DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

L-Erbgħa, 16 ta' Jannar 2019

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

L-Erbgħa, 16 ta' Jannar 2019

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

L-Erbgħa, 16 ta' Jannar 2019

Il-Minuti tas-Seduta Nru 183, li saret fil-15 ta' Jannar 2019, ġew ikkonfermati.

INFORMAZZJONI MILL-ISPEAKER

L-ISPEAKER (Onor. Anġlu Farrugia): Inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

It-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari nru 25 li saret lis-Sedja mill-Onor.

Karol Aquilina dwar attendenza tal-Membri Parlamentari matul l-2018.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

TAL-BALAL - TRANSPORT MALTA –PERMESSI GĦAL XOGĦLIJIET TA' TWESSIGĦ TAT-TRIQ

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jagħti r-raġuni għalfejn Transport Malta m'applikatx lill-Awtorità tal-Ippjanar biex tkun tista' tingħata l-permess għax-xogħol qabel sar tali xogħol tat-twessigħ tat-triq f'Tal-Balal dan l-aħħar?

CHRIS AGIUS (Segretarju Parlamentari għall-Ippjanar u s-Suq tal-Proprjetà) (f'isem il-Ministru għat-Trasport): Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għat-twegiba mogħtija għall-mistoqsija parlamentari 6873 f'Seduta182.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, ftit ilu tħabbret skema fejn is-sidien tad-djar fil-Belt Valletta setgħu jirrestawraw il-gallariji u l-bibien tad-djar tagħhom.

Kif nafu, fil-Belt hawn ħafna gallariji tradizzjonali, li huma ferm popolari ma' min iżur xtutna.

Jista' s-Segretarju Parlamentari jgħid kif marret din l-iskema u jagħti informazzjoni ta' kemm saru applikazzjonijiet u kemm minnhom jistgħu jgawdu minn din l-iskema?

Jista' jgħid ukoll jekk hemmx il-ħsieb li jestendu din l-iskema f'lokalitajiet oħra?

Għax hemm diversi lokalitajiet, speċjalment fil-Kottonera, fejn hemm ħafna proprjetajiet li għandhom gallariji tradizzjonali Maltin u bibien Maltin.

Dan l-aħħar f'ġurnal rajt artiklu interessanti ħafna fuq l-antiporti u għidt forsi jkun hemm xi skema biex l-antiporti tradizzjonali li hawn f'pajjiżna ma jintilfux.

L-ISPEAKER: L-Onor.

Camilleri qiegħed jirreferi għal skema li ħarġet ftit tax-xhur ilu mill-Ministeru għall-Affarijiet Ewropej, li flimkien mal-Awtorità tal-Ippjanar ħarġu skema għar-restawr ta' gallariji fin-naħa ta' Marsamxett, il-Belt.

Kulħadd huwa konxju li n-naħa ta' Marsamxett ma gawdietx daqskemm gawdew partijiet oħra tal-Belt mir-riġenerazzjoni li saret f'din in-naħa ta' Malta.

Din l-iskema, li kienet qed issir bi 80% ta' fondi ġejjin mill-Unjoni Ewropea u 20% mill-Awtorità tal-Ippjanar, għamlitha possibbli biex ir-residenzi f'din l-akkwata tal-Belt sal-aħħar ta' dan ix-xahar japplikaw biex jirrestawraw il-gallariji tagħhom, kemm tradizzjonali kif ukoll dawk miftuħa.

Minn din l-iskema huma esklużi l-uffiċini, il-bini kummerċjali u binjiet li għandhom x'jaqsmu mal-Knisja.

Din l-iskema qed tagħmilha possibbli biex dak li jkun jibbenefika minn grant ta' €8,000 biex jirranġa l-gallarija, u mhux iktar minn €500 għal spejjeż ta' periti u spejjeż oħra relatati.

Hemm fond ta' €2 miljuni li minnu jistgħu jibbenefikaw residenzi min-naħa t'isfel tal-Belt.

Hija x-xewqa tagħna li jibbenefikaw aktar lokalitajiet.

Fil-fatt l-Onor.

Emanuel Mallia staqsieni għalfejn mhux il-Belt kollha tista' tibbenefika, u għandu raġun, però din il-parti tal-Belt hija l-iktar parti li kienet ilha tistenna li tingħata l-attenzjoni li jistħoqqilha, u għalhekk bdejna minnha.

Irrid ngħid li komplementari għal din l-iskema, l-Awtorità tal-Ippjanar għandha numru ta' skemi oħra, fosthom l-iskema Irrestawra Darek li b'fond ta' €10 miljuni tagħmilha possibbli li residenti f'urban conservation areas japplikaw mhux biss biex jirranġaw il-faċċati tad-djar tagħhom, iżda wkoll l-aperturi u l-gallariji.

Aħna nħarsu 'l quddiem biex il-fondi li tiġbor l-Awtorità tal-Ippjanar imorru lura għand il-poplu bi skemi simili għal dawk li semmejt.

Jien qed nittama li dawn l-iskemi jgawdu minnhom lokalitaijiet bħall-Kottonera, fejn għandna ħafna binjiet antiki li llum qed jiġu riġenerati, u kulħadd jaf xi spiża trid sabiex tirranġa dawn il-gallariji tradizzjonali.

Allura se nkomplu bid-diskussjonijiet biex naraw li jkun hemm fondi aċċessibbli biex skemi simili għal din tar-restawr ta' gallariji jiġu estiżi għal lokalitajiet oħra f'Malta.

L-ISPEAKER: L-Onor.

Jason Azzopardi, mistoqsija supplimentari.

JASON AZZOPARDI: Sur President, m'iniex se nistaqsi lis-Segretarju Parlamentari fuq l-istess suġġett, għax il-mistoqsija hija ugwali għal dik li saret ilbieraħ, fejn staqsejt fuq ix-xogħol li qed isir bla permess ġo tal-Balal.

Illum xtaqt nistaqsih - m'għandix dubju li hu infurmat u jinsab f'pożizzjoni li jwieġeb - domanda ta' interess nazzjonali fuq l-Awtorità tal-Ippjanar.

M'iniex se nistaqsih fuq id-data leak, li hu każ li għaddejja investigazzjoni dwaru, għax jekk nagħmel hekk se jgħidli li għaddejja investigazzjoni.

Jien nixtieq li jserrħilna moħħna li kemm ilha mwaqqfa l-Awtorità mill-2017 sal-lum, jiġifieri sentejn, l-ebda data tal-Awtorità ma nżammet fuq servers ta' kumpaniji privati, partikolarment barra minn Malta, iżda nżammet dejjem fuq servers tal-MITA f'Malta.

L-ISPEAKER: L-Onor.

CHRIS AGIUS: Sur President, naħseb l-Onor.

Azzopardi jaf iktar minni li dak li qed jgħid hu huwa parti mill-investigazzjoni u allura m'għandix xi nżid ma' dak li għidt ilbieraħ.

L-ISPEAKER: L-Onor Alex Muscat, mistoqsija supplimentari.

ALEX MUSCAT: Wara li saru proġetti ta' restawr fil-Belt u fil-Kottonera, kemm ilu responsabbli l-Onor.

Agius bħala Segretarju Parlamentari u anke qabel, saru numru ta' proġetti oħra ta' restawr fuq is-swar.

Jista' s-Segretarju Parlamentari jgħid fiex waslu dawn il-proġetti ta' restawr u jekk hemmx ippjanati iktar proġetti ta' restawr fuq is-swar tal-Kottonera?

L-ISPEAKER: L-Onor.

CHRIS AGIUS: Apparti li dan hu qasam li parzjalment jaqa' taħt ir-responsabbiltà tiegħi, jolqotni wkoll għax qed nitkellmu fuq iż-żona li niġi minnha u li nirrappreżenta, il-Kottonera.

Matul l-aħħar snin fil-Kottonera seħħ żvilupp ġdid u riġenerazzjoni sħiħa, mhux taħt dan il-Gvern biss, imma anke taħt gvernijiet preċedenti.

Wara r-restawr li sar fis-swar tal-Birgu, aħna komplejna b'restawr li llum jikkomplementah fis-swar u l-binja ta' Sant'Anġlu, li llum reġa' ġie fl-aqwa tiegħu.

Naħseb li min qatt ma żar Sant'Anġlu, illum għandu l-okkażjoni li jżur din il-fortifikazzjoni li rnexxielha ssalva miż-żewġ gwerer, u grazzi għal dan ir-restawr erġajna poġġejnieha fuq il-mappa.

Dan l-aħħar ħarġet ukoll skema biex l-istudenti flimkien ma' żewġ anzjani jkunu jistgħu jżuru dawn is-siti storiċi li fil-Kottonera hemm ħafna minnhom.

Minbarra Sant'Anġlu, sar restawr ukoll tas-swar tal-Isla, inkluż il-ġonna tal-Gardjola.

Dawn huma proġetti li jkomplu jagħtu aktar valur lil dawn l-inħawi ta' Malta, li għal ħafna snin kienu minsija.

Matul l-aħħar ġranet - din tellajtha wkoll fuq il-Facebook page - l-Awtorità tal-Ippjanar approvat xogħlijiet li se jsiru fiż-żmien li ġej fuq mitħna li qiegħda fi Triq San Ġwann, li hija waħda minn żewġ imtieħen li baqgħu jeżistu f'Bormla u li sfortuntament jinsabu fi stat tal-biki.

Nirringrazzjaw lill-Bambin li għadhom jeżistu, għax minħabba l-istat li jinsabu fih, minn jum għall-ieħor konna qed nistennew li jaqgħu.

Hemm mitħna oħra f'Bormla, fi Triq Santa Margerita, li nittama li fiż-żmien li ġej ukoll ikollha l-permessi approvati biex isirilha x-xogħol neċessarju.

Fil-ġranet li għaddew l-Awtorità tal-Ippjanar approvat li jsir restawr fuq is-swar ta' San Pawl u ta' San Ġwann.

Tajjeb ngħidu li fil-Kottonera hemm linja twila ta' swar li sfortunatament għal ħafna snin tħallew fi stat ta' abbandun.

Naħseb li l-ħolma ta' kull min ġej minn dawk in-naħat, kif ukoll ta' ħafna storiċi, hija li dawn is-swar xi darba jkunu fi stat aħjar sabiex jitgawdew mill-poplu.

Il-Kottonera hi mimlija bibien; naħseb li l-iktar bieb popolari huwa l-Bieb ta' Santa Liena, però hemm numru ta' bibien oħra li kienu jagħmlu parti minn swar li llum ġew abbandunati u jinsabu fi stat urġenti li jiġu restawrati, filwaqt li hemm oħrajn li qegħdin f'encroachment u qed jintużaw minn terzi.

Aħna qed naħdmu biex is-swar tal-Kottonera jingħataw id-dehra li tistħoqqilhom.

Bħalissa għaddej ix-xogħol biex fiż-żmien li ġej l-arloġġ storiku tal-Isla, li għan-nies ta' dawk in-naħat huwa punt ta' referenza, jingħata l-attenzjoni li jistħoqqlu.

Post li kontinwament qed ikollna appelli biex jiġi rrestawrat huwa l-Forti Ricasoli, li għal numru ta' snin tħalla fi stat ta' abbandun.

Naħseb li hemm bżonn tingħata attenzjoni immedjata biex dan il-ġojjell storiku nkunu nistgħu nsalvawh.

Naħseb li kulħadd huwa konxju tal-ispejjeż kbar li wieħed irid biex jirrestawra fortizzi ta' dan it-tip li jkunu tħallew jiddegradaw.

Però għandna nagħmlu sforz bħala pajjiż biex dawn ir-rikkezzi li ġew mgħoddija lilna mingħand dawk li ġew qabilna nkunu nistgħu nsalvawhom għaż-żmien li ġej.

L-ISPEAKER: L-Onor.

HERMANN SCHIAVONE: Jista' s-Segretarju Parlamentari jispjega x'inhi l-policy għall-bdil ta' qbiela bejn persuni tal-istess familja?

Kif jaf is-Segretarju Parlamentari, ilbieraħ kellimtu dwar każ partikolari ta' persuna li mietet u xtaqt inkun naf jekk il-Gvern għandux ħsieb li ssir xi ħaġa biex f'każijiet bħal dawn, l-armel ikun intitolat li tinqaleb il-qbiela fuqu.

L-ISPEAKER: L-Onor.

CHRIS AGIUS: Sur President, naħseb li dan hu wieħed minn ħafna każijiet pendenti li għandha l-Awtorità tal-Artijiet ta' qbiela li jkun hemm talba mingħand l-ulied jew il-familjari sabiex iddur fuqhom.

Għamilna xhur ta' studju, u l-ġimgħa l-oħra ħareġ avviż legali ġdid dwar kif tiġi trasferita l-qbiela.

Fejn tidħol il-qbiela, ma nistax immur jien u nitlob biex il-qbiela tal-ħabib tiegħi iddur fuqi, għax naf li hemm numru ta' kondizzjonijiet.

Allura nixtieq inkun naf x'jirrikjedi biex il-qbiela ddur fuq ħaddieħor, kif ukoll binjiet li jagħmlu parti mill-istess art agrikola.

Aħna rridu li nsalvaw u nikkonsolidaw l-art agrikola.

Dan hu l-iskop tal-avviż legali li għamilna flimkien mal-Ministru Herrera u l-Onor.

Clint Camilleri, kif ukoll li nagħmluha possibbli li bdiewa part-time u full-time ikunu jistgħu jieħdu artijiet mingħand bdiewa oħra.

Fl-istess avviż legali qed nagħmluha wkoll aktar faċli li studenti li jkunu studjaw u ggradwaw fil-qasam tal-agrikoltura jkunu jistgħu jmorru għand l-Awtorità tal-Artijiet u jitolbu art biex ikunu jistgħu jużawha għall-professjoni tagħhom.

Naħseb li permezz ta' dan l-avviż legali li għamilna bl-appoġġ ta' nies li ġejjin mill-qasam tal-agrikoltura, se nkunu qegħdin insolvu ħafna problemi li ilhom għaddejjin is-snin, inkluż dak li tkellimna fuqu lbieraħ jien u l-Onor.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, waħda mir-responsabbiltajiet tas-Segretarju Parlamentari hi r-Reġistru tal-Artijiet, li ftit tal-ġimgħat jew xhur ilu kien tħabbar li se jsir aġenzija li se tkun qed taħdem b'mod differenti.

Jista' s-Segretarju Parlamentari jgħid fiex wasal dan il-proċess u x'se jkun hemm differenti fil-ħidma ta' din l-aġenzija ladarba tkun qed tiffunzjona?

L-ISPEAKER: L-Onor.

CHRIS AGIUS: Ir-Reġistru tal-Artijiet hija entità oħra li naħseb ħafna minna, inkluż jien, sa ftit ilu ma konniex nafu x'inhi l-importanza tagħha u x'differenza hemm bejn ir-Reġistru tal-Artijiet u l-Awtorità tal-Artijiet.

Naħseb li hemm ħafna nies hemm barra li jaħsbu li hija l-istess ħaġa, però hemm differenza kbira bejniethom, u allaħares ma kienx hekk.

Ir-Reġistru tal-Artijiet huwa post fejn imorru n-nutara, li huma l-klijenti ewlenin ta' dan il-post.

Bħalissa qegħdin inħarsu lejn sistema li permezz tagħha n-nutara jkunu jistgħu jagħmlu t-talbiet tagħhom mill-uffiċċju tagħhom.

Nixtiequ naslu f'sitwazzjoni fejn in-nutara ma jkollhomx għalfejn joqogħdu jidħlu l-Belt biex jagħmlu r-riċerki u jirreġistraw kuntratti ta' proprjetà.

Biex naslu għal din is-sitwazzjoni hemm bżonn li tiġi aġġornata s-sistema tal-informatika li hemm illum fir-Reġistru tal-Artijiet, għax in-nies li jaħdmu hemm dejjem jilmentaw li waslet biex tikkrolla, u kultant jintilfu xi pjanti.

Illum, grazzi għall-fondi Ewropej ġejjin mill-Converge Project, ir-Reġistru tal-Artijiet, li llum sar aġenzija – fil-fatt, ilbieraħ ġie ppubblikat avviż legali li jgħid li r-Reġistru tal-Artijiet issa se jsir aġenzija – għandu fond ta' €5 miljun li permezz tiegħu ħarġu t-tenders u qegħdin jiġu aġġudikati sabiex ikollna sistema tal-informatika mill-iktar moderna u aktar sigura li permezz tagħha, meta tibda taħdem, in-nutara u l-periti ma jkollhomx għalfejn jersqu aktar lejn dan l-uffiċċju.

Fl-istess waqt qed naraw li, ħaġa tal-iskantament, f'Malta għandna mhux iktar minn 25% tal-proprjetà reġistrata; la tibda taħdem din is-sistema rridu naraw li partijiet oħra ta' Malta jidħlu f'registration area.

B'hekk ikun possibbli - anzi tkun kważi obbligatorja għax dak li jkun ikun jaqbillu - li kull min għandu proprjetà u kull min jixtri proprjetà, jirreġistra dik il-proprjetà.

Però ma nistgħux niftħu registration areas madwar Malta kollha qabel ma jkollna din is-sistema in place.

Ix-xogħol għaddej u aħna ħerqana biex fiż-żmien li ġej invaraw dan il-proġett ħalli eventwalment - jien ngħid sa mhux iktar tard minn sentejn oħra - jitlesta.

Ħaġa oħra li qed jagħmel ir-Reġistru tal-Artijiet hija d-diġitalizzazzjoni ta' miljuni ta' dokumenti li għadhom hard copy, kif qed tagħmel ukoll l-Awtorità tal-Artijiet.

Illum kull dokument li jidħol qed jiġi diġitalizzat mill-ewwel, kif qed isir ukoll fil-każ ta' xogħol li sar snin ilu.

Jekk m'iniex sejjer żball, hemm xogħol lest li jmur lura mill-2013 sal-2016, fejn kull dokument li daħal f'dawn is-snin ġie diġitalizzat, bil-ħsieb li finalment id-dokumenti kollha jkunu diġitalizzati.

Hemm il-ħsieb ukoll li s-sistema tal-informatika li qed insemmi, tkun konformi mas-sistema tal-blockchain li se jkun hawn f'pajjiżna.

L-ISPEAKER: L-Onor.

Toni Bezzina, mistoqsija supplimentari.

TONI BEZZINA: Jista' s-Segretarju Parlamentari jiċċara xi ħaġa dwar l-avviż legali li daħal fis-seħħ ilbieraħ dwar it-trasferiment ta' qbiela, u jgħid jekk ikun hemm bidwi li jkun wasal fl-età tal-irtirar ikunx jista' jaqbad u jaqleb il-qbiela fuq bidwi ieħor li jkun full-time jew part-time, waqt li jkun għadu ħaj?

Jekk ikun hemm żewġ bdiewa li jkunu jixtiequ jagħmlu konsolidament tal-art tagħhom, biex jekk ikollhom xi raba' mifruxin ikunu jistgħu jiġbruhom, jistgħu jaqilbu l-qbiela tar-raba' bejniethom?

L-ISPEAKER: L-Onor.

CHRIS AGIUS: Hawnhekk qed jgħiduli li jrid jitlob parir legali, u naħseb li l-liġi l-avukati jispjegawha aħjar.

L-avviż legali li ġie pubblikat il-ġimgħa l-oħra ħdimna ħafna fuqu, u naħseb li hu spjegat bl-aktar mod ċar.

Dan jippermetti li meta bidwi jkun se jirtira, ikun jista' jittrasferixxi l-qbiela tiegħu fuq bidwi ieħor, dejjem jekk dan ikun irreġistrat bħala part-time farmer jew full-time farmer.

Jekk ikun hemm qbil bejn il-bdiewa li għalqa tiġi viċin l-oħra, dan se jiġi permess ukoll, basta jkun hemm qbil bejn iż-żewġ partijiet.

Bezzina, għax jien u hu nitkellmu ħafna dwar dan il-qasam, jien ġej minn żona fejn ma tantx hemm nies li għandhom dawn l-interessi, però ninsab konvint li fil-lokalitajiet li jirrappreżenta hu hemm ħafna minnhom u ninsab ċert li permezz ta' dan l-avviż legali ħafna minnhom se jkunu jistgħu jsolvu d-diffikultajiet li kellhom.

L-ISPEAKER: L-Onor.

BYRON CAMILLERI: Sur President, l-Awtorità tal-Ippjanar għandha fond li qabel kien jismu Urban Improvement Fund.

Il-membri ta' din il-Kamra li kienu sindki żgur jafu bih, għax ħafna drabi kien il-mod kif inġibu fondi għal-lokalitajiet rispettivi tagħna.

Illum dan jismu Development Planning Fund.

Jista' s-Segretarju Parlamentari jgħid min jista' japplika għal dan il-fond?

Fil-verità dan il-fond mhuwiex għall-kunsilli lokali biss, iżda minn dak li niftakar, l-għaqdiet volontarji wkoll jistgħu japplikaw għalih permezz tal-kunsill lokali.

Il-Gvern ukoll jista' jibbenefika minnu biex jagħmel proġetti f'xi lokalità, għax dawn il-fondi jkunu mmirati għal dik il-lokalità partikolari.

Il-bdil tal-isem għal Development Planning Fund sar minħabba li kien hemm bdil fir-regoli biex ikun jista' jirċievi aktar applikazzjonijiet u jkunu jistgħu jgawdu aktar lokalitajiet.

Jista' s-Segretarju Parlamentari jgħid x'tip ta' proġetti jaqgħu taħt dan il-fond u kif wieħed jista' jagħmel biex japplika għalih?

L-ISPEAKER: L-Onor.

CHRIS AGIUS: Sur President, naħseb li l-Onor.

Camilleri qed isemmi dan il-fond għax sa ftit snin ilu kien Sindku tal-Fgura, u hemmhekk kellhom binja li kemm hu, kemm is-sindki ta' qablu, kif ukoll is-sindku ta' warajh min jaf kemm tħabtu biex din il-ħolma għan-nies tal-Fgura fl-aħħar issir realtà.

Fil-Kunsill Lokali tal-Fgura, l-Onor.

Byron Camilleri, Pierre Dalli li hu s-sindku li ġie warajh, u nies oħra li jiffurmaw parti mill-kunsill, għamlu pressjoni biex jibbenefikaw minn dan il-fond.

Dan il-fond qiegħed hemm biex jibbenefikaw minnu kunsilli lokali u NGOs, u l-Kunsill Lokali tal-Fgura ħa din l-opportunità u applika biex iċ-Ċentru Ċiviku li minnu jopera l-kunsill lokali tal-Fgura jkun jista' jibbenefika minn dawn il-fondi biex fl-aħħar tkun tista' titlesta din il-binja.

Il-Kunsill Lokali tal-Fgura bbenefika minn €600,000 u llum għandhom uffiċċju li naħseb huwa l-għira tal-kunsilli lokali kollha, li minnu jagħtu servizzi aktar mifruxa lill-komunità.

Ilbieraħ din semmejtha wkoll u l-appell tiegħi hu biex, issa li għamilnieha aktar faċli, ikun hemm iktar kunsilli lokali li jersqu 'l quddiem biex jibbenefikaw minn dan il-fond li jaqbeż il-€25 miljun.

Mhux hekk biss, niftakar li l-ewwel żewġ attivitajiet li attendejt għalihom wara li ngħatajt ir-responsabbiltà li għandi llum, kienu meta morna l-Kunsill Lokali ta' Wied il-Għajn, li kien ibbenefika minn dan il-fond sabiex jirranġa t-triq, u l-Kunsill Lokali tal-Fgura.

Filwaqt li qabel il-kunsilli lokali kienu japplikaw għall-fondi tad-Development Planning Fund biex jirranġaw xi toroq, illum dawk il-flus se jibqgħulhom hemm biex jagħmlu proġetti oħra.

Dan għax il-Gvern, bi pjan strutturat, għandu proġett sabiex isiru t-toroq kollha ta' Malta fuq perjodu ta' snin.

Il-Kunsill Lokali tal-Furjana se jieħu €400,000 minn dan il-fond biex itejjeb id-dehra ta' Ġnien Sir Paul Boffa, li fih se jitpoġġew ukoll cctv cameras, dawl ġdid energy saving, gym u bandli ġodda għat-tfal.

Hemm lokalitajiet oħra madwar Malta u Għawdex li bbenefikaw minnu minn dan il-fond.

Il-Kunsill Lokali ta' Wied il-Għajn, li ftit xhur qabel kien ħa fondi biex jirranġa triq, illum, għax jaf li t-toroq tal-lokalità tiegħu se jsiru mill-Gvern ċentrali, ibbenefika minn dan il-fond u ħa €155,000 biex jirranġa l-playing ground tat-tfal ħalli titgawda aktar mil-lokalità.

B'dan il-mod, il-flus li tiġbor l-Awtorità tal-Ippjanar qed terġa' tagħtihom lura lill-komunità.

Id-Development Planning Fund qed jiġi mill-flus li jkunu nġabru, li 70% minnhom qed jiġu minn dak li tiġbor l-Awtorità meta ssir xi binja u ma jkunx hemm biżżejjed parking spaces, u 20% oħra qed jiġu mill-iskema tar-regolarizzazzjoni li erġajna ġeddidnieha mingħajr ma żidna l-penali.

Kif diġà semmejt, mill-iskema ta' regolarizzazzjoni qed niġbru fondi għall-iskema Irrestawra Darek.

Kif għedt, din l-Awtorità llum saret self-sufficient u ma tmurx għand il-Gvern għall-fondi, anzi addirittura qed tgħaddi flus fil-Fond Konsolidat u l-flus li jibqgħalha tagħtihom lura lill-komunità.

L-ISPEAKER: Ikkonkludi għax skada l-ħin.

CHRIS AGIUS: L-Awtorità tal-Ippjanar matul l-aħħar snin imxiet 'il quddiem u saret eżempju għal kull awtorità oħra, għax saret Awtorità effiċjenti u qed tagħti ħafna lura lir-residenti.

L-ISPEAKER: Sar il-ħin.

Niġu għat-Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru Joe Mizzi.

TQEGĦID TA' KARTI

JOE MIZZI (Ministru tal-Enerġija u l-Immaniġġar tal-Ilma): Sur President, f'isem il-Prim Ministru, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja tal-Memorandum of Understanding (MoU) bejn l-Uffiċċju tal-Prim Ministru u l-Kummissjoni Għolja tar-Renju Unit f'Malta dwar it-traffikar tal-persuni ffirmat fil-5 ta' Diċembru 2018, bi tweġiba għallmistoqsija parlamentari numru 8182.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Edward Scicluna.

EDWARD SCICLUNA (Ministru għall-Finanzi): Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja ta' Exemption Order Nru IR140/2017 maħruġa fid-19 ta' Diċembru 2018 sabiex in-National Alliance for Rare Diseases Support - Malta tkun eżenti mill-ħlas tax-taxxa fuq l-income, skont l-artikolu 12(2) tal-Att dwar it-Taxxa fuq l-Income, Kap. 123;

Tabella li turi l-għadd ta' estensjonijiet ta' konvenji jew ta' dritt reali fuq proprjetà immobbli li l-Kummissarju tat-Taxxi kien notifikat bihom fil-perjodu bejn l-2013 u l-2018, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 7989; u

Tabella li turi l-għadd ta' talbiet li saru għal ħlas lura ta' taxxa mħallsa proviżorjament fuq reġistrar ta' estensjonijiet ta' konvenji jew ta' dritt reali fuq proprjetà immobbli, kemm minnhom tħallsu u l-ammont tagħhom fil-perjodu bejn l-2013 u l-2018, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 7990.

L-ISPEAKER: Grazzi.

JUSTYNE CARUANA (Ministru għal Għawdex): Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar in-nefqa u l-kuntratturi fir-rigward taż-żewġ White Flags li saru ġewwa żewġ bajjiet f'Għawdex, bi tweġiba għallmistoqsija parlamentari 8223.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet.

PERMESS TAL-KAMRA

CHRIS FEARNE (Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa): Sur President, nitlob il-permess sabiex inressaq Mozzjoni mingħajr avviż.

L-ISPEAKER: Hawn permess?

Il-permess ingħata.

MOZZJONIJIET

MOZZJONI DWAR ĦATRA TEMPORANJA TA' MEMBRI

TAL-ASSEMBLEA PARLAMENTARI TAL-MEDITERRAN (PAM)

Illi b'referenza għall-Mozzjoni 32 mgħoddija mill-Kamra tad-Deputati fil-11 ta' Lulju 2017, u sussegwentement emendata fl-1 ta' Ottubru 2018, li taħtar id-Delegazzjoni tal-Parlament Malti għall-Assemblea Parlamentari tal-Mediterran, il-Kamra tirriżolvi li għat-13-il Sessjoni Plenarja ta' din l-Assemblea li se tinżamm ġewwa Belgrade fis-Serbja fil-21 u 22 ta' Frar 2019, l-Onor.

Ryan Callus jissostitwixxu lill-Onor.

Robert Cutajar, rispettivament.

L-ISPEAKER: Min jissekonda?

L-ISPEAKER: Il-mistoqsija hi l-mozzjoni kif imressqa u moqrija mid-Deputat Prim Ministru.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA

L-ORDINANZA DWAR

IL-PROFESSJONI MEDIKA U

L-PROFESSJONIJIET LI GĦANDHOM X'JAQSMU MAGĦHA U L-ORDINANZA DWAR

IL-MEDIĊINI PERIKOLUŻI

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mill-15 ta' Jannar 2019.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

L-ISPEAKER: Rimarki?

(Onor. Membri: No) La m'hawnx aktar rimarki, insejjaħ lid-Deputat Prim Ministru biex jagħmel il-winding up.

CHRIS FEARNE: Sur President, bi pjaċir ninnota li dawn l-emendi qanqlu dibattitu b'saħħtu f'din il-Kamra.

Filwaqt li nirringrazzja lill-membri kollha li pparteċipaw f'dan id-dibattitu, kemm min-naħa tal-Gvern kif ukoll min-naħa tal-Oppożizzjoni, ninnota wkoll li b'mod ġenerali kien hawn qbil bejn iż-żewġ naħat dwar l-importanza li dawn l-emendi jgħaddu f'dan il-mument.

Kif kellna l-opportunità li niddiskutu f'dawn il-jumejn, dawn l-emendi se jkunu qegħdin jagħtu aktar saħħa lill-forzi tal-ordni, bħad-Dwana, il-Pulizija, u aġenziji relatati mal-ġlieda kontra d-droga f'pajjiżna.

Aħna nafu li f'pajjiżna hemm numru ta' sustanzi li huma illegali u l-Pulizija tagħmel ħidma tajba ħafna biex twaqqaf it-traffikar u l-użu tagħhom, però nafu li l-għaqdiet kriminali barra l-pajjiż, fuq skala industrijali, kull ġimgħa joħorġu sustanzi ġodda li huma magħrufin bħala drogi sintetiċi, biex jipprovaw iduru mal-liġi u jittraffikaw sustanzi li jagħmlu ħsara liċ-ċittadini, speċjalment liż-żgħażagħ, b'mod li peress li ma jkunux fuq l-iskeda tas-sustanzi illegali magħrufa, il-Pulizija ma jkunux jistgħu jieħdu azzjoni kontrihom.

Huwa stmat li jkun hawn bejn sustanza u żewġ sustanzi ġodda ta' dan it-tip fil-ġimgħa, u dan anke f'pajjiżna.

Jiġifieri d-Dipartiment tas-Saħħa, flimkien mal-Korp tal-Pulizija u d-Dipartiment tal-Kimika fl-Università ta' Malta, b'mod kontinwu jagħmlu moniteraġġ ta' dak li jkun qiegħed jinbiegħ fis-suq, ta' dak li jiġi traffikat u dak li llum wieħed jista' jakkwista online, sfortuntament.

Biex dawk is-sustanzi ġodda li jkunu qegħdin joħorġu ma jispiċċawx għand iż-żgħażagħ tagħna, kull erba' jew sitt ġimgħat noħorġu avviżi legali ġodda biex nagħmluhom illegali biex il-Pulizija jkunu jistgħu jieħdu azzjoni.

Fil-fatt is-sena l-oħra għamilna seba' avviżi legali, biex kull darba naraw x'hemm fis-suq u nagħmluh illegali, imma minn meta dawn joħorġu fis-suq u jibdew jitqassmu fost iż-żgħażagħ sa meta jirnexxilna nanalizzawhom u eventwalment noħorġu l-avviż legali, ġieli jilħqu jgħaddu ġimgħat li matulhom tilħaq issir ħsara lit-tfal tagħna.

Nerġa' ngħid li fis-suq tagħna jidhru minn sustanza sa tnejn sintetiċi ġodda fil-ġimgħa.

Naturalment, aħna nagħmlu l-almu tagħna biex dawn nagħmluhom illegali mal-ewwel possibbiltà li jkollna, imma ħafna drabi jgħaddi ż-żmien u kif nagħmlu xi sustanzi ġodda illegali, joħorġu xi tnejn jew tlieta oħra; dejjem għaddejjin minn dan iċ-ċirku, mhux Malta biss, imma d-dinja kollha.

Il-ħsara ta' dawn is-sustanzi ġodda kultant tista' tkun aktar minn dik ta' sustanzi li diġà huma illegali, għax filwaqt li dawk li huma illegali ħafna drabi nkunu nafu x'jistgħu jagħmlu lill-persuna li tużahom, is-sustanzi sintetiċi l-ġodda ħafna drabi lanqas min ikun qed jeħodhom ma jkun jaf x'periklu fihom.

Fil-fatt rajna traġedji ta' persuni li baqgħu b'kondizzjonijiet kroniċi mentali u fiżiċi, kif ukoll imwiet.

Għalhekk huma importanti dawn l-emendi, għax issa kull sustanza li jista' jkollha effett fuq l-istat mentali tal-individwu, awtomatikement se nagħmluha illegali li tidħol, tintuża, jew li tiġi traffikata f'Malta.

B'hekk dawn l-emendi se jkunu qegħdin isaħħu jdejn il-forzi tal-ordni, tad-Dwana u tal-Pulizija, biex ma jkun hemm l-ebda mod kif xi ħadd jista' jittraffika, ibigħ jew juża dawn is-sustanzi minn mindu jkunu ġew manifatturati sakemm aħna nagħmlu l-analiżi u npoġġuhom fuq l-iskeda tad-droga illegali.

Allura mill-ewwel ġurnata li joħorġu dawn is-sustanzi, dawn l-emendi se jagħmluha illegali li jiġu traffikati jew użati f'pajjiżna.

Dan ifisser li se nkunu qegħdin neliminaw dan il-perjodu ta' ftit ġimgħat, bejn meta joħorġu fis-suq u meta jitniżżlu fuq l-iskeda.

Għalhekk l-ewwel nett se nipproteġu lil uliedna, u se naqtgħu l-inċentiv ta' min qiegħed jipproduċi dawn is-sustanzi ġodda, li l-inċentiv tagħhom hu li jipproduċihom biex ikun pass 'il quddiem mill-forzi tal-ordni, għax issa mill-ewwel ġurnata li joħorġu fis-suq, dawn se jsiru illegali.

Allura l-inċentiv ta' dawn l-organizzazzjonijiet kriminali se nkunu qegħdin naqtgħuh.

Sur President, jien nifhem li tagħmel sustanza fuq l-iskeda ta' sustanzi illegali huwa pass importanti.

Kif diġà semmejna f'dawn it-tlett ijiem ta' dibattitu, dan se jkun qiegħed isaħħaħ idejn il-forzi tal-ordni, però waħdu mhuwiex biżżejjed.

Aħna nafu li għandna ħafna sustanzi bħal, pereżempju, il-kokaina, li hija illegali u xorta għad hawn l-użu tagħha.

Allura, filwaqt li dan il-pass irridu neħduh, għax huwa pass importanti ħafna, miegħu qegħdin nieħdu passi oħrajn.

Huwa importanti ħafna li mhux biss nilleġiżlaw biex nagħmlu dawn is-sustanzi illegali, kif ingħad anke f'din il-Kamra, imma rridu ninforzaw – issa nitkellem fuq dawn l-affarijiet – nedukaw u ngħinu, billi nagħtu l-appoġġ u r-riabilitazzjoni li min ikun waqa' għall-użu ta' dawn is-sustanzi.

Irrid nibda billi nifraħ lill-Korp tal-Pulizija u lill-Uffiċjali tad-Dwana għax-xogħol kbir li sar speċjalment f'dawn l-aħħar sentejn, tlieta, fil-ġlieda kontra s-sustanzi illegali.

Ilbiraħtlula l-Ministru għall-Intern u s-Sigurtà Nazzjonali kellu ċans jispjega dwar l-ammonti kbar ta' drogi li nqabdu mill-Uffiċjali tad-Dwana u mill-Korp tal-Pulizija, li ħafna minnhom ma kenux intenzjonati għal Malta, imma li kienu għaddejjin minn Malta biex imorru f'pajjiżi oħrajn.

Issa dawn l-emendi se jkunu qegħdin isaħħu jdejn il-Pulizija biex ikomplu jagħmlu dan ix-xogħol u jkomplu jżidu s-suċċessi tagħhom biex jeqirdu lit-traffikanti tad-droga.

Minn hawnhekk, f'ismi u f'isem il-Gvern - u jien ċert f'isem il-Kamra kollha - irrid nirringrazzja lill-Korp tal-Pulizija, lill-uffiċjali tad-Dwana u lill-forzi tal-ordni tax-xogħol li għamlu f'dan ir-rigward, għax fl-aħħar mill-aħħar qegħdin jissalvagwardaw is-saħħa ta' uliedna u tas-soċjetà tagħna.

Miżura importanti għandha tkun dik tal-edukazzjoni.

Isir ħafna xogħol mill-għalliema fl-iskejjel u mill-aġenziji tas-servizzi soċjali f'pajjiżna, u fix-xhur li ġejjin se nkunu qegħdin nieħdu inizjattiva mal-Assoċjazzjoni tal-Kunsilli Lokali - minn hawn irrid nirringrazzja lill-President ta' din l-Assoċjazzjoni, is-Sur Mario Fava - biex flimkien mas-Segretarju Parlamentari Silvio Parnis, mal-Ministru Owen Bonnici u mad-Dipartiment tas-Saħħa, speċjalment mad-Dipartiment tas-Saħħa Pubblika, ninżlu għand il-kunsilli lokali fl-ibliet u l-irħula tagħna biex, fost affarijiet oħrajn, nagħmlu programmi ta' edukazzjoni dwar l-abbuż tad-droga, fosthom kif wieħed jagħraf jekk ikollu xi qarib li jkun għaddej minn din il-problema.

Jekk ikun hemm problema, l-agħar ħaġa li tista' tagħmel hi li ma tindunax biha jew tinjoraha.

Huwa importanti li wieħed jinduna biex ikun jista' jfittex l-għajnuna kemm jista' jkun kmieni dwar l-effetti ħżiena li jista' jkollhom dawn id-drogi fuqna u fuq uliedna.

La tgħaddi din il-liġi, dawn se jkunu kollha illegali, imma nerġa' ngħid li l-fatt biss li nagħmluhom illegali mhuwiex biżżejjed.

Trid issir enfasi wkoll fuq il-metodi ta' għarfien u tas-servizzi li diġà jeżistu fil-pajjiż biex lil min ikollu dawn il-problemi nkunu nistgħu ngħinuh.

L-edukazzjoni hija importanti u għalhekk se nkunu qegħdin ninżlu fil-livell ta' kunsilli lokali biex flimkien mas-sindki u l-kunsilliera nipprovdu r-riżorsi ħalli nkunu nistgħu nqajmu aktar kuxjenza, nagħtu aktar tagħlim u għarfien ta' din il-problema u ta' kif wieħed jista' jfittex l-għajnuna biex joħroġ minn dan il-vizzju.

Irridu nammettu li teżisti l-problema ta' abbuż mid-drogi u minn sustanzi illegali, għax jekk indaħħlu rasna fir-ramel u ngħidu li m'hawnx, inkunu qegħdin nagħmlu ħażin.

B'hekk inkunu nistgħu noffru għajnuna lil dawk il-persuni, mhux biss żagħżagħ imma ħafna minnhom żagħżagħ, li sfortunatament ikunu waqgħu f'dan il-vizzju.

Illum teżisti għajnuna professjonali mid-Dipartiment tas-Servizzi Soċjali, mill-Knisja, li minn hawnhekk irridu nirringrazzjawha, minn numru ta' NGOs li jagħtu servizz fil-komunità - u minn hawnhekk aħna nirringrazzjawhom u nwegħduhom l-appoġġ tagħna - kif ukoll mid-Dipartiment tas-Saħħa, speċjalment id-Dipartiment tas-Saħħa Mentali.

Fl-aħħar snin ftaħna żewġ dual diagnosis units għal dawk il-persuni li jkollhom problema ta' abbuż mid-droga u problemi mentali, li xi drabi jmorru flimkien, għax hemm persuni li meta jkunu qegħdin jabbużaw mid-droga din taffettwalhom is-saħħa mentali tagħhom.

Għalhekk ftaħna units għall-irġiel u għan-nisa li qegħdin joffru dan is-servizz.

Sfortunament, ħafna drabi s-servizzi li qegħdin nagħtu jkunu mimlijin bi klijenti li għandhom din it-tip ta' problema u allura huwa parti mill-pjan tal-istrateġija nazzjonali għas-saħħa mentali għall-għaxar snin li ġejjin li, hekk kif inkunu qegħdin nagħmlu l-iscoping ta' parti mill-Isptar Monte Carmeli – għax kif diġà għidna qegħdin nagħmlu rinovazzjoni, flimkien ma' riorganizzazzjoni u scoping tiegħu – parti minnu tibda tintuża bħala Substance Abuse Treatment Unit (SATU).

Dan il-kunċett ġdid diġà qiegħed fil-pjan tar-rescoping ta' dan l-isptar, imbagħad kif ikollna l-isptar tal-kura mentali l-ġdid li se jkun fuq il-campus tal-Isptar Mater Dei, is-SATU jkun jista' jimxi għal dan l-isptar akut ġdid.

Sur President, huwa fatt li l-emendi li qegħdin nagħmlu llum, u li jien qed nistenna li se jkun hawn vot unanimu favurihom, se jkunu qegħdin isaħħu jdejn il-Korp tal-Pulizija u l-Uffiċjali tad-Dwana u se jkunu qegħdin jagħtu aktar serħan il-moħħ lilna kollha, speċjalment aħna li għandna ż-żgħażagħ, għax nafu li mhux se tibqa' tkun xi ħaġa faċli li wieħed jikseb dawn is-sustanzi mill-internet kif kien isir meta ma kenux illegali, għax issa se jibdew isiru illegali mill-ewwel awtomatikament.

Apparti li qegħdin indaħħlu dawn l-emendi, se nkunu qegħdin nagħmlu qafas madwarhom kemm ta' enforcement, kemm ta' edukazzjoni, kif ukoll ta' appoġġ u riabilitazzjoni.

Sur President, nagħlaq billi nerġa' nirringrazzja lil kull min ħa parti f'dan id-dibattitu tal-kontribut li ta.

Nirringrazzja wkoll lill-forzi tal-ordni, lill-Pulizija, id-Dwana, l-Armata u kull min hu involut f'dan is-settur.

Nirringrazzja lis-social workers li jagħmlu ħafna xogħol ma' persuni li għandhom dawn il-problemi u lill-NGOs li jaħdmu mal-persuni li għandhom il-problema tal-abbuż tad-droga.

Nirringrazzja wkoll lill-professjonisti fil-qasam tas-saħħa, inkluż fil-qasam tas-saħħa mentali, tax-xogħol kbir li jagħmlu, u minn hawnhekk f'ismi u f'isem il-Gvern nirringrazzjahom.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jemenda l-Ordinanza dwar il-Professjoni Medika u l-Professjonijiet li għandhom x'jaqsmu magħha, Kap. 31, u l-Ordinanza dwar Mediċini Perikolużi, Kap 101, sabiex tiġi implimentata d-Direttiva tal-2017/2103 tal-Unjoni Ewropea" ikun moqri t-Tieni Darba.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-Abbozz ta' Liġi ġie moqri t-Tieni Darba.

CHRIS FEARNE: Sur President, nipproponi li dan l-Abbozz ta' Liġi jiġi ttrattat mill-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Liġi.

L-ISPEAKER: Min jissekonda?

L-ISPEAKER: Il-mistoqsija hi l-mozzjoni kif imressqa mill-Ministru Chris Fearne.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

ABBOZZ TA' LIĠI BIEX JEMENDA L-ATT DWAR

IL-PATRIMONJU KULTURALI

OWEN BONNICI (Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali): Sur President, għandi Messaġġ mingħand il-President.

L-ISPEAKER: Se naqra l-messaġġ:

Il-President, wara li kienet informata dwar is-suġġett tal-Abbozz ta' Liġi "biex jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali, Kap. 445, biex jirregola aħjar il-professjoni tal-konservazzjoni-restorazzjoni u ta' fornituri oħrajn ta' servizzi kulturali, u biex jagħmel provvedimenti fir-rigward tal-patrimonju kulturali ta' taħt l-ilma u għal għanijiet konnessi mal-kwestjonijiet imsemmija", tirrakkomandah għall-konsiderazzjoni tal-Kamra tad-Deputati.

21 ta' Novembru 2018

OWEN BONNICI: Sur President, nipproponi t-Tieni Qari tal-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali, Kap. 445, biex jirregola aħjar il-professjoni tal-konservazzjoni-restorazzjoni u ta' fornituri oħrajn ta' servizzi kulturali, u biex jagħmel provvedimenti fir-rigward tal-patrimonju kulturali ta' taħt l-ilma u għal għanijiet konnessi mal-kwestjonijiet imsemmija".

L-ISPEAKER: Min jissekonda?

L-ISPEAKER: Grazzi.

OWEN BONNICI: Sur President, huwa verament pjaċir tiegħi li nippilota dan l-Abbozz ta' Liġi li qed iressaq emendi biex inkomplu nipproteġu wieħed mill-iktar affarijiet sbieħ li għandna f'pajjiżna, il-wirt storiku.

Dawn huma emendi għal-liġi li nista' niftaħar li gvern wara l-ieħor ra kif għamel biex ikompli jtejjibha, amministrazzjoni wara l-oħra.

Irrid mill-ewwel infaħħar ix-xogħol enormi li kien sar minn gvernijiet Laburisti ta' żmien il-Perit Mintoff, meta kien hemm id-Dipartiment tal-Mużewijiet.

Spiss niltaqa' ma' nies li kienu jaħdmu f'dak id-Dipartiment u jirrakkontawli l-ħafna xogħol li għamlu bil-ftit riżorsi li kellhom.

Irrid infaħħar ukoll id-deċiżjoni li kien ħa l-eks Ministru Louis Galea meta rriforma mill-qiegħ il-Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali, u mid-Dipartiment tal-Mużewijiet ħoloq dawk l-organi li llum nistgħu ngħidu li rnexxew bil-kbir, fosthom Heritage Malta, is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali u id-Direttorat tar-Restawr.

Issa wasalna għall-pass li jmiss u m'għandix dubju li se jgħaddi ż-żmien u ta' warajna se jħarsu lura u jgħidu li l-Parlamentari tal-Leġiżlatura li bdiet fl-2017 komplew jibnu fuq il-qafas leġiżlattiv tajjeb ħafna li ħallewlhom ta' qabilhom.

Dawk ta' qabilna tawna qafas leġiżlattiv tajjeb ħafna u sabiħ immens.

Il-liġi tieħu pjaċir taqraha, u m'għandix dubju li lil ta' warajna se nkunu qed ngħaddulhom liġi ħafna aħjar milli writna.

Essenzjalment, dan li qiegħed nippreżenta llum huwa eżerċizzju li ħa s-snin biex sar.

Niftakar li l-ewwel darba li bdejna naħdmu fuq din il-liġi kien ftit wara nofs il-leġiżlatura li għaddiet u llum qegħdin nersqu lejn nofs din il-leġiżlatura.

Jiġifieri qegħdin nitkellmu fuq proċess li ħa tlieta, erba' snin, u ħa dan il-perjodu kollu għax ridna nkunu ċerti li l-emendi li nagħmlu f'dan l-Abbozz ta' Liġi, they withstand the test of time u ma jkunux emendi li jservu mil-lum għal għada.

Aħna rridu li dawn ikunu emendi li jservuna għal ġenerazzjoni li fiha l-qafas tal-patrimonju kulturali, u jekk qabel minħabba l-ftit riżorsi li kien hemm, u ma nagħti tort lil ħadd, dan kien jiġi relegat bħala qasam li meta ma nitkellmux fuq affarijiet oħra nitkellmu fuqu, illum l-patrimonju kulturali u l-kultura kollha kemm hi saru prijorità nazzjonali.

Illum titkellem ma' min titkellem u tmur fejn tmur, għalkemm ġieli ssib xi eċċezzjonijiet, ħafna min-nies jgħidulek kemm huma kburin bil-wirt storiku u bil-kultura ta' pajjiżna, u li għalihom dawn huma importanti daqs l-aqwa diskussjoni dwar affarijiet li jolqtu lin-nies fil-laħam il-ħaj ta' kuljum.

Għalhekk irrid nirringrazzja lin-nies kollha li kkontribwew biex għamilna dan l-Abbozz ta' Liġi.

Hemm elenku sħiħ, u kultant tibża' ssemmi n-nies għax tista' tħalli lil xi ħadd barra, però, jekk tippermettuli, nixtieq insemmi persuna waħda.

Qed nirreferi għas-Sur Mario Cutajar li mhux biss huwa l-Principal Permanent Secretary, imma wkoll id-Direttur Eżekuttiv fuq il-Bord ta' Heritage Malta.

Mas-Sur Cutajar ħdimna id f'id u ħdimna tajjeb ħafna biex nagħmlu sinerġija li twassal biex il-ħafna ideat tajbin li kienu jiġuna minn żmien għal żmien sabiex intejbu l-liġi nagħmluhom realtà.

Kif diġà għidt, dawn huma emendi għal-liġi li kienet saret fl-2002 u semmejt lill-eks Ministru Louis Galea.

L-Att tal-2002 bidel kompletament il-liġi dwar il-protezzjoni tal-antikitajiet, l-Antiquities Protection Act, għamel riforma mill-qiegħ u tana liġi li servietna tajjeb għal dawn l-aħħar 20 sena, però issa jekk irridu nagħmlu l-pass li jmiss, irridu ntejbu l-liġi li hemm llum.

Biex nispjega aħjar x'se nagħmlu, huwa tajjeb li nispjega x'għandna llum, għax ikun inutli li nispjega x'se nagħmlu jekk dak li għandna ma nispjegahx tajjeb.

Se nibda bis-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali, li hu r-regolatur tas-settur kulturali, jiġifieri jidħol kull fejn hemm bżonn deċiżjoni regolatorja.

Pereżempju, jekk fil-gazzetti naraw li se jsir xi żvilupp, is-Sovrintendent joġġezzjona jew jaqbel.

Jekk joġġezzjona jċapċpulu u jekk jaqbel jikkritikawh.

Issa ġieli jkollhom raġun u ġieli ma jkollhomx, għax is-Sovrintendent is-Sur Joe Magro Conti u n-nies tiegħu, li minn hawnhekk insellmilhom, jagħmlu dak kollu possibbli biex jissalvagwardaw il-wirt storiku, filwaqt li ma jxekklux l-iżvilupp.

Allura nixtieq nirringrazzjah tax-xogħol li qiegħed jagħmel u, kif għidt qabel, meta jfaħħruh naqbel magħhom li għandhom ifaħħruh, imma meta jikkritikawh, inħoss li l-kritika li ssir tkun inġusta, għax fil-fehma tiegħi s-Sovrintendenza qed toħloq bilanċ tajjeb bejn il-bżonn li niżviluppaw dan il-pajjiż, u fl-istess waqt nieħdu ħsieb il-wirt storiku.

It-tieni entità hija Heritage Malta, li forsi hija l-iktar entità popolari u li tagħmel ħafna ġid.

Naħseb li n-nies hemm barra jafu x'inhi Heritage Malta u għandhom biżżejjed informazzjoni dwarha.

It-tielet entità li għandna fil-liġi hija ċ-Ċentru Malti għar-Restawr.

Dan kellu jservi bħala ċentru li jieħu ħsieb ir-restawr, imma fil-verità llum dak ix-xogħol qed jagħmlu d-Direttorat tar-Restawr b'mod tajjeb ħafna u b'mod li jagħmel sens.

Hemm ukoll il-Kumitat tal-Garanzija, li l-iskop tiegħu huwa ta' stakeholder management and stakeholder cooperation, fejn l-istakeholders kollha jaħdmu flimkien u jagħtu parir lill-Gvern dwar il-patrimonju kulturali.

Diġà għidt li l-Liġi tal-2002 kienet pass importanti u se nerġa' nfaħħar il-viżjoni ta' liġi li tatna 16 jew 20 sena ta' xogħol tajjeb ħafna, però issa hemm bżonn inbiddlu u ntejbu.

Wara dawn iż-żewġ ġenerazzjonijiet ta' esperjenza, nistgħu nkomplu ntejbu u fejn hemm bżonn inbiddlu nbiddlu, u fejn hemm bżonn insaħħu nsaħħu.

Qabel l-2013 kienu saru sforzi biex fil-Parlament jitressqu emendi għall-Att dwar il-Patrimonju Kulturali.

Ninsab informat li kienu saru Abbozzi ta' Liġi li però qatt ma raw id-dawl tax-xemx.

Jista' jkun li l-leġiżlatura ta' qabel kellha prijoritajiet oħrajn, jew jista' jkun li ma kienx hemm qbil dwar xi emendi, però dan kien proċess li nbeda u ma ntemmx.

Kif diġà għidt, fl-2014 inħasset il-ħtieġa li nagħtu enerġija lil dan il-proċess, u llum, wara diversi konsultazzjonijiet vasti fejn tkellimna ma' kulħadd, qegħdin fl-2019 u nistgħu niddibattu dan l-Abbozz ta' Liġi fl-istadju tat-Tieni Qari.

Is-sabiħ ta' dan l-Abbozz ta' Liġi hu li jitkellem dwar sfidi u aspetti li fl-2002 lanqas biss konna noħolmu li se niddiskutuhom.

Fil-fehma tiegħi, dawn jagħtu soluzzjonijiet importanti ħafna li mhux biss jilqgħu għall-preżent, imma jantiċipaw il-futur.

Hemm xi ftit ċirkostazi li juru li l-liġi ta' qabel ma servitniex tajjeb, u aħna se nsolvu dik il-problema.

Pereżempju, hemm il-kwestjoni tal-warrants għar-restawraturi.

Naf li hemm ħafna restawraturi li jixtiequ jingħataw warrant, u l-liġi tal-2002 kienet ipprovdiet li jkun hemm bord li jagħti l-warrant lir-restawraturi, però kienet tgħid li fost il-membri tal-bord għandu jkun hemm xi ħadd li għandu l-warrant ta' restawratur.

Allura ġejna f'sitwazzjoni impossibbli; ladarba f'Malta ma kien għad hawn ħadd li għandu din il-warrant għax ma kenitx għadha teżisti, allura l-liġi ma setgħetx titħaddem.

Mela meta saret il-liġi fl-2002 ħolqu bord li jagħti l-warrants lir-restawraturi, imma kien hemm indikat li fuqu għandu jkun hemm xi ħadd li għandu l-warrant ta' restawratur, imma peress li riedet tingħata l-ewwel warrant biex ikun hemm dan il-membru, dan il-bord qatt ma seta' jitħaddem skont il-liġi.

Issa bis-saħħa ta' dan l-Abbozz ta' Liġi se nsolvu darba għal dejjem din il-mankanza li kien hemm fil-liġi tal-2002, li altrimenti kienet liġi tajba, u jien diġà faħħartha.

Il-liġi li qegħdin nipproponu se tbiddel il-mod kif irid ikun kompost il-bord, biex nilqgħu għal din id-diffikultà.

Qeħdin naraw ukoll li jkun hemm standard ogħla fil-professjoni tal-konservazzjoni u r-restawr, kif ukoll li fejn tidħol il-professjoni tar-restawraturi jkun hemm aktar għarfien tal-wirt kulturali bis-segwenti affarijiet.

L-ewwel nett, biex tkun restawratur irid ikun hemm titjib drastiku fil-kwalifika meħtieġa u li biex tapplika għall-warrant fil-qasam tar-restawr u l-konservazzjoni jrid ikollok prova ta' livell ta' preparazzjoni li tassigura l-ħarsien tal-wirt storiku.

Ma nistgħux inħarsu lejn dan is-settur mingħajr ma nirrikonoxxu l-fatt li għandu jkun hemm ċirkostanzi li jagħtu lok li, pereżempju, min ilu restawratur għal ħafna snin u qatt ma kellu warrant u m'għandux kwalifiki biex japplika għall-warrant, il-liġi tipprovdi li għal perjodu ristrett ikun hemm a grandfathering clause li permezz tagħha min mhuwiex ikkwalifikat akkademikament u ilu jaħdem ta' restawratur, xorta jkun jista' japplika.

Din il-ħaġa qegħdin nilqgħu għaliha, u din hi eċċezzjoni li ssibha f'ħafna liġijiet, anke f'liġijiet mediċi.

Meta daħlet l-ispeċjalizzazzjoni, dawn kienu pprovdew grandfathering clause, li tagħmel sens, għax inkella tkun qed toħloq inġustizzja.

Altrimenti, tneħħi dik l-eċċezzjoni, se nibdew paġna ġdida fejn se jkollna restawraturi mħarrġin, tal-aqwa kwalifiki u tal-aqwa livell.

Qegħdin nintroduċu wkoll il-konċett ta' reġistrazzjoni ta' heritage skills, fejn tkun tista' turi li għandek heritage skill regolat bis-saħħa ta' dan l-Abbozz ta' Liġi.

Qegħdin inwessgħu x-xogħlijiet varji li jeħtieġ il-qasam tal-protezzjoni u r-restawr tal-wirt kulturali.

Ir-restawraturi jagħmlu xogħol importanti ħafna fil-protezzjoni tal-wirt storiku, però mhux huma biss jipproteġu l-wirt storiku.

Jien inzertajt għandi mħabba lejn ix-xogħol li jagħmlu s-soċjetajiet mużikali fl-irħula.

Dawn apparti li jgħallmu l-mużika fl-irħula, jagħmlu xogħol importanti ieħor bħal jiġbru l-flus u jħallsu, jirranġaw xi statwa, u jinvestu f'xi biċċa arti.

Dawn huma kollha affarijiet li jsiru fl-irħula, u tiġix tgħidli li l-ħaddiema li jaħdmu f'dan is-settur, għalkemm ma jkunux restawraturi, ma jgħinux għall-protezzjoni tal-wirt storiku.

Allura se nagħtu l-possibbiltà li dawn ikollhom heritage skill certificate li juri li għandhom sengħa f'dak is-settur partikolari.

Pereżempju, il-marmisti - f'Malta m'għandniex ħafna marmisti, tgħoddhom fuq id waħda - għalkemm mhumiex restawraturi, tiġix tgħidli li ma jipproteġux il-wirt storiku.

Allura m'għandniex nagħtuhom ċertifikat li juri l-ħila li għandhom?

Inċidentalment, irrid nirringrazzja lill-ftit marmisti li fadlilna, talli kull meta jkollna bżonnhom bħala Gvern, dejjem insibuhom ta' għajnuna u kultant jissagrifikaw ix-xogħol privat li jkollhom u jwarrbuh fil-ġenb, għax tant iħobbu x-xogħol tagħhom li kuntenti jitilfu l-flus u jagħmlu xogħol li l-Istat jitlobhom jagħmlu f'ċerti postijiet, imbagħad ikunu jistgħu jgħidu: Jien ħadt ħsieb il-component tal-proġett tal-Palazz.

Din hija xi ħaġa sabiħa, għax turi l-amorproprju.

Aħna rridu niżguraw l-ogħla standard anke fl-oqsma li ma jaqgħux taħt ir-restawr u li għandhom snajja' oħrajn.

Aħna nemmnu li dan se jkun xprun importanti biex ċerti snajja' li qed jintilfu, inkunu nistgħu nagħtuhom il-ħajja mill-ġdid.

Jien naf ħafna żgħażagħ li dak li jaraw b'għajnejhom jagħmluh idejhom.

Il-familja tiegħi mimlija b'nies bħal dawn, imma jien inzertajt l-oppost ta' dan li semmejt, imma naf kemm hawn nies u żgħażagħ li huma tajbin fis-snajja' u dak li jaraw kapaċi jagħmluh.

Għalhekk inħeġġeġ lil dawn iż-żgħażagħ li b'din iċ-ċertifikazzjoni se nkomplu nagħtuhom opportunità li jagħmlu karriera mis-sengħa tagħhom.

Ġieli jiġi xi ħadd u jgħidli, pereżempju, li jaf jaħdem fl-injam u jaf jagħmel il-lavur u jurini r-ritratti, imbagħad meta nistaqsih għalfejn ma jmurx l-MCAST biex iġib kwalifika, jgħidli li jaqta' qalbu.

Imma b'din naħseb li se jkollu inċentiv ieħor li jekk iġib dik il-kwalifika jaf li se jkollu ċ-ċertifikat ta' dan il-bord li jkompli jirrendih speċjalizzat f'dak is-settur.

Xogħol hawn kemm trid.

Ix-xogħol ta' restawr ifur qiegħed.

Kull fejn iddur ħlief nies li jgħidulek li ma jistgħux isibu ħaddiema, ma tarax, anke fir-restawr.

Naħseb li kollha titkellmu man-nies u tafu x'qed ngħid, allura din se tgħin biex aktar żgħażagħ joħolqu karrieri ġodda.

Il-bord tal-warrants se jara wkoll ilmenti ta' natura etika.

Aħna qegħdin ngħidu li jekk ir-restawratur se jkollu professjoni, awtomatikament se jġib il-bżonn li jkun hemm kodiċi ta' etika, u fejn ikun hemm nuqqas ta' etika, xi ħadd irid jiddeċiedi.

Pereżempju, l-avukati għandhom il-Kamra tal-Avukati li tiddeċiedi kwestjonijiet ta' etika, l-istess il-periti u n-nutara, allura anke r-restawraturi għandu jkollhom bord li jiddeċiedi kwestjonijiet ta' etika.

Għalhekk ħloqna mekkaniżmu – ħalli għalina l-avukati biex nipprovaw noħolqu l-mekkaniżmi! – li jiggarantixxi kemm jista' jkun fair hearing bid-dritt ta' appell mid-deċiżjonijiet tal-bord.

Qegħdin nirrikonoxxu wkoll diversi entitajiet u assoċjazzjonijiet ta' konservaturi u restawraturi biex ikun hemm aktar komunikazzjoni bejn il-bord u min jipprattika l-professjoni.

Hawnhekk irrid ngħid li l-assoċjazzjoni li tiġbor ir-restawraturi hija magħmula minn nies ta' rispett enormi.

Jien għandi rispett kbir lejn din l-assoċjazzjoni, u minn hawnhekk insellmilhom kollha.

Ma nsemmix lil dak u lill-ieħor għax żgur ninsa lil xi ħadd u jkun inġust jekk nagħmel hekk, imma rrid nirringrazzjahom kollha għax huma nies ta' kortesija kbira, edukatissimi u jagħmlu l-punt tagħhom bl-aktar mod kostruttiv.

Jien nixtieq li nkomplu għaddejjin bid-diskussjoni mal-assoċjazzjoni li tiġbor ir-restawraturi.

Huwa veru li hemm vantaġġ li wħud minn dawn il-membri huma impjegati ta' Heritage Malta, allura naħdmu magħhom b'mod kontinwu, però xorta nixtieq li l-bord u din l-assoċjazzjoni jkomplu jkabbru r-relazzjoni diġà eċċellenti li hemm preżentement.

It-tieni innovazzjoni hija l-wirt kulturali li jinsab taħt il-baħar, u hawnhekk dħalna f'dinja spettakolari.

Pajjiżna għandu ġawhar kbar fuq l-art u għandu aktar ġawhar taħt il-baħar.

Kull min hu appassjonat għall-baħar jaf x'qed ngħid.

Lili jgħallmuni n-nies li fis-sajf għandhom il-possibbiltà li jgħoddsu taħt il-baħar, min biċ-ċilindri u min bla ċilindri, jesploraw din id-dinja oħra.

Kulħadd jgħidlek li kif tinżel taħt il-baħar, qisek dħalt f'dinja ġdida u Malta verament għandna rikkezzi kbar taħt il-baħar.

Dan hu sforz li pajjiżna huwa gżira, li minnu nnifsu diġà jagħmlek rikk fejn tidħol il-kosta u taħt il-baħar, imma aħna gżira fl-aktar reġjun sabiħ fid-dinja; huwa eċitanti għax jiltaqgħu flimkien iż-żewġ kontinenti.

Jekk taqra l-istorja tad-dinja ssib li l-aqwa nies missew ma' dan il-baħar li ngħixu fih.

Aħna m'aħniex gżira f'nofs oċean li qatt ma jissemma mkien, imma aħna gżira f'nofs il-baħar Mediterran kollu storja.

Jekk taqra l-istorja tad-dinja, il-ħin kollu ssib referenza għall-Mediterran għax fih saru l-aqwa battalji u b'xi mod l-aqwa nies kellhom x'jaqsmu mal-Mediterran.

Issa aħna qegħdin proprju f'nofs dan ir-reġjun eċitanti.

Meta jkollok dan il-wirt kulturali taħt il-baħar, ma tistax ma tipprovdix ad hoc għalih, biex bħalma għandek unit għar-restawr u bħalma għandek is-Sovrintendenza, ikollok entità taħdem speċifikament fuq il-wirt taħt il-baħar.

Għalija llum qed inwelldu xi ħaġa li għada pitgħada se tikber b'mod li llum ma nimmaġinawx is-suċċess li se jkollha, li jkollok entità li tieħu ħsieb il-wirt kulturali ta' taħt il-baħar.

Dan hu kapitlu li qed jinkiteb mill-ġdid biex nipprovdu għalih u għax-xogħol li rridu nagħmlu fil-ġenerazzjonijiet li ġejjin.

Issa biex tagħmel xi ħaġa mill-ġdid, trid tibda mid-definizzjoni ta' x'inhu wirt kulturali taħt il-baħar.

Allura qed nispjegaw x'inhu dan il-wirt kulturali taħt il-baħar u qed nispeċifikaw min għandu l-obbligu jagħmel xiex.

Pereżempju, jekk tinstab xi ħaġa ta' valur kulturali fil-baħar, hemm obbligu ta' rapportar.

Dan qed jiftaħ ferita kbira, għax il-Bambin biss jaf kemm kien hemm affarijiet sbieħ u prezzjużi mil-lat patrimonjali taħt il-baħar.

Jien nisma' stejjer, bħalma jisma' kulħadd, fejn jgħidulek li fi żmien il-bużnannu – biex ma nsemmix dan iż-żmien – kienu jgħoddsu għal "hekk" u jsibu "hekk" u jbigħuhom 'l hawn u 'l hemm.

Il-Bambin biss jaf, u naħseb li sħabi l-Għawdxin jistgħu jirrakkontaw iktar mill-Maltin ir-rikkezzi kbar li jkun hemm taħt wiċċ il-baħar.

Issa se jkun hemm obbligu ta' rapportaġġ tal-affarijiet li jinstabu taħt il-baħar.

Forsi tgħidli li mbilli issa hemm l-obbligu ta' rapportaġġ, min ma jridx jirrapporta mhux se jirrapporta.

Aħseb u ara jekk ma jkunx hemm l-obbligu!

Irridu nibdew minn xi mkien u rridu nkabbru l-kuxjenza dwar il-bżonn, anke bħala pajjiż, li jekk insiru nafu b'affarijiet ta' valur li hemm taħt il-baħar, anke jekk ikunu affarijiet żgħar, nistgħu nagħmlu d-differenza.

Jekk tippermettuli nagħmel aneddotu żgħir.

Nhar il-Ħadd mort flimkien ma' numru ta' residenti minn Ħal Safi biex naraw l-affarijiet li nstabu wara proġett li kien hemm minn kumpanija tal-avjazzjoni f'Ħal Safi li applikat għall-permess biex tkabbar il-faċilitajiet tagħha.

Is-Sovrintendent ordna li jkun hemm moniteraġġ, għax din hija żona sensittiva b'mod arkeoloġiku, u f'dan il-moniteraġġ instabu biċċiet żgħar ta' fuħħar, id-daqs ta' munita ta' €2 li ġieli meta tagħmilhom flimkien ikun hemm forma aktar ċara, però fil-maġġoranza huma affarijiet żgħar.

Tgħidli: Prosit, billi nstabu biċċiet ta' fuħħar?

Dawn qegħdin għall-wiri fil-Mużew tal-Arkeoloġija.

Nhar il-Ħadd li għadda, ma' numru ta' residenti minn Ħal Safi stess, ħadt gost nisma' lil Dr Nathaniel Cutajar, li kulħadd jaf kemm huwa struwit f'dan is-settur, jgħid li din il-biċċa farka tefgħet dawl fuq perjodu tal-Medjuevu li Malta ma nafu xejn, jew nafu ftit, dwaru, għax biex tkun taf dwar l-istdorja ta' pajjiżek, trid taqra r-referenzi li hemm u tara l-oġġetti li ssib.

Issa referenzi dwar Malta fi żmien il-Medjuevu m'hemm prattikament xejn, allura rridu noqogħdu fuq dak li nsibu.

Bis-saħħa ta' dawn l-affarijiet u oħrajn li nstabu, pereżempju, fl-Imdina, stajna nidentifikaw li f'Malta, anke fiż-żoni rurali, kienu jużaw fuħħar li żgur ma kienx jiġi prodott Malta, imma kien jiġi prodott barra minn Malta, inkluż f'żoni li mingħalina li dak iż-żmien kienu l-għadu tal-Maltin, jiġifieri fiż-żoni tan-naħa ta' fuq tal-Afrika, fejn fil-Medjuevu nafu li kien hemm żewġ fazzjonijiet prinċipali ewlenin, apparti s-sitwazzjoni tal-Biżantini u dik li llum nafuha bħala Sqallija.

Mela f'Malta nsibu dan il-fuħħar li kien isir minn dawk li mingħalina kienu l-għadu tal-Maltin, allura huwa ovvju li kien ikun hemm kummerċ kbir għaddej bejn popli differenti.

Għalfejn kienu jiġu Malta dak iż-żmien biex ibigħu l-fuħħar?

In-negozjanti ma kellhomx interess li jiġu Malta jekk mhux għax kien jaqblilhom jiġu jbigħu hawn Malta, imma probabbilment kellhom aċċess għal prodotti oħrajn li jiġu minn ambjenti differenti tar-reġjun tal-Mediterran.

Dan fuq affarijiet żgħar, aħseb u ara affarijiet kbar kemm jagħmlu differenza għall-identità straordinarja li għandu dan il-pajjiż.

It-tielet ħaġa li se ndaħħlu bis-saħħa ta' dawn l-emendi hi li biex tagħmel esplorazzjoni u biex tirkupra r-relitti – din hi traduzzjoni tal-kelma relics – trid il-permess tas-Sovrintendent.

Hawnhekk se nirregolaw xi ħaġa li sal-lum ma kenitx regolata, li biex tagħmel esplorazzjoni u rkuprar ta' relitti fil-baħar, trid permess mis-Sovrintendent.

Issa dan ifisser li s-Sovrintendent ma jistax idum ad aeternum biex jiddeċiedi.

Qed nagħmilha ċara minn issa li aħna rridu nkunu ċerti li mil-lat burokratiku nagħmlu dak kollu meħtieġ sabiex ikun hemm effikaċja u prattiċità f'dan l-aspett.

Qed jingħata wkoll poter lis-Sovrintendent sabiex jiġu stabbiliti żoni ta' protezzjoni fil-baħar.

Aħna nafu li għandna diversi liġijiet li jagħtu poteri ta' protezzjoni fuq l-art, imma issa se nagħtu poter ġdid ta' protezzjoni taħt il-baħar minħabba kwestjonijiet ta' wirt storiku, filwaqt li se jkun assigurat il-kontroll tal-aċċessibilità u l-promozzjoni tal-wirt, din id-darba min-naħa ta' Heritage Malta.

Il-ħtieġa li jiġi permess l-irkuprar u mbagħad il-konservazzjoni u l-esebizzjoni tal-wirt kulturali fil-baħar qed tiġi promossa ħalli dan jiġi gawdut minn udjenzi Maltin, kif ukoll internazzjonali.

M'għandix dubju li dan il-unit se jagħmel xogħol importanti ħafna.

Hawn nista' nħabbar li ddeċidejt li din ir-responsabbiltà, dan l-oneru, nagħtih lill-Prof.

Timmy Gambin, li kulħadd jaf il-ħiliet akkademiċi straordinarji li għandu.

Huwa bniedem rispettat minn kulħadd u huwa professur ta' fama mhux biss Maltija, imma testendi 'l barra minn xtutna fejn jidħol il-wirt kulturali taħt il-baħar.

Nirringrazzjah talli aċċetta li jgħin lill-pajjiż - dan mhux qed igħin lill-Gvern jew lill-Oppożizzjoni - biex din it-tarbija titwieled, titlaq tiġri u f'kemm ilni ngħidlek tkompli tiffjorixxi u tmur 'il quddiem.

Fejn jidħol il-wirt kulturali, ma jistax ikun li jkollok qasam daqshekk eċitanti u dinamiku jekk ma jkollokx strateġija u politika li tagħmel sens u li tkun aġġornata kontinwament.

Jien naħseb li sar ħafna xogħol, però rridu nammettu li l-pubbliku inġenerali għadu ma jafx fuq ponot subgħajh l-entitajiet relattivi u x-xogħol li jagħmlu.

Allura ta' spiss ikellmuni nies li jkunu qegħdin jistennew clearance mis-Sovrintendent tal-Patrimonju Kulturali u jħalltu s-Sovrintendenza ma' Heritage Malta.

Dik fiha nnifisha hi turija li rridu nagħmlu iktar biex nikkomunikaw ix-xogħol li tagħmel kull entità.

Mela rridu niddeċiedu min se jkun responsabbli għat-tixrid tal-informazzjoni u l-għarfien dwar ix-xogħol kulturali.

F'dan l-Abbozz ta' Liġi qed nipproponu li Heritage Malta tkun l-entità li wieħed jikkonsulta fuq bżonnijiet relatati ma' konsultazzjoni u restawr, kif ukoll biex tinforma lill-pubbliku bil-funzjonijiet diversi.

Hija se tkun dik li tagħti pariri lill-Gvern rigward best practices fil-konservazzjoni tal-kollezzjonijiet nazzjonali.

Sal-lum dawn il-funzjonijiet donnhom huma dispersi, għax m'hemmx sit għalihom.

Dan bħal ta' Pirandello, qisu għandek il-karattri qegħdin jiġru ma' kullimkien ifittxu awtur.

Hekk ukoll dan l-aspett.

Irridu sid għal din il-mansjoni, u se tkun proprju Heritage Malta li se ngħabbuha b'iktar responsabbiltà għax nafu li it will deliver.

Kieku m'għandniex fiduċja f'min imexxi Heritage Malta konna nimxu differenti, imma għax għandna fiduċja fiha qegħdin nikkonsolidaw dawn id-doveri ġodda fuq Heritage Malta.

Hemm grupp ta' emendi li għandhom l-għan li jiffaċilitaw l-operat ta' entitajiet governattivi u NGOs li għandhom funzjoni importanti f'dan il-qasam.

Qegħdin naraw li f'dak li llum forsi huwa burokratiku, nipprovaw inneħħu min-nofs ħafna affarijiet li diversi entitajiet jipprotestaw regolarment dwarhom.

Jidhirli li dawn l-affarijiet se jiffaċilitaw l-operat tal-entitajiet u tal-NGOs.

Hemm punt dwar ir-right of preference li forsi ma jitkellimx kulħadd dwaru, imma meta jolqtok, tgħid aħħ!

Kif nafu, l-Istat għandu dritt tar-right of preference, jiġifieri għandu d-dritt li jaqbeż il-kju fejn jirrigwarda rkant ta' artefatti u biċċiet tal-arti.

Fejn ikun hemm irkant ta' artefatti u biċċiet tal-arti, l-Istat għandu d-dritt li joffri l-offerta daqs kemm ikun se jinbiegħ lil Tizju u jixtri l-prodott jew l-artefatt hu.

Aħna, bħala Gvern, nixtru diversi artefatti.

Pereżempju, jekk tmur il-MUŻA tara l-artefatti ta' Sciortino li wħud minnhom bħal, pereżempju x-xogħol magħruf bħala Speed, xtrajniehom b'dan il-mod.

Meta tixtri b'dan il-mod, tkun qed tixtri b'mod dirett.

Ara kemm jikkritikaw id-direct orders, imma b'direct order trid tixtri dawn l-affarijiet.

Tkun qed tixtri billi simbolikament tagħti daqqa ta' spalla lill-privat li jkun għamel l-offerta qablek.

Hawn min jiddejjaq u nifhimha li dak li jkun ma jeħux pjaċir, imma għandi nifhem li naqblu li għall-ġid tal-pajjiż, hekk għandu jkun.

Issa biex inkomplu nipperfezzjonaw dan il-kamp, qegħdin nagħtu l-obbligu lil Heritage Malta wara li tikkonsulta s-Sovrintendenza biex tkun is-sid ta' din il-mansjoni.

Qabel, dan kienet tagħmlu s-Sovrintendenza, issa qed inneħħu dak id-dritt mingħand is-Sovrintendenza u nagħtuh lil Heritage Malta, għax is-Sovrintendenza matul is-snin żviluppat f'oqsma oħrajn li hemm bżonn li tiffoka iktar fuqhom.

B'dan il-mod se nkunu qegħdin nagħmlu ħafna ġid.

Heritage Malta se tingħata l-ewwel preferenza fuq artefatti, kemm dawk li ġew skoperti, kif ukoll dawk li huma fil-pussess tal-Gvern u huma ta' importanza kulturali.

Il-liġi qed tieħu ħsieb li dawn is-siti, anke immobbli, ikunu jistgħu jingħataw lil Heritage Malta taħt kondizzjonijiet li jaċċertaw iż-żamma bl-aħjar mod ta' dawn is-siti, kemm mobbli u kemm immobbli.

B'dan il-mod qegħdin inneħħu l-piż minn fuq is-Sovrintendenza u b'hekk tkun tista' tiffoka iktar fuq regolamentazzjoni.

Kull min iltaqa' magħna fl-aħħar xhur jaf li żgur kien hemm qbil fuq il-bżonn li lis-Sovrintendenza nneħħulha ħafna obbligi minn fuqha, għax tant hi mgħobbija b'funzjonijiet oħra li qed tlaħħaq magħhom b'diffikultà.

B'dan il-mod Heritage Malta tkun tista' tiffoka fuq u tispeċjalizza f'dawn l-obbligi ġodda li qed nitfgħu fuq spallejn din l-entità li rnexxiet, u naħseb li llum kulħadd jaqbel li hija waħda mill-aħjar entitatjiet li għandna bħala Gvern.

Hemm ukoll ilment ieħor li ta' spiss jissemma, dwar l-aċċess għar-rapport tal-iskavi.

Mela kull min huwa arkeologu, l-ewwel ħaġa li jgħidlek minflok bonġu, tkun: Trid issir xi ħaġa; ma jistax ikun li biex nara r-rapport tal-iskavi rrid nagħraq l-għaraq tad-demm!

Meta sirt naf biha din, jien ukoll ma stajtx nifhem għalfejn kienet daqshekk diffiċli li wieħed ikollu aċċess biex jaqra r-rapporti li tagħmel is-Sovrintendenza, jew in-nies inkarigati minnha, dwar l-iskavi li jsiru.

Pereżempju, ftit ilu semmejt il-fuħħar.

Għalfejn m'għandix dritt immur nara r-rapport fi żmien xieraq u raġonevoli?

B'din il-liġi imponejna li s-Sovrintendenza jrid ikollha terminu ta' tliet snin li fihom tikkonkludi r-rapport.

Issa jkun hemm min jgħidlek li tliet snin huma ħafna, imma aħna għidna li se nibdew bi tliet snin u b'hekk il-poplu hemm barra jaf, speċjalment l-akkademiċi, l-arkeologi u n-nies li jieħdu gost jistħarrġu u jaqraw dwar is-siti, li fi żmien tliet snin se jkollhom id-dritt jaqraw ir-rapporti tal-iskavi.

Wara li jitlesta dan ir-rapport, il-materjal kollu li jkun skavat jgħaddi għand Heritage Malta.

Mela se nagħtu poter ieħor ġdid lil Heritage Malta li wara li jitlesta r-rapport, il-materjal kollu jgħaddi għandha u jkun jifforma parti mill-kollezzjoni nazzjonali.

Ejja nkunu ċari u onesti magħna nfusna.

Il-kollezzjoni nazzjonali tal-iskavi li jsiru paripassu mal-iżvilupp li jkun għaddej fil-pajjiż għandha problema akuta ta' aċċessibilità.

Irrid niftakar kemm kienu l-okkażjonijiet li fihom l-affarijiet li nstabu jkunu aċċessibbli.

Mela żviluppatur irid jara jekk is-Sovrintendent jaqbilx mal-iżvilupp, imbagħad is-Sovrintendent normalment jimponilu monitor, imbagħad il-monitor irid jagħmel ix-xogħol u jekk ikun hemm dewmien se jsofrih l-iżviluppatur.

La dan qed nagħmluh għall-ġid tal-wirt storiku, is-soċjetà m'għandhiex ikollha d-dritt li taċċedi l-wirt storiku li jinstab?

Jew se jibqa' kollox fid-dinja tal-akkademiċi?

Aħna ma rriduhiex din il-ħaġa.

Jien irrid inkisser dan il-ħajt li hemm f'dan is-settur bejn id-dinja akkademika u l-familji fid-djar tagħhom, għax il-wirt storiku mhuwiex proprjetà tal-akkademiċi.

Lill-akkademiċi nsellmilhom u nirringrazzjahom tax-xogħol kbir li jagħmlu.

Jekk ikolli nsemmi wieħed, insemmi lis-Sur Stephen Spiteri, li jagħmillek l-isbaħ kotba dwar il-fortifikazzjonijiet ta' pajjiżna u jifhem b'mod li jbellhek.

Jekk tagħmel nofs siegħa titkellem miegħu, titgħallem daqslikieku qed tisma' lill-aqwa lecturer fl-Università.

Stephen irnexxa għax jesebixxi x-xogħol tiegħu, jippubblika l-kotba, u hu aċċessibbli.

Aħna hekk irridu, li jkollna dawn it-tip ta' akkademiċi li jiftħu l-bibien għall-familji Maltin u Għawdxin.

Inkella, minn naħa waħda se nibqgħu nitolbu l-ikbar serjetà fejn jidħol il-wirt storiku għax irridu nipproteġuh - u hekk għandu jkun – imam mbagħad min-naħa l-oħra l-pubbliku ma jarax dak li qed nipproteġu.

Hemmhekk se jkun hemm a mismatch li tweġġa', u tweġġa' lil kulħadd.

Għax li tipproteġi l-wirt storiku huwa tajjeb, u li kulħadd jagħmel naqra sagrifiċċju biex nipproteġu l-wirt storiku tifhimha, għax dan hu proprjetà tal-poplu kollu, imma mbagħad il-poplu jrid ikollu aċċess għalih.

Għalhekk qegħdin ngħidu lil Heritage Malta biex tieħu dan il-poter ġdid u dan id-dover ġdid li tkun hi li ddaħħal dawn l-affarijiet fil-kollezzjoni nazzjonali u turihom lin-nies, bħalma qed nagħmlu fil-Mużew tal-Arkeoloġija fejn id-dħul huwa b'xejn u qiegħed fil-pjan terran, jiġifieri la hemm problema ta' taraġ u m'hemm problema ta' xejn.

Hemmhekk tista' tmur, tieħu lit-tfal u 'l-familja u tara dawn l-affarijiet.

Aħna rridu iktar minn dawn l-affarijiet.

Fl-istess waqt, neħħejna numru ta' poteri mis-Sovrintendenza biex tagħmilhom Heritage Malta b'iktar effikaċja.

Imbagħad qegħdin insaħħu u nwessgħu l-poteri tas-Sovrintendent fejn tidħol, pereżempju, importazzjoni ta' oġġetti patrimonjali, moniteraġġ u infurzar biex inkunu ċerti li nipproteġu l-wirt storiku.

L-ikbar sfida hija meta jsir żvilupp, bħal meta jgħaddu t-toroq u jibnu l-iskejjel.

Ħafna drabi n-nies meta ssemmi l-kelma "żvilupp" imorru għal kuntrattur li jibni xi blokka flats.

Dak huwa żvilupp, però daqstant ieħor huwa żvilupp jekk tibni skola, tibni sptar jew tgħaddi triq, għalkemm hemm bżonn li jsiru t-toroq u huwa importanti li jsiru.

Dan il-Gvern qed jagħmel ħafna toroq u nifraħlu għax-xogħol li qed isir.

Imma s-Sovrintendent għandu l-obbligu li jagħmel ix-xogħol bl-istess ħeffa li qed isiru t-toroq.

Ma jistax ikollok waħda tgħaġġel u l-oħra miexja bil-mod.

It-tnejn iridu jaħdmu flimkien u jimxu bi speditezza biex nagħtu servizz aħjar lill-pubbliku.

F'kull żvilupp, is-Sovrintendent għandu jkollu l-poteri kollha biex jieħu ħsieb il-wirt storiku ta' pajjiżna.

Għalhekk qed ngħid li l-iżvilupp mhuwiex biss il-blokka flats ta' ħames sulari.

Dak huwa żvilupp, imma huwa żvilupp ukoll kull żvilupp ieħor li jsir, inkluż żvilupp li aħna narawh bżonjuż u importanti ħafna.

Dan irid ikompli, u huwa obbligu tas-Sovrintendenza li tgħin fix-xogħol li għandu jsir.

Nerġa' nirringrazzja lil kulħadd tal-koperazzjoni li qed tintwera.

Sabiex jiġi spjegat aħjar u jiġu regolarizzati l-imsieħba, is-Sovrintendent se jkollu l-poter li jakkredita entitajiet li jippromwovu u jipproteġu l-wirt kulturali.

Aħna rridu li din tkun familja kbira ta' nies li jgħinu fis-settur kulturali u tal-patrimonju, għax il-Gvern waħdu ma jista' jagħmel xejn.

Allaħares ma jkunux l-NGOs, l-akkademiċi u n-nies li jħobbu dan is-settur.

Għalhekk irridu li jkun hemm is-serjetà, bl-akkreditazzjoni ta' nies li huma msieħba f'dan is-settur u jaħdmu flimkien, ħalli nkomplu nipproteġu l-wirt storiku ta' pajjiżna.

Se jkun hemm ukoll reġistru tal-NGOs u l-entitajiet li joperaw f'dan is-settur.

Huwa tajjeb li wieħed ma jiqafx hawnhekk; irridu naħsbu wkoll għall-provvedimenti li hemm bżonn biex l-aspetti operattivi jaħdmu f'ambjent aħjar.

Allura rridu niżguraw, pereżempju, li fejn jidħol l-inventarju nazzjonali komuni, nimxu 'l quddiem, u din il-liġi qed toħloq il-bażi għal dan.

Irridu niżguraw li l-wirt kulturali jkun parti mid-dinja diġitali, u hawnhekk ukoll qegħdin nippromwovu dan kollu.

Irridu niżguraw li d-dimensjoni xjentifika tal-konservazzjoni tiġi pprattikata billi jintużaw sistemi bi standards għoljin.

Hawnhekk qegħdin nippromwovu dan kollu.

Irridu niżguraw li nagħtu stimolu biex jiġu ppubblikati riċerki kull fejn hu legalment possibbli, li jkun hemm rappreżentazzjoni sħiħa tal-imsieħba fil-Kumitat tal-Garanzija, u li jittejbu s-sistemi fejn jidħlu suspension notices, protection orders u guardianship deeds.

Dawn huma kollha affarijiet li dan l-Abbozz ta' Liġi, li hu wieħed b'saħħtu ħafna, se jkompli jmexxi 'l quddiem.

Sur President, biex nirrikapitula, fil-bidu nett bdejt billi għidt li x-xemx mhijex se titla' hekk kif jgħaddi dan l-Abbozz ta' Liġi fejn jidħol il-kamp tal-patrimonju storiku.

Assolutament mhuwiex il-każ, għax aħna qed nibnu fuq it-tajjeb li għamlu l-gvernijiet ta' qabel, kemm gvernijiet Laburisti u kemm gvernijiet immexxija mill-Partit Nazzjonalista, li t-tnejn ħadmu biex il-qasam tal-wirt patrimonjali jimxi 'l quddiem.

Fil-fehma tiegħi, id-differenza fil-ġenerazzjoni li qed ngħixu hi li qatt daqs illum fl-istorja ta' pajjiżna ma kibret l-imħabba lejn il-wirt storiku, dak li jagħmilna pajjiż u dak li jagħmilna stat.

Fil-fehma tiegħi, qatt fl-istorja riċenti ta' pajjiżna ma saru inizjattivi biex il-wirt storiku ta' pajjiżna jkun aċċessibbli għall-familji Maltin u Għawdxin.

Nixtieq nagħlaq b'aneddotu żgħir.

L-isbaħ ferħa li jistgħu jagħtuk in-nies hija meta tkun qed tiltaqa' mal-persuni li normalment ma tassoċjahomx mal-qasam tal-patrimonju kulturali u jgħidulek li laqathom xi kwadru milli hemm il-MUŻA, u jsemmulek liema hu.

Meta tistaqsihom x'kien li marru l-MUŻA, jgħidulek li t-tifel għandu l-Heritage Passport u hu stess riedhom jeħduh jara l-MUŻA.

Pereżempju, tiltaqa' ma' nies li jgħidulek li daħlu għall-ewwel darba fil-Mużew tal-Arkeoloġija jew f'siti bħal Sant'Iermu u Sant'Anġlu.

U iktar ma tiltaqa' ma' nies li jgħidulek hekk, iktar tapprezza li l-qasam tal-patrimonju storiku sar parti integrali mill-mod kif naħdmu.

Dan l-Abbozz ta' Liġi mhuwiex prodott ta' ministeru wieħed, imma tal-Gvern kollu.

Diġà għedt li naħseb li m'hawn l-ebda Ministru li qatt ma kellu x'jaqsam mal-ħarsien tal-patrimonju storiku, għax kull żvilupp li jsir iwassal għall-protezzjoni tiegħu.

Allura meta tara dawn is-saffi kollha ta' ħidma, fosthom l-aċċessibbiltà għall-mużewijiet u għas-siti storiċi, u tara li bis-saħħa tal-inizjattivi li għamilna, in-nies qed japprezzaw iktar, tirrealizza li f'dan il-pajjiż hawn enerġija, fil-fehma tiegħi, bla preċedent.

Qatt ma niftakar – din qed ngħidha bl-ikbar onestà – mument fl-istorja ta' pajjiżna fejn il-patrimonju storiku u l-kultura kollha kemm hi kienu prijorità għal ammont kbir ta' nies li għalihom hija x-xogħol tagħhom, il-karriera tagħhom, l-imħabba tagħhom u l-post li fih jiddedikaw ħafna u ħafna ħin.

Sur President, nagħlaq billi nirringrazzja minn qalbi lil kull min diġà wera l-interess li jitkellem f'dan id-dibattitu.

Jien se nkun qed insegwi kull kumment li jsir f'din il-Kamra.

Għandi nifhem, jew għall-inqas nittama, li d-dibattitu jkun wieħed kostruttiv, għax naħseb li n-nies dak qed jistennew minna, dibattitu kostruttiv sabiex f'din il-liġi, jekk hemm xi aspetti li rridu nkomplu ntejbu, intejbuhom.

Aħna qegħdin hawnhekk biex nisimgħu lill-Membri kollha tal-Kamra, però m'għandix dubju li x-xogħol li sar minn ħafna nies, minn ħafna esperti u mill-istakeholders biex fasslu dan il-pakkett ta' emendi se jwassal biex il-patrimonju kulturali ta' pajjiżna jingħata iktar importanza u jkun iktar aċċessibbli għall-poplu Malti u Għawdxi.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

THERESE COMODINI CACHIA: Sur President, qegħdin niddiskutu Abbozz ta' Liġi li ressaq il-Gvern sabiex jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali, biex nirregolaw aħjar il-professjoni tal-konservazzjoni u r-restawrazzjoni ta' fornituri u ta' servizzi oħrajn kulturali, u biex nagħmlu provvediment fir-rigward tal-patrimonju kulturali ta' taħt l-ilma.

Jien kont qed nisma' lill-Ministru li fetaħ id-diskors tiegħu billi rringrazzja u rrikonoxxa l-ħidma li saret fi żmien il-Perit Mintoff u fi żmien l-Eks Ministru Louis Galea.

Irrid ningħaqad miegħu biex nirrikonoxxi l-ħidma li saret minn dawn iż-żewġ persuni, però ma nistax ninsa 20 sena ta' ħidma li fihom spikkaw l-aspett u l-interess li wieħed jirrikonoxxi, jipproteġi u jerġa' jagħti l-ħajja lill-patrimonju kulturali tal-Belt.

Hawnhekk allura rrid nirrikonoxxi l-ħidma u l-viżjoni tal-Eks Prim Ministru Lawrence Gonzi u nirringrazzja lill-Onor.

Mario De Marco, għax mingħajru ma kienx ikollna s-Sena Kapitali Ewropea tal-Kultura.

Nista' ngħid mill-ewwel li l-Ministru qed jgħid li dan huwa l-pass li jmiss, u l-messaġġ tiegħu huwa li dan seta' jkun, jew anzi kellu jkun il-pass li jmiss.

Dan il-messaġġ jien ħadtu wara l-konsultazzjoni wiesgħa li għamilt ma' ħafna minn dawk il-professjonisti li l-Ministru stess irrefera għalihom bħala professjonisti li jaħdmu fis-settur tal-kultura, professjonisti li studjaw, professjonisti li għandhom is-sengħa u li għandhom ħafna esperjenza f'dan is-settur.

Nista' ngħid mill-ewwel li hemm partijiet mill-Abbozz li huma tajbin, imma hemm oħrajn li huma ħżiena.

Hemm partijiet li jagħtu għarfien regolatorju li huwa meħtieġ, bħal fil-konfront tal-patrimonju kulturali ta' taħt l-ilma, u bħall-emendi li saru biex il-konservaturi u r-restawraturi jiġu rikonoxxuti bħala professjonisti bil-warrant.

Iżda mbagħad hemm partijiet oħra li kien ikun aħjar kieku l-Gvern baqa' lura milli jakkwista kontroll assolut fuqhom.

Hawn qed nirreferi, pereżempju, għas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali u l-qasam tar-relazzjoni u r-rikonoxximent tal-parteċipazzjoni tal-NGOs f'dan is-settur.

Kif se nispjega fid-diskors tiegħi, il-proposti mressqa mill-Gvern, fl-assjem tagħhom jirriflettu politika mimlija kontradizzjonijiet.

Il-politika tal-Gvern fil-qasam tal-kultura hi mimlija kontradizzjonijiet a skapitu tas-settur kulturali u għall-benefiċċju tal-interessi personali tal-ftit.

Filwaqt li l-Gvern qed jiġi f'dan il-Parlament jgħid kemm huwa kburi bis-settur tal-kultura f'Malta u kemm huwa seren bl-opportunitajiet li qed joħloq f'dan is-settur, insibu nuqqas ta' fiduċja fil-professjonisti li jaħdmu f'dan is-settur.

Il-messaġġ li wieħed jieħu hekk kif jaqra dan l-Abbozz hu li l-emendi fl-istrutturi li qegħdin jiġu proposti saħanistra jmorru kontra dawk il-mudelli ta' governanza parteċipatorja li l-Unjoni Ewropea tinsisti fuqhom fis-settur tal-kultura, u li l-professjonisti fis-settur Malti jippretendu u jitolbu.

Ir-reazzjoni li ħadt mingħand persuna li taħdem fis-settur kulturali Malti rigward dan l-Abbozz kienet li l-Gvern rema l-prinċipju tal-arm's length u mar għal complete takeover tal-entitajiet.

Naħseb li wieħed mill-akbar difetti tal-emendi proposti hu li dan l-Abbozz ma jagħmel xejn biex isaħħaħ dik l-entità li tissejjaħ is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Fil-fatt, wara li smajt id-diskors tal-Ministru Bonnici, ħassejt li qisna qegħdin ngħixu f'realtajiet differenti.

Qed nagħmel dawn il-kummenti wara li ddiskutejt dan l-Abbozz ma' ħafna persuni li jaħdmu u jeżerċitaw professjonijiet f'dan is-settur.

Is-Sovrintendenza hija dik l-entità pubblika li r-rwol tagħha primarjament hu li tipproteġi l-patrimonju kulturali.

Din hija entità li parti kbira mill-obbligi tagħha huma li tiddefendi u tara li jkun protett il-patrimonju kulturali, pereżempju mis-saħħa omnipotenti tal-Awtorità tal-Ippjanar.

Il-kompożizzjoni tal-kumitati li qiegħed jissuġġerixxi l-Gvern tesponi nuqqas ta' bilanċ bejn il-poter ta' dak li jipproteġi l-patrimonju kulturali u dak li lest jiksi lil pajjiżna bil-konkos!

Jiġifieri wara li dan il-Gvern dgħajjef il-protezzjoni tal-ambjent fil-konfront tal-interessi tal-iżvilupp meta kien bidel l-istruttura ta' dik li kienet magħrufa bħala l-Awtorità tal-Ippjanar u l-Ambjent, illum qiegħed ipoġġi l-interessi tal-patrimonju kulturali bħala sekondarji għal dawk tal-iżvilupp.

Minflok ma ħa l-opportunità li jġib bilanċ bejn l-għarfien u l-protezzjoni tal-patrimonju kulturali u l-interessi tal-iżvilupp, qiegħed jieħu ċans biex jagħti l-aħħar daqqa lis-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Jekk inħarsu lejn il-Kumitat tal-Garanzija li qed jiġi emendat bi klawsola 11 ta' dan l-Abbozz ta' Liġi nsibu li l-kompożizzjoni ta' dan il-kumitat mhi xejn favur il-ħarsien tal-patrimonju kulturali.

Il-Gvern qiegħed jagħmel Kumitat tal-Garanzija fejn l-azzjoni tas-Sovrintendent hi taħt il-kontroll ta' stakeholders oħra li l-obbligi tagħhom huma konfliġġenti mal-obbligi ta' protezzjoni tal-patrimonju kulturali.

Apparti minn hekk, disa' membri minn kumitat ta' 13-il membru huma maħtura direttament mill-Gvern.

Meta tara li fil-Kumitat tal-Garanzija hemm żewġ membri li jieħdu posthom ex officio, li huma ċ-Chairperson tal-Awtorità tal-Ippjanar u ċ-Chairperson tal-Awtorità għar-Riżorsi u l-Ambjent (ERA), filwaqt li fl-ERA m'hemmx rappreżentant mill-qasam tal-patrimonju kulturali u lanqas hemm fil-Kunsill Eżekuttiv tal-Awtorità tal-Ippjanar, dik hija indikazzjoni ċara ta' kemm il-ħarsien tal-patrimonju kulturali fil-konfront tal-iżvilupp qed jingħata t-tieni post.

Dan ikompli juri kemm dan il-Gvern qed idgħajjef is-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali.

Kieku kellna naraw ir-rappreżentanza tas-Sovrintendenza fil-Kunsill Eżekuttiv tal-Awtorità tal-Ippjanar nirrealizzaw li s-Sovrintendent mhux biss mhuwiex membru ta' dan il-Kunsill, iżda jissejjaħ biss biex jipparteċipa bħala osservatur meta l-Kunsill ikun qed jikkonsidra skedar jew ordnijiet ta' konservazzjoni, u meta jissejjaħ biex jipparteċipa jkun kompletament waħdu f'dan il-Kunsill, billi minn kompożizzjoni ta' seba' membri, ħamsa huma espliċitament mill-Awtorità tal-Ippjanar u m'hemm xejn li jirrikjedi li wieħed mill-membri ta' dan il-Kunsill almenu jkollu expertise f'materji ta' patrimonju kulturali.

Biex ngħid hekk, dan il-Gvern juża s-Sovrintendenza fuq dawn il-kumitati biex ikun jista' jgħid li qed jitfa' l-obbligi għall-ħarsien tal-patrimonju kulturali fuq is-Sovrintendent, filwaqt li qiegħed dejjem idgħajfu u jherrilu l-poteri tiegħu.

Meta tara l-artikli tal-Att dwar il-Patrimonju Kulturali ssib li s-Sovrintendent jista' jissospendi xogħlijiet u joħroġ ordnijiet ta' konservazzjoni, imma mbagħad issib li din hija wkoll responsabbiltà tal-Awtorità tal-Ippjanar.

Jiġifieri dik l-Awtorità li l-għan primarju tagħha huwa l-ħarsien tal-patrimonju kulturali hija sottomessa għal dik l-awtorità li l-għan primarju tagħha huwa l-iżvilupp.

F'dan is-settur hemm professjonisti li jistaqsu jekk dan huwiex każ ta' żewġ entitajiet li jistgħu jieħdu l-istess azzjoni, jew li l-Awtorità tal-Ippjanar tirbaħ fuq is-Sovrintendenza.

Nirreferi wkoll għal sitwazzjoni oħra fejn dan il-Gvern, filwaqt li qed jiġi hawn jiftaħar kemm għandu għal qalbu l-kultura, qiegħed dejjem jidfen is-Sovrintendenza.

Hawn qed nirreferi għall-fatt li l-iskedar ta' proprjetà għal raġunijiet ta' patrimonju kulturali jsir mill-Awtorità tal-Ippjanar u mhux mis-Sovrintendenza.

Mela skont artiklu 57 tal-Att dwar l-Ippjanar tal-Iżvilupp, il-listi ta' żoni ta' sbuħija naturali li għandhom jiġu kkonsidrati mill-Kunsill Eżekuttiv tal-Awtorità tal-Ippjanar jiġu kkompilati mill-Awtorità għar-Riżorsi u l-Ambjent, iżda ironikament, il-listi dwar skedar ta' proprjetà għal raġunijiet ta' patrimonju kulturali se jiġu mħejjija mill-Kunsill Eżekuttiv tal-Awtorità tal-Ippjanar stess.

X'inhu l-expertise tal-membri ta' dan il-kunsill eżekuttiv li jwassalhom biex jagħrfu liema huma dawk il-proprjetajiet li jixirqilhom ikunu skedati għal skopijiet ta' patrimonju kulturali?

Il-Gvern, biex ikompli jidfen il-binjiet ta' valur kulturali, f'dan l-Abbozz ta' Liġi qed jiddefenixxi binja skedata bħalma hi definita fl-Att dwar l-Ippjanar tal-Iżvilupp, għax għal dan il-Gvern m'hemmx bilanċ xieraq bejn il-ħarsien u t-tgawdija tal-patrimonju kulturali u l-iżvilupp.

Dan il-Gvern ma jridx jagħti ċans lill-patrimonju kulturali, u b'dan l-Abbozz ta' Liġi se jkompli jħaffef it-telf ta' binjiet ta' valur ta' wirt kulturali għax mhuwiex jilħaq il-bilanċ meħtieġ bejn l-interess tal-iżvilupp, l-ambjent u l-patrimonju kulturali nnifsu.

Naf żgur li l-Gvern bħali jirrikonoxxi li s-Sovrintendenza għandha responsabbiltà kbira u unika fir-rigward tal-patrimonju kulturali tagħna, kemm bħala pajjiż kif ukoll bħala ppoplu, iżda jidher ċar li l-Gvern u l-Oppożizzjoni ma jaqblux dwar il-valur u r-rikonoxximent li jistħoqqlu l-patrimonju kulturali.

Il-Gvern qed jagħti valur żgħir wisq lill-patrimonju kulturali, tant li qed jitlef l-opportunità li jsaħħaħ is-Sovrintendenza.

Nistieden lill-Gvern biex verament jagħti valur ikbar u aktar importanza lill-wirt kulturali u jibda juri dan billi minflok ma jkompli jmewwet is-Sovrintendenza, jassiguraha billi jagħtiha ferm aktar mir-riżorsi li teħtieġ, inkluż il-poter legali biex tkun tista' twaqqaf xogħol b'effettività u effiċjenza.

Dan il-Gvern għandu jassigura li hekk kif ħoloq monstru bl-Awtorità tal-Ippjanar, ikollna struttura dwar il-wirt kulturali li tkun bis-snien u b'saħħitha, ħalli almenu fil-poteri u fl-istatus tagħha tkun simili għal dik li għandna fl-ERA, apparti li tkun tiffoka fuq il-patrimonju kulturali.

Dan il-Gvern ġab is-Sovrintendenza f'pożizzjoni li ma tistax tagħmel xogħolha, u permezz ta' dan l-Abbozz qed jassigura li jkompli jdgħajjifha.

Jiġifieri għandna uffiċċju mogħni b'nies kapaċi u li jifhmu fis-settur, u għandna uffiċċju mmexxi minn persuni bħas-Sur Joe Magro Conti li għandhom esperjenza vasta li l-wirt kutlurali Malti jista' jgawdi minnha.

Iżda dan il-Gvern, Sur President, qed iġib il-ħidma tagħhom fix-xejn, għax id-deċiżjoni tas-Sovrintendent ma torbot lil ħadd.

Dan il-Gvern qed iqiegħed lis-Sovrintendent f'kumitati fejn m'għandu l-ebda effett.

Jien ngħid li l-ewwel pass li ttieħed kontra s-Sovrintendenza mill-Gvern kien wara d-demerger tal-MEPA, fejn dgħajjifha billi għabbieha bix-xogħol u ħallieha mingħajr riżorsi.

Issa b'dan l-Abbozz qed jassigura li minflok jieħu l-opportunità li jagħtiha s-snien u s-saħħa, is-Sovrintendenza qed titqiegħed f'pożizzjoni aktar prekarja.

Jidher li għal dan il-Gvern l-iżvilupp jiġi l-ewwel.

Ladarba se nemendaw l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali u kif qal il-Ministru se nemendaw ukoll ir-responsabbiltajiet u l-obbligi tas-Sovrintendenza, għalfejn ma neħdux din l-opportunità u nagħtu r-rikonoxximent li hemm bżonn lill-wirt kulturali tagħna billi nagħrfu nsibu t-triq kif nipproteġuh, iżda wkoll ingawduh qabel ma nitilfuh darba għal dejjem fl-attakk sfrenat li għaddej f'pajjiżna, fejn il-wirt kulturali m'għadux prijorità?

Dan il-Parlament għandu jagħti messaġġ lis-soċjetà li b'mod ċar juri apprezzament reali lill-wirt kulturali tagħna, u konsegwentement insaħħu s-Sovrintendenza billi nagħtuha vuċi soda fejn il-konklużjonijiet tagħha jiġu rispettati mill-Awtorità tal-Ippjanar u tingħata r-riżorsi kollha li teħtieġ.

Minflok, jidher li l-Gvern se jibqa' jirrifjuta li jagħmel dan l-investiment politiku u finanzjarju.

Jien, bħall-Ministru, niltaqa' ma' familji u mmur inżur il-mużewijiet u nieħu gost nara l-fdalijiet li nsibu f'ħafna żoni f'Malta, però tkun qed tħares il-wirt u l-patrimonju kulturali mhux sempliċement billi tkisser u mbagħad tiġbor il-fdalijiet li tkun sibt biex tippreżentahom u tesibihom fil-Mużew.

Li tħares il-wirt kulturali u l-patrimonju kulturali Malti jfisser li tagħraf tgħix skont dak il-wirt u patrimonju kulturali Malti u turi rispett lejh.

Hemm ħafna mistoqsijiet oħra li jqumu meta wieħed jaqra dan l-Abbozz ta' Liġi.

Irrid, pereżempju, nistaqsi dwar il-Cultural Heritage Fund.

Dan huwa fond li jien narah importanti, però huwa importanti jekk irridu nippermettu li l-entitajiet ikunu jistgħu jħarsu l-patrimonju kulturali b'mod effettiv.

Allura nitlob lill-Ministru jgħid minn fejn se jiġu l-fondi għall-Cultural Heritage Fund, kemm se jkun hemm, kif se jiġu regolati, u kif se jkun regolat l-użu xieraq tagħhom.

Nixtieq ukoll kjarifika dwar il-konsegwenzi tat-tneħħija tal-Bord tal-Appell.

F'dan l-Abbozz ta' Liġi qed jitneħħa l-Bord tal-Appell li kien responsabbli biex jiddeċiedi dwar kwestjonijiet ta' patrimonju kulturali.

Issa minfloku wieħed jista' jmur quddiem it-Tribunal ta' Reviżjoni Amministrattiva.

Ħalli nagħmilha ċara.

Jien nifhem li anke mil-leġiżlatura ta' qabel kien hemm id-direzzjoni li kemm jista' jkun niġbru deċiżjonijiet dwar proċeduri amministrattivi taħt it-Tribunal ta' Reviżjoni Amministrattiva, u minn hawnhekk nirrikonoxxi l-ħidma siewja u effettiva li saret minn dan it-Tribunal matul dawn is-snin.

Iżda nistaqsi: Issa li wieħed jiftaħ proċeduri quddiem dan it-Tribunal li r-rwol tiegħu hu li jara jekk il-proċedura u l-amministrazzjoni li wasslet għal deċiżjoni kenitx korretta, dan ifisser li ma jistgħux isiru aktar proċeduri abbażi ta' sottomissjonijiet ta' sustanza, sottomissjonijiet dwar mertu li jirrigwarda u argumenti li jirrelataw ma' kwestjonijiet ta' patrimonju kulturali?

Naħseb li l-Gvern għandu jitlob il-parir tal-Avukat Ġenerali fuq din il-kwestjoni.

Ma rridx li jkun dan il-Parlament li f'din il-leġiżlatura jneħħi l-aċċess għall-proċedura li tippermetti sottomissjonijiet ta' sustanza relatati mal-materja tal-patrimonju kulturali, jew b'xi mod inaqqsu l-possibbiltà ta' aċċess għal din it-tip ta' proċedura ta' appell.

Irrid nirrikonoxxi wkoll il-ħidma li qed tiġi proposta fir-rigward tal-warrants tar- restawraturi u l-konservaturi.

Ilha s-snin issir ħidma biex il-professjoni ta' restawraturi tingħata rikonoxximent formali u biex insibu struttura li taħdem b'mod effettiv għall-għoti tal-warrant lir-restawraturi.

Mhuwiex faċli li tirregola professjoni li tkun ilha li bdiet tiġi prattikata bħala sengħa u wara tiżviluppa bħala speċjalizzazzjoni u professjoni.

F'dan il-qasam żgur li għandna bżonn il-ħiliet ta' kull persuna li tagħti servizz kulturali u għandna bżonn nassiguraw ruħna li min jingħata l-inkarigu biex iwettaq restawr ikun kapaċi jagħmel dak ir-restawr.

Matul is-sena li għaddiet rajna kif ħajt li jifforma parti minn binja ta' valur kulturali kbir fil-Palazz tal-President waqa' ftit wara li kien restawrat.

F'dan is-settur, fejn l-oġġett li għandu bżonn restawr jista' jkun ukoll tal-privat, wieħed għandu bżonn sistema li tindika l-ħiliet tal-persuna li toffri servizzi ta' restawr u servizzi kulturali.

Il-warrant għandu jiċċertifika lis-sidien tal-oġġetti li jkollhom bżonn xi restawr u jagħti garanzija lill-poplu meta r-restawr isir fuq oġġetti pubbliċi li dak ix-xogħol qed isir minn min hu kapaċi u li mhux se jwassal għal ħsara fuq dak l-oġġett, iżda li r-restawr qed isir biex l-oġġett jitgawda.

Għalhekk nawgura li l-istruttura emendata għall-għoti tal-warrants tkun effettiva u tagħti rikonoxximent u fiduċja pubblika lil dawk li jixirqilhom.

Huwa ta' tħassib għar-restawraturi – dan huwa ħsieb li esprimew miegħi diversi restawraturi – kif fil-professjoni tagħhom qed jintalbu li jwettqu 100 siegħa ta' żvilupp professjonali kontinwu kull sena.

Dan ir-rekwiżit huwa ferm aktar milli jiġi rikjest fil-każ ta' professjonijiet oħra.

Jien u dawn ir-restawraturi naqblu li jkun hemm sigħat ta' formazzjoni professjonali ta' kull sena għall-persuna li jkollha dan il-warrant, però flimkien qegħdin nistaqsu għalfejn għal din il-professjoni l-Gvern qed jitlob ferm aktar sigħat ta' taħriġ professjonali ta' kull sena, aktar milli qatt talab għal professjonijiet oħra.

Naħseb li l-Ministru għandu jagħtihom risposta dwar dan.

Niġi issa biex nitkellem fuq il-pożizzjoni tal-NGOs.

Jiddispjaċini ngħid li jidher li l-Onor.

Bonnici għandu allerġija għall-NGOs u għall-pressure groups mhux biss fil-qasam tal-ġustizzja u tal-libertà tal-espressjoni, imma issa anke fil-qasam tal-kultura.

Il-Minisru Bonnici jrid li kull assoċjazzjoni ta' persuni li jingħaqdu bil-għan li jippromwovu l-patrimonju kulturali tirreġistra mal-Kummissarju għall-Organizzazzjonijiet Volontarji u ma tibqax biss pressure group.

S'hemmhekk forsi naslu li naqblu, imma mbagħad, biex dik l-assoċjazzjoni ssemma' leħenha dwar il-patrimonju kulturali, trid titlob il-permess tal-Ministru Bonnici.

U wara li dan iberikha, tkun tista' tapplika għall-akkreditazzjoni fir-reġistru ta' għaqdiet f'dan is-settur.

Mela NGO li taħdem biex tippromwovi l-patrimonju kulturali trid tissottometti lilha nfisha għall-kontroll assolut tal-Ministru qabel ma jkollha ċans tiftaħ ħalqha u titkellem mal-Kumitat ta' Garanzija!

Qegħdin f'sitwazzjoni li tfakkarni meta l-istess Ministru Bonnici ried li kull min jikteb fuq il-midja soċjali jirreġistra, però fil-każ ta' dawn l-għaqdiet, mhux biss iridu jiġu akkreditati u jirreġistraw biex ikunu jistgħu jiltaqgħu mal-Kumitat ta' Garanzija, iżda biex jagħmlu dan kollu jridu l-barka tal-Ministru!

Il-Ministru Owen Bonnici qed jiġi hawn jgħidilna li biex tagħti l-kuntratti lil dak u lill-ieħor bilfors ikollok tuża d-direct orders.

Għadu kemm semma eżempju għalfejn bilfors ikollok tuża d-direct orders fis-settur tal-kultura.

Hu qalilna li jekk il-Gvern jidħol f'auction u jieħu artefatt hu, minflok ma jixtrih il-privat, dik il-ħaġa bilfors b'direct order trid tagħmilha.

S'hemmhekk naqbel miegħu, però nitlob lill-Ministru Bonnici jiġi f'dan il-Parlament u jispjegalna jekk kienx meħtieġ bl-aktar mod assolut li l-Kunsill tal-Arti joħroġ direct order biex jingaġġa messaġġier xufier!

Jgħidilna wkoll jekk kienx meħtieġ għal skopijiet ta' kultura li dak l-istess Kunsill tal-Arti jingaġġa lil sindku partikolari, mis-sindki kollha ta' Malta u Għawdex, biex jagħtih pariri fuq kif jista' jiżviluppa l-arti mal-kunsilli lokali.

Hemm lista sħiħa, u dawn diġà ġew imsemmija mill-Awditur Ġenerali!

Allura meta niġu hawn u nużaw il-patrimonju kulturali biex mingħalina ngħattu xturna fuq id-direct orders li l-entitajiet governattivi jixtiequ jagħtu fis-settur tal-kultura, forsi jkun aħjar li l-Gvern jiġi hawn jispjegalna u jġegħelna nifhmu x'kienet il-ħtieġa kulturali u artistika għad-direct orders li ngħataw f'dan is-settur kulturali biex jiġi ngaġġat messaġġier xufier!

Fuq in-naħa l-oħra qed jingħad li NGO li għandha għal qalbha l-patrimonju kulturali, tingħata l-possibbiltà li ssemma' leħenha mal-Kumitat ta' Garanzija biss jekk tingħata l-barka tal-Ministru li twassalha għall-akkreditazzjoni.

Taħsibx li wara dan il-kontroll assolut se jkollok xi aċċess liberu għall-Kumitat ta' Garanzija!

Wara dan kollu, se jkun hemm biss il-possibbiltà li tiġi mistieden biex tipparteċipa f'konsultazzjoni li l-Kumitat m'għandux għalfejn isejjaħ għal aktar minn darba kull erba' xhur.

Mhux jilħaq jintilef dak il-patrimonju kulturali li dik l-għaqda jew dik l-assoċjazzjoni tkun trid issalva!

Kieku qed jissuġġerixxi li jkun hemm proċedura serja biex għaqda tiġi fdata bil-kura ta' xi parti mill-patrimkonju kulturali, forsi kont nifhem l-animu tal-Gvern, iżda hawn qegħdin nitkellmu fuq il-barka diretta tal-Ministru biex tkun fuq il-lista tal-mistednin tal-Kumitat ta' Garanzija meta jsiru l-laqgħat ta' konsultazzjoni, li jistgħu jsiru biss darba kull erba' xhur.

Niġi issa biex ngħaddi l-kummenti tiegħi dwar il-protezzjoni u l-ħarsien tal-patrimonju kulturali ta' taħt il-baħar.

Huwa pass tajjeb li l-patrimonju kulturali ta' taħt il-baħar jieħu r-rikonoxximent regolatorju li jistħoqqlu bħala parti importanti mill-patrimonju Malti, u jieħu dan ir-rikonoxximent b'mod speċifiku.

Dan ma jfissirx li qatt ma tajna kas, jew qatt ma kkonsidrajna bħala parti mill-patrimonju Malti dak kollu li jinsab taħt l-ilma.

Anzi, dak kollu li seħħ fl-ibħra tagħna u madwarna sawwar l-istorja li seħħet fuq artna, sawwar l-arti u l-kultura, u ħalla f'qiegħ il-baħar parti integrali mill-istorja tagħna.

Pereżempju, meta f'pajjiżina nfakkru d-dħul tal-convoy ta' Santa Marija, li salva lill-poplu Malti u sostnieh fil-ġlieda tiegħu, ma nkunux qegħdin infakkru biss f'dak li seħħ f'qiegħ il-baħar, imma nkunu qegħdin infakkru kif dak l-avveniment storiku sawwar u sar parti integrali mill-kultura u mill-patrimonju kulturali Malti.

L-istorja tagħna hi mimlija attakki, kombattimenti u avvenimenti li seħħew fl-ibħra ta' madwarna.

Dawn il-ġrajjiet sawru l-istorja tal-poplu tagħna, iżda żgur li ħallew patrimonju kulturali dwar il-ħajja fuq il-baħar li forsi tinsab taħt il-baħar.

Il-Konvenzjoni tal-UNESCO dwar il-Protezzjoni tal-Patrimonju Kulturali ta' taħt l-Ilma hija ta' importanza għall-gżejjer tagħna u għall-istorja tagħna.

Din il-Konvenzjoni tgħinna nagħrfu l-identità tagħna billi nirrikonoxxu u napprezzaw il-patrimonju ta' taħt il-baħar.

Forsi din il-Konvenzjoni saħansitra għenet lil min kien qed jikteb dan il-kapitlu tal-Abbozz ta' Liġi li qed jiġi ppreżentat mill-Gvern.

Din il-Konvenzjoni, flimkien mal-Liġi tal-Baħar tista' tgħinna ħafna fil-kura tal-patrimonju kulturali li għandna taħt l-ilma.

Meta wieħed jara d-definizzjoni ta' underwater cultural heritage, huwa ċar li din il-Konvenzjoni influwenzat lil min kiteb dan l-Abbozz ta' Liġi, iżda rrid nistaqsi jekk ikkonsidrajniex li nirratifikaw din il-Konvenzjoni.

Nawgura li tkompli tiżdied ir-riċerka fuq il-patrimonju kulturali ta' taħt il-baħar biex inkomplu nsaħħu l-għarfien tal-istorja tagħna li sawret l-identità tagħna.

Fuq dan il-punt irrid intenni l-apprezzament u r-rikonoxximent tiegħi li jixirqu ħafna lill-Università ta' Malta u lis-Sovrintendenza għall-proġett ta' stħarriġ dwar l-ibħra territorjali Maltin kollha li qegħdin iwettqu b'kollaborazzjoni bjeniethom.

Huwa tajjeb, u l-Oppożizzjoni qed taqbel, li għandna nagħtu rikonoxximent formali u legali lill-patrimonju kulturali ta' taħt il-baħar, iżda nittama li fejn ikun hemm konflitt bejn in-negozju u l-protezzjoni ta' wirt kulturali, jirbaħ il-wirt kulturali.

Huwa ironiku, pereżempju, kif fl-istess żmien li l-Gvern qed iressaq din il-proposta dwar il-patrimonju f'qiegħ il-baħar, qed jipproponi r-reklamazzjoni tal-art u jikkonċedi drittijiet għar-reklamazzjoni tal-art saħansitra qabel ma jidħol fis-seħħ dan l-Abbozz.

X'jiswa li fil-liġi jkollna kollox sabiħ u noqogħdu ninħlew fil-liġijiet, biex imbagħad naġixxu b'mod kemmxejn konfliġġenti?

L-ambjent, l-iżvilupp u l-patrimonju kulturali, huma marbuta flimkien.

Kif naġixxu fuq l-ambjent u l-iżvilupp irid ikun konsonanti ma' dak li rridu fir-rigward tal-patrimonju kulturali ta' taħt il-baħar.

Għalhekk, hekk kif il-Gvern iddeċieda li jibda jippermetti proġetti ta' reklamazzjoni tal-art, nistaqsi liema studji saru, fiex kienu jikkonsistu, u jekk kenux jinkludu konsiderazzjonijiet ta' patrimonju kulturali.

Biex nipproteġu l-patrimonju kulturali fuq l-art u taħt il-baħar irridu nirrikonoxxu u nagħrfu l-ambjent naturali ta' pajjiżna.

Jekk m'aħniex se nieħdu ħsieb l-ambjent naturali tagħna, inkunu qegħdin nidfnu u mhux nirrikonoxxu dak il-patrimonju kulturali li għandna fit-territorju fiżiku u fl-ibħra tagħna.

Irridu nirrikonoxxu l-ambjent kulturali, l-istorja tagħna, l-importanza ta' binjiet storiċi u binjiet li għandhom valur kulturali kbir, kif irridu nirrikonoxxu wkoll spazji li sawru l-patrimonju kulturali tagħna.

Irridu nassiguraw ruħna li ma nifgħux l-ispazji ta' valur kulturali u ma nidfnux dak li sawwar l-identità tagħna, u f'dan kollu rridu b'xi mod nagħrfu noħolqu ħolqa oħra fil-katina tal-identità tagħna.

Il-patrimonju kulturali ma jiġix protett billi nwaħħlu plakka minflok binja li tkun ġiet żarmata.

Il-wirt kulturali ma jfissirx biss l-oġġett, il-binja jew il-fdalijiet, għalhekk m'iniex se nitkellem fuq il-preservazzjoni passiva tal-wirt kulturali.

Nippreferi nitkellem fuq it-tgawdija attiva tal-wirt kulturali f'ambjent li ma jfarrakx u ma jnessiniex is-sinifikat ta' dan il-wirt.

It-tgawdija tal-patrimonju kulturali ma sseħħx, pereżempju, billi timla l-Belt Valletta b'kafeteriji, lukandi u negozji oħra bla karattru, b'tali mod li l-unika ħaġa li jibqa' minn dak il-patrimonju kulturali huwa l-bini antik bħala sfond għal dan il-konsum.

It-tgawdija tal-patrimonju kulturali ma sseħħx, pereżempju, b'sensiela ta' street parties f'din il-Belt kapitali mimlija wirt kulturali jew bid-daqq tad-diska Baby Shark f'lejlet l-Ewwel tas-Sena!

Allura kif nippretendu li niġu hawnhekk u ngħidu li bnejna wirt kulturali u ħallejna legat minn Valletta 18, li suppost kienet il-quċċata tat-tgawdija tal-wirt kulturali tagħna?

Street party, tagħmlu fejn tagħmlu, anke jekk tagħmlu bl-aktar binja ta' preġju bħala sfond, jibqa' dejjem street party.

Party jitgawda, imma b'daqshekk ma tistax tgħid li hu parti mill-wirt kulturali, jew il-quċċata tal-wirt kulturali; tajjeb kemm ikun tajjeb, jibqa' dejjem dak li hu.

Sfortunatament, f'sena li fiha suppost iċċelebrajna l-quċċata tal-wirt kulturali ta' Malta, jidher li aktar iċċelebrajna l-kontroversji u l-istreet parties li għażel Jason Micallef milli ċċelebrajna l-artisti, l-arti, l-arkitettura, it-teatru, il-letteratura u l-iżvilupp soċjali Malti.

Il-liġi li qed tiġi proposta, sfortunatament, ma tagħmel xejn partikolari biex twassal biex jiġu organizzati d-diversi entitajiet fil-qasam tal-patrimonju kulturali b'tali mod li jwittu t-triq għall-ħolqien ta' legat għat-tgawdija ta' dan il-patrimonju.

Meta tinduna li f'dan il-pajjiż il-mużewijiet huma kkontrollati minn entità ċentrali, minflok ma kull wieħed ġie fdat f'idejn kuratur, tinduna li l-patrimonju kulturali qiegħed hemm biex tpoġġih fuq xkaffa, biex taqta' ż-żigarella meta tirrestawrah, jew biex tixtri xi nkwatru bil-moħbi!

Din hi attitudni li turi nuqqas ta' viżjoni fit-twettiq tat-tgawdija, fir-rikonoxximent, u fl-iżvilupp ta' legati tal-patrimonju kulturali.

B'din l-attitudni se nkomplu naraw wirjiet ta' oġġetti li jifformaw parti mill-wirt kulturali, imma din mhijiex se twassalna biex nilħqu dak il-livell ta' tgawdija tal-istess patrimonju li tippermetti u ġġib magħha żvilupp soċjali u kulturali, liema żvilupp isir b'mod parteċipatorju u inklużiv.

Pereżempju, kif jista' jkollok mużew li l-kunċett tiegħu huwa preċiżament li jibda jsawwar żvilupp soċjali u kulturali u tgawdija ħajja tal-patrimonju, meta mbagħad tinduna li l-kuratur għandu ftit li xejn - jew jien ngħid l-ebda - diskrezzjoni fit-tmexxija ta' dak il-mużew jew saħansitra fil-ħolqien tal-programm ta' dak il-mużew?

Kif nistgħu nibqgħu nonqsu milli nafdaw kuraturi bravi u professjonali u nibqgħu nżommuhom lura milli jfasslu u jwettqu programm kulturali għall-mużew li huma jmexxu, programm li jressaq il-patrimonju aktar qrib in-nies u b'hekk isawwar żvilupp soċjali u kulturali?

F'dan il-qasam irridu nagħrfu u nirrikonoxxu li għandna nagħtu lill-kuraturi bravi li għandna fil-mużewijiet a sense of belonging akbar u nippermettulhom ambjent li fih huma stess jibnu l-programm ta' attivitajiet f'dak il-mużew.

B'hekk nibdew ingawdu verament il-patrimonju kulturali b'mod aktar attiv u interattiv, biex nużaw il-patrimonju kulturali b'mod li jista' jsawwar u jwassal għal żvilupp soċjali u kulturali.

Sur President, jiddispjaċini li fl-Abbozz ta' Liġi mressaq mill-Gvern ma jidhirx li hemm proposti li jistgħu jsawru din it-tip ta' tgawdija attiva tal-patrimonju kulturali tagħna.

Nirringrazzjak, Sur President.

OWEN BONNICI: Sur President, għandi point of order.

Comodini Cachia semmiet il-kwestjoni tar-reġistrazzjoni tal-NGOs.

Biex ħadd ma jaħseb li l-Gvern irid jindaħal jew jagħmel xi big brother, irrid nispjega li l-idea hi li Heritage Malta se jkollha l-poter tamministra proprjetà ta' wirt storiku u tista' tidħol f'partnership agreements ma' NGOs biex jamministraw proprjetà tal-Gvern.

Min se jamministra proprjetà tal-Gvern se jkollu bżonn il-go-ahead tal-Eżekuttiv, għax finalment il-Gvern huwa responabbli għal dik il-proprjetà.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Tista' dejjem tagħmel dawn ir-rimarki fil-winding up.

JUSTYNE CARUANA: Sur President, se nieħu ftit minuti biex nikkummenta fuq dan is-settur.

Jien nemmen li dan huwa Abbozz ta' Liġi importanti ħafna u li huwa f'waqtu.

F'pajjiżna għaddejjin diversi inizjattivi, allura bħalissa hemm dak il-momentum ottimali ħafna biex dan is-settur inkomplu mmexxuh 'il quddiem.

Mhux b'inqas, għaddejja ħidma kbira mill-Ministru Bonnici biex imexxi dan is-settur 'il quddiem, għax kif diġà intqal - u tajjeb li hawn qbil dwar dan - il-patrimonju kulturali mhux biss aħna mdawrin bih għax għandna x-xorti li f'pajjiżna għandna ħafna wirt kulturali, mhuwiex biss attrazzjoni, imma huwa dik ix-xi ħaġa intrinsika li ssawwar l-identità tagħna bħala poplu u bħala pajjiż.

F'dan il-kuntest irrid ngħid li l-gżira Għawdxija hija għanja fl-istorja, fil-kultura u fil-patrimonju, għalhekk bħala Ministeru għal Għawdex ilqajna dan l-Abbozz ta' Liġi b'mod pożittiv ħafna.

Fil-ħin li għandi se nieħu l-opportunità biex ngħid x'qed jiġri f'Għawdex u xi sfidi għandna.

Ċertament li sfida li għandna, li qed tinħass fuq bażi nazzjonali u li ġiet indirizzata waqt dan id-dibattitu, hija r-riżors uman.

Nafu li għandna riżors uman tajjeb ħafna f'pajjiżna li għandu diversi ħiliet, imma meta tiġi għal-livelli professjonali m'għandniex dak il-volum.

Dan qed jirrifletti ruħu fl-operat tas-Sovrintendenza, li llum il-ġurnata huwa kruċjali ħafna, speċjalment fid-diversi proġetti tal-Gvern li għaddejjin bħalissa.

Ngħid għalija, qed nikkollabora tajjeb ħafna mas-Sur Magro Conti u t-tim tiegħu, li qed insibuhom effikaċi ħafna.

Huma qed jikkollaboraw ħafna magħna u qed jifhmu li ċertu xogħol irid isir mingħajr dewmien, allura nħoss li għandi nirringrazzjahom u nħeġġeġ lill-Ministru biex ikompli jagħtihom ir-riżorsi meħtieġa biex ix-xogħol ikompli għaddej.

Dan l-Abbozz ta' Liġi se jagħti portata wkoll lill-professjoni li hi relatata mal-konservazzjoni, allura se jkun ta' xprun u ta' inċentiv biex dak li jkun ikompli f'din it-triq.

Fl-intervent tiegħu, il-Ministru semma l-marmisti.

Fil-Ministeru għal Għawdex għandna marmista – insellimlu minn hawnhekk – li għalkemm il-grad tiegħu fil-ġerarkija taċ-Ċivil mhuwiex ta' marmista, jagħmel dan ix-xogħol.

Fil-fatt, bħala Ministeru, qegħdin fil-fażi li nagħmlu ristrutturar tad-Direttorat tal-Proġetti, fejn se jkun hemm direttorat strettament iddedikat għall-manutenzjoni u r-restorazzjoni.

Irrid nirringrazzja lill-ħaddiema li għandna, li huma bravi ħafna, li marru ħadu taħriġ professjonali, u allura jidħlu tajjeb ħafna fil-kuntest ta' dan l-Abbozz ta' Liġi u għandhom il-prospetti li javvanzaw f'dan is-settur.

Il-wirt kulturali, bla dubju ta' xejn, huwa l-kontributur ewlieni għas-settur tat-turiżmu f'Għawdex.

Skont l-istatistika u skont stħarriġ li sar, ħafna mit-turisti li jżuru Għawdex jagħżlu lil Għawdex biex igawdu l-istorja u l-wirt li għandna.

Irrid ngħid ukoll li fl-aħħar xhur il-proġett taċ-Ċittadella ġie nnominat għal diversi awards, fosthom ir-Regiostars Awards, fejn mar tajjeb ħafna bħala proġett, u kieku konna magħqudin aktar bħala poplu u appoġġjajna aktar dan il-proġett, probabbilment konna nieħdu dan l-award.

Għaldaqstant, inħeġġeġ li fil-kunest ta' dan id-dibattitu li qed isir, meta jkun hemm inizjattivi bħal dawn inkunu aktar parteċipi u naħdmu flimkien.

Il-Ministru Bonnici semma l-ħidma tal-NGOs.

Irrid ngħid li f'Għawdex l-NGOs huma ħabrieka u ħawtiela ħafna.

F'dan is-settur partikolari rrid insellem lill-NGO Wirt Għawdex, li hija waħda mill-aktar NGOs attivi.

Dawn l-NGOs jivvalorizzaw il-wirt ta' Għawdex u kontinwament għaddejjin b'diversi proġetti.

Irrid ngħid li bħala Ministeru għal Għawdex nistrieħu ħafna fuqhom biex nieħdu inizjattivi u nagħmlu proġetti flimkien.

Fil-fatt, is-sena l-oħra ġew restawrati x-shelters tal-gwerra u l-Barrakka tal-Palju li tinsab fi Triq ir-Repubblika.

Matul din is-sena għandna diversi proġetti u inizjattivi, fosthom l-istudju li se nkunu qegħdin nagħmlu flimkien magħhom dwar il-Polverista tal-Forti Chambray u se jkunu qegħdin jagħmlu xi xogħlijiet fil-binja fejn hemm l-Università.

Fil-passat, Wirt Għawdex irrestawrat il-binja fejn illum hemm il-Ministeru, u bis-saħħa tagħhom ġew restawrati diversi niċeċ, monumenti u torrijiet kostali.

Fil-fatt, matul is-sajf mort rajt it-Torri ta' Mġarr ix-Xini, fejn apparti t-tisbiħ, għamlu biċċa xogħol, fl-opinjoni tiegħi, sabiħa immens fejn jidħlu d-dwal, u din il-ħidma tagħhom napprezzaha u nivvalorizzaha.

Aħna, bħala Ministeru, għaddejjin b'diversi xogħlijiet ta' restawr.

Fil-fatt, fil-Baġit mhux li għadda imma ta' qabel, konna semmejna l-Fanal tal-Ġordan, li bħalissa wkoll għaddej minn proċess ta' restawr.

Għal darb'oħra rrid insellem lill-ħaddiema li qegħdin ta' kuljum jaħdmu f'elementi avversi, għax dan il-Fanal qiegħed 'il fuq u huwa espost għal ċerti elementi, allura nifhem u napprezza li qegħdin jaħdmu f'kondizzjonijiet li xejn ma huma faċli.

Irrid insellem ukoll lid-Direttorat Eko-Għawdex fi ħdan il-Ministeru, li nieda skema ta' restawr.

Ħafna drabi jkollok żoni fejn ikun jeħtieġ intervent, però r-riżorsi ma jkunux jippermettu li tagħmlu in a timely manner.

Allura jkun hemm il-ħtieġa li ssir skema ħalli jkunu jistgħu jsiru diversi nterventi fl-istess ħin, li permezz tagħha tkun tista' tinvolvi wkoll lill-kunsilli lokali.

Din l-iskema hija indirizzata lejn il-kunsilli lokali u matul l-2018 ġew magħżula sitt siti storiċi biex isir intervent fuqhom u sar ir-restawr.

Din is-sena wkoll ġiet varata skema, però rrid ngħid li din id-darba minflok sitt proposti kellna disgħa, allura fuq medda ta' sentejn se nkunu rrestawrajna 15-il sit storiku.

Bħalissa għaddejja ħidma flimkien ma' Heritage Malta fuq il-Mużew t'Għawdex.

Dan huwa proġett sabiħ u ambizzjuż ħafna, li bħala Ministeru dħalna għalih b'serjetà kbira.

It-tenders ħarġu kollha, ix-xogħol beda, u dan ifisser li Għawdex se jkun mogħni bi proġett ieħor importanti, li mhux se jkun mużew komuni.

Min se jiġi jżur il-Mużew t'Għawdex, apparti li se jkollu esperjenza multisensorjali, għax dan il-mużew se jkun mogħni b'apparat speċjalizzat, se jingħata tagħrif dwar Għawdex għax meta tidħol f'dan il-mużew, tagħmel mixja matul iż-żmenijiet b'diversi aspetti u karatteristiċi tipiċi li għandna f'Għawdex.

Irrid nirringrazzja lil Heritage Malta talli qed jgħinuna fl-istoryline.

Apparti minn hekk, fejn jidħol ix-xiri ta' artefatti u xiri ta' pitturi, qed nistrieħu fuq il-parir espert ta' Heritage Malta.

Bħala Ministeru għandna fond biex jinxtraw il-pitturi u l-artefatti, imma huma Heritage Malta li fil-kuntest tal-istoryline li qed jgħinuna nibnu, qed jissuġġerulna x'nixtru, qed jipparteċipaw fl-irkanti f'isimna, u ta' dan nirringrazzjahom.

Kif għidt, dan huwa proġett ambizzjuż li se narawh jinfetaħ fl-2020.

Proġett interessanti ieħor ta' restawr li għaddej bħalissa huwa dak tal-Mitħna tax-Xewkija.

Hawn qed nitkellmu fuq mitħna li għandha mijiet ta' snin u bħalissa għaddej ix-xogħol fuqha minn tim ta' professjonisti biex il-makkinarju, li huwa skedat - dan huwa antikissmu, għax hu ta' żmien il-Kavallieri - jerġa' jibda jiffunzjona.

Se jkollna ambjenti mġedda u restawrati fejn wieħed jista' jiġi mal-familja u jesperjenza ambjent kulturali sabiħ immens.

Għaddej ukoll il-proġett ta' Għar Calypso, li wkoll huwa sit prominenti fl-istorja Għawdxija.

Qed nitkellmu mal-Università ta' Malta biex flimkien magħhom inkunu nistgħu nagħmlu dan il-proġett ambizzjuż.

Hemm ukoll il-proġett tal-akkwedott.

L-ewwel fażi ta' dan ir-restawr saret mir-restawraturi li għandna fi ħdan il-Ministeru għal Għawdex, però issa jmiss il-fażijiet l-oħra.

Fil-fatt diġà tħejjiet l-applikazzjoni u ġiet sottomessa quddiem l-Awtorità tal-Ippjanar, biex apparti li jinbnew dawk il-loġoġ li ġġarrfu matul is-snin, huwa ppjanat li ssir sistema ta' dawl biex dan is-sit ikun imdawwal.

Se jinbena passaġġ madwar l-akkwedott li se jkun fih l-ispjegazzjonijiet biex min imur hemm jieħu din l-esperjenza.

Xi ħaġa li qed nieħu gost biha f'dan l-Abbozz ta' Liġi hija l-fatt li qed jipprovdi għall-patrimonju kulturali ta' taħt l-ilma.

Kif intqal tajjeb, l-ibħra tagħna huma mogħnija bir-rikkezzi.

Il-Baħar Mediterran huwa l-benniena tal-Mediterran u kieku l-artefatti li kellna fl-ibħra tagħna ma tteħdux matul is-snin, min jaf kemm għandna rikkezzi oħra x'nistgħu nesebixxu, però għaddej proġett sabiħ ħafna.

Jien ta' spiss nikkomunika ma' Prof. Gambin, għax għandna proġett sabiħ għaddej flimkien u qed nikkollaboraw bis-sħiħ mat-tim tiegħu, għax Prof. Gambin għaddej b'riċerka fuq ix-Xini ta' żmien il-Feniċi li hemm f'qiegħ il-baħar ftit 'il barra mix-Xlendi.

Għaddej ix-xogħol flimkien ma' tim ta' esperti u professjonisti biex jesploraw iż-żona u qed itellgħu wkoll minn taħt il-baħar anfori u biċċiet oħrajn li kienu mertu ta' esibizzjoni li saret fil-Parlament Ewropew fi Brussell, u fix-xhur li għaddew saret oħra f'Għawdex.

Dan huwa xini ta' madwar 50 pied li jmur lura għal madwar is-sena 700 qabel Kristu u jinsab mgħarraq f'fond ta' 120 metru taħt il-baħar.

Din hi skoperta storika importanti ħafna mhux biss għal Għawdex u għal Malta, imma fuq livell internazzjonali.

Bħala Ministeru qegħdin niffinanzjaw dawn l-ispedizzjonijiet biex it-tim ta' Prof. Timmy Gambin fl-Università, minn sena għal oħra jkun jista' jagħti r-riżultati.

Ovvjament, Prof. Gambin għandu xewqa oħra, u flimkien mal-Ministru Bonnici rridu naraw kif dan ix-xini eventwalment jittella' u jiġi mqiegħed f'post adattat, fejn ikun jista' jitgawda u permezz tiegħu nkunu nistgħu nkomplu nagħmlu isem għal pajjiżna.

Dan jorbot ukoll mal-fatt li f'Għawdex għandna diversi siti oħrajn li, sfortunatament, ma ngħatawx l-attenzjoni meħtieġa matul is-snin, fosthom l-istazzjon tal-pompa, il-binja Rumana li għandna fir-Ramla, il-kamra tal-boiler fi Mġarr ix-Xini, il-forn il-qadim f'Kemmuna u l-Kumpless tas-Santwarju tal-Puniċi f'Ta' Kerċem.

Dawn huma siti storiċi importanti li ftit nafu dwarhom u li matul is-snin, nerġa' ngħid, ma ngħatawx importanza.

Kien għalhekk li għaddejna avviż legali minn dan il-Parlament li permezz tiegħu ħloqna d-Dwejra Opportunity Fund, li kien imsemmi fil-manifest elettorali li jrid ibiddel it-telfa tat-Tieqa tad-Dwejra f'opporutnità.

Essenzjalment, dan il-fond qed jinkoraġġixxi l-crowdfunding u l-Gvern impenja ruħu li ta' kull sena, jekk il-fond ikollu ammont ta' flus, hu joħroġ daqstant ieħor.

Jiġifieri jekk il-fond jiġġenera €50,000, il-Gvern joħroġ €50,000 oħra u jkollna €100,000 x'nonfqu fuq dawn il-proġetti.

Il-proġetti ppjanati permezz tad-Dwjera Opportunity Fund huma proġetti ta' riċerka biex inkunu nistgħu nġibu aktar informazzjoni u nkomplu niskopru fuq dawn is-siti, fejn eventwlament se jsiru interventi u eżerċizzi ta' restawr.

Se jkun hemm proġetti li permezz tagħhom se nagħtu aktar informazzjoni, se jkun hemm strutturi li jikkomplimentaw, biex meta dak li jkun imur hemmhekk ikun qed jitgħallem, u fl-istess ħin dawn is-siti jiġu protetti.

Nemmen li hemm ħafna x'jista' jsir bil-fondi tad-Dwjera Opportunity Fund, li għalkemm għadu fl-infanzja tiegħu diġà daħlu xi donazzjonijiet.

Apparti minn dan il-fond, qed nitkellmu wkoll fuq fond għar-restawr tal-patrimonju f'Għawdex, li eventwlament irid jiġi kkomplementat b'fond ieħor għar-restawr tal-monumenti lokali.

Dawn huma żewġ proġetti li qed nitkellmu fuqhom u li nixtieq narahom iseħħu, għax biex isiru dawn it-tip ta' interventi trid il-flus, però ma nixtieqx li tkun xi ħaġa sporadika, fejn tiġri xi ħaġa one fine day u mmorru nagħmlu l-intervent, imma trid tkun xi ħaġa organizzata u strutturata, biex kull sena jkollna programm ta' ħidma, bħalma qegħdin nagħmlu flimkien ma' Wirt Għawdex.

Għal darb'oħra, nerġa' nirringrazzja u nifraħ lill-Ministru talli qed ikompli jkattar l-għarfien dwar il-ħarsien tal-wirt storiku u dwar id-diversi inizjattivi li qegħdin jittieħdu biex il-kultura f'pajjiżna ssir aktar aċċessibbli għal kulħadd, independentement mill-età u mill-ħiliet ta' dak li jkun.

Fix-xhur li għaddew, meta kont fil-Ministeru l-ieħor, konna kkollaborajna ma' Heritage Malta biex nagħmlu s-siti storiċi aktar aċċessibbli għall-persuni neqsin mid-dawl, għall-persuni neqsin mis-smigħ, u l-isfida li mhijiex żgħira fejn tidħol l-aċċessibbiltà fiżika, għax fejn jidħlu s-siti storiċi, nafu li hemm sfidi u konna tkellimna mal-Kummissjoni għad-Drittijiet tal-Persuni b'Diżabilità biex intejbu dejjem iktar il-faċilitajiet.

Huwa fatt li bħala pajjiż għandna x-xorti li minkejja ċ-ċokon tagħna għandna wirt daqstant kbir.

Il-ħasra hi li ħafna drabi ma napprezzawx u nieħdu l-affarijiet for granted.

Nappella għal aktar edukazzjoni u aktar għarfien, biex mhux biss ingawdu u nivvalorizzaw dak li għandna, imma nassiguraw li ngħadduh lil ta' warajna b'ħafna iktar kuxjenza milli forsi għaddewh lilna ta' qabilna.

Nirringrazzja l-ħidma tas-Sovrintendenza, tal-ħaddiema tiegħu u ta' Heritage Malta, u lil dawk kollha li huma involuti f'dan is-settur.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

GODFREY FARRUGIA: Sur President, qegħdin nitkellmu fuq il-kultura.

Għalija, kull pajjiż jintgħaraf minn ieħor minħabba tliet oqsma, li huma l-lingwa, il-kultura li fiha jidħol il-partimonju, u l-ġens.

Allura, hawn qegħdin nitkellmu fuq l-identità tagħna lkoll, tal-poplu Malti u Għawdxi.

F'din il-Kamra meta nitkellmu ta' spiss insemmu l-kelma "korruzzjoni" u l-mod kif il-liġi, b'mod partikolari l-Kostituzzjoni, m'għandhiex għodda biex tissorvelja, trażżan u twiddeb lill-uffiċjali pubbliċi li jonqsu, li jistgħu jkunu anke Membri Parlamentari, għax m'hemmx mekkaniżmu ta' checks and balances u m'hemmx separazzjoni ta' poter li għandu s-snien.

Hemm ħaġa oħra li tħassibni dwar il-kelma "korruzzjoni", u hawn qiegħed nirreferi għall-korruzzjoni tal-identità tradizzjonali.

Din hija sfera ġdida li qed taħkem lil Malta minħabba t-tibdil b'mod rapidu li qiegħed isir f'soċjetà li qed tinbidel, il-korruzzjoni tal-identità tradizzjonali Maltija.

Ma rridx ninstema' b'mod negattiv, imma nitwaħħax meta madwari f'ħakka t'għajn, mil-lejl għan-nhar u ġieli bl-approvazzjoni ta' ċerti entitajiet li jirriflettu l-politika tal-Gvern, jinbidlu l-affarijiet b'tali mod u manjiera li dan il-wirt, din l-identità tradizzjonali Maltija, tgħib.

Hawn mhux qed nirreferi biss għall-ġmiel naturali u karatteristiku ta' pajjiżna u dak t'Għawdex, imma wkoll għall-kultura nnifisha u għall-wirt arkitettoniku tagħna.

Sintendi, m'iniex se nitkellem dwar il-patrimonju tal-ġmiel naturali, li kulħadd jaf kif naħsibha dwaru, iżda se nirreferi għall-kullana kulturali li wiret kull ċittadin Malti u Għawdxi.

L-Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali jiddetta obbligi u dmirijiet li aħna għandna nimpromwovu, nipproteġu, noħolqu aċċess għalih u nirriċerkaw.

F'dan l-Abbozz, dan narawh il-ħin kollu, u narawh mingħajr l-indħil tal-Ministru tal-ġurnata.

Huma dawn l-affarijiet li jiddefinixxuna u jagħrfuna bħala nazzjon u bħala ċittadini ta' dan l-Istat.

Għalhekk, din l-istess liġi tħares ukoll lejn is-Sovrintendenza, lejn il-konservazzjoni u l-amministrazzjoni tal-patrimonju Malti.

Fil-fatt, f'dan l-istess Abbozz naraw li l-patrimonju kulturali jinkludi informazzjoni relevanti għall-patrimonju Malti u l-kultura intanġibbli, fost oħrajn, fid-definizzjoni tal-liġi nnifisha.

Huwa proprju għalhekk li qed nisħaq li minkejja li naqbel, bejn wieħed u ieħor, mal-mod kif il-kontenut ta' dan l-Abbozz ġie magħġun, għalkemm għandi xi riservi u se nsemmi fejn, hemm xi ħaġa nieqsa meta niġu biex nippromwovu, inħarsu, u nirriċerkaw dik li tissejjaħ collective memory.

Jiġifieri l-memorja ta' snin twal kif għexna ħajjitna, kbirna u wasalna fejn aħna llum.

Illum qegħdin ngħixu fi żmien ta' soċjetà mibdula, fejn xejn mhu xejn u fejn l-orgolju li inti Malti u li inti Għawdxi, qiegħed jogħsfor.

Għalhekk, il-memorja kollettiva hija importanti immens, għax din tkabbar is-sens ċiviku u tkabbar ukoll il-pussess li aħna ċittadini denji ta' dan il-pajjiż.

Hija l-kultura li fl-aħħar mill-aħħar se tgħaqqadna bħala poplu kosmopolitan, anke jekk ikun hemm ċittadini Maltin li ma jafux jitkellmu bil-lingwa Maltija, jew inkella mhumiex ta' ġens Malti – u llum qegħdin ngħixu f'din is-soċjetà – allura hija l-memorja kollettiva li se tgħaqqad dan il-ġens multikulturali u għalhekk kosmopolitan.

Għal mument irrid nieqaf fuq niċċa tal-kultura, li hija Għawdex.

Għalija Għawdex hija niċċa kulturali totalment differenti mill-aspett Malti.

Meta nitkellmu fuq il-kultura, mingħajr ma rridu ngħidu li people make places, u huma n-nies li, apparti milli jagħmlu l-post, jgħożżu, ikabbru, u jħaddnu l-kultura.

Għalhekk, jekk Għawdex jibqa' ħaj, il-memorja kollettiva tradizzjonali t'Għawdex tibqa' ħajja.

Imma x'qiegħed jiġri f'Għawdex?

F'Għawdex nafu li għandna sfidi kbar li jitolbu miżuri drastiċi u inizjattivi soċjali, għax is-sens komunitarju Għawdxi mhux talli qiegħed jonqos, talli m'hemmx nies li jżommuh ħaj.

Għalhekk, il-Ministeru responsabbli mill-Kultura għandu ferm iktar obbligi biex iħares dan u biex fil-politika tiegħu l-Gvern, meta jiġi għal whole-of-Government approach, din tissieħeb anke ma' inizjattivi soċjali li jħarsu l-popolazzjoni Għawdxija tibqa' hemm għax Għawdex għandu l-identità tiegħu.

Għawdex huwa ferm differenti minn Malta, għalhekk għandna ħafna x'nistgħu ngħożżu f'din il-gżira.

Fuq kollox, meta nitkellmu fuq dan l-aspett ta' memorja kollettiva, nappella lill-Ministru biex jirriċerka dan is-suġġett, għax naf li minn meta laħaq Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, il-kultura kważi qiegħda ssir favorita tiegħu iktar mill-ġustizzja.

Jekk dan nuruh b'mod ċar u speċifiku f'dan l-Abbozz ta' Liġi jkun tajjeb u għad għandna ċans li ndaħħluh fiha.

Qed nitkellem b'mod kostruttiv, għax qegħdin fl-istadju tat-Tieni Qari u għandna ċans li fil-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Liġi, jekk irridu nistgħu ndaħħluh fid-definizzjoni tal-kultura nnifisha u ngħidu fejn għandna naslu.

Sintendi l-liġi hija tajba, imma 'l hinn mil-liġi rridu nħarsu lejn il-mod kif qegħdin nimplimentaw dak li huwa għażiż għalina wkoll f'din il-Kamra.

Ħadt pjaċir nisma' lill-Ministru għal Għawdex tirreferi għall-mużewijiet u għall-mod kif qed ikun hemm iktar esperjenza interattiva, imma irridu niftakru li 'l hinn mill-element ta' prodott turistiku, għandna nindirizzaw is-siti storiċi u l-mużewijiet mhux biss bħala wirt tagħna, imma bħala li hu ta' kull wieħed minna, u għalhekk bħala ċittadini tal-Istat għandna d-dover li nħarsuh.

Hawn, forsi mingħajr ma rrid, ikolli nikkritika u ninstema' negattiv meta nħares lejn dak li se jiġi emendat permezz ta' dan l-Abbozz.

Meta ħarist lejn il-Liġi prinċipali, l-id tal-politiku, l-id tal-Ministru, ftit jew xejn kienet imsemmija, filwaqt li issa bl-emendi, il-poter tal-Ministru - hu min hu l-Ministru, mhux qiegħed nirreferi għall-Ministru Bonnici – se jiżdied.

Dan huwa timbru li għalija, meta tiġi għall-kultura, huwa ħażin.

Il-kultura ma titlobx il-barka tal-Ministru!

Il-kultura m'għandha qatt tiġi hijacked mill-Eżekuttiv – għall-inqas dik hi l-impressjoni li qed tingħata.

Il-kultura għandha titmexxa mill-poplu stess, għax hu stess li jagħmilha, sintendi bit-tmexxija esperta ta' nies professjonali f'dan il-qasam, li qed nieħu pjaċir li dan l-Abbozz ta' Liġi qed jirrikonoxxihom, imma l-ownership tal-kultura huwa kull ċittadin, u din il-ħaġa trid toħroġ sew.

Nieħu pjaċir ninnota l-mod kif f'dan l-Abbozz ta' Liġi, din se tinfirex għall-ibħra tagħna permezz tal-proġetti li qegħdin jissemmew u għax b'mod legali qegħdin nagħtu protezzjoni u se nikkonservaw, se nirriċerkaw iktar - wara kollox, dawn huma l-għanijiet ta' dan l-Abbozz ta' Liġi - il-kultura Maltija u Għawdxija fl-ibħra territorjali tagħna.

Jien għamilt diversi mistoqsijiet parlamentari lill-Ministru, u dejjem sħaqt fuq ir-riżorsi tal- finanzi, it-teknoloġija, u dawk umani, u l-Ministru rrispondieni li dawn se jiżdiedu u li hemm pjan strutturat bil-mod kif iridu jiżdiedu.

Hawn nixtieq nappella li dawn iridu jiżdiedu b'mod ferm iktar mgħaġġel minħabba l-bidla li qiegħda ssir fis-soċjetà li għandna llum.

Naf li dan ma jiddependix biss mill-Ministru, imma jiddependi wkoll minn kemm jallokalu finanzi għal dan il-Ministru għall-Finanzi.

Għalhekk nappella biex min-naħa tal-Finanzi, jagħtu iktar importanza lejn dan ir-riżors tas-Sovrintendenza biex b'hekk ikollu l-għodda u l-mezzi biex iwassal leħnu, u anke għemilu.

Sintendi, apparti r-riżorsi hemm l-istrutturar u hemm il-proċessi.

Hawnhekk hawn bżonn shake-up, għax għandna Sovrintendenza ġdida u nixtieq li min-naħa tagħhom iħarsu lejn il-proċess kif jistgħu jiffaċilitaw biex jaslu li jsemmgħu leħinhom f'entitajiet oħra, b'mod partikolari fl-Awtorità tal-Ippjanar.

Illum il-ġurnata nafu biċ-ċar li l-kultura Maltija, anke mill-aspett arkitettoniku, qiegħda tgħib minn wiċċ artna.

Sintendi, xorta hemm lil min nirringrazzjaw.

Fuq kollox, apparti milli nirringrazzja lill-kuraturi, lin-nies professjonali u lill-uffiċjali li jaħdmu bil-qalb f'dan il-qafas, nixtieq nirringrazzja lill-NGOs.

Hawn ħafna NGOs li żammew ħajjin il-kultura soċjali u l-memorji soċjali, fosthom nista' nsemmi - l-ikbar għalija - il-każini tal-baned, tal-armar u l-entitajiet fejn hemm il-fabbriki tan-nar.

Dawn żammew il-memorja kollettiva tal-kultura ħajja mingħajr indħil u mingħajr imbuttar mill-ebda gvern tal-ġurnata, u hemmhekk joħroġ eżempju ċar ta' ownership li ċ-ċittadin għandu jkollu biex dak li jidentifikana f'qasam nazzjonali, jitwettaq.

Sur President, b'dan il-punt u b'mod pożittiv ta' ringrazzjament, nixtieq nagħlaq il-ħsebijiet tiegħi dwar dan is-suġġett u nħeġġeġ - naf li l-Ministru ħa nota tagħha - biex nindagaw iktar fuq il-memorja kollettiva li tagħrafna bħala Malta tagħna lkoll.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin għall-Aġġornament.

Fis-7.00 p.m. id-diskussjoni ġiet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

OWEN BONNICI: Sur President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tnejn, 21 ta' Jannar, 2019 fl-4.00 pm b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi biex jemenda l-Att dwar il-Patrimonju Kulturali - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda Diversi Liġijiet dwar il-Ħarsien Soċjali - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li Jimplimenta Miżuri tal-Estimi - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi dwar il-Liġijiet tal-Pulizija – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Żoni Ħielsa f'Malta – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Awtorità għall-Iżvilupp Reġjonali ta' Għawdex – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Impiegi u r-Relazzjonijiet Industrijali - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar Awtorità għas-Servizzi Finanzjarji ta' Malta (Emenda Nru 2) – Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar is-Swieq Finanzjarji – Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Trademarks - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Iżvilupp Sostenibbli – Tielet Qari;

Jew xi aġenda oħra li tista' tiġi komunikata aktar tard.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili u l-Kodiċi Kriminali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni Pubblika – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi biex jemenda Diversi Liġijiet (Riforma dwar il-Pensjonijiet) - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Professjoni Medika u l-Professjonijiet li għandhom x'jaqsmu magħha u l-Ordinanza dwar Mediċini Perikolużi - Kumitat Permanenti.

L-ISPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

EDWIN VASSALLO: Sur President, nhar il-Ħadd li għadda fuq il-paġna ta' wara tal-ġurnal The Sunday Times of Malta deher dan ir-ritratt.

Naf li hawnhekk m'hawnx id-direttur li jista' jiffoka, imma min għandu l-ġurnal ikun jista' jarah.

F'dan l-artiklu intitolat "Local pig farmers facing the chop", naraw ritratt tal-majjali sejrin għall-qatla.

Però d-diskors tiegħi mhux se jkun fuq il-majjal, imma fuq is-settur tar-raħħala li jrabbu l-majjal għall-konsum tagħna, għax fil-verità sħabna r-raħħala Maltin sejrin għall-qatla!

Qed ngħid hekk għax dan is-settur qiegħed imut u din is-sitwazzjoni xejn mhi komda għal min qiegħed jgħix f'din is-sitwazzjoni.

Nirringrazzja lil dan il-ġurnal talli tella' din il-problema għall-attenzjoni nazzjonali, għalkemm jien ġieli tkellimt dwarha f'dan il-Parlament.

F'dan l-artiklu, dan il-ġurnalist qal hekk:

Jien ġieli kkwotajthom lir-raħħala meta jgħiduli li minn hawn u ftit ieħor mhux se jibqgħu jeżistu, għax qegħdin imutu ftit ftit.

Dawn huma nies li għexu għomorhom kollu mal-familji tagħhom f'negozju li wirtuh minn ġenerazzjoni għall-oħra u qdew lil dan il-poplu Malti billi ssupplixxewh bil-laħam frisk tal-majjal.

Però llum il-ġurnata b'dak li qiegħed jiġri minħabba l-kompetizzjoni fis-suq u iżjed u iżjed minħabba l-indifferenza tal-Gvern għal din il-problema, jien nemmen li wasalna fi stat ta' emerġenza.

Din il-frażi jużawha meta jkun hawn xi terremot, u allaħares qatt ikollok numru ta' mwiet u jkollok numru ta' setturi li tista' tgħid ikunu fi stat ta' emerġenza.

Meta darba rreferejt b'dan il-mod għas-settur tal-biedja, li wkoll jinsab f'din il-pożizzjoni, kien hemm wieħed li qalli li kont qed ngħaġġibha meta għidt li konna fi stat ta' emerġenza u kważi beda jirredikolani.

In-nies jisimgħuna, forsi naħsbu li ma jisimgħuniex, imma jisimgħuna.

Hawn, iżjed milli fuq is-settur tal-biedja, jien qed nitkellem fuq il-bnedmin għax min illum għandu 50 sena, jiġifieri daqsi, minn hawn u ftit snin oħra t-tfal tiegħu mhux se jkomplu jaħdmu fil-mestier tiegħu.

Meta jispiċċaw l-1,000 bidwi li għad fadal full-time, jiġifieri minn hawn u ftit tas-snin oħra li tgħoddhom fuq idejn waħda, uliedhom mhux se jkomplu b'dan ix-xogħol full-time għax mhuwiex sostenibbli.

Bl-Ingliż jgħidu li mhuwiex worth it, għax ma taqlax il-ħobża ta' kuljum.

Ftit ilu, numru kbir mis-settur tal-bdiewa - issa dawn ftit jiltaqgħu, u ftit jiftiehmu, minkejja li hemm numru ta' koperattivi - għamlu sforz u ltaqgħu flimkien biex jispjegaw lill-poplu Malti u lill-awtoritajiet ikkonċernati f'liema sitwazzjoni qegħdin.

Dan kien l-aħħar sforz biex forsi l-awtoritajiet, fosthom il-Ministeru responsabbli mill-agrikoltura, li jaqa' taħt il-Ministeru tal-Ambjent, kif ukoll il-Gvern kollu, jipprovaw joħolqu rimedju għal din is-sitwazzjoni prekarja.

Issa jew isir l-aħħar sforz u ninġabru, imma jekk jibqa' ma jsir xejn, sa ftit snin oħra ma jkollniex prodotti friski ta' ħaxix u frott li jidħol il-Pitkalija u li tista' tgħid li hu Malti.

Kulħadd qed jagħlaq għajnejh, għax xorta waħda qed isibu x'jieklu.

Il-frott u l-ħaxix qed isibuh xorta waħda, għax qed jiġi importat.

Għalhekk, ħafna mill-konsumaturi u min-nies li qegħdin fl-awtoritajiet qed jiġu jaqgħu u jqumu – dik hija l-kelma, Sur President – minn dan il-periklu, għax fl-aħħar mill-aħħar xorta hemm provvista ta' ħaxix u ta' frott.

Ta' xejn nisimgħu fuq numru ta' stazzjonijiet tat-televiżjoni lill-esperti jitkellmu fuq il-benna, it-tjieba u l-ġenwinità tal-prodott Malti, li meta jiġi biex jikkompeti mal-prodott barrani, wieħed isib li l-prodott li jiġi importat mhuwiex tal-istess togħma u ġenwinità bħall-prodott Malti, imma jekk titkellem bħalma qed nitkellem jien, bilkemm ma jirredikolawkx!

Dalgħodu ċempilli xi ħadd u kważi ħatafni talli lbieraħ fil-Parlament għidt li tkun attitudni maħmuġa meta dan il-Parlament jipprova jilleġiżla d-droga għall-fini rikreattiva.

Jirredikolawk għax ma jaqblux miegħek u jipprovaw imeruk fuq dak li hu s-sewwa magħruf, u għax ma jkunx jaqblilhom, għalihom tibqa' fuq il-paġna l-ħażina tal-istorja!

Mela, meta qed nitkellem fuq il-provvista ta' frott u ħaxix frisk, min jaf kemm hawn nies li qed jiġu jaqgħu u jqumu għax xorta waħda qegħdin isibu x'jixtru.

Illum ħadd ma jimpurtah mill-frisk.

Il-mara tad-dar ma tridx toqgħod tqaxxar il-patata, imma tipprova tixtriha lesta fil-boroż, għax huwa eħfef u ma tridx ħafna ħin biex issajjarha.

Ġejna ma jimpurtana minn xejn u din l-attitudni qed iġġib f'riskju l-ħobża ta' kuljum ta' numru ta' familji.

Dan li qed ngħid tant huwa veru li fl-aħħar Baġit il-Gvern ma ddejjaqx li f'paragrafu qasir li fih ġie biex jittratta l-bdiewa, qal li l-impatt tal-biedja f'Malta huwa kważi insinifikanti lejn it-tkabbir ekonomiku tal-pajjiż, lejn il-GDP, lejn il-kejk tal-ġid.

Qalilhom li huma kważi insinifikanti!

M'hemmx kelma oħra bħala Gvern xi tgħid biex tgħid lil xi ħadd li kważi ma jimpurtakx minnu, għax jibqa' jeżisti jew ma jibqax jeżisti, m'għandux kontribut lejn it-tkattir tal-ġid f'dan il-pajjiż!

Hawn jien qiegħed nitkellem f'isem 1,000 familja, imma l-Gvern ma jimpurtahx.

Qed nitkellem f'isem in-nazzjon Malti li fi żmien numru żgħir ta' snin jista' jkun li l-ħawħa Maltija, il-patata Maltija u l-frott Malti li jidħol fil-pitkalija, ma jsibx jixtrihom iktar.

Ninsab persważ li se jkun hawn min jgħidli: X'jimpurtani milli qed tgħid.

Jien immur is-supermarket, immur għand tal-grocer jew għand il-convenience shop u nixtri l-borża tal-friża!

Għall-bżonnijiet tas-saħħa tagħna u ta' uliedna, m'hemm xejn aħjar minn dak li hu frisk, imma ma jimpurtaniex x'qegħdin nitilfu!

Ħalli nerġa' mmur lura għar-raħħala li qegħdin ikabbru l-majjal.

Għada pitgħada dawn in-nies se jintilfu u se jkollhom jagħlqu l-irziezet tagħhom għar-raġuni li llum jekk nitlob statistika ta' kemm qiegħed jinqatel majjal fil-Biċċerija, l-istatistika se tkun tajba u l-majjal se jibqa' jinqatel, imma kif tkellmu l-produtturi u r-raħħala tagħna, illum il-kompetizzjoni li hawn fis-suq u t-traħħis tal-prezzijiet jitolbu li ssib minn fejn tixtri l-irħas, u minħabba dan, qiegħed jinġieb majjal minn barra minn Malta li mbagħad jitrabba ftit ieħor u jintbagħat għall-qatla.

Majjal imwieled u mrobbi barra minn pajjiżna qed jinqatel Malta u jinbiegħ bħala prodott Malti!

Il-kompetizzjoni ma tistax iżżommha, ma tista' tgħid xejn, u m'iniex ngħid li l-Gvern qed ibagħbas mal-kompetizzjoni, però qed nitlob lill-Gvern jieħu bis-serjetà l-fatt li aħna ma nistgħux nitilfu l-provvista tal-prodotti lokali, għax jekk jiġri hekk nibdew niddependu biss mill-importazzjoni, u meta pajjiżna jiġi jiddependi biss mill-importazzjoni, kif qalulna l-bdiewa, niġu niddependu mill-kwalità, mill-prezz u mill-frekwenza ta' dak li jiġi importat.

Issa din mhijiex sigurtà ta' provvista, u għalhekk nitlob lill-Gvern biex ma jibqax indifferenti, ma jibqax ma jimpurtahx.

Lill-poplu Malti u lil min jimpurtah ngħidlu li ma nistgħux niġu naqgħu u nqumu minn problema ta' din il-kwalità, għax l-indifferenza tal-Gvern u tal-poplu tista' ġġibna f'sitwazzjoni imbarazzanti.

Fis-sajf li għadda kellna sitwazzjoni fejn il-provvista tal-ħalib frisk kważi ma bdietx tlaħħaq mad-domanda li kellha l-koperattiva li tissupplixxi l-ħalib frisk f'dan il-pajjiż, il-Benna.

Aħna għandna prodott ta' ħalib frisk mill-itjeb li hawn fl-Ewropa, tant li meta dħalna fl-Unjoni Ewropea – dak iż-żmien kont għadni Segretarju Parlamentari - f'daqqa waħda l-ixkafef tas-supermarkets u tal-ħwienet tagħna mtlew bi prodotti ta' ħalib differenti, però they gave up, għax l-importazzjoni kellha ċċedi quddiem il-benna tal-Benna!

Kellha ċċedi quddiem il-provvista tal-ħalib frisk ta' Malta, però s-sajf li għadda, minħabba żieda fil-popolazzjoni u żieda fin-numru ta' turisti u oħrajn, id-domanda għall-provvista tal-ħalib frisk tant żdiedet li bilkemm laħħqet.

Mela qegħdin f'sitwazzjoni li jekk ma ngħinux bis-serjetà lir-raħħala li jrabbu l-baqar għall-ħalib, nistgħu niġu f'riskju li anke l-provvista tal-ħalib frisk tiġi mhedda.

S'issa għad mhijiex, imma tista' tiġi mhedda, għax meta wieħed bl-iskuża tal-kompetizzjoni jipprova jfittex ħalib irħas, ir-raħħal Malti jkun qed jiġi mhedded, għax jew ikollu jnaqqas il-prezz, jew in-nies imorru jixtru l-ħalib minn xi mkien ieħor.

Ejjew noqogħdu attenti!

S'issa għadna ma wasalniex f'dak l-istadju, però ma baqgħalniex ħafna biex naslu s'hemm, u jekk jiġri hekk inkunu qegħdin nirrovinaw dak li sal-lum nemmnu li huwa tajjeb.

Illum għandna ħafna nies morda, jew ma jifilħux bl-influwenza, u jekk nitilfu n-naħla Maltija nkunu qed nheddu l-għasel pur ta' Malta.

In-naħla Maltija hija mhedda wkoll, imma dawn is-sitwazzjonijiet forsi huma pettegolezzi, forsi huma affarijiet żgħar, għax illum il-ġurnata kważi ħadd ma jimpurtah minn xejn.

Il-kelliem ta' qabli, meta tkellem fuq il-kultura qal li qegħdin ngħixu f'soċjetà fejn xejn mhu xejn, imma f'din is-soċjetà fejn xejn mhu xejn, mhux biss il-kultura qegħdin nitilfu, imma anke l-importanza ta' dawn is-setturi!

Jien niftakar meta fl-aħbarijiet kien inħoloq plejtu għax konna qegħdin nitilfu l-industrija tat-tessuti.

Ipprovajna nsalvawha, imma ma salvajnihiex għax ma bqajniex kompetittivi minħabba li kien hemm pajjiżi oħra li kienu rħas u l-industrija tat-tessuti li kien hawn f'Malta marret taħdem hemmhekk, għax il-ħaddiem kien jitħallas irħas.

Min qiegħed jiġi Malta, qed jagħmel dan għax qiegħed isib sitwazzjoni rħas minn pajjiżi oħra.

Però ħbieb tiegħi, se naslu f'ċirkostanza fejn jista' jiġrilna l-istess jekk nitilfu s-setturi li qed nitkellem dwarhom.

Għalhekk nitlob lill-Gvern, lill-Ministru, jew lis-Segretarju Parlamentari jiġi fil-Parlament u jirrapporta x'ħidma qed issir biex insalvaw lir-raħħala li jrabbu u li jissuplixxuna bil-provvista tal-majjal frisk, u x'qed isir biex insalvaw il-bdiewa Maltin.

Mhux jiġu bl-iskużi ta' x'għamilna aħna meta dħalna fl-Unjoni Ewropea.

Issa dan il-Gvern ilu sitt snin fil-gvern, allura m'hemmx iktar skużi ta' x'għamilna aħna meta konna fil-gvern.

Stajna għamilna t-tajjeb kollu jew il-ħażin kollu, għax issa l-importanti hu x'se jagħmel hu!

Dak li għamilna aħna m'għadux jgħodd, allura l-Gvern x'inhu jagħmel biex jgħin lil dawn in-nies?

Jekk skont hu, aħna għamilna l-ħażin kollu li stajna nagħmlu, hu x'qed jagħmel biex jgħin lil dawn in-nies?

Se nagħmel l-aħħar argument u nieqaf.

Meta darba waqt il-mistoqsijiet parlamentari ġejna biex nitkellmu fuq x'tip ta' spezzjonijiet qiegħed jagħmel dan il-Gvern fuq l-importazzjoni, il-Ministru Herrera qalli li moħħu mistrieħ, għax ladarba tkun ġejja mill-Unjoni Ewropea, kollox huwa sew u jidħol come what may.

Sqallija hija parti mill-Unjoni Ewropea, imma mur daħħal fi Sqallija prodott agrikolu Malti ħalli tara jekk hemmx il-prinċipju ta' kulħadd jagħmel li jrid bħalma hawn f'Malta!

Mur ara jekk fi Sqallija jaċċettawx l-istess Catamaran mgħobbi bil-majjal Malti, kif aħna naċċettaw b'idejna miftuħin kull ma jidħol minn Sqallija u minn pajjiżi oħra!

Mur ibgħat prodott tal-ħaxix u pprova għaddih minn port fi Sqallija, li wkoll qiegħda fl-Unjoni Ewropea.

Araw jekk fil-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea jsirux spezzjonijiet apposta biex jiżguraw is-saħħa tal-konsumatur tagħhom u biex jiżguraw li ma jidħolx mard, imma f'pajjiżna la mill-mard li jista' jidħol ma jimpurtana u lanqas mis-saħħa tal-konsumatur!

Jekk inti importatur daħħal u jekk għandek il-manifattura li qiegħda f'periklu ma jimpurtaniex!

Jien il-kelliem responsabbli mis-settur tan-negozji ż-żgħar u mill-importazzjoni, allura ninsisti li rridu nsibu bilanċ biex nagħmlu t-tajjeb.

Ma nistax niftaħ il-bieb u nħalli kollox dieħel, jew niftaħ il-bibien kollha u ma jimpurtanix x'jiġri għax hekk huwa s-suq.

Is-suq isuq, imma jrid il-bilanċ!

Il-Gvern qiegħed hemm biex isib il-bilanċ.

Il-Gvern qiegħed hemm biex juża l-liġijiet.

Il-Gvern qiegħed hemm biex jipproteġi, u fejn ifalli s-suq jgħinu, ħalli mhux biss ma jkollniex nies li jitilfu l-ħobża ta' kuljum, imma bħala poplu – u dan l-iżjed li jiswa – ma nitilfux il-provvista tal-ħaxix frisk u tal-majjal frisk li għandna u li nafu kemm hu tajjeb.

Nirringrazzjak, Sur President.

L-ISPEAKER: Grazzi.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tnejn, 21 ta' Jannar, 2019 fl-4.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fis-7.21 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

AWTORITÀ TAL-IPPJANAR – MEMBRU TAL-BORD MIĠJUB MALTA FUQ PRIVATE JET

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid meta kien li huwa sar jaf li l-persuna li d-dettalji dwarha qed jingħataw separatament, membru tal-Bord tal-Awtorità tal-Ippjanar (PA) li l-ġimgħa li għaddiet inġabet Malta fuq private jet biex tattendi s-seduta tal-Bord tal-PA tal-Ħamis, 20 ta' Settembru 2018 dwar il-proġett massiv f'Pembroke?

IAN BORG (Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li jiena sirt naf l-Erbgħa 26 ta' Settembru 2018, meta Newsbook għamlu l-mistoqsijiet lill-Awtorità tal-Ippjanar fuq il-każ u l-istess Awtorità infurmat lill-ispokesperson tal-Ministeru dwar il-każ.

Il-PA hija awtorità independenti u awtonoma.

Jiena la kont infurmat u anqas kelli sehem f'din id-deċizjoni, u kif diġà esprimejt fil-pubbliku jien ma qbiltx ma' din id-deċiżjoni.

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid meta kien li huwa ta l-approvazzjoni tiegħu biex il-persuna li d-dettalji dwarha qed jingħataw separatament, membru tal-Bord tal-Awtorità tal-Ippjanar il-ġimgħa li għaddiet tinġieb Malta fuq private jet biex tattendi s-seduta tal-Bord tal-PA tal-Ħamis, 20 ta' Settembru 2018 dwar il-proġett massiv f'Pembroke?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li jien fl-ebda ħin ma tajt approvazzjoni, anzi ntenni għal darb'oħra li jiena la kont infurmat u anqas kelli sehem f'din id-deċizjoni, u kif diġà esprimejt fil-pubbliku, jien ma qbiltx ma' din id-deċiżjoni.

AWTORITÀ TAL-IPPJANAR – MEMBRU TAL-BORD MIĠJUB MALTA FUQ PRIVATE JET - SPIŻA

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid kemm hi/kienet l-ispiża għall-użu ta' private jet biex il-persuna li d-dettalji dwarha qed jingħataw separatament, membru tal-Bord tal-Awtorità tal-Ippjanar il-ġimgħa li għaddiet inġabet Malta fuq private jet biex tattendi s-seduta tal-Bord tal-PA tal-Ħamis, 20 ta' Settembru 2018 dwar il-proġett massiv f'Pembroke?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant jirreferi għat-tweġibiet mogħtija għall-mistoqsijiet parlamentari 7090 tas-Seduta 142 u 7222 tas-Seduta 144 rispettivament.

Il-PA hija awtorità indipendenti u awtonoma.

Jiena la kont infurmat u anqas kelli sehem f'din id-deċizjoni, u kif diġà esprimejt fil-pubbliku, jien ma qbiltx ma' din id-deċiżjoni.

L-ONOR.

JASON AZZOPARDI staqsa lill-Ministru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali: Jista' l-Ministru jgħid jekk kenitx il-persuna li d-dettalji dwarha qed jingħataw separatament, membru tal-Bord tal-Awtorità tal-Ippjanar, li talbet li tinġieb Malta fuq private jet biex tattendi għas-seduta tal-Bord tal-PA tal-20 ta' Settembru 2018 dwar il-proġett ta' Pembroke?

Jekk ma kenitx hi li għamlet tali talba, jista' jgħid meta u min ikkuntattjaha, sija mis-Segretarjat tiegħu kif ukoll mill-amministrazzjoni tal-Awtorità tal-Ippjanar biex hija tinġieb Malta b'private jet?

IAN BORG: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li qatt ma sar kuntant minni personali jew mis-Segretarjat tiegħi mal-persuna msemmija anke għaliex qatt ma konna nafu b'dan il-każ mill-bidu nett.

ESTENSJONIJIET TA' PERJODU TA' VALIDITÀ TA' KONVENJU TA' BEJGĦ JEW TRASFERIMENT TA' PROPRJETÀ IMMOBBLI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il estensjoni tal-perjodu ta' validità ta' konvenju ta' bejgħ jew trasferiment ta' proprjetà immobbli jew ta' xi dritt reali fuq proprjetà immobbli, ġew notifikati lill-Kummissarju tat-Taxxi, sena b'sena, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

EDWARD SCICLUNA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni mitluba tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin ta' Tqegħid ta' Karti.

KUMMISSARJU TAT-TAXXI – ĦLAS LURA TA' TAXXA MĦALLSA FUQ KONVENJI TA' BEJGĦ

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il talba saret lill-Kummissarju tat-Taxxi għall-ħlas lura ta' taxxa mħallsa proviżorjament wara li jkun ġie reġistrat konvenju ta' bejgħ jew trasferiment ta' proprjetà immobbli jew ta' xi dritt reali fuq proprjetà immobbli, sena b'sena, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

Jista' jgħid kemm minn dawn it-talbiet kienu minħabba li l-konvenju kien skada u kemm kienu minħabba li l-partijiet ikunu qablu li jxolju l-obbligazzjoni ta' bejniethom?

Jista' jgħid x'kien l-ammont totali ta' taxxa mħallsa proviżorjament li ġie mħallas lura sena b'sena?

EDWARD SCICLUNA: Ninforma lill-Onor.

KORREZZJONIJIET TA' KONVENJI

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm saru talbiet biex isiru korrezzjonijiet ta' konvenji, sena b'sena, mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

EDWARD SCICLUNA: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li r-rekords ta' korrezzjonijiet ta' konvenji bdew jinzammu minn Lulju 2016.

It-talbiet li saru hu kif jidher fit-tabella mehmuża hawn taħt.

MINISTERU GĦALL-EKONOMIJA, INVESTIMENT U INTRAPRIŻI ŻGĦAR – SPIŻA TAS-SERVIZZ TAL-MOBILE TAL-MINISTRU

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Ekonomija, Investiment u Negozji Żgħar: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 7680 u jgħid kemm kienet l-ispiża għas-servizz ta' mobile telephone li jintuża minnu stess bħala Ministru u li jitħallas mill-Gvern xahar b'xahar mis-sena 2013 sad-data li tiġi mwieġba din il-mistoqsija parlamentari?

CHRIS CARDONA (Ministru għall-Ekonomija, Investiment u Negozji Żgħar): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-informazzjoni għadha qed tinġabar.

UFFIĊĊJU TAL-AVUKAT ĠENERALI - FTEHIM

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari 7835 u jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tal-ftehim li l-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali bħala Aġenzija tal-Gvern hu obbligat li jagħmel skont dak li jipprovdi l-artikolu 3 (5) (d) tal-Ordinanza dwar l-Avukat Ġenerali (Kap. 90 tal-Liġijiet ta' Malta) biex jiġu stabbiliti l-finanzjament tal-aġenzija kif ukoll il-ħidmiet li għandhom jiġu indirizzati u miksubin minnha?

OWEN BONNICI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li fil-mument qiegħed jiġi nnegozjat ftehim ġdid, liema negozjati jinsabu fil-fażi finali tagħhom.

L-ONOR.

KAROL AQUILINA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja tal-Memorandum of Understanding li ġie ffirmat nhar il-5 ta' Diċembru 2018 mill-Gvern Malti u mill-Gvern tar-Renju Unit dwar it-traffikar ta' persuni?

JOSEPH MUSCAT (Prim Ministru): Ninsab informat li d-dokument huwa pubbliku. https://reforms.gov.mt/en/Documents/MOUs/MOU_British_High_Commission.pdf.

Kopja tiegħu tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin tat-Tqegħid ta' Karti.

FIAU – BAĠIT SUPPLIMENTARI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid id-disa' miljun ewro approvati fl-estimi supplimentari għas-sena 2018 għall-Financial Intelligence Analysis Unit (FIAU) fiex ġew utilizzati u jagħti dettalji dwar kull nefqa?

Jista' jgħid kif il-baġit oriġinali kif approvat minn din il-Kamra għall-FIAU kien €1.6 miljun u dan f'sena sploda għal iżjed minn sitt darbiet għal €10.6 miljuni?

EDWARD SCICLUNA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-FIAU talbet għal baġit addizzjonali matul is-sena 2018 minħabba dawn ir-raġunijiet:

· Titjib fil-kontrolli tas-sigurtà ġewwa l-FIAU, kemm f'dak li għandu x'jaqsam ma' informazzjoni kunfidenzjali, il-bini tal-FIAU, u anke s-sigurtà tal-impjegati tal-FIAU;

· Żieda ta' riżorsi umani u tibdil ieħor magħmul skont il-Pjan tar-Riżorsi Umani, kif ukoll

· Ingaġġ ta' "International Skilled Persons" sabiex jassistu 'l-FIAU fil-qadi tad-dmirijiet tagħhom f'dak li għandu x'jaqsam ma' superviżjoni ta' Money Laundering u Financing of Terrorism, għajnuna fil-pjan ta' ħidma tal-FIAU, assistenza fil-preparamenti tal-Moneyval u reviews oħra, eċċ.

Dan kollu sar sabiex l-FIAU timplimenta r-riformi u r-rakkmandazzjonijiet neċessarji sabiex jissaħħaħ l-operat tagħha u anke sabiex jintlaħqu l-obligazzjonijiet istituzzjonali kurrenti u futuri tagħha.

L-FIAU tixtieq tinforma li ma tistax tagħti iktar dettalji dwar ix-xogħol li sar minħabba l-obbligi ta' kunfidenzjalità li joħorġu minn Kap. 373 tal-liġijiet ta' Malta.

MALTA ENTERPRISE – INVESTMENT INCENTIVES (SUBVENTION) – BAĠIT SUPPLIMENTARI

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ekonomija, Investiment u Negozji Żgħar: Jista' l-Ministru jgħid fiex ġew minfuqa l-€31 miljun li ġew approvati fl-estimi supplimentari għas-sena 2018 bħala fondi addizzjonali għall-Malta Enterprise taħt Investment Incentives (Subvention)?

Kif jista' l-Ministru jispjega li l-ammont approvat għal dan il-għan fil-budget għas-sena 2018 kien ta' €16-il miljun u ntalbet u ġiet approvata żieda ta' kważi d-doppju bħala fondi addizzjonali għal dan l-iskop?

Jista' jagħti rendikont fejn intefqu dawn il-€31 miljun?

CHRIS CARDONA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-ammont li qiegħed jirreferi għalih huma fondi approvati taħt l-iskemi varji li tħaddan il-Malta Enterprise.

Dawn l-iskemi jgħinu intrapriżi jistabbilixxu f'Malta, ikabbru, jinvestu u jinnovaw fl-operat tagħhom.

Din iż-żieda kien hemm bżonnha biex tingħata assistenza fuq diversi investimenti minn kumpaniji ġodda u stabbiliti, kif ukoll biex tiġi onorata assistenza approvata fi snin ta' qabel.

Iż-żieda kien hemm bżonnha wkoll minħabba li diversi kumpaniji aċċelleraw il-proġetti ta' nvestiment li kienu ppjanati fuq medda itwal ta' snin.

GĦAWDEX: IX-XAGĦRA – PARK TAL-FAMILJA

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima: Jista' l-Ministru jgħid f'liema xahar tas-sena 2019 hu ppjanat li jiftaħ il-park tal-familja li qed isir fis-sit fejn qabel kien hemm il-miżbla tal-Qortin fix-Xagħra, Għawdex?

Jista' jgħid jekk għax-xogħol li kien fadal isir, reġgħux ħarġu t-tenders mill-ġdid?

Ġew awarded?

Meta ser jibda x-xogħol li fadallu jsir?

JOSÈ HERRERA (Ministru għall-Ambjent, Żvilupp Sostenibbli u Tibdil fil-Klima): Ninforma lill-Onor.

Interpellant li t-tender għax-xogħlijiet neċessarji biex jinfetaħ għall-pubbliku fejn qabel kienet il-miżbla f'Tal-Qortin, Għawdex mistenni li jerġa' joħroġ mid-Dipartiment tal-Kuntratti fl-ewwel kwart tas-sena.

Ix-xogħol ikun jista' jibda wara li jiġi iffirmat kuntratt ma' kuntrattur.

Dan kemm-il darba jkun hemm min jagħti offerta tajba biex isir ix-xogħol meħtieġ.

GĦAWDEX: BAJJIET – WHITE FLAGS

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tagħti breakdown dettaljat ta' xi ntnefaq, xi tħallas u min kienu l-benefiċċjarji għaż-żewġ White Flags għaż-żewġ bajjiet ġewwa Għawdex?

Tista' tgħid min approva dawn il-ħlasijiet?

Interpellant li l-informazzjoni mitluba hija kif murija fit-tabella li tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra waqt il-ħin tat-Tqegħid ta' Karti.

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għall-Finanzi: Jista' l-Ministru jgħid kemm ħarġu tenders permezz ta' Negotiated Procedure u x'tip ta' Negotiated Procedure kienu, u dan sena b'sena u xahar b'xahar mis-sena 2013 sal-lum?

F'kull każ, min ħa d-deċiżjoni u x'kienet ir-raġuni li ħarġu b'dan il-mod?

Kemm kien il-valur ta' kull tender?

Jista' jgħid taħt liema Ministeru, entità, aġenzija, awtorità ħarġu dawn it-tenders u fiex kienu jikkonsistu dawn it-tenders?

EDWARD SCICLUNA: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li t-tweġiba se tingħata f'seduta oħra.

GĦAWDEX: IX-XEWKIJA, TRIQ IL-ĦAMRIJA – TRAFFIC MANAGEMENT PLAN

L-ONOR.

CHRIS SAID staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Tista' l-Ministru tpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra t-Traffic Management Plan imħejji mill-kuntrattur li qed jagħmel ix-xogħol fi Triq il-Ħamrija fix-Xewkija Għawdex u dak imħejji mill-kuntrattur li qed jagħmel ix-xogħol fi Triq l-Imġarr fin-Nadur?

Tista' tikkonferma li dan it-Traffic Management Plan qed jiġi segwit u mwettaq?

Interpellant li t-Traffic Management Plans huma approvati u qed jiġu mwettqa mill-kuntrattur skont direzzjonijiet mogħtija minn Transport Malta.