jkunu mdawla minn valuri umani.

Dan għaliex daqskemm kull skoperta tista' sservi ta' ġid, hekk ukoll tista' sservi ta' ħsara, però, nerġa' ngħid li fuq nett dejjem jibqa' l-prinċipju li kull persuna umana għandha tipprevali dejjem fuq kollox, inkluż fix-xjenza.

Dan il-prinċipju għandu jkun il-kejl ta' dak li huwa aċċettabbli u ta' dak li mhuwiex aċċettabbli.

Issa hawnhekk nixtieq nagħmel parentesi żgħira billi ngħid li jien m'iniex qed nitkellem mil-lat xjentifiku imma mil-lat morali ta' x'inħoss jien personalment.

Dan il-prinċipju ma jista' jinbidel mal-ebda żmien, u qed ngħid dan għax mingħajr ma niġġudika rrid ngħid li f'soċjetà post-moderna bħal tagħna nistgħu nkunu maħkuma minn kultura ta' "uża u armi", kultura li sfortunatament tressaqna saħansitra lejn il-kultura tal-mewt.

Għall-kuntrarju, Sinjura President, aħna npoġġu lill-embrijun fiċ-ċentru tax-xogħol li jagħmel kull min jaħdem fl-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, minħabba li dawn għandhom missjoni li jimxu skont il-liġi, u l-liġi qiegħda hemm proprju biex tipproteġi lill-embrijun.

Jien personalment issawwart fuq prinċipji u valuri li għall-grazzja t'Alla jagħtu dinjità lill-bniedem, u fil-fatt huwa għalhekk li qed nitkellem b'dan il-mod.

Dawn il-prinċipji se nsemmihom, u se nsemmihom mhux biex sempliċement inkun semmejthom, imma għax dawn huma valuri fundamentali.

Ta' min jgħid li dawn il-valuri ma jappartjenu lill-ebda reliġjon, jiġifieri hawnhekk m'iniex qed nitkellem, pereżempju, f'isem ir-reliġjon Kattolika jew dik Musulmana, imma qed nitkellem bħala bniedem li jaħseb b'moħħu.

Issa, huwa veru li hawn min għandu moħħu aktar intelliġenti minn ħaddieħor; imma, fl-aħħar mill-aħħar, kulħadd għandu moħħ.

Li hemm imbagħad hu li kulħadd ġej minn background differenti.

Madanakollu, il-valuri li tatna l-Knisja fundamentali u prattikament jagħtu ċerta dinjità lill-umanità.

Għalhekk, anke fil-protezzjoni tal-integrità u l-invjolabilità tal-ħajja umana hemm bżonn ta' ċertu ħsieb, kif fil-fatt qed nagħmlu.

Ilkoll kemm aħna hawn ġew għandna għal qalbna l-ġid komuni u l-kultura tal-ħajja.

IIkoll kemm aħna għandna rispett lejn id-dinjità, lejn dik it-tarbija fil-ġuf li se titwieled.

Ilkoll kemm aħna rridu li jkollna awtorità li tassigura li l-affarijiet huma in order, għax meta l-affarijiet ikunu in order dan jagħmel unur lil pajjiżna.

Fil-fatt, jien hemmhekk inkun kburi b'pajjiżi, meta nara li l-affarijiet huma in order!

Dan kollu li qed insemmi jirrispetta l-ħajja tal-bniedem, u allura kull politiku jrid jinforma u jifforma l-kuxjenza tan-nies hemm barra biex tassew iħares il-prinċipju li qed nitkellmu dwaru llum, dan il-prinċipju sagrosant tal-ħajja.

Il-koppja li tiddeċiedi li tagħmel użu mill-prokreazzjoni assistita għandu jkollha l-informazzjoni sħiħa, inkluż ir-rata tas-suċċess, kif ukoll il-perikli fuq saħħitha.

Aktar kmieni l-Onor.

Claudio Grech semma wkoll l-ispejjeż li koppja tidħol fihom f'dawn il-każijiet, u huwa importanti li l-koppja tkun taf bejn wieħed u ieħor xi spejjeż se jkollha tidħol għalihom hi u xi spejjeż se jħallsilha l-gvern ukoll.

Huwa tajjeb li l-koppja tkun informata dwar il-perikli fuq is-saħħa tal-omm, fuq is-saħħa tat-tarbija u dwar alternattivi mediċi oħra.

Koppja għandu jkollha din l-informazzjoni kollha meta titħajjar għall-prokreazzjoni assistita, u għandi nifhem li l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni qed tagħmel dan ix-xogħol ukoll.

Fuq kollox, għandu jiġi mħares id-dritt li koppja tipparteċipa b'mod dirett u attiv fil-proċess tat-tnissil tal-ulied, anke bħala espressjoni ta' mħabba lejn xulxin.

Aktar kmieni jien għamilt l-istatement "uża u armi", u hawnhekk qed nipprova nwassal il-messaġġ li aħna m'aħniex soċjetà ta' "uża u armi", u allura l-proċess tat-tnissil tal-ulied huwa espressjoni ta' mħabba.

F'dan il-każ ikun tajjeb li we go back to our roots billi nibqgħu nisħqu fuq dak li tgħallimna meta konna żgħar, u qed ngħid dan għax ħafna drabi llum donna nistħu nsemmu ċerti valuri li kellna sa ftit ilu.

Sinjura President, nerġa' nenfasizza li d-dritt fundamentali primarju ta' kull bniedem għall-ħajja umana għandu jiġi mħares u l-embrijun m'għandu qatt jitqies bħala xi biċċa materja bijoloġika fl-ebda stadju tal-iżvilupp.

L-esperimentazzjoni fuq l-embrijuni għal skop ta' riċerka xjentifika, il-qerda tagħhom bl-iskuża li huma żejda – forsi għax ma jibqgħux jiżviluppaw b'mod normali – kif ukoll l-iffriżar tagħhom, anke meta dan isir bl-intenzjoni li jiġu ttrapjantati fi żmien qasir, imorru kontra kull dinjità umana tal-persuna u kontra l-integrità tal-ħajja umana.

Kif semmew anke kollegi qabli, mhux kull xewqa għal tarbija hija ġustifikata.

Xewqa għal tarbija tista' tkun motivata anke minn sens ta' egoiżmu, li huwa għama għal kollox mill-ġid tat-tarbija fiha nnifisha.

Realtajiet ġodda dejjem iqanqlu mistoqsijiet, u allura waħda mill-missjonijiet anke ta' din l-Awtorità hi li tinstab tweġiba addattata għal kull dubju li jista' jitqanqal.

Il-prinċipju tar-rispett anke lejn id-dinjità tal-bniedem għandu l-għeruq tiegħu fil-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem, li tmur lura għas-sena 1950, fejn id-dritt għall-ħajja kien protett bil-liġi.

Dan id-dritt ma jippermettix testijiet li jispiċċaw biex joqtlu dawk l-embrijuni li, pereżempju, ikunu b'diżabilità jew inkella li jkunu ta' xi sess li mhuwiex mixtieq, fost l-oħrajn.

Għalhekk, filwaqt li huwa tajjeb li jsiru aktar diskussjonijiet miftuħa, anke għal aktar stħarriġ, ir-rispett tal-ħajja umana u tal-familja għandhom dejjem jinżammu fuq quddiem nett.

Meta nkomplu nibnu fuq it-tajjeb li diġà hemm, allura jkollna ambjent stabbli għall-ġid ta' wliedna stess, anke jekk Malta tkun l-uniku pajjiż li hu favur il-ħajja mit-tnissil sal-mewt.

Meta nibqgħu nisħqu fuq il-prinċipji u l-valuri tagħna nkunu qed insaħħu d-dinjità ta' kull persuna umana.

Aħna rridu nassiguraw protezzjoni massima lejn il-ħajja tal-bniedem, u l-politika tagħna għandha tagħraf aħjar ir-responsabilità tad-deċiżjoni tagħna marbuta mal-prinċipju ta' dak li aħna nsejħulu "moralità".

Il-mistoqsijiet u d-dubji li jkollna għandhom jirriflettu fina responsabilità tagħna nfusna billi dak li ngħidu ngħiduh b'responsabilità. filwaqt li dak li naħsbu naħsbuh għax tassew nemmnu x'inhu verament il-ġid komuni.

Id-dubji li jkollna f'qasam daqstant delikat ikompli wkoll iqanqalna biex inkomplu nagħrfu aktar lilna nfusna u norganizzaw diskussjonijiet aktar wesgħin, kemm fuq livell mediku u anke fuq livell legali.

Lil hinn mill-popolarità, il-parti l-kbira tal-poplu tagħna kien dejjem konsistenti fil-pożizzjoni tiegħu favur il-ħajja mill-konċepiment sal-mewt.

Nerġa' ngħid li aħna kburin li aħna Maltin għax fejn tidħol il-ħajja għandna l-ħila li ningħaqdu biex niddefenduha, speċjalment f'dawk iċ-ċirkostanzi fejn il-persuna ma tistax tiddefendi lilha nnifisha.

Però mhuwiex biżżejjed li nitkellmu favur il-ħajja; jeħtieġ ukoll li noħolqu klima ta' għajnuna, kif wara kollox dejjem kien l-għan ta' din l-Awtorità.

Dmirna huwa li nagħtu dritt għal protezzjoni sħiħa jew inkella li naraw illi l-liġijiet tagħna jagħtu l-aqwa protezzjoni lit-tarbija fil-ġuf.

Sinjura President, punt li xtaqt insemmi hu li ċ-ċirkostanzi ta' kull bniedem huma differenti u kull każ hu partikolari, iżda d-diffikultajiet, il-ħsibijiet u l-emozzjonijiet tqal li ngħaddu minnhom huma simili.

Kif għedt diġà, aktar kmieni l-Onor.

Claudio Grech semma kemm hu importanti li l-Gvern jinvesti aktar finanzi f'dan ir-rigward.

Pereżempju, m'hemmx dubju li hemm bżonn insaħħu l-appoġġ professjonali u emozzjonali f'dawk il-mumenti diffiċli li tgħaddi minnhom omm li tkun qed iġġorr tarbija.

Għalhekk, il-Gvern irid jinvesti aktar anke f'dan ir-rigward.

Għad fadal ħafna x'nistgħu nagħmlu.

Bil-fundamentaliżmu reliġjuż żgur li m'aħniex se nikkonvinċu, però ejjew ma niftħux il-bibien beraħ għax nispiċċaw biex insibu li r-riperkussjonijiet huma vasti u jdaħħluna f'ħajt.

Għandna nkomplu naħdmu b'mod attiv u nippromwovu kultura sabiħa li fiha ssib kemm id-drittijiet kif ukoll id-dinjità.

Għandna nħeġġu anke lil ħutna l-bnedmin li huma influwenti biex flimkien dejjem nipproteġu l-ħajja anke b'dinjità umana bl-aktar mod ugwali għal kulħadd.

Jien nifraħ lill-ġenituri li għaddew minn dan il-proċess, nirringrazzja lill-professjonisti minħabba li sfortunatament mhux dejjem naħsbu fuq ix-xogħol dedikat li dawn jagħmlu f'dan is-settur, filwaqt li nirringrazzja wkoll lill-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għax-xogħol tagħha.

Nixtieq nikkonkludi dan l-intervent bl-istess riflessjoni li bdejt biha.

F'soċjetà li qed tinbidel, jew aħjar f'Malta li qed tinbidel, it-tajjeb baqa' jingħaraf?

It-tajjeb għadna ngħidulu tajjeb, u l-ħażin għadu jqanqal fina ċerta diqa u rimors?

Nirringrazzjak, Sinjura President.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

SILVIO GRIXTI: Sinjura President, għal darb'oħra reġa' għandna l-opportunità li niddiskutu l-IVF permezz tar-rapport annwali tal-2018 tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni li din il-Kamra għandha quddiemha llum.

Tajjeb li bħala preambolu żgħir għal din id-diskussjoni nagħtu ħarsa ħafifa lejn l-għanijiet li għalihom twaqqfet din l-Awtorità, lejn il-liġi li waqqfitha u lejn il-leġiżlazzjoni sussegwenti għaliha, li żviluppat b'mod li qed tipprova tagħti aktar ċans lil koppji infertili li jkollhom ir-rigal sabiħ tal-ulied u jkunu jistgħu jrabbu familja bħall-maġġoranza tal-koppji Maltin u Għawdxin.

Infakkru li l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni twaqqfet bħala l-uniku regolatur ta' kull intervent ta' ART li jista' jsir f'Malta, kemm f'dawk li huma istituzzjonijiet tas-saħħa pubblika, li fil-każ tagħna huwa l-Isptar Mater Dei, kif ukoll f'istituzzjonijiet tas-saħħa privata.

L-Awtorità twaqqfet biex tirregola l-użu u l-ħażna tal-isperma, tal-oocytes – jew, kif nafuhom aħjar, il-bajd tan-nisa – u tal-embrijuni.

Imbagħad, is-sena l-oħra konna ġejna f'din il-Kamra biex introduċejna emendi ġodda, liema emendi daħlu fis-seħħ fl-1 t'Ottubru li għadda permezz t'Avviż Legali.

Huwa fatt li minn dan ir-rapport għadu mhuwiex qed jirriżulta xi progress spettakolari f'dak li huwa suċċess fir-rata tat-twelid li tirriżulta minn intervent tal-IVF.

Dan għaliex il-bidu fis-seħħ tal-emendi l-ġodda kien f'Ottubru, u dan ir-rapport ikopri biss sa tliet xhur wara, jiġifieri, sa tmiem l-2018.

Iżda nafu wkoll li, minn tagħrif li ta f'din il-Kamra d-Deputat Prim Ministru u l-Ministru għas-Saħħa, l-Onor.

Chris Fearne, minn wara li beda jseħħ it-tibdil fil-liġi kien hemm 34 koppja li talbu l-intervent tal-IVF, u minnhom 6 biss iddeċidew li ma jieħdux l-opportunità li tagħtihom il-liġi, jiġifieri, dik li jiffertilizzaw sa massimu ta' ħames bajdiet.

Tajjeb ngħid ukoll li l-interventi kollha tal-IVF li saru matul is-sena li għaddiet jistgħu jirriżultaw fi 58 twelid ġdid.

B'kollox saru 246 ċiklu tal-IVF li minnhom irriżultaw 56 tqala.

Madanakollu, għaxar koppji kellhom korriment.

Kien hemm it-twelid ta' 23 tarbija, fosthom t'erba' koppji tewmin.

Sa meta tlesta dan ir-rapport kien hemm 27 mara li bejniethom kienu qed jistennew 35 tarbija, fosthom sitt pari tewmin u sett ta' triplets.

Ir-rapport jindika wkoll li fost il-koppji li rrikorrew għas-servizz tal-IVF kien hemm 26 mara li rnexxielhom joħorġu tqal wara l-ewwel attentat ta' trattament, 18-il mara rnexxielhom mat-tieni attentat, waqt li 12-il mara oħra rnexxielhom mat-tielet trattament.

L-għaxar korrimenti li seħħew ġraw lil nisa f' etajiet diversi sa 39 sena.

Ir-rapport jagħti wkoll dettalji dwar dik li hi magħrufa bħala t-"take-home baby rate", jiġifieri dawk it-trattamenti tal-IVF li ntemmew b'suċċess għax intemmew bi twelid ta' trabi.

Kif għedt diġà, dan ir-rapport jgħidilna li minn 246 ċiklu rriżultaw 56 tqala, li jammontaw għal 22.7% tat-total taċ-ċikli.

Minn dawn kien hemm 4% tal-pregnancies li ntemmew ħesrem, 7.7% tal-pregnancies li wasslu għat-twelid tat-trabi, u kważi 11% tal-pregnancies li sal-aħħar tal-2018 it-trabi kienu għadhom ma twildux.

Għalhekk f'Malta t-take-home baby rate għall-2018 ġiet stabbilita għal 18.7%, li jfisser titjib ta' kważi 2% fuq is-sena ta' qabel.

Ta' min jinnota l-prinċipji ewlenin li fuqhom tibbaża l-ħidma tagħha din l-Awtorità, li fost l-aktar importanti minnhom hemm li l-pazjenti li jersqu għat-trattament tal-IVF jiġu l-ewwel, li kull sptar jew klinika liċenzjata biex jipprovdu dan it-trattament iridu jittrattaw lill-pazjenti tagħhom bl-akbar dinjità, u li kull informazzjoni mgħoddija lill-Awtorità għandha tinżamm bl-akbar mod kunfidenzjali u tintuża biss f'dawk iċ-ċirkostanzi li tippermetti l-liġi.

Prinċipju importanti ieħor huwa li d-deċiżjonijiet kollha li tieħu l-Awtorità jittieħdu fl-aħjar interess tal-ġenituri prospettivi u tat-trabi li jistgħu jiġu konċeputi minn dawn it-trattamenti.

L-Awtorità tiżgura wkoll li f'kull ċirkostanza jinżammu l-ogħla standards ta' kura skont il-liġijiet li jirregolaw dan il-qasam.

Il-protokoll anness mal-liġi prinċipali kien intenzjonat li jkun l-għodda li biha jiġu assistiti l-kliniċi u l-isptarijiet biex jirregolaw ruħhom mal-obbligi legali li joħorġu mil-liġi.

Dan il-protokoll kellu jservi wkoll bħala punt ta' riferiment għall-pazjenti u għall-professjonisti li jaħdmu f'dan il-qasam.

Mir-rapport li għandna quddiemna nafu li matul l-2018 sar xogħol mill-Awtorità biex dan il-protokoll jiġi aġġornat ħalli jkun jirrifletti l-bidliet fil-liġi li ġew fis-seħħ fl-1 t'Ottubru li għadda, b'liema emendi wessajna l-parametri tal-liġi oriġinali tal-IVF bl-iskop li ntejbu r-rata tas-suċċess tat-trattament tal-IVF u b'hekk aktar persuni jaqtgħu x-xewqa tagħhom li jsiru ġenituri.

Sinjura President, jien nittama li meta bħal dan iż-żmien sena jerġa' jitressaq rapport ieħor ta' din ix-xorta, u b'hekk tkun għaddiet sena sħiħa mill-bidu fis-seħħ tal-bidliet fil-liġi, ikollna riżultati ftit aħjar biex b'hekk il-bidliet li fassalna jkunu taw il-frott li xtaqna u allura naraw aktar trabi jitwieldu lil koppji li s'issa ma setax ikollhom ulied.

Dan irriduh proprju għax il-Moviment tagħna huwa favur il-ħajja u allura jrid jagħti kull opportunità lil kull min jixtieq li jkollu familja, li jkollu l-ulied u li jrabbihom bl-għożża li aħna l-familji Maltin u Għawdxin tant aħna magħrufin għaliha.

Nirringrazzjak.

PERMESS TAL-KAMRA SOSTITUZZJONI TEMPORANJA TAS-SEDJA

ID-DEPUTY SPEAKER: Minħabba l-assenza inevitabbli tal-Ispeaker, u peress li jien nixtieq li nintervjeni fid-dibattitu li għaddej bħalissa fuq l-Estimi tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, qed jiġi propost li skont l-Ordni Permanenti 151 l-Onor.

Silvio Grixti jippresiedi l-Kamra fil-perjodu li matulu nkun qed nagħmel l-intervent tiegħi.

Il-Kamra taqbel?

(Onor. Membri: Iva) Mela s-seduta hija sospiża għal minuta.

Fil-11.12 a.m. is-seduta ġiet sospiża u rriżumiet fil-11.13 a.m.

L-Onor.

CLAUDETTE BUTTIGIEG: Sur President, illum xtaqt nagħti kontribut qasir ħafna f'dan id-dibattitu, dibattitu li qed isir fuq suġġett li huwa għal qalbi ħafna u li kont insegwi mill-qrib anke meta kont Shadow Minister għas-saħħa.

Bla dubju, dan huwa suġġett li wieħed irid titkellem fuqu b'ċerta sensittività.

Illum xtaqt nagħti wkoll il-perspettiva tiegħi mhux biss bħala Membru Parlamentari mara f'dan il-Parlament, imma wkoll għaliex xtaqt inwassal messaġġ mingħand xi persuni li għaddew minn dan il-proċess.

Fuq l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni tkellmu ħafna Deputati.

Ivan Bartolo, jien naħseb li din l-Awtorità, li għandha rwol importanti li ssegwi l-proċeduri kollha relatati mal-proċeduri kollha li jaqgħu taħt dan l-aspett, qiegħda tagħmel xogħol siewi ħafna: imma jien nixtieq li issa nħarsu daqsxejn b'mod riflessiv lejna nfusna biex naraw kif aħna, bħala soċjetà, inħarsu lejn persuni li għandhom bżonn jagħmlu l-IVF.

Għalkemm dan ma jsirx b'mod intenzjonat, is-soċjetà tagħna tagħmillek ċerta pressjoni wkoll.

Pereżempju, ma jilħqux jgħaddu ftit xhur minn meta koppja tiżżewweġ li ma jibdewx il-botti, bħal ngħidu aħna: Meta se tagħmilni nannu?

Meta se tagħmilni nanna?

Issa hawn irrid nerġa' nirrepeti li aħna ma ngħaddux dawn il-kummenti b'mod dispreġjattiv jew biex inweġġgħu lil dak li jkun, imma għax proprju fina l-Maltin għandna dik ix-xewqa tant sabiħa li jkollna familja li tikber u titkattar.

Wara kollox, dak hu l-feeling sabiħ ta' meta jkollok familja!

Imma ejjew nibdew inkunu aktar sensittivi f'dan ir-rigward!

L-ewwel nett, ejjew ma nassumux li kull koppja li tiżżewweġ għandha x-xewqa li jkollha t-tfal għax dan mhux bilfors li hu l-każ.

Imma mbagħad, agħar minn hekk, ejjew ma nassumux li kull koppja li tixtieq li jkollha t-tfal bilfors jista' jkollha t-tfal, u li għal dawn iċ-ċirkostanzi hemm proċessi u proċeduri li biex jagħtu l-frott tagħhom mhux la kemm tfaqqa' subgħajk.

Ovvjament, Sur President, kemm inti fil-professjoni tiegħek, kif ukoll id-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa preżenti, tafu minn xiex jgħaddu dawn il-koppji, u hawnhekk jiena nixtieq nibda billi nsellem anke lill-professjonisti li jaħdmu f'dan il-qasam għax mhuwiex faċli meta jiġuk koppji quddiemek b'din ix-xewqa enormi li jkollhom it-tfal meta inti taf li ma tistax toħroġ xi bakketta maġika u tgħidilhom li jekk jagħmlu hekk u jekk jagħmlu hekk, it-tfal se jaslu.

Lanqas b'mod naturali l-affarijiet m'huma daqshekk ovvji, aħseb u ara mbagħad meta tidħol ix-xjenza u meta jkun hemm affarijiet ħafna aktar ikkomplikati milli wieħed jaħseb!

Ħafna koppji u individwi jitfixklu bejn dik li hija xewqa u dak li huwa dritt, u naħseb li dan huwa punt importanti.

Nerġa' ngħid li mhux il-koppji kollha jkunu jixtiequ li jkollhom it-tfal.

Hemm min jiġġudika lil dawn il-koppji, u jagħmel ħażin, għax fl-aħħar mill-aħħar dik hija għażla tagħhom.

Imbagħad, hemm min li għax ikollu din ix-xewqa jew dan l-istint jaħseb li għandu dritt, u hemmhekk ukoll irridu noqogħdu daqsxejn attenti.

Jiena nħobb nirreferi ħafna għad-dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Amerka, li se nikkwotaha għax hija miktuba bi kliem verament sabiħ:

Jien naħseb li minn hemmhekk ġej dan l-istint tant b'saħħtu ta' din ix-xewqa kbira li jkollna t-tfal; għaliex jekk inti tħoss li biex tilħaq il-fulfilment tiegħek u biex inti bħala persuna tħossok komplut irid ikollok tarbija, mela aħna bħala soċjetà għandna d-dmir u l-obbligu li ngħinu lil dawn in-nies biex jaslu għal dan is-sens ta' kuntentizza.

Għalhekk, jiena nemmen ħafna f'dak li l-Amerikani jgħidulu "the pursuit of happiness" għax, kif ngħidu aħna bil-Malti, kull persuna għandha dritt li ssib il-milja tagħha – kemm hi frażi sabiħa din! – f'dak li jagħmilha kuntent, u li din il-kuntentizza ma ġġib l-ebda ħsara lil xi persuna oħra.

Huwa hawnhekk imbagħad fejn tidħol ukoll l-Awtorità.

Mela, Sur President, mad-dritt għall-kuntentizza hemm ukoll id-dritt għall-ħajja u d-dritt għal-libertà.

Inħoss li dan huwa suġġett fejn ħafna drabi l-mara … Issa naf li mhux il-mara biss tesperjenzahom dawn l-affarijiet, imma ejjew nibdew mill-mara l-ewwel għax din tgħaddi minn esperjenza ta' stress psikoloġiku enormi.

Bħalma għedt diġà, ħafna drabi l-pressjoni tibda b'mod tradizzjonali minn dawk li jagħmlu pressjoni fuq it-tifla tagħhom jew inkella fuq in-neputija tagħhom biex ikollha t-tfal.

Pereżempju, jingħadu frażijiet bħal "Issa fittxu dewquna biskuttin!"

Lili kellmuni ħafna koppji fuq dan is-suġġett fejn qaluli li għandhom familjari tagħhom li lanqas biss jafu li għamlu t-trattament tal-IVF!

Għalhekk irridu nifhmu għalfejn hemm dan it-taboo u għalfejn hemm din il-biża' li jsir jaf ħaddieħor.

Għalfejn hemm din l-istigma?

L-ewwel nett, aħna, fil-mentalità tagħna, nassoċjaw il-fertilità ma' jekk intix mara biżżejjed jew jekk intix raġel biżżejjed, u din hija mentalità ħażina.

Bħalma għedt diġà, jista' jkun li koppja tkun iddeċidiet li ma jkollhiex tfal!

Imma agħar minn hekk huwa li aħna nassoċjaw jekk persuna hijiex mara jew raġel biżżejjed mal-fertilità għax huwa atteġġjament ħażin kompletament!

Allura x'għandna nibdew ngħidu għal min għandu kondizzjonijiet oħrajn?

Dawn mhumiex anqas jew aktar minn ħaddieħor ukoll?

Mela, la aħna ma nittimbrawx nies minħabba l-kondizzjoni li għandhom, l-istess ħaġa għandna nagħmlu fil-każ tal-fertilità, u għandna nagħmlu kull sforz biex inneħħu din l-istigma.

L-istigma nneħħuha wkoll jekk inneħħu l-pressjoni li semmejt iktar kmieni.

Sur President, matul dan id-dibattitu ssemma kemm-il darba r-rwol tal-Awtorità u, fil-fehma tiegħi, m'għandniex servizzi biżżejjed għal dik li hija għajnuna psikoloġika għall-koppji nfushom.

Din hija issue li fil-fehma tiegħi rridu nħarsu lejha daqsxejn aktar sew u fil-profond.

L-Awtorità għandha rwol regolatorju, imma rridu nibdew naraw jekk l-irwol ta' servizzi li jkunu anċillari b'xi mod għandhomx jiżdiedu.

Bħalma qal l-Onor.

Ivan Bartolo, it-titlu tar-rapport jgħidilna li qed inpoġġu lill-pazjenti fiċ-ċentru.

L-embrijun diġà qiegħed fiċ-ċentru għax huwa mniżżel fit-titlu tal-istess Awtorità, allavolja kien hemm min forsi xtaq li dak jinbidel.

Fil-fatt, dak huwa tajjeb li jibqa' hemm sabiex il-focus tagħna jibqa' d-dritt għall-ħajja mill-bidu sat-tmiem.

L-Awtorità għamlet sewwa wkoll li fit-titlu tar-rapport tagħha kitbet li fiċ-ċentru hemm il-pazjenti.

U min huma dawn il-pazjenti?

Huma l-koppji li qed jippjanaw li jkollhom tarbija.

U kemm jafu dawn il-koppji fuq il-proċess?

M'iniex qiegħda nipponta subgħajja lejn l-Awtorità, imma qiegħda sempliċement nistaqsi għax lili ġieli kellmuni koppji li qaluli li kien biss wara li għaddew mill-proċess li bdew jifhmu verament fiex jikkonsisti.

Issa, ejjew ngħiduha kif inhi: oġġett trid tgħaddi minnu biex tkun taf eżattament x'jinvolvi, imma jien naħseb li l-professjonisti tagħna għandhom burden qawwi biex mhux biss jispjegaw lil dawn il-koppji fiex jikkonsisti dan il-proċess u kemm se jieħu fit-tul, imma wkoll x'possibilitajiet hemm li dan il-proċess ma jirnexxix.

Dan il-burden irridu nirrikonoxxuh għax mhuwiex faċli u huwa ta' qsim il-qalb għal ħafna koppji.

Dawn kważi kważi kulma jagħmlu huwa li jħarsu lejn il-professjonisti li jkunu hemm quddiemhom u jistaqsuhom: Imma għaliex?

X'għamilna ħażin?

Fejn morna ħażin?

M'hemmx risposta ċara u tonda, anke għaliex hawnhekk qed nitkellmu fuq suġġett ta' sensittività tant kbira u tant delikata that anything can go wrong and you're lucky when things actually go right.

Fil-fatt, naħseb li dak għandu jkun il-messaġġ.

Ħafna drabi dan japplika wkoll għal meta koppja tipprova jkollha t-tfal b'mod naturali għax ħafna nies jeħduha for granted li jista' jkollhom it-tfal, u din hija xi ħaġa li assolutament ma tistax tittieħed for granted!

Kif għedt diġà, Sur President, ma nixtieqx nieħu ħafna ħin.

L-aspett tekniku tkellem fuqu ħaddieħor, u jien xtaqt li nagħmel dan l-appell ġenerali lil min qed isegwina.

Ejjew inkunu aktar sensittivi, l-ewwel nett lejn min jagħżel li ma jkollux tfal – so what? – u t-tieni nett lejn min jixtieq li jkollu t-tfal.

U ejjew innaqqsu din il-pressure billi ma nibqgħux nagħmlu ħafna kummenti żejda, bħal "Taqtgħux qalbkom" u "Agħmlu kuraġġ".

Min jaf minn xiex ikunu għaddejjin dawn il-koppji, u allura dan it-tip ta' kummenti huma kollha żejda.

Kien hemm koppja li qaluli li lilhom bilkemm ma tkażawx bihom għax huma rrikorrew għall-IVF mhux għall-ewwel wild imma għat-tieni wild.

Għal darb'oħra: X'hemm ħażin f'dan kollu?!

Dawn in-nies qed ifittxu l-fulfilment tagħhom, u allura aħna għandna nuru ċertu rispett lejhom.

Bħalma għedt, anke meta ġieli għamilt diskorsi oħrajn fuq l-istess suġġett, naħseb li l-Gvern għamel tajjeb li pprovda dan is-servizz b'xejn.

Issa nappella wkoll biex, kif semma l-Onor.

Claudio Grech, naslu għall-mediċina b'xejn għax, żgħira kemm hi żgħira, żgur li hemm faxxa ta' nies li jaslu biex jixtru l-mediċini wkoll.

Kollox ma' kollox, is-servizz huwa wieħed tajjeb u bla dubju qed jilħaq l-għan tiegħu.

L-aħħar appell tiegħi jmur għall-membri tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għax irrid infakkarhom li huma għandhom responsabilità enormi.

Għandhom f'idejhom il-ħajja tal-bniedem, u m'għandix dubju li huma jġorru din ir-responsabilità f'kull ġurnata ta' ħajjithom.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ACTING DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

(Onor. Membri: No) Mela la m'hawnx aktar rimarki, nitlob lill-Ministru Chris Fearne biex, jekk jogħġbu, jagħlaq din id-diskussjoni.

CHRIS FEARNE: Sur President, ma nafx hux għax xi ħadd ikun tana parir li nagħmlu hekk jew għax hija xi ħaġa li nieħdu pjaċir nagħmluha, imma meta aħna l-politiċi nattendu għal xi okkażjoni, għal xi festa jew għal xi attività u naraw xi tarbija, qisna għandna kalamita li tiġbidna lejn dik it-tarbija u nieħdu pjaċir nerfgħuha u nieħdu xi ritratti magħha!

Ma nafx, imma nara lil ħafna politiċi jagħmluha, u fil-fatt ġieli għamiltha jien stess!

Ma nafx jekk hijiex xi ħaġa li tgħin fil-popolarità tagħna jew le.

Forsi meta jarawk ma' tarbija li jiggostaha kulħadd, ħafna minna forsi jaħsbu li jkunu qed jiggostaw lilna wkoll!

Jien bħala tabib tat-tfal, it-tfal huma dejjem għal qalbi u dejjem nieħu pjaċir li jkolli tarbija f'idejja; però, f'dawn l-aħħar ftit xhur ġratli xi ħaġa xi erba' jew ħames darbiet fejn kelli sodisfazzjon doppju.

L-ewwel nett, li nerfa' tarbija, u t-tieni nett li qaluli: Din it-tarbija l-ġdida, din il-ħajja ġdida, twieldet grazzi għal-liġijiet li għaddejtu fil-Parlament, għas-servizzi li qed toffru u għas-sistema tas-saħħa tagħna!

M'hemmx għalfejn ngħidu li dan il-kliem jiġġustifika s-sagrifiċċji kollha, il-ħin kollu u x-xogħol kollu li nkun għamilt bħala politiku matul dawn is-snin kollha!

Għaliex?

Għax dan ifisser li x-xogħol li nagħmlu, il-liġijiet li ngħaddu f'din il-Kamra u s-servizzi li nagħtu aħna u li jagħtu l-professjonisti tagħna qed ifissru ħajja ġdida, qed ifissru familja ġdida, u qed jissarrfu f'tarbija gustuża kollha wardiet u naqra boċċa li żżommha f'idejk filwaqt li tara l-uċuħ tal-ommijiet, tal-missirijiet, tan-nanniet u taz-zijiet kollha ferħanin li għandhom din il-ħajja ġdida fosthom!

Għalhekk, l-ewwel nett nixtieq nirringrazzja lill-Membri ta' din il-Kamra li ftit tax-xhur ilu għaddejna liġi ġdida tal-IVF li tippermetti li jkollna aktar ħajjiet ġodda, aktar mirakli u aktar trabi boċċi li wieħed jista' jaqbad u jiggustalhom il-wardiet li jkollhom f'wiċċhom!

Nirringrazzja wkoll lit-tim kbir ta' professjonisti li għandna f'dan is-settur, kemm lil dawk li jagħtu s-servizz tagħhom fis-settur pubbliku, kif ukoll lil dawk li jagħtu s-servizz tagħhom fis-settur privat.

Nixtieq nirringrazzja lit-tobba, lill-ispeċjalisti, lill-infermiera, lill-psikologi, lill-embryologists, lill-biologists u lin-nies kollha li jaħdmu fil-laboratorji, għax dawn kollha jaħdmu u jagħtu dan is-servizz b'dedikazzjoni lil dawk il-mijiet ta' koppji li jkollhom problema ta' fertilità u li allura jagħmlu użu mis-servizz tal-IVF.

Hawnhekk nixtieq insemmi ġinekologu b'ismu għar-raġuni li jmexxi dan it-tim hu: lill-ispeċjalista u ġinekologu Dr Mark Sant, li nixtieq nirringrazzjah f'isem ħafna pazjenti għad-dedikazzjoni u għax-xogħol li jagħmel f'dan is-settur.

Nirringrazzja wkoll lill-Bord u lill-membri tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, li wkoll jaħdmu b'rettezza u b'dedikazzjoni.

Xi kultant dawn in-nies ikollhom sitwazzjonijiet fejn ikun hemm bżonn li jkunu iebsin, bil-konsegwenza li mhux dejjem jintgħoġbu ma' min ikun qed jipprovdi s-servizz.

Imma, fl-aħħar mill-aħħar, dak hu xogħolhom.

Naturalment, ma nistax ma nifraħx lill-mijiet ta' ġenituri, zijiet u nanniet li issa, grazzi għal dan il-miraklu tat-teknoloġija, huma wkoll jistgħu jħaddnu tarbija magħhom u jaraw żieda fil-familja tagħhom.

Ta' min jgħid li, matul dawn l-aħħar ħames snin, fl-Isptar Mater Dei qed ikollna 'l fuq minn 200 ċiklu ta' IVF fis-sena.

Barra minn hekk, għandna nies li għadhom qegħdin fil-proċess li jagħmlu l-IVF, filwaqt li għad għandna wkoll oħrajn li qed jistennew biex jibdew dan il-proċess, u allura dan ikompli juri l-ħtieġa li nibqgħu noffru dan is-servizz.

Sinjura President, l-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni kienet twaqqfet taħt Leġiżlatura preċedenti fl-2013.

Din kienet deċiżjoni tajba li titwaqqaf awtorità li tirregola u tara li l-proċess tal-IVF f'pajjiżna jkun regolat.

Fil-fatt, lanqas nafu b'ċertezza kemm twieldu trabi bl-IVF qabel ma twaqqfet din l-Awtorità fl-2013 għax sa dak iż-żmien kien għad m'hemm l-ebda obbligu legali li dawn jiġu rreġistrati.

Issa hawnhekk ejjew inkunu ċari.

Aħna la qatt ridna u lanqas irridu li tarbija li titwieled bl-IVF ikollha xi forma ta' marka differenti minn trabi oħrajn meta tiġi rreġistrata fir-reġistru tat-twelid, imma jien naħseb li huwa importanti li jkollna figuri ta' kemm twieldu trabi bl-IVF f'pajjiżna.

Fil-fatt, mill-2013 'l hawn, jiġifieri minn mindu twaqqfet l-Awtorità, f'pajjiżna twieldu 309 trabi bl-IVF, li 170 minnhom twieldu fl-Isptar Mater Dei minħabba li mill-2015 bdejna noffru s-servizz mingħajr ħlas.

Għax wieħed irid ifakkar li, għalkemm l-Awtorità kienet twaqqfet u l-liġi l-antika kienet għaddiet minn dan il-Parlament fl-2013, kien biss fl-2015 taħt Gvern Laburista li fl-Isptar Mater Dei iddaħħal dan is-servizz mingħajr ħlas.

Kif għadni kemm għedt, minn dakinhar 'l hawn fl-Isptar Mater Dei twieldu 170 tarbija ġdida, u għalhekk minn hawn jien nixtieq nieħu l-okkażjoni biex nifraħ lil dawn il-170 familji ġodda, filwaqt li nispera li jkun hemm aktar okkażjonijiet, forsi waqt xi riċeviment jew attività oħra, li nitkellem ma' xi familja li jkollha tarbija u huma wkoll jgħiduli li din il-ħajja ġdida twieldet grazzi għax-xogħol li nagħmlu aħna fil-Parlament.

Ftit tax-xhur ilu għaddejna liġi ġdida, u din il-liġi l-ġdida fetħet aktar il-possibilità li negħlbu b'mod mediku l-problemi ta' infertilità li jista' jkollha persuna biex, fl-aħħar mill-aħħar, din il-persuna wkoll ikollha t-tarbija tagħha.

Ta' min jgħid li, permezz ta' din il-liġi l-ġdida, 61 koppja li kienu wżaw iċ-ċikli kollha li joffri l-gvern għall-IVF issa għandhom id-dritt li jkollhom ċiklu ieħor.

Dan għaliex billi issa daħħalna miżuri li permezz tagħhom huwa anqas diffiċli li koppja jkollha tarbija, iddeċidejna li lil dawk il-koppji li kienu għaddew il-proċess fl-Isptar Mater Dei taħt il-liġi l-antika u ma kellhomx suċċess, jiġifieri, ma kellhomx tarbija allavolja kienu għamlu tliet ċikli sħaħ, għandna noffrulhom ċiklu addizzjonali biex huma wkoll ikunu jistgħu jibbenefikaw mill-emendi l-ġodda li għamilna fil-liġi li għaddejna s-sena li għaddiet.

Għalhekk hemm 61 koppja li huma intitolati għal dan iċ-ċiklu żejjed, u dan ifisser li għandna 61 koppja li kieku ma kenitx għal-liġi l-ġdida li daħħalna, ma kienx ikollhom il-possibilità li jerġgħu jagħmlu ċiklu ieħor biċ-ċans li jkollhom tarbija permezz tas-servizz tas-saħħa statali.

Sinjura President, il-liġi l-ġdida toffri l-possibilità b'mod regolat u b'mod strett – u għalhekk huwa importanti li l-Awtorità tagħmel xogħolha sew – li f'pajjiżna jkollna embrijuni li jkunu cryopreserved jew iffriżati; il-kelma xjentifika hija "cryopreserved".

Dan wassal biex illum għandna koppji li kellhom l-embrijuni tagħhom iffriżati barra l-pajjiż – għax barra l-pajjiż din ilha ssir, u allura kellna koppji Maltin li, minħabba li l-liġi Maltija ma kinitx tippermetti li jagħmlu xi ħaġa bħal din, kienu jieħdu dan is-servizz minn barra minn Malta – u issa, għax daħħalna l-possibilità li jkollna embrijuni ffriżati f'Malta, sal-lum diġà għandna mill-anqas żewġ koppji li ġabu l-embrijuni ffriżati tagħhom minn barra f'Malta u issa dawn l-embrijuni se jkollhom il-possibilità li jgħaddu minn tqala u jkollna trabi ġodda.

Għalhekk, kif qed naraw, din il-liġi qed tagħti aktar opportunità li jkollna ħajjiet ġodda.

Aħna dejjem insistejna li hekk se tkun qed tagħmel din il-liġi, imma issa din qegħdin narawha tiġri b'għajnejna.

Barra minn hekk, Sinjura President, irridu nsemmu wkoll li għandna 11-il koppja li għandha embrijuni ffriżati f'Malta.

Koppja minn dawn ilha bl-embrijuni ffriżati f'Malta minn taħt il-liġi l-antika għax f'ċerti każijiet il-liġi l-antika kienet diġà tippermetti li jkun hemm l-iffriżar tal-embrijuni, u mbagħad hemm għaxar koppji oħra li bil-liġi l-ġdida għamlu użu mis-servizz tal-embryo freezing.

Ta' min jgħid li prattikament dawn il-koppji kollha esprimew ix-xewqa mal-professjonisti tagħna li jerġgħu jużaw l-embrijuni li għandhom cryopreserved, jiġifieri, s'issa dik il-biża' li se jkollna xi numru kbir ta' embrijuni li se jibqgħu fil-friża għal dejjem mhijiex qiegħda timmaterjalizza ruħha.

Anzi, kif għedt diġà, kien hemm koppji li kellhom embrijuni li kienu se jħalluhom iffriżati barra mill-pajjiż u li grazzi għal din il-liġi se jġibuhom Malta, issa se jieħdu ċ-ċans li dawn jgħaddu minn tqala, isiru trabi u b'hekk ikollna aktar ħajjiet ġodda.

Għalhekk, din il-liġi qiegħda tagħmel proprju dak li aħna għedna li se tagħmel, u ċjoè, aktar possibilità li jkollna iżjed embrijuni li jiżviluppaw fi trabi.

Naħseb li din hija xi ħaġa tajba li qed twassal għal aktar ħajjiet u allura aħna qed nieħdu pjaċir biha.

Irridu ngħidu wkoll li bil-liġi l-antika kellna żewġ każijiet li kellhom ħames embrijuni li kienu ffriżati minħabba li n-nisa ma setgħux jagħmlu użu mill-embrijuni mill-ewwel peress li kellhom xi kondizzjonijiet mediċi, imma li għall-grazzja t'Alla llum il-kondizzjoni medika tagħhom tjiebet tant li neħħejna dawn il-ħames embrijuni mill-cryopreservation u ppjantajniehom.

Fil-fatt irrid ngħid bi pjaċir li l-ħames embrijuni li kienu ffriżati u li tneħħew mill-friża, il-ħamsa li huma kienu vijabbli u setgħu jitpoġġew fl-omm.

Għalhekk nerġa' ngħid illi dik il-biża' li se jkollna ħafna embrijuni li meta nneħħuhom mill-friża se nitilfuhom s'issa mhijiex qed timmaterjalizza.

Irrid inserraħ moħħ min qed jismagħna li l-affarijiet qegħdin nagħmluhom b'serjetà kbira.

Qegħdin nużaw l-aktar teknoloġija avvanzata, u minn hawn u ftit ieħor se jkolli l-opportunità li nispjega wkoll kif qed inżidu t-teknoloġija fl-Isptar Mater Dei biex nagħmlu tajjeb għal-liġi l-ġdida li għaddiet.

L-affarijiet qed isiru bl-iżjed mod professjonali, bl-iżjed apparat sofistikat u modern, kif ukoll b'attenzjoni u rettezza kbira min-naħa tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni biex nassiguraw li dak li qed isir l-ewwel nett qed isir fl-interess tat-trabi li jkunu se jitwieldu, u t-tieni nett fl-interess tal-koppja, b'ħarsien strett tal-liġi kif għamilnieha aħna.

Irrid ngħid ukoll li wieħed min-nuqqasijiet tal-liġi l-antika kien – u din kienet waħda mir-raġunijiet li aħna tħabatna biex ikollna liġi ġdida tal-embrijuni u tal-IVF – li ċerti nisa kienu qed jiġu mċaħħda mit-trattament mediku tal-IVF – għax it-trattament tal-IVF huwa trattament mediku – fuq bażi ta' orjentazzjoni sesswali.

Din aħna neħħejnieha, u fil-fatt illum il-liġi l-ġdida ma tagħmilx distinzjoni bejn l-orjentazzjoni sesswali tal-mara meta tiġi għall-kura medika bħalma hi l-kura tal-IVF.

Fil-fatt diġà kellna numru żgħir ta' koppji lesbjani li qegħdin fuq ir-reġistru biex huma wkoll ikunu jistgħu jagħmlu użu mis-servizz tal-IVF.

Dan ifisser li kien hemm bżonn dawn l-emendi, u issa permezz ta' dawn l-emendi l-liġi tagħna ma tagħmilx distinzjoni għal dak li għandu x'jaqsam mat-trattament tal-infertilità fuq bażi ta' orjentazzjoni sesswali.

Irrid ngħid li biex ikun hemm il-possibilità li koppja gay tagħmel użu mill-IVF u jkollha tarbija jrid ikun hemm dak li jgħidulu "gamete donation".

Fil-fatt bħalissa għaddej il-proċess biex ikun hemm ftehim ma' istituzzjonijiet serji barranin bil-għan li nkunu nistgħu nagħmlu użu mill-gamiti tagħhom.

Matul dan id-dibattitu kien hemm min staqsa jekk il-Gvern jistax jgħin aktar lil dawn il-koppji li jkunu għaddejjin mill-proċess tal-IVF b'mod finanzjarju.

Aħna nieħdu pjaċir li l-mod kif l-Oppożizzjoni tħares lejn l-IVF inbidel tant li fejn sa ftit tas-snin ilu prattikament il-Membri tal-Oppożizzjoni kienu kontra l-IVF, illum qed iħeġġuna biex nagħmlu aktar għall-IVF.

Fil-fatt, bi pjaċir inħabbar li għal dak li għandu x'jaqsam ma' gamete donation, fejn jista' jkun hemm spejjeż konsiderevoli involuti, il-Gvern se jkun qed jidħol għall-ispiża hu biex b'hekk ikun qed ikompli jagħti aktar serħan lil dawk il-koppji li, apparti li diġà jkollhom problemi ta' infertilità, ikollhom ukoll il-problema li jridu jakkwistaw anke l-gamiti.

Sinjura President, il-liġi l-ġdida mhux biss tat drittijiet ġodda liċ-ċittadini tagħna u mhux biss ħolqot il-possibilità ta' aktar ħajjiet ġodda, imma tat ukoll obbligi ġodda lill-istituzzjonijiet.

Għalhekk, aħna f'Ottubru li għadda ma qgħadniex lura milli, apparti minn dawk li ngħidulhom "standard operating procedures" (SOPs), biex żgur li kulħadd jifhem b'mod ċar kif iridu jimxu l-affarijiet, bdejna wkoll inkabbru u nżidu s-servizzi li noffru.

Għal din ir-raġuni, matul dawn l-aħħar ġimgħat aħna mpjegajna żewġ embryologists fulltime biex mix-xahar li għadda s-servizz beda jkun wieħed kontinwu.

S'issa s-servizz tal-IVF kien jiddependi minn żjara darba kull ftit ġimgħat – bejn wieħed u ieħor darba kull xahrejn – ta' embrijoloġisti barranin li kienu jiġu Malta u nagħmlu grupp ta' ċikli f'salt – bejn wieħed u ieħor ta' madwar 30 darba kull xahrejn – mentri issa mpjegajna żewġ embrijoloġisti fulltime li qegħdin jaħdmu fl-Isptar Mater Dei, u allura dan ifisser li minflok mhu se nagħtu dan is-servizz darba kull xahrejn, se nkunu nistgħu nagħtu s-servizz fuq medda kontinwa, jiġifieri kuljum, u allura dan ifisser li se jkollna trabi li jitwieldu aktar b'mod regolari minflok ma jitwieldu kollha f'salt wieħed.

Żidna wkoll b'mod sostanzjali d-dewars, jiġifieri, dak l-apparat fejn wieħed iżomm il-bajd, l-embrijuni u l-gamiti ffriżati, biex b'hekk inkunu nistgħu nlaħħqu mad-domanda akbar li qed ikollna minħabba l-liġi l-ġdida.

Żidna anke l-inkubaturi ħalli jkollna aktar embrijuni li mbagħad inkunu nistgħu npoġġuhom fl-ommijiet u żidna l-post minn fejn jaħdmu l-professjonisti tagħna.

Naturalment aktar ma jikber is-servizz, aktar ikollna bżonn inkabbru, u għalhekk hemm pjani li 'l quddiem ikollna premises ġodda li jkunu akbar minn fejn inkunu nistgħu noffru s-servizz tal-IVF fl-Isptar Mater Dei stess.

L-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni, li llum se nkunu qed napprovaw l-estimi tagħha għas-sena li qegħdin fiha, qed tkompli żżid ir-riżorsi tagħha.

Fost l-affarijiet li qed iżżid hemm is-software tagħha u fil-fatt matul il-ġranet li għaddew inħareġ tender biex ikun jista' jkollna software iżjed avvanzat bil-għan li jkollna rekord iżjed dettaljat u preċiż ta' dak li tkun qed tagħmel din l-Awtorità, kif tesiġi l-liġi.

Nixtieq nerġa' nieħu din l-opportunità biex nifraħ lill-mijiet ta' ġenituri f'pajjiżna li kellhom trabi bl-IVF, li wħud minnhom qegħdin jikbru u saru tfal.

Dawn it-tfal jifformaw parti mis-soċjetà Maltija u wħud minnhom diġà bdew jikkontribwixxu għas-sbuħija tal-komunità tagħna.

Minn hawnhekk nixtieq inkompli nħeġġeġ lil min għandu bżonn jagħmel użu minn dan is-servizz.

Dan huwa servizz mediku bħal kwalunkwe servizz mediku ieħor.

Jiġifieri din mhijiex kwestjoni li qed tagħmel xi ħaġa li mhijiex skont in-natura.

L-għan ta' kull intervent mediku hu li jkun qed jagħmel xi ħaġa ta' ġid lill-individwu, u l-istess nistgħu ngħidu għall-intervent mediku tal-IVF.

Għalhekk jien inħeġġeġ lil kull min jaħseb u jħoss li jista' jkollu bżonn dan is-servizz biex jersaq 'il quddiem.

Is-servizz li qed nagħtu llum fl-isptarijiet tagħna huwa tal-ogħla kwalità u għalhekk inħeġġeġ aktar persuni li jagħmlu użu minn dan is-servizz, aktar u aktar meta llum persuna tista' tagħmel użu minn dan is-servizz irrispettivament mill-orjentazzjoni sesswali tagħha.

Sinjura President, ma nistax nikkonkludi dan l-intervent mingħajr ma nirringrazzja u nfaħħar lill-mijiet ta' professjonisti li għandna jaħdmu f'dan is-servizz, li mhux biss jagħtu l-ħin tagħhom b'dedikazzjoni kbira, imma wkoll l-imħabba tagħhom lill-ġenituri prospettivi, kif ukoll lit-tfal li jitwieldu.

Ninsab persważ li mhux biss jien personalment, imma l-Membri kollha tal-Gvern u l-poplu kollu jirrikonoxxu x-xogħol kbir li dawn qed jagħmlu għall-ġid tas-soċjetà Maltija u Għawdxija.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-mistoqsija hi l-Mozzjoni kif imressqa u moqrija mid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa.

L-ISPEAKER: Division.

Din id-Division se tittieħed fid-19 ta' Ġunju 2019 skont il-ftehim milħuq fil-Kumitat Permanenti dwar ix-Xogħol tal-Kamra.

Sar il-ħin.

Nitlob lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa, l-Onor.

Chris Fearne, biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament.

AĠĠORNAMENT

CHRIS FEARNE: Sur President, niipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla, it-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019 fl-4.00 p.m. b'din l-aġenda:

Mozzjonijiet

Estimi ta' dħul u infiq ta' Patrimonju Malta u s-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għas-sena 2019.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi biex jemenda l-Att dwar it-Trattament Xieraq tal-Annimali – Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar l-Avukat tal-Istat – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali u l-Att dwar il-Vjolenza abbażi ta' Ġeneru u Vjolenza Domestika – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Awtorità għas-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax-Xogħol – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Pensjonijiet – Tieni Qari;

Estimi ta' dħul u nfiq ta' Jobsplus għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità tad-Djar għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità Maltija tal-Artijiet għassena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità Maltija għat-Turiżmu għas-sena 2019 – Votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità għas-Saħħa u s-Sigurtà fq il-Post tax-Xogħol għas-sena 2019 – Votazzjoni; u

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għas-sena 2019 – Votazzjoni.

Abbozz ta' Liġi dwar l-Awtorità għall-Iżvilupp Reġjonali ta' Għawdex – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Kriminali – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Minuri (Ħarsien Alternattiv) – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali – Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi biex jemenda Diversi Liġijiet (Riforma dwar il-Pensjonijiet) – Kumitat Permanenti.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, din hija l-ewwel darba li qed nindirizza lil dan il-Parlament wara l-elezzjonijiet tal-25 ta' Mejju li għadda, li saru kemm biex dan il-pajjiż jagħżel lill-Membri Parlamentari Ewropej tiegħu u anke lil dawk li se jirrappreżentawh u jaħdmu għalih fuq bażi ta' lokalità fil-kunsilli lokali.

F'dawn l-elezzjonijiet, għal darb'oħra l-Partit Laburista ġab maġġoranza kbira, maġġoranza li hija saħansitra pjuttost akbar minn dik li ġab fl-2017.

Fil-fatt, jekk wieħed iħares lejn ir-riżultat tal-elezzjonijiet tal-kunsillli lokali jirrealizza li din kienet l-akbar rebħa elettorali li qatt ra pajjiżna, pjuttost akbar minn dik li kien għamel Sir Paul Boffa fl-1947.

Din kienet l-għaxar rebħa konsekuttiva għall-Partit Laburista, u issa għandna konferma li l-Partit Nazzjonalista ilu ma jġib maġġoranza assoluta f'dan il-pajjiż sa mill-2003, jiġifieri, il-Partit Nazzjonalista ilu minn dak iż-żmien ma jara mqar xi riżultat li bih jista' jispera li jaħdem għall-poplu.

Ta' min ifakkar li, għalkemm fl-2008 il-Partit Nazzjonalista kien rebaħ l-elezzjoni ġenerali tal-2008, huwa kien rebaħha b'nofs siġġu, biex imbagħad, kif nafu lkoll, bħala konsegwenza għall-mod kif ġab ruħu fl-elezzjoni ġenerali ta' wara kien ġab l-akbar disfatta sa dak iż-żmien, għax wara dak iż-żmien irnexxielu jġib disfatti akbar.

Sur President, ir-riżultati ta' dawn l-elezzjonijiet ikkonfermaw diversi affarijiet.

Pereżempju, fost affarijiet oħra dawn ikkonfermaw li l-poplu jagħżel il-politika tat-tama minflok il-politika tal-qtigħ il-qalb.

Ikkonfermaw li l-poplu jagħżel il-politika tal-pożittività, u mhux il-politika tan-negattività.

Ikkonfermaw ukoll li l-poplu jikkastiga lil min jaħdem kontrih u lil min qatta' ħames snin – speċjalment l-aħħar snin – jaħdem anke fuq bażi ta' Parlament Ewropew billi jara kontinwament kif se jagħmel il-bsaten fir-roti lil Malta.

Issa jien nifhem li xogħol l-Oppożizzjoni huwa dak li tagħmel skrutinju u, kif naraw f'dan il-Parlament stess, dan l-iskrutinju jsir.

Iżda, li tagħmel skrutinju ma jfissirx li ġġib ruħek bil-mod kif ħaddieħor iddeċieda li jġib ruħu.

Tant hu hekk li mbagħad il-poplu Malti u Għawdxi tah risposta bl-aktar mod ċar possibbli.

Li tagħmel skrutinju ma jfissirx li jkun hemm mozzjoni u inti tipprova tara kif forsi se jirnexxilek iddaħħal fiha isem Malta jew inkella li tara lil ħaddieħor jitkellem kontra Malta, bħal xi Ana Gomes, waħda mill-aktar politiċi instabbli fl-Unjoni Ewropea, u inti mhux talli tmur tgħinha fil-Parlament Ewropew, imma talli tistedinha Malta u tmur iċċapċpilha talli toqgħod tgħid kontra pajjiżek!

Hekk għamlu Membri Parlamentari Ewropej tal-Partit Nazzjonalista u Membri Parlamentari f'din il-Kamra, marru jċapċpu lil Ana Gomes, l-aktar persuna fuq bażi Ewropea li tant ħadmet kontra pajjiżna!

Hija pprovat tħammeġ lil pajjiżna għal darba, darbtejn, tlieta, u r-risposta ta' xi wħud għal dak li qed tagħmel hija li jmorru jċapċpulha!

Imma mbagħad il-poplu Malti u Għawdxi ta riżultat lil min mar iċapċap lil xi waħda bħal Ana Gomes!

Fil-mezzi tal-midja stajna naraw ukoll fejn marret il-maġġoranza f'kull kunsill lokali u kif tidher il-mappa ta' Malta u Għawdex bil-kuluri aħmar u blu, skont għal liema partit politiku marret il-maġġoranza f'kull kunsill lokali.

Ta' min jgħid li f'Għawdex hemm żewġ lokalitajiet fejn għad irid jiġi stabbilit min se jkun is-sindku, għax hemm kunsilli lokali li fihom l-ebda partit politiku ma ġab il-maġġoranza, hekk kif eks-kunsilliera man-naħa tal-Partit Nazzjonalista ma ssapportewx aktar lill-Partit Nazzjonalista u kkontestaw bħala indipendenti, bir-riżultat li anke dawn ingħataw il-fiduċja fil-kunsilli lokali rispettivi tagħhom.

Hawnhekk ma nistax ma nsemmix lill-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta, li ntrebaħ għall-ewwel darba mill-Partit Laburista biex illum, għall-ewwel darba, fil-Belt Valletta hemm maġġoranza Laburista.

L-istess nista' ngħid li ġara fir-rigward tal-Kunsill Lokali tas-Siġġiewi, u dan meta sa ftit snin ilu aħna, bħala Partit Laburista, lanqas biss konna noħolmu li qatt xi darba nistgħu nġibu l-maġġoranza f'dawn il-kunsilli lokali!

Ma' dawn imbagħad nistgħu nżidu l-kunsilli lokali ta' San Ġwann, tal-Mosta u ta' San Pawl il-Baħar, kunsilli lokali li kienu mmexxija mill-Partit Nazzjonalista u li matul dawn l-aħħar snin rajna frakass fihom, mera ta' dak li qed jiġri fil-Partit Nazzjonalista.

Tant hu hekk li r-residenti ta' dawn il-lokalitajiet iddeċidew li ma jagħżlux lill-kandidati tal-Partit Nazzjonalista wara ħafna snin jivvotaw lil dan il-Partit, imma minflok għażlu lill-kandidati tal-Partit Laburista.

Bħala Membru Parlamentari li ġej mir-raba' distrett nieħu pjaċir li anke fuq bażi ta' distrett komplejna nżidu l-maġġoranza.

Fil-lokalità li jien servejt għal snin twal bħala sindku, il-Partit Laburista ħa s-seba' siġġu minn disgħa għall-ewwel darba fl-2013, u din id-darba rnexxielna nżommu dak is-seba' siġġu.

Qed nirreferi għal-lokalità tal-Fgura fejn, għal darb'oħra, din id-darba minn disa' kunsilliera hemm sebgħa li ġejjin min-naħa tal-Partit Laburista.

Huwa ta' sodisfazzjon kbir għalija meta nara li fid-distrett fejn jien naħdem ta' kuljum – ir-raba' distrett, li jkopri lokalitajiet bħal Ħal Tarxien, Raħal Ġdid, Santa Luċija u l-Gudja, flimkien mal-Fgura – il-Partit Laburista qed ikompli jgawdi minn appoġġ bla preċedent.

Sur President, matul dan l-intervent qasir nixtieq nagħti ħarsa wkoll lejn l-effetti li dan ir-riżultat qed iħalli fuqna bħala Gvern, x'piż ġdid dan ir-riżultat qed ipoġġi fuqna bħala Gvern, x'għandna nitgħallmu minn dan ir-riżultat – għax dan ir-riżultat pożittiv ma jpoġġix fuqna xi stampa ta' xi gvern perfett fejn id-deċiżjonijiet kollha li ħadna jew qed nieħdu huma perfetti – u lejn l-Oppożizzjoni li għandu pajjiżna.

L-ewwel nett, irrid ngħid li riżultat bħal dan ipoġġi fuqna responsabilità akbar għax qed ipoġġi fuqna responsabilità ta' poplu li dejjem qed jafdana aktar.

Kull darba li qed niksbu riżultat li naħsbu li ma jistax ikollna riżultat aħjar minnu l-poplu Malti u Għawdxi qed ikompli jafdana b'riżultat akbar, u dan qed ipoġġi fuqna aktar responsabilità.

L-ewwel u qabel kollox ir-responsabilità li qed ipoġġi fuqna hija dik li nkomplu nibdlu lil dan il-pajjiż.

Fil-fatt naħseb li differenza kbira li hemm bejn din in-naħa tal-Gvern u n-naħa tal-Oppożizzjoni, hija x-xewqa u l-willingness kbira li għandna fina sabiex nibdlu.

Kull meta niġu quddiem dan il-Parlament u nipproponu bidla importanti għal dan il-pajjiż, ħafna drabi nsibu li l-Oppożizzjoni ma tkunx trid tagħmel din il-bidla.

Kważi kważi nasal biex ngħid li l-Oppożizzjoni tibża' mill-bidla daqskemm qattus jibża' mill-ilma!

Ma nafx jekk qattx rajtu qattus jersaq lejn l-ilma, u l-Oppożizzjoni b'dak il-mod tibża' mill-bidla!

Din l-attitudni min-naħa tal-Oppożizzjoni rajnieha ħafna drabi; rajnieha meta konna qed niddiskutu l-liġi tal-IVF, rajnieha meta għaddejna liġijiet li għandhom x'jaqsmu mad-drittijiet ċivili, rajnieha meta esprimejna l-ħsibijiet tagħna li nintroduċu setturi ġodda fil-qasam tal-ekonomija tagħna, u rajnieha anke meta ddiskutejna l-medical cannabis.

Fil-każ tal-cannabis għall-użu mediku, rajna li filwaqt li l-Membri tal-Oppożizzjoni jaċċettaw li t-tabib jippreskriviha lill-pazjenti tiegħu, allaħares jisimgħuna nesprimu l-ħsieb li din tkun prodotta f'Malta!

Bħallikieku l-poplu tagħna mhuwiex lest li jipproduċi l-medical cannabis f'Malta!

Fil-fatt, dan huwa settur li bil-mod il-mod mexjin 'il quddiem fih, u anke qed naraw kumpaniji li ġejjin minn dan il-qasam u li huma interessati li jinvestu f'dan il-pajjiż.

Sur President, aħna bħala Gvern irrid nagħtu kas ukoll lil dawk li għażlu li ma jivvotawx f'dawn l-elezzjonijiet, u dan minkejja li t-turnout ma kienx xi wieħed baxx, kif qed jargumentaw xi wħud.

Weħed irid iżomm f'moħħu li f'dan it-turnout hemm inklużi numru ta' ħaddiema li ġejjin minn pajjiżi Ewropej, li qed jaħdmu f'pajjiżna u li allura għandhom id-dritt għall-vot.

Aħna f'pajjiżna mdorrijin naraw persentaġġi għoljin ħafna ta' persuni li joħorġu jivvotaw, però dawn il-barranin mhumiex ġejjin minn kultura simili.

Jien naf persuni li għażlu li ma joħorġux jivvotaw lill-Partit Laburista.

Veru li huma ftit jekk ikkomparati ma' dawk li ma vvotawx lill-Partit Nazzjonalista, però hemm, u lil dawn il-persuni jeħtieġ li nagħtu kashom ħalli nindirizzaw il-problemi tagħhom u naraw għalfejn għażlu li ma jivvotawx lill-Partit Laburista.

Wara kollox, tliet snin oħra jgħaddu malajr, elezzjoni oħra tasal u jien konvint li l-poplu jixtieq li jkompli jara lil dan il-Gvern iġib il-bidla f'dan il-pajjiż.

Għaldaqstant, jekk bħala Partit nagħrfu nindirizzaw il-concerns ta' dawk il-persuni li għażlu li ma jivvotawx lill-Partit Laburista fl-elezzjonijiet li għaddew, jien konvint li se nkomplu nġibu bidla fil-ħajja tagħhom.

Normalment, elezzjonijiet bħal dawn jintużaw sabiex jagħtu messaġġi lill-gvern, u l-messaġġi lill-Gvern intbagħtu għax dawn kienu mid-term elections u aħna, bħala partit, qegħdin nieħdu dawn il-messaġġi.

Kontra kull prassi li kienet issir qabel, dawn l-elezzjonijiet intużaw biex jagħtu messaġġ lill-Oppożizzjoni, jiġifieri lill-Partit Nazzjonalista, u l-messaġġ kien li l-poplu xeba' minn din il-politika ta' negattività u ta' kollox iswed daqslikieku Malta spiċċat u daqslikieku f'Malta kollox qed isir ħażin u mhu qed isir xejn tajjeb.

Ftit jiem wara dak ir-riżultat, jiġifieri ftit jiem wara li l-poplu kkastiga bl-aktar mod kiefer lill-Partit Nazzjonalista għall-għaxar darba, reġa' kien hemm Membru Parlamentari tal-Oppożizzjoni li mar jagħmel battalja kontra pajjiżna fuq stazzjon tat-televiżjoni barrani biex jgħid kontinwament li Malta ħażina, li f'Malta m'hemm xejn tajjeb u li f'Malta hemm il-korruzzjoni.

Dan minkejja li l-poplu qed jgħidlu li mhux qed jemmnu u minkejja li l-poplu qed jgħidlu li huwa kuntent bil-Partit Laburista fil-Gvern!

Il-poplu qed jgħidlu ċar u tond li hu m'għandux fiduċja fih; madanakollu, huwa qed jipprova jkisser lill-pajjiż u miegħu qed iniżżel ukoll lill-Partit Nazzjonalista.

Sur President, l-ewwel interess tagħna l-politiċi li ninsabu f'din il-Kamra u ta' dawk li qed jirrappreżentawna fil-Parlament Ewropew għandu jkun interess nazzjonali u mhux interess personali jew inkella interess partiġġjan ta' xi frazzjoni jew oħra fil-partit, u l-interess nazzjonali hu li d-deċiżjonijiet għandna neħduhom skont dak li jaqbel lill-poplu Malti u Għawdxi.

Meta nħares lejn l-aħħar kampanja elettorali li għaddejna minnha ftit tal-jiem ilu, jien inħossni għadni ddiżgustat bl-atteġġjament tal-Oppożizzjoni, speċjalment għal dak li għandu x'jaqsam ma' żewġ issues partikolari, li huma l-abort u l-kanċer.

Rajna billboards b'messaġġi li jagħtuk x'tifhem illi xi partit jew ieħor jista' jsolvi l-marda tal-kanċer.

Naturalment, dan mhu minnu xejn għax aħna bħala politiċi kulma nistgħu nagħmlu huwa li nħallu dawn l-affarijiet f'idejn it-tobba li għandna fl-isptarijiet tagħna u li jagħtu l-aqwa kura possibbli minn dak kollu li jafu huma.

Anke fejn jidħol l-abort, kont tara billboards li kienu jagħtuk l-impressjoni li kien se jsir xi referendum fuq l-abort.

Jien ma smajt lil ħadd imeri lill-Kap tal-Oppożizzjoni dwar l-argumenti li beda jġib fuq l-abort; anzi lil kull min smajt jitkellem, smajtu jitkellem bħalma kien qed jitkellem il-Kap tal-Oppożizzjoni, jiġifieri daqslikieku kien se jsir xi referendum fuq l-abort!

Din id-diskussjoni daqstant importanti u daqstant delikata llum ġibnieha ballun politiku!

Ngħid il-verità, jien ma tantx kien hemm drabi fejn qbilt mal-Gift of Life.

Lanqas meta konna qed niddiskutu l-IVF f'din il-Kamra ma qbilt magħhom, għalkemm dejjem nistgħu niddiskutu b'mod seren u edukat magħhom fejn ma naqblux.

Però qrajt kumment fuq Lovin Malta – li jidhirli kien ta' Paul Vincenti – illi qbilt miegħu għax anke hu qal li dan mhuwiex il-mod kif jiġi diskuss l-abort.

Dan huwa mod moqżież li bih ipprovajna npinġu l-elezzjoni bħala xi referendum fuq l-abort!

La qabel l-elezzjoni ma kien hawn referendum fuq l-abort, u lanqas illum.

Billi l-poplu sfiduċja l-politika tal-Partit Nazzjonalista, dan ma jfissirx li kien hemm jew hemm xi referendum fuq l-abort!

Jekk irridu li jiġi diskuss is-suġġett tal-abort, dan għandhom jiddiskutuh b'mod seren u b'mod edukat il-professjonisti u mhux il-politiċi biex jipprovaw jirbħu xi ftit punti politiċi!

Ejjew niddiskutu l-fatt, pereżempju, li għandna numru ta' persuni li qed imorru barra l-pajjiż biex jagħmlu abort u oħrajn li jista' jkun li anke qed ipoġġu l-ħajja tagħhom u tat-tarbija tagħhom fil-periklu meta qed jieħdu ċerta mediċina f'pajjiżna!

Sur President, din kienet ukoll l-ewwel elezzjoni wara l-pubblikazzjoni tal-konklużjonijiet tal-inkjesta Egrant, għal liema konklużjonijiet mank rajt imqar Membru Parlamentari tal-Oppożizzjoni wieħed iqum jiskuża ruħu wara li għamlu xhur għaddejjin b'din il-gidba tal-Egrant!

Jien m'iniex qed ngħid li stennejt illi kellu jqum xi Membru Parlamentari tal-Oppożizzjoni biex jiskuża ruħu mal-Prim Ministru, mal-familja tiegħu jew inkella mal-Partit Laburista, iżda almenu jiskuża ruħu mal-pajjiż talli pprovaw iniżżlu gvern li ġie elett demokratikament.

Dawn li tant jitkellmu dwar ir-responsabilità politika mqar kien hemm xi ħadd minnhom li ġarr responsabilità politika fuq din l-akbar gidba li qatt rajna fil-politika Maltija!

L-ewwel rajna lill-Kap tal-Oppożizzjoni jipprova jkeċċi lill-Kap tal-Oppożizzjoni ta' qablu, jiġifieri lill-Onor.

Imbagħad meta ma rnexxilux, neħħielu l-qasam li kien kelliem ewlieni dwaru; fetaħ kawża għax qal li spiċċa vittma – daqslikieku l-gidba tal-Egrant kienet dwaru! – u mbagħad, waqt il-kampanja elettorali, irnexxielu jkun hu stess, bil-kawża li fetaħ, li jerġa' jtella' lill-Egrant fuq fuq nett tal-aġenda, hekk kif il-Qorti nnegat it-talba tiegħu li jiġi mgħoddi kopja tal-inkjesta Egrant!

Dan l-aħħar qrajt analiżi interessanti tal-każ Egrant minn persuna li naf u li xtaqt nirreferi għaliha f'dan il-Parlament.

Simon Busuttil kien Kap tal-Oppożizzjoni, huwa addotta politika ta' għira kbira.

Kemm din il-persuna li kitbet din l-analiżi, kif ukoll jien ninsabu ċerti li l-Onor.

Simon Busuttil kien iffissat fuq il-Prim Ministru Joseph Muscat u pprova jfarrku, imma dan spiċċa biex mhux talli ma rnexxilux ifarrak lill-Onor.

Joseph Muscat, talli spiċċa tfarrak hu u miegħu farrak ukoll lill-Partit Nazzjonalista!

Imbagħad l-Onor.

Adrian Delia reġa' pprova jirkeb fuq il-każ tal-Egrant.

L-ewwel dikjarazzjonijiet tiegħu kienu pożittivi, fis-sens li qal illi jeħtieġ nitgħallmu.

Il-konklużjonijiet tal-inkjesta kienu ċari daqs il-kristall ukoll u ma kienu jħallu l-ebda kuritur minn fejn wieħed jgħaddic… Imma meta ma rnexxilux ikeċċi lill-Onor.

Adrian Delia tfarrak hu wkoll għax rikeb fuq il-każ tal-Egrant.

Hawnhekk ukoll mhux talli ma farrkux lill-Onor.

Joseph Muscat, talli kompla jitfarrak il-Partit Nazzjonalista, tant li llum qed naraw dawn l-affarijiet kollha jiġru fil-Partit Nazzjonalista.

Sur President, jekk hemm lezzjoni f'din l-istorja, din hija li fl-aħħar mill-aħħar kulħadd jieħu dak li ħaqqu, u fejn tidħol l-Egrant, li ġiet diskussa matul dawn l-aħħar xhur, kulħadd reġa' ħa dak li ħaqqu; il-Partit Nazzjonalista ħa li ħaqqu.

Ħadd ma ażżarda jitlob skuża, imqar f'din il-Kamra jew fuq is-social media u jgħid: Jien raġel jew jiena mara u lest jew lesta nitlob skuża għal dawk l-allegazzjonijiet, minkejja li kont fl-istess partit li rikeb fuq din il-gidba għax dik kienet il-politika tal-partit!

Sar għandna ħafna ħbieb li jitkellmu fuq is-social media kontra xulxin, imma biex jitolbu skuża fuq l-Egrant ma sabux ħin!

Ma nistax ma nirreferix ukoll għal dak li qed jiġri f'dawn il-jiem.

Illum kellna seduta parlamentari f'din il-Kamra fejn kien hawn Membru mill-Partit Nazzjonalista nieqes, u dan mhux għax ma ltaqax biex jiddiskuti l-ħatra tiegħu, imma għax ma rnexxilhomx jaqblu mqar 80 ruħ fuq persuna b'mod demokratiku u onest mingħajr ma jkun hemm allegazzjonijiet koroh ħafna, anke ta' tbagħbis, sabiex tinħatar din il-persuna!

Għalhekk, dan il-Parlament qed jitlef milli jkollu Membru Parlamentari f'isem l-Oppożizzjoni li jista' jagħmel ix-xogħol tiegħu f'dan il-Parlament.

Ma nistax ma nsemmix dak li rrapportaw il-gazzetti kollha llum, dwar il-mod kif Membri tal-Oppożizzjoni jġibu ruħhom ma' xulxin stess fuq is-social media, il-mod kif jitkellmu fuq xulxin, x'jgħidu fuq xulxin u l-mibegħda li qed juru mhux biss kontrina, imma wkoll fil-konfront ta' xulxin.

Issa dawn suppost huma nies tal-istess partit, tal-istess familja u tal-istess ħsieb politiku!

Mela aħseb u ara x'mibegħda jista' jkollhom kontra l-opponenti politiċi tagħhom!

Din hija xi ħaġa li rajnieha tiġri matul dawn l-aħħar snin!

Rajna sitwazzjonijiet fejn lanqas tista' tmur sas-supermarket għax ikun hemm persuni li jeħdulek ritratt u jpoġġuh fuq xi blog; lanqas tista' tmur tiekol mal-familja għax jeħdulek ritratt u jipprovaw jitmejlu bik, u lanqas tista' tmur tixtri qmis minn ħanut għax tispiċċa bir-ritratti tiegħek kullimkien!

Sur President, din hija l-politika ta' mibegħda li l-Oppożizzjoni Nazzjonalista ilha taddotta għal snin twal u, minkejja għaxar telfiet in fila, jidher biċ-ċar li dawn mhumiex lesti jbiddlu l-politika tagħhom.

Il-mibegħda tant kilithom lill-Membri tal-Oppożizzjoni li llum m'għadhiex kontra l-Membri tan-naħa tal-Partit Laburista biss, imma qed issir ukoll fil-konfront ta' dawk li suppost huma kollegi tagħhom, ta' dawk li suppost huma parti mill-partit tagħhom u ta' dawk li suppost għandhom l-istess ħsieb politiku tagħhom.

Bla dubju ta' xejn, il-politika Maltija jixirqilha aħjar.

Aħna qegħdin f'dan il-Parlament biex inġibu l-bidla u sabiex niddeċiedu bl-aħjar mod għall-poplu Malti u Għawdxi kollu.

Dan mhuwiex post il-prime donne!

Il-prime donne jaħsbu li huma ogħla minn kollox u minn kulħadd, imma dawn għandhom imorru xi mkien ieħor fejn jistgħu joqogħdu jipprattikaw l-ego tagħhom, u m'hawnx posthom f'dan il-Parlament.

F'dan il-Parlament xogħolna hu li niddeċiedu, u aħna se nibqgħu nimxu 'l quddiem għax hekk għandna obbligu li nagħmlu, irrispettivament minn kif iġġib ruħha l-Oppożizzjoni.

Il-poplu lilna fdana sabiex inkomplu nġibu l-bidla, sabiex inkomplu nindirizzaw l-isfidi ta' dan il-pajjiż, u sabiex inkomplu naħdmu u nagħtu l-aħjar riżultati lill-poplu Malti u Għawdxi kollu, u aħna hekk se nagħmlu.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla t-Tnejn, 3 ta' Ġunju 2019 fl-4.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa.

F'12.12 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali: B'referenza għar-risposta għall-mistoqsija parlamentari 9496 u 9865, jista' l-Ministru jindika jekk dawn il-figuri humiex għall-perjodu li fih ġiet imwieġba l-mistoqsija (3 ta' April 2019)?

Jista' jgħid ukoll kemm kien hemm tfal taħt foster care u taħt residential care fl-2018?

MICHAEL FALZON (Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali): Ġentilment ninforma lill-Onor.

Interpellant li t-tweġiba se tingħata f'seduta oħra.

INFRASTRUTTURA MALTA – TISWIJIET FUQ IL-MOLL TA' MĠARR IX-XINI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: B'referenza għat-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 9150 li ngħatat fit-12 ta' Marzu 2019, jista' l-Ministru jgħid jekk ħarġux it-tenders u ġewx awarded u, jekk le, meta hu ppjanat li toħroġ it-tender biex isiru t-tiswijiet meħtieġa minn Infrastructure Malta fuq il-Moll ta' Mġarr ix-Xini u l-area tal-madwar ix-xtajta, peress li huwa ta' periklu għan-nies li jiffrekwentaw din il-bajja ġewwa Għawdex?

IAN BORG (Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li ninsab infurmat li fil-ġimgħat li għaddew Infrastructure Malta bdiet ħidma, maqsuma f'żewġ fażijiet, biex tirranġa l-mollijiet tal-bajja ta' Mġarr ix-Xini, bejn Għajnsielem u s-Sannat, Għawdex.

L-ewwel fażi tinkludi tiswijiet estensivi tal-pjattaforma antika, kbira madwar 300 metru kwadru, li hemm max-xatt.

Din il-pjattaforma tal-konkos tintuża bħala parkeġġ żgħir għad-dgħajjes tas-sajjieda f'din il-bajja, kif ukoll għall-karozzi tal-familji li jiffrekwentaw l-inħawi għal xi passiġġata jew xi għawma fis-sajf.

Din il-parti tax-xatt se tinżamm magħluqa sakemm titnaddaf u jsiru t-tiswijiet meħtieġa.

Biex jiġi żgurat li l-materjal li se jinqala' mill-istruttura l-antika ma jniġġisx il-bajja, il-kuntratturi se jagħmlu purtiera ta' lqugħ fil-baħar max-xatt.

Infrastructure Malta ppjanat dawn it-tiswijiet b'konsultazzjoni mal-awtoritajiet ambjentali sabiex waqt ix-xogħlijiet ikun hemm spetturi ambjentali li jiżguraw li x-xogħol isir mingħajr ebda ħsara lill-ambjent naturali tal-bajja.

Wara s-sajf, imbagħad, għandha tibda t-tieni fażi li tinkludi t-tiswija tal-moll twil madwar 30 metru li hemm mal-ġenb tal-bajja.

PROĠETT TAL-WHITE ROCKS

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ekonomija, Investiment u Negozji Żgħar: B'referenza għat-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 8203 li ngħatat fil-15 ta' Jannar 2019, peress li kien intqal 'li waslu fi stadju avvanzat ta' negozjati l-proġett tal-White Rocks Malta', jista' l-Ministru jagħti l-aħħar żviluppi dwar dan il-proġett li diversi xhur ilu kien deskritt minnu bħala proġett ambizzjuż?

Jista' jgħid fiex wasal il-proċess biex jinbeda u jsir dan il-proġett?

CHRIS CARDONA (Ministru għall-Ekonomija, Investiment u Negozji Żgħar): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-proġett tal-White Rocks qiegħed fi stadju avvanzat ta' negozjati.

Wieħed għandu jifhem li sabiex ikun żgurat li l-proċess ikun wieħed trasparenti u jsir bir-reqqa, jeħtieġ li n-negozjati u kull xorta ta' ftehim f'dan ir-rigward ikunu konklużi bl-aħjar mod possibbli.

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti data definittiva meta hu u l-Awtorità għat-Trasport f'Malta ser jieqfu jiddiskriminaw kontra l-kunsill lokali u r-residenti ta' Tas-Sliema u jimplimentaw l-iskema ta' ipparkjar kontrollat favur ir-residenti (Controlled Residents Parking Scheme) fil-lokalità ta' Tas-Sliema?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant jirreferi għat-tweġiba mogħtija għall-mistoqsija parlamentari 10137 f'Seduta 229.

KAWŻA – MIŻURI LEĠIŻLATTIVI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid x'miżuri leġiżlattivi beħsiebu jieħu fid-dawl tas-sentenza li ngħatat nhar it-8 ta' Mejju 2019 mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), kif ippreseduta mill-Imħallef Lawrence Mintoff, fil-kawża fl-ismijiet Anthony Debono et vs L-Avukat Ġenerali et (Rikors Numru 89/2018 LM)?

OWEN BONNICI (Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali): It-tweġiba tingħata f'seduta oħra.

KODIĊI ĊIVILI – TIBDIL TA' ISEM IL-ĠENITURI FL-ATT TAT-TWELID

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid jekk jikkunsidrax li tiġi emendata t-Taqsima III tal-Ewwel Skeda li tinsab mal-Kodiċi Ċivili (Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta) sabiex f'każ ta' żball jew bżonn ta' tibdil fl-isem u kunjom tal-ġenituri fl-Att tat-twelid ta' persuna, dan ikun jista' jsir mill-Qorti ta' Reviżjoni tal-Atti Nutarili, u għalhekk persuna ma jkollhiex bilfors tipproċedi b'kawża fil-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili kontra d-Direttur tar-Reġistru Pubbliku?

JOSEPH MUSCAT (Prim Ministru): Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li mill-informazzjoni pprovduta lili jirriżulta li qed tiġi kkunsidrata emenda tat-Taqsima III tal-Ewwel Skeda li tinsab mal-Kodiċi Ċivili (Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta) sabiex f'każ ta' żball fl-isem u kunjom tal-ġenituri fl-Att ta' Twelid ta' persuna, dan ikun jista' jsir mill-Qorti ta' Reviżjoni tal-Atti Nutarili, u għalhekk persuna ma jkollhiex bilfors tipproċedi b'kawża fil-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili kontra d-Direttur tar-Reġistru Pubbliku.

PORTIJIET – DĦUL TA' BASTIMENTI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin u Promozzjoni tal-Kummerċ: Jista' l-Ministru jgħid, sena b'sena, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari, kemm daħlu bastimenti barranin fil-portijiet ta' Malta u Għawdex?

Jista' jagħti l-isem ta' kull wieħed mill-bastimenti u jekk kienx bastiment militari jew inkella bastiment ċivili?

Jista' jgħid ukoll f'liema port Malti daħal kull wieħed mill-bastimenti barranin u kemm dam?

CARMELO ABELA (Ministru għall-Affarijiet Barranin u Promozzjoni tal-Kummerċ): Nitlob lill-Onor.

Interpellant biex jirreferi din il-mistoqsija lill-Ministru kkonċernat.

PORT IL-KBIR – ENERĠIJA ELETTRIKA SHORE-TO-SHIP

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid f'liema stadju wasal il-proċess biex vapuri li jidħlu u jankraw fil-Port il-Kbir jibdew jużaw enerġija elettrika shore-to-ship bil-għan li l-istess vapuri ma jkollhomx għalfejn jużaw il-magni tagħhom stess biex jiġġeneraw l-elettriku, bil-konsegwenza li qed jikkawżaw tniġġis kbir fl-arja?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li, skont ma jien infurmat, fir-rigward tal-enerġija elettrika shore-to-ship, l-Awtorità għat-Trasport f'Malta qiegħda fil-fażi inizjali li tidentifika l-iktar mod xieraq li bih tali metodu jkun introdott għall-bastimenti li jirmiġġaw fil-Port il-Kbir.

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Enerġija u Immaniġġar tal-Ilma: Jista' l-Ministru jgħid meta l-Enemalta ser tibda tipprovdi enerġija elettrika shore-to-ship lill-vapuri li jidħlu u jankraw fil-Port il-Kbir?

JOE MIZZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-Enemalta hija ppreparata biex tipprovdi tali servizz.

GĦAWDEX – TRASPORT TA' LOGĦOB TAN-NAR MINN MALTA

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Jista' l-Ministru jgħid għaliex kull darba li qed jintalab permess mill-organizzaturi tal-festi f'Għawdex biex iġibu logħob tan-nar minn Malta lejn Għawdex, qed jiffaċċjaw problemi dwar fejn għandu jidħol dan in-nar f'Għawdex?

Jista' jgħid liema huma l-portijiet f'Għawdex li huma ddikjarati bħala siguri biex jiddaħħal logħob tan-nar li jiġi trasportat minn Malta?

Jista' jgħid min jiddeċiedi fejn għandu jiddaħħal in-nar ta' kull festa f'Għawdex?

MICHAEL FARRUGIA (Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali): Ninsab infurmat li bħalissa għaddejjin diskussjonijiet bejn il-Pulizija u Trasport Malta, fejn il-materja indikata fil-mistoqsija qed tiġi indirizzata.

MINISTRU GĦAT-TURIŻMU – ŻJARAT F'DUBAJ

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: In vista tal-fatt li l-mistoqsija parlamentari 9712 tirreferi għall-mistoqsija li ilni nagħmilha diversi xhur, jista' l-Ministru jgħid għaliex qed idum daqstant biex jagħti dettalji dwar iż-żjarat tiegħu f'Dubaj matul l-aħħar leġislatura?

KONRAD MIZZI (Ministru għat-Turiżmu): Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 10194.

MINISTRU GĦAT-TURIŻMU - LAQGĦAT MA' INDIVIDWU

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid jekk mill-elezzjoni tal-2013 'l hawn qattx iltaqa' mal-individwu li d-dettalji dwaru qed jingħataw separatament u, jekk iva, meta u għal liema raġuni?

KONRAD MIZZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li, iva, iltqajt mal-individwu kkonċernat.

Mhux possibbli li jinżamm rekord tal-persuni kollha li Ministru jiltaqa' magħhom u d-dettalji ta' kull laqgħa.

L-ONOR.

KONRAD MIZZI: Ninforma lill-Onor.

SKEJJEL TAL-ISTAT – KAŻIJIET TA' STUDENTI JGĦAJTU MESSAĠĠI FAVUR PARTIT POLITIKU

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid jekk kellux rapporti li f'ċerti skejjel tal-Istat, matul il-jiem tal-1 ta' Mejju li għadda, kien hemm tfal tal-iskola li bdew jagħjtu "Viva l-Labour" jew "Viva Joseph" jew, f'ċerti każi, anki saħansitra tħallew iwaħħlu badge tal-Partit Laburista fuq l-uniformi?

Jekk fl-affermattiv, jista' jgħid x'għamel dwar dawn ir-rapporti?

EVARIST BARTOLO (Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol): Infurmat li mill-Kulleġġi tal-Istat, kien hemm każ wieħed fi skola waħda fejn studenti li kienu ħerġin mis-sala tal-iskola bdew jagħjtu u ġew immedjatament imwaqqfa mill-SMT u l-għalliema.

L-istudenti obdew mill-ewwel.

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid jekk il-ministeru tiegħu għandux policy sabiex jiżgura li fl-iskejjel tal-Istat ma tiddaħħalx politika partiġġjana fejn tfal jitħallew, jekk mhux saħansitra, jiġu inkoraġġiti, jagħjtu slogans politiċi bħal "Viva l-Labour"?

Jekk teżisti policy bħal din, jista' jgħid x'qed jagħmel biex jiżgura li din qed tiġi segwita u x'sanzjonijiet hemm f'każ li tinkiser?

Jista' jgħid ukoll jekk qatt kienx hemm każi, kemm ilu ministru responsabbli hu, li ġew imposti tali sanzjonijiet?

EVARIST BARTOLO: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-ebda slogans politiċi ma' jiġu inkoraġġiti u lanqas tollerati.

Teżisti policy għall-Imġiba pożittiva biex kull skola timxi magħha.

Rigward persuni fis-Servizz Pubbliku, il-PSMC jirregola l-imġiba ta' kull uffiċjal.

Kemm ili Ministru ma kelli ebda informazzjoni dwar każi simili ħlief il-wieħed imsemmi fit-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 10198.

UFFIĊĊJU TAS-SEGRETARJU PERMANENTI EWLIENI – UFFIĊJALI

L-ONOR.

SIMON BUSUTTIL staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jagħti lista tan-numru ta' uffiċjali li jaħdmu fl-uffiċċju tas-Segretarju Permanenti Ewlieni u l-grad tagħhom f'kull każ?

Jista' jgħid, f'kull każ, jekk il-postijiet humiex mimlija, meta mtlew, u jekk imtlewx wara sejħa pubblika?

JOSEPH MUSCAT: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li n-numru ta' uffiċjali fi ħdan l-Uffiċċju tas-Segretarju Permanenti Ewlieni huma dawk kif murija fit-tabella hawn taħt:

PROĠETT TA' MANOEL ISLAND – EFFETT FUQ IX-XATT TAL-GŻIRA

L-ONOR.

GODFREY FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 9797 u jgħid x'kunsiderazzjonijiet għamlet l-Awtorità tal-Ippjanar dwar l-effett li se jkun hemm fuq ix-Xatt tal-Gżira mill-proġett ta' Manoel Island?

Jista' jikkonferma li parti sewwa mill-promenade, dik bejn Triq Sir Patrick Stuart u Triq Manoel de Vilhena, se tispiċċa u ssir triq, roundabout u pont għal Manoel Island?

Jikkonferma li l-pont se jogħla bejn 6 u 8 metri minn fuq wiċċ il-baħar?

Liema disinji ġew ippreżentati mill-MIDI biex jagħtu ħjiel ta' kemm se jintilef mix-Xatt tal-Gżira li qiegħed biex jitgawda mill-poplu?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant, skont ma jien infurmat mill-Awtorità tal-Ippjanar, li l-pjan il-ġdid fl-Outline Development Permit PA9407/17 jinvolvi tibdil għal-disinn aħjar minn dak li kien approvat fil-pjan preċedenti, partikolarment f'dak li hu aċċess.

Dan jinkludi roundabout u pont b'għoli indikattiv ta' madwar 6 metri minn wiċċ il-baħar.

Dan l-istess pjan qiegħed jestendi x-xatt għat-tgawdija tal-poplu permezz ta' pont pedonali li jieħdok ġo pjazza u aċċess li jkompli mal-kumplament tax-xatt.

DJAR RESIDENZJALI TAL-ANZJANI – PROGRAMMI TA' ATTIVITAJIET SOĊJALI

L-ONOR.

GODFREY FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali: Jista' l-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-programmi ta' attivitajiet soċjali li qed jiġu implimentati din is-sena f'kull dar residenzjali tal-anzjani sabiex jippromwovu l-anzjanità attiva?

MICHAEL FALZON: Ġentilment ninforma lill-Onor.

Interpellant li t-tweġiba se tingħata f'seduta oħra.

DJAR RESIDENZJALI TAL-ANZJANI – LIFT

L-ONOR.

GODFREY FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali: B'referenza għar-risposta tal-mistoqsija parlamentari 8921, jista' l-Ministru jgħid liema huma dawk id-djar residenzjali tal-anzjani li ma humiex mgħammra b'faċilità ta' lift?

X'qiegħed isir biex dawn id-djar ikollhom lift sabiex iżidu l-aċċessibiltà għar-residenti?

IMPJIEG TA' PERSUNI B'DIŻABILITÀ - KUMPANIJI LI MA LAĦQUX IL-KWOTA

L-ONOR.

GODFREY FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm kumpaniji li ma laħqux il-kwota ta' impjegati b'diżabilità, u kemm ħallsu flus bejniethom matul is-sena 2018?

EVARIST BARTOLO: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li sal-aħħar ta' Diċembru 2017 kien hemm 487 intrapriża privata, fosthom 20 grupp ta' kumpaniji, li ma laħqux il-kwota ta' impjegati b'diżabilità.

Minnhom, 335 intrapriża privata, fosthom 18-il grupp ta' kumpaniji, ħallsu l-kontribuzzjoni fl-2018/2019.

Bejniethom ħallsu €1,176,600.

Jobsplus għadha għaddejja bil-proċess biex tiġbor il-kumplament tal-flus.

L-ONOR.

GODFREY FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid kemm se jiġu organizzati Parental Skills Programmes matul din is-sena u fejn sejrin jiġu organizzati?

MINISTERU GĦALL-AFFARIJIET EWROPEJ U UGWALJANZA – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Ewropej u Ugwaljanza: Tista' l-Ministru, permezz tas-Segretarjat Parlamentari għall-Fondi Ewropej u Djalogu Soċjali, tgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tagħha fix-xahar t'April u Mejju 2019?

HELENA DALLI (Ministru għall-Affarijiet Ewropej u Ugwaljanza): Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba mogħtija għall-mistoqsija parlamentari 10242.

MINISTERU GĦALL-FINANZI – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

EDWARD SCICLUNA (Ministru għall-Finanzi): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin ta' Tqegħid ta' Karti.

Din l-informazzjoni ma tinkludix il-Bank Ċentrali.

MINISTERU GĦAT-TURIŻMU – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

KONRAD MIZZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li n-nefqa fuq reklamar f'dawn ix-xahrejn kienet ta' ftit inqas minn €45,000.

Din in-nefqa tmur kważi kollha għand l-Awtorità Maltija tat-Turiżmu, li qed tagħmel marketing is-sena kollha biex tippromwovi lil Malta bħala destinazzjoni għat-turisti, u Dar il-Mediterran għall-Konferenzi, li tippromwovi l-faċilitajiet tagħha u l-attivitajiet li jsiru fl-istess post.

Fir-rigward tal-Air Malta, l-informazzjoni mitluba għandha valur kummerċjali għall-kumpanija u l-iżvelar ta' tali informazzjoni jista' jippreġudika n-negozju tal-istess kumpanija.

MINISTERU GĦALL-ĠUSTIZZJA, KULTURA U GVERN LOKALI – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

OWEN BONNICI: It-tweġiba tingħata f'seduta oħra.

MINISTERU GĦALL-ĠUSTIZZJA, KULTURA U GVERN LOKALI – SEGRETARJAT PARLAMENTARI GĦALL-GVERN LOKALI U KOMUNITAJIET – INFIQ FUQ REKLAMAR

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru, permezz tas-Segretarjat Parlamentari għall-Gvern Lokali u Komunitajiet, jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru, permezz tas-Segretarjat Parlamentari għad-Drittijiet tal-Konsumatur, Indafa Pubblika u s-Sostenn tal-Belt Kapitali, jgħid kemm kienet in-nefqa fuq reklami u avviżi fuq kull mezz, inkluż social media, minn kull entità li hija fid-dekasteru tiegħu fix-xahar t'April u Mejju 2019?

ĠNIEN LAPARELLI – LIFT

L-ONOR.

HERMANN SCHIAVONE staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 10227, li oriġinarjament saret lill-Ministeru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali, u li issa ġiet referuta lilu, u ċjoè: Jista' l-Ministru jgħid meta se jerġa' jibda jaħdem il-lift li hemm fi Ġnien Laparelli taħt Bieb il-Belt?

KONRAD MIZZI: Ninsab infurmat li l-lift se jerġa' jibda jitħaddem fi ftit tal-ġranet oħra wara li titlesta t-tiswija fuq is-sistema elettronika tal-lift u jerġa' jiġi ċċertifikat tajjeb għall-użu tal-pubbliku.

ĊIMITERJU TAL-MOSTA – XOGĦOL FUQ RAMPA

L-ONOR.

EDWIN VASSALLO staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: Jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid meta ser jibda x-xogħol fuq ir-rampa fin-naħa t'isfel fiċ-ċimiterju tal-Mosta sabiex tkun aċċessibbli wkoll għall-persuni b'diżabilità?

Din il-mistoqsija qed issir peress li fil-preżent din ir-rampa f'dan iċ-ċimiterju toħloq diffikultajiet kbar sabiex persuni b'diżabilità jkollhom aċċess għall-parti t'isfel taċ-ċimiterju.

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li f'Jannar 2019 saret konsultazzjoni u ġew sottomessi pjanti ġodda sabiex ir-rampa li tagħti għal fuq il-parti ta' wara taċ-Ċimiterju tal-Mosta tkun aktar aċċessibbli għall-persuni b'diżabilità.

Bil-mod kif inhu mibni ċ-Ċimiterju tal-Mosta, ir-rampa ma tistax tiġi bl-elevazzjoni kif rikjesta bil-liġi għal persuni b'diżabilità ta' 1:10.

Dawn il-pjanti ġew sottomessi lid-Direttorat għas-Saħħa Ambjentali flimkien ma' Bill of Quantities sabiex isiru x-xogħlijiet.

Bħalissa d-Direttorat jinsab fil-proċess li jiġbor kwotazzjonijiet.

Ġaladarba jinġabru l-kwotazzjonijiet u jiġu approvati l-finanzi, u jkun hemm l-approvazzjoni mill-Awtorità tal-Ippjanar, jinbdew ix-xogħlijiet.

MOSTA – TRIQ IL-KUNGRESS EWKARISTIKU – MANUTENZJONI TA' CULVERTS

L-ONOR.

EDWIN VASSALLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid x'kienet in-nefqa fuq il-proġett ta' manutenzjoni ta' culverts fi Triq il-Kungress Ewkaristiku fil-Mosta, fejn tali xogħol sar fil-ġranet ta' qabel l-elezzjoni tal-Kunsilli Lokali tal-Mosta?

IAN BORG: Ikun apprezzat jekk l-Onor.

Interpellant jindika eżattament is-sena tal-elezzjoni li qed jirreferi għaliha.

NURSES LI HUMA ASSENJATI MA' ENTITAJIET TAL-GVERN BARRA MILL-QASAM TAS-SAĦĦA

L-ONOR.

EDWIN VASSALLO staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: Jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid kemm hu n-numru ta' nurses li huma assenjati ma' entitajiet tal-gvern barra mill-qasam tas-saħħa?

Jista' jgħid dawn in-nurses issa fejn qegħdin jaħdmu?

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li hemm 21 infermier li huma assenjati ma' entitajiet tal-gvern barra mill-qasam tas-saħħa.

SAN PAWL IL-BAĦAR – STATUS TA' ART

L-ONOR.

EDWIN VASSALLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid x'inhu l-istatus ta' art f'San Pawl il-Baħar li d-dettalji dwarha qed jingħataw separatament?

Jista' jgħid jekk din l-art hijiex imqabbla lill-bdiewa jew saret art mifdija?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li, skont ma jien infurmat mill-Awtorità tal-Artijiet, l-art immarkata, li ġiet indikata separatament milll-Onor.

Interpellant, hija proprjetà tal-Gvern u hija mikrija.

L-ONOR.

ROBERT ARRIGO staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il bus shelter ġdid sar fl-aħħar 12-il xahar?

Jista' jgħid f'liema lokalitajiet saru u kemm swew b'kollox?

Jista' jgħid jekk sarux b'direct order jew b'tender?

Jekk b'tender, jista' jgħid min kienu li tefgħu t-tenders?

Jista' jgħid min kien ir-rebbieħ ta' dawn it-tenders?

IAN BORG: Fl-2016 Transport Malta kienet ħarget 'Talba għal Proposti' sabiex jiġu installati bus shelters ġodda fuq in-network tat-trasport pubbliku bi skeda.

Sfortunatament, il-perjodu tal-aġġudikazzjoni ta' din it-'talba għall-proposti' ġie mtawwal minħabba appell kontra r-rakkomandazzjoni tal-Bord tal-Għażla u l-proċess ta' installazzjoni kellu għaldaqstant jitwal.

Infurmat li t-'Talba għall-Proposti' kienet tispeċifika dan li ġej:

Li l-kuntrattur li jirbaħ din it-Talba għall-Proposti se jkun qed jissupplixxi u jwaħħal l-istrutturi tal-bus shelters bi spejjeż tiegħu;

Il-kuntrattur huwa responsabbli wkoll li jimmantjeni dawn il-bus shelters tul iż-żmien tal-kuntratt u dan a spejjeż tal-istess kuntrattur.

Tali spejjez jinkludu tindif, tiswijiet, elettriku u kwalunkwe spejjeż oħra li għandhom x'jaqsmu ma' dawn il-bus shelters;

Min-naħa tiegħu l-kuntrattur iżomm l-introjtu li jkun iġġenerat mir-riklamar installat fil-bus shelters;

Min-naħa tagħha, Transport Malta tkun responsabbli li tikseb il-permessi meħtieġa sabiex jiġu installati l-bus shelters, spejjeż ta' perit, kif ukoll spejjeż li għandhom x'jaqsmu ma' infrastruttura relatata mal-installazzjoni ta' dawn il-bus shelters.

B'kollox kien hemm ħames sottomissjonijiet u l-kuntrattur li rebaħ din it-Talba għall-Proposti kienet il-kumpanija 356 Holdings Ltd.

Ninsab infurmat li fl-aħħar 12-il xahar ġew installati bus shelters ġodda fil-lokalitajiet kif indikat fit-tabella sussegwenti:

UFFIĊĊJU TAL-PRIM MINISTRU – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

Jista' jikkonferma li dawn il-postijiet huma fil-fatt ċertifikati li huma aċċessibbli mill-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Diżabilità?

JOSEPH MUSCAT: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġibiet tal-mistoqsijiet parlamentari 2023 u 9554.

MINISTERU GĦALL-EKONOMIJA, INVESTIMENT U NEGOZJI ŻGĦAR – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Ekonomija, Investiment u Negozji Żgħar: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

CHRIS CARDONA: Nitlob lill-Onor.

Interpellant tirreferi għat-tweġiba tal-mistoqsija parlamentari 9555.

MINISTERU GĦALL-EDUKAZZJONI U XOGĦOL – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

EVARIST BARTOLO: Ġentilment nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li ngħatat f'April ta' din is-sena għall-mistoqsija parlamentari 9556.

Madankollu, tlabt jekk hemmx xi update u, hekk kif jingħatali, jitqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra.

MINISTERU GĦALL-ENERĠIJA U IMMANIĠĠAR TAL-ILMA – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Enerġija u Immaniġġar tal-Ilma: Jista' l-Ministru jikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

JOE MIZZI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġibiet tal-mistoqsijiet parlamentari 2026 u 9557.

MINISTERU GĦALL-AFFARIJIET EWROPEJ U UGWALJANZA – AĊĊESSIBILITÀ GĦAL PERSUNI B'DIŻABILITÀ

L-ONOR.

CLAUDETTE BUTTIGIEG staqsiet lill-Ministru għall-Affarijiet Ewropej u Ugwaljanza: Tista' l-Ministru tikkonferma li d-dipartimenti kollha li jaqgħu taħt id-dekasteru tagħha (inkluż il-Ministeru, dipartimenti u entitajiet oħra) huma fiżikament aċċessibbli għal persuni b'diżabilità?

Tista' tikkonferma li dawn il-postijiet huma fil-fatt ċertifikati li huma aċċessibbli mill-Kummissjoni Nazzjonali Persuni b'Diżabilità?

HELENA DALLI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba mogħtija għall-mistoqsija parlamentari 9558.

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lid-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa: B'referenza għar-risposta għall-mistoqsija parlamentari 10094, jista' l-Ministru jgħid, peress li wasluli lmenti minn qraba li għandhom pazjenti fis-sala, li d-dettalji dwarha qed jingħataw separatament, li r-roster tan-Nursing Officer u d-Deputy Nursing Officer ma jikkomplementawx lil xulxin, jista' d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jgħid għalfejn id-Deputy Nursing Officer f'din is-sala jidher li għandha roster uniku għax, minkejja li jien infurmat li uffiċjalment hu miktub mod, fil-fatt taħdem sas-2pm?

Naqbel li fejn jista', il-management għandu jakkomoda l-bżonnijiet ta' din id-Deputy Nursing Officer; però, id-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa ma jaħsibx li l-management li sa fejn hu possibbli għandu jara li r-roster ta' din id-Deputy Nursing Officer għandu jikkomplementa dak tan-Nursing Officer?

CHRIS FEARNE: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li r-roster tad-deputy u tan-nursing officer jikkomplimentaw lil xulxin.

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid kemm jeżistu bus lanes effettivi ġewwa Malta u Għawdex?

Jista' jgħid f'liema lokalità u triq qegħdin?

IAN BORG: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jirreferi għat-tabella sussegwenti li tindika l-postijiet f'Malta fejn hemm bus priority lanes f'Malta

IL-GUDJA – XOGĦLIJIET INFRASTRUTTURALI

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti rendikont tax-xogħol li sar minn Infrastruttura Malta ġewwa l-lokalità tal-Gudja?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li malli twaqqfet fis-sajf tal-2018, Infrastructure Malta bdiet minnufih twettaq ħafna ħidmiet biex tilħaq il-mira li pajjiżna jagħmel qabża kbira 'l quddiem fil-kwalità, l-effiċjenza, s-sigurtà u s-sostenibilità tal-infrastruttura tat-toroq f'pajjiżna.

Filwaqt li rrevediet il-pjanijiet ta' diversi proġetti kapitali kbar sabiex jitlestew qabel, l-aġenzija bdiet ħidma intensiva biex tippjana l-bidu ta' għadd ta' investimenti kbar oħra, fosthom it-twettiq tal-impenn tal-Gvern li jtejjeb il-kwalità tat-toroq residenzjali f'pajjiżna fis-snin li ġejjin.

Għalkemm l-ewwel ftit xhur ta' Infrastructure Malta kienu kkaratterizzati minn xogħlijiet f'għadd ta' toroq arterjali, saru wkoll xogħlijiet f'diversi toroq residenzjali u rurali f'bosta lokalitajiet madwar il-pajjiż.

Fil-lokalità tal-Gudja qegħdin isiru xogħlijiet f'Dawret il-Gudja u fi Triq Burglat.

Saru wkoll xogħlijiet oħrajn ta' manutenzjoni kontinwa u ta' tiswijiet ta' tabelli, crash barriers, żebgħa tat-triq u tiswijiet tal-asfalt f'ħafna toroq oħrajn.

Fl-istess żmien, Infrastructure Malta ffinalizzat ukoll l-ippjanar u t-tħejjijiet neċessarji għall-akbar proġett ta'bini mill-ġdid ta' toroq residenzjali li qatt ra pajjiżna, b'investiment bla preċedent ta' €700 miljun.

Dan l-istadju ta' ppjanar u konsultazzjoni ma' kunsilli lokali u entitajiet oħrajn, fosthom dawk li għandhom pajpjiet, katusi, cables u servizzi oħra mgħoddija taħt l-istess toroq, kien kruċjali sabiex, malli bdiet is-sena l-ġdida, mill-ewwel beda x-xogħol ta' bini mill-ġdid tal-ewwel toroq residenzjali f'diversi lokalitajiet.

Fil-fatt, f'Jannar stess, bdew isiru mill-ġdid 31 triq.

Fost il-290 triq residenzjali fiż-żewġ listi ta' toroq li fihom qed jibda x-xogħol ta' bini mill-ġdid din is-sena, u li l-ippjanar tagħhom beda fl-2018, hemm sitt toroq residenzjali li jinsabu fil-lokalità tal-Gudja – Triq Filippu Castagna, Triq il-Lewż, Triq id-Dejqa, Triq Joseph Pace, Triq Santa Katerina u triq bla isem bejn Triq Joseph Gravina u Triq Ħal Għaxaq.

Infrastructure Malta lestiet ukoll il-proġett ta' Vjal l-Avjazzjoni, li permezz tiegħu din it-triq ewlenija bejn il-Gudja u Ħal Luqa issa għandha t-tielet korsija tal-karozzi u korsija ġdida għar-roti fid-direzzjoni tat-tramuntana, waqt li qed tippjana l-bini ta' pont pedonali fl-istess triq.

IL-FGURA – XOGĦLIJIET INFRASTRUTTURALI

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti rendikont tax-xogħol li sar minn Infrastruttura Malta ġewwa l-lokalità tal-Fgura?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Għalkemm l-ewwel ftit xhur ta' Infrastructure Malta kienu kkaratterizzati minn xogħlijiet f'għadd ta' toroq arterjali, saru wkoll xogħlijiet f'diversi toroq residenzjali u rurali f'bosta lokalitajiet madwar il-pajjiż, fosthom Triq il-Kuluvert fil-lokalità tal-Fgura.

Fl-istess żmien, Infrastructure Malta ffinalizzat ukoll l-ippjanar u t-tħejjijiet neċessarji għall-akbar proġett ta' bini mill-ġdid ta' toroq residenzjali li qatt ra pajjiżna, b'investiment bla preċedent ta' €700 miljun.

Fil-fatt f'Jannar stess, bdew isiru mill-ġdid 31 triq.

Fost il-290 triq residenzjali fiż-żewġ listi ta' toroq li fihom qed jibda x-xogħol ta' bini mill-ġdid din is-sena, u li l-ippjanar tagħhom beda fl-2018, hemm sitt toroq residenzjali li jinsabu fil-lokalità tal-Fgura – Triq Ġdida fi Triq l-Għarnuq, Sqaq Rjallu, Triq Buqexrem, Triq is-Sur, Triq l-Għarnuq u Triq San Xmun.

Fost il-proġetti kbar li Infrastructure Malta qed twettaq bħalissa hemm il-Marsa Junction Project, waqt li qed tippjana l-proġett ta' żewġ mini taħt ir-roundabout ta' Sant Luċija, li t-tnejn se jħaffu l-ivvjaġġar minn u lejn il-Fgura, fost lokalitajiet oħrajn.

ĦAL TARXIEN – XOGĦLIJIET INFRASTRUTTURALI

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti rendikont tax-xogħol li sar minn Infrastruttura Malta ġewwa l-lokalità ta' Ħal Tarxien?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li malli twaqqfet fis-sajf tal-2018, Infrastructure Malta bdiet minnufih twettaq ħafna ħidmiet biex tilħaq il-mira li pajjiżna jagħmel qabża kbira 'l quddiem fil-kwalità, l-effiċjenza, is-sigurtà u s-sostenibilità tal-infrastruttura tat-toroq f'pajjiżna.

Filwaqt li rrevediet il-pjanijiet ta' diversi proġetti kapitali kbar sabiex jitlestew qabel, l-aġenzija bdiet ħidma intensiva biex tippjana l-bidu ta' għadd ta' investimenti kbar oħra, fosthom it-twettiq tal-impenn tal-Gvern li jtejjeb il-kwalità tat-toroq residenzjali f'pajjiżna fis-snin li ġejjin.

Għalkemm l-ewwel ftit xhur ta' Infrastructure Malta kienu kkaratterizzati minn xogħlijiet f'għadd ta' toroq arterjali, saru wkoll xogħlijiet f'diversi toroq residenzjali u rurali f'bosta lokalitajiet madwar il-pajjiż, fosthom fil-lokalità ta' Ħal Tarxien.

Dawn kienu jinkludu xogħol ta' titjib li sar fil-junction bejn Tal-Barrani u Triq il-Gudja.

Saru wkoll xogħlijiet oħrajn ta' manutenzjoni kontinwa u ta' tiswijiet ta' tabelli, crash barriers, żebgħa tat-triq u tiswijiet tal-asfalt f'ħafna toroq oħrajn.

Dan l-istadju ta' ppjanar u konsultazzjoni ma' kunsilli lokali u entitajiet oħrajn, fosthom dawk li għandhom pajpjiet, katusi, cables u servizzi oħra mgħoddija taħt l-istess toroq, kien kruċjali sabiex malli bdiet is-sena l-ġdida, mill-ewwel beda x-xogħol ta' bini mill-ġdid tal-ewwel toroq residenzjali f'diversi lokalitajiet.

Fil-fatt f'Jannar stess bdew isiru mill-ġdid 31 triq.

Fost il-290 triq residenzjali fiż-żewġ listi ta' toroq li fihom qed jibda x-xogħol ta' bini mill-ġdid din is-sena, u li l-ippjanar tagħhom beda fl-2018, hemm sitt toroq residenzjali li jinsabu fil-lokalità ta' Ħal Tarxien – Triq is-Sorijiet, Triq iż-Żejtun, Triq Santa Marija, Triq Marjanu Gerada, Triq it-Tempji Neolitiċi u Triq Paola.

Fost il-proġetti kbar li Infrastructure Malta qed twettaq bħalissa hemm il-Marsa Junction Project, waqt li qed tippjana l-proġett ta' żewġ mini taħt ir-roundabout ta' Santa Luċija, li t-tnejn se jħaffu l-ivvjaġġar minn u lejn Ħal Tarxien, fost lokalitajiet oħrajn.

SANTA LUĊIJA – XOGĦLIJIET INFRASTRUTTURALI

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti rendikont tax-xogħol li sar minn Infrastruttura Malta ġewwa l-lokalità ta' Santa Luċija?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Għalkemm l-ewwel ftit xhur ta' Infrastructure Malta kienu kkaratterizzati minn xogħlijiet f'għadd ta' toroq arterjali, saru wkoll xogħlijiet f'diversi toroq residenzjali u rurali f'bosta lokalitajiet madwar il-pajjiż.

Fl-istess żmien, Infrastructure Malta ffinalizzat ukoll l-ippjanar u t-tħejjijiet neċessarji għall-akbar proġett ta' bini mill-ġdid ta' toroq residenzjali li qatt ra pajjiżna, b'investiment bla preċedent ta' €700 miljun.

Dan l-istadju ta' ppjanar u konsultazzjoni ma' kunsilli lokali u entitajiet oħrajn, fosthom dawk li għandhom pajpjiet, katusi, cables u servizzi oħra mgħoddija taħt l-istess toroq, kien kruċjali sabiex, malli bdiet is-sena l-ġdida, mill-ewwel beda x-xogħol ta' bini mill-ġdid tal-ewwel toroq residenzjali f'diversi lokalitajiet.

Fil-fatt, f'Jannar stess, bdew isiru mill-ġdid 31 triq.

Fost il-290 triq residenzjali fiż-żewġ listi ta' toroq li fihom qed jibda x-xogħol ta' bini mill-ġdid din is-sena, u li l-ippjanar tagħhom beda fl-2018, hemm erba' toroq residenzjali li jinsabu fil-lokalità ta' Santa Luċija – Triq il-Giżimin,Triq il-Gardenja, Triq il-Bruka u Triq iż-Żnuber.

Fost il-proġetti kbar li Infrastructure Malta qed twettaq bħalissa hemm il-bini mill-ġdid ta' Triq Ħal Luqa, l-arterja bejn Santa Luċija u Ħal Luqa, il-Marsa Junction Project, li wkoll se jħaffef l-ivvjaġġar minn u lejn Santa Luċija, fost lokalitajiet oħrajn, waqt li qed tippjana l-proġett ta' żewġ mini taħt ir-roundabout ta' Santa Luċija.

RAĦAL ĠDID – XOGĦLIJIET INFRASTRUTTURALI

L-ONOR.

BYRON CAMILLERI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti rendikont tax-xogħol li sar minn Infrastruttura Malta ġewwa l-lokalità ta' Raħal Ġdid?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li malli twaqqfet fis-sajf tal-2018, Infrastructure Malta bdiet minnufih twettaq ħafna ħidmiet biex tilħaq il-mira li pajjiżna jagħmel qabża kbira 'l quddiem fil-kwalità, l-effiċjenza, is-sigurtà u s-sostenibilità tal-infrastruttura tat-toroq f'pajjiżna.

Filwaqt li rrevediet il-pjanijiet ta' diversi proġetti kapitali kbar sabiex jitlestew qabel, l-aġenzija bdiet ħidma intensiva biex tippjana l-bidu ta' għadd ta' investimenti kbar oħra, fosthom it-twettiq tal-impenn tal-Gvern li jtejjeb il-kwalità tat-toroq residenzjali f'pajjiżna fis-snin li ġejjin.

Għalkemm l-ewwel ftit xhur ta' Infrastructure Malta kienu kkaratterizzati minn xogħlijiet f'għadd ta' toroq arterjali, saru wkoll xogħlijiet f'diversi toroq residenzjali u rurali f'bosta lokalitajiet madwar il-pajjiż, fosthom fil-lokalità ta' Raħal Ġdid.

Dawn kienu jinkludu xogħol fi Triq Ħaż-Żabbar u Telgħet Raħal Ġdid.

Saru wkoll xogħlijiet oħrajn ta' manutenzjoni kontinwa u ta' tiswijiet ta' tabelli, crash barriers, żebgħa tat-triq u tiswijiet tal-asfalt f'ħafna toroq oħrajn.

Fil-fatt f'Jannar stess bdew isiru mill-ġdid 31 triq.

Fost il-290 triq residenzjali fiż-żewġ listi ta' toroq li fihom qed jibda x-xogħol ta' bini mill-ġdid din is-sena, u li l-ippjanar tagħhom beda fl-2018, hemm seba' toroq residenzjali li jinsabu fil-lokalità ta' Raħal Ġdid – Triq ix-Xewk, Triq Sammat, Triq il-Qalb ta' Ġesù, Triq iċ-Ċimiterju, Triq il-Ġdida, Triq il-Wied u Triq Sultana.

Fost il-proġetti kbar li Infrastructure Malta qed twettaq bħalissa hemm il-Marsa Junction Project, waqt li qed tippjana l-proġett ta' żewġ mini taħt ir-roundabout ta' Sant Luċija, li t-tnejn se jħaffu l-ivvjaġġar minn u lejn Raħal Ġdid, fost lokalitajiet oħrajn.

ĠNIEN DOM MINTOFF – XOGĦLIJIET U NEFQA

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għat-Turiżmu: Jista' l-Ministru jgħid x'xogħol finalment sar fuq Ġnien Dom Mintoff ġewwa Raħal Ġdid?

Jista' jindika kemm effettivament ġie minfuq fuq il-proġett kollu?

KONRAD MIZZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li dawn huma x-xogħlijiet kollha li saru fi Ġnien Duminku Mintoff:

Saru 'l fuq minn 2000m2 ta' passaġġi skont id-disinn il-ġdid, b'sub-base li jinkludi fih is-servizzi kollha neċessarji ta' dawl u ilma.

Inbnew żewġ ġibjuni li flimkien jammontaw għal aktar minn 500m3 ta' ilma, bil-għan li jinġabar l-ilma tax-xita li jinġema' fil-wied.

Ġiet mibnija wkoll pump room bil-għan li l-ilma li jinġabar fil-ġibjuni jerġa' jintuża għat-tisqija tal-pjanti u siġar, u anke biex jitħaddmu ż-żewġ water features li saru.

Saru żewġ water features - waħda naturali li timtela mill-ġibjun, u l-oħra magħmula apposta għad-divertiment tat-tfal li tuża ilma mill-provvista diretta tal-gvern biex ikun sigur għat-tfal.

Sar ammont konsiderevoli ta' xogħol ta' tisbiħ u landscaping.

Inżabru s-siġar kollha tal-ġnien, tpoġġiet ħamrija ġdida, kif ukoll 75 siġra u 23,000 pjanta u fjuri.

Ġiet installata ukoll sistema totalment ġdida ta' irrigazzjoni b'tul ta' aktar minn 4km, liema sistema tissupplixxi l-ilma għall-pjanti u s-siġar skont il-bżonn tal-istaġun.

Twaħħlu total ta' 53 bank ġdid.

Saru 3 bike racks ġodda.

Ġew installati 6 kontenituri tar-riċiklaġġ u 3 bins għall-ħmieġ tal-klieb.

Saret bankina ġdida mad-dawra tal-ġnien, twila kważi 400 metru.

Twaħħlu 14-il CCTV camera li huma wireless u mgħammra apposta sabiex jissorveljaw iż-żona anke fid-dlam.

Il-ġnien ġie mgħammar b'dawl adegwat li jinkludi 60 bollard tad-dawl baxxi, 16-il pole tad-dawl għoljin u 11-il uplighter tas-siġar.

Dan l-investiment sewa €1 miljun.

PERSUNI – XOGĦLIJIET

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm persuni jaħdmu fuq bażi part-time sal-aħħar ta' April 2019?

Jista' jindika kemm minnhom kellhom l-impieg part-time bħala primary job?

Kemm minnhom kellhom mal-part-time, full-time job?

Kemm minnhom kienu nisa u kemm irġiel?

Kemm minnhom qabżu l-età tal-pensjoni?

EVARIST BARTOLO: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li, skont l-informazzjoni li għandha Jobsplus, iż-żewġ tabelli t'hawn taħt juru l-ammont ta' nisa u rġiel li jaħdmu f'Malta u Għawdex fuq bażi part-time with full-time u part-time bħala xogħol ewlieni tagħhom, u kemm minnhom qabżu l-età tal-pensjoni (63+) fl-aħħar ta' Novembru 2018.

Nota: Dawn in-nies huma diġà inklużi f'tabella A.

L-aħħar figuri ppubblikati huma ta' Novembru 2018.

PRESIDENZA TAL-KUNSILL TAL-UE – LAQGĦAT FIT-TIENI SITT XHUR TAL-2019

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid għal liema laqgħat barra minn pajjiżna u fl-Unjoni Ewropea huwa previst li se jattendi fit-tieni sitt xhur ta' din is-sena tul il-presidenza l-ġdida li ġejja?

EVARIST BARTOLO: Nifhem li l-Onor.

Interpellant qiegħed jirreferi għal laqgħat barra minn pajjiżna fit-tieni sitt xhur tal-presidenza l-ġdida fl-2019 u li huma laqgħat relatati direttament mal-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea.

Skont il-kalendarju tal-Kunsill tal-Ministri pprovdut mill-Presidenza, il-laqgħat li huma relatati mal-edukazzjoni u x-xogħol huma dawn:

Nixtieq ninforma lill-Onor.

Interpellant li għadu kmieni wisq sabiex nikkonferma liema laqgħat sejjer nattendi, partikolarment dwar dawk il-laqgħat li l-kompetenzi tagħhom jaqgħu taħt aktar minn Ministeru wieħed.

Minbarra l-laqgħat imsemmija, hemm ukoll previst attendenza għat-tieni European Education Summit li se jsir fi Brussell fis-26 ta' Settembru 2019, organizzat mill-Kummissjoni Ewropea.

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid għal liema laqgħat barra minn pajjiżna u fl-Unjoni Ewropea huwa previst li se jattendi fit-tieni sitt xhur ta' din is-sena tul il-Presidenza l-ġdida li ġejja?

OWEN BONNICI: It-tweġiba tingħata f'seduta oħra.

JOBSPLUS – SPEZZJONIJIET – BARRANIN JAĦMDU MINGĦAJR PERMESS

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid kemm instabu persuni Unlicensed Foreigners fl-ispezzjonijiet tal-Jobsplus tul l-ewwel ħames xhur ta' din is-sena?

EVARIST BARTOLO: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li, skont l-informazzjoni li għandha Jobsplus, fl-ewwel erba' xhur ta' din is-sena (minn Jannar sa April 2019), iċ-ċifra ta' persuni barranin li nstabu jaħdmu illegalment minbarra l-Unjoni Ewropea kien ta' 311-il persuna.

JOBSPLUS – TALBIET MINN BARRANIN GĦAL PERMESS TAX-XOGĦOL

L-ONOR.

CARMELO MIFSUD BONNICI staqsa lill-Ministru għall-Edukazzjoni u Xogħol: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien hemm talbiet pendenti fl-aħħar ta' April 2019 għal persuni ta' nazzjonalità li mhix dik ta' dawn il-gżejjer sabiex jingħataw il-permess biex jaħdmu ma' Jobsplus tul dan ix-xahar?

EVARIST BARTOLO: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li sal-aħħar t'April 2019, Jobsplus kellha 66 talba pendenti għal permess biex jaħdmu (Employment Licence) minn ċittadini ta' pajjiżi terzi.

Dawn l-applikazzjonijiet ġew prinċipalment sottomessi minn applikanti li qed ifittxu l-ażil f'Malta, benefiċjarji ta' protezzjoni nazzjonali u internazzjonali, residenti fit-tul, u ċittadini oħra ta' pajjiżi terzi li mhumiex eliġibbli biex japplikaw għal Single Residence / Work Permit.

Sal-aħħar t'April 2019, Jobsplus kellha 718-il talba pendenti għal permess ta' Single Residence / Work Permit.