DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

It-Tlieta, 5 ta' Ġunju 2018

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

It-Tlieta, 5 ta' Ġunju 2018

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

il-Belt Valletta, fid-9.31 a.m.

It-Tlieta, 5 ta' Ġunju, 2018

IlMinuti tasSeduta Nru 124, li saret fl-4 ta' Ġunju 2018, ġew ikkonfermati.

L-ISPEAKER (Onor. Anġlu Farrugia): Skont il-ftehim milħuq, għal din is-seduta m'hawnx mistoqsijiet parlamentari.

L-Onor.

ROBERT CUTAJAR: Naf li f'din is-seduta m'għandniex mistoqsijiet, però xtaqt nagħmel kumment żgħir biex nitlob direzzjoni mingħandek.

Ta' min jinnota li b'mod ripetut f'din il-Kamra fil-ħin allokat għall-mistoqsijiet parlamentari b'mod intenzjonat il-Gvern qed jibqa' dejjem fuq l-istess mistoqsija parlamentari u mhux qed iħalli lil dan il-Parlament jiffunzjona waqt il-ħin tal-mistoqsijiet.

Nifhem li tista' tgħidli li hemm l-iStanding Orders, però naħseb li dan m'għandux jibqa' jsir anke b'rispett lejn l-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż.

Grazzi.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, qed nifhem li l-Oppożizzjoni qed tgħid li huma biss għandhom id-dritt jagħmlu l-mistoqsijiet supplimentari.

Dan mhuwiex aċċettabbli.

Dan l-istatement tal-Whip li huwa kollega tiegħi verament mhuwiex aċċettabbli għaliex kull Membru f'din il-Kamra li mhuwiex fl-Eżekuttiv għandu dritt jagħmel mistoqsijiet supplimentari.

L-ISPEAKER: Mhux se nippermetti li jinfetaħ xi dibattitu.

L-Onor.

ROBERT CUTAJAR: Napprezza biss li l-kollega tiegħi ma jpoġġix kliem f'ħalqi li ma nkunx għedt.

Jien m'għedtx hekk.

Mela ma nafux li kulħadd jista' jagħmel id-domandi?!

Però qed tinħadem sistema min-naħa tal-Gvern li naħseb li mhijiex aċċettabbli.

(Interruzzjonijiet)

L-ISPEAKER: Jekk jogħġobkom.

Onor. Mizzi, jekk jogħġbok.

Għadna ma bdejniex is-seduta u qed nagħmlu sempliċement osservazzjoni.

(Interruzzjonijiet) Jekk jogħġobkom.

Ministru Mizzi, nitolbok tieqaf għax ikolli nieħu pożizzjoni.

Is-Sedja ħadet nota tal-osservazzjoni tiegħek però, kif taf inti, is-Sedja fl-ebda mument ma tidħol fil-mod kif ministru jew ministri jirrispondu u kull membru hawnhekk - inti inkluż għax tagħmel ħafna mistoqsijiet - jagħmel il-mistoqsijiet supplimentari.

M'hemm l-ebda mod kif is-Sedja tindaħal safejn għandhom jieqfu l-mistoqsijiet supplimentari.

Is-Sedja dejjem tagħti d-direzzjoni li kemm jista' jkun mistoqsija supplimentari ma teħux aktar minn 60 sekonda u li r-risposta tal-Ministru ma teħux aktar ħin milli għandha tieħu.

Dik hija l-pożizzjoni.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet.

MOZZJONIJIET

ESTIMI TA' DĦUL U NFIQ TA' PATRIMONJU MALTA U SOVRINTENDENZA TAL-PATRIMONJU KULTURALI GĦASSENA 2018

OWEN BONNICI (Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali): Sur President, nipproponi:

Illi l-Kamra tapprova l-Estimi ta' Dħul u Nfiq ta' Patrimonju Malta u Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għas-sena finanzjarja mill-1 ta' Jannar, 2018 sal-31 ta' Diċembru, 2018 skont l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali, Kap. 445.

L-ISPEAKER: Min jissekonda?

L-ISPEAKER: Infakkar lillKamra li ddiskussjoni fuq din ilmozzjoni għandha tieħu seduta waħda bilħin jinqasam indaqs bejn kelliema talGvern u kelliema talOppożizzjoni, bl-introduzzjoni u l-għeluq min-naħa tal-Gvern.

OWEN BONNICI: Sur President, għall-benefiċċju ta' min qed isegwina dalgħodu, f'dan il-Parlament għandna regola li tgħid li biex numru ta' entitajiet ewlenin jingħataw il-fondi biex ikunu jistgħu joperaw, l-ewwel iridu jiġu quddiem dan il-Parlament.

Teknikament diġà jkun hemm dan il-proċess li jkun sar fil-Baġit, però ta' qabilna kienu pprospettaw li tant kemm riedu li min imexxi aġenzija jkun accountable lejn il-Parlament, li anke meta jiġu biex jieħdu l-fondi għas-sena li nkunu in eżami, trid tiġi quddiem il-Parlament.

Jien din dejjem naraha bħala opportunità pożittiva ħafna anke biex nispjegaw u ninformaw lill-pubbliku dwar ix-xogħol li nkunu qegħdin nagħmlu u l-miri li nkunu qegħdin inwettqu.

Illum qegħdin nitkellmu dwar Heritage Malta u s-Superintendence of Cultural Heritage li huma żewġ organi kruċjali ewlenin għall-ħarsien u t-tmexxija 'l quddiem tal-wirt storiku.

Is-settur kulturali jiena nħobb naqsmu fi tnejn, għandek is-settur artistiku fejn qegħdin nitkellmu dwar ix-xogħol li jsir mill-Arts Council Malta u dawn l-entitajiet, imbagħad għandek is-settur tal-wirt patrimonjali fejn hemmhekk qegħdin naraw lill-Heritage Malta u s-Superintendence bħala ċ-champions ewlenin fejn tidħol il-ħidma governattiva għall-ħarsien tal-wirt storiku ta' pajjiżna.

Illum se niffokaw dwar il-ħarsien tal-wirt storiku u dwar ix-xogħol li jagħmlu dawn iż-żewġ entitajiet.

Naturalment mhumiex biss dawn iż-żewġ entitajiet li jagħmlu xogħol favur il-wirt storiku.

Jiġini f'moħħi d-Direttorat tar-Restawr li jagħmel ħafna xogħol.

Jiġuni f'moħħi wkoll id-diversi NGOs li jagħmlu ħafna xogħol fejn jidħol il-wirt storiku, però llum se niffokaw fuq dawn iż-żewġ entitajiet, Heritage Malta u s-Superintendence of Cultural Heritage u naħseb tajjeb nispjegaw dwar ix-xogħol li jsir - għaliex qatt mhu żejjed li tispjega dak li jkun sar - u dak li beħsiebna nagħmlu.

Teknikament Heritage Malta jisimha Patrimonju Malta u jien illum ġejt hawnhekk b'aħbar pożittiva.

Is-sena l-oħra, bħal dan iż-żmien sena, fil-Parlament kont għedt li kont qed nipprospetta li din is-sena, jiġifieri s-sena 2017, din l-entità tagħlaq bit-telf minħabba li kellna żewġ siti maġġuri li kienu magħluqin.

Qed nirreferi għall-Palazz li kien magħluq għal prattikament seba' xhur minħabba l-Presidenza ta' Malta tal-Kunsill tal-Ministri tal-Unjoni Ewropea u l-Ipoġew li kien qed jiġi restawrat, u dawn it-tnejn huma kalamita tal-viżitaturi.

Kont għedt li peress li dawn it-tnejn kienu magħluqin għall-parti kbira tas-sena, probabbilment konna se nagħlqu s-sena bit-telf.

Illum qiegħed f'pożizzjoni li ngħid li mhux talli m'għalaqniex is-sena bit-telf, talli minkejja dawn iż-żewġ sfidi li kellna, matul is-sena 2017 kellna ammont record ta' viżitaturi, 1.3 miljun viżitatur u għalaqna s-sena bi profitt ta' iktar minn €300,000.

Mela minn sena li jien stess kont għedtilkom hawnhekk li probabbilment se nagħlquha bit-telf għax kellna żewġ siti magħluqin, mhux talli m'għalaqniex bit-telf, talli għamilna profitt ta' iktar minn €300,000 kif ukoll ksirna r-record ta' kull żmien ta' kemm ġew viżitaturi fis-siti ta' Heritage Malta, 1.3 miljun viżitatur.

Fil-fatt mill-biljetti ġġenerajna dħul ta' €7 miljun u dan għal darb'oħra kien record ieħor.

Irrid ngħid li, kif nafu, f'Malta l-prezzijiet tal-biljetti huma moderati ħafna.

Spiss jiġu ħbieb tiegħi minn barra u jirrimarkawli dwar kemm huma affordabbli l-biljetti ta' Malta.

Minkejja dan, irnexxielna nagħmlu dħul ta' €7 miljun li ma ħadhomx il-Gvern.

Il-Gvern ma jiġix fl-aħħar tas-sena u jgħid li se jieħu nofs dawn is-€7 miljun biex iħallas il-pagi tal-ħaddiema.

Dawn is-€7 miljun jerġgħu jmorru lura kollha għand Heritage Malta biex inkunu nistgħu nkomplu nagħmlu x-xogħol favur il-patrimonju kulturali.

Is-sena li għaddiet saru xejn inqas minn 250 avveniment u wirja u jien dejjem inħeġġeġ lil min jaħdem fil-qasam tal-patrimonju kulturali biex jagħmel wirjiet u jtella' esibizzjonijiet għax lin-nies irridu niftħulhom il-bibien ħalli jiġu fis-siti tagħna.

Forsi l-iktar avveniment li ntgħoġob kien dak relatat mas-sejf ta' La Valette.

Kif tafu, aħna rnexxielna nikru għal numru ta' xhur is-sejf ta' La Valette – u l-esperti ma jaqblux bejniethom dwar kif għandek issejjaħlu – li esibejnieh fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija u b'kollox ġew jarawh iktar minn 80,000 viżitatur.

Anke t-tfal ħadu pjaċir ħafna jmorru jaraw dan is-sejf.

Fis-sena 2017 sar ħafna xogħol, u għalkemm ma nistax nelenka kollox għax inkella nieħu s-seduta kollha, imma rrid insemmi l-ftuħ mill-ġdid tal-Ipoġew matul is-sena li għaddiet.

Ħadt pjaċir ħafna meta ġie Sergio Mattarella, il-President tal-Italja, li wera x-xewqa li jiġi l-Ipoġew.

Mis-siti kollha dan xtaq li jara l-Ipoġew.

Ħadt gost ħafna miegħu meta ħadtu jara l-Ipoġew u anke l-ħaddiema ta' Heritage Malta jieħdu pjaċir ħafna li jkollhom viżitaturi ta' eċċellenza li japprezzaw ix-xogħol tagħhom.

Barra dan, għamilna xogħol f'Ħaġar Qim Visitors Centre, fosthom sala ta' lqugħ ġdida, sala għall-konferenzi ġdida u museum shop ġdid.

Jien inħeġġeġ lin-nies jaraw dawn l-affarijiet li għamilna.

Tejjibna wkoll il-Palazz tal-Inkwiżitur, il-Forti Sant'Anġlu u l-Mużew Marittimu Waqqafna wkoll kċina industrijali - u issa nispjega ftit dwarha - inkonnessjoni mal-attività A Taste of History, u għamilna ħafna xogħol ta' restawr fil-Grand Salon tal-Mużew tal-Arkeoloġija, restawr tal-bitħa u l-ftuħ tal-casements area li fihom hemm interpretazzjoni ġdida fil-Palazz Vilhena.

Għamilna strateġija ta' interpretazzjoni ta' Għar Dalam għall-heritage park project li dalwaqt se nniduha u se tinkludi wkoll iż-Żona ta' Kaċċatura, restawr ta' mijiet ta' artefacts, ir-restawr tal-kappella ta' San Pawl Milqi u restawr tar-razzett f'Tas-Silġ.

Fil-fatt f'Tas-Silġ, jekk Alla jrid, dalwaqt ikollna visitors centre.

Kienet ix-xewqa tal-mibki Sindku tal-Kunsill Lokali taż-Żejtun, Joe Attard, u qabel miet qalli biex inwiegħdu li l-Interpretation Centre li ilu ġej f'Tas-Silġ ikun up and running, tajtu kelma u din se nwettquha għaliex se jkun hemm visitors centre anke f'Tas-Silġ.

B'hekk in-nies ikunu jistgħu japprezzaw iktar din iż-żona.

Għamilna manutenzjoni ġenerali tas-siti kollha u hemm il-proġetti tal-ERDF li huma fondi Ewropej, fosthom il-proġett tal-MUŻA li se jinfetaħ din is-sena u nkunu nistgħu nieħdu pjaċir flimkien naraw ix-xogħol eċċezzjonali li għamlu l-ħaddiema kollha.

Diġà nidejna wkoll il-proġett tal-Palazz tal-Gran Mastru, il-proġett ta' restawr tal-Knisja tal-Pilar li se jitlesta f'Ottubru ta' din is-sena u l-mużewijiet f'Għawdex li se jitkellmu żgur sħabi l-Għawdxin dwarhom.

Introduċejna wkoll sezzjoni ta' wirt kulturali taħt l-ilma li huwa l-Underwater Culture Heritage Section fi ħdan Heritage Malta biex tispeċjalizza fuq dan is-settur.

Bħala Heritage Malta ħadna ħsieb ukoll il-monumenti nazzjonali, fosthom il-monument tal-Fjamma, il-Monument ta' City Gate u l-monument tal-Perit Mintoff.

Irrid nirringrazzja lil kulħadd għax-xogħol eċċezzjonali li sar u għamilna żoni ġodda miftuħin għall-pubbliku f'Forti Sant'Iermu u fil-Mużew Nazzjonali.

Għamilna wkoll xalata ta' open days, ħolma oħra li saret realtà, li kont ili nimbotta fuqha u fl-aħħar irnexxielna.

Dawn huma open days għall-pubbliku li għalihom jistgħu jattendu l-ġenituri bit-tfal u jieħdu pjaċir jaraw il-wirt kulturali li għandna f'pajjiżna.

Qed ngħaġġel għax irrid ngħid kemm jista' jkun u l-ħin huwa krudili wisq.

Qabel nikkonkludi d-diskors tiegħi, irrid nirringrazzja minn qalbi lil żewġ persuni.

Nirringrazzja lill-Acting CEO Noel Zammit li kompla fuq it-tajjeb li wettaq il-predeċessur tiegħu Kenneth Gambin.

Naħseb li flimkien mas-Sur Zammit komplejna bir-ritmu tajjeb ta' xogħol li kien għaddej.

M'għandix dubju li għandu għal qalbu prinċipju kardinali li l-wirt storiku m'għandux ikun għal ftit imma t-tgawdija tal-wirt storiku għandha tkun għal ħafna.

Naħseb li dan huwa prinċipju kardinali li jiggwidana.

Irrid insellem ukoll lil wieħed mid-Diretturi f'Heritage Malta, id-Direttur Eżekuttiv is-Sur Mario Cutajar li kif nafu huwa wkoll il-Principal Permanent Secretary.

Hu jkun ta' għajnuna enormi biex isir dan ix-xogħol kollu, biex isiru dawn ir-riformi kollha.

Nemmen li b'dan il-mod qegħdin nagħmlu xogħol li qed jinħass u li tajna impetu enormi f'dan is-settur tant importanti.

Se ngħaddi biex issa ngħid xi ħaġa dwar is-Superintendence of Cultural Heritage (SCH).

Ħafna nies m'għandhomx viżibilità ta' dan l-uffiċċju.

Dan huwa uffiċċju delikat ħafna li jagħmel xogħol importanti.

Se nagħmilha ċara minn hawnhekk li s-sena 2018 trid tkun is-sena ta' differenza fl-uffiċċju tas-Superintendent of Cultural Heritage.

L-ewwel nett, irridu nżidu l-viżibilità ta' dan l-uffiċċju.

In-nies jaħsbu li s-Superintendence of Cultural Heritage u Heritage Malta huma ħaġa waħda.

Irridu naħdmu iżjed biex inżidu l-viżibilità għax ħafna nies, inkluż nies istruwiti u ta' skola, jaħsbu li s-Superintendence of Cultural Heritage u Heritage Malta huma l-istess ħaġa u minn hemmhekk irridu nirrealizzaw il-bżonn li nkomplu nkabbru l-viżibilità.

Waħda mid-deċiżjonijiet importanti kienet il-ħatra ta' Suprintendent ġdid li huwa s-Sur Joe Magro Conti, li nsellimlu minn hawnhekk, li fix-xahrejn li ilu fil-ħatra tiegħu diġà beda jagħmel id-differenza.

Hemm xogħol importanti li sar mill-predeċessur tiegħu, is-Sur Tony Pace li nsellimlu minn hawnhekk u nħeġġu jkompli jaħdem fis-settur tal-wirt storiku fir-rwol il-ġdid li għandu li jiffoka fuq il-wirt tanġibbli ta' pajjiżna fi proġett li qed isir mal-Università.

Inħeġġeġ lis-Sur Magro Conti biex ikompli għaddej bir-ritmu li qabad.

Bħalissa s-Suprintendent qiegħed f'sitwazzjoni ta' titjib …

L-ewwel nett, se jkun hemm ingaġġ ta' uffiċjali ġodda.

Għandna l-approvazzjoni għal 25 impjegat ġdid mas-Superintendence maqsumin fuq tliet snin, għaxra minnhom f'din is-sena.

Fil-fatt diġà kienet saret sejħa biex jidħlu aktar nies mas-Superintendent of Cultural Heritage.

Oriġinarjament it-talba kienet għal ħames persuni, applikaw iktar minn ħames persuni, kien hemm konkorrenza, għamilna talba biex ladarba kien hemm dik il-konkorrenza ma jkunux biss ħamsa, imma jkunu iktar, u t-talba tagħna ntlaqgħet biex fuq bażi ta' tliet snin ikun hemm ingaġġ ta' 25 persuna ġdida li se jkun l-ikbar ingaġġ mas-Superintendence li qatt sar fl-istorja ta' pajjiżna.

Dawn se jkollhom il-funzjoni li jagħtu servizz aħjar lill-pubbliku.

Irrid ngħid li jien sensittiv għall-kritika li l-pubbliku u anke membri tal-professjoni tal-periti jgħaddu dwar is-Superintendence.

Nirringrazzja lill-ħaddiema tas-Superintendence tax-xogħol li għamlu u se ngħid ukoll x'se nagħmlu biex intejbu l-kondizzjonijiet tax-xogħol tagħhom.

Dan l-ingaġġ ta' 25 uffiċjal ġdid fi żmien tliet snin huwa bżonjuż biex inlaħħqu mal-volum ta' xogħol ġdid li ġie maħluq bir-riformi li għamilna fl-aħħar leġiżlatura biex il-wirt storiku jkun rispettat iktar.

Infakkar li kuntrarjament għal dak li jingħad kultant mill-Oppożizzjoni, fl-aħħar leġiżlatura r-rwol tas-Superintendent, li biex in-nies jifhmuni, huwa l-pulizija fejn jidħol il-wirt storiku, żdied biex inħarsu l-wirt storiku f'pajjiżna u filwaqt li qabel kien jara 20 każ fil-ġimgħa, illum is-Superintendent jara 200 każ fil-ġimgħa.

Dan ifisser li hemm iktar xogħol biex inħarsu l-wirt storiku ta' pajjiżna fejn jidħol l-iżvilupp, u għax hemm dan ix-xogħol kollu rridu aktar nies.

Kif diġà għedt, u se ngħidha t-tielet darba, se jkun hemm ingaġġ ta' 25 persuna maqsumin fuq tliet snin, għaxra minnhom din is-sena.

Allura se naraw impetu li jkompli jibni fuq ix-xogħol tajjeb ħafna li għamel is-Sur Magro Conti fi tmien ġimgħat jew disgħa li ilu fil-kariga.

Però rridu nirringrazzjaw lill-ħaddiema eżistenti tas-Suprintendent.

Fil-fatt fil-ġranet li ġejjin se jiġi ffirmat ftehim kollettiv ġdid li se jtejjeb il-kondizzjonijiet tal-impjieg tal-ħaddiema.

Dan il-ftehim kollettiv ilu li skada numru ta' snin u din hija sitwazzjoni inaċċettabbli.

Meta qaluli li l-ftehim kollettiv ilu li skada numru ta' snin ma ħadthiex tajjeb – ħalli nitfagħha b'mod diplomatiku – imma ħadtha ħażin u rajt u insistejt li malajr kemm jista' jkun isir hemm ftehim kollettiv ġdid għall-ħaddiema għax il-ħaddiema jixirqilhom l-aqwa kondizzjonijiet, anke jekk irridu nattiraw nies tajbin, u fis-Superintendence irid ikun hemm ħaddiema tajbin, struwiti, li jitħallsu tajjeb tax-xogħol tagħhom.

Nirringrazzja lill-GWU li hija l-union li tirrappreżenta lill-ħaddiema tal-għajnuna kbira li tatna u nawgura li hekk kif il-proposti finali jiġu approvati mill-GWU, inkunu nistgħu niffirmaw il-ftehim kollettiv ġdid u allura hemmhekk inkunu qegħdin nagħtu żiffa ġdida oħra lil dawn l-impjegati tas-Sovrintendenza.

Inħeġġeġ anke lill-istudenti tal-Ekoloġija li forsi qegħdin isegwuna minn fuq it-televiżjoni biex jikkonsidraw karriera mas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Qed nagħti l-commitment ċar tiegħi li se nagħmel dak kollu li huwa fil-poter tiegħi biex lis-Sovrintendenza nagħtuha impetu u enerġija ġdida.

Għamilna xogħol eċċezzjonali fejn tidħol Heritage Malta, xogħol brillanti fejn jidħol id-Direttorat tar-Restawr, u issa rridu naraw li s-Sovrintendenza wkoll togħla fil-livell daqs dawn iż-żewġ entitajiet l-oħra li għadni kif semmejt.

Fil-bidu ta' April ta' din is-sena kien hemm 78 każ pendenti biex jinħarġu terms of reference għall-monitoraġġ arkeoloġiku waqt żvilupp.

Sal-aħħar ta' Mejju dawn it-terms of reference ġew maħruġin kollha.

Dan qed ngħidu biex in-nies jifhmu li fis-Superintendence for Cultural Heritage qed isir u se jkompli jsir sforz kbir biex is-sitwazzjoni tkompli titjieb.

Sintendi f'pajjiżna kull fejn tmiss issib il-wirt storiku.

Qabel ġejt tlabthom jgħiduli kemm hemm monitoring arkeoloġiku bħalissa.

Attwalment hemm madwar 300 każ ta' archeological monitoring għax pajjiżna, kif jgħidu l-esperti, huwa superpotenza fejn jidħol il-wirt arkeoloġiku.

Għad-daqs ta' pajjiżna, għandna konċentrazzjoni ta' wirt arkeoloġiku enormi.

Jien ngħid li filwaqt li kulħadd jiddejjaq - anke l-iżviluppaturi jiddejqu - meta l-proċess idum, però nemmen li n-nies jifhmu li jekk jinstab wirt storiku, dan irid jiġi kkonservat bl-aħjar mod.

Li ma jaċċettawx in-nies – u jien m'iniex se naċċettaha lanqas u qed nagħmilha ċara – hu dewmien esaġerat biex il-proċessi jimxu.

Allura qed nagħti dan il-commitment li fejn jidħlu dawn il-proċessi we're going to up the game.

Jien personalment se nagħmel dak kollu li huwa fil-poter tiegħi biex fejn ikun hemm dan it-tip ta' proċessi s-sitwazzjoni titjieb.

Żblukkajna wkoll is-sitwazzjoni tal-Bord tal-Warrants.

Kien hemm raġuni teknika għalfejn il-Bord tal-Warrants ma setax jiffunzjona.

Biex wieħed jifhem x'qed ngħid, teżisti professjoni f'pajjiżna, dawk li jgħidulhom il-conservators, nies li mhumiex periti u mhumiex riċerkaturi, imma huma nies li jikkonservaw il-wirt storiku ta' pajjiżna, li jagħmlu xogħol ta' konservazzjoni fuq il-karta u fuq il-pittura u hemm ħafna branki.

Huwa xogħol sabiħ ħafna, u kemm ili responsabbli minn dan is-settur tgħallimt ħafna.

Jiena ngħid li qabel ma kont naf xejn u issa sirt naf ftit, u sirt naf għax kelli x-xorti li nagħmilha mal-aqwa nies f'dan is-settur fejn tidħol il-konservazzjoni u r-restawr.

Irrid ngħid li dawn il-persuni wrew ix-xewqa li jkollhom warrant biex jipprattikaw.

Bħalma perit u avukat ikollhom warrant, huma jixtiequ li jkollhom warrant biex jipprattikaw il-professjoni.

Min-naħa l-oħra, kien hemm min qal li m'għandux ikun hemm warrant; kien hemm anke membri akkademiċi li mmilitaw kontra li jingħata warrant.

Meta rajt is-sitwazzjoni sibt li l-liġi diġà tipprovdi li jistgħu jingħataw warrants, però kien hemm impediment legali li żamm lill-bord milli jiffunzjona.

Jiena tlabt laqgħa ma' esperti ewlenin ta' Heritage Malta u mal-Avukat Ġenerali, Dr Peter Grech, li żgur ma jistax jilmenta li x-xogħol tiegħu mhuwiex ikkulurit u vast, li daħal fil-Liġi tal-Wirt Storiku u tana parir dwar kif nistgħu niżblukkaw is-sitwazzjoni.

Jien illum qiegħed f'pożizzjoni li nħabbar li fil-jiem li ġejjin se nkun qed inwaqqaf bord li jagħti l-warrants lill-conservators biex din il-kwestjoni li ilha tkarkar iktar minn 15-il sena issa tiġi riżolta darba għal dejjem.

L-aħħar kumment li rrid nagħmel huwa dwar it-triq 'il quddiem.

F'dibattiti bħal dawn għandna ħabta ħarsu lejn dak li ġara fil-passat.

Però jien iktar interessat li nħares 'il quddiem, lejn il-futur.

Bħalissa qed isir xogħol tajjeb ħafna biex tiġi riveduta l-Liġi dwar il-Wirt Storiku.

Dan huwa proċess li ħa l-ħin tiegħu u nemmen li ħa iktar milli missu.

Qed ngħid hekk għax huwa importanti li naġġornaw il-liġi tagħna tal-wirt storiku ma' dak li qed jiġri barra.

Min jaħseb li l-Liġi dwar il-Wirt Storiku tirregola biss il-pitturi u affarijiet li forsi mhumiex kontroversjali sejjer żbaljat, għax hemm issues jaħarqu ħafna, fosthom il-kwestjoni dwar meta pittura tiġi f'pajjiżna minn barra, u x'jiġri biex din terġa' lura minn fejn ġiet, jew għandhiex titħallas taxxa speċjali fuqhom.

Hemm il-kwestjoni ta' x'nistgħu nagħmlu biex nattiraw iktar kollezzjonisti ħalli jġibu pittura f'Malta u nagħmluhielhom iktar interessanti biex iżommuha f'Malta u jarrikixxu lil pajjiżna.

X'nistgħu nagħmlu biex pajjiżna jkompli jsir ċentru ta' eċċellenza fejn jidħol il-wirt storiku?

Iltqajt ma' nies fantastiċi fis-settur li huma interessati ħafna f'pajjiżna, nies li l-poplu Malti u Għawdxi jafhom għax trabba magħhom u jarahom fuq it-televiżjoni, u li huma interessati joperaw minn Malta.

Naħseb li aħna għandna obbligu lejn il-poplu Malti u Għawdxi li nagħmlu l-qafas legali li hemm bżonn biex inkunu the cutting edge, inkunu friski u nagħtu soluzzjonijiet li jagħmlu sens lil min jixtieq itella' kollezzjonijiet importanti ħafna f'pajjiżna mingħajr ma jibża' li jekk xi darba jkun irid jerġa' jeħodhom f'pajjiżu, jara l-passjoni bħalma sfortunatament spiss jiġri s'issa.

Il-liġi l-ġdida tal-wirt storiku trid tagħti wkoll poteri ġodda li jagħmlu sens fiż-żmien tal-lum lil Heritage Malta biex fejn hemm bżonn tidħol u tieħu ħsieb postijiet storiċi.

Jien dejjem ngħid li għamilna miraklu żgħir fl-aħħar ħames snin li rrestawrajna Forti Sant'Anġlu, Forti Sant'Iermu u l-Gardjola tal-Port il-Kbir.

Prattikament id-dawra kollha tal-Port il-Kbir ġiet restawrata.

Jonqos il-Forti Ricasoli; hija x-xewqa personali tiegħi li nkunu nistgħu ngħaqqdu l-kwadru ta' postijiet storiċi li nkunu rrestawrajna fid-daħla tal-Port il-Kbir.

Tant kemm irrestawrajna affarijiet li biex żgur inkunu perfetti, anke rrestawrajna s-swar tal-Floriana li d-dehra tagħhom tilqa' mill-ewwel lit-turisti li jiġu Malta bil-cruiseliners.

Dan huwa l-perfezzjoniżmu li aħna kburin bih u li se nkomplu naħdmu fuqu.

Il-futur f'dan is-settur huwa eċitanti.

Pajjiżna, kif tafu, qiegħed f'reġjun interessanti ħafna.

Jekk wieħed jagħti daqqa t'għajn lill-istorja tad-dinja - u hawn clips fuq Youtube intitolati History of the World in 20 minutes – wieħed isib li r-reġjun li qegħdin fih aħna kien id-dar tal-ikbar ċiviltajiet u tal-ikbar konkwisti.

Biżżejjed ngħidu li r-reliġjonijiet il-kbar, tneħħi r-reliġjonijiet tal-Lvant, kollha twieldu fir-reġjun li qegħdin aħna.

Ġesù twieled erba' passi 'l bogħod minn pajjiżna, fil-Lhudija.

Hekk ukoll iċ-ċiviltajiet ewlenin tal-qedem, bħall-Imperu Ruman, il-Kartaġiniżi u l-Biżantini, kollha twieldu f'dan ir-reġjun tant sabiħ li Malta tagħmel parti minnu.

Pajjiżna qiegħed proprju f'nofs is-sodda fejn twieldu dawn iċ-ċiviltajiet kollha u għalhekk għandu rwol eċċezzjonali akbar mid-daqs tiegħu fejn jidħol il-wirt storiku.

Irridu nagħtu impetu ġdid anke fejn jidħol il-ħarsien u r-rikonoxximent mill-UNESCO.

Din hija xi ħaġa li fl-aħħar snin tajnieha spinta kbira.

L-isfida hija li tkun gvern ta' pajjiż b'art żgħira ħafna.

Aħna art m'għandniex, u jekk tagħmel xi ħaġa żgħira ibqa' ċert li se tolqot ħażin jew tajjeb lil ammont kbir ta' persuni.

Aħna Gvern, aħna Parlament ta' stat li għandu territorju żgħir ħafna, però mbagħad għandu wirt storiku enormi.

L-isfida hija li tipprova tibbilanċja l-fatt li għandna ftit art mal-fatt li għandna wirt storiku eċċezzjonali, mal-ħteġijiet tan-nies u mal-ħteġijiet tal-ekonomija, u trid tivvalorizza din il-ħaġa.

Għalkemm mad-daqqa t'għajn taħseb li din hija xi ħaġa impossibbli, jiena naraha bħala a cutting edge.

Aħna għandna xi ħaġa li ħaddieħor m'għandux.

Aħna qegħdin f'dan ir-reġjun ibaqbaq ta' kultura u ta' ċiviltajiet; anke l-piramidi tal-Eġittu qegħdin verament viċin.

Għandna din iċ-ċiviltà kbira fir-reġjun tagħna, ejja nużawha biex inkomplu nkabbru u mmexxu 'l quddiem pajjiżna.

Mal-UNESCO jrid ikollna l-aqwa relazzjonijiet li qatt kellna.

Irrid ngħid li fl-aħħar snin għamilna xogħol kbir mal-UNESCO biex ikollna iktar siti f'pajjiżna li jiġu rikonoxxuti, filwaqt li nkomplu nagħmlu l-iżvilupp li hemm bżonn għal pajjiżna - pereżempju fejn jidħlu l-mini taħt il-Belt Valletta - u nirrispettaw il-wirt storiku tagħna.

M'għandix dubju li għas-settur tal-wirt storiku, is-snin li ġejjin se jkunu snin eċitanti immens li fihom naraw livell ta' progress u titjib li bħalu ma nkunu rajna qatt qabels'issa.

Qabel nikkonkludi rrid insellem lil wieħed mill-predeċessuri tiegħi li kien Ministru tal-Kultura Dr Louis Galea li kien welled il-Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali u kien iddeċieda li jneħħi d-Dipartiment tal-Mużewijiet u joħloq minflok Heritage Malta li tkun l-id operattiva u jagħmel Sovrintendenza li tkun l-id regolatorja.

Din kienet viżjoni li tat il-frott, viżjoni b'saħħitha ħafna li ppermettitilna nkomplu nibnu fuq dan il-ġid kollu li għamilna fl-aħħar snin.

Irrid infaħħar dik il-viżjoni.

Bl-istess mod irridu li jkollna viżjoni aqwa.

Bl-istess mod li ta' qabilna lestew dan il-pedament in more ways than one - inħoss li din hija mission accomplished - issa wasal il-pass li jmiss, it-tieni stadju ta' din il-viżjoni ta' pajjiżna, li nivvalorizzaw il-wirt storiku tagħna u nagħmlu lil pajjiżna ċentru ta' eċċellenza fis-settur tal-wirt storiku.

Grazzi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

THERESE COMODINI CACHIA: Sur President, irrid nibda dan id-diskors billi nirringrazzja lis-Sur Anthony Pace għall-ħidma li wettaq bħala l-ewwel Sovrintendent tal-Patrimonju Kulturali.

Hu kien inħatar bħala Sovrintendent f'Ġunju tal-2002 u kien l-ewwel persuna li ngħata dan l-inkarigu hekk kif l-amministrazzjoni ta' dak iż-żmien kienet għarfet il-ħtieġa li jkun hemm sovrintendenza fuq il-wirt kulturali.

Is-Sur Pace illum għandu madwar 36 sena esperjenza fis-settur tal-wirt kulturali u żgur li għad għandu ħafna x'joffri.

Irrid nirringrazzjah f'isem l-Oppożizzjoni tal-ħidma kollha li wettaq f'din il-pożizzjoni.

Fl-istess waqt irrid nawgura wkoll lis-Sur Joseph Magro Conti li ħa dan l-inkarigu fi żmien meta dan l-uffiċċju qiegħed jiffaċċja ostakoli kbar.

Sfortunatament dawn l-ostakoli jidhru li huma ta' natura strutturali, konsegwenti għal deċiżjonijiet li ħa dan il-Gvern.

Però qabel nibda nitkellem dwar dan, irrid verament nirringrazzja lis-Sur Magro Conti talli daħal għal din ir-responsabbiltà daqstant importanti għalina peress li aħna poplu mdawwar u mogħni b'wirt kulturali enormi.

Għalija l-wirt kulturali ma jfissirx biss l-oġġett jew il-binja jew il-fdalijiet, u għalhekk m'iniex se nitkellem fuq il-preservazzjoni passiva tal-wirt kulturali, iżda se nitkellem fuq it-tgawdija attiva ta' dan il-wirt.

Il-wirt kulturali mhuwiex xi ħaġa mejta, iżda huwa wirt kontinwu.

Aħna rridu nipproteġu l-legat tal-antenati tagħna imma rridu wkoll naħsbu għal ta' warajna anke f'dak li huwa wirt li qegħdin noħolqu aħna għalihom.

Għalija l-wirt kulturali jinkludi l-wirt li ħallewlna missirijietna iżda jinkludi wkoll il-wirt li aħna qegħdin noħolqu issa u li se nħallu biex isibu dawk li ġejjin warajna.

Jiena nispera li dan il-wirt mhux se jkun konkos li jordom il-fdalijiet ta' missirijietna u li jkun kisser il-legat ta' dawk li mhumiex daqshekk 'il bogħod minna.

F'dan kollu s-Sovrintendenza għandha responsabbiltà kbira u jien ngħid responsabbiltà unika, u jekk dan il-Parlament verament jemmen fil-wirt kulturali – u hawn b'"wirt" qed nifhmu l-legat - għandu jara kif jassigura li s-Sovrintendenza tingħata r-riżorsi kollha li teħtieġ biex tkun tista' twettaq xogħolha b'mod effettiv u b'mod effiċjenti.

Naħseb li ningaġġaw għaxar persuni din is-sena u 25 fi tliet snin mhuwiex biżżejjed.

Se nkunu diġà tlifna ħafna mill-wirt kulturali li għandna nipproteġu.

Dan il-Parlament irid ukoll jassigura li hekk kif issa ilna għal żmien b'wtorità għall-ambjent u b'awtorità għall-ippjanar, ikollna wkoll struttura għall-wirt kulturali li tkun struttura bis-snien simili għall-ERA, bil-poteri u bl-istatus li għandha l-ERA.

Dan apparti li tkun mogħtija r-riżorsi meħtieġa u li tkun tista' taħdem b'expertise qawwi.

Dan il-Gvern ġab lis-Sovrintendenza f'pożizzjoni – u hawnhekk m'iniex se nagħti l-benefiċċju tad-dubju lill-Gvern – fejn ma tistax tagħmel xogħolha.

Għandna uffiċċju mogħni b'nies kapaċi, nies li jifhmu fis-settur, li għandhom esperjenza vasta fl-uffiċċju mmexxi minn persuna bħas-Sur Joseph Magro Conti, iżda dan il-Gvern ġab il-ħidma tagħhom fix-xejn għaliex id-deċiżjonijiet li jieħdu ma jorbtu assolutament lil ħadd.

Huwa tajjeb li lill-konsulent estern tal-Awtorità tal-Ippjanar għamilnieh konsulent li jagħti biss parir u għamilnieha faċilissima li l-Awtorità ma ssegwix dak il-parir u saħansitra tinjorah bl-aktar mod assolut?

L-Oppożizzjoni qiegħda ssegwi bir-reqqa l-ħidma li qiegħda ssir mill-Uffiċċju tas-Sovrintendent u dan qiegħda tagħmlu b'appoġġ sħiħ lejn is-Sovrintendent u l-ħaddiema kollha ta' dan l-uffiċċju.

Bit-tibdil fil-Liġi tal-Ambjent u l-Ippjanar huma ġew inondati b'xogħol ta' importanza kbira għall-patrimonju Malti iżda qajla ngħataw ir-riżorsi jew ir-rikonoxximent li jixirqilhom bħala l-esperti f'dan il-qasam.

Il-Gvern, wara d-demerger tal-MEPA, dgħajjef lis-Sovrintendenza billi inondaha bix-xogħol u ħallieha mingħajr riżorsi, u dan m'iniex ngħidu jiena biss, imma qalitu wkoll il-Kamra tal-Periti permezz ta' ittra fil-5 ta' Diċembru tas-sena l-oħra lill-Ministru Owen Bonnici.

Nixtieq nitlob il-permess tal-Kamra – il-permess qed nitolbu lill-Ministru Owen Bonnici għax hu biss hawn bħalissa fil-Kamra min-naħa tal-Gvern - biex fl-aħħar tad-diskors tiegħi nqiegħed din l-ittra fuq il-Mejda tal-Kamra.

Irrid ngħid ukoll li wasal iż-żmien li nagħtu r-rikonoxximent li hemm bżonn lill-wirt kulturali tagħna.

Irridu nagħrfu nsibu t-triq kif nipproteġu, iżda wkoll ingawdu, il-wirt kulturali tagħna qabel ma nitilfuh darba għal dejjem fl-attakk sfrenat li għaddej f'pajjiżna li fih il-wirt kulturali m'għadux prijorità.

Dan il-Parlament b'mod ċar għandu juri apprezzament reali lill-wirt kulturali tagħna billi apparti li jara li jingħataw r-riżorsi kollha meħtieġa, jara wkoll li tissaħħaħ is-Sovrintendenza billi jagħtiha vuċi soda ħalli l-konklużjonijiet tagħha jiġu rispettati mill-Awtorità tal-Ippjanar.

Jekk il-Gvern jibqa' jirrifjuta li jagħmel dan l-investiment politiku u finanzjarju fi żmien li dejjem ifakkarna li huwa l-aqwa żmien li qatt kellu dan il-pajjiż – qisu qatt qabel il-Gvern ta' Joseph Muscat ma kien hawn xi gvern ieħor li ġab ġid għal dan il-pajjiż - allura dan il-Gvern ikun qiegħed juri biċ-ċar li għalih il-proċess ta' sindikar tal-applikazzjonijiet tal-ippjanar li jsir mis-Sovrintendenza huwa biss proċess li l-Gvern iridu jkun wieħed fażull u mingħajr snien!

Nistieden għalhekk lill-Gvern biex iressaq emendi u proposti konkreti li jsaħħu lis-Sovrintendenza.

Jekk jagħmel hekk isib lill-Oppożizzjoni miegħu, għaliex flimkien irridu nassiguraw li ma nitilfux il-wirt kulturali ta' pajjiżna, ta' niesna u tagħna.

Sur President, jiena nemmen li dawn l-emendi għandhom jgħinu biex jassiguraw l-ewwel nett li l-konklużjonijiet tas-Sovrintendenza ma jiġux megħluba jew injorati minn bordijiet oħrajn bħal dawk tal-Awtorità tal-Ippjanar li qajla jifhmu fil-wirt kulturali.

Dan diġà rajnieh iseħħ, pereżempju, fil-każ ta' Villa Ignatius f'San Ġiljan.

Dan ħareġ ċar anke minn mistoqsija parlamentari li ressaq il-kollega tiegħi l-Onor.

It-tieni ħaġa, għandha ssir emenda biex is-Sovrintendenza tingħata l-istatus sħiħ u almenu poteri simili għal dawk tal-ERA, iżda f'dan il-każ fuq il-wirt kulturali, u dan bħala rikonoxximent li s-Sovrintendenza hija l-espert f'dan il-qasam.

It-tielet emenda għandha tkun li jekk ikun hemm bżonn, jiġi estiż it-terminu li fih is-Sovrintendenza trid tagħti l-parir tagħha lill-Awtorità tal-Ippjanar meta din tkun mitluba tagħti l-parir fuq large scale projects.

Jiena nippreferi li t-terminu jibqa' kif inhu imma s-Sovrintendenza tingħata r-riżorsi kollha li għandha bżonn biex tlaħħaq ma' dak it-terminu.

Jekk il-Gvern jaħseb li b'għaxar persuni s-Sovrintendenza se tkun qed tlaħħaq mal-applikazzjonijiet kollha li żdiedu b'aktar minn seba' darbiet ta' dawk li kienet qed tara fiż-żmien ta' qabel id-demerger tal-MEPA, allura sejjer żball.

Jekk mhux se jingħataw biżżejjed riżorsi għandu jittawwal iż-żmien li fih is-Sovrintendenza trid tagħti l-parir tagħha lill-Awtorità tal-Ippjanar dwar large scale projects.

Ir-raba' proposta hi li ndaħħlu l-prinċipju ta' użu jew tgawdija sostenibbli tal-wirt kulturali tagħna u mhux ikollna xi laguna fil-Forti Sant' Iermu jew xi bejt għal xi parties u l-bejt ikun tal-Mediterranean Conference Centre!

Tgawdija sostenibbli hija dik li tagħti l-ħajja lill-wirt kulturali mingħajr ma tmur kontra n-natura u l-għan ta' dak il-wirt.

Il-ħames emenda għandha tkun ukoll fil-mod kif isir l-iskedar u d-descheduling tal-proprjetà.

Dawn huma proprjetajiet li huma parti mill-wirt kulturali tagħna lkoll u allura d-deċiżjoni kemm għall-iskedar kif ukoll għad-descheduling għandu jkun proċess effettiv u effiċjenti miftuħ għall-pubbliku.

Irrid nitkellem ukoll dwar l-importanza tal-parteċipazzjoni tal-istakeholders u tal-professjonisti f'dan is-settur.

Il-wirt kulturali jirrappreżenta storja u memorja kulturali anke ta' valuri soċjali.

Il-kultura hija mibnija u magħmula minn valuri soċjali u mill-istili ta' ħajja li aħna ngħixu llum.

Ma nistax nara lil dan il-qasam jimxi 'l quddiem b'mod tajjeb jekk mhux bil-parteċipazzjoni sħiħa tal-istakeholders u tal-professjonisti fis-settur fejn il-prijorità għandha tibqa' l-qalba u r-ruħ tal-kultura li allura tmur lil hinn mill-politika partiġjana.

Dan is-settur jinkludi fih persuni kreattivi li japprezzaw il-wirt li tħalla lilna mill-antenati tagħna u li jaħsbu dwar x'jistgħu jħallu għall-ġenerazzjonijiet futuri.

Żgur li f'dan il-qasam hemm nies li vvotaw lill-Partit Laburista, li vvotaw lill-Partit Nazzjonalista, li vvotaw lill-Partit Demokratiku u nies li qajla jagħtu każ il-politika.

Dawn in-nies hemm xi ħaġa li tgħaqqadhom flimkien, u din hija l-apprezzament tal-wirt kulturali u s-sens ta' urġenza li ġie kkreat fihom minħabba l-iżvilupp sfrenat u mingħajr pjan, żvilupp individwali minflok żvilupp bi pjan ħolistiku li qiegħed jolqot kull parti ta' pajjiżna.

Kien dan is-sens ta' urġenza, dan l-għarfien tad-dannu irreparabbli u tat-telfien għal dejjem tal-wirt kulturali tagħna li ġab flimkien lil aktar minn 22 organizzazzjoni biex jiffirmaw u jippubblikaw id-dikjarazzjoni Our Legacy - Wirtna.

La se nagħmel referenza għaliha, din ukoll nixtieq inqegħedha fuq il-Mejda tal-Kamra fl-aħħar tad-diskors tiegħi.

Din id-dikjarazzjoni hija ċara u preċiża fil-mod kif tirrappreżenta kif qegħdin nitilfu l-wirt kulturali tagħna għax il-policies tal-Gvern ipoġġu l-kummerċjaliżmu popolari bħala priorità, għall-voti, bi skapitu tal-wirt kulturali.

Nistieden lil min qiegħed isegwina jaħseb fir-raħal fejn joqgħod u jgħid hu stess jekk il-feeling tal-ambjent mibni u tal-ħajja tar-residenti huwiex mgħakkes bl-iżvilupp li qed isir f'dak ir-raħal.

Fejn hu l-karattru arkitettoniku tal-irħula u l-ibliet tagħna, meta qegħdin nibnu dak li rridu u nżommu biss il-faċċata jew nibnu li rridu u nwaħħlu plakka biex ngħidu x'kien hemm qabel?

Id-dehra u l-ambjent tat-toroq tagħna kif qiegħed jitħalla jinbidel?

Dan se jħalli effett fuq ir-residenza u anke fuq it-turiżmu ta' x'wieħed jista' jgawdi f'dik il-lokalità?

Il-profil tar-raħal mill-bjut tal-ibliet u tal-irħula kif qed inħalluh jinbidel?

Kull min joqgħod ħdejn xi żvilupp jirrealizza kif dak l-iżvilupp tal-bini jkollu effetti fuq l-ambjent u fuq ir-residenti li jgħixu hemm.

Nafu liema toroq għandhom valur kulturali li wieħed għandu jirrispetta, jew se nibqgħu nieħdu deċiżjonijiet fuq binja binja, dar dar, u ninjoraw l-ambjent tat-triq u l-area li fiha hemm dik id-dar?

Veru, ħadd ma jista' jżomm l-iżvilupp u m'għandniex nipprovaw inżommu l-iżvilupp, imma l-iżvilupp irid ikun wieħed ippjanat.

Wieħed irid ikollu pjan ħolistiku li jfisser li tara l-aspetti ġenerali tal-kultura wkoll u mhux biss il-binja waħedha in vacuum.

Għalhekk irrid nistaqsi lill-Gvern dwar kif qed jassigura li żoni ta' konservazzjoni urbani jiġu verament protetti, u meta ngħid protetti mhux kif kull dar għandha l-limitazzjonijiet ta' żvilupp fuqha, iżda kif dik l-area bħala area qed tiġi miżmuma u mgħammra.

Dan il-Gvern qed jagħti appoġġ anke finanzjarju lill-kunsilli lokali li għandhom wirt kulturali ta' dan it-tip x'jipproteġu u x'iħarsu?

Li nħarsu l-wirt kulturali jmur oltre li nħallu l-faċċata jew li naqilgħu n-niċċa u nerġgħu nitfgħuha fuq il-faċċata l-ġdida!

Imur ferm aktar 'il bogħod milli nibnu fuq pedamenti ta' valur ta' wirt storiku u ngħattuhom bi ħġieġa biex nimxu fuqhom minn fuq il-ħġieġa!

Is-sejħa ta' dawn it-22 għaqda mhijiex xi leħen fil-bogħod li wieħed jista' ma jagħtix kasu.

Dan huwa leħen il-professjonisti li ta' kuljum qed iħabbtu wiċċhom mat-telf tal-wirt kulturali.

Dawn mhumiex xi professjonisti li jżommu kollox f'bozza, anzi xogħolhom huwa preċiżament fl-iżvilupp, imma għax qed jaraw tifrik mgħaġġel tal-wirt kulturali minflok pjan sostenibbli, huma esprimew it-tħassib tagħhom.

Jiena naqbel ma din id-dikjarazzjoni li qrajt u flejt sew, u naqbel magħha għax terġa' tqiegħed bħala prijorità l-wirt kulturali li aħna writna u titlobna naħsbu fuq dak li aħna se nħallu għal ta' warajna.

Irrid ngħid li stqarrijiet simili m'għamluhomx biss dawn l-għaqdiet li jinkludu wkoll il-Kamra tal-Periti, imma saru wkoll mis-sidien tal-lukandi u saru wkoll mill-kuntratturi.

Dan il-Gvern ma jistax jinjora t-tħassib tal-istakeholders, ma jistax jibqa' jaġixxi bħal dawk it-tliet xadini li jagħżlu li jagħlqu ħalqhom, jagħlqu għajnejhom u jagħlqu widnejhom, jidħkulek u jibqgħu għaddejjin kif iridu!

Iż-żmien biex naġixxu ħalli nsalvaw dak li huwa salvabbli huwa issa u mhux għada, u huwa dan il-Gvern li għandu jieħu l-inizjattiva.

Min-naħa tiegħi nwiegħed l-appoġġ tiegħi lil dawn l-għaqdiet speċjalment fil-ħolqien ta' forum għall-istakeholders kollha, forum li jeleva l-wirt kulturali 'l fuq mill-politika partiġjana u forum li jħares lejn il-wirt kulturali min lenti nazzjonali.

Kif qed nitkellem fuq il-ħtieġa li nisimgħu u naħdmu id f'id mal-professjonisti u l-istakeholders fuq il-wirt kulturali u fuq wirtna, ma nistax nonqos milli nagħmel referenza għal dik il-petizzjoni li artisti fil-qasam tal-kultura bagħtu kemm lill-Prim Ministru kif ukoll lill-Ministru Bonnici fejn talbuh jassigura li waqt il-kumplament tas-sena Valletta 2018 ikollna min verament huwa kapaċi jirrappreżenta l-kultura Maltija u jaġixxi fl-interess nazzjonali.

Hawnhekk qed nirreferi għal dik il-petizzjoni li artisti Maltin bagħtu lill-Ministru fil-konfront tal-aġir xejn denju tas-Sur Jason Micallef, mhux bħala persuna privata iżda bħala ċ-Chairperson tal-Valletta 2018 Foundation u għalhekk il-wiċċ ta' Valletta 2018.

Għal darb'oħra, l-għażliet politiċi tal-Gvern u tal-Onor.

Bonnici mhumiex qegħdin jirrappreżentaw dak il-legat tal-kultura Maltija li s-sena tal-Valletta 2018 għandha tħalli jew hija mistennija tħalli minn dawn l-artisti.

Apparti l-ilmenti tal-artisti li jgħidulek li tħallew barra jew saħansitra ġew imwarrba mill-parteċipazzjoni fil-ħolqien ta' dak il-legat li l-Valletta 2018 bħala l-Belt Kapitali Ewropea hija mistennija tħalli, is-Sur Micallef f'pożizzjoni pubblika ta lill-kultura Maltija t-timbru ta' nuqqas ta' għarfien tal-ħidma tal-ġurnalisti, ta' insensittività grassa fil-konfront ta' ġurnalista assassinata u ta' redikolaġni fil-konfront ta' ġurnalisti investigattivi.

Żgur li dawn l-artisti ma ressqux din il-petizzjoni għax kull wieħed minnhom kien xi fan ferventi ta' din il-ġurnalista.

Minkejja l-fehma politika tagħhom, għalihom ħadd m'għandu jagħti l-messaġġ li l-kultura Maltija hija dik ta' insensittività grassa fil-konfront ta' ġurnalisti assassinati u ta' ġurnalisti investigattivi jew ta' impunità strutturali fuq il-korruzzjoni, aktar u aktar jekk dan il-messaġġ ikun ġej minn dawk il-persuni maħtura biex jirrappreżentaw il-kultura Maltija u l-legat tal-Maltin.

Jien nixtieq nippreżenta din il-petizzjoni ħalli tkun qiegħda wkoll fir-records ta' din il-Kamra.

Minkejja din il-petizzjoni, il-Gvern li jgħid li jisma', iddeċieda li jisma' biss il-qanpiena mhux tal-interess nazzjonali iżda l-qanpiena li tirrinforza l-messaġġ politiku partiġjan tal-Partit Laburista.

Il-Gvern għażel li jonqos milli jisma' lil dawn l-artisti.

Jien personalment tlabt lill-Onor.

Clayton Bartolo sabiex isejjaħ laqgħa tal-Kumitat Parlamentari tal-Valletta 2018 li tiegħu huwa Chairperson.

Tlabtu sabiex f'dik il-laqgħa jistieden lil dawn l-artisti kollha u jistieden ukoll lil Jason Micallef sabiex flimkien insibu soluzzjoni u way forward ħalli almenu nsalvaw il-legat li Valletta 2018 tista' tħalli fl-aħħar xhur li fadlilna f'din is-sena bħala l-Belt Kapitali Ewropea tal- Kultura.

L-Onor.

Bartolo għażel li ma jweġibx b'mod uffiċjali għat-talba uffiċjali imma li jidħol fil-Facebook tiegħi u jinforma lin-nies li Jason Micallef dejjem ikun mistieden.

Hu jkun mistieden biss biex jiftaħar bl-avvenimenti li wieħed ikun qed jagħmel, imma t-talba formali li bgħatt permezz ta' email għadha ma ġietx mwieġba.

Dan il-Gvern f'dak li għandu x'jaqsam mal-kultura qed juri li mhuwiex rappreżentattiv tal-kultura Maltija imma tal-kultura politika partiġjana ta' xi wħud biss.

Hekk huwa l-każ tas-Sur Jason Micallef, u hekk huwa l-każ tal-ħatra tal-Onor.

Illum mhuwiex fil-Kamra, għax forsi ma kienx ċert f'liema siġġu jrid jpoġġi, jekk huwiex fis-siġġu ta' deputat jew fis-siġġu tal-mistednin li jirrappreżentaw l-awtoritajiet li fuqhom inkunu qed nitkellmu.

Hekk ukoll huwa l-każ tal-ħatra tas-Sinj.

Phyllis Muscat bħala Chairperson tal-Malta International Contemporary Art Space.

Kif wasalt biex nagħmel dan il-punt, irrid ngħid li hemm madwar tużżana mistoqsijiet parlamentari li jien għamilt bil-miktub lill-Onor.

Owen Bonnici u li hu wieġeb b'nuqqas ta' tweġiba.

Meta Ministru tiġi quddiemu mistoqsija parlamentari fuq il-mertu, pereżempju, ta' xi ħatra li tkun diġà saret bħal dik il-ħatra tas-Sinj.

Phyllis Muscat, fuq xi public space exhibits li jkunu diġà qed jiġu esibiti jew fuq xi skema kulturali ġdida li saħansitra fid-diskors tiegħu llum ftaħar biha, nippretendi li ladarba l-ħatra diġà saret, il-Ministru jkun kapaċi jgħidilna x'inhuma l-kwalifiki u x'inhi l-esperjenza ta' dik il-persuna u mhux jirrispondi sempliċiment billi jgħid l-informazzjoni għadha qed tinġabar!

Naf ukoll li hemm il-proċedura li nista' nerġa' nissottometti dawn il-mistoqsijiet parlamentari, u żgur li hekk se nagħmel, imma nippretendi mill-Ministru li għamel ħatra li jkun jaf eżattament ir-raġunijiet għalfejn għamel dik il-ħatra, mhux jiġi hawnhekk u lill-Parlament jirrispondih li għadu qed jiġbor l-informazzjoni!

Niġi issa biex niffoka fuq il-ħidma tal-Heritage Malta.

Irrid nibda billi nirringrazzja lil kull ħaddiem ta' Heritage Malta u nuri l-apprezzament tiegħi lejn il-ħidma tagħhom kif urejt fil-konfront tal-ħidma tas-Sovrintendenza.

Din hija ħidma importanti mhux biss għax tesponi l-wirt kulturali tagħna fil-mużewijiet li Heritage Malta tieħu ħsieb iżda għax permezz ta' dawn il-mużewijiet jitqajjem aktar għarfien dwar il-passat tagħna, dwar l-istorja tagħna u lejn dak li jagħmilna Maltin.

F'dan id-dibattitu nixtieq inqajjem żewġ punti prinċipali fil-konfront ta' Heritage Malta, wieħed fuq l-operat u t-tmexxija tagħha u l-ieħor fuq l-aċċessibbiltà għal dak kollu li għandna biex niftaħru bih, jew kif jgħid il-Malti, ta' dak kollu li għandna biex nitkessħu bih u li jinsab f'dawn il-mużewijiet.

Sur President, se nibda mill-operat tal-Heritage Malta u l-ewwel mistoqsija u l-aktar waħda taħraq fuq Heritage Malta hija: Min qed imexxi lil Heritage Malta?

Min huwa l-boss ta' Heritage Malta?

Il-Principal Permanent Secretary bħala executive member, l-Onor.

Anton Refalo bħala Chairperson, l-Acting CEO jew iċ-Chief Operations Officer?

Dawn huma mistoqsijiet li l-istakeholders u l-ħaddiema ta' Heritage Malta kollha jistaqsu.

Jista' l-Ministru jgħid x'inhi l-human resources plan ta' Heritage Malta?

Wara l-aħħar elezzjoni kien hemm ħaddiema li ngħataw transfers u r-raġuni kienet l-esiġenza tas-servizz.

Jekk dawn ingħataw transfer għax l-esiġenza tas-servizz hekk talbet, għandi nifhem li hemm human resources plan!

Irrid ngħid ukoll kelmtejn dwar l-aċċessibbiltà tal-mużewijiet.

Nixtieq nara mużewijiet li joffru esperjenza aktar interattiva, aktar engaging għall-viżitaturi, esperjenza li tikkmanda u tqanqal l-attenzjoni u l-parteċipazzjoni tal-viżitaturi u għalhekk tesponi lill-viżitatur għal perspettivi u informazzjoni dwar dawk l-oġġetti esposti b'mod differenti, b'mod li twassal għall-għarfien.

Nixtieq nara mużewijiet verament ħajjin li jkollhom attivitajiet attraenti għal kull età.

L-open days jgħinu, imma l-open days ma tweldux ma' dan il-Gvern, l-open days ilhom iseħħu f'dan il-pajjiż.

L-aċċessibbiltà għal u tal-mużewijiet mhijiex kwestjoni ta' ħin jew ta' prezz tal-biljett biss; jien qed nirreferi wkoll għal aċċessibbiltà aħjar għal esperjenza kulturali u mhux sempliċiment ħarġa li matulha rajt oġġetti esebiti.

L-aħħar ħaġa li xtaqt nitkellem fuqha llum hija l-MUŻA, ċjoè l-flagship tal-legat li l-Valletta 2018 suppost hija mistennija li tħalli.

Il-MUŻA mistennija li tkun mużew li jimpressjona bil-kollezzjoni li se jkollu fih, imma wkoll minħabba l-mod kif se jiffunzjona.

Però l-aktar mistoqsija taħraq bħalissa fuq il-MUŻA hija: Meta se jiftaħ il-MUŻA?

Fis-17 ta' Ottubru tas-sena l-oħra l-Ministru Owen Bonnici fir-risposta għall-mistoqsija parlamentari 1848 kien informa lill-kollega tiegħi l-Onor.

Karl Gouder li l-MUŻA kellu jiġi inawgurat lejn nofs is-sena 2018.

Aħna bdejna x-xahar ta' Ġunju, li huwa nofs is-sena 2018, u żgur li l-MUŻA ma jistax jinfetaħ dan ix-xahar sakemm il-Ministru Bonnici ma jagħżilx imur għal xi soft launch, iwaħħal xi erba' banners ikkuluriti mal-faċċata, jaqta' ż-żigarella fil-bieb u jarma l-ewwel kamra biss!

Jien jiddispjaċini jekk il-MUŻA ma jilħaqx jinfetaħ b'mod komplet sal-aħħar u mal-għeluq tal-Valletta 2018 għax il-MUŻA huwa konċett tajjeb, huwa proġett fenomenali u huwa proġett li l-artisti Maltin għandhom għatx kbir għalih, bħalma għandhom ukoll it-turisti.

Ikun verament… (Interruzzjonijiet)

Jekk se tagħmel point of order, trid tindika fuq liema ordni permanenti se tagħmlu.

OWEN BONNICI: Sinjura President, ninforma lill-kollega tiegħi …

ID-DEPUTY SPEAKER: Onor. Comodini Cachia tagħtih permess?

OWEN BONNICI: Nirringrazzjaha, aħna kollegi antiki.

Nassigura lill-Parlament u lil kulħadd li l-MUŻA se jkun miftuħ matul din is-sena fl-okkażjoni tal-Valletta 2018 u nieħu gost jekk l-Onor.

Kollega tkun hemmhekk miegħi biex tara b'għajnejha l-ġmiel li l-ħaddiema ta' Heritage Malta ppreparaw.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Onor. Comodini Cachia, tista' tkompli bid-diskors tiegħek.

THERESE COMODINI CACHIA: Sinjura President, hemm indikazzjoni li hemm dewmien fl-inawgurazzjoni tal-MUŻA għax hemm problemi strutturali fil-binja.

Il-Ministru għandu jiġi hawnhekk u jagħti spjegazzjoni għal dan id-dewmien.

Ħadd mhu se jgħidlu li qed jagħmel ħażin jekk hemm ostakli li jrid jindirizzahom, imma almenu jindenja ruħu jinforma lill-pubbliku jekk il-pjan iċċaqlaq.

Issa qalilna li se jiftaħ din is-sena, imma ma nafux meta.

Nafu biss li n-Network of European Museum Organisations (NEMO) ilha ġimgħat u xhur tħabbar li bejn il-15 u t-18 ta' Novembru ta' din is-sena se torganizza l-konferenza annwali tagħha fil-MUŻA.

Nispera li f'Novembru ma jkunx hemm lesta biss kamra waħda biex in-NEMO tagħmel il-konferenza, imma l-poplu Malti jkun jista' jgawdi l-MUŻA fil-funzjoni sħiħa tiegħu.

Nagħlaq billi nirringrazzja lil dawk l-għaqdiet kollha li jaħdmu f'dan is-settur.

Irrid nirringrazzjahom għax huma ta' eżempju ċar għal għaqdiet oħra f'oqsma oħra.

Huma għaqdiet li jsemmgħu leħenhom 'il fuq mill- politika partiġjana, jitkellmu fuq dak li huwa ħażin u jgħidu u jressqu l-proposti tagħhom.

Verament nirringrazzjahom ta' xogħolhom u verament nirringrazzja lil kull min jaħdem fis-settur tal-kultura.

Sinjura President, qabel ma nagħlaq nitlob il-permess tal-Kamra biex inqiegħed id-dokumenti li rreferejt għalihom fuq il-Mejda tal-Kamra.

Il-permess ingħata.

THERESE COMODINI CACHIA: Sinjura President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja tal-ittra mibgħuta mill-President tal-Kamra tal-Periti lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali fil-5 ta' Diċembru 2017 dwar is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali;

Kopja ta' stqarrija intitolata 'Wirtna - Our Legacy' maħruġa minn 22 għaqda fit-18 ta' April 2018; u

Petizzjoni minn numru ta' artisti lill-Prim Ministru, lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali u lis-Segretarju Parlamentari għall-Protezzjoni tal-Konsumatur u Valletta 2018 fejn talbu r-riżenja tas-Sur Jason Micallef minn Chairperson tal-Fondazzjoni Valletta 2018, datata 25 ta' April 2018.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

ANTON REFALO: Sinjura President, ma stajtx inkun hawn mill-bidu nett għax kelli mmur il-qorti biex nixhed, però se nibda billi nagħmel statement qawwi li naħseb kull wieħed u waħda minna jaqbel miegħu: Heritage Malta hija dik l-aġenzija li verament tagħmilna poplu Malti u Għawdxi ħieles.

Dan huwa suġġett li suppost qiegħed hemm biex jgħaqqadna flimkien.

Għalhekk niskanta kif l-Onor.

Comodini Cachia tiġi hawn u anke fuq dan is-suġġett tiżra' l-firda u tipprova tagħti l-impressjoni li dak li abbilment qed jagħmel il-Ministru Owen Bonnici qed jagħmlu politikament, l-ewwel nett bl-għażla tiegħi bħala Chairperson ta' Heritage Malta.

Jien dejjem emmint u nibqa' nemmen li l-arti mhijiex sempliċiment parti mill-kultura imma hija l-essenza tal-ħajja nfisha.

Jekk teħħi l-kultura u l-arti, il-bniedem ma jibqax bniedem.

Nixtieq ukoll li naqblu dwar il-fondi li se nivvotaw għal din l-aġenzija, għax irrispettivament minn min ikun qed imexxiha, din hija aġenzija li qed tagħmel ħafna ġid lil Malta u lil Għawdex.

Huwa għalhekk li jien verament ninkedd li nisma' dan il-kliem min-naħa tal-Oppożizzjoni.

Jidher ċar li dawn ma tgħallmux.

Jgħidulna li aħna dejjem ngħidulhom negattivi.

Anke fuq Heritage Malta niġu hawn u nuru n-negattività!

Anzi jixtiequ li jekk jista' jkun il-MUŻA ma tinfetaħx din is-sena!

Kien hawn min qal f'dan il-Parlament… (Interruzzjonijiet)

L-ISPEAKER: Ippermettili, Onor. Refalo.

L-Onor.

THERESE COMODINI CACHIA: Sur President, fl-eda mument fid-diskors tiegħi m'għedt li nixtieq li l-MUŻA ma jiftaħx imma għedt li hemm l-appoġġ tal-Oppożizzjoni sabiex nassiguraw li l-MUŻA jiftaħ din is-sena.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Ħa nagħmluha ċara!

L-aħħar ruling li tajt huwa ċar: Membru m'għandux id-dritt u l-permess li jerġa' jispjega l-fatti kif qalhom.

Inti tispjega l-fatti tiegħek, tgħidhom kif tgħidhom, imbagħad fil-winding up jirrispondi l-Ministru.

Therese Comodini Cachia għamlitu.

Però ma naqbdux din is-sistema li kulħadd joqgħod iqum biex jikkjarifika dak li jkun qal.

Dak li tkun għedt instema' u m'għandekx għalfejn toqgħod tikkjarifka.

Onor. Anton Refalo, tista' tkompli bid-diskors tiegħek.

ANTON REFALO: Sur President, niskuża ruħi jekk bil-kliem li għedt stajt niġi interpretat b'ċertu mod, però bejn il-kliem u l-fatti hemm baħar jikkombatti.

Dan qed ngħidu għax il-mission statement ta' Heritage Malta huwa qawwi ħafna li dak li hu tagħna mhuwiex tagħna biss imma huwa fdat f'idejna għal ta' warajna.

Mhuwiex ġust, u nerġa' ngħid li mhuwiex ġust u mhuwiex ekwu li niġu hawnhekk u ma ngħidux grazzi, almenu jekk mhux lill-Ministru li jien naf kemm jaħdem f'Heritage Malta… (Interruzzjonijiet)

L-ISPEAKER: Jekk jogħġobkom, ma rridx interruzzjonijiet.

(Interruzzjonijiet) M'għandekx għalfejn tikkoreġih.

Kompli, Onor. Anton Refalo, bid-diskors tiegħek.

ANTON REFALO: … jekk mhux lill-bord tad-diretturi u s-CEO, almenu ngħidu grazzi lil dawk il-ħafna ħaddiema Maltin u Għawdxin li jaħdmu f'Heritage Malta għax nagħti il-kelma tiegħi li dawn qegħdin jagħmlu xogħol imprezzabbli f'dan il-qasam.

Kelli l-opportunità li s-CEO jdawwarni ftit mal-istaff kif ukoll mad-Dipartiment tal-Konservazzjoni, u rrid ngħid li bqajt mistagħġeb bil-professjonalità u l-commitment ta' dawn l-impjegati, li huma kollha focused, u li l-mira primarja tagħhom hija l-ftuħ tal-MUŻA.

Naħseb li huwa bżonjuż li lil dawn il-ħaddiema ngħidulhom grazzi għax qegħdin jagħmlu xogħol verament imprezzabbli fir-restawr ta' dak li huwa tal-poplu Malti u Għawdxi.

Irrid ngħid ukoll li huwa ħażin ħafna li ngħidu li xi ħaġa li hija wirt patrimonjali nistgħu ngħaddu mingħajrha u nużaw il-flus xi mkien ieħor.

L-affarijiet mhumiex hekk u m'għandhomx isiru hekk.

Min jirraġuna hekk ma jafx x'inhu jgħid.

Dan kif irraġuna min ikkwotani ħażin f'gazzetta, li sibt fond għall-mużew ta' Għawdex biex ċaħħadt lill-istudenti mill-iskola.

L-ewwel nett din mhijiex either/or, it-tnejn jikkomplementaw lil xulxin.

Ma tistax tgħid irrid skola u ma rridx mużew, imma ħaġa tikkomplementa lill-oħra.

Wieħed jedukak biex tmur tagħmel il-MATSEC u l-mużew jagħtik l-edukazzjoni għal għomrok għax huwa interattiv u jagħmlek bniedem verament kolt.

Irrid ngħid ukoll li fejn riedu jippjanaw li ssir l-iskola ma kienx hemm spazju biżżejjed, għax in-naħa ta' wara kienet ittieħdet u, barra minn hekk, l-Awtorità tal-Ippjanar ma riditx li jittella' sular ieħor 'il fuq minħabba l-iskyline taċ-Ċittadella, jiġifieri fejn se jsir il-mużew f'Għawdex qatt ma setgħet issir skola.

Għamilna numru ta' laqgħat ma' Heritage Malta biex niddiskutu xogħol li sar u dak li qed isir.

F'din il-laqgħa wieħed seta' wieħed jifhem aħjar il-ġid li qed tagħmel din l-aġenzija fil-protezzjoni u l-aċċessibbiltà tal-patrimonju nazzjonali.

Kif diġà spjegajt, qed isir xogħol ta' restawr u konservazzjoni imprezzabbli, u l-proġetti li twettqu bil-għaqal huma kollha xhieda tas-serjetà ta' din l-aġenzija.

Hawn tajjeb insemmi l-proġett ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra, fejn tlesta l-proġett ta' reception u ħanut fiċ-ċentru tal-viżitaturi.

Dan kien jikkonsisti f'xogħol ta' manifattura li sar mill-impjegati stess.

Sar ukoll titjib fil-faċilitajiet tal-istess ċentru.

Sar titjib u tisbiħ fis-sala għall-konferenzi f'Ħaġar Qim stess u dan sar mhux biss biex ikun hemm użu aħjar tal-ispazji imma wkoll għax l-aġenzija rat l-opportunità sabiex tkabbar il-ħanut u tikkrea sala għall-konferenzi ħalli tkabbar l-introjtu u allura timxi aktar 'il quddiemm lejn mudell sostenibbli.

Irrid insemmi xi ħaġa fuq il-Mużew Nazzjonali li hemm fil-Belt Valletta.

Hemmhekk sar ħafna xogħol ta' tisqif tal-Grand Salon u anke saru strutturi sabiex ikun hemm aktar aċċessibbiltà.

Sar ukoll investiment f'partijiet tal-bitħa interna sabiex ma tkomplix issir ħsara hemmhekk.

Sar ukoll xogħol ta' restawr estensiv fil-Palazz tal-Inkwiżitur fil-Birgu, fil-Mużew Marittimu u anke fil-Palazz Vilhena fl-Imdina.

Dan l-aħħar tlesta x-xogħol kollu ta' restawr tal-bitħa interna u nfetħu wkoll il-vaults u saret interpretazzjoni ġdida għall-viżitaturi.

Sar anke ħanut għall-Mużew tal-Istorja Naturali.

Dan kollu xogħol li sar bir-riżorsi tal-istess Heritage Malta.

Wieħed ma jistax ma jsemmix ukoll xogħol li sar ukoll mill-fondi strutturali Ewropej kif ukoll mill-fondi li jissejħu EFA, fosthom il-MUŻA, li se tiftaħ l-bibien tagħha aktar tard din is-sena.

Tajjeb li din il-Kamra tkun taf li matul is-sena 2017 sar ħafna u ħafna xogħol ta' restawr ta' pitturi, għamara u affarijiet oħra relatati li se jkun on display fil-mużew.

Dan ix-xogħol jien kelli l-opportunità narah b'għajnejja ġewwa Bighi fil-laboratorji tal-konservazzjoni, huwa xogħol metikoluż imwettaq mill-impjegati professjonali tal-Aġenzija.

Is-sena l-oħra kellna wkoll l-inawgurazzjoni tal-Ipoġew ta' Ħal Saflieni, li wkoll huwa proġett importanti ħafna li sar bis-saħħa tal-fondi tan-Norveġja biex nipproteġu aktar dan il-ġojjell uniku li għandna f'pajjiżna.

Saret ukoll sistema innovattiva awdjo-viżiva fejn wieħed jista' jesperjenza l-istorja tal-Ipoġew tul iż-żmenijiet.

Irrid insemmi wkoll li s-sena l-oħra Heritage Malta organizzat laqgħat u għamlet iktar minn 250 attività li jinkludu wirjiet, lectures u attivitajiet kulturali.

Naħseb li dan huwa numru konsiderevoli meta wieħed jikkonsidra x-xogħol kollu li hemm għaddej, xogħol ta' restawr u proġetti u xogħol ieħor li jsir wara l-kwinti bħal finanzi, sapport, IT u oħrajn.

Dawn l-attivitajiet ma jinkludux it-tfal tal-iskola li naħseb li huma pedina importanti fir-rwol ta' Heritage Malta u lanqas jinkludu attivitajiet tematiċi li jsiru għall-iskejjel, inklużi attivitajiet marbutin mal-inizjattivi tal-Ministeru tal-Edukazzjoni, bħal Skolasajf, fejn fl-2017 rajna 'l fuq minn 25 klassi jżuru l-Mitħna ta' Kola f'Għawdex fejn it-tfal ġew murija kif taħdem din il-mitħna tassew importanti fl-istorja ta' pajjiżna.

Bħala aġenzija, Heritage Malta ma tiqafx hawn, imma kontinwament tipproduċi wkoll kotba u workbooks għat-tfal sabiex kemm waqt iż-żjarat tagħhom fis-siti jew ġewwa xi mużew kif ukoll id-dar jew l-iskola huma jkunu jistgħu jaħdmu dawk il-worksheets u jitgħallmu aktar fuq il-patrimonju nazzjonali tagħna.

L-aġenzija tagħti dawk ir-riżorsi b'xejn lit-tfal, u dan huwa importanti ferm sabiex it-tfal jikbru u jedukaw ruħhom.

Heritage Malta qiegħda kontinwament tinvesti wkoll fil-marketing u f'modi ġodda kif tista' tiġbed aktar turisti lejn is-siti tagħna.

Meta wieħed jara ċ-ċertifikati li ġabet Heritage Malta, fosthom minn TripAdvisor u siti importanti oħrajn, wieħed malajr jinduna kemm dawn taw ċertifikat ta' eċċellenza u anke awards lill-mużewijiet tagħna.

Hawnhekk wieħed ma jistax ma jgħidx prosit tax-xogħol impekkabbli li għamlet l-aġenzija.

Ta' dan huma xhieda n-numri.

Fil-fatt is-sena l-oħra Heritage Malta rat 'il fuq minn 1.6 miljun turist, rekord assolut fuq is-sena ta' qabel li kienet sena rekord oħra.

Finanzjarjament Heritage Malta għamlet qligħ, li huwa sinjal tajjeb għal din l-aġenzija.

Irridu ngħidu li Heritage Malta dan il-qligħ terġa' tinvestih fil-patrimonju nazzjonali tal-gzejjer tagħna.

Sinjura President, din hija Heritage Malta, li mhijiex xi ħaġa statika kif qalet tajjeb l-Onor. kelliema tan-naħa l-oħra.

Irridu mużewijiet li huma ħajjin għaliex illum it-trend inbidlet.

Dan l-aħħar jiena u l-Onor.

Mifsud Bonnici morna l-Kajr flimkien mal-iSpeaker fejn morna l-mużew tal-Kajr.

Hemmhekk għandhom patrimonju kbir, rikkezzi kbar, imma kollox statistiku u kollox ġo vetrini bil-katnazzi.

Mhuwiex dak il-mod u lanqas hi t-trend tal-lum li inti tesponi l-mużewijiet tagħna b'dak il-mod.

Il-muzewijiet tagħna jridu jkunu ferm u ferm differenti.

Naħseb li l-mużewijiet tagħna jridu jkunu organizzati b'mod li jgħallmu lil dak li jkun.

Jekk inti għandek pittura, it-tfal quddiem dik il-pittura jridu jaħsbu l-pittur xi jrid ifisser, x'kien qed jaħseb f'dak il-mument meta ġie ispirat biex jagħmel dik il-pittura.

Naħseb li hekk irridu nimxu, nagħmlu l-mużewijiet tagħna ħajjin ħalli l-oġġetti jkunu aktar attraenti.

Irrid ngħid ukoll xi ħaġa fuq Għawdex.

F'dawn l-aħħar ġimgħat kelli wkoll l-opportunità li ndur is-siti u l-mużewijiet fil-gżira Għawdxija u bl-istess mod rajt nies professjonali li lesti jgħinu f'dak li hemm bżonn għall-ġid tal-patrimonju kulturali tal-gżira Għawdxija.

Hemm ħafna xogħol għaddej, u wieħed ma jistax ma jsemmix in-nuqqasijiet fil-mużewijiet ta' Għawdex.

Jiena tajt struzzjonijiet li jindirizzaw dawn in-nuqqasijiet, fosthom l-arja kondizzjonata fejn hu possibbli u l-promozzjoni aktar b'saħħitha tas-siti u l-mużewijiet fiċ-Ċittadella u x-Xagħra.

Irridu nagħmlu wkoll sistemi awdjo-viżivi u interattivi sabiex ngħollu l-istandard tal-ġojjell li għandna fil-gżira Għawdxija.

Jiena kelli wkoll l-opportunità nara l-progress fuq ix-xogħol li għaddej fuq il-proġett tal-Gozo Museum u ħadt ħafna pjaċir nara team ta' nies ta' Heritage Malta jiddiskutu b'mod attiv sabiex jiżguraw li jkollna mużew mill-aqwa, interattiv b'interpretazzjoni u esperjenza marbutin mal-oġġetti ta' valur storiku importanti għal Għawdex li se jkunu esebiti f'dan il-mużew.

Fl-istess ħin li kelli ma' dawn l-impjegati f'Għawdex iddiskutejna l-importanza li jkollna attrazzjoni li tiġbor fiha storja u kollezzjonijiet li jirrakkontaw u jispjegaw l-istorja sabiħa tal-gżira Għawdxija.

Nerġa' nirringrazzja lil dawn l-impjegati li tkellimt magħhom u nħeġġiġhom biex jibqgħu għaddejjin bl-istess spinta li rajthom għaddejjin.

Is-sena l-oħra sar titjib fil-mużew tal-folklor meta ġew introdotti l-filmati awdjo-viżivi, u naħseb li hemmhekk ukoll hemm bżonn li naraw li dan l-mużew nagħtuh l-ispinta li jixraqlu.

Qed jgħiduli li l-ħin tiegħi għadda, però rrid nispiċċa billi ngħid li huwa importanti li din l-aġenzija nieħdu ħsiebha għaliex għandha rwol importanti u taqdi ħafna lil dawn il-gżejjer.

Naħseb li l-Gvern u l-Oppożizzjoni għandhom ikunu flimkien wara din l-aġenzija u wara dawn in-nies meraviljuzi li indipendentement mill-kulur politiku tagħhom, ħafna drabi jaħdmu minn wara l-kwinti għax għandhom għal qalbhom il-wirt storiku u patrimonjali tal-gżejjer tagħna.

B'hekk irridu nimxu 'l quddiem.

Irridu ndaħħlu f'rasna wkoll li importanti hu li mhux nimlew lil Għawdex u lil Malta bl-istatwi imma rridu noqogħdu attenti fejn aħna npoġġu dak li verament ikun jaqbel u jkun tajjeb għall-gżejjer Maltin u Għawdxin.

Naħseb li bil-mod kif inhi miexja, Heritage Malta qiegħda tagħmel unur kbir lill-gzejjer tagħna.

Grazzi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

RYAN CALLUS: Sur President, jien se nipprova ngħaġġel kemm jista' jkun.

Nirringrazzja lill-kelliem ta' qabli l-Onor.

Comodini Cachia għall-analiżi li għamlet fuq dan is-suġġett.

Imma qabel xejn nibda biex nirringrazzja lis-Sur Tony Pace li serva għal żmien twil bħala Sovrintendent tal-Wirt Kulturali u nsellem lis-Sovrintendent il-ġdid, is-Sur Joe Magro Conti.

Lis-Sur Magro Conti kont ilni nafu minn żmien l-Awtorità tal-Ippjanar għax għamel snin twal janalizza liema siti għandhom jiġu protetti.

Naħseb li kienet għażla tajba li hu jinħatar f'din il-kariga.

Hemm numru ta' affarijiet li jinkwetawni fis-Sovrintendenza tal-Partimonju Kulturali, l-ewwel nett il-piż kbir li ntefa' fuqha minħabba tibdil fil-Liġi tal-Ippjanar li sar fl-2016.

Huwa evidenti li s-Sovrintendenza qiegħda tagħti wisq ħin fuq dan ix-xogħol u tabdika, mhux għax trid hi iżda għax m'għandhiex għażla, minn responsabbiltajiet ikbar.

Waħda mir-responsabbiltajiet tagħha hi li żżomm l-inventarju tal-proprjetà storika f'Malta aġġornat.

F'dan ir-rapport intqal li minħabba r-responsabbiltajiet li kibrulha tant, is-Sovrintendenza waqgħet lura milli taġġorna dan l-inventarju.

Naħseb li dan huwa żball għaliex jekk xi darba xi ħadd ifettillu jkisser il-wirt kulturali tagħna, aħna nkunu nafu x'kien hemm u ma kienx hemm.

L-applikazzjonijiet tal-Ippjanar kif qed jolqtu s-Sorvrintendenza?

Qabel kellna l-Awtorità tal-Ippjanar tindika lis-Sovrintendenza liema huma l-każijiet li hi għandha tagħmel skrutinju dwarhom, imma bil-liġi tal-2016 li daħħal Gvern Laburista, is-Sovrintendenza issa trid tara l-applikazzjonijiet kollha, allura wieħed jista' jimmaġina kif sploda x-xogħol tas-Sovrintendenza f'dan is-settur partikolari.

Jiddispjaċini naqra fir-rapport li 95% tax-xogħol tas-Sovrintendenza huwa l-assessjar ta' applikazzjonijiet tal-iżvilupp.

Naturalment dan ifisser li 5% biss tax-xogħol ta' din is-Sovrintendenza qiegħed ikun għar-riċerka, għall-inventarju, għar-regolamentazzjoni tal-moviment tal-bċejjeċ kulturali bejn u lejn Malta u fuq l-iżvilupp ta' politika f'dan l-qasam.

Jekk il-Liġi tal-Ippjanar se tibqa' dik li hi, is-Sovrintendenza se tibqa' tegħreq fis-sitwazzjoni diffiċli li diġà tinstab fiha.

Sur President, biex nieħdu idea, fl-2015 s-Sovrintendenza kienet tassessja 1000 applikazzjoni tal-ippjanar.

Fl-2017 kellha tassessja 8,700.

Dan minħabba t-tibdil fil-liġi tal-Ippjanar.

Qabel, is-Sovrintendenza kienet tirċievi lista ta' applikazzjonijiet mingħand l-Awtorità tal-Ippjanar fejn ikun hemm bżonn l-input tal-Sovrintendenza fuq applikazzjoni partikolari fil-liġi kif inbidlet għamilna blanket provision li s-Sovrintendenza trid tara l-applikazzjonijiet kollha anke jekk ħafna minnhom m'għandhomx x'jaqsmu mal-wirt kulturali.

Dan hu ħela ta' ħin li tista' tużah għal affarijiet oħrajn.

Din hija xi ħaġa inkwetanti ħafna u hemm bżonn nindirizzawha bis-serjetà għaliex ma jistax ikun li l-ftit nies li hemm fis-Sovrintendenza jaħlu l-ħin tagħhom fuq applikazzjonijiet li m'għandhomx impatt fuq il-wirt kulturali.

Jekk twaqqa' binja fid-development zone u m'hemmx impatt arkeoloġiku, qegħdin naħlu l-ħin tal-case officers tal-Sovrintendenza, li huma ftit.

Jien nappella lill-Ministru jdur fuq il-Ministru responsabbli mill-Awtorità tal-Ippjanar biex il-MEPA tieħu iktar responsabbiltà għax għandha ħafna iktar riżorsi milli għandha s-Sovrintendenza.

B'hekk inħallu s-Sovrintendenza taħdem fuq affarijiet ta' iktar importanza.

X'inhu r-riżultat ta' dan, Sur President?

Jien nirċievi ħafna lmenti mingħand in-nies li jgħiduli li għadhom qed jistennew mingħand is-Sovrintendenza.

Jiena nifhimhom, però jien nifhem ukoll lill-ħaddiema tas-Sovrintendenza għaliex jinsabu understaffed waħda sew u allura jkun impossibbli tagħti risposta fil-ħin meta għandek dak il-case load kollu quddiemek.

Hemm ukoll il-kwestjoni tal-moniteraġġ, għaliex nisma' li hemm nuqqas ta' archeological monitors li huma aċċessibbli mingħand l-Awtorità.

Huwa tajjeb li l-privat jista' jdur fuq lista oħra ta' self-employed monitors għax dan jagħti iktar leeway lill-Awtorità biex topera.

Jiena niskanta kif il-Ministru sar jaf issa li għadu ma ġiex iffirmat għaliex issa ilu responsabbli minn dan is-settur numru ta' snin!

Ma nistax nifhem kif induna issa li dan ilu skadut għal numru ta' snin!

Inkwetat ukoll bil-fatt li fir-rapport tas-Sovrintendenza jingħad li hemm għaxar konvenzjonijiet internazzjonali marbuta ma' dan is-suġġett li għadhom ma ġewx prattikati.

Din hija inkwetanti ħafna.

Pajjiżna għandu jkun fuq ta' quddiem biex jidħol għar-ratifikazzjoni ta' konvenzjonijiet internazzjonali u multilaterali li għandhom impatt fuq dan is-settur.

Hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq il-protezzjoni mhux biss tal-wirt kulturali Malti imma anke ta' dak dinji, għax dawn il-konvenzjonijiet jaħdmu kontra min jisfrutta l-wirt kulturali ta' pajjiżi oħrajn minn persuni li jkunu jridu jsiru sinjuri mil-lejl għan-nhar.

Huwa evidenti wkoll li s-Sovrintendenza għandha uffiċini li mhumiex adegwati għaliha.

Fl-aħħar nett irrid ngħid li fl-opinjoni tiegħi Heritage Malta f'dawn l-aħħar snin qed issir każin politiku!

Jiena rrid insellem lill-ħaddiema, però mingħajr ebda diżrispett lejn il-kollega l-Onor.

Anton Refalo, huwa ħażin li jkollok awtoritajiet imexxija minn politiċi.

Aħna din qatt ma qbilna magħha.

Jien m'għandi xejn kontra l-Onor.

Anton Refalo, għandi rispett kbir lejh, però ma nistax nifhem kif Awtorità tista' timxi b'imparzjalità, b'nuqqas ta' partiġjaniżmu politiku meta tkun immexxija minn membru parlamentari.

Fil-fatt nafu li kien hemm bosta transfers li nasal biex ngħid li kienu vendikattivi.

Jgħidu li dawn ikunu saru minħabba esiġenzi tal-aġenzija jew tas-servizz pubbliku.

Imma kif jista' jkun li persuna li kienet ilha taħdem Heritage Malta għal snin twal u b'kompetenza kbira f'dan is-settur, minħabba l-esiġenzi tas-servizz tingħata transfer u tintbagħat post ieħor li m'għandu x'jaqsam xejn mal-wirt kulturali?

Din jien ma nistax nifhimha, u allura l-konklużjoni loġika hija ovvja, li dawn ingħataw transfer minħabba l-kulur politiku tagħhom.

Din hija inġustizzja u jiena ma nistax niġi hawn u ma nsemmihiex.

L-aħħar punt hu dwar is-Sur Mario Cutajar li nħatar Direttur Eżekuttiv.

Dan huwa l-Kap tas-Servizz Pubbliku.

Din il-kariga li saret apposta għalih ħadd ma jaf x'inhi għaliex qabel ma kenitx teżisti.

Alla jbierek ma kellux biżżejjed fuq il-platt tiegħu, iħares is-Servizz Pubbliku; ridna nżidulu kariga oħra!

Grazzi.

L-ISPEAKER: Grazzi.

JUSTYNE CARUANA (Ministru għal Għawdex): Nibda dan l-intervent qasir tiegħi billi nifraħ u nirringrazzja lill-Ministru Bonnici u t-team ħabrieki tiegħu.

B'mod partikolari nifraħ lill-kollega l-Onor.

Anton Refalo għall-ħatra tiegħu.

Persważa li l-għarfien li għandu dwar is-suġġett se jużah biex jagħti l-kontribut tiegħu.

Hawn nistieden lill-Onor.

Callus biex, meta jrid, jagħmel diskussjoni mal-Onor.

Anton Refalo ħalli jara first hand l-għarfien li għandu dwar dan il-qasam.

Nassigura li l-Onor.

Refalo jagħtih lezzjoni f'sens pożittiv.

Nassigurah li mbagħad jiġi jaqbel mal-għażla li saret biex l-Onor.

Anton Refalo jiġi maħtur fil-kariga li għandu.

Jien bħala Ministru għal Għawdex irrid nassigura li Għawdex u l-patrimonju Għawdxi jkollhom sehem xieraq f'din l-aġenda importanti li qegħdin niddiskutu llum.

Ilkoll kemm aħna naqblu li Għawdex huwa tassew għani fil-patrimonju artistiku u kulturali, u l-Ministeru huwa impenjat bis-sħiħ biex ikabbar l-għarfien u jgħin favur il-ħarsien u l-preservazzjoni tal-wirt artistiku u kulturali li għandu.

Meta kont Segretarju Parlamentari f'dekasteru ieħor ħdimt mill-qrib ma' Heritage Malta anke b'risq l-aċċessibbiltà tas-siti storiċi.

Jiena llum, f'dan l-uffiċċju li għandi, se nimxi bl-istess mod kif ħdimt dakinhar ma' Heritage Malta.

Fil-ftit ħin li għandi se nagħti rendikont qasir ta' x'sar f'dan il-qasam matul din is-sena.

Kif qal tajjeb l-Onor.

Refalo, proġett importanti huwa l-mużew reġjonali għal Għawdex li għalih hemm fondi Ewropej.

Fil-fatt dan il-proġett qiegħed jissemma wkoll fir-rapport annwali ta' Heritage Malta.

Irrid ngħid li anke l-Ministeru għal Għawdex stess qed isib lil Heritage Malta ta' sostenn kbir.

Biex nagħmel update ta' dak li qiegħed jingħad fir-rapport, peress li kien intilef ħafna żmien fil-proċess biex intgħażlet id-ditta li għamlet id-disinn, bħala Ministeru ħdimna u stinkajna kemm flaħna biex matul din is-sena erġajna ġibna l-proġett on track.

F'Awwissu li għadda applikajna għall-permess mill-Awtorità tal-Ippjanar.

Issa li l-permess ħareġ, ippreparajna u ħriġna t-tenders li qed jiġu awarded.

Heritage Malta għandha l-konfort li dan ix-xogħol kollu qiegħed isir mill-Ministeru u huma qed jiffokaw fuq l-istory line.

Waqt dan l-istess proċess Heritage Malta qed tagħmel ir-rakkomandazzjonijiet tagħha biex il-Ministeru għal Għawdex jixtri l-opri artistiċi minn line item li għandu l-Ministeru stess.

Hawn irrid nifraħ lit-team li għandu Heritage Malta għall-impenn, dedikazzjoni u l-professjonalità li bih qed nimxu flimkien biex jitwettaq dan il-proġett.

Sur President, bla dubju ta' xejn ġojjell fil-gżira Għawdxija hija ċ-Ċittadella.

Wara ħidma ta' ħafna nies f'amministrazzjonijiet differenti llum iċ-Ċittadella ġiet rrestawrata, reġgħet akkwistat il-glorja li kienet tilfet minħabba t-telqa li tħalliet fiha għal ħafna snin.

Issa li sar ir-restawr irridu nħarsu 'l quddiem u naraw kif nimmassimizzaw il-potenzjal enormi ta' dan is-sit uniku.

Żgur li rridu naraw il-proċess biex iċ-Ċittadella ssir world heritage site, u hawnhekk naf li se nsib l-appoġġ sħiħ tas-Sovrintendenza għax naf kemm hu għal qalbha dan is-suġġett.

Il-Ministeru għal Għawdex ried jassigura li l-manutenzjoni taċ-Ċittadella tibqa' għaddejja fuq bażi kontinwa u ntejbu l-prodott biex eventwalment ikollna sit li jiġi self-sustained.

Pass importanti li sar fis-sajf li għadda kien il-ftehim li għamilna ma' Heritage Malta biex ninkludu visitor centre mas-siti ta' Heritage Malta u dan kien pass pożittiv li ħalla ħafna frott u li rridu nkomplu nibnu fuqu.

Bħalissa qed naraw li jkollna struttura aktar formali għaċ-Ċittadella li tkun iktar b'saħħitha ħalli eventwalment inkunu nistgħu nħejju u nimplimentaw strateġija bil-għan li jkun hemm attività ekonomika li tkun kompatibbli mas-sit b'mod li, kif għedt qabel, tkun self-sustainable.

Filwaqt li nirringrazzja lill-management committee, irrid ngħid li hemm qbil across the board li rridu nimxu lejn struttura li tkun iktar professjonali.

Sur President, iċ-Ċittadella hija mimlija attività, imma rridu nassiguraw li tkun fiċ-ċentru tal-attività li tkun għaddejja.

Fil-fatt fl-attività Gozo Alive li għadha kif saret f'Għawdex u kienet suċċess, ridna wkoll li ċ-Ċittadella tkun il-protagonista.

Nerġa' nieħu l-opportunità biex nirringrazzja lil Heritage Malta li laqgħet l-istedina tal-Ministeru għal Għawdex biex tkun parti mill-Gozo Alive.

F'din l-attività nfetħu s-siti b'xejn għall-pubbliku, u l-patronaġġ tal-pubbliku waqt din l-attività kien eċċezzjonali.

Ftit tal-ġranet ilu meta intervjenejt fid-dibattitu dwar il-Liġi dwar il-Protezzjoni tal-Ambjent, tajt rendikont ta' xi proġetti konna qegħdin nagħmlu.

Se nerġa' nieħu l-opportunità biex naċċenna għalihom għaliex nemmen li huma importanti għall-aġenda li qed niddiskutu llum.

Semmejt il-Fanal tal-Ġordan li kien mibni fl-1851 li huwa proġett importanti ħafna.

Minħabba telqa u nuqqas ta' attenzjoni matul is-snin dan iġġarraf u tnaqqsitlu ħafna mill-importanza li kellu.

Fil-baġit li għadda aħna assigurajna li jkollna l-fondi neċessarji biex dan il-fanal importanti jkun jista' jiġi restawrat.

Bdejna wkoll il-proċess tar-riabilitazzjoni tal-mitħna li għandna fix-Xewkija.

Għal dan il-proċess hemm allokati fondi Ewropej.

It-tenders ħarġu wkoll u għandhom jiġu aġġudikati.

Dan ifisser li se jkollna l-mitħna fid-daħla tax-Xewkija li se tiġi restawrata, l-istess kif ġiet restawrata l-mitħna Ta' Kola li wkoll hi attrazzjoni li tinsab fil-gżira Għawdxija.

Proġett importanti ieħor hu dak tal-akwedotti inti u dieħel fit-triq ta' Pinu.

Niftakar li bdejna niddiskutu dwar ix-xogħlijiet ta' restawr ta' dawn l-akwedotti sa mill-ewwel ftit ġimgħat li bdejt il-ħidma tiegħi fil-Ministeru, u fil-fatt l-ewwel fażi ta' dawn ix-xogħlijiet saru lejn l-aħħar ta' Lulju li għadda mill-ħaddiema tal-Ministeru stess.

Issa qed inħarsu lejn proġett aktar ambizzjuż, u malli nidentifikaw il-finanzjament inkunu nistgħu nimxu 'l quddiem biex ikollna proġett sħiħ.

Għandna wkoll il-proġett tar-restawr tal-Għar ta' Calypso.

Saret esproprjazzjoni ta' biċċa art li tagħmel parti mill-Għar biex ikun jista' jitwettaq ir-restawr tal-istess għar kif xieraq.

Sar ukoll studju tal-interventi meħtieġa biex imbagħad inkunu nistgħu nqassmu l-proġett f'fażijiet.

Xi ħaġa li qed tiġi implimentata f'din il-leġiżlatura hija d-Dwejra Opportunity Fund.

Din kienet wegħda fil-manifest elettorali.

Dan il-proġett huwa essenzjalment avviz legali li diġà ġie mgħoddi mill-Parlament fejn rajna li t-telfa tat-tieqa tad-Dwejra tiġi mibdula f'opportunità.

B'dan l-opportunity fund se jkun hemm funding u inċentivi fiskali biex anke l-Gvern ikun qiegħed jagħti l-kontribut tiegħu.

L-iskop ta' dan il-fund huwa biex immexxu proġetti 'l quddiem.

Qed nitkellmu fuq siti storiċi bħalma huma Għar Gerduf u Villa Rumana.

Dwar Għar Gerduf fil-fatt issottomettejna talba għall-esproprjazzjoni tal-art biex inkunu nistgħu nippjanaw proġett speċifikament għalih.

Kif anke aċċenna l-Onor.

Refalo, fil-lokalitajiet tagħna hemm ħafna potenzjal u hemm bżonn ta' ħafna xogħol ta' restawr .

Jien ningħaqad mal-appell tal-Onor.

Callus li għandu jkollna inventarju li jkun aġġornat, għax meta jkollok inventarju quddiemek tkun tista' tintervjeni b'mod aktar pront għax tkun taf x'għandek u tkun taf x'intervent ikun hemm bżonn isir.

Fil-fatt il-Ministeru għal Għawdex il-ġimgħa li għaddiet ħabbarna r-riżultat tal-ewwel skema għar-restwar tal-lokalitajiet li minnha bbenefikaw sitt kunsilli lokali li se jagħmlu sitt proġetti ġodda ta' restawr.

Hemm ukoll ħidma għaddejja fl-Università ta' Malta.

Fil-fatt fir-rapport ta' Heritage Malta jissemmew ukoll il-proġett tax-xini ta' żmien il-Feniċi li qed isir taħt it-treġija tal-Prof.

Timmy Gambin, u bħala Ministeru għal Għawdex għandna kif iffinanzjajna l-underwater galleries ta' Santa Luċija.

Nemmen ukoll li f'din il-ħidma kollha li qed issir, ir-rwol tal-NGOs huwa kruċjali.

Naf li l-NGOs fis-settur tal-wirt kulturali jaħdmu qatigħ.

Hemm ħafna knowlege based experience u din irridu naraw kif ninvolvuha fil-ħidma li tkun għaddejja fl-entitajiet kollha tal-Gvern.

Aħna bħala Ministeru għal Għawdex naħdmu ħafna ma' Fondazzjoni Wirt Għawdex, u fil-fatt għamilna ftehim dwar ir-restawr ta' żewġ siti li se jkunu qegħdin isiru matul din is-sena, li huma l-barrakka ta' Triq ir-Repubblika kif ukoll ix-xelter tal-gwerra li hemm fiċ-Ċittadella.

Ċertament li l-entużjażmu li hemm fl-NGOs huwa wieħed importanti ħafna u allura bħala Gvern għandna dmir li nkomplu nsostnuh u ninkoraġġuh.

Ma rridx ninsa nsemmi wkoll is-swali tal-esibizzjonijiet li għandna ġewwa Għawdex.

Is-swali tal-esibizzjonijiet fil-Ministeru, tal-Banca Giuratale, iċ-Ċittadella u anke postijiet oħrajn għandhom kalendarju mimli wirjiet u avvenimenti li huma mmirati għall-promozzjoni tal-valuri kulturali u artistiċi tal-Għawdxin u anke oħrajn.

Dan kollu jkomplu jrawwem sens ta' apprezzament kulturali u artistiku mhux biss fl-Għawdxin imma wkoll f'dawk li jkunu qegħdin iżuruna.

Nixtieq insemmi avveniment importanti ħafna li għamilna ma' Heritage Malta f'Diċembru li għadda fl-okkażjoni taċ-ċelebrazzjonijiet ta' Jum ir-Repubblika.

Dakinhar kellna l-ewwel public viewing tal-Mattia Preti li kien ġie akkwistat għall-mużew ta' Għawdex.

Din il-wirja kienet saret fil-Ministeru għal Għawdex u fetħet it-triq biex imbagħad fix-xhur ta' wara kellna esebizzjoni importanti ħafna.

Fil-fatt għall-okkażjoni ta' Gozo Alive kellna fostna lil Vittorio Sgarbi li nieda l-ktieb tiegħu Dal Mito alla Favola Bella, fejn qal li l-arti sofistikata għandha tiġi apprezzata u ssir aktar popolari.

Għal dan l-għan u għal dan l-istess skop se jkun hemm ħafna taħditiet u konferenzi kif ukoll workshops u attivitajiet oħra li qegħdin isiru biex ninvolvu t-tfal u nkattru din il-kultura fost it-tfal.

Ċertament fix-xhur u fis-snin li ġejjin nixtieq naħdem iktar mill-qrib mas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Rigward iċ-Ċittadella u l-ħajt Ruman li hemm fir-Ramla ċertament kienu very important big eye openers u ċertament irrid inkompli naħdem flimkien mal-Ministru Bonnici biex nindirizzaw ċerti issues.

Fl-aħħar nett ngħid li jiena nemmen li għandu jkun hemm kull sforz biex jiġi preservat il-wirt intanġibbli.

Qed nitkellem dwar il-festi u t-tradizzjonijiet li għandna, għaliex dawn ukoll huma parti mill-patrimonju li għandna bħala poplu.

Jiena nagħlaq billi nirringrazzja lill-ħaddiema kollha ta' Heritage Malta, lill-ħaddiema tas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali u lil dawk kollha li jaħdmu taħt il-Ministru Bonnici, l-Arts Council u Valletta 2018, għaliex kollha flimkien, flimkien mat-tim li għandna bħala Ministeru għal Għawdex, qegħdin naħdmu b'għan wieħed, qegħdin niġbdu ħabel wieħed.

Fl-aħħar mill-aħħar il-patrimonju kulturali huwa ta' kulħadd u allura għandna r-responsabbiltà li mhux biss nippreservaw dak li writna imma li ngħadduh lil ta' warajna aħjar milli sibnieh aħna.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Toni Bezzina.

TONI BEZZINA: Sur President, dalgħodu xtaqt niffoka d-diskors tiegħi iktar fuq is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Jiena nemmen u konvint li s-Sovrintendenza qed tagħmel l-almu tagħha kollu biex taderixxi ma' dan l-istatement, però naħseb li fil-fatt il-Gvern qiegħed jagħmilha impossibbli li din topera.

Qabel xejn nixtieq nirringrazzja lis-Sur Tony Pace li mexxa s-Sovrintendenza għal dawn l-aħħar 15-il sena kif ukoll nawgura ħidma tajba lis-Sur Magro Conti li daħal fiż-żarbun tas-Sur Pace.

Nixtieq nirringrazzja minn qalbi wkoll lill-ħaddiema kollha tas-Sovrintendenza, għax jien konvint li dawn għamlu l-almu kollu tagħhom, anzi għamlu iktar milli hu mitlub minnhom.

Ma nixtieqx ninsa lill-monitors independenti għax xi kultant ninsewhom.

Li ma jkunx għall-ħidma tagħhom kieku x-xogħol ta' superviżjoni ma jkunx jista' jsir.

Nixtieq nirringrazzja wkoll lil dawk kollha li għandhom għal qalbhom il-wirt kulturali ta' pajjiżna, fosthom l-NGOs, il-kollegi periti, il-Kamra tal-Periti u diversi individwi.

Fil-ftit minuti li għandi xtaqt niffoka ftit fuq id-diversi diffikultajiet li s-Sovrintendenza qed tiltaqa' magħhom, li jiena ngħid li kważi kważi qed jagħmluha impossibbli biex din l-entità topera.

Fil-fatt anke r-rapport annwali tas-Sovrintendenza huwa karba lill-Gvern biex jagħtiha l-għajnuna neċessarja.

Dan jgħid ċar u tond li għalkemm wieħed mix-xogħlijiet prinċipali tas-Sovrintendenza huwa li jiġi updated il-cultural inventory, sfortuntament fl-2016 u fl-2017 dan ma sarx minħabba ż-żieda sostanzjali ta' applikazzjoniet tal-ippjanar li s-Sovrintendenza kellha tara.

Biss biss, fl-2015 kien hemm 1,110 applikazzjonijiet li kellhom bżonn jiġu evalwati mis-Sovrintendenza, fl-2016 dawn telgħu għal 5,500 applikazzjoni u fl-2017 telgħu għal iktar minn 9,000, jiġifieri disa' darbiet iktar mill-2015.

Din iż-żieda daqshekk qawwija fl-applikazzjonijiet li jridu jiġu evalwati mis-Sovrintendenza tfisser li trid iżżid in-nies.

Fir-rapport hemm li fl-2016 kien hemm 16-il ħaddiem u fl-2017 kien hemm 19-il ħaddiem.

Illum il-Ministru qalilna li se jiżdiedu 30 ħaddiem fuq tliet snin.

Dan mhuwiex biżżejjed.

Hemm bżonn ta' iktar riżorsi, hemm bżonn iktar ħaddiema biex is-Sovrintendenza tkun tista' topera kif suppost u kif tiddettalha l-liġi.

Fir-rapport jingħad ukoll li 95% tar-riżorsi tas-Sovrintendenza marru biex jevalwaw dawn l-applikazzjonijiet, jiġifieri kważi kważi r-riżorsi kollha qed imorru biss biex din l-entità taġixxi bħala external consultee għall-MEPA.

Qisu s-Sovrintendenza ġiet unit fi ħdan il-Planning Authority!

Hawn qed ngħidu li jekk ikun hemm uffiċjal jew tnejn li jridu jevalwaw dawn l-applikazzjonijiet, dawn iridu jaraw madwar 750 applikazzjoni fix-xahar, li mhijiex ċajta!

Jiena naħseb li wasal iż-żmien li jsir assessjar bis-serjetà tal-operat tas-Sovrintendenza u l-ħaddiema jingħataw ir-rikonoxximent mistħoqq ta' xogħolhom, kemm bħala gradi fix-xogħol u anke bħala żieda fil-pakkett finanzjarju.

Il-Ministru qalilhom li se jiġi ffirmat il-collective agreement.

Din ilna nisimgħuha għal dawn l-aħħar erba' snin!

Jalla dan il-collective agreement jidħol fis-seħħ, għax inkella se nispiċċaw f'sitwazzjoni fejn se jkun hemm iktar nies li jitilqu minn magħha u, bil-Malti, kważi kważi se tiżvina.

Hawn nerġa' nirreferi għall-fatt li se jiżdiedu għaxra min-nies fis-sena għal tliet snin.

Inti trid taħseb mhux biss għall-ammont ta' xogħol li hemm illum imma wkoll għall-eventwalità li jaf ikun hemm uffiċjali li maż-żmien jitilqulek minn mas-Sovrintendenza wkoll.

Kif diġà għedt, mingħajr il-ħidma tal-monitors indipendenti, is-Sovrintendenza ma tiffunzjonax.

Mir-rapport li ħareġ fl-2017 kien hemm madwar 417-il sit li kellhom jiġu monitored.

Ikun hemm siti fejn ikun hemm bżonn continuous monitoring u jkun hemm siti oħra fejn dan ma jkunx il-każ, però dawn l-417-il sit iridu jiġu monitored minn 14-il monitor indipendenti full-time u għaxra part-time.

Il-Gvern irid jara kif jinkoraġġixxi aktar nies jidħlu f'din il-professjoni biex ma nispiċċawx naqgħu lura f'diversi xogħlijiet.

Ġejna f'sitwazzjoni fejn ċerti korporazzjonijiet qabel l-elezzjoni żiedu madwar 250 ħaddiem, imma s-Sovrintendenza, kif jgħid il-Malti, baqgħet issaffar.

Nagħlaq billi ngħid li lis-Sovrintendenza għandna nagħtuha l-għodod kollha neċessarji b'mod immedjat biex din tkun tista' topera, biex tlaħħaq ma' skadenzi u biex tkun tista' tagħmel dak ix-xogħol kollu neċessarju li hu mitlub mil-liġi.

Naħseb li f'dan is-sens għandhom jiġu formulati proċeduri dwar kif topera s-Sovrintendenza, però għandha ssir konsultazzjoni serja ma' dawk kollha involuti, il-Ministeru, is-Sovrintendenza, il-Kamra tal-Periti, l-NGOs u kull min għandu għal qalbu l-wirt kulturali ta' pajjiżna.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

MARTHESE PORELLI: Sur President, kif spjegaw tajjeb il-kelliema ta' qabli, illum qegħdin nitkellmu dwar is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali, entità li hija importanti ħafna għal pajjiżna għax f'idejha għandha fdata l-protezzjoni tal-patrimonju kulturali kif ukoll l-aċċessibbiltà għalih.

Għalhekk, din hija waħda mill-entitajiet li qed tiddetermina lil Malta ta' għada.

L-ewwel u qabel kollox irrid nirringrazzja lill-ħaddiema kollha li minkejja li huma stretched to the limit, dawn il-ħaddiema qegħdin jagħmlu l-mirakli u jagħmlu minn kollox biex ilaħħqu max-xogħol li għandhom.

Ippermettili ngħid li ċerta kritika li ssir lis-Sovrintendenza, pereżempju, għaliex ma jkunux ħadu azzjoni fuq ċerti affarijiet jew għax ma jkunx hemm timely reaction, jew follow-up, naħseb li hija kritika inġusta.

Hija kritika li m'għandhiex issir lejn il-ħaddiema tas-Sovrintendenza però għandha ssir lejn is-sistema li ġabet lis-Sovrintendenza f'dan l-istat.

Kif spjegat tajjeb l-Onor.

Therese Comodini Cachia aktar kmieni f'dan id-dibattitu, minn meta daħlet id-demerger tal-MEPA, fejn l-Awtorità tal-Ippjanar u l-ERA ġew separati, l-ammont ta' applikazzjonijiet li spiċċaw quddiem is-Sovrintendenza splodew.

Splodew 'il fuq għax bil-liġi l-ġdida s-Sovrintendenza sar għandha l-obbligu li tagħti l-opinjoni tagħha fuq kull applikazzjoni għal talba ta' permess li ssir lill-Awtorità tal-Ippjanar.

Hawnhekk m'iniex qed ngħid li dan huwa ħażin, għax il-verità hi li fiċ-ċokon ta' pajjiżna, anke sempliċi applikazzjoni jaf ikollha effett fuq il-patrimonju Malti.

Aħna pajjiż żgħir u, kif għedt, applikazzjoni waħda jaf ikollha effett fuq il-patrimonju tagħna.

Pereżempju kemm togħla 'l fuq u kif tista' tbiddel il-faċċata għandu impatt fuq il-village core tagħna, fuq l-arkitettura u fuq il-kultura tagħna, imma mbagħad ma nistgħux nippretendu li s-Sovrintendenza tlaħħaq ma' dan l-ammont kollu mingħajr ma nżidulha r-riżorsi.

Hawnhekk nistaqsi kif staqsew diversi nies li jiktbu fil-gazzetti: Was it purposely weakened?

Nittama li le, u hawn niġi biex nagħmel l-ewwel proposta tiegħi.

Illum qabel għada s-Sovrintendenza għandha bżonn iżjed riżorsi, però mhux riżorsi kwalunkwe.

Jiġifieri ma rridx nara Sovrintendenza timtela b'Tom, Dick and Harry!

Is-Sovrintendenza trid timtela b'mod sew u b'nies ta' kwalifiki.

Irridu naraw restawraturi, irridu naraw periti speċjalizzati fil-qasam tal-konservazzjoni, irridu nies speċjalizzati fl-istorja, nies speċjalizzati fl-arkeoloġija u nies speċjalizzati fil-kultura.

Jekk ma jsirx hekk, inutli jiddaħħlu nies fis-Sovrintendenza għax inkunu mlejna entità oħra simply with blue eyed boys u s-Sovrintendenza ma tkunx tista' taħdem bil-mod li tixtieq taħdem.

It-tieni punt tiegħi huwa dwar ir-rwol tas-Sovrintendenza fl-ippjanar.

Meta f'dan il-Parlament konna qegħdin niddiskutu l-liġi tad-demerger tal-MEPA, bħala Oppożizzjoni konna ssuġġerejna li membru rappreżentant tas-Sovrintendenza għandu jkun parti mill-Bord tal-Ippjanar.

Aħna xtaqna li dakinhar l-ERA u s-Sovrintendenza jingħataw equal footing.

Dan kien importanti għax illum ġejna fis-sitwazzjoni redikola fejn għandek is-Sovrintendenza li għandha l-obbligu li tagħti l-opinjoni tagħha fuq kull permess, jiġifieri għandha wkoll id-dritt li toġġezzjona għall-permessi, però m'għandhiex biżżejjed impjegati biex tagħmel dan ix-xogħol.

Sopra corna bastonate, l-Awtorità tal-Ippjanar tista' tagħżel li tinjora l-parir li tkun tat is-Sovrintendneza.

Hawnhekk, għal darb'oħra, minflok rajna istituzzjoni tissaħħaħ, rajna istituzzjoni tiġi mdgħajfa.

Jien ngħid li s-Sovrintendneza ġiet relegated!

Mela t-tieni proposta tiegħi hija li għandu jiġi indirizzat dan l-iżbilanċ u s-Sovrintendenza għandu jkollha l-istess standing tal-ERA.

It-tielet punt tiegħi huwa dwar l-iskedar tal-proprjetà.

Illum l-iskedar isir mill-kunsill eżekuttiv tal-Awtorità tal-Ippjanar, u kulħadd jaf li biex tiskeda biċċa art, biċċa proprjetà, tieħu xhur u snin sakemm - għax dejjem ikun hemm l-eċċezzjoni - ma tkunx xi dar ta' xi eks Prim Ministru li kumbinazzjoni t-tifla tiegħu tkun tefgħet oġġezzjoni għal xi ħadd li se jagħmel żvilupp maġenbha!

Hemmhekk dik issir mil-lum għal għada, litteralment fi ftit ġranet, u kumbinazzjoni l-iskedar isir ukoll ftit jiem qabel titla' l-applikazzjoni quddiem il-Planning Board.

M'iniex se noqgħod nidħol fil-mertu jekk din id-dar tal-eks Prim Ministru kellhiex tiġi skedata jew le, imma nemmen li kull applikazzjoni għall-iskedar għandha tingħata l-istess attenzjoni u mhux waħda tagħmel xhur tistenna u l-oħra tiġi proċessata fi żmien jumejn!

F'dan il-każ, it-tielet proposta tiegħi hija li wasal iż-żmien li nikkonsidraw li ndaħħlu limitu ta' żmien realistiku li fih dawn l-applikazzjonijiet tal-iskedar għandhom jiġu determinati.

Barra minn hekk, illum, kif jispjega l-fatt li biex xi ħadd jiskeda proprjetà – nerġa' ngħid sakemm ma tkunx ta' xi Eks Prim Ministru u t-tifla tiegħu tkun qed toġġezzjona għall-bini li se jsir maġenbha - jdum snin u xhur jistenna, mbagħad biex tiġi mneħħija mill-iskedar, hemmhekk il-proċess huwa ferm aktar mgħaġġel!

Jien qed ngħid li għandna nirrevedu l-proċedura u l-kriterji ta' descheduling għax illum huwa relattivament faċli li wieħed ineħħi mill-iskedar meta wieħed iqabbel mal-iskedar.

It-tielet punt tiegħi huwa marbut ma' din it-tielet proposta li għandu jkollna public inventory tal-assi kulturali tagħna wieħed, wieħed, u dan għandu jinkludi fih dik il-proprjetà li hija skedata, dik li hija identifikata għall-iskedar u dik li hija worthy li tiġi skedata.

Dan għandu jkun taħt is-Sovrintendenza u mhux taħt l-Awtorità tal-Ippjanar (Onor. Membri: Hear, hear) u għandha tkun obbligatorja, u mhux tiġi quddiem l-Awtorità tal-Ippjanar u din tista' tibdel id-deċiżjonijiet tas-Sovrintendenza.

Dan huwa fl-aħjar interess tal-poplu Malti u Għawdxi għax il-poplu jkollu l-patrimonju kulturali tiegħu protett, u huwa favur l-iżviluppaturi għax ma jkunx hemm min jiġi favorit bi skapitu ta' ieħor.

Dan huwa importanti li jsir.

Nagħlaq billi nirreferi għal-laqgħa li għamilna lbieraħ bħala Oppożizzjoni ma' 22 NGOs li ngħaqdu flimkien bit-titlu ta' 'Wirtna'; l-għan tagħhom huwa li jissalvagwardjaw il-kultura u l-patrimonju tagħna.

Nirrikonoxxi d-dikjarazzjoni li għamlu u naqbel ħafna ma' dak li qalu.

Jiena nifhem li l-Onor.

Therese Comodini Cachia poġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tad-dikjarazzjoni tagħhom, u għaldaqstant nitlob lill-Gvern biex idur il-punti wieħed wieħed u dik id-dikjarazzjoni jeħodha bis-serjetà.

Hemm ħafna punti validi fiha, u jekk verament irridu li pajjiżna jimxi 'l quddiem, dik hija waħda mid-dikjarazzjonijiet li dan il-Gvern għandu jagħtiha importanza.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Infakkar li l-Oppożizzjoni fadlilha 12-il minuta.

CLAUDETTE BUTTIGIEG: Sur President, m'iniex se nieħu l-ħin kollu biex inħalli ftit ħin għall-Onor.

Aktar kmieni f'dan id-dibattitu l-Ministru Owen Bonnici tkellem fuq il-fatt li s-Sovrintendenza għandha nuqqas ta' viżibilità.

Jien naħseb li dan in-nuqqas ta' viżibilità ġej wkoll mill-fatt li llum qegħdin hawnhekk niddibattu mhux lis-Sovrintendenza waħedha biex nagħtuha dik il-viżibilità li għandha bżonn, imma tfajnieha flimkien mal-Heritage Malta.

B'dan il-mod jista' jkun hemm nies li qed isegwuna li qed jitfixklu dwar x'inhu r-rwol ta' waħda u x'inhu r-rwol tal-oħra.

Il-Ministru spjega x'inhi d-differenza bejn it-tnejn u anke l-Onor.

Refalo spjega b'mod ċar x'inhu r-rwol ta' Heritage Malta.

Smajna lill-kollegi kollha jitkellmu fuq l-importanza tas-Sovrintendenza.

Din suppost hija l-watchdog, suppost hija l-Awtorità li qiegħda hemmhekk biex tipproteġi akkost ta' kollox il-wirt storiku kulturali ta' pajjiżna, imma din m'għandhiex ir-riżorsi umani jew ir-riżorsi finanzjarji biex tagħmel dan.

Bħalma għadha kemm qalet l-Onor.

Portelli wkoll, din lanqas snien biex tigdem u biex tgħid le ma fadlilha!

Dan għaliex għandna Gvern li għalih l-iżvilupp huwa fuq kollox, l-iżvilupp qed jieħu prijorità dejjem, u għalhekk għalih huwa konvenjenti li jkun hemm aġenzija bħal din, li suppost qed tagħmel ċertu xogħol imma fil-fatt ma tistax tagħmlu.

Jena hawn irrid inkun kritiku għaż-żewġ naħat ta' din il-Kamra.

Ejja npoġġu jdejna fuq qalbna kollha kemm aħna, u nistaqsu meta l-aħħar li verament kellna nies politiċi li l-kultura ħabbewha b'mod verament profond f'dan il-Parlament Mhux se nażżarda ngħolli idi jien!

Il-kultura jien inħobbha, imma naħseb kellna politiċi partikolari li ħadu deċiżjonijiet importanti f'dan is-settur, u hawn qed nirreferi għal Dr Ugo Mifsud Bonnici u għal Dr Francis Zammit Dimech.

Dawn verament ħadu deċiżjonijiet importanti.

Aħna f'pajjiżna l-aħħar li kellna Segretarju Parlamentari għal dan is-suġġett kien Jesmond Mugliett.

Jekk aħna se nieħdu bis-serjetà dak li qal il-Ministru Owen Bonnici li pajjiżna huwa żgħir wisq għall-volum enormi ta' kultura, allura dan il-pajjiż, bħala minimu għandu jkollu segretarju parlamentari għall-kultura.

Anzi jiena ngħid li għandu jkollu Ministru.

Għaliex aħna lil uliedna x'se nħallulhom?

Sur President, tiftakru meta kien qam għagħa kbir għax konna se nneħħu t-twieqi tal-aluminium mill-village core?

Issa mhux it-twieqi tal-aluminium qed inneħħu imma qed inneħħu d-djar!

Qed inneħħu l-karatteristika tal-village core ta' pajjiżna!

Aħna biex se mmorru niftaħru mal-barranin li jridu jiġu f'pajjiżna?

Jiena naf li l-Onor.

Refalo huwa dilettant kbir tal-arti u tal-kultura.

Naħseb li jekk illum ikollok xi akkwarell tal-pajsaġġ dan se jkollu l-valur li jisplodi għax il-pajsaġġ bilkemm għadu jeżisti!

Jiena hawn se nirrepeti dak li qalu sħabi anke rigward l-għaxar impjegati ġodda fis-sena.

Hawnhekk irridu nagħmlu shift radikali fil-mentalità ta' kif inħarsu lejn il-kultura.

Il-kultura ta' pajjiżna hija t-tweġiba għall-mistoqsija sempliċi: Aħna min aħna?

Sur President, aħna min aħna?

Aħna dak li konna u aħna dak li se nkunu.

Dan huwa aspett filosofiku sabiħ ħafna, li mhux se noqgħod nidħol fih.

Din hija passjoni li dejjem kelli u li dejjem xtaqt naħdem fiha.

Ħdimt fiha għal ċertu żmien u jiddispjaċini nara lil pajjiżi sejjer f'din id-direzzjoni.

Illum il-ġurnata lit-tfal tagħna - u l-Onor.

Therese Comodini Cachia għandha raġun - x'qed nuruhom?

X'qed japprezzaw uliedna?

L-istudju tal-istorja f'pajjiżi oħrajn mexa 'l quddiem ħafna u sar avventura sabiħa li tiskopri u tkun taf minn fejn ġejt.

Illum iż-żgħażagħ tagħna jgħidulek: Jiena x'jimpurtani mill-history!

Dan hu tort tagħna, għax l-istorja ta' pajjiżna nittrattawha b'gaffa u ma nistgħux nibqgħu sejrin hekk!

Kellna l-istorja ta' dak il-famuż trakk li għadda mit-triq id-dejqa f'San Ġiljan u ma nafx x'ma waqqax!

Kien hemm azzjonijiet?

L-istorja li waqqa' xi ħaġa storika telgħet fil-midja, imma x'ġara wara ma nafux.

Nixtieq inkun naf, u dan il-Parlament għandu kull dritt ikun jaf x'ġara minn sitwazzjoni bħal dik.

X'deterrent hemm għal ħaddieħor biex ma jagħmilx li jfettillu?

Sur President, naf li hemm nies li fuq livell privat mhux se jieħdu gost b'dan li se ngħid, imma naf li hemm min iħalli proprjetà tiġi fi stat fejn ikun impossibbli li tirrestawraha biex imbagħad ikollha taqa'.

L-awtoritajiet tagħna x'inhuma jagħmlu?

Il-Gvern b'liema mod qed jintervjeni?

U ejja ma niġux bl-iskemi ta' ħmerijiet tafux, skemi żgħar wisq ħdejn il-valur u l-infiq li jrid isir biex tieħu ħsieb proprjetà antika.

Kull min f'dan il-Parlament mess ma' proprjetà antika jaf x'bagatella ta' ewro trid toħroġilha.

Jiġifieri mhux billi noqogħdu ngħidu li se nagħtu skema!

Mhux hekk iridu jsiru l-affarijiet.

L-iskemi jridu jkunu b'saħħithom u l-iskemi jridu verament jagħtu inċentiv biex dak li jkun ma jitħajjarx iwaqqa' djar antiki imma jsebbaħhom u jgħożż dak li għandhom.

Aħna se nispiċċaw inwaqqgħu t-toroq id-dojoq u l-isqaqien ta' pajjiżna biex inwessgħuhom?

Jien kburija li jien min-Naxxar, għandna waħda mill-isbaħ toroq li kulħadd irid jiġi joqgħod fiha, Triq Santa Luċija, li fiha aktar minn 17-il sqaq, imma mhux dejjem tieħu gost bl-iżvilupp li jsir fiha.

Dejjem tinnota li hemm djar li qed jintelqu, imma biex tieħu ħsiebhom, biex tiżviluppahom tajjeb u terġa' tagħtihom il-ħajja li darba kellhom, trid tagħmel xi ħaġa drastika.

Issemma ħafna fuq ir-rabta mal-iżvilupp.

Naħseb li huwa l-waqt li nerġgħu nżuru x'qed jgħid id-DC15.

X'se nagħmlu?

Kif se nikkombaċu l-iżvilupp mal-qerda tal-wirt storiku ta' pajjiżna?

Sħabi għandhom raġun meta jgħidu li mhux imbilli se ddaħħal in-nies.

Min huma dawn in-nies?

X'expertise għandhom dawn in-nies?

B'sogħba kbira ngħid li jien naf restawraturi li m'għadhomx jaħdmu fir-restawr, nies ta' sengħa kbira li tlifniehom għax marru jaħdmu fil-maintenance.

Tibki tgħidha!

Jien naf wieħed mill-aqwa marmisti li għandna f'pajjiżna u qed jaħdem fil-maintenance.

Meta tkellimhom jgħidulek: Mela jien se nibqa' naħdem f'dawk il-kondizzjonijiet?

Nixtieq nagħlaq billi nagħmel xi mistoqsijiet oħrajn.

Skont il-Cultural Heritage Act il-Ministru suppost jipprepara strateġija għall-cultural heritage.

Mill-informazzjoni li għandi l-aħħar darba li saret kien minn Dr Francis Zammit Dimech.

L-Onor.

Mario de Marco kien ippreparaha, imma laħqet ġiet l-elezzjoni.

Din hija t-tieni leġiżlatura tal-Ministru Owen Bonnici u nixtieq inkun inkun naf jekk bediex jaħdem fuq strateġija u fejn waslet din l-istrateġija.

Kemm ilu ma jiltaqa' l-Kumitat tal-Garanzija?

Il-Ministru Owen Bonnici meta kien fl-Oppożizzjoni kien jikkritika n-nuqqas ta' laqgħat ta' dan il-Kumitat.

Nistaqsi: X'sar minnu dan il-Kumitat?

Dan il-Kumitat, għal min ma jafx, ilaqqa' flimkien entitajiet differenti min-naħa tal-Gvern, NGOs, il-Knisja u kull min imiss mal-beni kulturali ta' pajjiżna.

Mill-informazzjoni li għandi lanqas biss nafu jekk dan il-kumitat huwiex ifformat, u huwa xieraq li nkunu nafu.

X'ġara mill-Heritage Advisory Committee?

Dan huwa kumitat ieħor importanti ħafna u naħseb li tajjeb li nkunu nafu fuq dan ukoll.

Xtaqt nieħu aktar ħin però se nċedi l-ħin li fadal lill-Onor.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Infakkrek li baqa' minuta u nofs.

GODFREY FARRUGIA: Sur President, jien kburi li ngħix f'torri li huwa uniku u li nbena fis-Seklu 15 u huwa parti mill-patrimonju ta' dan il-pajjiż.

Il-patrimonju Malti li qed nitkellmu fuqu llum jagħtina identità u jagħrafna bħala poplu.

Jagħtina identità meta niġu għall-wirt arkitettoniku Malti u Għawdxi u għalhekk għandna nippromwovuh, għandna nipproteġuh u għandna nrawmuh.

Huwa l-patrimonju li jagħtina sens ta' identità u sens ċiviku u aħna għandna nkunu kburin b'dak li għandna.

Jiena nixtieq nsemmi żewġ punti malajr.

Skont mistoqsija parlamentari li kont għamilt lill-Ministru, is-Sovrintendenza għandha poteri mhux tas-soltu li l-Gvern jiftaħar bihom għax jgħid li b'dawn il-poteri s-Sovrintendenza tista' twaqqaf kull applikazzjoni li ssir lill-Awtorità tal-Ippjanar.

Fl-istess ħin, mhijiex parti mill-istess bord.

Ir-risposta li l-Ministru kien tani għall-mistoqsija parlamentari 4460 turi biċ-ċar li mill-2014 sal-2018, għalkemm il-baġit huwa kważi d-doppju, ir-riżors uman tagħha huwa wieħed fqir u mhuwiex riżors uman tekniku u ta' kwalità.

Irrid insemmi eżempju wieħed.

Aħna tal-Partit Demokratiku kemm-il darba b'kuxjenza kkritikajna dwar il-proċessi adottati minn din l-entità għall-qalba tar-raħal u b'mod partikolari qed nirreferi għall-buffer zones li għandu jkun hemm madwar djar Tas-Sliema u San Ġiljan.

Huwa ironiku li nipproteġu dak li hu taħt l-art imma ma nipproteġux dak li huwa fuq l-art.

Għaldaqstant, nappella biex is-Sovrintendenza, li bħalissa hija dgħajfa, tinbidel f'waħda li tkun aktar robusta biex b'hekk ngħożżu u nipproteġu aktar dak li huwa Malti.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Insejjaħ lill-Onor.

Glenn Bedingfield biex, jekk jogħġbu, jagħmel il-winding up.

GLENN BEDINFIELD: Sur President, smajt id-dibattitu kollu, smajt lill-kelliema kollha tal-Oppożizzjoni u nista' ngħid li kellhom punti relevanti, punti tajbin speċjalment f'dak li għandu x'jaqsam ml-bżonn ta' aktar għarfien, aktar edukazzjoni u l-ħtieġa li t-tfal tagħna jidraw ikunu kburin b'dak li għandna bħala patrimonju nazzjonali.

Il-patrimonju nazzjonali jagħtina identità u jiddistingwina minn ħaddieħor.

Fost affarijiet oħra hemm il-lingwa u l-arkitettura tagħna li tiddistingwina minn ħaddieħor.

Il-membri kollha kellhom punti li kienu tajbin, però kien hemm punti oħra li jiena ma nistax naqbel magħhom.

Pereżempju ma nafx minn fejn inġiebet din li se nwaqqgħu d-djar fl-isqaqien pittoreski li għandna f'ħafna lokalitajiet biex flokhom nagħmlu toroq għall-iżvilupp.

Ikkritikaw ħafna affarijiet!

Ikkritikaw lil sieħbi l-Onor.

Anton Refalo u kkritikaw ukoll il-ħatra tal-Principal Permanent Secretary Mario Cutajar bħala Executive Director ta' Heritage Malta.

Il-Membri tal-Oppożizzjoni donnhom insew li f'Novembru li għadda nstabu ħatja ta' diskriminazzjoni politika fil-konfront tas-Sur Mario Cutajar u lanqas biss kellhom id-diċenza jagħmlu apoloġija.

Dawn jibqgħu jippersegwitaw persuna sempliċiment għax Laburist, għax ma jaqbilx magħhom.

Kieku kien xi wieħed jaqbel magħhom, l-ewwel nett ma kenux se jneħħuh minn Heritage Malta għax fi żmienhom hemmhekk verament kien każin tal-Partit Nazzjonalista!

Jibqgħu jippersegwitaw persuni għax ma jaqblux mal-politika tagħhom u lanqas għandhom id-diċenza li jitolbu apoloġija.

Dawn instabu ħatja ta' diskriminazzjoni politika fil-konfront tas-Sur Mario Cutajar u nittama li xi darba jagħmlu apoloġija pubblika.

Irrid ngħid li s-Sur Mario Cutajar kellu sehem ewlieni f'ħafna ideat li kien hemm rigward l-istrateġija tal-Belt Valletta li ħafna minnha llum ġiet inkorporata minn Heritage Malta.

Fost l-ideat li twettqu kien hemm il-ftuħ taċ-ċisterni, il-Main Guard u proġetti oħrajn li reġgħu taw lill-Belt Valletta l-glorja tagħha.

Il-Belt Valletta hija landmark ewlenija, imma f'Malta għandna ħafna landmarks storiċi oħrajn u siti storiċi li nixtieq nara aktar nies li jmorru fihom.

Għandna, pereżempju, Sant'Anġlu li llum il-ġurnata ngħata l-glorja tiegħu mill-ġdid u anke Sant'Iermu, però dawn il-postijiet ikollhom biss influss ta' Maltin meta jagħmlu l-open days.

Jiena nixtieq nara li jkun hemm aktar attendenza mill-Maltin anke meta ma jkunx hemm l-open days li jsiru darba kultant.

Fl-aħħar snin rajna żieda fir-restawr ta' ħafna postijiet.

Aħna nieħdu gost b'dan ir-restawr għax permezz tiegħu qegħdin insebbħu mill-ġdid lil Malta, però għad għandna ħafna postijiet li għandhom bżonn li jkunu restawrati.

Pereżempju l-Fortizza ta' Rikasoli hija waħda mill-ikbar fortizzi fl-Ewropa, imma din qed titmermer u qed taqa'.

Jien kelli laqgħat mal-Għaqda Kulturali tal-Kalkara u mal-Ministru Owen Bonnici li jaqbel li għandu jsir xogħol, għandu jsir intervent, però dejjem hemm il-problema tal-flus.

Inħeġġeġ il-Gvern biex isib il-fondi ħalli dik il-fortizza ma tibqax taqa' kif inhi.

Naf li bħalissa qed tintuża mill-industrija tal-films u jalla tibqa' tintuża, però jekk ma jsir xejn fuqha, fil-futur din ma hi se tintuża minn ħadd għax se taqa'.

Imbagħad ikun tard wisq!

Jiena ħadt gost nisma' lill-Ministru jgħid li s-Sovrintendenza se tissaħħaħ.

Tal-Oppożizzjoni qalu li se ndaħħlu ftit wisq u hemm bżonn ta' ħafna iktar ħaddiema.

Issa ħalliha li s-soltu dawn jikkritikawna li daħħalna n-nies mal-Gvern, imma huwa tajjeb li s-Sovrintendenza nsaħħuha, bħalma huwa tajjeb li nibqgħu nsaħħu l-Heritage Malta.

Is-Sovrintendenza għandha ħafna xogħol għax kull fejn tħares f'Malta, Alla jbierek, għandna xi ħaġa ta' patrimonju nazzjonali.

Anke meta ħaffru t-Triq tax-Xarolla fiż-Żurrieq instabu oqbra.

Tħaffer fejn tħaffer issib xi ħaġa ta' patrimonju nazzjonali.

Allura, waħda mill-awtoritajiet li għandha tkun b'saħħitha u għandha tingħata ħafna saħħa f'Malta hija s-Sovrintendenza.

Però nixtieq nara li s-Sovrintendenza tkun proattiva iktar milli reattiva.

Għandna postijiet anke fil-Kottonera.

Ix-xatt tal-Birgu għandna Scamp Palace, li qiegħed f'idejn il-privat, u sfortunatament tħalla jaqa' biċċiet.

Nixtieq li s-Sovrintendenza tieħu azzjoni dwar dan.

Tista' tieħu azzjoni billi toħroġ emergency conservation order, kif diġà għamlet f'Sant' Anġlu meta kien hemm ħtieġa, u dan għandu jsir kemm rigward dan il-bini u anke rigward binjiet oħrajn li għandna fil-Kottonera.

Fl-istrateġija li qed inħejju għall-Kottonera li dalwaqt tkun ippreżentata, il-kultura se jkollha rwol importanti ħafna anke mill-aspett soċjo-ekonomiku għaliex il-beni kulturali li għandna jistgħu jservu ta' mezz ta' għejxien għal ħafna u ħafna nies f'pajjiżna.

Nirringrazzjak.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-mistoqsija hi lli l-Kamra tapprova l-Estimi ta' Dħul u Nfiq ta' Patrimonju Malta u Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għas-sena finanzjarja mill-1 ta' Jannar 2018 sal-31 ta' Diċembru 2018 skont l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali, Kap. 445.

L-ISPEAKER: Qed tissejjaħ division.

Skont il-ftehim milħuq, il-votazzjoni tittieħed fis-seduta tal-Erbgħa, 13 ta' Ġunju 2018.

Sar il-ħin.

Nitlob lill-Ministru Owen Bonnici biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

OWEN BONNICI: Sur President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tlieta, 5 ta' Ġunju 2018 fis-6.00 pm b'din aġenda:

Mozzjonijiet

Estimi ta' Dħul u Nfiq ta' Jobsplus għas-sena 2018.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar l-Aġenzija għal Infrastruttura Malta – Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza li Tneħħi l-Kontroll tad-Djar – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Professjoni Nutarili u Arkivji Nutarili – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda Diversi Liġijiet dwar is-Servizzi Finanzjarji – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali u l-Att dwar id-Dipendenza fuq id-Droga (Trattament mhux Priġunerija) -Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Arranġamenti u Servizzi ta' Teknoloġija Innovattiva – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Attiv Finanzjarju Virtwali -Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Awtorità tal-Innovazzjoni Diġitali ta' Malta -Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigrieti Kummerċjali – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Professjoni tal-Psikoterapija – Tielet Qari;

Estimi ta' Dħul u Nfiq tal-Awtorità tal-Ippjanar għas-sena 2018 – votazzjoni;

Estimi ta' Dħul u Nfiq tal-Awtortià għas-Saħħa u s-Siġurtà fuq il-Post tax-Xogħol għas-sena 2018 – votazzjoni;

Estimi ta' Dħul u Nfiq tal-Awtorità tad-Djar għas-sena 2018 – votazzjoni;

Estimi ta' Dħul u Nfiq tal-Awtorità Maltija tal-Artijiet għas-sena 2018 – votazzjoni;

Emenda tal-Gvern għall-mozzjoni tal-Oppożizzjoni dwar ir-rapport tal-Parlament Ewropew dwar ħasil ta' flus u evażjoni tat-taxxa - votazzjoni;

Estimi ta' dħul u nfiq tal-Awtorità dwar il-Protezzjoni ta' Embrijuni għassena 2018 – votazzjoni;

Estimi ta' Dħul u Nfiq tal-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma għas-sena 2018 – votazzjoni; u

Estimi ta' dħul u nfiq ta' Patrimonju Malta u Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali għassena 2018 – Votazzjoni.

Abbozz ta' Liġi dwar Prevenzjoni tal-Korruzzjoni fl-Isport – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi biex jemenda Diversi Liġijiet (Riforma dwar il-Pensjonijiet) - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kostituzzjoni ta' Malta – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni tal-Ambjent – Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Protezzjoni tal-Embrijuni – Kumitat Permanenti.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Skont il-ftehim milħuq, l-Aġġornament illum ma jitteħidx.

Għalhekk il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tlieta, 5 ta' Ġunju 2018, fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Ministru.

F'12.04 p.m. ilKamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.