DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

It-Tlieta, 6 ta' Novembru 2018

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

It-Tlieta, 6 ta'Novembru 2018

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

il-Belt Valletta, fid-9.01 a.m.

It-Tlieta, 6 ta' Novembru 2018

Il-Minuti tas-Seduta Nru 161, li saret fil-5 ta' Novembru 2018, ġew ikkonfermati.

ID-DEPUTY SPEAKER (Onor. Claudette Buttigieg): Skont il-Mozzjoni ta' Proċedura 181 tas-17 ta' Ottubru, 2018, dini is-seduta se tkun mingħajr Mistoqsijiet.

L-Onor.

TALBA GĦAL RULING

CLAUDIO GRECH: Sinjura President, bil-permess tal-Kamra nixtieq nitlob ruling.

ID-DEPUTY SPEAKER: Onor. Grech, nitolbok tispeċifika fuqhiex qed titlob dan ir-ruling.

CLAUDIO GRECH: Sinjura President, nixtieq nitlob ruling mis-Sedja skont il-provvedimenti tal-Ordni Permanenti Nru 60 ta' din il-Kamra.

Din hija l-ewwel opportunità li għandi biex nagħmilha għax, kif taf is-Sedja, anke jien wasalt minn barra kmieni dalgħodu.

Fis-Seduta Nru 156 ta' nhar il-Ġimgħa l-Onor.

Glenn Bedingfield, fost l-oħrajn – u se nikkwota testwalment biex ma nkunx żbaljat – qal is-segwenti:

Ilkelliem talpolitika soċjali talPartit Nazzjonalista, talOppożizzjoni, illum qed jgħidilna fi kliemu li nnies ta' kulur differenti, biex ma ngħidx suwed, huma xadini.".

Irrefera għal intervista li kienet ixxandret fuq NET Television lejlet il-Ħamis filgħaxija li se nkun qed ngħaddi wkoll link tagħha lis-Sedja, liema intervista kienet uploaded ukoll fuq l-internet fl-10.00 p.m. u fil-11.00 p.m. stess.

Qed ngħid dan biex is-Sedja tkun tista' tikkonstata li qabel ma ġie f'din il-Kamra u għamel dawk il-kummenti, l-Onor.

Bedingfield seta' u kellu l-fakultà kollha li jiċċekkja u jivverifika preċiżament u testwalment dak li jiena għidt.

Wara li ġie ppubblikat dak l-artikolu li kkwota l-Onor.

Bedingfield jiena ppubblikajt żewġ stqarrijiet.

Fl-ewwel lok ikkjarifikajt li dak li kont qed nitkellem dwaru kien proprjament il-kondizzjonijiet inaċċettabbli li huma kostretti jgħixu fihom l-immigranti fl-open centres.

It-tieni għamilt ukoll apoloġija għall-fatt li l-analoġija li jiena wżajt setgħet tagħti lok għal miżinterpretazzjoni jekk il-kliem jinqala' 'l barra mill-kuntest ta' dak kollu li kont qed nispjega.

Barra minn dan, fis-seduta 158 ta' nhar il-Ġimgħa filgħaxija l-Onor.

Bedingfield mhux talli ma rtirax dak li qal filgħodu iżda kompla jżid u qal dan, fost ħafna affarijiet oħrajn:

"Qed nirreferi għad-dikjarazzjoni li għamel l-Onor.

Claudio Grech li diġà tkellimt dwarha dalgħodu, anke qegħedt ir-rapport li kien hemm fil-media tal-ġurnal Malta Today fuq il-Mejda tal-Kamra, dikjarazzjoni xokkanti u diżgustanti li tqabbel lin-nies max-xadini sempliċement għax għandhom kulur tal-ġilda differenti minn tagħna.

Dan huwa l-iktar kumment razzist li smajt minn politiku f'dawn l-aħħar snin.

Ħadd qatt l-ebda politiku li niftakar jien ma qabbel persuni ta' kuluri differenti max-xadini.".

Sinjura President, fl-aħħar tad-diskors tiegħi se nkun qed inqiegħed ukoll fuq il-Mejda tal-Kamra transcript tal-parti sħiħa relevanti ta' dak il-programm li s-Sedja ovvjament tista' tivverifika kelma b'kelma mal-link tal-filmat fejn jien tkellimt dwar din il-materja, u bla ebda dubju s-Sedja se tkun tista' tikkonstata li mhux biss dak li għidt jien inqala' kompletament 'il barra mill-kuntest li kien qed jingħad fih, iżda talli – u hawnhekk fejn norbot mal-Ordni Permanenti – ġie mmanipulat biex jiġu attribwiti lili intenzjonijiet ħżiena mill-Onor.

Bedingfield, preċiżament kif jgħidu l-Ordni Permanenti nru.

60 u jiġi biex jinftiehem eżattament bil-maqlub.

Kif tista' s-Sedja tivverifika bl-aktar mod ċar mit-transcript sħiħ u fidil, il-ħsieb, l-għan u n-narrattiva kien kompletament bil-maqlub ta' dak li ntqal hawnhekk għax jien kont qed nagħmel argument favur l-integrazzjoni tal-immigranti.

Kont qed nisħaq fuq il-bżonn li dawn huma bnedmin u ma jistgħux jibqgħu jitħallew jgħixu f'ambjent degradanti, diżuman u li għalih jiena għamilt analoġija b'mod kompletament metaforiku.

Hija sfortuna li l-Onor.

Bedingfield injora kemm dak li għidt preċiżament qabel kif ukoll preċiżament wara li jien għamilt l-analoġija.

Eżattament qabel għidt li l-Gvern mhux qed jalloka biżżejjed finanzjament għal din il-materja u eżattament wara staqsejt kif tista' tittratta bnedmin bħalna b'dan il-mod kemm jekk huma regolari kif ukoll jekk irregolari f'pajjiżna.

Qiegħed nisħaq li tkellimt dwar realtà li jgħixu fiha dawn in-nies.

Se nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra talking point li kont ippubblikajt dwar din il-materja f'Settembru tas-sena l-oħra.

Għalhekk nitlob ruling dwar din il-materja.

Nixtieq issa nitlob il-permess biex inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra d-dokumenti li rreferejt għalihom.

Grazzi.

Il-permess ingħata.

CLAUDIO GRECH: Sinjura President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja tal-artiklu tal-Onor.

Claudio Grech li deher taħt 'Talking Point' fuq il-ġurnal The Times of Malta tat-12 ta' Settembru, 2017, intitolat "Common sense immigration policy";

Kopja ta' żewġ stqarrijiet li l-Onor.

Claudio Grech ippubblika fuq il-paġna politika tiegħu fit-2 ta' Novembru 2018; u

Traskrizzjoni tal-parti relevanti tal-intervista li l-Onor.

Claudio Grech ta fuq il-programm 10q fuq NET Television, il-Ħamis, 1 ta' Novembru 2018, flimkien mal-link tal-istess programm.

ID-DEPUTY SPEAKER: Biex inkunu ċari, Onor. Grech inti qed titlob ruling jew qed tressaq ksur ta' privileġġ?

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Is-Sedja ħadet nota u se tkun qed tagħti r-ruling iktar 'il quddiem.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ESTIMI ĠENERALI 2019

MINISTERU GĦAS-SAĦĦA

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri.

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Claudette Buttigieg, President tal-Kumitat, tippresiedi.

IĊ-CHAIRPERSON: Illum il-Kumitat għandu quddiemu biex jiġu diskussi l-Voti tal-Ministeru għas-Saħħa.

Nixtieq ninforma lill-Kumitat li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura nru.

181 tas-17 ta' Ottubru, 2018, il-ħin tad-diskussjoni tal-lum huwa ta' tliet sigħat u għandu jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Nixtieq nerġa' nfakkar lil kull min qiegħed fil-gallarija tal-Parlament li ma jistax jgħaddi kummenti.

Ilbieraħ kellna inċident fejn sfortunatament kelli nibgħat persuna 'l barra.

Nispera li dan ma jiġrix illum ukoll.

Jekk jogħġbu, id-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa jressaq ir-riżoluzzjonijiet tiegħu.

CHRIS FEARNE (Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa): Sinjura President, nipproponi dawn ir-Riżoluzzjonijiet:

VOT 10 - MINISTERU GĦAS-SAĦĦA

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €637,002,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 10 – Ministeru għas-Saħħa, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

VOT IV - MINISTERU GĦAS-SAĦĦA - KAPITAL

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €48,806,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot IV - Ministeru għas-Saħħa, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

STEPHEN SPITERI: Sinjura President, nipproponi din l-emenda:

VOT 10 - MINISTERU GĦAS-SAĦĦA

Ħassar iċ-ċifra "€50,055" u ssostitwixxi minflok iċ-ċifra "€50,052".

Illum qegħdin niddibattu l-Voti tal-Baġit għall-2019 tal-Ministeru għas-Saħħa f'dak li għandu x'jaqsam mas-servizzi tas-saħħa, il-kura u dawk li jaħdmu f'dan is-settur, li huwa pilastru ewlieni tal-Gvern.

Il-Gvern għandu d-dmir li jiffoka sabiex dan il-qasam ikompli jissaħħaħ għax b'hekk inkunu qegħdin nassiguraw l-aħjar servizzi fil-pajjiż li ħafna drabi jirriflettu l-ekonomija li l-pajjiż ikun għaddej minnha.

Pajjiż b'ekonomija b'saħħitha jista' joffri servizzi tas-saħħa b'saħħithom, ta' kwalità u li jolqtu kemm jista' jkun lil kulħadd speċjalment dawk li huma fil-bżonn.

F'kull baġit naraw kif l-allokazzjoni għas-saħħa tkun dejjem qawwija meta wieħed jikkonsidra l-fatt li f'pajjiżna għandna s-servizzi, kemm jekk huma fuq livell primarju, kemm fuq livell sekondarju jew terzjarju, li jiġu offruti mill-Gvern mingħajr ħlas.

Din hija sistema li tiggarantixxi saħħa b'xejn għal kulħadd u b'hekk ħadd m'għandu jaqa' lura speċjalment dawk li huma vulnerabbli, qed jgħixu fil-faqar, b'mezzi finanzjarji prekarji jew f'diffikultajiet oħrajn.

Dan il-mudell ta' kura tas-saħħa għandu jkun aġevolat sabiex f'pajjiżna jkollna ugwaljanza f'dak li huwa trattament jew prevenzjoni ta' mard u l-Oppożizzjoni trid tara, fuq kollox, li tappoġġja din is-sistema u se tkun qed tħares sabiex dawn il-prijoritajiet jitwettqu f'kull qasam u f'kull aspett ta' kura.

Jekk dan ma jintlaħaqx, inkunu qegħdin infallu.

Għal din is-sena, wieħed jinnota li hemm ivvotati 'l fuq minn €637 miljun, u jekk wieħed jagħmel il-kalkoli jsib li dan ifisser 'il fuq minn €1.8 miljun kuljum għall-qasam tal-kura.

Dan l-ammont se jkun qed ikopri l-Ministeru, is-servizzi li jingħataw fil-kura primarja u sekondarja fl-isptarijiet u fil-komunità, il-pagi tal-ħaddiema u l-proġetti.

Fil-fatt irrid insemmi lill-ħaddiema f'dan is-servizz li b'tant dedikazzjoni joffru l-aħjar għall-pazjenti u għaċ-ċittadini tagħna.

Il-qasam tas-saħħa, barra li joffri firxa wiesgħa ħafna ta' servizzi, kura u prevenzjoni, joffri wkoll xogħol għal eluf ta' ħaddiema kemm professjonisti, tobba, infermiera, paramediċi kif ukoll dawk fl-amministrazzjoni u dawk li jagħmlu xogħol manwali.

Il-lista ma tispiċċa qatt, iżda f'sentenza waħda ngħid li dawn il-ħaddiema kollha huma bżonjużi u kollha qed jagħmlu l-aħjar għall-pazjenti.

Meta wieħed jitkellem fuq is-saħħa f'pajjiżna jrid jindirizza wkoll lil dawk li jaħdmu f'dan is-servizz.

Il-baġit jitfassal sabiex il-Gvern tal-ġurnata jipproġetta kemm dak li jeħtieġ għas-sena li tkun se tibda kif ukoll jippjana fit-tul f'kull qasam li qed jamministra, f'dan il-każ is-saħħa.

Żgur li din hija ta' importanza assoluta għall-pajjiż u għaċ-ċittadini.

Il-pjan fit-tul jiggarantixxi serjetà, serenità u, fuq kollox, ikun qed jipproġetta lil pajjiżna 'l quddiem fis-snin b'mod li nassiguraw li dak li qed ingawdu llum inkunu nistgħu ngawduh – u jiena nawgura li nkunu qed ingawduh b'mod aħjar – 'il quddiem.

Hemm bżonn ta' pjan li jista' jilqa' għall-isfidi li nistgħu niffaċċjaw.

Għandna l-popolazzjoni dejjem qed tikber, għandna dik li nsejħulha ageing population, għandna l-isfida tal-prevenzjoni ta' ċertu mard li żgur se jaħkimna llum qabel għada.

Mill-Oppożizzjoni rridu nkunu ta' skrutinju biex il-Gvern ifassal u jwettaq l-affarijiet kemm bħala infrastruttura, kemm bħala servizzi kif ukoll fir-rigward tal-ħaddiema li jaħdmu f'dan il-qasam.

L-Oppożizzjoni trid tkun hemm ukoll biex tiġbed l-attenzjoni għal dak li tara li huwa nieqes jew dak li mhux qed jingħata l-importanza meħtieġa.

L-Oppożizzjoni tħares sabiex ikun hemm it-trasparenza, il-kontabilità u l-ugwaljanza kemm fit-trattament, fis-servizzi kif ukoll fost l-istess ħaddiema li jaħdmu.

Huwa importanti li l-Gvern u l-Oppożizzjoni jaħdmu id f'id mal-unions li jirrappreżentaw lil dawn l-istess ħaddiema għax wara kollox, kull diżgwid li jista' jinqala' se jolqot ħażin lil dawk li huma fil-bżonn, jiġifieri lill-pazjenti, lil dawk li qed jieħdu l-kura u lill-anzjani.

L-Oppożizzjoni trid toffri l-ideat tagħha b'mod speċjali wara li l-Gvern ikun ressaq Baġit bħal tal-lum.

L-Oppożizzjoni trid tkun kostruttiva wkoll f'qasam daqshekk delikat fejn il-pazjent għandu jkun dejjem fiċ-ċentru.

L-Oppożizzjoni trid tressaq il-proposti tagħha u tiddiskuti mal-Gvern ideat ġodda jew komplementari, imbagħad sta għall-Gvern li jiddeċiedi.

Jiena se nibbaża d-diskors tiegħi llum fuq dan għax nemmen li lkoll nixtiequ naraw dan il-qasam jimxi 'l quddiem għall-ġid komuni.

Fid-diskors tagħha tal-ftuħ ta' din il-Leġiżlatura l-President tar-Repubblika qalet hekk:

"Il-Gvern għandu jkompli jsaħħaħ il-qasam tas-saħħa matul din il-leġiżlatura billi, l-ewwel nett, il-kura fl-isptarijiet u ċ-ċentri tas-saħħa tibqa' b'xejn għal kulħadd u għandu wkoll jibqa' jsir investiment fl-isptarijiet tagħna.".

Din il-frażi ħassejt li għandi ngħidha għax l-Oppożizzjoni temmen li l-kura tas-saħħa għandha tibqa' b'xejn għal kulħadd, għandu jkollna l-aħjar servizzi għal kulħadd u, fuq kollox, għandu jsir investiment kontinwu ħalli f'pajjiżna noffru l-aħjar servizzi bl-aħjar teknoloġiji u bl-aħjar sistemi.

B'mod ġenerali, il-qasam tas-saħħa dejjem mexa 'l quddiem grazzi għad-dedikazzjoni, għall-vokazzjoni u għall-commitment tal-ħaddiema kollha speċjalment dawk qrib il-marid, li huma t-tobba, l-infermiera, il-carers, il-fiżjoterapisti, l-occupational therapists, is-social workers, dawk li jaħdmu fil-laboratorji u dawk li forsi ma jidhrux qrib il-pazjent imma jkunu qegħdin jagħmlu xogħol delikat, xogħol li mingħajru ma nistgħux naslu biex nagħtu l-aħjar lill-pazjenti tagħna.

Wieħed irid jirrikonoxxi li hemm servizzi li mxew 'il quddiem, u fost dawn insemmi r-radjoloġija, l-MRIs u l-Pet Scan.

Skont dan il-baġit il-Gvern għandu l-pjan li jġib it-tielet MRI ħalli l-pazjenti jinqdew aħjar.

Hemm areas fil-mediċina, bħall-kardjoloġija, fejn saru investimenti kbar, inbnew swali attrezzati u hemm riżors uman b'saħħtu, nurses speċjalizzati, tagħmir b'teknoloġija avvanzata u apparat modern.

Hemm servizzi fil-komunità li ssaħħu u b'hekk aktar pazjenti se jgawdu minn kura aħjar u hemm servizzi li twessgħu, bħal dak tal-IVF fejn koppja bi problemi ta' infertilità qegħdin jinqdew aħjar.

Iżda rrid niġbed l-attenzjoni li hemm setturi u servizzi li jikkuntrastaw ma' dak li semmejt, u bħala kelliem għall-Oppożizzjoni nħoss li għandi niġbed l-attenzjoni tal-Gvern b'mod kostruttiv ħalli b'mod li naħdmu flimkien naraw li dawn jittejbu biex fuq kollox il-pazjent jinqeda aħjar.

Nibda biex nirreferi għall-first time appointments fl-Outpatients.

Dawn isiru meta għandek pazjent li mar għand it-tabib privat tiegħu jew il-poliklinika u t-tabib ħass li dan għandu jiġi riferut sabiex isiru aktar testijiet, jarah konsulent, speċjalista jew professur sabiex naslu għal dik li ngħidulha djanjosi.

B'dan il-mod inserrħu ras il-pazjent u nassigurawh li m'hemmx affarijiet għaliex wieħed jinkwieta jew inkella jitkompla l-każ.

Irrid nirrimarka li l-Awditur Ġenerali għamel eżerċizzju fejn ikkonkluda li mhuwiex aċċettabbli li f'dan id-dipartiment inħallu l-waiting time daqshekk twil sabiex il-pazjenti tagħna jinqdew.

Dan il-waiting time jaf ikun ta' xhur u jaf ikun hemm appuntament mhux għas-sena d-dieħla iżda ta' wara.

Meta wieħed qed iħalli daqshekk tul biex pazjent ikollu l-opinjoni ta' konsulent jew speċjalista biex jiġi investigat inkunu qegħdin nitilfu l-ħin biex insibu tarf ta' x'għandu l-pazjent.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq eluf li qed jistennew dan l-appuntament.

Hawn inħeġġeġ lill-Ministru biex naħdmu ħalli nsibu soluzzjoni għal dan.

Wara kollox aħna fil-mediċina ta' sikwit nippridkaw dwar l-importanza tal-early diagnosis biex ikun hemm early investigations u early intervention tal-pazjent, kemm jekk humiex x-rays, jekk humiex scans jew testijiet tad-demm, biex finalment il-pazjent jibda jingħata kura u jara kambjament fil-marda li tkun ħakmitu.

Il-Gvern f'dan il-Baġit qiegħed jgħid li se jkun hemm blokk ġdid fl-Outpatients.

Huwa tajjeb li jkollna infrastruttura ġdida, huwa tajjeb li jkollna sistema ġdida, iżda din is-sistema trid tkun imsaħħa b'riżors uman qawwi ħalli kemm jista' jkun inlaħħqu mal-load kbira li l-Outpatients tiffaċċja.

Hawnhekk qed nirreferi għal nofs miljun pazjent li jagħmlu użu mis-servizz tal-Outpatient Department kull sena.

Irrid nirrimarka li l-eżerċizzju min-National Audit Office sar fuq ħames kliniċi speċjalizzati, iżda jekk wieħed iħares lejn il-kliniċi l-oħrajn speċjalizzati li jeżistu f'Mater Dei, li jeżistu fid-Dipartiment tad-Dermatoloġija u fid-Dipartiment tad-Dentistrija, isib l-istess xejra, li hemm waiting time twil li mhuwiex aċċettabbli.

Dan il-waiting time b'xi mod irridu nnaqqsuh, irridu noħolqu strateġija fejn ikun hemm limitu ta' żmien li fih wieħed għandu jinqeda.

Id-domanda hija qawwija, iżda dan jirrifletti li aktar nies għandhom bżonn, aktar nies saru konxji tas-saħħa tagħhom, li iktar nies iridu jagħmlu użu mit-teknoloġiji ġodda u li għandna popolazzjoni li qed tikber fl-età, fattur li jġib miegħu ċerti sfidi.

L-isptar tagħna għandu l-limitu tiegħu u għalhekk jinħoloq dak li ngħidulu disequilibrium, fejn għandek il-waiting time u l-waiting lists dejjem jikbru.

Il-pazjenti li l-mezzi tagħhom jippermettulhom jużaw is-settur privat u jinqdew qabel, imma aħna għandna nħarsu lejn dawk li huma fil-bżonn, dawk li qed jgħixu fi prekarjat u li m'għandhomx il-lussu li jaraw speċjalista privat, iżda jiddependu fuq it-trattament u t-testijiet li l-Gvern joffri bla ħlas.

Dawn għandhom id-dritt li jkunu ugwali, għandhom id-dritt li, iva, jagħmlu użu mill-ispeċjalizzazzjonijiet li hemm ġewwa l-isptarijiet tagħna.

Irrid ngħid li dan jirriżulta minħabba diversi fatturi li wieħed jrid jikkontrolla.

Irrid ngħid li 'l fuq minn 20% tal-appuntamenti jirriżultaw f'no show, fejn il-pazjent jew l-individwu qatt ma jidher fl-Outpatients.

Il-Gvern ħoloq sistema fejn jagħmel reminders għall-pazjenti li jmisshom l-appuntamenti li għalkemm naqqset il-load fuq l-Outpatients, jidher li mhijiex biżżejjed.

Irridu nħarsu lejn ir-referenzi li huma inappropriate, jiġifieri li ma jkollhomx bżonn li jattendu l-Outpatients, għaliex dawn setgħu kienu ttrattati fil-kura primarja.

Għalhekk hemm bżonn li nsaħħu s-sistema fil-kura primarja sabiex din tkun il-gateway fejn il-pazjent, jekk għandu bżonn, jagħmel it-tieni qabża fil-kura.

Irridu naraw li l-primary physicians, il-general practitioners u t-tobba tal-familji jkollhom ir-riżorsi u l-aċċess għall-informazzjoni tal-pazjent biex jieħdu ħsieb il-każijiet huma u b'hekk forsi jirreferu anqas għall-Outpatients u jnaqqsu l-load fuq l-isptar tagħna, load li żgur se toħloq ineffiċjenza u nuqqas ta' kwalità.

Barra l-binja l-ġdida, hija importanti wkoll strateġija aktar robusta.

Irridu noħolqu sistema ta' komunikazzjoni bejn il-kura primarja u l-kura sekondarja.

Irridu naraw kif l-interess bejn il-professjonisti ma jkunx konfliġġenti.

Din trid tiġi indirizzata ħalli eventwalment igawdi l-pazjent u biex ikollna l-aħjar servizz fil-qasam tal-outpatients.

Għalhekk ir-rakkomandazzjonijiet huma ċari.

Hemm bżonn strateġija ħolistika kemm operattiva u anke fis-sistema ta' IT li toħloq komunikazzjoni tajba.

Irrid jiġi stipulat waiting time ħalli l-pazjent ikollu idea meta jista' jinqeda.

Irid ikun hemm anke guidance fejn il-pazjent irid imur.

Irid ikun hemm guidance ukoll dwar jekk, fuq kollox, il-pazjent għandux imur biex jarah speċjalista.

Irid ikun hemm management control u enforcement tajjeb dwar dawn il-viżti fl-Outpatients.

Nistgħu ninvolvu anke lill-privat f'dawn il-viżti tal-outpatients.

Nistgħu ninvolvu l-kura primarja, lill-polikliniċi tagħna u anke lit-tabib privat sabiex ċerti servizzi jingħataw fil-periferija.

B'dan il-mod ma tkomplix tiżdied il-load qawwija li hemm fl-Isptar Mater Dei.

Irridu fuq kollox li jkun hemm staff amministrattiv li jista' jlaħħaq ma' dak li qiegħed isir.

Hawnhekk irrid nirreferi mhux biss għat-tobba u l-professjonisti imma wkoll għan-nurses u dawk kollha li jkunu involuti anke f'dawn l-appuntamenti.

B'mod parallel ma' dak li jsir fl-Outpatients irrid nirrimarka wkoll fuq l-operazzjonijiet kirurġiċi li jsiru fl-isptarijiet tagħna.

Dawn huma operazzjonijiet li huma relatati mal-oftalmoloġija, bħall-kataretti, l-laparoscopic surgery u l-orthopaedic surgery fejn hemmhekk naraw nuqqas kbir fil-waiting time, iżda dan mhux dejjem jgħodd għal operazzjonijiet oħrajn fil-kirurġija ġenerali.

Hawnhekk jaf ikollna ħin twil ta' stennija li qed jolqot ħażin anke l-kwalità tal-ħajja ta' dawn il-pazjenti li ilhom jistennew.

Ikun hemm ukoll operazzjonijiet li xi drabi jitħassru minħabba nuqqas ta' nurses li jaħdmu fit-teatri tal-operazzjonijiet tagħna.

Irridu naraw li dan ma jseħħx għaliex dan jista' jkun ta' detriment għal dak il-pazjent li jkun qed jistenna, imbagħad fl-aħħar minuta ngħidulu li l-operazzjoni ġiet kanċellata.

Nixtieq nitkellem ukoll fuq il-kura primarja, il-kura li hija tant għal qalbi, il-kura li nemmen li hemm ħafna x'toffri fiha u fuq kollox il-kura li nħoss li hemm bżonn li l-Gvern jinvesti aktar fiha.

Huwa importanti li din tissaħħaħ.

Kif nafu, għandna 'fuq minn 70% ta' din it-tip ta' kura li qed tingħata mill-privat, mit-tabib tal-familja li jaħdem fl-ibliet u fl-irħula tagħna.

Hemmhekk qed isir xogħol b'mod dedikat, xogħol li qed iwassal għal servizz u kura tas-saħħa tal-aqwa kwalità fejn nassiguraw li jkun hemm dik li ngħidulha l-well-being tal-pazjenti tagħna.

Inħoss li l-kura primarja hija ċ-ċavetta tas-soluzzjonijiet għall-problemi li qed jolqtu l-kura sekondarja u l-kura terzjarja.

Hemm bżonn li jkollna aktar effiċjenza fil-polikliniċi tagħna biex inkunu f'pożizzjoni li nsolvu aktar il-problemi fil-livell primarju.

Huwa importanti ħafna li jkun hemm kontinwazzjoni ta' trattament u l-management tal-pazjenti tagħna fil-kura primarja.

Qed nirreferi, pereżempju, għall-pazjenti li jattendu l-polikliniċi fejn forsi llum rahom tabib u l-għada rahom ieħor u jista' ma jkunx hemm kontinwazzjoni tat-trattament li huma qed jirċievu.

Dan ħafna drabi ma jwassalx għall-aħjar kwalità ta' kura.

Inħoss li l-kura primarja għandha tissaħħaħ kemm fil-privat kif ukoll fil-polikliniċi tal-Gvern.

Hawn nirrimarka li ċ-ċentru tas-saħħa li fetaħ Hal Kirkop huwa żgur pass 'il quddiem li se jnaqqas il-load fuq l-isptarijiet tagħna u se joffri servizzi aħjar f'dik li hija kura primarja, però importanti ħafna wkoll li nsaħħu bir-riżors uman dawn il-kliniċi.

Inutli jkollna l-isbaħ kliniċi u l-isbaħ apparat jekk ma jkunx hemm riżors uman adegwat u b'saħħtu li jista' jlaħħaq mal-persuni li qed jattendu f'dawn il-kliniċi.

Hawn nixtieq insemmi l-hub ta' Raħal Ġdid li qiegħed tard minħabba problemi fit-tendering.

Inħoss li dan għandu jkun indirizzat ħalli kemm jista' jkun is-servizz tas-saħħa jibqa' għaddej bla diffikultà.

Irridu naraw ingaġġar aktar ta' tobba, ta' paramediċi, ta' servizzi, ta' aktar speċjalisti li qed jagħtu s-servizz lill-pazjenti.

Tajjeb li nenfasizza wkoll l-importanza tal-kura primarja f'dik li hija prevenzjoni.

Irridu naraw li jkollna strateġija li tindirizza l-problemi li qed jolqtu lil pajjiżna bħalma hija l-obeżità u d-dijabete fejn naraw li pajjiżna qiegħed fuq quddiem fost l-pajjiżi oħra tal-Unjoni Ewropea u saħansitra fid-dinja meta wieħed iħares lejn l-obeżità fit-tfal tagħna.

F'pajjiżna għandna madwar 10% tal-popolazzjoni li tiżviluppa d-dijabete.

Qabel, id-dijabete type II kienet toħroġ f'età kbira, imma llum qiegħda toħroġ f'età iżgħar.

Hemmhekk qed jixgħel allarm, bozza ħamra li qed turina li l-istrateġija fis-saħħa għandha tindirizza dawn is-sitwazzjonijiet.

Irridu niftakru li dak li ninvestu llum biex nipprevjenu se jservi tajjeb żgur għall-pajjiż fis-snin li ġejjin.

Meta inti tipprevjeni non-comunicable diseases bħalma huma d-dijabete, l-obeżità u mard ieħor kardjovaskulari, il-pajjiż se jgawdi u l-ekonomija se tkun aħjar.

Se jgawdi fuq kollox iċ-ċittadin għax se jkollu inqas komplikazzjonijiet.

Se nilqgħu biex il-mard ma joħroġx, biex ma jkollniex mard kroniku.

Il-prevenzjoni nistgħu nsaħħuha wkoll permezz ta' edukazzjoni b'saħħitha fl-iskejjel tagħna u permezz tal-involviment tal-public health.

Nixtieq ngħid xi ħaġa wkoll dwar is-servizz tal-vaccination li jsir fil-health centres tagħna.

Huwa tajjeb ħafna li nenfasizzaw l-importanza tat-tilqim biex nipprevjenu l-mard.

Bħalissa għandna t-tilqim tal-influwenza u minn hawnhekk nagħmel appell biex kull min ibati minn xi mard kroniku, min ibati minn mard respiratorju u min hu anzjan jieħu l-vaċċin biex b'hekk nipprevjenu mard iktar serju.

Hemm bżonn ta' kordinazzjoni bejn il-kura primarja u l-kura sekondarja billi jkun hemm relazzjoni b'saħħitha bejn dak li jkun qed jiġri fil-kura primarja għand it-tabib tal-familja u dak li jiġri għand l-ispeċjalisti fl-isptarijiet tagħna biex ikun hemm il-kontinwazzjoni tal-kura.

Jista' jsir ukoll combined public private partnership biex inkunu nistgħu nassiguraw dik li ngħidulha long-term sustainability fil-qasam tas-saħħa tagħna.

Dan iwassal għal suċċess u żgur se jservi ta' kura aħjar ġewwa pajjiżna.

Se jassigura li aħna, li forsi għandna ċerta età, meta nixjieħu se nsibu servizz b'saħħtu li jista' jilqa' għall-isfidi li aħna nkunu għaddejjin bihom.

Nerġa' ngħid li hu importanti ħafna li t-tobba li jaħdmu fil-privat ikollhom aċċess aktar għall-informazzjoni, aċċess aktar għall-investigazzjonijiet u aċċess għal dik li ngħidulha Schedule V ħalli jkunu jistgħu jippreskrivu mediċini li, biex jeħduhom, sal-lum dawn il-pazjenti jridu jistennew appuntament ħalli jarahom speċjalista.

Irridu ninvolvuhom fi prevention programmes ħalli jkunu parti mis-sistema ħolistika ta' prevenzjoni tal-mard ġewwa pajjiżna.

Irridu nħajru iktar GPs jidħlu fil-privat.

Illum l-ġurnata ħafna tobba li jagħmlu l-kors ta' family medicine donnu aktar jinteressahom li jmorru mal-Gvern jaħdmu fil-polikliniċi u qishom jaqtgħu qalbhom biex jaħdmu fil-privat.

Qed naraw li fil-privat ir-riżors uman qed jonqos u dan iwassal għal iktar load fuq it-tobba fil-privat u b'hekk dan il-pilastru li huwa tant b'saħħtu u importanti jista' jiddgħajjef.

Irridu nattiraw lil dawn it-tobba billi noħolqu a level playing field bejn il-privat u s-servizz li joffri l-Gvern fil-kura primarja.

Irridu naraw kif nidentifikaw ħalli jkun hemm sitwazzjoni fejn it-tabib tal-familja jkun jista' jiddjaloga b'mod dirett mal-ispeċjalista li jinstab fl-isptarijiet.

Irridu nħarsu lejn group practices li jistgħu jkunu aktar effiċjenti u joffru servizz ta' kura aħjar.

Irridu ninvolvu t-tabib tal-familja anke fl-istrateġija, f'dik li hija n-national health policy, ħalli dawn ikunu hands on u jagħtu l-involviment u l-ideat tagħhom.

Sinjura President, nixtieq insemmi wkoll id-dental services li jingħataw ġewwa l-isptarijiet tagħna.

Dawn għandhom jissaħħu.

Jiena nista' nifhem il-problemi li forsi jista' jiffaċċja min qiegħed jamministra.

Ikun hemm diffikultà biex jiġi attirat ir-riżors uman biex jaħdem mal-Gvern fis-servizz pubbliku, però rridu nsibu soluzzjonijiet sabiex id-dental services kemm fil-komunità u kemm fl-isptarijiet tagħna jkunu b'saħħithom u jkunu jistgħu jiġu offruti għal dawk li għandhom bżonn.

Irridu naraw li l-iġjene orali li joffru d-dentisti tkun b'saħħitha għax din ukoll hija parti mill-prevenzjoni tal-mard u għandha tkun b'saħħitha.

Irrid nirrimarka li ħafna drabi l-ispejjeż relatati ma' dawn is-servizzi huma għoljin ħafna u finanzjarjament ta' toqol fuq ċerti familji.

Hemm persuni li ma jifilħux iħallsu għal dawn is-servizzi u ħafna drabi jibqgħu b'xejn għaliex is-servizz li huwa offrut mill-Gvern b'xejn jieħu tul ta' żmien u forsi m'hemmx aċċess għalihom biex jużawh.

Irrid insemmi wkoll il-kura tal-kanċer.

Irrid nifraħ u nawgura lil dawk kollha li jaħdmu f'dan is-settur, settur delikat, settur li jirrikjedi dedikazzjoni, settur li jirrikjedi ħaddiema tal-aħjar kwalità u professjonisti li għandhom għal qalbhom il-pazjent.

Irrid nirringrazzja lil dawk kollha li jaħdmu fid-Dipartiment tal-Onkoloġija ġewwa Mater Dei, dipartiment state of the art li qed jagħti l-aħjar għal dawn il-pazjenti li għaddejjin minn diffikultajiet kbar.

Irrid ngħid grazzi lil dawk il-ħaddiema kollha tax-xogħol eċċellenti li qegħdin jagħmlu.

Ngħid prosit ukoll tal-mediċini li qegħdin jiżdiedu għall-kura tal-kanċer, però qatt mhu biżżejjed.

Lil dawn il-pazjenti li għandhom bżonn l-għajnuna tagħna, li qegħdin iħarsu 'l fuq bi ħniena u jitolbu l-kura, ejja nżidulhom il-mediċina li tista' tgħinhom kemm fil-kura paljattiva u kemm fil-kura li tista' twassalhom għall-fejqan.

Irrid insemmi l-Community Chest Fund li tagħti kontribut b'saħħtu għall-kura ta' dawn il-pazjenti, iżda rridu mmorru lil hinn mill-impressjoni li dawn il-pazjenti isiru tallaba u jmorru jitolbu l-mediċina għand il-Community Chest Fund.

Irridu naraw li l-gvern, speċjalment meta pajjiżna għaddej minn ekonomija b'saħħitha, ikompli jsaħħaħ il-formularju ta' dawn il-mediċini ħalli jkun hemm kura aktar b'saħħitha.

Ejja nkomplu fuq kollox insaħħu l-prevenzjoni kontra l-kanċer permezz ta' edukazzjoni, permezz ta' lifestyle changes, billi nieħdu ħsieb l-obeżità li nafu li hija relatata mal-iżvilupp tal-kanċer.

Ejja noħolqu interventi li jwasslu għal soluzzjonijiet fit-tul.

F'pajjiżna jsir screening għall-breast cancer, għall-colorectal cancer u għall-prostate cancer permezz ta' testijiet tad-demm, u jingħata l-vaċċin kontra l-kanċer tal-għonq tal-utru.

Ejja nkomplu nsaħħu dawn il-programmi, nestenduhom, u naraw li jolqtu firxa aktar wiesgħa ta' ċittadini ħalli r-riżultati jkunu aktar b'saħħithom.

Irrid insemmi s-sexual health li għandna ġewwa pajjiżna.

Huwa tajjeb li ħloqna policy nazzjonali kontra l-mard li jittieħed permezz tas-sess, dawk li ngħidulhom STDs, iżda importanti li nsaħħu l-klinika li taħdem qatigħ biex ikun hemm servizzi tajbin, li hija l-GU Clinic.

Il-GU Clinic qiegħda tegħreq bl-appuntamenti li għandha u ma tistax tlaħħaq mas-servizzi li qed tagħti għaliex id-domanda hija kbira minħabba li ġewwa pajjiżna, għal diversi raġunijiet, qed jiżdied dan it-tip ta' mard.

Meta dan il-mard qiegħed jiżdied hemm bżonn li nsaħħu l-pilastru li jaħdem kontra t-tixrid ta' dan il-mard.

Irridu nsaħħu kemm is-servizzi li joffru l-kura kontra dan il-mard kif ukoll il-prevenzjoni.

Importanti li hawnhekk indaħħlu wkoll il-kura primarja li tista' tkun utli, tista' tkun għodda ukoll biex nipprevenu dan il-mard jew saħansitra nikkurawh.

Ejja noħolqu edukazzjoni anke għat-tobba tal-familja biex ikunu jistgħu jittrattaw u jedukaw lill-pazjenti li javviċinawhom bi problemi relatati ma' dan il-mard.

Ejja neradikaw it-tabù li jeżisti f'dan il-mard.

Ġewwa pajjiżna għandna mard li jittieħed sesswalment, ejja nindirizzawh, ejja nkunu id f'id ħalli kemm jista' jkun neradikaw dan it-tip ta' mard.

Hemm ukoll it-trattament kontra l-Hepatitis C li qed jingħata mill-Gvern.

Huwa tajjeb li nkomplu nsaħħu dan il-programm u ma nħallux il-marda tidħol 'il ġewwa qabel dawn il-pazjenti jiġu kkurati.

M'għandniex nissegregaw lil min għandu l-marda avvanzata u min forsi għad għandu l-marda fil-bidu u għadha mhijiex turi sinjali.

Dawn huma t-tnejn pazjenti li għandhom bżonn il-kura.

Ejja naraw kif se nagħtuhom kura l-aktar kmieni kemm jista' jkun ħalli jmorru għall-aħjar.

Irridu naraw l-iżvilupp li qed isir barra minn pajjiżna għall-kura ta' pazjenti milquta bil-mard tal-HIV.

Ejja nagħmlu mezz biex din il-kura tkun disponibbli u tingħata ġewwa pajjiżna.

Il-pilloli u mediċini ġodda kontra dan il-virus għandhom ikunu disponibbli ġewwa pajjiżna ħalli kemm jista' jkun dawn il-pazjenti jkunu jistgħu jieħdu l-aħjar għal saħħithom.

Irrid insemmi wkoll il-public health li hija tant importanti fil-prevenzjoni.

Irridu nsaħħu l-eżerċizzju fiżiku li nafu li jipprevjeni ħafna mard.

Naħseb li l-best buy hija l-health promotion li nistgħu nagħmlu f'kull aspett, fl-iskejjel tagħna, fil-postijiet tax-xogħol u fil-ħajja soċjali tagħna.

Ejja nħarsu lejn il-long-term economic results li wieħed jista' jwassal għalihom permezz ta' dawn il-health promotions.

Ejja nkomplu nipprevjenu mard li diġà semmejt, fosthom l-obeżità, id-dijabete, il-mard kardjovaskulari u d-dimenzja li hija sfida tal-popolazzjoni li qiegħda dejjem tikber.

Hija pjaga nazzjonali li tista' tolqot u taffettwa r-riżors uman li qed jieħu ħsieb il-kura ta' dawn il-pazjenti.

Ejja nittekiljaw iċ-childhood obesity.

Ejja lkoll flimkien noħolqu policy li tindirizza dawn l-isfidi.

Irridu wkoll nipprevjenu l-komplikazzjonijiet relatati ma' dan il-mard.

Jekk qed inħarsu lejn il-kura tal-kanċer irridu naraw il-prevenzjoni tiegħu ħalli jkollna long-term results b'saħħithom, ikollna l-economics anke fl-immaniġġjar tas-saħħa billi jkollna long-term plan.

Irridu nindirizzaw il-cost of ill-health ġewwa pajjiżna.

Jien tkellimt dwar baġit b'saħħtu għas-sena li ġejja f'dik li hija saħħa, però rridu kemm jista' jkun naraw li l-baġit ikun imqassam u diversifikat, u jekk nistgħu niffrankaw minn sitwazzjonijiet fejn għandna ċans niffrankaw, inkunu nistgħu nindirizzaw dan l-investiment f'sezzjonijiet oħrajn.

Tajjeb naraw kif it-tobba jistgħu jkunu konsultati biex jagħtu l-aħjar anke fil-prevenzjoni.

Irrid insemmi l-Pain Clinic li tagħmel xogħol kbir, però għandha load enormi.

Meta qed nitkellmu fuq uġigħ qed nitkellmu fuq żmien fejn il-pazjent qed ibati, fejn il-pazjent ma jistax jissaporti aktar, u allura għandna naraw kif nistgħu nindirizzaw din il-problema.

Irrid insemmi mard ieħor bħalma huwa l-fibromyalgia, l-ME li huma pazjenti li għandhom karba għaliex iridu l-għajnuna, iridu t-trattament, iridu li jkollhom appuntament u jiġu mismugħa.

Lil dawn irridu nindirizzaw il-problemi tagħhom.

Xtaqt insemmi wkoll l-Isptar ta' Għawdex, l-Isptar Karin Grech u St Luke's Hospital.

Dawn għaqqadthom flimkien għaliex huma tliet sptarijiet li ġew privatizzati.

Dawn l-isptarijiet m'għadhomx immexxija mill-gvern imma huma mmexxija minn Steward Health Care.

Irrid nirrimarka li l-Oppożizzjoni kienet kontra l-privatizzazzjoni ta' dawn it-tliet sptarijiet iżda d-direzzjoni hi hemmhekk, u allura issa aħna rridu nħarsu lejn dan is-settur li huwa privatizzat, nassiguraw l-aħjar servizzi fl-isptar ta' Għawdex u naraw li Steward Health Care ikun accountable għaliex dawn qed jitħallsu talli qed jagħtu s-servizz.

Irridu nużguraw li l-miri li ma kenux milħuqa minn Vitals, li kienu qed imexxu qabel Steward, ikunu milħuqa billi jkun hemm l-infrastruttura li kellha tinbena u jiġu indirizzati l-miri li fallew.

Irridu naraw li jkun hemm sptar ġdid ġewwa Għawdex.

Irridu naraw li jkun hemm sodod ta' rijabilitazzjoni ġewwa Karin Grech u dawk li sejjaħnielhom tourism beds.

Irridu naraw li jkun hemm ukoll refurbishment tal-Isptar San Luqa li suppost ikun sptar ġerjatriku tal-aqwa kwalità u li jintlaħqu l-miri li Steward Health Care suppost qed jilħaq.

Irridu nassiguraw li t-trasferiment ta' pazjenti minn Għawdex għal Malta jkun tal-aħjar kwalità għaliex dawn qegħdin jitħallsu mhux ftit sabiex iwasslu l-pazjenti fil-ħin, sabiex jieħdu l-aħjar kura ġewwa Malta.

Irridu naraw kif se ntejbu s-servizzi tagħna f'dik li hija saħħa mentali li hija kontroversjali daqshekk ġewwa pajjiżna.

Irridu nisimgħu dak li qalilna l-Awditur Ġenerali fuq is-saħħa mentali, dak li qaltilna l-Wellbeing Society min-naħa tal-President u dak li qal il-Kummissarju għas-Saħħa Mentali Dr John Cachia, li minn hawn insellimlu.

Jiena bħala kelliem għas-saħħa kelli ħafna x'ngħid dwar dan is-settur li huwa vast.

Ridt inkun kostruttiv f'dak li għedt iżda ridt nirrimarka fuq nuqqasijiet li nassigura li se nkompli nsegwi.

M'għandix dubju li l-Ministru ħa nota ta' dak li jien għedt u żgur se jara x'jista' jsir biex l-affarijiet jimxu 'l quddiem.

Irridu nirrikonoxxu l-bżonnijiet u l-prijoritajiet u nippjanaw għal lum u għal għada.

Jekk hemm nuqqas ta' pjan irridu naraw kif nindirizzawh biex is-settur tas-saħħa jimxi 'l quddiem u mhux ifalli.

Pajjiżna għandu sfidi kbar quddiemu, għandu sfidi mhux tal-lum biss, imma anke ta' għada.

Sinjura President, għandna l-lussu li nistgħu noffru servizzi ta' saħħa b'xejn, iżda l-isptarijiet u l-kliniċi tagħna għandhom bżonn għajnuna kemm finanzjarja kif ukoll f'dak li hu riżors uman.

Dan huwa possibbli b'għaqal, b'serjetà u bi pjan fit-tul.

It-teknoloġija qiegħda tavvanza u aħna għandna nimxu magħha u navvanzaw ukoll.

Huwa tajjeb li jkollna robotic surgery ġewwa pajjiżna kif issemma fil-Baġit, iżda rridu nassiguraw ħajja b'saħħitha lil dawk li huma l-iktar fil-bżonn, il-fqir, il-batut, l-anzjani u l-persuni b'diżabilità ħalli jirċievu tassew l-aħjar kura.

Grazzi.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

MARIO GALEA: Sinjura President, jien se nitkellem l-iktar fuq is-saħħa mentali, imma rrid nitkellem ukoll fuq id-dijabete u l-health centres.

Jien ukoll irrid inkun kostruttiv fil-kritika tiegħi, u għalhekk nibda biex insellem lill-eluf ta' persuni f'pajjiżna li bħalissa għaddejjin minn problemi ta' saħħa mentali.

Irrid insellem lill-familjari tagħhom li tant ibatu u jinkwetaw dwar il-maħbubin tagħhom li jkunu għaddejjin minn esperjenza ta' mard mentali.

Nieħu din l-okkażjoni biex insellem u nirringrazzja lill-professjonisti u l-ħaddiema kollha li jaħdmu f'dan il-qasam ħafna drabi fis-skiet u mingħajr ir-rikonoxximent li tant jixirqilhom.

Nieħu l-opportunità wkoll biex insellem lill-kollega u ħabib tiegħi – ilna nafu lil xulxin minn meta kien għadu tabib jaħdem il-Casualty – lid-Deputat Prim Ministru Chris Fearne u s-Segretarjat tiegħu għax-xogħol li jagħmlu.

L-Għaqda Dinjija tas-Saħħa ilha tavżana li sa sentejn oħra d-dinja se tinħakem minn pandemija ta' problemi ta' saħħa mentali.

Hija ħasra li minkejja din it-twissija l-Gvern qed ikompli jittraskura dan is-settur.

Hawn irrid nagħmilha ċara li dan mhuwiex tort tad-Deputat Prim Ministru għax kull ma ilu sena jew sentejn bħala Ministru tas-Saħħa, imma issa l-Gvern qed jgħidilna li f'Diċembru se jagħmel konferenza biex nagħmlu strateġija nazzjonali.

Tajjeb li se nagħmlu konferenza għal strateġija nazzjonali, imma meta għandna pandemija wara l-bieb, kellna bżonn naħlu ħames snin?

Aħna bħala Oppożizzjoni ilna ngħidu x'għandu jsir.

Anke l-NGOs li jaħdmu fil-qasam tas-saħħa mentali u l-Għaqda Dinjija tas-Saħħa għamlu talbiet u suġġerimenti.

Jiena qed nistaqsi ġenwinament għax ninkwieta bis-serjetà għalfejn ħlejna ħames snin prezzjużi meta għandna pandemija wara biebna.

Dan huwa suġġett għal qalbi u jiena naqra u nagħmel ħafna riċerka fuqu biex ngħin lil ħaddieħor ifittex il-kura.

Jiena ngħidha pubblikament li nbati minn depression u nieħu l-kura kuljum.

Kif inqum filgħodu, l-ewwel ħaġa li nagħmel hi li nieħu l-kura għad-depression, xi ħaġa li rrid nagħmilha kuljum speċjalment bħalissa meta tkun dieħla x-xitwa, li jkun l-agħar żmien għalija.

Sinjura President, jiena se nipprova umilment nerġa' ntenni x'għandu u x'jista' jsir fl-opinjoni tiegħi u tal-Oppożizzjoni.

Nażżarda ngħid li dawn il-punti jew ħafna minnhom se joħorġu żgur fil-konferenza li se jorganizza l-Gvern f'Diċembru.

Ngħid hekk għax jiena mhux qed nivvinta r-rota mill-ġdid bil-proposti li se nerġa' nressaq.

Dawn ilni ngħidhom ħafna.

Rigward servizzi ta' saħħa mentali fil-komunità, il-Gvern ġab l-iskuża li jrid jagħmel strateġija mal-barranin, ma' Barts, u jiena ngħid li ħlejna ħames snin u ma kompliex jifrex il-kura fil-komunità kif kien jagħmel Gvern imexxi mill-Partit Nazzjonalista.

Is-sena l-oħra l-Gvern wiegħed fil-Baġit li se jifrex kura fis-saħħa mentali fil-komunità imma sfortuntament ma sar xejn.

Huwa tajjeb li fl-aħħar il-Gvern beda jisma' mill-Oppożizzjoni u f'paġna 84 tal-Baġit qed jgħid li se jibda jinvesti fi klinika ta' saħħa mentali fit-tramuntana ta' Malta kif ukoll f'ċentru ta' matul il-jum għal nies bi problemi ta' saħħa mentali.

Dan apparti li se jagħmel hostel ukoll.

Tajjeb, prosit, u bis-serjetà ngħid tajjeb u prosit!

Imma kien hemm bżonn naħlu ħames snin biex forsi il-Gvern jagħti widen għal dak li ilha ħames snin tgħid l-Oppożizzjoni biex nifirxu s-servizz tas-saħħa fil-komunità?

L-Għaqda Dinjija tas-Saħħa (WHO) tgħid li s-servizzi tas-saħħa mentali fil-komunità huma aktar aċċessibbli, inaqqsu l-esklużjoni soċjali u jnaqqsu t-traskuraġni li jista' jkun hemm fi sptar psikjatriku.

Tgħid ukoll li jnaqqsu l-ksur tad-drittijiet tal-bniedem li sfortunatament huma aktar komuni fl-isptarijiet psikjatriċi.

Irrid nagħmilha ċara li l-abbużi mid-drittijiet tal-bniedem fi sptarijiet psikjatriċi mhijiex problema ta' Malta biss imma hija problema madwar id-dinja kollha.

Iktar hemm ċans li jkun hemm neglect jew vjolazzjoni ta' drittijiet tal-bniedem f'istituzzjoni psikjatrika fejn għandek ħafna pazjenti.

Dan ir-riskju jeżisti mhux biss f'Malta imma madwar id-dinja kollha.

Hawn insellem lill-ħaddiema li jaħdmu Mount Carmel.

Is-servizzi tal-komunità wkoll huma importanti u fil-liġi tas-saħħa mentali li kont ressaqt jien fl-2016 għall-ewwel darba introduċejna l-community treatment order.

Dan ifisser li jkollok pazjent li jrid jieħu l-kura minħabba problemi mentali u din il-kura kien ikollu jeħodha billi jidħol l-Isptar Mount Carmel.

Issa jista' jibqa' jgħix fil-komunità mal-familja u l-community treatment order jeħodha permezz tas-servizzi fil-komunità.

Jekk ikun non- compliant, jiġifieri ma jmurx għall-kura, imbagħad tista' ddaħħlu Mount Carmel.

Mhijiex traġedja li tidħol il-Mount Carmel.

Ħadd minna m'għandu garanzija li llum, għada jew pitgħada, ibda l-ewwel wieħed jien, mhux se jkollna emerġenza ta' saħħa mentali u jkollna bżonn nidħlu Mount Carmel.

M'għandekx għalfejn tistħi tgħid li dħalt Mount Carmel!

Ftit jiem ilu fil-ħin tal-mistoqsijiet qbadna battibekk bejn żewġt iħbieb, jien u l-Onor.

Fearne, li beda jmerini li s-servizz tas-saħħa fil-komunità trid tagħtih mill-poliklinika u mhux minn klinika għaliha.

Qalli li hekk qed jgħidulu l-esperti.

Jien ngħid le, l-esperti jgħidu li trid tiftaħ klinika tas-saħħa mentali.

Fil-fatt, kif għedtlek qabel fid-diskors tiegħi, inti stess ktibt li se tiftaħ klinika għas-saħħa mentali fit-Tramuntana ta' Malta.

Imma ħalli ngħid għalfejn importanti li jkollok klinika per se u mhux psychiatric multi-disciplinary team li jżur il-kliniċi f'ħinijiet differenti.

L-ewwel nett huwa importanti li l-kliniċi tas-saħħa mentali jibqgħu miftuħin minn filgħodu sa filgħaxija ħalli l-pazjenti jsibuhom anke b'mod informali.

Jekk ikunu kliniċi għas-saħħa mentali dawn ikollhom catchment areas tagħhom kif għandhom il-health centres, u allura l-pazjenti dejjem se jsibu l-istess pscyhiatric nurses, l-istess psikologi u l-istess psikjatri, u b'hekk irawmu dik li jgħidulha therapeutic relationship li hija importanti ħafna.

Aħna m'għandniex biżżejjed professjonisti li jistgħu joqogħdu l-health centre minn filgħodu sa filgħaxija biex in-nies dejjem isibu lill-istess professjonisti.

Huwa importanti li titrabba dik it-therapeutic relationship għax waħda mill-problemi fil-qasam tas-saħħa mentali hija n-non-compliance, u fil-fatt 60% tal-pazjenti jibdew jieħdu l-kura, imbagħad għax iħossuhom tajba, iwaqqfu dik il-kura.

Jekk il-professjonisti jkollhom kuntatt kontinwu ma' nies bi problemi ta' saħħa mentali b'mod informali u mingħajr appuntamenti, in-nurses u l-psikologi jistgħu jindunaw li t-tali persuna mhux qed tieħu l-kura.

Ovvjament dawn ikunu esperti u jindunaw mill-ewwel u allura jiġbdulu l-attenzjoni li hemm bżonn jerġa' jibda jieħu l-kura.

Sfortunatament mhux biss hemm 70% li għandhom bżonn il-kura għal saħħa mentali u ma jfittxuhiex, ħafna drabi minħabba l-istigma, imma mbagħad 60% minn dawk li jmorru ma jibqgħux compliant u dan jgħodd għal ċertu mard mentali, bħal bipolar disorder.

Huma madwar 30% biss li jibqgħu compliant.

Jiena ma nistax illum jew fis-sajf, għax inħossni tajjeb, inwaqqaf il-pilloli tad-depression.

Din hija l-ikbar sfida li għandna fil-qasam tas-saħħa mentali, u jiena għalhekk ngħid li għandna bżonn kliniċi tas-saħħa mentali.

Sinjura President, niftħu kemm niftħu kliniċi ta' saħħa mentali u kliniċi fil-komunità flimkien mal-health centres, l-importanti hu li nkomplu nferrxu l-kura fil-komunità kif kien jagħmel Gvern Nazzjonalista.

What's in a name, fl-aħħar mill-aħħar?

Il-Ministru għall-Finanzi fid-diskors tiegħu qal li dan is-settur kien minsi għal ħafna żmien.

Bir-rispett kollu, jien naħseb li din hija l-ikbar diżonestà politika.

Huwa minsi minn dan il-Gvern u żgur mhux minn Gvern immexxi mill-Partit Nazzjonalista.

Għall-inqas għandna nkunu ġusti ma' xulxin, nirrikonoxxu t-tajjeb li sar u naraw kif nistgħu nagħmlu aħjar il-ħażin li sar.

L-Onor.

Fearne kien għadu lanqas hu fil-politika; minn meta tlajna aħna fil-Gvern għall-ewwel darba dan l-isptar inbidel mil-lejl għan-nar.

Fi żmien il-Labour preċedenti taf għalfejn kien jintuża Mount Carmel?

Biex fih inħadmu partijiet mill-film Midnight Express li, kif tafu, kien jittratta dwar ħabs orribbli, għax Mount Carmel kien qisu ħabs orribbli!

Fi żmienna Mount Carmel tant biddilnieh li issa qed jintuża minn NGOs u għaqdiet kummerċjali u mill-HSBC biex fih jorganizzaw konferenzi u esibizzjonijiet li jżuruhom eluf ta' nies.

Għall-inqas fi żmieni dawn kienu jsiru, u uħud minnhom għadhom isiru sal-lum.

F'dan l-isptar aħna għamilna għadd ta' swali ġodda, fosthom il-famuża Ward 8 u Ward 10, għamilna laundry ġdid - għax kien inħaraq - fejn jinħasel il-linen kollu tal-isptarijiet u għamilna hostel ġdid li kif lestejnieh kien hemm pazjenta li marret tpejjep ġos-sodda u nħaraq!

Għamilna wkoll education centre li fih isiru għadd ta' konferenzi.

Issa tgħidli: Fadal x'isir?

Dażgur li fadal x'isir!

Immaġina qed tgħix f'dar li għandha kważi 300 sena, fejn sakemm qed tirranġa naħa, tibda taqa' naħa oħra u trid terġa' tibda.

Dan l-isptar se jagħlaq kważi 300 sena.

Għamilna biżżejjed?

Le, m'għamilniex biżżejjed, imma għamilna ħafna.

Qed jagħmel biżżejjed dan il-Gvern?

Qed jagħmel, imma sakemm jirranġa naħa, nerġa' ngħid jaqa' xi mkien ieħor għax hemm partijiet minnu li lanqas asfalt ma fih minħabba l-umdità.

Dan hu sptar li jrid maintenance kontinwu.

Sinjura President, aħna mhux biss għamilna liġi ta' saħħa mentali ġdida li l-WHO talbitielna biex tużaha bħala mudell għax tagħti ħafna drittijiet lill-pazjenti, imma ftaħna ħames kliniċi ta' saħħa mentali fil-komunità u ħames day centres.

Dan ikkonfermah l-istess Deputat Prim Ministru Fearne f'mistoqsija parlamentari 6460 li għamilt jien.

Jekk tara d-day centres u l-kliniċi ta' saħħa mentali, dawn huma dawk li ftaħna bejn l-2008 u l-2013.

F'ħames snin ma ftaħniex oħra!

Nirringrazzja lill-Gvern li fl-aħħar se jiftaħ oħrajn.

Jekk wieħed jara mistoqsijiet parlamentari 6460 u 6461, l-aħħar mistoqsijiet li wieġeb id-Deputat Prim Ministru, isib li l-aħħar day centres u kliniċi ta' saħħa mentali li nfetħu fil-komunità kienu dawk li nfetħu minna.

Dawn huma mifruxin ma' Malta kollha.

Jien ngħid li dak li se jagħmel il-Gvern hu tajjeb ħafna però it's too little and too late; żgur li rridu nagħmlu iktar.

Anke fil-baġit tas-sena l-oħra l-Gvern kien qal li se jifrex il-kura tas-saħħa mentali fil-komunità, imma din il-wegħda ma nżammitx.

X'jiswa s-surplus jekk min hu mkisser bi problemi ta' saħħa mentali jibqa' ma jsibx il-wens u l-għajnuna mill-Gvern?

Sinjura President, hawn nixtieq nagħmel suġġeriment mill-qalb lid-Deputat Prim Ministru.

Għandu jerġa' jitwaqqaf il-crisis intervention team li sar minn Gvern Nazzjonalista.

Dan kienu ġew il-Belġjani jarawh biex jagħmlu wieħed bħalu.

Dan il-mental health crisis intervention team ġie żarmat, illum hemm tabib li trid tgħajjatlu biex imur, u m'hemmx tim multi-dixxiplinarju li jaħdem fih.

Qabel konna niffrankaw ħafna admissions fil-Mount Carmel minħabba fih.

Jiena diġà spjegajt darb'oħra li dan kien jaħdem fuq każijiet ta' suwiċidju.

L-Għaqda Dinjija tas-Saħħa qed tgħid li s-suwiċidju sar traġedja globali.

Fil-fatt, f'dawn l-aħħar 40 sena r-rata ta' suwiċidju fid-dinja żdiedet b'60%.

Kull 40 sekonda xi ħadd fid-dinja jneħħi ruħu b'idejh.

Immaġinaw kemm ilni nitkellem jien, 16-il minuta, kemm kellna suwiċidji fid-dinja!

Hija traġedja!

Madwar 3,000 persuna fid-dinja kuljum jagħmlu suwiċidju.

Ma' dawn irridu nżidu 60,000 persuna oħra li jagħmlu attentat ta' suwiċidju u għall grazzja t'Alla ma jirnexxilhomx.

Daqshekk kibret il-problema ta' suwiċidju madwar id-dinja!

Issa l-agħar hu li l-Għaqda Dinjija tas-Saħħa qed tgħid li minn hawn u sentejn oħra r-rata ta' suwiċidju madwar id-dinja se tirdoppja u jibda jkollna suwiċidju kull 20 sekonda.

Skont l-Għaqda Dinjija tas-Saħħa s-suwiċidju bejn l-età ta' 15 u 29 sena sar it-tieni kawża ta' mwiet f'din il-faxxa tal-età.

Dan qed narawh anke f'pajjiżna.

L-għaqda Dinjija tas-Saħħa qed tgħid li dan sar traġedja dinjija u għalhekk il-crisis intervention team huwa importanti.

Nagħmel appell lill-Gvern biex nerġgħu nagħmluh.

Għalkemm għadna taħt il-medja tal-UE, f'pajjiżna s-suwiċidju qed jiżdied ukoll.

Qed naraw tfal, żgħażagħ ta' bejn 13 u 15-il sena u tibqa' sejjer hekk taħt l-40 sena, li jagħmlu suwiċidju.

Dwar dan għamilt mistoqsija parlamentari m'ilux.

Fil-fatt t-tema ta' din is-sena tal-Għaqda Dinjija tas-Saħħa fil-jum dinji hija s-saħħa mentali tat-tfal tagħna u l-kura tal-addoloxxenti.

Infakkar li d-dritt għas-saħħa mentali huwa dritt fundamentali tal-bniedem.

Suġġeriment ieħor huwa dwar screening taż-żgħażagħ.

Huwa fatt ipprovat xjentifikament li nofs iż-żgħażagħ bi problemi ta' saħħa mentali jibdew juru l-ewwel sintomi fl-età ta' 14-il sena.

Fl-età ta' 14-il sena, 50% minnhom jibdew juru l-ewwel sintomi li għandhom problemi ta' saħħa mentali.

Meta jilħqu l-età ta' 20 sena, 75% minnhom jibdew juru l-ewwel sintomi ta' problemi ta' saħħa mentali u allura jekk nagħmlu screening fost iż-żgħażagħ minn 14 sa 20 sena nistgħu naqbdu tliet kwarti minnhom u nibdew nagħtuhom il-kura mill-ewwel.

Kif jaf il-kollega tiegħi l-Onor.

Hemm bżonn li l-Gvern jimpjega aktar professjonisti u għandu jagħmel l-almu tiegħu biex jimpjega aktar psikologi, psikoterapisti, social workers, occupational therapists u pyschiatric nurses fil-qasam tas-saħħa mentali.

Naf li it's easier said than done, imma qegħdin f'sitwazzjoni li saħansitra lanqas il-Liġi tas-Saħħa Mentali ma tista taħdem sew għaliex għandna nuqqas ta' professjonisti.

Mingħajr dawn il-professjonisti b'paga u kondizzjonijiet tajbin mhux se nkunu nistgħu ngħinu lil persuni, li n-numru tagħhom dejjem jiżdied, li jbatu minn problemi ta' saħħa mentali.

Huwa tajjeb ukoll, Sinjura President, li l-Ministru reġa' semma sptar ġdid tal-psikjatrija.

Jiena nemmen li dan il-Ministru għandu commitment biex jibnih, imma dan ilu jiġi mwiegħed ħames snin u s'issa m'hemmx lanqas ġebla!

Qed naqblu li għandu jsir fil-footprint ta' Mater Dei u naħseb li din hija xi ħaġa oħra li għandna nagħmlu.

Il-Gvern irid jaħdem għal aktar supported housing.

Biex inkun ġust, id-Deputat Prim Ministru semma li se jagħmel hostel biex il-pazjenti li qegħdin fl-isptar Mount Carmel u li jistgħu joħorġu jkunu jistgħu jiġu akkomodati hemm.

Aħna għandna problema li hemm nies f'Mount Carmel li għandhom l-ID card tagħhom permanenti fuq Mount Carmel għax m'għandhomx fejn imorru joqogħdu.

Din hija sfortuna, u għaldaqstant nerġa' nagħmel appell lill-Gvern biex jerġa' jattiva l-ftehim li kont għamilt jien mal-Awtorità tad-Djar li kull sena talloka numru żgħir ta' flats b'xejn, bi three to four bedrooms biex pazjenti minn Mount Carmel ikunu jistgħu joħorġu u jgħixu fil-komunità.

Dan huwa mudell li r-Richmond Foundation ilhom iħaddmu b'suċċess għal ħafna snin.

Aħna u l-Gvern flimkien irridu naħdmu għal zero tolerance kontra l-istigma.

Għandha tiħrax kampanja kontra l-istigma bil-għan li jkollna tolleranza zero għall-istigma lejn il-pazjenti b'mard mentali, anke fid-diskors li nużaw.

Il-lingwaġġ li nużaw ħafna drabi huwa mimli bl-istigma kontra l-mard mentali mingħajr ma nafu u mingħajr ma naħsbu.

Pereżempju ngħidu: Mort tieġ tal-ġenn.

Ma ngħidux: Mort tieġ ta' attakk tal-qalb jew tieġ tad-dijabete.

Nużaw ukoll kliem u frażijiet bħal "spissjat", "għandek rota nieqsa", "tajjeb għal frankuni" u "tellgħuk hemm fuq"!

Dan il-kliem nużawh kuljum mhux għax ikollna l-intenzjoni biex nirredikolaw lil min għandu problemi ta' saħħa mentali imma għax qegħdin f'ilsienna.

Kultant anke jien li konxju tagħha rrid noqgħod attent għax kultant toħroġli.

Irridu naħdmu flimkien għal zero stigma!

Huwa importanti li naħdmu għal zero stigma għax 70% min-nies li bħali jbatu mid-depression ma jfittxux il-kura għaliex jibżgħu li jiġu emarġinati, imwarrbin u stigmatizzati.

Taf x'ifisser min ikollu depression bħali u ma jfittixx il-kura?

Untreated depression hija l-kawża ewlenija tas-suwiċidju!

Daqshekk hi serja s-sitwazzjoni li ma jfittxux il-kura.

Għandu jitwaqqaf ukoll unit apposta biex qraba tal-pazjenti bi problema ta' saħħa mentali jkunu jistgħu jingħataw l-informazzjoni u s-sapport li tant għandhom bżonn.

Għandna bżonn mental health policy għal fuq il-post tax-xogħol.

Il-Gvern għandu jibda hu billi fil-postijiet tax-xogħol pubbliċi jagħmel mental health policy ħalli ħaddiema li jkunu għaddejjin minn problemi ta' saħħa mentali jiġu megħjuna u mħajra jieħdu l-kura li għandhom bżonn.

Il-mental health policy għandha tiġi estiża wkoll għas-settur privat.

Dan huwa proġett ieħor li tħaddem b'suċċess ir-Richmond Foundaton.

Dan jgħin lill-pajjiż biex ma nitilfux riżorsi umani b'esperjenza, għax dawn il-ħaddiema jkunu jistgħu jkomplu jaħdmu u jikkontribwixxu għall-ekonomija minflok jispiċċaw dipendenti fuq l-Istat.

Imma l-iktar importanti hu li jnaqqsu t-tbatija ta' dawn il-ħaddiema u l-familjari tagħhom.

Wieħed minn kull erba' persuna f'Malta jbati minn problemi ta' saħħa mentali, jiġifieri faċli li jkollok xi ħadd fil-familja jew kollega tax-xogħol li qed ibati minn saħħa mentali.

Hemm bżonn policy biex ngħinu lil dawn in-nies.

Mhux qed ngħid li l-Gvern ikeċċihom, imma fil-privat ma naħlifx li ma jiġux imkeċċija!

Kif il-kunsill lokali għandhom kunsillier assenjat li jieħu ħsieb l-anzjani tal-komunità, hekk ukoll kull kunsill lokali f'Malta u Għawdex għandu jkollu kunsillier responsabbli li jikkordina l-għajnuna għall-persuna bi problemi ta' saħħa mentali fil-lokalità tiegħu.

Qabel nikkonkludi nixtieq intenni li l-Oppożizzjoni mhux qed tikkritika biss imma qed tagħti numru ta' proposti konkreti biex il-qasam tas-saħħa mentali jingħata spinta 'l quddiem.

Uħud mill-proposti jistgħu jibdew jitwettqu minnufih.

Għandna esperti Maltin li jafu x'hemm bżonn isir.

L-Oppożizzjoni Nazzjonalista tibqa' disponibbli li taħdem id f'id mal-Gvern f'dan il-qasam għax l-interess tagħna hu li ngħinu lin-nies bi problemi ta' saħħa mentali u lill-familji tagħhom.

Jien naf x'jiġri għax għaddejt minnha u hija salib.

Jien wieħed mit-350 miljun fid-dinja li jbatu mid-depression, jiġifieri I'm in good company, għax hawn 350 miljun persuna li jbatu mid-depression fid-dinja!

Sinċerament nistieden lill-Gvern preżenti biex ikompli jibni fuq it-tajjeb li għamel Gvern immexxi mill-Partit Nazzjonalista u biex fejn għamilna ħażin, jirranġah.

Kif ta' spiss ngħid lill-kollega u ħabib tiegħi l-Onor.

Chris Fearne, l-interess tagħna mhuwiex li nippolitiċizzaw dan il-qasam, imma li naħdmu flimkien mal-Gvern għax il-mard mentali qed jiżdied u se jkompli jiżdied.

Mhuwiex tort tal-Gvern li se jkompli jiżdied.

Dan huwa fenomenu ġdid għad-dinja, fejn la hemm Nazzjonalist u lanqas hemm Laburist, imma hemm nies li qegħdin ibatu u li għandhom bżonn il-wens, l-għajnuna u s-servizzi llum, għax għada għalihom jista' jkun tard wisq.

Lid-Deputat Prim Ministru nerġa' nappellalu sinċerament u minn qalbi mhux biss bħala kelliem tal-Oppożizzjoni għas-saħħa mentali imma anke bħala persuna li nbati bil-problema tas-saħħa mentali: Ħallina ngħinuk!

F'dan il-qasam nistgħu u jeħtieġ naħdmu flimkien.

Hekk titlob il-maturità politika u ġentilment qed nitlob laqgħa miegħek.

Naf li dejjem kont aċċessibbli għalija, ħalli flimkien naraw kif nistgħu naħdmu flimkien.

Qed ngħid dan mhux biex nimponu, għax wara kollox intom fil-Gvern u l-aħħar deċizjoni hija tagħkom, imma sinċerament naħseb li fil-qasam tas-saħħa mentali għandna naħdmu flimkien.

Bis-sejretà kollha nixtieq li ngħinek u nistiednek b'umiltà li tilqa' l-istedina tiegħi u tħallina ngħinuk ħalli, jekk Alla jrid, meta nerġgħu niġu hawnhekk sena oħra mhux ngħidu x'se nagħmlu aħna u x'ma għamiltux intom, imma ngħidu x'għamilna aħna flimkien u x'fadlilna nkomplu nagħmlu flimkien.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

RYAN CALLUS: Sinjura President, l-ewwel nett nixtieq nirringrazzja lill-kollega tiegħi l-Onor.

Mario Galea li kkonċedieli ftit mill-ħin tiegħu, però dan huwa suġġett vast u ma nagħtix tort lill-kollega ta' qabli, ix-shadow minister l-Onor.

Stephen Spiteri, li kont qed nisimgħu waqt li kont ġej fil-karozza, li beda jlissen ħaġa wara l-oħra, għax dan huwa suġġett vast.

Mhuwiex is-suġġett tiegħi, però aktar ma tisma' aktar titgħallem u dejjem tirrealizza kemm dan huwa suġġett importanti u kemm jolqot lil ħafna nies f'setturi differenti ta' ħajjithom.

Għandi l-pjaċir li llum għall-ewwel darba qed nitkellem dwar dan id-dekasteru biex nitkellem b'mod speċifiku fuq il-ġlieda kontra l-obeżità.

Meta l-Kap tal-Oppożizjzoni Adrian Delia fassal ix-shadow cabinet il-ġdid, identifika numru ta' niċeċ li naħseb pajjiżna jrid jagħfas fuqhom aktar minn setturi oħrajn, u settur minnhom huwa l-obeżità.

M'iniex se niddejjaq ngħid li meta ġejt mogħti dan id-dekasteru kien hemm min tbissem.

Naħseb li din hija turija tan-nuqqas ta' kuxjenza għax ħafna drabi l-obeżità neħduha bħala ċajta, imma mhijiex ċajta.

Fil-fatt, uħud mill-istudenti fl-iskejjel ikunu bullied għax ikunu obeżi jew ikollhom piż żejjed.

Parti mill-ħidma tiegħi, apparti ż-żgħażagħ u l-isport, hija li ngħin lil pajjiżi, f'dan il-mument ngħin lill-Gvern, billi f'isem l-Oppożizzjoni noffri proposti ġodda biex dan il-pajjiż jiġġieled din il-problema u l-isfida kbira li sfortunatament għandu dan il-pajjiż.

L-istatistika tal-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa hija inkwetanti għax hija ċertifikat allarmanti, speċjalment fost iż-żgħażagħ f'pajjiżna.

Pajjiżna għandu fost l-ogħla rata ta' obeżità fost iż-żgħażagħ għal ċerti etajiet partikolari.

Pereżempju, f'dan ir-reġjun tagħna huma s-subien ta' 13-il sena li huma l-aktar obeżi.

Imbagħad, meta niġu għall-bniet, terz tal-bniet tal-istess età, jiġifieri ta' 13-il sena, għandhom piż żejjed.

Ladarba qegħdin nitkellmu fuq il-Baġit, naħseb li tajjeb nitkellmu fuq x'qiegħda tiswa lil pajjiżna l-obeżità bħala finanzi.

Ovvjament il-finanzi huma sekondarji għax l-aktar importanti hija s-saħħa tal-bniedem, però lkoll nafu li jekk ma jkollniex finanzi ma tistax tieħu ħsieb is-saħħa tal-bniedem.

Tajjeb inkunu nafu - għax m'hawnx biżżejjed kuxjenza - li fl-2016 l-ispiża tas-saħħa biex inkunu nistgħu nindirizzaw l-obeżità kienet ta' €36 miljun.

Hija ħaġa impressjonanti li f'sena pajjiżna jħallas €36 miljun biex ikun jista' jindirizza l-problema tal-obeżità li hija ikbar f'pajjiżna milli f'pajjiżi oħrajn Ewropej.

Mela 40% tat-tfal fl-iskejjel huma obeżi jew għandhom piż żejjed u dan ifisser li jeħtieġ li nieħdu azzjoni u azzjoni b'saħħa kbira, mhux azzjoni qisu business as usual.

Il-Partit Nazzjonalista huwa kontra, pereżempju, li tkun introdotta taxxa fuq ċertu ikel partikolari.

Pereżempju l-Prim Ministru ġie rrapportat li qal li hu mhuwiex lest idaħħal taxxa fuq il-fast foods għax timpatta ħażin fuq min għandu dħul baxx, però billi nagħmlu dawn il-kummenti u nieqfu hemm mhux biżżejjed.

F'dan il-Baġit ma rajtx inizjattivi li min għandu dħul baxx f'pajjiżna ngħinuh biex jixtri ikel li huwa bnin.

Huwa veru, min huwa fqir, min huwa fir-riskju ta' faqar, l-aktar ħaġa faċli li jagħmel biex jiekol kuljum hi li jmur jixtri fast food għax huwa l-irħas u għax huwa l-aktar konvenjenti, għax il-ħaxix huwa għoli biex jużah spiss matul il-ġimgħa.

Però mbagħad jidhirli li nkunu qegħdin nonqsu li niġu f'din il-Kamra ngħidu li m'aħniex lesti nagħmlu din biex ma nimpattawhomx ħażin mingħajr ma ngħidu x'nistgħu nagħmlu biex ngħinuhom u nħeġġuhom jixtru ikel bnin.

Fl-opinjoni tiegħi f'dan il-Baġit m'hemmx miżuri mmirati apposta biex jgħinu lil min qiegħed f'riskju ta' faqar, li huwa l-aktar suxxettibbli li jkollu dieta ħażina, biex din ikun jista' jindirizzaha.

Niġi issa biex ngħid x'għamilna aħna ta' din in-naħa tal-Kamra.

Jiena kburi ngħid li l-kollega tiegħi l-Onor.

Robert Cutajar, li nsellimlu, kien ressaq mozzjoni privata ta' Abbozz ta' Liġi li eventwalment ġie adottat minn dan il-Parlament f'Jannar tal-2016, bl-isem ta' Liġi dwar Stili ta' Ħajja Sana.

Din hi l-Oppożizzjoni!

Aħna m'aħniex qegħdin hawn biex nikkritikaw biss imma qed nuru bil-fatti li nagħtu l-proposti tagħna u nieħdu azzjoni anke mill-Oppożizzjoni.

Dan l-Abbozz ta' Liġi huwa approvat mill-World Health Organisation li kienet qalet li dan l-Abbozz ta' Liġi huwa l-ewwel wieħed tax-xorta tiegħu fl-Ewropa.

Sinjura President, din il-liġi tikkontempla ħames azzjonijiet prinċipali.

L-ewwel waħda, l-kontroll ta' x'tip ta' ikel jiġi kkonsmat fl-iskejjel u fil-viċinanzi tal-iskejjel.

It-tieni azzjoni tirrigwarda l-attività fiżika fl-iskejjel u f'kull livell ta-soċjetà tagħna, u t-tielet tirrigwarda l-kontribut tal-kunsilli lokali biex jippromwovu stili ta' ħajja sana.

Iva, il-kunsilli lokali għandhom dan ir-rwol, però ma nistgħux ngħidulhom li jridu jagħmlu din il-ħaġa mingħajr ma nżidulhom il-baġit.

Jien kont f'kunsill u naf id-diffikultjaiet finanzjarji li għandhom.

Ir-raba' azzjoni tirrigwarda x'tip ta' ikel jitqassam fl-istituzzjonijiet liċenzjati mill-awtoritajiet pubbliċi.

Din il-liġi trid tirregola x'tip ta' ikel jitqassam fid-djar tal-anzjani u fid-day care centres.

Huwa faċli li nagħtu ikel fast food waqt id-day centres.

Din hija diffiċli biex tindirizzaha għax in-nies draw jieklu hekk u hemm din it-tip ta' kultura.

Li hemm bżonn hu bidla fil-kultura.

Jekk irridu verament nagħtu kas is-saħħa tagħna, irridu nbiddlu l-affarijiet.

Il-ħames punt ta' din il-liġi hu r-regolamentazzzjoni tal-promozzjoni ta' ikel li jista' jkollu effetti ħżiena.

Bħala politiċi aħna għandna r-rwol li nikkontrollaw il-promozzjoni tal-ikel li huwa fast food.

Jekk nafu li dan huwa ħażin għas-soċjetà tagħna għandna ndaħħlu regolamenti biex il-promozzjoni ta' dak l-ikel ma tkunx tista' ssir kullimkien.

Pereżempju ma ssirx f'attivitajiet sportivi jew fi prize days jew sports days tal-iskola.

Huwa tajjeb li nġibu l-isponsors, però aħna, l-għalliema u kulħadd, għandna r-responsabbiltà li jekk verament qegħdin nemmnu f'dan li qegħdin ngħidu, nieħdu azzjoni u mhux biss nitkellmu u ngħidu li aħna kontra l-obeżità!

Bħala kritika lejn il-kollega d-Deputat Prim Ministru, jiddispjaċini ngħid li s'issa, sentejn u nofs wara li ġiet implimentata din il-liġi, avviż legali wieħed biss ġie ippubblikat, li jindirizza wieħed biss mill-ħames azzjonijiet li huma maħsuba f'din il-liġi.

Dan huwa l-Avviż Legali dwar l-Ikel fl-Iskejjel, avviż legali li daħal fl-10 ta' Awwissu 2018.

Ma neħux pjaċir li wara li daħal dan l-avviż legali, nara ċirkolari mingħand kap ta' skola li tippromwovi tip ta' ħelu b'dan il-mod, u nikkwota:

"Bħal snin ta' qabel se nagħmlu fundraising fejn l-istudenti jistgħu jixtru għadam tal-mejtin għall-prezz ta' …".

Dan huwa ikel li mhuwiex sustanzjuż, mhuwiex bnin.

Għażiż Deputat Prim Ministru, għażiż Ministru għall-Edukzzjoni - għax nifhem li this is a cross-sectorial subject - la għedna lill-kapijiet tal-iskola li jridu jirispettaw dan l-avviż legali, kif nispiċċaw business as usual bħas-snin ta' qabel?!

Huwa ovvju li skont dan l-avviż legali, dan it-tip ta' ikel mhuwiex permessibbli li jiqassam fl-iskejjel.

L-istudenti u ż-żgħażagħ jistgħu jagħmlu li jridu fid-djar tagħhom, imma aħna, fejn għandna r-responsabbilità li nedukaw, fl-iskejjel, huwa importanti li nieħdu azzjoni b'mod partikolari.

Hawn nixtieq nagħmel referenza għal mistoqsija parlamentari li saret lill-Ministru għas-Saħħa mill-kollega l-Onor.

Glenn Bedingfield dwar l-obeżità fl-iskejjel.

Waħda mill-affarijiet li ġiet imwieġba hija din:

"L-iskejjel ġew imħeġġa jsibu slot ta' 15-il minuta kuljum.".

Il-kelma "mħeġġa" mhijiex biżżejjed.

Jien li nzertajt il-kelliem tal-isport ngħid li jrid ikollna 15-il minuta ta' attività fiżika kuljum mhux b'għażla, imma bilfors.

Din trid tkun mandatorja jekk verament irridu nagħmlu bidla u jekk verament iridu naqilgħu lil Malta minn din il-kriżi li tinsab fiha.

Tant jien lest u kommess fuq dan is-suġġett li meta d-Deputat Prim Ministru u fl-Isptar Mater Dei ħadu azzjoni biex fl-Isptar Mater Dei ma jitqassamx zokkor, jien kont l-ewwel wieħed li appoġġjajtha.

Iva, mhuwiex faċli tgħid lill-pazjent li ma tistax tagħtih zokkor mat-tè għax din hija bidla fil-kultura tagħna, u allura kont l-ewwel wieħed li appoġġjajtha avolja kienet azzjoni mhux popolari.

Jien stajt lgħabt il-logħba politika u popolista u ngħid: Ara ftit, il-Gvern qata' z-zokkor mill-isptar!

Stajt lgħabt b'dak l-argument, però ħassejt b'responsabbiltà li bħala kelliem dwar il-ġlieda kontra l-obeżità għandi nappoġġja din il-proposta avolja hija antipatika.

Appoġġjajtha għax nemmen li meta lin-nies ngħidulhom li m'aħniex se nagħtuhom zokkor, inkunu qed nibagħtu l-messaġġ li z-zokkor jagħmillek ħsara.

Nagħlaq hawnhekk għax jidher li skadieli l-ħin.

Naf li hemm il-Food and Nutrition Policy u l-pjan ta' azzjoni ta' bejn l-2015 u l-2020, però m'iniex qed nara azzjoni koerenti, strateġika, li tindirizza din l-isfida.

Donnu qed nieħdu inizjattiva waħda 'l hawn u waħda 'l hemm.

Jiena għad irrid nara ġlieda ta' veru kontra l-obeżità f'pajjiżna.

Hawnhekk insellem lill-ħaddiema kollha tas-saħħa pubblika u nixtieq li jkolli laqgħa ma' Dr Charmaine Gauci, Superintendent tas-Saħħa Pubblika, biex nitkellem magħha dwar x'qed jagħmel id-Dipartiment tas-Saħħa biex jaħdem aktar fuq dan is-settur.

Nagħlaq billi nsellem lill-Obesity Association, magħmula minn grupp ta' voluntiera, li għaqqdu team biex jindirizzaw din il-kwestjoni.

L-unika ħaġa li tista' tikkonvinċi lin-nies kontra l-obeżità taf x'inhi?

Meta tgħidilhom li jekk ma tagħtix kas l-obeżità, tgħix ħajja iqsar!

Meta tgħidilhom hekk in-nies tixxokkjahom u jifhmu kemm verament hija problema din il-kwestjoni.

L-aħħar punt li rrid insemmi huwa li hemm rabta bejn it-Type 2 Diabetes u l-obeżità.

Dan huwa x-xahar iddedikat lill-ħidma kontra d-dijabete, u din ir-rabta tal-obeżità ma' mard ieħor kroniku hija ħaġa li tagħtina kuraġġ li nkomplu niġġieldu fuq din.

Nagħlaq billi nwiegħed lid-Deputat Prim Ministru li fuq din se jsibna warajh jekk irridu l-ġid tal-poplu tagħna.

Il-ġlieda kontra l-obeżità għandha tkun prijorità.

Nirrignrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

Infakkar li fadallek tliet minuti.

HERMAN SCHIAVONE: Sinjura President, l-ewwel nett nixtieq nirringrazzja lil dawk kollha li jaħdmu fil-qasam tas-saħħa.

Kif qal tajjeb il-kollega tiegħi ftit minuti ilu, il-Gvern jista' jassigura ruħu li fi ġlidiet bħal dik kontra l-obeżità, imma wkoll fil-qasam tas-saħħa, isibna spalla ma' spalla miegħu fl-interess tal-poplu.

Nixtieq nagħmel żewġ punti żgħar, wieħed biex inkompli ma' dak li qal sieħbi dwar id-dijabete u l-ieħor dwar il-kura primarja.

Huwa stmat li 10% tal-popolazzjoni tbati mid-dijabete f'pajjiżna.

Hawn oħrajn li għandhom id-dijabete u ma jafux jew inkella jkunu borderline.

Id-dijabete toħloq ħafna tbatija u komplikazjonijiet fis-saħħa.

Hija waħda mill-kawżi ewlenin ta' diżabilità u mwiet f'pajjiżna.

Naħseb li hemm bżonn li nieħdu din il-problema b'aktar serjetà u allura din in-naħa tal-Kamra qed tissuġġerixxi li jerġa' jitwaqqaf il-Kumitat Parlamentari dwar id-Dijabete.

Nissuġġerixxi wkoll li jkun hemm żieda fin-numru ta' diabetic nurses fil-komunità bħalma qed nissuġġerixxu wkoll il-konċett tal-health literacy fejn pazjenti jiġu mgħallma min-nurses u jistgħu jkunu parteċipi aktar fil-kura tagħhom stess.

Safejn naf jien – u l-Ministru forsi jikkoreġini - s'issa għadhom jintużaw il-labar tas-6 millimetri; aħna qegħdin nissuġġerixxu li jibdew jintużaw labar ta' 4 millimetri.

Dan għax huwa fatt magħruf li diversi pazjenti, fosthom tfal, ikollhom jittaqqbu aktar minn darba kuljum biex jiċċekkjaw id-demm.

Nissuġġerixxi li l-Gvern jintroduċi l-continuous glucose monitoring li permezz tiegħu wieħed ikun jista' jiċċekkja d-demm mingħajr il-bżonn li jittaqqab, proċess li mhuwiex invasive.

Din tevita ħafna tbatija, barra li dan it-tip ta' monitoring jindika wkoll il-pattern fil-livell jekk huwiex tiela' jew nieżel il-glucose.

L-aħħar punt li xtaqt nagħmel huwa dwar il-kura primarja.

Naħseb kulħadd jaqbel li għandna bżonn ta' aktar staff fil-kura primarja.

Nieħu gost u lqajnieha b'sodisfazzjon meta l-Gvern fetaħ il-klinika ta' Ħal Kirkop.

Din hija klinika żgħira li fiha ma jkunx hemm tabib mis-1.00 p.m. 'il quddiem u lanqas fil-weekend meta n-nies ifittxu ċentri tas-saħħa għax mhux dejjem isibu t-tabib.

Nimmaġina wkoll li d-Deputat Prim Ministru huwa konxju li m'hemmx x-ray machine f'din il-klinika u naħseb li biċċa xogħol tajba bħal din ikun tajjeb li nikkomplementawha b'x-ray machine.

Sinjura President, jiena mill-ġdid nirringrazzja lil dawk kollha li jaħdmu fil-qasam tas-saħħa f'pajjiżna, mill-kbir saż-żgħir.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

Infakkar li jiena wkoll kont ktibt biex il-Kumitat fuq id-dijabete jerġa' jibda.

Spiċċa l-ħin allokat għall-Oppożizzjoni.

Il-ħin kollu li fadal sa 12.10 p.m. huwa kollu għan-naħa tal-Gvern.

L-Onor.

GLENN BEDINGFIELD: Sinjura President, parti mir-responsabbiltajiet tal-Uffiċċju tad-Deputat Prim Ministru hija r-riforma parlamentari.

Hawn irrid nieħu spunt minn dak li qal dalgħodu d-deputat tal-Oppożizzjoni l-Onor.

Claudio Grech fejn attribwixxa lili affarijiet li ma kelli l-ebda intenzjoni li nagħmilhom.

Hu kkwota minn dak li għidt jien, u kkwota biss fejn jaqbillu.

Dan bħalma għamel dikjarazzjonijiet kif jaqbillu meta bl-analoġija li ried jagħmel, qabbel lin-nies ta' kulur differenti minn tagħna max-xadini.

Jiena ħadt konjizzjoni li l-Onor.

Claudio Grech għamel apoloġija.

Ara din ma qalhiex fit-talba li għamel!

Ma qalx li jien ħadt konjizzjoni tal-apoloġija li għamel!

Fil-fatt jien għidt ukoll li dan mhux biżżejjed.

Analoġija kemm hija analoġija, li tqabbel in-nies max-xadini hija xi ħaġa ħażina minnha nfisha.

Anke jekk ma riedx, imma din tfisser li n-nies huma xadini!

Li tqabbel lin-nies max-xadini għax ikollhom ġielda skura, għalija hija ħażina!

Kif diġà għidt, hu attribwixxa affarijiet li jien qatt ma kienet l-intenzjoni tiegħi li nattribwixxi.

Qatt ma kienet l-intenzjoni li nimmanipula xi affarijiet, għax jien qgħadt fuq rapport ta' ġurnal li poġġejtu fuq il-Mejda tal-Kamra.

Jiena kkwotajt minn dak il-ġurnal, ikkwotajt ukoll silta oħra, u din irridu narawha wkoll.

Sinjura President, hu qal li dak id-diskors qalu out of context.

Kollox sew, imma qalu, u huwa wieħed minn sensiela ta' dikjarazzjonijiet li l-kelliema tal-Oppożizzjoni, mill-Kap tal-Oppożizzjoni 'l isfel, qegħdin jagħmlu kontra l-barranin li jiġu jaħdmu u jgħixu f'Malta.

Hu lanqas ma kkwota li jiena kkwotajt lil The Malta Today tirrapportah jgħid li n-nies ġol-Ħamrun huma mbeżża' mill-barranin li hemm fit-toroq tal-Ħamrun.

Jien mhux se noqgħod nitlob ruling talli kkwotani ħażin, talli pprova jattribwixxi lili affarijiet li qatt ma kienu l-intenzjoni li nagħmel.

Anke s-Sedja stess dalgħodu ikkonfondiet, u staqsietu x'qed jitlob, jekk hux ksur ta' privileġġ jew ruling.

Ksur ta' privileġġ qatt ma seta' jitlob għax ma kenitx illum l-ewwel seduta fejn kellu opportunità jagħmilha.

Minn dakinhar għamilna xi erba' seduti!

Illum ġie!

Ma seta' jitlob qatt ksur ta' privileġġ!

Fuq li jien jew xi membru tal-Kamra tad-Deputati ma nistgħux nesprimu opinjoni politika fuq dikjarazzjonijet politiċi li jkunu għamlu tan-naħa tal-Oppożizzjoni?

Jien x'għamilt?

Jien għamilt rassenja tal-fatti fuq persuna politika li għamel kumment politiku, moqżież kemm huwa moqżież, analoġija kemm hija analoġija.

Li tqabbel lin-nies max-xadini għalija lanqas f'analoġija ma hija aċċettabbli!

Jekk ma nistgħux nitkellmu fuq id-dikjarazzjonijiet li jsiru mill-politiċi, mela allura x'niġu nagħmlu f'dan il-Parlament!

X'niġu nagħmlu hawn?

Biex noqogħdu nieħdu b'idejn xulxin, u noqogħdu ngħidu kemm naqblu ma' xulxin?

Issa ħalliha li tan-naħa l-oħra ma jaqblu f'xejn magħna.

Ismagħhom id-diskorsi tal-baġit.

Jekk fl-ambjent, qed nagħmlu diżastru, jekk fl-ekonomija, mhijiex tajba, jekk il-finanzi, mhux fis-sod, u affarijiet bħal dawn!

Waħdiet.

Meta xi ħadd juri qbil tkun fula f'qargħa!

Għalhekk hija meħtieġa r-riforma parlamentari li qed imexxi d-Deputat Prim Ministru, b'mod partikolari fejn jidħlu l-privileġġi li għandna aħna bħala deputati.

L-immunità parlamentari kienet abbużata f'dan il-Parlament.

Jiena favur li d-deputat igawdi minn xi tip ta' privileġġ biex ikun jista' jitkellem bil-libertà kollha, imma rridu nsibu bilanċ sabiex ma jkunx hawn deputati li jabbużaw mill-immunità u mill-privileġġ parlamentari.

Kellna każijiet fil-passat, fis-snin tmenin, ta' nies li ssemmew fil-Parlament u li suppost kienu responsabbli għal reati u kellna każijiet iktar reċenti ta' nies li abbużaw bil-privileġġ parlamentari.

Dan m'għandux ikun.

Deputat għandu dritt jesprimi l-opinjoni tiegħu, imma m'għandu qatt jabbuża mill-immunità parlamentari.

Hawnhekk nasal għal punt ieħor dwar ix-xogħol li nagħmlu aħna bħala politiċi.

Naħseb li aħna wieħed mill-ftit pajjiżi fejn il-politiċi tagħna huma part-time.

Jagħmlu xogħol ta' full-time, imma meqjusa part-time.

Irridu nħarsu lejn dan.

Ilna nitkellmu u ilna ngħidu dwar jekk il-politiku għandux ikun full-time jew part-time jew għandux jingħata l-għażla.

Bla dubju, meta nkunu qed nitkellmu fuq ir-riforma parlamentari se nkunu qed inħarsu lejn din il-ħaġa.

L-istess il-kwestjoni tar-rappreżentazzjoni femminili f'dan il-Parlament.

Għaddejja riforma li ma jidhirlix li qiegħda taħt l-uffiċċju tad-Deputat Prim Ministru, però hija waħda mir-riformi li rridu nikkunsidraw biex ikollna iktar parteċipazzjoni attiva ta' nisa fil-politika.

Imbagħad hemm riforma oħra li qiegħda fil-manifest elettorali tal-Partit Laburista li taffettwa l-mod kif ikunu eletti l-membri ta' din il-Kamra.

S'issa huma eleġibbli dawk eleġibbli li jivvotaw, dawk li huma mniżżla fir-reġistru elettorali.

Hemm qbil, u hekk għandu jkun, però biex tivvota trid tkun preżenti u tgħix f'Malta.

Aħna kellna proposta fil-manifest elettorali li tajjeb li tkun ikkunsidrata wkoll, biex naraw jekk wasalx iż-żmien li l-Maltin li jgħixu barra minn Malta u li għandhom id-dritt tal-vot, jivvotaw fl-ambaxxati li għandna f'pajjiżi barra minn Malta.

Dik hija dikussjoni li għad trid issir bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra flimkien mal-Kummissjoni Elettorali.

Jiena naħseb li hija waħda mir-riformi li rridu nħarsu lejhom 'il quddiem, sabiex l-ewwel nett nevitaw ħafna skariġġ u spejjeż żejda għal nies li joqgħodu jiġu għal ġurnata jew jumejn.

Però hija waħda mir-riformi li rridu nħarsu lejhom meta jasal iż-żmien.

Ftit kelli ċans nitkellem fuq il-qasam tas-saħħa, però rrid ngħaddi kumment.

L-Onor.

Hermann Schiavone semma lill-ħaddiema professjonisti u li mhumiex.

Il-ħaddiema f'diversi setturi llum qegħdin ferm aħjar milli qatt kienu, għaliex fil-qasam tas-saħħa żdiedu iktar miż-€2.33 li qed jinkwieta fuqha l-Kap tal-Oppożizzjoni.

Saru ftehimiet ma' setturi differenti, pereżempju mal-psikologi u hemm ftehimiet oħrajn li għadhom għaddejjin, jidhirli man-nurses u mad-dentisti u xi setturi oħrajn.

Kien dan il-Gvern li beda mill-qasam tas-saħħa l-ġlieda kontra l-prekarjat f'pajjiżna.

Sinjura President, skadieli l-ħin.

Kelli xi ngħid ħafna affarijiet oħrajn dwar il-qasam tas-saħħa però tkellimt dwar dak li qal dalgħodu l-Onor.

Claudio Grech u dwar ir-riforma parlamentari li hija meħtieġa u hija bżonjuża.

Fuq il-qasam tas-saħħa naħseb li kumment wieħed nista' nagħmel: li għandna l-aqwa servizz tas-saħħa li qatt kellna f'dawn l-aħħar 30 sena!

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

STEFAN ZRINZO AZZOPARDI: Sinjura President, dak li qed naraw żgur li jikkonferma kemm dan il-Gvern għandu pjan ċar fil-qasam tas-saħħa, kemm dan il-Gvern qed jilħaq il-miri li fassal, miri li llum qed ifissru servizz tas-saħħa ferm u ferm aħjar.

Naħseb li tajjeb li niftakru minn fejn tlaqna biex aħna napprezzaw iżjed dak li qed niksbu illum.

Fil-qasam tas-saħħa l-frażi "out of stock" żgur li m'għadhiex parti mill-vokabolarju, għaliex sar xogħol kbir li fisser li llum, jekk tkun intitolat għall-mediċini tiegħek, int se tkun qed issib dak li inti għandek dritt għalih.

Kien hemm min jaħseb li din il-bidla ma tistax issir, imma llum ir-riżultati jitkellmu waħedhom.

Qed isir ukoll xogħol kbir biex inkomplu nindirizzaw il-listi ta' stennija.

Illum, fil-qasam tas-saħħa pubblika, pajjiżna għandu Patient's Charter ċar li jitkellem dwar dak li huwa dritt tiegħek bħala pazjent li qed titlob xi servizz mis-servizz pubbliku.

Fadal ħafna xi jsir, però meta wieħed iħares lura, jara kemm dak il-pjan li fassalna u li qed jiġi implimentat huwa pjan li qed jagħti servizzi ta' saħħa aħjar għal kulħadd.

Huwa żgur li settur fil-qasam tas-saħħa li llum qed jara bidliet kbar u li l-amministrazzjoni preċedenti kienet poġġiet on the backburner, għax kienet naqqset is-servizzi tiegħu, huwa dak tas-saħħa primarja.

Illum m'għadniex nitkellmu dwar il-qasam tas-saħħa primarja bħala qasam li għandu jonqos, iżda huwa qasam fejn qed naraw iktar investiment u iktar inizjattivi.

Jiena ma nistax ma nsemmix ix-xogħol kollu li sar biex f'Ħal Kirkop illum hemm klinika.

Hawn nirringrazzja lill-Ministru għas-Saħħa għax din il-klinika tfisser li llum ir-residenti taż-Żurrieq, l-Imqabba, il-Qrendi, Ħal Kirkop, Safi, Ħal Luqa u Ħal Farruġ minflok ma jmorru jfittxu s-servizzi fil-poliklinika tal-Floriana, għandhom ċentru viċin fejn joqogħdu.

Il-kura primarja fil-qasam tas-saħħa ma tfissirx biss iktar servizzi, imma tfisser ukoll iktar servizzi fil-komunità, iktar servizzi viċin in-nies, biex dak l-anzjan li qabel kien ikollu jivvjaġġa 'l bogħod biex jieħu s-servizzi meħtieġa, illum isib dawk is-servizz eqreb lejn daru.

Dan kollu jfisser aktar kumdità u servizz ta' kwalità aħjar.

Qasam li żgur għandna bżonn li nibqgħu niffukaw fuqu huwa l-qasam tas-saħħa mentali.

Jiena nieħu pjaċir nisma' diversi deputati jitkellmu dwaru, u hawn wieħed irid ifaħħar in-numru ta' inizjattivi li ssemmew u li se jkunu qed jittieħdu.

Il-qasam tas-saħħa mentali mhuwiex qasam li jeħtieġ investiment fl-infrastruttura biss.

Ilkoll nafu kif kien l-Isptar Monte Carmeli u l-investiment li qed isir fl-Isptar Monte Carmeli, però lil hinn minn hekk, irid isir ukoll investiment biex inbiddlu l-mentalità dwar kif inħarsu lejn dan il-qasam minħabba l-istigma li hemm.

Hemm nies li ma jfittxux l-għajnuna għaliex hemm element ta' biża', ta' riluttanza minħabba din l-istigma.

Huwa importanti li f'dan il-Parlament nitkellmu dwar dan il-qasam u nkomplu nħeġġu biex tiżdied l-edukazzjoni u jingħataw iktar servizzi f'dan il-qasam.

Iżda l-iktar punt importanti huwa l-ħtieġa ta' iktar għarfien, biex min għandu bżonn l-għajnuna jsibha faċli li jitlob l-għajnuna għax jaf li mhux se jibqagħlu t-timbru li sfortunatament dan il-qasam tas-saħħa kellu tul is-snin.

Huwa diġà żmien diffiċli għal xi ħadd li jkun għaddej minn problemi ta' saħħa mentali, u allura huwa importanti li s-soċjetà tibdel l-attitudni tagħha u turi iktar empatija lejn dawn in-nies.

F'dan il-qasam mhux biss huwa importanti li jkun hemm il-prevenzjoni, iżda huwa importanti wkoll li min għandu bżonn l-għajnuna jaf li hemm din l-għajnuna u jaf ukoll li se jkun qed jingħata l-aħjar servizz.

Huwa importanti wkoll il-kunċett ta' kif tingħata din l-għajnuna għas-saħħa mentali, u kif qal reċentement id-Deputat Prim Ministru, sfortunatament għadna nagħtu l-kura tas-saħħa mentali f'binja li ġiet maħsuba fis-snin imgħoddija, binja li tirrappreżenta dak li m'għandux ikun il-qasam tal-kura tas-saħħa mentali.

Sinjura President, nitkellmu ħafna dwar ix-xogħol li qed isir f'Mater Dei, dwar il-mediċina li tingħata u l-interventi mediċi li jsiru, però naħseb li rridu wkoll inkomplu nsaħħu l-focus tagħna fuq il-prevenzjoni.

Hawn irridu nindirizzaw ħafna aspetti.

Żgur li l-prevenzjoni tfisser li nkomplu nsaħħu l-interventi biex ikollna dak li f'liġi sejjaħnielhom il-healthy lifestyles.

Jiena segwejt dak li kellu xi jgħid l-Onor.

Iva, dwar dan il-qasam wieħed irid jgħid li kien hemm diskussjoni li wasslet biex abbozz ta' liġi jiġi trasformat, miktub u maqbul, u llum qiegħed jagħti s-saħħa legali biex il-Gvern ikun jista' jieħu iktar miżuri fuq livell inter-ministerjali sabiex inkomplu nsaħħu inizjattivi favur il-healthy lifestyles.

Fil-fatt dan l-aħħar rajna l-ewwel intervent leġiżlattiv permezz ta' avviż legali li jirregola t-tip ta' ikel li għandu jkun hemm ġewwa l-iskejjel.

Mentalità ma tibdilhiex mil-lum għal għada!

Kultura ma tibdilhiex mil-lum għal għada, però l-fatt li issa għandna dawn l-għodod naħseb li huwa pass importanti.

Naf li hemm ħafna li qed jistaqsu kif se nħaddmu dan l-avviż legali, x'se jfisser, u jekk meta jkollhom il-birthday it-tfal jistgħux jieħdu kejk l-iskola jew le.

Hemm dawn id-domandi għaddejjin fl-iskejjel, però ejjew nifhmu li din hija bidla fil-mod ta' kif inħarsu lejn l-affarijiet, bidla li kienet ilha biex issir, però bidla importanti.

Jekk insaħħu dan il-qasam tal-prevenzjoni nkunu qed nagħmlu pass importanti biex innaqqsu l-interventi fejn jidħol l-isptar u mediċini u fil-mod kif nindirizzaw dawk li jissejħu non-communicable diseases għaliex inkunu qed nipprevjenu dan it-tip ta' mard.

Huwa żgur ukoll li l-investiment f'iktar screening processes huwa importanti ħafna.

Bl-istess mod, ninkwieta ruħi li erġajna qegħdin naraw dibattiti dwar jekk għandux ikun hemm il-vaċċinazzjoni jew le.

Jien nemmen li dan il-pajjiż u l-pajjiżi fl-Ewropa u fid-dinja mxew ħafna 'l quddiem għaliex instabu u qed jintużaw il-vaċċini, u hija ħasra li jkun hemm min jifta' dubji li jirriżulta li mhumiex ibbażati fuq ix-xjenza, dwar jekk it-tfal għandhomx jiġu vaċċinati jew le.

Fil-fehma tiegħi dawn huma ideat żbaljati, u l-messaġġ li rridu nibagħtu hu li, grazzi għall-vaċċini, ħafna mard lanqas biss għadna nitkellmu dwaru.

Il-vaċċin kien ifisser titjib qawwi fi-kwalità tas-saħħa tas-soċjetà tagħna.

Il-vaċċin huwa importanti, u għalhekk il-kampanji favur iktar vaċċinazzjoni trid tissaħħaħ, però naħseb li rridu nneħħu d-dubji li għadni kif tkellimt dwarhom u li fil-fehma tiegħi mhumiex ibbażati fuq ix-xjenza.

Dan apparti li l-liġi tagħna tgħid li jekk it-tfal ma jkollhomx ċertu tilqim ma jistgħux jattendu l-iskola.

Din hija importanti, għaliex filwaqt li forsi hemm min imexxi 'l quddiem l-idea li għandu dritt jagħmel l-għażliet għat-tfal, però mbagħad hemm kunċett iktar importanti li la inti tifforma parti mis-soċjetà, trid timxi mar-regoli ta' dik is-soċjetà biex naċċertaw li l-mard ma jkunx qiegħed jiġi mxerred.

Bl-istess mod huwa tajjeb li jsir aktar investiment f'health promotion rigward mard trażmess sesswalment.

Għandna nibqgħu nwasslu l-messaġġ ta' responsabbiltà, inwasslu l-messaġġ li hemm metodi kif inti ma jkollokx ċertu mard u dan irridu nagħmluh permezz ta' iktar edukazzjoni u iktar messaġġi b'saħħithom.

Fil-ħin li għandi għad-dispożizzjoni tiegħi ma nistax ma nagħmilx referenza għax-xogħol kbir li jagħmel id-Department of Environmental Health.

Forsi dan huwa dipartiment li ma tantx jissemma, dipartiment li aħna popolarment nafuh bħala d-Dipartiment tas-Sanità, li kontinwament jagħmel spezzjonijiet.

Dan id-Dipartiment huwa parti mill-prevenzjoni għax fih hemm spetturi tas-saħħa li qegħdin jaraw dak li qed jinbiegħ bħala kwalità ta' ikel, jaraw sitwazzjonijiet li jistgħu jwasslu għall-mard, sitwazzjonijiet fejn hemm bżonn ta' interventi infrastrutturali biex nipprevjenu milli jidħol il-mard u jittestjaw minn żmien għal żmien il-kwalità tal-baħar li ngħumu fih.

Naħseb li dan ukoll huwa xogħol importanti, huwa parti minn diversi inizjattivi u xogħol kbir li jsir taħt il-kappa tal-Ministeru tas-Saħħa f'dak li għandu x'jaqsam mal-prevenzjoni.

Filwaqt li nirringrazzja lil dawk kollha li b'xi mod jew ieħor huma nvoluti fil-qasam tas-saħħa, ngħid li l-qasam tas-saħħa f'pajjiżna huwa l-għira ta' ħafna pajjiżi oħrajn.

Imxejna 'l quddiem għax sar ħafna investiment, iżda fuq kollox pajjiżna jista' jiftaħar b'dan is-settur għax għandu professjonisti mill-aqwa li jistgħu jkomplu jagħtu servizz u huwa fuq dan li rridu nkomplu nibnu għall-futur.

Grazzi.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

ETIENNE GRECH: Sinjura President, ta' kull sena meta f'dan iż-żmien il-Kamra tkun qiegħda tiddiskuti l-estimi finanzjarji, l-Oppożizzjoni jkollha l-opportunità li tagħmel il-kritika tagħha kif proprju huwa d-dmir tagħha li tagħmel.

Ikollha wkoll l-opportunità tressaq is-suġġerimenti u l-proposti tagħha, xi ħaġa li hija wkoll fid-dmir li tagħmel.

Però nistgħu ngħidu li dan naqset ħafna milli tagħmlu.

Ta' kull sena jaqbdu ma' xi buzzword jew tnejn u erħilhom jiġu fil-Parlament jirrepetuha wieħed wara l-ieħor.

Ilhom xhur sħaħ jgħidulna li jridu li jkollna soċjetà li jimpurtaha u li l-Gvern m'għandu l-ebda pjan għall-ebda qasam.

Wieħed li jirraġuna jgħid li biex ikollok dawn is-suċċessi kollha mifruxin fil-ministeri kollha, mhux biss fl-ekonomija imma anke fis-saħħa, fl-edukazzjoni, fit-turiżmu u fl-infrastruttura, irid bilfors ikollok pjan.

Forsi hija l-Oppożizzjoni li teħtieġ pjan biex jipprovaw jirranġaw id-dar tagħhom ħalli tiffunzjona aħjar kif jixraq lil pajjiżna.

F'pajjiż demokratiku, l-Oppożizzjoni hija mezz importanti ta' skrutinju.

Illum għandna quddiemna l-estimi tal-qasam tas-saħħa, qasam li żgur ħadd ma jemminhom meta jgħidu li l-Gvern m'għandu l-ebda pjan.

Jiena m'għandix dubju li d-Deputat Prim Ministru qed jimxi b'mod tassew tajjeb, għandu viżjoni tajba li, kif qal tajjeb l-Onor.

Glenn Bedingfield, permezz tagħha se jgħin ħafna fir-riformi tal-pajjiż, fost oħrajn.

Pereżempju lbieraħ rajna fil-ġurnali dwar meta ġiet il-Venice Convention u pajjiżna qata' figura tajba f'dak li jirrigwarda r-rule of law.

Fil-qasam tas-saħħa għelibna ċerti affarijiet li kienu pjaga għal pajjiżna għal ħafna snin twal u li ma ġewx megħlubin minn gvernijiet Nazzjonalisti.

Dawn ġew megħlubin bis-saħħa tal-Onor.

Tajjeb li qabel xejn naraw minn fejn tlaqna meta l-Partit Laburista ngħata r-responsabbiltà li jmexxi dan il-pajjiż.

Importanti ngħidu li aħna tlaqna mhux f'pajjiż li kien miexi fuq ir-rubini, imma f'pajjiż fejn kien hemm ħafna affarijiet għadhom lura.

Fil-qasam tas-saħħa kellna waiting lists twal kemm għall-operazzjonijiet kif ukoll biex jittieħdu ċerti proċeduri bħal MRIs.

Kellna wkoll problemi biex nies iġibu l-mediċini tagħhom, u kien hemm ħin ta' stennija twil meta wieħed jiġi biex jinqeda fid-Dipartiment tal-Emerġenza.

Anke fil-polikliniċi kien għad hemm ħafna x'jiġi rranġat.

Huwa minnu li writna l-Isptar Mater Dei, sptar modern li bħala bini kien state of the art, kif kienu jgħidulna, allavolja sirna nafu li l-konkos ta' dan il-bini kien difettuż.

Però l-problemi ta' management li kien hemm fl-Isptar San Luqa kienu trasferiti għall-Isptar Mater Dei.

Dan ġara għax Gvern Nazzjonalista ma kienx ta kas dak li kienu qegħdin jgħidulu t-tobba, l-infermiera u l-istakeholders kollha.

Dawn kienu qegħdin jgħidulu li l-problemi ma kenux se jissolvew billi sempliċement isir transfer minn sptar għall-ieħor.

Kienu jgħidulu ċar u tond li l-problemi li kien hemm fl-Isptar San Luqa kienu se jsibuhom ma' wiċċhom fl-isptar il-ġdid ukoll.

Il-binja ma kenitx just a magic wand li ssolvi l-problemi li kellna meta saret il-migration mill-Isptar San Luqa għall-Isptar Mater Dei, imma kien hemm ħafna iktar xogħol xi jsir.

Hekk ġara, u jekk kien hemm lista twila ta' nies jistennew għal operazzjonijiet, din il-lista baqgħet hemm u anke żdiedet.

Pereżempju, biex tagħmel operazzjoni tal-katarretti kont trid tistenna s-snin.

Illum, minkejja li skont l-Oppożizzjoni għandna Gvern li m'għandu l-ebda pjan, tistenna biss ftit xhur biex issir din l-operazzjoni.

Meta wieħed iqabbel is-sitwazzjoni f'pajjiżna ma' pajjiżi oħra, fosthom Franza, l-Ingilterra u l-Ġermanja, isib li l-waiting lists kif inhuma bħalissa huma simili, jekk mhux aħjar, minn ta' dawn il-pajjiżi li huma l-aqwa fl-Ewropa.

Fil-fatt kien jingħad ċar u tond li l-problemi li kien hemm fl-Isptar San Luqa ma kenux se jissolvew, imma aħna bis-saħħa ta' ggvernar u ppjanar tajjeb irnexxielna nsolvuhom.

Jekk fl-Isptar San Luqa kellna sodod bil-pazjenti fil-kurituri, is-sitwazzjoni kienet għadha ma nbidlitx sa ftit tas-snin ilu, anke jekk it-transfer mill-Isptar San Luqa għall-Isptar Mater Dei kien ilu li sar.

Kellu jkun dan il-Gvern li ħa ħsieb li jtaffi din il-problema u dan minkejja li sab ma' wiċċu problemi kbar li forsi ħafna nies hemm barra nsewhom.

Illum m'għadekx issib pazjenti fil-kurituri, u dan jgħodd mhux biss għall-pazjenti li jidħlu fid-Dipartiment tal-Emerġenza, imma anke għall-pazjenti f'kull sala.

Il-Gvern qiegħed jaħseb biex jibni swali ġodda biex ikun hemm iktar spazju.

Il-Gvern irnexxielu jiftaħ ukoll l-Isptar tal-Onkoloġija li jispeċjalizza fil-mard tal-kanċer.

Hawnhekk forsi wieħed jgħid: Imma kienu n-Nazzjonalisti li ppjanaw l-Isptar tal-Onkoloġija.

Din bħal, pereżempju, il-każ ta' Triq Diċembru 13 u l-każ tal-interconnector tal-elettriku.

F'dawn il-każi l-affarijiet kienu damu s-snin biex jimxu, imbagħad meta tlajna aħna fil-Gvern dawn tlestew u bdew jiffunzjonaw kif suppost fi ftit xhur.

Dan huwa Gvern li ma jaqtax qalbu, Gvern li l-problemi jiffaċċjahom u mhux jixħethom taħt it-tapit.

Dan huwa Gvern li jimpurtah mis-soċjetà, jimpurtah mill-anzjani, jimpurtah minn dawk kollha li għandhom bżonn l-ikbar għajnuna, jimpurtah minn dawk li huma vulnerabbli.

Għalhekk, fost oħrajn, se nkomplu ninvestu f'aktar mediċini u fil-kura ta' mard infettiv.

Il-Hepatitis C se nkunu fost l-ewwel fid-dinja li neqirduha minn pajjiżna.

Hawnhekk nixtieq nirreferi wkoll għall-mediċini out of stock, xi ħaġa li llum nistgħu ngħidu li hija parti mill-istorja ta' Malta!

Kienu jgħidulna li m'għandhiex soluzzjoni, imma s-soluzzjoni nstabet.

Instabet mhux għax dan il-Gvern jagħmel il-mirakli, għax mirakli ma jagħmilhom ħadd, imma għax l-affarijiet isiru bi pjan, b'impenn u bil-moħħ.

Huwa Gvern li l-problemi jiffaċċjahom u mhux jixħethom taħt it-tapit bl-iskuża li anke l-bottijiet tal-piżelli ġieli jkunu out of stock!

Kif nafu, l-affarijiet inbidlu, inbidel il-mod kif jiġu mixtrija l-mediċini u nqatgħet dik il-burokrazija li kienet iżżomm il-mediċini milli jiġu f'pajjiżna.

Il-burokrazija hija pjaga anke f'ministeri oħra, u din kienet ittellef li l- investimenti jiġu f'pajjiżna.

Aħna qegħdin naħdmu kontriha biex b'hekk jiġi aktar investiment u ħdimna kontriha wkoll biex insolvu din il-pjaga ta' problema li kellna li llum m'għadhiex fostna.

Għax jimpurtah, il-Gvern ħa ħsieb ukoll li jagħti ċentru tas-saħħa lir-residenti tal-irħula tal-ħames distrett.

Dawn kienu ilhom snin sħaħ jitkarrbu għal ċentru tas-saħħa fl-inħawi tagħhom.

Kienu qegħdin jużaw iċ-ċentru tas-saħħa tal-Floriana biex jinqdew, kienu jħabbtu wiċċhom ma' ħafna skariġġ u kien ikollhom ibakkru għal appuntamenti bi problemi kbar ta' pparkjar jekk ma kenux jużaw is-servizz tat-trasport pubbliku.

Illum ir-residenti ta' dawn l-irħula għandhom ċentru tas-saħħa f'Ħal Kirkop, ċentru wara biebhom.

Il-Malti jgħid li b'ġebla waħda lqatna żewġ għasafar, imma bil-ftuħ ta' dan iċ-ċentru lqatna tlieta!

Kif għidt, ir-residenti ta' dawn l-irħula għandhom ċentru tas-saħħa wara biebhom, naqqasna l-pressjoni minn fuq iċ-ċentru tas-saħħa tal-Floriana u dan fisser li l-pazjenti li qegħdin jinqdew fil-Floriana qegħdin jingħataw servizz aħjar.

Fiċ-ċentri tas-saħħa issa qegħdin jiżdiedu s-servizzi.

Fil-qasam tal-kura primarja fejn qabel ma kenux jingħataw ċerti servizzi, illum qegħdin isiru l-x-rays u anke l-ġibs.

Għandna wkoll speċjalisti li jmorru fiċ-ċentri tas-saħħa.

Għamilna biżżejjed?

Le, imma dan il-Gvern, li skont l-Oppożizzjoni hu bla pjan jinsab għaddej bi programm estensiv ta' rinovar u stallazzjoni ta' apparat modern fiċ-ċentri kollha tas-saħħa.

Dan l-aħħar smajna wkoll li fil-futur qarib se jibdew jintużaw ir-robots fl-operazzjonijiet.

L-isptarijiet u l-qasam tas-saħħa tagħna ġibniehom up-to-date, anzi avant-garde anke fil-mod kif wieħed jikkura l-pazjenti Maltin, Għawdxin u dawk kollha li qegħdin jgħixu f'pajjiżna.

Illum qegħdin naraw dehra ġdida u moderna għax dan huwa Gvern li jimpurtah u jimpurtah ukoll mill-Għawdxin, tant li fir-Rabat se jinfetaħ ċentru tas-saħħa ġdid u modern.

Fil-ġranet li ġejjin se jinfetaħ ukoll Anatomy Centre.

Il-Health Department huwa sezzjoni kbira ħafna, però huwa xi ħaġa li qed tiġi managed b'mod tajjeb ħafna, sezzjoni, sezzjoni minn dan id-dekasteru kbir.

Sinjura President, il-ħin ma jippermettilix nagħmel referenza għal dak kollu li hemm ippjanat għal dan il-qasam tas-saħħa, iżda rrid ngħid li m'għandi l-ebda dubju li l-familji Maltin u Għawdxin huma sodisfatti b'dak kollu li sar f'dawn l-aħħar sitt snin.

M'għandi l-ebda dubju li s-servizz qed ikun aħjar u m'għandi l-ebda dubju li l-familji Maltin u Għawdxin huma fiduċjużi li taħt din l-amministrazzjoni s-servizzi tas-saħħa se jkomplu jiżdiedu u jissaħħu u dejjem nibqgħu telgħin fir-ratings bħala l-aqwa fl-Ewropa u fid-dinja.

Grazzi.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

SILVIO GRIXTI: Sinjura President, il-qasam tas-saħħa huwa wieħed mill-iktar oqsma għal qalb il-Gvern Laburista li jien kburi li nifforma parti minnu.

Fl-opinjoni tiegħi aktarx li dan is-settur huwa l-iktar wieħed li jolqot lill-poplu tagħna fil-laħam il-ħaj għax, kif ngħidu, is-saħħa tal-bniedem hija l-ewwel u l-aqwa prijorità li għandu jkollha kull persuna fid-dinja.

Huwa għalhekk li baġit wara l-ieħor mill-2013 'l hawn - u biex inkunu qegħdin ngħidu s-sewwa, anke kif ġara taħt gvernijiet preċedenti - l-ispiża tal-Gvern fuq dan il-qasam kompliet tiżdied.

Dan mhux biss b'konsegwenza diretta tal-fatt li bħala pajjiż ridna nlaħħqu mal-iżviluppi teknoloġiċi fil-qasam tal-mediċini li seħħew fid-dinja, imma anke minħabba l-fatt li l-poplu tagħna qed jgħix aħjar u aktar fit-tul.

L-għadd ta' anzjani li qegħdin jgħixu aktar bis-saħħa tal-kura li jingħataw qiegħed dejjem jiżdied.

Mill-Baġit li qegħdin niddiskutu bħalissa jidher ċar li l-Gvern Laburista qed juri li l-qasam tas-saħħa għalih mhux biss huwa prijorità, imma li jaf sewwa x'inhuma l-iktar oqsma importanti li għandhom bżonn injezzjoni speċjali ta' spiża biex ix-xogħol li għandu jsir, isir malajr kemm jista' ikun.

B'kollox, in-nefqa tal-Gvern fil-qasam tas-saħħa se tiżdied b'madwar €74 miljun.

Taħt il-vot rikorrenti biss in-nefqa se tiżdied b'xejn inqas minn €61 miljun.

Insibu li l-Gvern is-sena d-dieħla se jonfoq €11-il miljun aktar fuq il-materjal mediku inkluż dak li jintuża fil-kirurġija.

Din hija żieda ta' 10% fuq dak minfuq is-sena ta' qabel.

Għal darb'oħra l-Gvern Laburista qed juri kemm mhuwiex xħiħ ma' dawk li sfortunatament jintlaqtu mill-marda qerrieda tal-kanċer.

Nafu li l-kura għal diversi tipi ta' kanċer qiegħda tikber sforz riċerki kbar li qegħdin isiru kuljum.

Kultant nisimgħu fl-aħbarijiet dwar trattamenti ġodda li qegħdin jiġu żviluppati għal dan it-tip ta' mard.

In-nefqa rikorrenti tal-Ministeru tas-Saħħa għat-trattament tal-kanċer se tiżdied minn €6 miljun f'din is-sena li dalwaqt tispiċċa, għal €10 miljun s-sena d-dieħla, żieda ta' €4 miljun fuq trattament tal-kanċer biss.

Barra minn dan, il-Gvern qed jivvota wkoll €400,000 iktar għall-ħlas ta' trattament f'Malta u barra minn Malta għal speċjalisti barranin li jagħtu kura lill-Maltin u lill-Għawdxin.

Il-Gvern waqqaf kumitat li se jkun qed jikkonsidra talbiet għall-mediċini għal mard jew kumplikazzjonijiet rari meta t-trattament rikjest ma jkunx qiegħed fuq il-formularju tal-Gvern.

Ħafna drabi dan it-trattament ikun jiswa eluf kbar ta' ewro għal kull pazjent u kien għal dan il-għan li għall-Baġit tas-sena d-dieħla qegħdin inżidu n-nefqa b'ammont daqstant sostanzjali.

Kif ħabbar il-Ministru Edward Scicluna, il-Baġit għas-sena d-dieħla qed jagħmel enfasi kbir fuq il-kura għas-saħħa mentali.

Jekk wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn l-estimi finanzjarji li għandna quddiemna, malajr jintebaħ x'importanza qed jagħti Gvern Laburista lejn dan il-qasam.

Minkejja li għaddejjin ġmielhom il-pjani biex il-Gvern jibni sptar ġdid akut għas-saħħa mentali fil-viċinanzi tal-Isptar Mater Dei li jkun jinkludi taqsima ta' psychiatric outpatients, il-Gvern xorta qed jivvota ammont addizzjonali ta' iktar minn €6 miljun biex jiġi upgraded l-Isptar Monte Carmeli li l-qagħda tiegħu tħalliet tiddeterjora għal ħafna snin.

Għas-saħħa mentali biss Gvern Laburista qiegħed iżid l-ispiża rikorrenti tiegħu għas-sena d-dieħla bi €3 miljun, u issa se tkun qiegħda tlaħħaq is-€37 miljun.

Matul is-sena d-dieħla wkoll il-Gvern se jibda jinvesti fi klinika tas-saħħa mentali xi mkien lejn it-Tramuntana ta' Malta.

Irridu li l-kondizzjonijiet tas-saħħa mentali kemm jista' jkun malajr jiġu trattati fil-komunitajiet tagħna u mhux neċessarjament f'istituzzjonijiet tas-saħħa mentali.

Għal dan il-għan ta' min jinkoraġġixxi inizjattiva msemmija fid-diskors tal-Baġit fejn il-Gvern għas-sena d-dieħla se jara li ċ-ċentri ta' matul il-jum jew hostels ikunu jippermettu li pazjenti bi problemi żgħar ta' saħħa mentali jkunu jistgħu jibqgħu jgħixu fil-komunità u jibqgħu attivi kemm jista' jkun.

Iż-żieda fl-infiq tal-Gvern fil-qasam tas-saħħa għas-sena d-dieħla huwa mill-iktar ġustifikat meta tara xi proġetti qed jippjana l-Ministeru tas-Saħħa taħt id-direzzjoni tad-Deputat Prim Ministru Chris Fearne.

Qed jiġu vvotati aktar minn €2.5 miljuni għall-bini ta' dipartiment ġdid tal-Outpatients b'parkeġġ ġdid għal madwar 500 karozza.

Se jiġu investiti eluf kbar ta' ewro f'apparat ġdid tal-MRI biex il-pazjenti tagħna jkunu moqdijin malajr kemm jista' jkun bl-aqwa servizz.

Se jsir aktar investiment biex jissaħħu s-servizzi essenzjali tal-IVF ħalli l-koppji li għandhom bżonn dan is-servizz skont il-protokolli ġodda li qed tippermetti l-liġi wara l-emendi ta' din is-sena jsibu s-sostenn u l-appoġġ kollu meħtieġ biex ix-xewqa tagħhom li jsiru ġenituri ssir realtà.

Nafu wkoll li l-Isptar Mater Dei issa daħal fil-11-il sena tal-operat tiegħu, u minkejja li x-xogħol ta' manutenzjoni f'dan l-isptar ma jieqaf qatt, il-Gvern irid jara li jivvota fondi biżżejjed biex jitwettaq programm ta' manutenzjoni u upgrading kontinwu fil-faċilitajiet eżistenti.

Din is-sena stess inbidlet u ġiet upgraded is-sistema tal-arja kondizzjonata fl-Isptar Mater Dei u matul is-sena li ġejja l-Ministeru tas-Saħħa se jkompli jbiddel u jżid apparat u sistemi ġodda li jgħinu biex il-pazjenti tagħna jingħataw l-aqwa servizz tas-saħħa bla ħlas fl-isptar tagħna.

L-impenn ta' dan il-Gvern biex isaħħaħ il-kura primarja fl-ibliet u l-irħula tagħna ma jaqta' xejn.

Nafu li din hija ċavetta ewlenija biex jissaħħu s-servizzi tas-saħħa għaliex il-kura tajba fil-komunitajiet tagħna tnaqqas bil-kbir il-pressjoni fuq l-isptarijiet ġenerali.

Diġà qegħdin naraw riżultati sinifikanti bis-saħħa ta' ċentru tas-saħħa ġdid f'Ħal Kirkop u nittama li s-sena d-dieħla jingħataw spinta l-preparamenti biex jinbeda x-xogħol fuq il-hub reġjonali tas-saħħa li hemm ippjanat għal Raħal Ġdid u ċentru ġdid tas-saħħa f'Għawdex.

Hemm ukoll l-impenn tal-Gvern li matul is-sena li ġejja jsir ix-xogħol kollu meħtieġ għat-tisbiħ u l-immodernizzar tal-bereġ fl-ibliet u l-irħula Maltin u Għawdxin, għaliex ħafna drabi dawn il-bereġ huma l-ewwel lok fejn iċ-ċittadini tagħna jistgħu jirrikorru għal ċerti bżonnijiet bażiċi fil-qasam tas-saħħa.

Sa mill-ewwel ġranet tal-ħidma ta' dan il-Gvern fil-qasam tas-saħħa lura f'Marzu 2013 kien ċar daqs il-kristall l-impenn tal-Gvern Laburista biex l-ewwel nett jaqta' darba għal dejjem il-pjaga tal-mediċini out of stock u t-tieni li jnaqqas kemm jista' jkun il-listi ta' stennija għal interventi fl-Isptar Mater Dei.

Nistgħu ngħidu bla tlaqliq li l-problema tal-mediċini out of stock illum hija xi ħaġa tal-passat u li ftit nies għadhom jitkellmu dwarha.

Dan sar b'investiment qawwi tal-Gvern f'dan il-qasam fis-snin li għaddew u anke b'organizzazzjoni aħjar fil-qasam tax-xiri u t-tqassim tal-mediċini.

Sar ukoll titjib sinifikanti f'dawk li huma listi ta' stennija.

Proprju ftit inqas minn xahar ilu kelli l-opportunità nistaqsi lid-Deputat Prim Ministru dwar xi progress sar f'dan il-qasam fi tliet oqsma partikolari tal-kirurġija fl-Isptar Mater Dei.

Minn tweġiba li ngħatajt irriżulta li fl-2013, meta daħal għat-tmexxija l-Gvern Laburista, kien hemm xejn inqas minn 3,344 pazjent Maltin u Għawdxin jistennew operazzjoni tal-kataretti.

Din is-sena din il-lista niżlet għal 1,952, jiġifieri niżlet b'40%.

Bix-xogħol li sar iż-żmien li wieħed jistenna għal operazzjoni tal-katarretti naqas drastikament.

Anke fil-qasam tal-ortopedija, minn tweġiba parlamentari rriżulta li filwaqt li fl-2013 kien hemm 345 pazjent jistennew għall-hip replacement, din il-lista issa niżlet għal 191.

Il-lista ta' stennija għal operazzjonijiet tal-irkoppa naqset bin-nofs, minn 1,835 fis-sena 2013 għal 924 din is-sena.

Suċċess ieħor f'dan il-qasam inkiseb fil-qasam tal-kardjoloġija għaliex illum għandna biss 26 pazjent li qegħdin jistennew l-angiogram, meta fl-2013 b'dispjaċir ninnota li kellna xejn inqas minn 227 pazjent jistennew dan l-intervent.

Rigward percutaneous coronary intervention, jiġifieri l-angioplasty, sal-11 ta' Ottubru li għadda kellna biss erba' pazjenti jistennew dan l-intervent, meta fl-2013 kien hemm 39.

Dan huwa kollu xiehda li l-impenn u l-wegħdi elettorali tal-Gvern Laburista għall-qasam tas-saħħa mhux biss inżammu, imma saħansitra qegħdin nagħtu lill-poplu Malti aktar minn dak imwiegħed.

Bħalma għidna f'oqsma oħra, fil-qasam tas-saħħa l-Gvern miexi bi pjan serju u b'team formidabbli taħt id-direzzjoni tal-kollega tiegħi d-Deputat Prim Ministru biex lill-poplu nkomplu nagħtuh servizz tas-saħħa bla ħlas li jkun fost l-aqwa fl-Ewropa u li jkun xiehda tas-suċċess li qed jikseb pajjiżna f'kull qasam tal-ħajja.

Grazzi.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

CHRIS FEARNE: Sinjura President, irrid l-ewwel nett nibda dan id-diskors billi nirringrazzja lill-kelliema kollha li tkellmu dalgħodu dwar dan il-vot.

Ninnota, għal kuntrarju ta' dak li kien jiġri anke ftit snin ilu, li jidher li l-qasam tas-saħħa llum naqqas ħafna mill-kontroversja.

Smajna kelliem wara l-ieħor, kemm min-naħa tal-Gvern kif ukoll min-naħa tal-Oppożizzjoni, li jirrikonoxxu li sar progress.

Saħansitra l-Oppożizzjoni wiegħdet li se taħdem flimkien mal-Gvern biex l-affarijiet ikomplu mexjin 'il quddiem.

Naħseb li din hija turija ta' maturità u naħseb li hija xi ħaġa sabiħa.

Nifhem li fil-politika jkun hemm ħafna istanzi fejn ikun hemm il-kontroversja, u tajjeb li jkun hekk, għax allaħares naqblu fuq kollox.

Huwa tajjeb li jkun hemm id-dibattitu, tajjeb li jkun hemm affarijiet li wieħed jarahom minn lenti u xi ħaddieħor jarahom minn lenti oħra, però hemm oqsma, bħalma hu l-qasam tas-saħħa, li bħala rappreżentanti tal-poplu kollu għandna nkunu qegħdin niġbdu ħabel wieħed dwarhom u li l-viżjoni li tkun qiegħda titwettaq tkun viżjoni li jaċċetta kulħadd, viżjoni li tagħmel sens għal kulħadd.

Bi pjaċir ninnota li llum, kelliem wara l-ieħor kemm min-naħa tal-Gvern kif ukoll minn naħa tal-Oppożizzjoni urew li jidher li hemm qbil li d-direzzjoni li beda miexi biha dan is-settur f'dawn is-snin, issa anke bil-pjan li għandna ta' għaxar snin, hija direzzjoni li hawn qbil dwarha prattikament minn kull aspett tas-soċjetà Maltija.

Naħseb din hija xi ħaġa li tawgura tajjeb, u x-xiehda għal dan ma nagħtuhiex aħna minn din il-Kamra imma l-eluf ta' pazjenti li ta' kuljum jużaw is-servizz tagħna fl-isptarijiet, fiċ-ċentri tas-saħħa u fil-kliniċi.

Jiena kuljum nirċievi għexieren, biex ma ngħidx mijiet, ta' messaġġi, emails u facebook posts ta' nies li jfaħħru s-servizzi u l-impenn tal-professjonisti tagħna f'dan is-settur.

Jiena, f'isem il-pazjenti, f'isem il-qraba tagħhom, f'isem il-Gvern u naħseb f'isem il-poplu Malti u Għawdxi kollu rrid nirringrazzja lill-professjonisti tagħna, lill-ħaddiema li għandna fiċ-ċentri tas-saħħa u fl-isptarijiet, lill-ispiżjara, lin-nies li jaħdmu fil-laboratorji, lin-nies li jaħdmu fl-X-Ray Department, lill-fiżjoterapisti, lill-allied health workers u lil kull min jagħti servizz, inkluż il-management u ħafna nies li jaħdmu minn wara l-kwinti, fosthom l-FMS li jagħmlu xogħol kbir.

Nirringrazzja wkoll lin-nies tal-procurement li jekk ma jkunux huma ma' konniex inkunu nistgħu ngħidu li l-mediċini out of stock illum huma parti mill-istorja.

Dawn kollha huma nies li jaħdmu bil-kbir, jagħtu servizz tajjeb ħafna, ħafna drabi aktar minn dak mistenni minnhom, u dan jirrifletti mhux biss fis-suċċess li qed ikollna, imma anke f'din l-atmosfera li kellna llum fejn jidher li hawn qegħdin niddibattu b'mod matur u serju u b'mod li jidher li d-direzzjoni hija xi ħaġa li qed jara u jaqbel magħha kulħadd.

Forsi l-iżjed intervent sħun li kien hawn kien min-naħa tal-Gvern mill-Onor.

Glenn Bedingfield li semma kemm huwa importanti li jkun hemm dibattitu dwar ir-riforma fil-proċeduri fil-Parlament li aħna, bħala dekasteru, qegħdin nieħdu ħsieb.

Nifhem li f'dawn il-ġranet kien hawn diskorsi interessanti u importanti f'dan il-Parlament bħalma jkun hawn minn żmien għall-ieħor, però naħseb f'dawn il-ġranet deher biċ-ċar, jekk qatt kien hemm bżonn ta' konferma, id-differenza li issa tidher aktar u iktar bejn iż-żewġ partiti.

Fuq naħa minnhom għandna Gvern li huwa impenjat biex joħloq il-ġid, Gvern li jrid iġib l-investimenti, Gvern li qed joħloq ix-xogħol, Gvern li qed jara li minn ekonomija staġnata joħloq ekonomija vibranti, Gvern li qed jara li qed ikun hawn iktar ġid f'Malta u Għawdex, però Gvern ukoll li qed jara li qed jitqassam il-ġid.

Dan il-Baġit jinkludi provvediment biex ngħollu l-pensjonijiet, iċ-children's allowance u biex ngħinu lil min ma jistax jaħdem.

Fil-fatt se nkunu qegħdin nagħtu sa €150 f'ġimgħa benefiċċju għal min ma jistax verament jaħdem, għal min għandu problema fiżika li ma jistax joħroġ jaħdem.

Qegħdin ukoll nindirizzaw il-problemi li għandhom nies li jgħixu fil-kera.

Dan kollu huwa mod kif il-ġid ikompli jasal għand il-poplu.

Għandna Gvern li joħloq il-ġid, Gvern li jqassam il-ġid, Gvern li jrid jara li nżidu l-kwalità tal-ħajja tagħna mhux biss fejn tidħol kwestjoni ta' flus, għalkemm il-flus importanti, imma rridu naraw li jkollna ambjent tajjeb fejn ngħixu kemm aħna kif ukoll uliedna.

Minkejja l-paroli kollu li sar, għalhekk hija meħtieġa s-separazzjoni tal-iskart.

Din hija miżura importanti ħafna u nawgura li jkompli jkollha suċċess anke fil-ġimgħat li ġejjin.

Anke l-miżura li qegħdin indaħħlu biex nerġgħu niġbru l-plastik biex ma nħalluhx jagħmel ħsara fuq l-ambjent hija importanti.

Dan barra li fil-Baġit tħabbar pjan biex inżidu u nirranġaw iż-żoni urbani li għandna madwar il-pajjiż biex ikun pajjiż mhux biss fejn ikollna salarji u pensjonijiet aħjar, imma fejn ikollna wkoll ħajja aħjar għax għandna fejn ngħixu.

Biex inżidu l-aċċessibbiltà għall-kultura qed niftħu wkoll il-mużewijiet mingħajr ħlas għal uliedna, li jistgħu jieħdu l-ġenituri jew in-nanniet tagħhom u qed inżidu l-faċilitajiet sportivi biex ikollna iktar fejn nirrikreaw ruħna u nibżgħu għal saħħitna.

Fuq kollox, qed naraw li jkollna s-sigurtà f'pajjiżna f'postijiet fejn it-tfal tagħna u xi wħud minna jqattgħu l-ħin tad-divertiment tagħhom.

Hemm ukoll il-kunċett tas-safe cities li dwarha kien hemm reazzjoni mħallta min-naħa tal-Oppożizzjoni, imma xi ħaġa li naħsbu hija importanti ħalli jkun hemm is-serħan tal-moħħ mhux biss għal min qiegħed jiffrekwenta dawn il-postijiet, imma anke għall-qraba, għall-ġenituri u forsi ż-żgħażagħ tagħna li jkunu qegħdin f'dawk il-bnadi.

Mela min-naħa għandna Gvern li qed joħloq il-ġid, qed iqassam il-ġid u qed jara li jkollna kwalità ta' ħajja aħjar, u min-naħa l-oħra kellna diskors mill-Kap tal-Oppożizzjoni li kien diskors magħluq, diskors li ried imur lura u mhux 'il quddiem, diskors li mhux biss jitkellem kontra l-valuri ta' din in-naħa tal-Kamra, imma saħansitra jmur kontra l-valuri tal-Kap passat tal-Partit Nazzjonalista Eddie Fenech Adami.

Illum il-Partit Nazzjonalista qiegħed imur kontra l-valuri ta' Eddie Fenech Adami.

Jien m'iniex xi wieħed li noqgħod infaħħar lil Eddie Fenech Adami.

Kellu affarijiet tajbin u kellu affariijiet ħżiena, imma jekk kien hemm prinċipju li Eddie Fenech Adami u l-Partit Nazzjonalista ta' Fenech Adami kellu, kien li jrid idaħħal lil Malta fl-Unjoni Ewropea.

Din kienet ir-raġuni ewlenija tal-eżistenza tal-Partit Nazzjonalista.

Dak kollu li kien jagħmel kien bil-mira li jdaħħal lil Malta fl-Unjoni Ewropea bl-ikbar prinċipju jkun il-mobilità tal-ħaddiema minn pajjiż għall-ieħor.

Aħna naqblu wkoll li wliedna jkollhom l-opportunità li jmorru jistudjaw, jitgħallmu, jitħarrġu u jgħixu f'pajjiż ieħor Ewropew.

Din kienet il-battle-cry tal-Partit Nazzjonalista ta' Eddie Fenech Adami, Tiftakruha din?

"L-Ewropa Pajjiżna" kien is-slogan, li l-ħaddiema Maltin jistgħu jmorru jaħdmu l-Italja, Franza, il-Ġermanja jew Spanja u l-ħaddiema barranin jiġu jaħdmu f'pajjiżna.

Dak kien il-kunċett ta' Eddie Fenech Adami.

Il-Kap tal-lum tal-istess partit qiegħed jiċħad dan il-kunċett, qiegħed jgħidilna li allaħares inkomplu bil-barranin jiġu jaħdmu f'Malta.

Dan huwa kunċett tal-Unjoni Ewropea li qabel kien jiddefinixxi lill-Partit Nazzjonalista, kunċett li llum il-Kap tiegħu qiegħed jiċħdu.

Illum il-Kap tal-Partit Nazzjonalista qiegħed jiċħad il-prinċipji mhux ta' dan il-Gvern, imma ta' gvernijiet Nazzjonalisti ta' qablu.

Din hija s-sitwazzjoni li għandna llum.

Għandna lill-Partit Laburista, partit progressiv, li jrid il-ġid, partit li jqassam il-ġid, li jrid joħloq kwalità ta' ħajja aħjar, partit li jemmen verament f'pajjiż Ewropew u għandna partit fl-Oppożizzjoni li qiegħed saħansitra jiċħad il-prinċipji ta' meta kien hu stess fil-Gvern.

Ilbieraħ kelli diskursata mal-Venice Commission li bħala Gvern tlabna biex tiġi Malta biex flimkien magħna tagħmel review tas-sistema ġudizzjarja u tal-istituzzjonijiet tal-pajjiż biex naraw fejn nistgħu nsaħħuhom għax nemmnu li għandna jkollna istituzzjonijiet b'saħħithom fil-pajjiż.

Fost affarijiet oħra, tkellimna dwar kif irridu naraw li nsaħħu lil dan il-Parlament.

Biex insaħħu 'l-Parlament irridu nitkellmu flimkien, Gvern u Oppożizzjoni.

Din mhux xi ħaġa li se nagħmluha bħala Gvern biss, irridu nagħmluha bi ftehim mal-Oppożizzjoni.

Imma l-problema li għandna llum hi ma' liema Oppożizzjoni qegħdin niddiskutu, jekk hux mal-Oppożizzjoni tal-prinċipju ta' Fenech Adami jew ma' Oppożizzjoni opportunista u popolista li tgħid dak li taħseb li jridu jisimgħu n-nies mingħajr ma jkollha valuri.

Din tpoġġina verament f'diffikultà.

Nifhem li fil-Partit Nazzjonalista hemm taqbida interna, imma nistennew u naraw ħalli nkunu nafu ma' liema fazzjoni tal-Partit Nazzjonalista se niddiskutu biex immexxu lil dan il-Parlament 'il quddiem.

Issa nixtieq ngħaddi għall-qasam tas-saħħa li aħna bħala Gvern minn dejjem tajnieh prijorità assoluta.

Issemmew diġà ċ-ċifri ta' kemm hu l-vot fil-qasam tas-saħħa li jien aktar kmieni llum ressaqt.

L-ispiża rikorrenti hija ta' €637 miljun.

Din l-ispiża hija prattikament id-doppju ta' dak li nefaq Gvern Nazzjonalista fl-aħħar sena tiegħu.

Fl-2012 l-ammont fil-Baġit għall-ispiża rikorrenti li kien allokat għas-saħħa kien ta' €326 miljun, illum huwa kważi €640 miljun.

Minn €320 miljun tellajnieh għal €640 miljun f'temp ta' ftit snin.

Dan juri kemm aħna verament nagħtu importanza lil dan il-qasam.

Dan biex ma nsemmix imbagħad kważi €50 miljun oħra fi spiża kapitali tal-proġetti li rridu nagħmlu għall-binjiet il-ġodda biex inkomplu nsaħħu l-istruttura u l-infrastruttura tal-qasam tas-saħħa.

F'dan il-każ għandna €75 miljun iktar mis-sena l-oħra.

Jekk tara l-pajjiżi l-oħrajn Ewropej u jekk tieħu medda ta' għaxar snin, issib li kien hemm pajjiżi li mhux żiedu jew għamlu bħalna, li wara sitt snin irdoppjajna l-ispiża għall-qasam tas-saħħa, kien hemm pajjiżi fejn litteralment naqqsu l-ispiża għall-qasam tas-saħħa.

Aħna, għax verament nagħtu importanza lil dan is-settur, għax nifhmu li dan huwa wieħed mill-mezzi ewlenin kif il-ġid li qed jinħoloq fil-pajjiż jitqassam għand min verament għandu bżonnu - u ftit hemm min għandu bżonn iktar minn min għandu bżonn il-kura – qegħdin nonfqu ħafna iktar milli qatt konna nonfqu fil-qasam tas-saħħa.

Però x'se nagħmlu bihom dawn il-flus kollha?

Għalfejn se nonfqu dawn il-flus kollha?

Għalfejn se nonfqu żewġ terzi ta' €1 biljun fuq il-qasam tas-saħħa?

Sinjura President, għax għandna viżjoni li rridu naraw qasam li mhux biss huwa sostenibbli, mhux biss huwa aċċessibbli għal kulħadd, mhux biss huwa mingħajr ħlas għal kulħadd, imma servizz eċċellenti.

Aħna rridu li jkollna l-aqwa servizz possibbli.

Dak huwa l-għan tagħna.

Il-viżjoni tagħna hi li l-qasam tas-saħħa f'pajjiżna jkun l-aqwa possibbli.

Jekk hemm xi ħaġa aħjar u jekk hemm xi ħaġa aħjar minna f'pajjiż ieħor, jekk jista' ikun inġibuha Malta wkoll.

Għandna ftit każijiet ta' mard li jkun rari li ma nistgħux nittrattawh Malta; imma f'dawk il-każijiet għandna l-impenn li nibagħtu lill-pazjenti tagħna fl-aqwa ċentri fid-dinja.

Jiġifieri rridu li l-pazjenti Maltin u Għawdxin kollha jieħdu l-aqwa servizz possibbli b'eċċellenza mingħajr ħlas.

Għamilna l-aqwa fejn jidħol il-qasam tas-saħħa.

Dan qegħdin nagħmluh għax għandna l-viżjoni li nagħmluh, għax għandna l-pjan kif irridu nagħmluh u għax irridu nagħfsu fuq żewġ pilastri li s'issa, matul is-snin, ma tantx kien hemm impenn dwarhom.

Irridu nagħfsu ħafna fuq il-prevenzjoni, jiġifieri mhux biss li nikkuraw lil min ikun marid imma rridu naraw ukoll li kemm jista' jkun ma jimradx.

Din hija xi ħaġa li rridu nagħmluha b'mod eċċellenti u din hija xi ħaġa li diġà hi msemmija f'dan il-Baġit.

Aktar 'il quddiem ikolli ċ-ċans nispjega dwar kif se nkunu qegħdin nagħfsu fuqha fis-snin li ġejjin għax irridu nagħtuha importanza kbira.

Bdejna pjan li qegħdin niddiskutuh u fil-ġimgħat li ġejjin se jibda jkollna sensiela ta' konferenzi nazzjonali biex niddiskutu tema, tema, pjan strateġiku nazzjonali għas-saħħa għal għaxar snin sħaħ bejn l-2020 u l-2030.

Il-Kap tal-Oppożizzjoni pprova jiddieħak bina għax qegħdin nibnu pjan.

Ma nistax nifhem kif trid tmexxi mingħajr pjan.

Impossibbli jkollok responsabbiltà daqshekk kbira fuq spallejk u m'għandekx pjan dwar kif se timxi.

(Interruzzjonijiet) Mela tikkritikana għax qegħdin nagħmlu pjan!

Aħna għandna viżjoni mhux minn sena għal oħra jew minn ġurnata għal oħra jew inqumu filgħodu u naraw xi problemi hemm biex nipprovaw insolvuhom u naraw kif se jasal filgħaxija mingħajr ma jkun hem,m xi diżastru!

Il-pjan tagħna qegħdin nibnuh għal għaxar snin.

M'aħniex nagħmluh waħedna, imma qegħdin nagħmluh billi ninvolvu lill-istakeholders kollha, billi ninvolvu esperti tal-Għaqda Dinjija tas-Saħħa, qegħdin nagħmluh ukoll billi naħdmu anke ma' partners tagħna li huma Barts.

Aħna nitgħallmu minn fejn nistgħu nitgħallmu, u parti sostanzjali minn dan il-pjan li qegħdin nibnu se jkun jirrigwada l-prevenzjoni li mhux biss infejquk jekk tkun marid, imma jekk jista' ikun ngħinuk biex ma timradx.

Hija xi ħaġa li rridu nagħfsu aktar fuqha.

Imbagħad irridu nagħfsu iktar fuq l-innovazzjoni, fuq it-teknoloġija ġdida, fuq l-informatika, fuq is-saħħa diġitali.

Issa dieħla l-intelliġenza artifiċjali.

Dawn huma kollha affarijiet li huma cutting edge u aħna rridu nkunu fuq quddiem nett mhux biex nesperimentaw, imma biex indaħħlu teknoloġiji diġà stabbiliti fi ftit ċentri madwar id-dinja, u fejn hu l-aħjar inġibuh lejn Malta.

Aħna, fejn fil-qasam tas-saħħa hemm xi ħaġa aħjar minn tagħna, irridu nġibuha u tkun preżenti Malta.

Dik hija l-viżjoni tagħna u dak hu l-mod kif mexjin bih.

Waħda mill-akbar problemi fil-qasam tas-saħħa jew forsi l-ikbar sfida li għandna llum mhux f'Malta biss, imma anke fil-pajjiżi tal-Punent - u hija l-ikbar sfida li se jkollhom ġenerazzjonijiet ta' warajna – hija dwar dawk li jissejħu non-communicable diseases, jiġifieri mard mhux infettiv, mard kroniku.

Ħadt pjaċir ħafna nisma' lill-kollega tiegħi l-Onor.

Galea jitkellem dwar il-kura tas-saħħa mentali.

Waħda mill-ikbar problemi kroniċi li se jkollna fis-snin li ġejjin – u din diġà hija sfida u rridu nkomplu nindirizzawha – hija l-kura tas-saħħa mentali.

Dan u mard bħalma hu l-mard kardjovaskulari u taċ-ċirkolazzjoni, l-obeżità, id-dijabete u mard kroniku ieħor, kollha rridu nindirizzawhom b'mod dettaljat, b'mod ħolistiku, b'mod li nafu fejn irridu naslu mhux minn ġurnata għal oħra, mhux b'management by crisis imma bi pjan ħolistiku għal għaxar snin.

Illum ħadt pjaċir nisma' kelliema miż-żewġ naħat tal-Kamra jitkellmu b'mod pożittiv u b'mod kostruttiv.

Ma rridux ninsew li waqt l-għaxar snin ta' dan il-pjan nista' nkun ministru jien u jista' jkun ministru l-kollega tiegħi, nistgħu nkunu aħna fil-gvern u nistgħu ma nkunux, jiġifieri huwa importanti li dan il-pjan infassluh flimkien, noħorġu l-aħjar ideat bl-aħjar imħuħ li għandna fil-pajjiż, biex dik il-viżjoni tagħna li l-aqwa li hawn fid-dinja jkun disponibbli f'Malta, nagħmluha.

Dik hija l-viżjoni tagħna, li jekk hemm xi ħaġa li f'Malta għadna ma nagħmluhiex, nibdew nagħmluha, u jekk ma nistgħux nagħmluha aħna għax ikollna każ kull erba' snin, nibagħtu lil xi ħadd hemmhekk.

Dak li rridu nagħmlu.

Imma ħalli issa nitkellem daqsxejn dwar il-kura tas-saħħa mentali.

Kif diġà għedt, waħda mill-iżjed affarijiet importanti li rridu nagħfsu fuqha fis-snin li ġejjin, minn issa, hija l-prevenzjoni.

Dan jgħodd anke fil-kura tas-saħħa mentali fejn hemm element qawwi ta' prevenzjoni li nistgħu nagħmlu.

Il-Baġit ma jsemmix dak kollu li għandna ppjanat għas-sena li ġejja u għas-snin li ġejjin għax huwa impossibbli li fid-diskors tal-Baġit jissemma dak kollu li għandna f'moħħna li rridu nagħmlu.

Imma waħda mill-affarijiet li rridu naraw u li se nibdew nagħmlu din is-sena hi li se noħorġu sejħa għal interess biex dawk l-għaqdiet non-governattivi li jixtiequ jagħtu servizz anke ta' saħħa mentali fil-komunità jkunu jistgħu jagħmlu dan bi ftehim mal-Gvern.

Dan ifisser li l-Gvern jixtri servizz mingħand l-NGOs u nkunu nistgħu nipprovdu dan it-tip ta' servizz.

Sinjura President, hawn irridu nitkellmu speċifikament dwar il-kura preventiva tas-saħħa mentali fl-adoloxxenti.

Fl-adoloxxenti, fost it-tfal u ż-żagħażagħ qegħdin naraw inċidenza qawwija ta' stress, ta' problemi psikjatriċi, ta' ansjetà u problemi oħrajn relatati mal-kura tas-saħħa mentali.

Nafu li ħafna miż-żgħażagħ jgħaddu minn perjodu qasir ta' tensjoni u stress li jgħaddi.

Hawn anke min ikun kapaċi jieħu ħsieb tiegħu nnifsu waħdu, però oħrajn le, u jekk dak li jkun ma jikkurahiex mill-bidu, din tibqa' tkarkar jew terġa' toħroġ wara għaxar snin jew wara 20 sena u tibqa' tħalli effett fuq il-ħajja tal-persuna ħajtu kollha.

Mela rridu nipprovaw minn kmieni nidentifikaw fejn jista' jkun hemm problema u nindirizzawha.

Din is-sena fl-Università ta' Malta bdejna noffru servizz ta' wellness clinic, inkluż tas-saħħa mentali.

Fl-Università ta' Malta nfetħet binja moderna viċin il-grada ta' barra minn fejn, flimkien mal-Università, qegħdin nipprovdu servizz psikjatriku u anke servizz ta' sexual health kemm għall-istudenti kif ukoll għal-lecturers tal-Università.

Dan is-servizz ilu miftuħ madwar sitt xhur, għamel suċċess kbir, qed ikun hemm konkorrenza tajba u qed ikun hemm riżultati tajbin.

Jiġifieri diġà bdejna noffru servizz fil-komunità – f'dan il-każ fl-Università – liż-żgħażagħ tagħna biex inkomplu kemm jista' jkun nilqgħu minn kmieni jekk ikun hemm anke bidu ta' problemi psikjatriċi.

Dan il-mudell li għandna fl-Università issa rridu neħduh ukoll fl-MCAST fejn hemm eluf ta' studenti li xi wħud minnhom jista' jkollhom bżonn dan it-tip ta' servizzi.

Is-sena li ġejja se nkunu qegħdin niftħu klinika biex tgħin lill-istudenti u l-għalliema fl-MCAST ukoll.

Irridu wkoll, flimkien ma' għaqdiet mhux governattivi, niftħu servizz ta' kura anke preventiva għas-saħħa mentali tal-adolexxenti tagħna u dan is-servizz tkun tipprovdih NGO u nħallsuh għalih aħna.

L-istess irridu nagħmlu fejn tidħol is-saħħa mentali fuq il-post tax-xogħol.

Kif nafu, hawn ħafna postijiet tax-xogħol fejn għal xi raġuni jew oħra jkollna ħaddiema, management u nies fl-uffiċini li jkunu għaddejjin minn stress jew għax inqala' xi ħaġa fl-uffiċċju stess, jew għax qegħdin iġibu l-problemi mid-dar, jew għal ħaġa jew għal oħra.

Ħafna minn dawn kapaċi jiffaċċjaw u jegħlbu l-problema waħedhom u oħrajn le, u jekk ma tissolviex din il-problema tinbidel f'waħda kronika.

Allura aħna, flimkien mal-unions irridu noħorġu sejħa għal interess biex jekk hemm unions - u jien naf li hemm – li huma interessati, dawn ikunu jistgħu jidħlu magħna għal dan it-tip ta' xogħol għax aħna nixtiequ naraw verament prevenzjoni fejn jidħol il-qasam tas-saħħa.

L-istess bħalma se nibdew nagħmlu fil-komunità billi noffru dak li ngħidulu perinatal mental health service.

Aħna nafu li madwar twelid ta' tarbija jkollna ommijiet u missirijiet li jew ikollhom problema li ma tkunx dehret u toħroġ dakinhar, jew problema ġdida ta' saħħa mentali li toħroġ eżattament qabel ma titwieled it-tarbija jew wara li titwieled it-tarbija.

Nafu li din tista' tkun problema serja, tista' tkun problema li jkollha konsegwenzi fit-tul u tista' wkoll ikollha konsegwenzi fuq it-tarbija.

Dan is-servizz diġà bdejna noffruh fl-Isptar Mater Dei, imma issa se nibdew noffruh ukoll fiċ-ċentri tas-saħħa u se nibdew noffruh anke f'numru ta' bereġ.

Hawnhekk forsi ma naqbilx mija fil-mija mal-Onor.

Naħseb li huwa importanti li min għandu bżonn jieħu l-kura tas-saħħa mentali ma jkunx segregat u ngħidulu li qisu għandu xi mard differenti minn minn għandu mard tal-pulmun jew tal-kliewi.

Għandna l-istituzzjonijiet tagħna, għandna ċ-ċentri tas-saħħa u jekk għandna bżonn nibagħtu speċjalista tal-għajnejn nibagħtuh, jekk għandna bżonn nibagħtu speċjalista tal-għadam nibagħtuh, jekk għandna bżonn nibagħtu speċjalista tal-kura tal-mard mentali, jiġifieri psikjatra, nibagħtuh ukoll.

Għaliex le?

Għaliex għandna bilfors nissegregawhom u ngħidulhom: Intom qiskom għandkom xi ħaġa differenti minn ħaddieħor, b'mod li kulħadd ikun jaf li inti sejjer tieħu din it-tip ta' kura.

Hija xi ħaġa li naħseb għandna niddibattuha mingħajr problemi.

Rigward saħħa mentali ngħid ukoll li waħda mill-affarijiet li se nibdew nagħmlu fiċ-ċentri tas-saħħa u f'numru ta' bereġ hi li se nibdew nagħtu kura tas-saħħa preventiva fejn tidħol il-perinatal mental health.

Din hija xi ħaġa li naħseb għandu jkollha effett qawwi fuq il-popolazzjoni tagħna.

Irridu wkoll li t-tobba tal-familja jkollhom it-taħriġ speċifiku ħalli meta pazjenti jkollhom bżonn kura psikjatrika ripetuta, dawn ikollhom shared care fil-kura tal-pazjent.

Dan għaliex jekk pazjent imur darba fis-sena għand il-psikjatra, allura jkun hemm 12-il xahar bejn dawn il-visti u jekk jinqala' xi ħaġa, dak li jkun jispiċċa l-Emerġenza wara li diġà jkun iggrava.

Jekk hemm bżonn it-tobba tal-familja għandu jkollhom shared care tal-pazjent.

Din naf li nistgħu nsaħħuha ħafna iżjed u hekk se nagħmlu.

Din se tkun parti mill-istrateġija nazzjonali li se nkunu qegħdin niddibattu eżattament bħal-lum xahar, fis-6 ta' Diċembru waqt konferenza nazzjonali.

Diġà bdejna nagħmluha fi grupp żgħir ta' tobba imma nistgħu nkomplu nkabbruha, biex il-pazjenti li għandhom bżonn din it-tip ta' kura mhux bilfors joqogħdu jmorru l-Outpatients fl-isptarijiet tagħna, imma jkunu jistgħu jieħdu l-kura saħansitra għand it-tabib tal-familja tagħhom u jħallas għal dan il-Gvern stess.

Din hija biss l-ewwel parti.

Hemm ħafna iżjed u fil-fatt għandna dokument sħiħ li se nkunu qegħdin nippubblikawh fis-6 ta' Diċembru dwar is-saħħa mentali li mbagħad jiġi diskuss mal-istakeholders kollha, inkluż il-professjonisti, l-NGOs, il-carers, il-pazjenti u kull min hu interessat.

Il-prevenzjoni mhijiex biżżejjed.

Se jkun hemm każijiet li jkollhom bżonn il-kura u hemmhekk ukoll, jekk jista' jkun, il-kura rridu nagħtuha 'l bogħod mill-isptarijiet tagħna.

Jekk jista' jkun il-kura tas-saħħa mentali rridu nagħtuha fiċ-ċentri tas-saħħa u fil-komunità.

Għandna day centres u hostels u diġà għedna li se nkomplu nżidu dawn il-hostels.

Ngħid ukoll li mhuwiex minnu li f'dawn is-snin ma nfetħux hostels ġodda.

Niftakar bl-amment li f'dawn l-aħħar sentejn infetħu tliet hostels ġodda, wieħed Ħ'Attard, wieħed lejn in-naħa t'isfel ta' Malta u l-ieħor Ħaż-Żebbuġ.

Il-hostels qegħdin jinfetħu u se jkomplu jinfetħu u naħseb li din hija xi ħaġa importanti.

Importanti wkoll li nibqgħu nagħtu kura anke fl-isptarijiet.

Se jkollna ħafna nies li jkollhom bżonn il-kura tas-saħħa mentali u din nistgħu nilqgħulha minn kmieni u ma nħalluhiex tikber.

Oħrajn nistgħu nieħdu ħsiebhom mat-tobba tal-familja jew fiċ-ċentri tas-saħħa jew fil-komunità, però se jkollna każijiet, bħalma jkollok każijiet ta' mard ieħor, li biex tikkurahom se jkollok bżonn sptar.

Is-sitwazzjoni tal-lum tal-Isptar Monte Carmeli mhijiex feliċi.

Minkejja li kelliema tal-Oppożizzjoni qalu li sar ħafna titjib f'dan l-isptar, jiena m'iniex kuntent u rrid nara ħafna iktar titjib u issa nitkellem dwar dan ukoll.

L-Isptar Monte Carmeli m'għandux ikun sptar akut.

Jekk għandek bżonn tidħol għal 15-il ġurnata jew għal ġimgħa ma naħsibx li għandu jkun fl-Isptar Monte Carmeli.

Naħseb għandu jkollna sptar apposta – u dan hu l-pjan tagħna u diġà bdejna naħdmu fuqu – li se jkun parti mill-Isptar Mater Dei biex inti tidħol fl-Isptar Mater Dei.

Jekk inti għandek uġigħ f'saqajk tmur għand tal-għadam, jekk qed tuġgħek qalbek tmur għand tal-qalb, u jekk għandek problema ta' saħħa mentali tmur għand psikjatra, imma tidħol mill-bieb ċentrali tal-Isptar u mhux qisek mort xi mkien imwarrab.

Dan ikun sptar akut fil-campus tal-Isptar Mater Dei.

Diġà għandna l-art għalih, qegħdin naħdmu fuq il-medical brief u fuq l-istruttura tiegħu, biex għas-sena li ġejja nkunu nistgħu napplikaw mal-Planning Authority ħallli jinħarġilna l-permess biex inkunu nistgħu nibdew ix-xogħol fuqu.

Dan se jkun sptar ta' 120 sodda fil-campus tal-Isptar Mater Dei biex joffri kura akuta, jiġifieri ta' ftit ġranet, u mhux kura fit-tul.

Illum nemmnu li l-pazjenti m'hemmx għalfejn jibqgħu għal snin twal jieħdu xi forma ta' kura fi sptar mentali, imma madankollu għandna mijiet ta' persuni li ilhom rikoverati fl-Isptar Monte Carmeli għal għexieren ta' snin u huwa diffiċli ħafna li toħroġhom minn dan l-isptar.

Għandna adulti ta' 50 sena li daħlu l-isptar meta kienu żgħażagħ u baqgħu hemm.

Waħda mill-ewwel żjarat li għamilt kif sirt Segretarju Parlamentari ħames snin ilu kienet fil-Juvenile Ward tal-Isptar Monte Carmeli li ma kienx fiha tifel jew tifla waħda!

Dawn kienu kollha rġiel ta' bejn l-40 u l-50 sena.

Jiena kont staqsejt dwar fejn qegħdin il-juveniles u qaluli li kienu dawn!

Qaluli li meta daħlu dawn kienu juveniles, baqgħu hawnhekk u kibru u llum għandhom 50 sena.

Dawn l-affarijiet mhumiex aċċettabbli, però ma jfissirx li dawn in-nies issa ma jeżistux jew irridu naqbdu u nisparixxuhom.

Dawn huma persuni li għandhom id-dinjità tagħhom, għandhom bżonn il-kura tagħhom, u din il-kura, l-imħabba u l-għożża li għandna bżonn nagħtuhom irridu nagħtuhielhom f'ambjent xieraq.

Minkejja t-titjib li semma l-Onor.

Mario Galea, jiena ngħid li l-Isptar Monte Carmeli mhuwiex xieraq biżżejjed.

Għad hemm ħafna x'nagħmlu u se nagħmlu.

Is-sena l-oħra kellna vot ta' €400,000 biex nagħmlu titjib fl-istruttura tal-Isptar Monte Carmeli u din is-sena minn €400,000 se nżiduh għal €6.5 miljuni biex nibdew nagħmlu x-xogħlijiet li hemm bżonn f'dan l-isptar.

Ngħid b'wiċċi minn quddiem li dan huwa pass importanti ħafna li rridu nagħmlu biex inkomplu nagħtu servizz xieraq lill-pazjenti tagħna fejn tidħol is-saħħa mentali.

Imbagħad irridu ndaħħlu aktar teknoloġija fil-qasam tagħna.

Illum diġà għandna ħafna teknoloġija.

Min imur l-isptar illum isirulu ħafna testijiet b'magni li sa għaxar snin ilu ma kenux jeżistu, però issa rridu ndaħħlu t-teknoloġija mhux biss fl-isptarijiet jew fiċ-ċentri tas-saħħa tagħna, imma fid-djar tan-nies ukoll.

Għaliex qed ngħid hekk?

Kif nafu, għandna ħafna nies li jbatu minn mard kroniku, fosthom dijabete, pressjoni, mard tal-qalb u mard tal-pulmun.

Li jkollok il-pressjoni waħedha jew iz-zokkor waħdu probabbli lanqas tinduna.

Il-problema hi jekk ma żżommx kontroll tajjeb u jinqalgħu l-kumplikazzjonijiet.

Jekk għandek il-pressjoni u ma tagħtix kasha tispiċċa b'xi attakk tal-qalb jew b'xi puplesija jew tispiċċa bi problemi fil-kliewi.

Jekk għandek iz-zokkor u ma tagħtix kasu tispiċċa titlef id-dawl ta' għajnejk, tispiċċa titlef xi parti miċ-ċirkolazzjoni jew tispiċċa fuq il-magna tal-kliewi.

Il-problema tqum meta persuna ma tagħtix kas.

Is-sistema li għandna llum hi li inti tmur għand it-tabib fl-Outpatients kull sitt xhur jew darba fis-sena, dan jara kif kont fis-sitt xhur ta' qabel u jekk jara li matul dawn l-aħħar sitt xhur ma kontx tajjeb biżżejjed, jgħidlek: Issa nżidlek l-insulina jew inżidlek il-pillola tal-pressjoni u nerġa' narak sitt xhur oħra biex nara kif mort.

Din mhijiex sistema tajba għax qed tagħmel dawk ix-xhur kollha meta z-zokkor jew il-pressjoni setgħu kienu kkontrollati aħjar.

Matul is-sena li ġejja se nibdew proġett pilota ta' remote patient monitoring fejn f'kull dar fejn hemm pazjent b'kundizzjoni kronika jkollna monitor li jittestjalu z-zokkor kull ftit ħin, jaralu l-pressjoni kull ftit ħin, jaralu l-pulmun, jaralu l-qalb u dik id-data tasal għandna l-ħin kollu dakinhar stess, dik il-minuta stess, ħalli jekk hemm xi ħaġa li qed tkun ħażina ġurnata wara oħra mhux nistennew sitt xhur jew sena biex narawk fl-Outpatients.

Jekk naraw li morna tajjeb, dan il-proġett nifirxuh ma' Malta u Għawdex kollu.

B'dan il-mod wieħed ma jkollux jistenna sitt xhur biex imur l-Outpatients u ngħidulu li ilu sitt xhur bil-pressjoni għolja, imma ngħidulu l-għada stess jew dakinhar stess ħalli jkun jista' jbiddel il-mediċina minn ġurnata għal oħra u jżomm il-pressjoni taħt kontroll.

Dan huwa l-mod kif se ndaħħlu t-teknoloġija.

Se nkunu wieħed mill-ewwel pajjiżi, jekk mhux l-ewwel pajjiż fid-dinja, li se jkollna din is-sistema li ndaħħluha ma' Malta u Għawdex kollha.

Se nibdewha bi proġett pilota; huwa proġett ambizzjuż ħafna li se jiswielna ħafna flus, huwa proġett li se jkollna bżonn ħafna loġistika għalih, imma huwa proġett li se jwassal għal ħafna kura aħjar għal eluf ta' pazjenti Maltin u Għawdxin.

Dan huwa l-mod kif irridu ndaħħlu t-teknoloġija fil-qasam tas-saħħa.

Dwar il-kura primarja, tkellimna diġà, fuq kif se nkomplu naħdmu mat-tobba tal-familja fil-qasam tas-saħħa mentali u anke f'oqsma oħra.

Għandna l-myHealth li kienet sistema li ġiet introdotta taħt Gvern preċedenti li ma kenitx user friendly.

Aħna rranġajnieha u issa għandna kważi terz tal-pazjenti tagħna li qegħdin fuq il-myHealth u din iċ-ċifra qed tikber minn ġurnata għal oħra.

Issa għandna pjan biex inkomplu ndaħħlu sistema mhux biss bl-informazzjoni u d-data tal-pazjenti li għandna fl-isptarijiet, imma anke għal kull vista li ssir fi klinika privata, fi sptar privat, fl-isptarijiet tagħna; dawk kollha jinġabru f'record wieħed, electronic patient record diġitali, li jkun aċċessibbli għat-tabib minn kull post f'Malta u Għawdex, ovvjament bil-permess tal-pazjent.

Jiġru każijiet fejn tabib imur jara pazjent f'daru u l-pazjent jgħidlu li meta kien l-isptar tawh ċerta mediċina u t-tabib irid joqgħod jipprova jaħseb jew jaqta' x'inhi.

Ġieli pazjent jgħidlek: Tani pillola bajda.

Illum hekk jiġri.

Issa qegħdin indaħħlu sistema fejn it-tabib, permezz tal-mobile phone tiegħu, jista' jdaħħal il-code tal-pazjent u jara eżattament x'mediċini qed jieħu, kemm qed jieħu, meta suppost jeħodhom, meta l-aħħar li rah it-tabib l-isptar, l-aħħar li mar l-Outpatients, jekk marx għand konsulent privat, dak il-konsulent x'sablu u x'testijiet għamlulu.

Dan kollu jkun available għal kull pazjent f'kull ħin u f'kull roqgħa ta' Malta u Għawdex.

Din se tkun rivoluzzjoni kbira li se tagħti dik li jgħidulha continuity of care lill-pazjenti tagħna.

Din hija xi ħaġa li qed issir u se nkomplu naħdmu fuqha s-sena li ġejja.

Bejn is-sena li ġejja u ta' wara se jkollna din is-sistema li tkun rolled out għal Malta u Għawdex kollha.

Sinjura President, intqal diġà li ftit tal-ġimgħat ilu ftaħna l-klinika ta' Ħal Kirkop.

Irrid ngħid ukoll li se jibda dalwaqt ix-xogħol fuq il-klinika ta' Raħal Ġdid u se noħorġu expression of interest biex ikollna klinika kbira n-naħa ta' fuq ta' Malta.

Għaddej ix-xogħol ukoll fuq ċentru tas-saħħa ġdid f'Għawdex.

Imbagħad is-sena li ġejja se nibdew nagħmlu refurbishment li se jiswielna madwar €13-il miljun fuq iċ-ċentri tas-saħħa kollha ta' Malta u Għawdex u se nibdew l-ewwel bil-Gżira fejn hemmhekk hemm bżonn refurbishment qawwi.

Illum issemma – m'iniex ċert jekk kienx l-Onor.

Spiteri – li l-Outpatients huwa żgħir wisq.

Huwa veru li l-Outpatients tagħna huwa żgħir wisq, imma dan bħalma nbena l-Isptar Mater Dei kollu, żgħir wisq.

Il-pjan tagħna hu li nespanduh.

Fl-Isptar Mater Dei jaraw kuljum kważi 2,000 pazjent fl-Outpatients, jiġifieri kull sena naraw nofs miljun pazjent u dawn in-numri qegħdin jikbru.

Fl-2015 rajna 67,000 pazjent, sentejn wara, jiġifieri s-sena l-oħra rajna 87,000, jiġifieri żieda ta' 20,000, kważi 25% iżjed fuq medda ta' sentejn.

Qegħdin noħolqu ħafna iktar servizzi, imma dan mhux biżżejjed.

Għandna l-pjanijiet approvati mill-Planning Authority biex noħorġu dalwaqt it-tenders ħalli nibnu blokka ġdida għall-Outpatients u car park ta' ħames sulari taħt l-art.

Issa l-Isptar Mater Dei għadda ż-żmien minn fuqu u allura rridu wkoll nibdlu l-equipment kollu.

Issemmiet l-MRI, u aħna se ndaħħlu MRI ġdida.

Fl-2012 kienu jsiru 8,000 MRI fis-sena u kien hemm waiting list ta' sentejn.

Matul is-sena li għaddiet għamilna 27,000 MRI.

Mela minn 8,000 f'temp ta' ħames snin tlajna għal 27,000.

Però dan xorta mhuwiex biżżejjed.

Id-domanda kompliet tikber għax illum l-MRI huwa xi ħaġa fantastika li tara prattikament sal-inqas ċellola fil-ġisem ta' bniedem.

Is-sena li ġejja se jkollna bżonn iktar u qegħdin nistmaw li se jkollna 35,000, jekk mhux 40,000, ħtieġa ta' MRI.

Għaldaqstant se nżidu magna ġdida u se noħorġu expression of interest biex il-privat, min hu interessat, jagħmel magna ġdida tal-MRI u nixtru s-servizzi mingħandu biex f'pajjiżna, apparti l-MRI machines li diġà hemm, ikollna żewġ MRIs ġodda ħalli nkunu qegħdin nagħtu aktar servizz lill-poplu tagħna.

Kif diġà ssemma, f'pajjiżna se ndaħħlu wkoll ir-robotika.

Se ndaħħlu d-Da Vinci Robotic Surgery fis-swali tal-operazzjonijiet biex tkompli tgħin lill-professuri joperaw u fil-ġranet li ġejjin se nkunu qegħdin nintroduċu sistema ġdida ta' robotika fl-ispiżerija tagħna biex il-mediċini u l-pilloli jitqassmu għand il-pazjenti bl-eżatt, pillola pillola kif suppost, fil-ħin li suppost għall-pazjent indikat b'mod mill-aktar effiċjenti.

Dwar l-Anatomy Centre rrid ngħid li dan tlesta u dalwaqt jibda.

Il-bini tal-iskola medika ta' Barts kważi tlesta u issa jibda x-xogħol ta' ġewwa tagħha.

Ovvjament l-istaff huwa importanti u aħna qegħdin inkomplu nżidu n-numru ta' tobba, dentisti u infermiera.

Illum bi pjaċir inħabbar li wasalna viċin ħafna li nagħlqu s-sectoral agreement mal-MUMN ħlief għal xi kwestjoni jew tnejn.

Jiena konvint li f'dawn il-ġranet se nkunu nistgħu nagħlqu dawn il-kwestjonijiet biex lejn nofs dan ix-xahar jew l-aħħar tiegħu nkunu nistgħu niffirmaw sectoral agreement ġdid biex l-infermiera jkollhom il-kondizzjonijiet tax-xogħol tagħhom aħjar.

Dwar il-mediċini ġodda, nista' ngħid li se nkomplu nżidu l-mediċini tal-kanċer.

Se ndaħħlu għall-ewwel darba fuq il-formolarju tal-Gvern il-mediċini tal-prostata u għexieren ta' eluf ta' pazjenti rġiel se jkunu qegħdin jibbenefikaw mill-mediċini għall-prostata mingħajr ħlas.

Se ndaħħlu wkoll il-mediċini tal-HIV u ħafna mediċini oħrajn.

Ovvjament is-servizz tal-IVF huwa xi ħaġa li qegħdin inkomplu nagħtu.

Diġà kellna madwar 35 koppja li ħadu s-servizz tal-IVF permezz tal-liġi l-ġdida u allura għandhom iktar ċans li jkollhom tarbija u jżidu mal-madwar 145 tarbija li diġà kellna mill-IVF matul is-snin li għaddew.

Nisperaw li matul is-sena li ġejja mal-Knisja u mal-NGOs niftħu palliative centre ġdid għal dawk in-nies li jkunu waslu fl-aħħar ta' ħajjithom, jiġifieri hospice.

Ngħid ukoll li mit-2 ta' Novembru – u din qed inħabbarha llum – se nibdew klinika ġdida għal persuni trans.

Se nkunu qegħdin noffru dan is-servizz għall-ewwel darba bħala servizz tas-saħħa tal-Gvern.

Imbagħad għandna wkoll proġett kbir li jirrigwarda l-Bank tad-Demm.

Sinjura President, aħna nieħdu ħsiebek mhux mit-twelid sal-mewt, imma minn qabel ma titwieled, bl-IVF, sa wara li tmut.

Għadu kemm ġie ffirmat il-kuntratt il-ġdid taċ-Ċimiterju tal-Addolorata u fil-ġimgħat li ġejjin jibda x-xogħol ta' estensjoni biex dawk il-ħafna nies li jixtiequ jkollhom qabar, issa jkollhom dik l-opportunità.

Warajja hawn l-Onor.

Cutajar li qed taħdem flimkien magħna fuq liġi ġdida li se nkunu qegħdin inressqu fil-ġimgħat li ġejjin biex f'Malta wkoll ikollna krematorju.

Jiġifieri l-qasam tas-saħħa jieħu ħsiebek minn qabel titwieled sa wara li tmut.

Huwa qasam li nagħtuh ħafna importanza u li fis-snin li ġejjin se jkompli javvanza.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

Skada l-ħin tad-diskussjoni u d-diskussjoni ġiet konkluża skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018.

Il-mistoqsija fuq l-emenda u l-voti mressqa huma posposti għal data li għandha tiġi kkomunikata aktar 'il quddiem.

F'12.10 p.m. il-Kamra rriżumiet u d-Deputat Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa rrapporta li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, id-diskussjoni fuq il-Voti tal-Ministeru għas-Saħħa ġiet konkluża, u li l-mistoqsija fuq l-emenda u l-voti mressqa ġew posposti għal data li kellha tiġi kkomunikata aktar 'il quddiem.

ID-DEPUTY SPEAKER: Issa nistieden lid-Deputat Prim Ministru u Ministru tas-Saħħa biex, jekk jogħġbu, jipproponi l-Aġġornament.

AĠĠORNAMENT

CHRIS FEARNE: Sur President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tlieta, 6 ta' Novembru 2018, fl-4.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Kumitat ta' Provvista - Estimi Ġenerali 2019

It-Tlettax-il Jum Stabbilit

Voti tal-Ministeru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali

Vot 38 – Ministeru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali

Vot XV – Ministeru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali – Kapital.

Ninforma lill-Kamra li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, id-diskussjoni fuq il-Voti tal-Ministeru għat-Trasport, Infrastruttura u Proġetti Kapitali għandha tieħu mhux aktar minn tliet sigħat, bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Ninforma wkoll lill-Kamra li f'din is-seduta, mistoqsijiet parlamentari jistgħu jsiru bejn l-4.00 p.m. u l-4.30 p.m. u l-ħin tal-Aġġornament ma jitteħidx.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lum it-Tlieta, 6 ta' Novembru, 2018 fl-4.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru.

F'12.12 p.m. il-Kamra aġġornat skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018.