DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI

(Rapport Uffiċjali u Rivedut)

L-Erbgħa, 7 ta' Novembru 2018

Stampat fl-Uffiċċju tal-Iskrivan

Prezz €2.50

L-Erbgħa, 7 ta' Novembru 2018

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fis-Sala tal-Parlament,

il-Belt Valletta, fid-9.01 a.m.

L-Erbgħa, 7 ta' Novembru 2018

Il-Minuti tas-Seduta Nru 163, li saret fis-6 ta' Novembru 2018, ġew ikkonfermati.

ID-DEPUTY SPEAKER (Onor. Claudette Buttigieg): Inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Ir-Rapport Annwali tal-Qorti Ewropea tal-Awdituri għas-sena 2017.

ID-DEPUTY SPEAKER: Skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, din is-seduta hija mingħajr mistoqsijiet.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ESTIMI ĠENERALI 2019

L-ERBATAX-IL JUM

MINISTERU GĦAL GĦAWDEX

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri.

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Claudette Buttigieg, President tal-Kumitat, tippresiedi.

IĊ-CHAIRPERSON: Illum il-Kumitat għandu quddiemu biex jiġi diskuss il-Vot tal-Ministeru għal Għawdex.

Nixtieq ninforma lill-Kumitat li, skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, il-ħin tad-diskussjoni tallum huwa ta' tliet sigħat, li jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Jekk jogħġobha, il-Ministru Justyne Caruana tressaq ir-riżoluzzjonijiet tagħha.

JUSTYNE CARUANA (Ministru għal Għawdex): Sinjura President, irressaq dawn ir-Riżoluzzjonijiet:

VOT 39 – MINISTERU GĦAL GĦAWDEX

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €43,959,137 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 39 – Ministeru għal Għawdex, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

VOT XVI – MINISTERU GĦAL GĦAWDEX - KAPITAL

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn €12,796,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot XVI – Ministeru għal Għawdex, kif dettaljata fl-Abbozz tal-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2019.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

CHRIS SAID: Sinjura President, nipproponi din l-emenda:

VOT 39 – MINISTERU GĦAL GĦAWDEX

Ħassar iċ-ċifra "€50,055" u ssostitwixxi minflok iċ-ċifra "€50,052".

Sinjura President, l-ewwel ħaġa nirringrazzja lill-Ministru li minkejja kollox qiegħda hawn dalgħodu biex ikun jista' jsir il-vot ta' Għawdex.

Ningħaqad mas-Sedja biex nawguralha fejqan ta' malajr.

Sinjura President, l-ewwel nett irrid nirrimarka li d-diskussjoni tal-Baġit forsi tagħti waħda mill-ftit okkażjonijiet biex Għawdex jiġi diskuss b'mod speċifiku f'dan il-Parlament.

Dan seta' jsir mill-1987 'il quddiem minn meta twaqqaf il-Ministeru għal Għawdex.

Din il-leġiżlatura hija l-iktar leġiżlatura li Għawdex qatt kien rappreżentat f'din il-Kamra għaliex għandha seba' deputati eletti minn Għawdex, erbgħa fuq in-naħa tal-Oppożizzjoni, u tlieta fuq in-naħa tal-Gvern.

F'din id-diskussjoni tal-Baġit aħna s-seba' deputati nkunu nistgħu nagħtu l-kontribut tagħna biex din il-gżira li tant inħobbu, din il-gżira li ngħixu fiha, din il-gżira li twelidna fiha tkompli miexja 'l quddiem.

Meta wieħed iħares lejn il-Baġit għas-sena 2019 u jara l-proposti li hemm għal Għawdex, wieħed ma jistax ma jinnotax li huwa baġit fqir fl-ideat u riċiklat f'dawk li jidħlu ideat oħra.

Matul id-diskors tiegħi jiena se nispjega għaliex qed ngħid hekk.

Sinjura President, fl-aħħar seba' baġits ta' Gvern Laburista, smajna minn baġit għall-ieħor jiġu imwiegħda diversi proġetti għal Għawdex.

Meta tagħsar, issib u tinduna li dawn il-proġetti, għalkemm ġew imwiegħda f'Baġit wara l-ieħor, prattikament ma twettqux jew twettqu biss ftit minnhom.

Hemm minnhom qed jerġgħu jiġu mwiegħda li jsiru fis-sena 2019, waqt li għandek oħrajn li sparixxew.

Dawn ġew imwiegħda f'numru ta' budgets, u issa sparixxew u m'għadhomx jissemmew.

Jiġuni f'moħħi l-proġett tal-casino, il-proġett ta' yacht marina ġdida, il-proġett tal-cruiseliner terminal, il-link bl-ajru bejn Malta u Għawdex, u ħafna oħrajn.

Dawn issemmew fil-programmi elettorali tal-partit fil-Gvern, issemmew ukoll f'baġit wara l-ieħor mill-Ministru tal-Finanzi, imma dawn mhux talli ma twettqux, talli ħafna minnhom issa sparixxew.

Meta wieħed iħares lejn il-proġetti li qed jiġu pproġettati għas-sena 2019, wieħed jinnota li din id-darba forsi kien hemm iżjed attenzjoni.

Din id-darba ma ssemmewx ħafna proġetti, u allura nittamaw li forsi dak li qed jiġi mwiegħed din id-darba jitwettaq.

Sinjura President, fil-Baġit hemm ukoll inizjattivi li huma żgħar, però li huma tajbin.

Fosthom nista' nsemmi l-inizjattiva tat-2% taxxa fuq min jixtri proprjetà f'Għawdex li hija rata preferenzjali għal min jixtri propjetà ġewwa Għawdex, miżura li reġgħet ġiet estiża għal sena oħra u allura se tkun fis-seħħ għat-tielet sena konsekuttiva.

Bla dubju ta' xejn, din hija inizjattiva li tista' tgħin ukoll ix-xiri tal-proprjetà f'Għawdex u tista' tgħin ukoll lill-Għawdxin jixtru proprjetà f'Għawdex stess.

Hemm ukoll l-inizjattivi tal-għajnuna lill-ħaddiema u lill-istudenti.

Fid-diskors tal-Baġit għandek erba' paġni minn mitt paġna li jitkellmu dwar Għawdex.

Fi tliet paġni minnhom hemm numru ta' inizjattivi.

Pereżempju, hemm l-inizjattiva li titkellem dwar is-saħħa.

Fl-introduzzjoni ta' din l-inizjattiva fejn il-Gvern jgħin lil pazjenti jivvjaġġaw bejn iż-żewġ gżejjer, il-Ministru Scicluna qal li dan il-Gvern qed iwettaq qabża fil-kwalità fis-settur tas-saħħa, u semma wkoll il-bini ta' sptar ġdid.

Din ħelwa għax, jekk tistaqsi lill-Għawdxin dwar l-ikbar preokupazzjoni li għandhom, dawn jgħidulek li hija s-saħħa!

Dan jgħidu kull Għawdxi, huwa ta' liema kulur hu!

Ilbieraħ iltqajt ma' nurse li taħdem fl-Emerġenza li qaltli li hi qatt ma vvotat lill-Partit Nazzjonalista, imma xorta tgħid li s-settur tas-saħħa f'Għawdex qatt ma kien ħażin daqs kemm huwa llum.

Il-Ministru fl-ewwel sentenza ħabbar li se tingħata għajnuna finanzjarja lill-pazjenti li jridu jivvjaġġaw bejn iż-żewġ gżejjer.

Din diġà teżisti u ilha teżisti għal ħafna snin, għax il-pazjenti li jbatu bil-kanċer, flimkien ma' pazjenti oħra, ilhom jingħataw din l-għajnuna, imma huwa tajjeb li se tingħata għajnuna addizzjonali.

Issa ħalliha li l-Gvern wegħedna li l-pazjenti tal-kanċer se jkollhom il-chemotherapy f'Għawdex.

Huwa veru li qed tingħata xi ħaġa, imma hija ftit ħafna.

Però l-Ministru tal-Finanzi, b'mod ħelu ħafna, qalilna:

"Wara li wettaqna qabża kbira fil-kwalità fis-settur tas-saħħa, fosthom il-bini tal-isptar il-ġdid …"

Hawn nistaqsih: Fejn hu l-isptar il-ġdid?

Il-Prim Ministru, erba' snin u nofs ilu, kien għamel press conference f'Għawdex, imdawwar b'ħames ministri oħra, nofs il-Kabinett - u kien qal li fi żmien sentejn kellu jkun lest sptar ta' 450 sodda ġdida f'Għawdex.

Għaddew erba' snin u nofs u m'hemmx ġebla waħda li hi waħda fl-isptar ġdid ta' Għawdex!

Imma l-€50 miljun fis-sena lil Vitals u l-€50 meljun issa lil Steward qed nagħtuhomlhom … !

Rigward l-inizjattiva Travel Reimbursement for Patients Undergoing Cancer Treatment at Mater Dei, din diġa' qegħda hemm u ilha hemm snin twal.

Din se tiġi riveduta billi tingħata wkoll lil adult li jkun qed jakkompanja lill-pazjent.

Tajjeb: hija inizjattiva żgħira imma tajba.

Din mhux se tiswa xi eluf kbar, però hija tajba għax tkompli tgħin lil dawn il-familji Għawdxin li jkunu għaddejjin minn dan it-tip ta' mard.

Però, l-iktar importanti hu li ntejbu s-servizz f'Għawdex u li nżidu s-servizzi f'Għawdex.

Huwa importanti wkoll li l-konsulenti Għawdxin ma jaħarbux mill-isptar t'Għawdex imma jibqgħu Għawdex.

Għandna konsulenti bravi Għawdxin li qabel kienu jiġġieldu biex jiġu jaħdmu fl-isptar t'Għawdex, u issa qed jagħmlu minn kollox biex jitilqu u ħafna minnhom telqu, inkluż eks-segretarju parlamentari fil-Gvern Laburista.

Għaliex?

X'inhi r-raġuni?

It-tieni inizjattiva hi ta' aktar għajnuna finanzjarja lill-impjegati Għawdxin li jaħdmu mal-Gvern u li jridu jivvjaġġaw bejn iż-żewġ gżejjer.

Qed jgħidulna li se tibda tingħata €1.50 lill-ħaddiema tal-Gvern Għawdxin li jorganizzaw transport kollettiv.

Tajba, però għaliex mhux lill-ħaddiema kollha?

Għaliex lill-ħaddiema tal-Gvern biss?

Mela l-ħaddiema li jaħdmu fil-privat mhumiex ħaddiema Għawdxin ukoll?

Nafu kif sploda l-prezz tat-trasport bil-minibuses ta' dawn il-ħaddiema li jorganizzaw transport kollettiv?

Veru li r-raġuni hi li issa l-Gvern daħħal it-trasport b'xejn għall-istudenti li jattendu fi skejjel indipendenti u tal-Knisja, proposta li ħareġ biha l-Partit Nazzjonalista fil-leġislatura l-oħra, u kienu ddieħku bina dakinhar!

Issa aċċettawha u daħħluha b'effett minn din is-sena skolastika; imma din ġabet domanda kbira fuq is-servizzi tal-minibuses u b'hekk qegħdin jisplodu l-prezzijiet lill-gruppi ta' ħaddiema Għawdxin li jużaw dan is-servizz biex jivvjaġġjaw għax-xogħol.

Mhux €1.50 kuljum jiswa is-servizz!

Tmur tistaqsi lil dawn il-ħaddiema u jgħidulek li tal-mini buses qed igħidulhom li minn Jannar li ġej jew togħla daqshekk jew jinsewhom, għaliex ovvjament għandhom rotot ħafna iqsar x'jistgħu jagħmlu u jdaħħlu iżjed flus jekk jagħmlu t-trasport tat-tfal tal-iskejjel indipendenti u tal-Gvern.

Minkejja li qed ngħid dan u, żgħira kemm hija żgħira, din xorta hija għajnuna tajba u tgħin lill-ħaddiema Għawdxin.

Rigward l-estenjsoni tal-Gozitan Workers Subsidy Scheme, għandna kontradizzjoni għall-inizjattiva ta' qabel, għaliex l-inizjattiva ta' qabel qed tingħata biss lill-ħaddiema tal-Gvern għat-trasport kollettiv tal-minibuses, waqt li din kienet tingħata lill-ħaddiema tal-Gvern u se tiġi estiża għall-ħaddiema tal-privat li jingħataw refund tal-biljett tal-vapur ta' €1, flimkien ma' xi ħaġa għall-biljett tal-vapur kuljum għal min jaqsam għax-xogħol lejn Malta.

Għajnuna żgħira imma tajba.

Issa meta ddaħħal dawn l-inizjattivi, għalkemm huma tajbin, juru wkoll li l-uniċi inzijattivi li għandu l-Gvern fil-Baġit, Sinjura President, huma biss inizjattivi biex jgħinu lil dawk li qegħdin jaħdmu Malta.

Din forsi hija ammissjoni li qed naqtgħu qalbna li noħolqu x-xogħol għall-Għawdxin f'Għawdex, il-famuża wegħda li kien għamlilna l-Prim Ministru Joseph Muscat qabel l-elezzjoni tal-2013 li se joħloq xogħol f'Għawdex għall-Għawdxin kollha u mhux biss.

Kien qasam mal-vapur tas-6:00 a.m. u kien qalilna li jrid jelimina lill-eluf ta' Għawdxin li ta' kull filgħodu jqumu kmieni biex jaqsmu għax-xogħol lejn Malta.

Jiena dalgħodu qsamt mal-vapur tas-6:00 a.m., u l-istess ammont jew iżjed kien hemm nies, anzi iżjed minn dak li kien hemm meta l-Prim Ministru Muscat – dak iż-żmien Kap tal-Oppożizzjoni – għamel dik il-gimmick u qasam lejn Malta biex jurina kif se jelimina dawn in-numri.

Imbagħad, għandna aktar għajnuna għall-istudenti Għawdxin li jistudjaw u jgħixu Malta.

Anke hawn, Sinjura President, il-Gvern Nazzjonalista kien daħħal għajnuna għall-istudenti Għawdxin u kien telgħaħha sa €1,200 fis-sena għal kull student li jistudja Malta.

Dan il-Gvern ftit tas-snin ilu – mingħalija sentejn, tlieta ilu – żiedha għal €1,500.

Jiena kont nistenna li wara l-isplużjoni fil-kirijiet għall-istudenti Għawdxin f'Malta, din l-għajnuna kellha tiżdied bil-goff biex almenu jkopru l-ħlas tal-kera.

Minn dan ma sar xejn f'dan il-baġit.

Kienet xi ħaġa li kont qed nistenniha u hija importanti li ssir għaliex hemm nies li qed jaqtgħu qalbhom.

Hemm nies li mhumiex qed ikollhom biżżejjed biex ilaħħqu mal-ħlas tal-kera tat-tfal tagħhom f'Malta.

Filwaqt li huwa tajjeb li dawn l-€1,500 flok fi tliet pagamenti jitħallsu kull xahar, għaliex b'hekk allura jkollhom il-flus biex iħallsu l-kera kull xahar, imma huwa ferm important li din tiżdied għaliex jekk mhux se tiżdied se jkun hemm problemi kbar għal dawn l-istudenti.

Hawnhekk bilfors ikolli nagħmel riferenza għall-kwestjoni tal-hostel li ġiet imwiegħda diversi drabi, anke fid-Diskors tal-Baġit ta' din is-sena.

Issa qed nistrieħu fuq il-Knisja u ngħidu li rridu nagħmlu ftehim mal-Knisja biex tipprovdi iktar postijiet għall-istudenti Għawdxin.

Hawnhekk il-Gvern qed jabdika mir-responsabilità tiegħu, anzi mill-wegħda tiegħu, għaliex din wegħedha l-Gvern stess.

Tliet snin ilu l-Gvern wiegħed li fl-Università se jibni university residence u car park.

Safejn naf jien, fi tliet snin ma tpoġġietx ġebla f'din il-famuża university residence li setgħet tgħin numru ta' studenti Għawdxin fl-akkomodazzjoni tagħhom.

Però, nerġa' ngħid li dawk l-erba' jew ħames inizjattivi għall-inqas huma inizjattivi tajbin.

Żgur, però, li seta' sar iżjed.

Irrid issa ngħaddi għal punt importanti ħafna rigward l-Awtorità Reġjonali għall-Iżvilupp ta' Għawdex.

Il-Ministru tal-Finanzi proprju beda l-parti tiegħu dwar Għawdex fejn qal li jemmen dwar il-potenzjal ta' Għawdex, u jemmen ukoll li Għawdex għandu jkun imnebbaħ minn strateġija li tħares fit-tul.

Dan kien l-għan ewlieni wara t-twaqqif ta' awtorità reġjonali ta' Għawdex.

Safejn naf jien, għadna fi stadju ta' konsultazzjoni u din għadha ma twaqqfitx.

Però, tajjeb li jkun hemm din id-diskussjoni, tajjeb li jkun hemm din il-konsultazzjoni, tajjeb li naħsbu fuq strateġija fit-tul.

Qabel ngħaddi biex nitkellem fuq l-Awtorità, irrid ngħid, Sinjura President, li Għawdex diġà kellu strateġija.

Għawdex kellu strateġija short, medium and long term, u t-titlu tal-istrateġija kien 'Eko-Għawdex', li kienet tħares lejn Għawdex b'mod ħolistiku u kienet turi fejn ridna nieħdu lil Għawdex.

Il-Gvern żamm id-direttorat ta' Eko-Għawdex, però llum għandna biss direttorat, għax huwa direttorat bla flus.

Il-vot ta' Eko-Għawdex baqa' jonqos minn sena għal oħra, u l-istrateġija ntesiet.

Issa f'din l-istrateġija kien hemm numru ta' miżuri short term li kellhom jitwettqu fi żmien tliet snin, numru ta' miżuri medium term, kif ukoll miżuri long term li kellhom jibdlu l-wiċċ tal-gżira Għawdxija, il-mod kif Għawdex jaħdem, kif l-ekonomija Għawdxija taħdem u kif irridu l-gżira Għawdxija.

Dan il-Gvern iddeċieda, kif għandu kull dritt jagħmel, li dik l-istrateġija jinjoraha, ma jagħtix kasha iżjed.

Issa, dik l-istrateġija saret wara konsultazzjoni wiesgħa, kienu involuti fiha l-istakeholders kollha, u kienet strateġija, bit-tajjeb u l-ħażin tagħha.

Kien hemm strateġija.

Fl-aħħar ħames snin, dik l-istrateġija ntremiet, intesiet u issa qed ngħidu li rridu nagħmlu strateġija ġdida li tħares fit-tul.

Fair enough, ejja nagħmluha, ejja niddiskutu, ejja naraw xi strateġija rridu għal Għawdex, imma fuq l-Awtorità Reġjonali, il-pożizzjoni tal-Oppożizzjoni Nazzjonalista, Sinjura President, hija ċara.

Wasal iż-żmien li Għawdex ikollu kunsill reġjonali elett mill-Għawdxin, li jkollu poteri eżekuttivi u li jkollu l-fondi biex jaħdem.

Dik hi l-viżjoni tal-Partit Nazzjonalista għal Għawdex.

Il-Partit Nazzjonalista, fejn tidħol il-governanza ta' Għawdex, dejjem kien fuq quddiem.

Kien il-partit li waqqaf il-Kunsill Ċiviku, kien il-partit li għamel il-Ministeru għal Għawdex, kien il-partit li daħħal il-kunsilli lokali, u issa, wara 30 sena ta' Ministeru għal Għawdex – ħlief għal sentejn meta rrelegajnih għal segretarjat parlamentari – wasal iż-żmien li nħarsu dwar kif irridu li tkun il-governanza tal-gżira Għawdxija fis-snin li ġejjin.

Il-governanza tal-gżira Għawdxija fis-snin li ġejjin għandha tkun governanza mill-Għawdxin għall-Għawdxin, għaliex ħadd daqs l-Għawdxin ma jista' jieħu d-deċiżjonijiet tajbin għal Għawdex ħlief l-Għawdxin stess.

Għalhekk iva, Sinjura President, l-ewwel ħaġa li se nkunu qegħdin nipproponu hu li l-kunċett ta' Għawdex reġjun jidħol fil-Kostituzzjoni.

Għaliex aħna rridu hekk?

Għaliex jekk il-kunċett ta' Għawdex reġjun jidħol fil-Kostituzzjoni, allura minn hemm 'il quddiem Għawdex irid jibda jiġi meqjus reġjun f'kollox, inkluż f'dawk li jidħlu fondi tal-Unjoni Ewropea, f'dawk li jidħlu fondi anke nazzjonali, f'dak li jidħol governanza ta' Għawdex.

Jiena m'għandix dubju li tan-naħa l-oħra jaqblu magħna fuq din, ma jistgħux ma jaqblux magħna d-deputati Għawdxin.

Jekk il-konċett ta' Għawdex reġjun jidħol fil-Kostituzzjoni, allura l-pass li jkun imiss imbagħad ikun il-governanza ta' Għawdex li ssir mill-Għawdxin stess.

Kif spjegajt, huwa importanti li jkun hemm kunsill reġjonali elett mill-Għawdxin li jkollu poteri eżekuttivi, mhux konsultattiv, u li jkollu l-fondi speċifiċi għal Għawdex.

Hawnhekk se nagħti eżempju żgħir.

Sinjura President, bħala eżempju nista' nsemmi li l-liċenzji f'Għawdex jibqgħu f'Għawdex u jintużaw f'Għawdex.

Li kieku fl-aħħar snin, inkluż fi żmien Gvern Nazzjonalista, ġara hekk, kieku dawk il-flus baqgħu f'Għawdex u intużaw f'Għawdex, is-sitwazzjoni tat-toroq f'Għawdex mhijiex dik li hija llum.

Il-baġit għat-toroq għal Għawdex huwa kważi kwart biss tal-liċenzji li jinġabru għall-vetturi li hemm reġistrati f'Għawdex.

Rigward l-eco tax, daħlet l-eco tax fuq it-turiżmu, il-bed night tax, imma ma ntużax ċenteżmu li hu ċenteżmu minnha f'Għawdex.

Issa din, biċċa minnha tinġabar minn Għawdex mit-turisti li jorqdu fil-lukandi Għawdxin.

Tagħmel il-mistoqsijiet lill- Ministru tat-Turiżmu u jaħrab minnhom.

Tgħidlu kemm minnha ntefqet f'Għawdex?

Xi proġetti saru f'Għawdex?

Il-Gvern kien wiegħed li bihom se jtejjeb il-prodott turistiku.

Immaġina kieku dawn ikunu amministrati mill-Għawdxin stess eletti minn ħuthom l-Għawdxin, x'differenza kienu jagħmlu f'Għawdex!

Ma rridux mmorru 'l bogħod ħafna, Sinjura President.

Biżżejjed inħarsu lejn dak li kien għamel il-Kunsill Ċiviku ta' Għawdex fit-12, 13-il sena li dam imwaqqaf, għaliex imbagħad fl-1972 l-gvern ta' Mintoff iddeċieda li jżarmah.

Kunsill Ċiviku li f'dak iż-żmien għaliex kien elett, għaliex kellu l-fondi biex jaħdem, għaliex kellu l-poteri eżekuttivi, kellu liġi li tkoprih, biddel l-infrastruttura ta' Għawdex u ħafna minn dak li għandna f'Għawdex illum huwa frott tad-deċiżjonijiet tal-investiment li sar minn kunsill ċiviku li kien iffurmat mill-Għawdxin għall-Għawdxin.

Sinjura President, il-Baġit ma jsemmi xejn dwar il-konnettività ta' bejn Malta u Għawdex.

Issa l-konnettività hija l-lifeline tal-Għawdxin, il-lifeline ta' Għawdex.

Ma jissemma xejn dwar il-fast ferry, xejn dwar ir-raba' vapur.

Issa, sa ftit budgets ilu, il-Ministru tal-Finanzi kien ġie hawn u qalilna li għandhom kollox lest biex jagħmlu l-link bl-ajru bejn Malta u Għawdex.

Mhux se nagħmlu ajruplan biss żgħir bejn Malta u Għawdex, imma se nagħmlu ajruplan li jtir minn Għawdex lejn airports oħra fil-Mediterran.

Mhux qed nivvintah dan il-kliem.

Dan jinsab miktub fid-Diskors tal-Baġit tal-Ministru tal-Finanzi.

Fejn hi l-air link bejn Malta u Għawdex?

Din ma ssemmietx iżjed.

Il-Ministru wegħedna anke air link ma' airports oħra fil-Mediterran, u nispera li l-Ministru għal Għawdex ikollha l-opportunità tgħidilna x'se jsir fuq l-air link, jekk hux se ssir jew jekk ġietx shelved.

L-Għawdxin għandhom dritt ikunu jafu dan il-proġett ġiex shelved.

Jekk il-Gvern għandu raġunijiet għalfejn dan il-proġett jitfgħu fuq l-ixkaffa, ipoġġih mal-ġenb, jaqbad u jgħidilna: Isma', dak mhux se nagħmluh jew mhux se jsir għalissa, għal "hekk" u għal "hekk".

Sal-lum ma nafu xejn ħlief dak li ntqal fl-aħħar diskors tal-Ministru tal-Finanzi.

Issa fejn tidħol konnettività, Sinjura President, jekk huma t-tliet vapuri li hemm, jekk huma ż-żewġ terminals li hemm, jekk huma t-toroq li jwasslu għaċ-Ċirkewwa, it-toroq mill-Imġarr, għar-Rabat eċċ., huma kollha proġetti tal-Partit Nazzjonalista fil-Gvern.

Il-vapuri ta' €80 miljun u €88 miljun huma l-ikbar investiment li qatt sar fil-gżira Għawdxija, waqt li l-konnettività, kif spjegajt, hija l-iktar ħaġa importanti.

X'sar f'dawn is-sitt snin?

La żdied l-ebda vapur ieħor, la żdied il-fast ferry service, la saret l-air link; għadu kollox kif ħalla Gvern Nazzjonalista sitt snin ilu, u dan meta d-domanda żdiedet.

Tneħħa s-servizz ta' Sa Maison, servizz li kien iġorr il-merkanzija, li kien importanti għan-negozju f'Għawdex u anke għat-traffiku f'Malta.

Illum, trakk ikollu jirkeb miċ-Ċirkewwa u fit-telgħa ta' Selmun jiġma' serbut karozzi minn Selmun sal-Mistra, jew addirittura sax-Xemxija għaliex it-toroq huma one lane u ma tista' taqla' dak it-trakk minn imkien.

Dawk it-trakkijiet qabel kienu jaqsmu minn Sa Maison, servizz li tneħħa tliet snin ilu.

Il-ministru ta' dak iż-żmien qalilna li se nsibu s-soluzzjoni, se nsibu l-alternattiva, imma għaddew tliet snin u l-alternattiva ma waslitx.

Ikun tajjeb jekk illum jgħidulna hux se ssir xi ħaġa biex ikun hemm trasport lejn il-Belt, jew lejn il-Port il-Kbir jew il-Port ta' Marsaxmett bil-fast ferry service.

Imbagħad il-mina nitkellmu fuqha biss darba fis-sena, fil-Baġit meta jgħidulna li qed nagħmlu l-preparamenti eċċ. Issa għall-mina ħlejna erba' snin għaliex Gvern Nazzjonalista kien beda l-proċess, bdew l-istudji, kien tlesta l-preliminary study, tela' Gvern Laburista u qalilna li minflok se jagħmel bridge.

Dan ġab iċ-Ċiniżi u qalilna li se jagħmlu studju, għaddew tliet snin, tliet snin u nofs u mbagħad qalilna li l-bridge mhux feasible, imma l-mina hija feasible, u llum qed jerġa' jmur lura għall-istess disinn u studju li kien għamel Gvern Nazzjonalista.

Mhux biss, imma wara erba' snin, dan ġab l-istess konsulent li kien ġab il-Gvern Nazzjonalista.

Ma jammettux, imma ħlejna erba' snin!

L-importanti issa hu li ma naħlux iżjed żmien.

Dan huwa proġett li jieħu s-snin, u aktar ma nimxu malajr iktar aħjar.

Meta ngħid nimxu malajr ma rridx niftiehem ħażin; irridu wkoll nagħmlu l-affarijiet bis-sens, u allura fuq dan il-punt, l-appell tiegħi hu biex immedjatament jidħol ir-raba' vapur bejn Malta u Għawdex.

Żdied ix-xogħol, żdied il-volum, żdiedu l-Għawdxin u żdiedu t-turisti li jaqsmu bejn Malta u Għawdex, u allura huwa importanti li jiżdied ir-raba' vapur.

Barra minn hekk, m'għandniex inkaxkru iżjed saqajna fuq il-fast ferry service.

Ilna sitt snin nisimgħu li se jiġi introdott il-fast ferry service, imma sal-lum għadna ma nafux x'se jiġri u meta se jiġi introdott.

L-aħħar punt fuq il-konnettività jirrigwarda l-famuż fibre optic link li smajna ħafna fuqu, li però f'dan il-baġit ma ssemma xejn dwaru.

Il-konnettività fejn tidħol l-IT erġajna ma smajna xejn fuqha.

Irrid insemmi wkoll l-importanza tax-xogħol ta' kwalità f'Għawdex.

Il-kelma "prekarjat" m'għandniex nibqgħu nisimgħuha.

M'għadhiex tissemma min-naħa tal-esponenti tal-Gvern jew mill-GWU; però, tinduna li teżisti meta tiltaqa' mal-ħaddiema u jgħidulek b'liema kondizzjonijiet qed jaħdmu.

Dan mhux jiena ngħidu, jgħiduh ukoll iċ-ċifri li jippubblika l-Gvern stess.

Jiena għamilt żewġ mistoqsijiet lill-Ministru tal-Finanzi fejn staqsejtu kemm hi l-paga medja f'Għawdex, u qalli li l-paga medja f'Għawdex hi €16,046.

Ras għal ras, ħaddiema f'Għawdex jaqilgħu €16,000.

Staqsejtu wkoll kemm hi l-paga medja f'Malta.

Ras għal ras, ħaddiem Malti jaqla' €18,309, jiġifieri €2,300 iżjed.

Għawdxi jaħdem xahrejn fis-sena għal xejn ħdejn sieħbu l-ħaddiem Malti.

Taf kemm kienet id-differenza fl-2012, l-aħħar sena ta' Gvern Nazzjonalista?

Kienet ta' €370.

Id-differenza flok naqset żdiedet; minflok ma ġibna lill-ħaddiema Għawdxin jaqilgħu daqs il-Maltin bl-inzijattivi u bix-xogħol li sar f'dawn l-aħħar sitt snin, illum id-differenza fil-qligħ żdiedet.

Staqsejt ukoll lill-Ministru biex jgħidli kemm hu d-dħul medju tal-familji f'Malta u d-dħul medju tal-familji f'Għawdex.

Id-dħul medju huwa ta' €28,000 f'Malta u €24,000 f'Għawdex.

Familja f'Għawdex taqla' €4,000 fis-sena inqas minn familja f'Malta.

Anke hawn, il-gap splodiet.

Allura l-kompitu tal-Gvern, il-kompitu tal-Ministeru għal Għawdex huwa li jaħdem b'ilsienu barra biex din il-gap tispiċċa darba għal dejjem.

Anzi, jekk jista' jkun, ħaddiem jew familja f'Għawdex għandhom jaqilgħu iżjed minn dawk f'Malta għaliex dawn għandhom iżjed spejjeż.

Qed nirreferi għal spejjeż ta' traġitt u spejjeż anke ta' prodotti li jridu jaqsmu lejn Għawdex.

Din il-gap qiegħda tiżdied u allura bilfors tiltaqa' ma' ħaddiema li jgħidulek: Imma aħna kif naħdmu mal-Gozo Channel u ħaddiem li jagħmel l-istess xogħol bħalna jaqla' kważi d-doppju tiegħi?

Dan jgħidlek: Mingħajri l-vapur xorta ma jistax jaħdem, għaliex jekk tinqala' emerġenza, jiena responsabbli minn 120 ruħ.

Imma ħaddiem, għaliex impjegat direttament mal-Gozo Channel, jaqla' d-doppju ta' li naqla' jien.

Hekk irriduhom il-ħaddiema?

Hekk nużawhom ir-regoli, il-liġijiet ta' equal pay for equal work?

Din hija responsabilità diretta tal-Ministeru għal Għawdex, għaliex illum il-Gozo Channel hija responsabilità diretta tal-Ministeru għal Għawdex, u ma nistax nifhem kif il-Ministeru jista' jħalli dawn l-anomaliji għaddejjin bejn ħaddiema li qegħdin fuq l-istess bank tax-xogħol.

Dawn jagħmlu l-istess xogħol, għandhom l-istess responsabilità, imma għaliex wieħed ta' kuntrattur u ħadnielu l-vot qabel l-elezzjoni nistmawh mod, u għaliex l-ieħor impjegat tal-kumpanija nistmawh mod ieħor, bi ksur flagranti u ksur abbużiv tal-liġi tax-xogħol.

Hawn qed nitkellem dwar is-seamen, dwar l-attendants u dwar ħaddiema oħra mhux fil-Gozo Channel biss, imma f'postijiet oħra wkoll.

L-uniku inċentiv imsemmi fil-Baġit fuq ix-xogħol ġewwa Għawdex lanqas biss hija inċentiva ġdida imma hija riċiklata, għaliex hija inċentiva li diġà saret fil-Baġit tas-sena l-oħra, u tagħti 30% sa massimu ta' €6,000 u tal-paga medja għal tliet snin.

Meta tistaqsi kemm ibbenefikaw minnha ssib li bbenefikaw minnha ftit iktar minn 20 ruħ.

L-uniku ħaġa li titkellem dwar ix-xogħol f'Għawdex fil-baġit sħiħ kienet diġà ssemmiet fil-baġit ta' qabel, jiġifieri għas-sena d-dieħla m'għandna l-ebda inizjattiva ġdida dwar xogħol.

Sinjura President, l-appell tiegħi hu: Ejja naħdmu biex neliminaw din il-gap li hemm bejn il-pagi ta' Malta u l-pagi ta' Għawdex, u biex intejbu l-kondizzjonijiet tal-ħaddiema Għawdxin li qed jitħaddmu bil-prekarjat jew qed jitħaddmu f'postijiet tax-xogħol fejn mhux qed jingħataw l-istess kondizzjonijiet ta' sħabhom l-oħra.

Rigward is-saħħa, hawnhekk kellna tgħaffiġa sħiħa mill-Gvern.

L-uniku sptar li għandna Għawdex ġie mibjugħ lill-privat.

Jiena m'għandix dubbju li d-deputati Għawdxin tan-naħa tal-Gvern ma qablux ma' dan, però ma tkellmux.

M'għandix dubju li ma qablux ma' dan, għaliex l-ebda Għawdxi ma jista' jaqbel li l-uniku sptar li għandek f'Għawdex jinbiegħ lill-privat.

L-ewwel kellna lil Vitals, li serqu u telqu, u issa għandna lil Steward fejn id-diċeriji fost il-ħaddiema huma li Steward diġà qegħdin jitkellmu ma' terzi biex ibiegħu.

Jekk huwa veru li Steward diġà qed jaħsbu biex ibiegħu, allura għandna problema kbira fil-qasam tas-saħħa f'Għawdex.

Jiena diġà għedt li rigward il-bini ta' sptar ġdid ma sar xejn, anke jekk kien imwiegħed li jitlesta fi żmien sentejn.

Issa l-ġimgħa d-dieħla jew ta' wara se jiġi l-Prim Ministru u jiftaħ l-anatomy centre ġdid f'Għawdex.

Kemm hi tajba, Sinjura President!

Se niftħu anatomy centre mhux għall-Għawdxin, imma għall-istudenti ta' Barts li ħafna minnhom qegħdin bi scholarships li għad irridu nkunu nafu min qed iħallas għalihom.

L-iskola ta' Barts hija inizjattiva tajba, imma l-mistoqsijiet dwar min qed iħallas l-ischolarships ta' dawk l-istudenti qed jiġu maħruba kull darba, u allura tibda tixgħel il-bozza l-ħamra.

Kemm minn dawn l-istudenti ta' Barts huma mħallsa minn flusna, mit-taxxi tagħna bi scholarships tagħna stess għal studenti barranin?

Għad irridu nkunu nafu.

Fi ftit tal-ġranet oħra se jinfetaħ l-Anatomy Centre f'Għawdex!

Dan tafu kif sar?

Sinjura President, child development centre li nbena mill-flus ta' Eko-Għawdex minn Gvern Nazzjonalista b'iżjed minn €1 miljun ittieħed u ngħata lil Barts, u t-tfal Għawdxin baqgħu jsaffru.

Kellu jkun ċentru fejn l-istudenti Għawdxin, it-tfal Għawdxin, ikollhom is-servizzi kollha, fosthom child psychologist, speech therapist, u s-servizzi kollha miġburin taħt saqaf wieħed.

Issa ħadna dik il-binja mibnija mit-taxxi tal-poplu Malti u Għawdxi mill-flus ta' Eko-Għawdex, u tajnieha lil skola barranija biex tagħmilha anatomy centre.

U l-ġimgħa d-dieħla jew ta' wara ġej il-Prim Ministru jiftaħar li fetaħ anatomy centre f'Għawdex!

Ma jgħidx li dan sar f'binja li saret minn Gvern Nazzjonalista għat-tfal Għawdxin, li ttieħed lit-tfal Għawdxin biex jingħata lil studenti barranin bi scholarships mit-taxxi tal-poplu Malti u Għawdxi.

Kemm hi tajba!

Hekk nistmawhom lill-Għawdxin!

Id-deputati Għawdxin tan-naħa tal-Gvern jinsabu siekta fuq is-saħħa.

Anzi, kultant jgħidulek: Aħna m'għandniex x'naqsmu, dik tgħaffiġa tal-Ministru Konrad Mizzi.

Issa jrid jerfagħha l-Ministru Chris Fearne għaliex hu l-Ministru tas-Saħħa!

Diġà spjegajt ukoll li għandna konsulenti mediċi Għawdxin li qed jaħarbu, fosthom Mercieca, Abela, Dingli u Curmi.

X'inhi r-raġuni li dawn telqu minn Għawdex?

Dawn huma konsulenti bravissimi li kellna s-servizzi tagħhom fl-isptar Ġenerali ta' Għawdex, u telqu minn Għawdex.

Imbagħad, l-agħar waħda hija t-tgħaffiġa tal-helicopter.

Kien hemm ħajjiet oħra li ntilfu minħabba negliġenza fl-isptar ta' Għawdex.

Jiġu n-nies ikellmuk, jiġu l-familji jkellmuk u jgħidulek: Aħjar ma nitkellmux pubblikament għaliex nibżgħu.

Nemminhom, u issa naf x'se jiġri la npoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra dokument illum.

Illum mhux se jkun hemm risposta għalih, imma minn issa se tibda witch hunt għal min tahomli.

Bħalma bdiet witch hunt biex jaraw min tani l-informazzjoni malli jiena ħriġt l-informazzjoni fuq il-pazjent li miet għaliex ma kienx hemm helicopter u bdew iwaħħlu f'dak u fl-ieħor.

Ovvjament, marru fuq in-Nazzjonalisti!

Però nserrħilkom moħħkom; dawn u l-informazzjoni ta' qabel, tawhomli Laburisti li ma jifilħux għas-sitwazzjoni li hemm fl-isptar!

Sinjura President, hawnhekk saret cover-up minn inkjesta, cover-up fuq mewt ta' pazjent Għawdxi, inkjesta fażulla li saret biss biex tgħatti.

Fil-file tal-pazjent – u se npoġġihom fuq il-Mejda tal-Kamra – hemm miktub mit-tobba: "No helicopter service".

It-tieni dokument jgħid: "… since helicopter not working and fastest way is …" U jiġi hawn il-Ministru b'inkjesta, b'rapport, u jgħidilna li kollox kien qed jaħdem.

Anzi, is-CEO tal-Isptar imur jieħu r-ritratti tal-helicopter sigħat wara u jgħidilna: Ara kif il-helicopter qiegħed hemm!

Mhux hekk biss, imma daħak bil-Ministru għal Għawdex ukoll, għaliex taha r-ritratti tal-helicopter u l-Ministru tellgħathom fuq Facebook tagħha, imma l-pazjent miet għaliex il-helicopter ma kienx hemm.

Jgħidu x'jgħidu, bħal dan hemm numru ta' każijiet oħra, imma m'għandix iċ-ċans li nidħol fil-kwestjoni ta' nuqqas ta' helipads fl-Isptar ta' Għawdex u fl-Isptar Mater Dei.

Dwar l-edukazzjoni f'Għawdex ma ssemma xejn.

L-ITS ta' Għawdex qiegħda tmut mewta naturali, u fiċ-ċentru tal-Università ta' Għawdex il-korsijiet nixfu.

Ġieli jċemplu ġenituri u jgħidulek li m'hemmx għalliem tal-Malti għal numru ta' studenti fl-Iskola Sekondarja ta' Għawdex; ilhom mill-bidu tas-sena skolastika bla għalliem, jitkellmu u jitkellmu, u kulħadd jgħidilhom li m'hemmx x'tagħmel, m'għandhomx soluzzjoni.

Kellna l-Iskola tal-Arti, Drama u Mużika li ddaħħlu minn gvern Nazzjonalista.

U l-iskola primarja ġdida ilna sitt snin ngħidu li trid tinbena.

Kieku l-Gvern Nazzjonalista dam sitt snin biex jibni l-iskejjel, kieku ma nbniet l-ebda skola.

Issa qed jgħidulna li se jibnuha fil-middle school, bil-problemi kollha tal-parking u problemi oħra li m'għandix il-ħin li nidħol fihom.

L-aħħar punt li rrid insemmi huwa l-infrastruttura, u hawn se nidħol biss fuq it-toroq.

Fil-Baġit qed jiġu vvotati €100 miljun għal Infrastructure Malta.

Meta tistaqsi kemm mit-toroq se jsiru f'Għawdex minn Infrastructure Malta għas-sena 2019, jgħidulek "xejn".

Fil-lista li ħarġet m'hemm l-ebda triq f'Għawdex.

Imbagħad tara li hemm €4 miljun ivvotati għat-toroq f'Għawdex, li jiġu 4% biss tal-baġit tat-toroq, meta Għawdex huwa terz tat-territorju ta' Malta u Għawdex.

Biex nagħlaq irrid ngħid li naf li l-Ministru qiegħda tipprova tagħmel l-almu tagħha f'dawn il-problemi.

Naf li ma jiddependix biss minnha u naf li ma tistax titkellem ċar fuq l-edukazzjoni u s-saħħa, b'mod partikolari fuq is-saħħa, għaliex ma jaqgħux taħt ir-responsabilità tal-Ministeru għal Għawdex.

Dawn ittieħdu mill-Ministeru għal Għawdex meta tela' l-Gvern Laburista.

M'għandix dubju li kieku kien responsabbli l-Ministru għal Għawdex, Ministru Għawdxi, ma kienx se jħalli l-uniku sptar li għandna f'Għawdex jiġi pprivatizzat.

Fl-aħħar mill-aħħar, oqsma importanti bħalma huma s-saħħa, bħalma hija l-edukazzjoni jekk ma jitkellimx dwarhom il-Ministru għal Għawdex, jekk ma jitkellmux id-deputati Għawdxin tan-naħa tal-Gvern, min se jitkellem dwarhom?

Allura huwa importanti ħafna, Sinjura President, li l-prijoritajiet għal Għawdex ikunu fejn tidħol il-konnettività, kif diġa' spjegajt, l-infrastruttura, il-governanza ta' Għawdex, kif ukoll li nassiguraw li l-kwalità tal-ħajja tal-Għawdxin tkun bħal dik tal-Maltin jew aħjar.

Qabel nagħlaq, nitlob il-permess biex inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra d-dokument li rreferejt għalih.

Grazzi ħafna.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi ħafna.

Hawn permess biex jitpoġġa dan id-dokument fuq il-Mejda tal-Kamra?

Il-permess ingħata.

CHRIS SAID: Sinjura President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Dokument dwar is-servizz tal-helicopter biex jinġiebu pazjenti minn Għawdex għal Malta

IĊ-CHAIRPERSON: Aktar rimarki?

L-Onor.

FREDERICK AZZOPARDI: Grazzi, Sinjura President.

Dalgħodu għandna diskussjoni dwar l-estimi tal-Ministeru għal Għawdex.

Irrid nibda l-intervent tiegħi billi nirringrazzja lill-uffiċjali tal-Ministeru għal Għawdex li wħud minnhom qegħdin hawn magħna dalgħodu, u lill-ħaddiema kollha li hemm fid-diversi dipartimenti li għandna f'Għawdex.

Nirringrazzjahom għax-xogħol ta' fejda li dejjem iwettqu favur il-gżira tagħna.

Nirringrazzja wkoll lill-kelliema Għawdxin tan-naħa tal-Gvern.

Wara kollox, jien konvint li bħala Għawdxin, ilkoll kemm aħna, min-naħa tal-Gvern u min-naħa tal-Oppożizzjoni, għandna skop wieħed, dak li Għawdex tagħna jmur 'il quddiem.

Fid-Diskors tal-Baġit għas-sena d-dieħla ntqal, u hawn nikkwota:

"Dan il-Gvern jemmen bis-sħiħ fil-potenzjal ta' Għawdex.

Jemmen li Għawdex għandu jkun imnebbaħ minn strateġija li tħares fit-tul."

Jekk immur lura għad-diskors tal-Baġit tas-sena 2014, l-ewwel wieħed imressaq mill-Gvern preżenti, kien intqal li l-mira ewlenija tal-Gvern għal Għawdex hija li jinħoloq xogħol f'Għawdex għall-Għawdxin.

L-istess fid-Diskors tal-Baġit għas-sena 2015 kien intqal li dan hu Gvern li jrid ikattar l-investiment f'Għawdex.

Sinjura President, kliem sabiħ kemm tridu, imma fir-realtà kemm qed jitwettaq minn dak li qed jiġi mwiegħed sena wara l-oħra?

Għamilt referenza għal dawn it-tliet kwotazzjonijiet minn diskorsi ta' baġits differenti biex nuri li minn dak li qed jiġi mwiegħed sena wara l-oħra ftit li xejn qed jitwettaq.

Kważi l-proġetti kollha f'Għawdex li ssemmew fl-aħħar ħames baġits qatt ma mmaterjalizzaw, qatt ma twettqu.

Sinjura President, il-Ministru għal Għawdex dan l-aħħar għamlet konferenza stampa fejn tkellmet dwar il-ħidma li qed issir fil-kontest tal-baġit li kien għadu kif tħabbar.

F'din il-konferenza l-Ministru ġiet ikkwotata li qalet li l-baġit għas-sena 2019 huwa wieħed record.

Jiddispjaċini ngħid li dan hu lil hinn mill-verità.

Il-vot kapitali għas-sena 2019 hu ta' €12,796,000.

Qed nikkwota l-vot kapitali biss, għaliex dan huwa l-vot li jirrifletti l-investiment fl-infrastruttura u għal żvilupp ġdid f'Għawdex.

Il-voti l-oħra huma għal spejjeż rikorrenti u ma jrendu l-ebda investiment ġdid.

Jekk immorru għall-estimi tas-snin ta' qabel insibu tal-anqas żewġ okkażjonijiet fejn il-vot kapitali kien ferm akbar minn dak ivvotat għas-sena d-dieħla.

Fil-fatt, għas-sena 2011 fil-vot kapitali kienu ġew ivvotati €16,441,000, waqt li għas-sena 2012 kienu ġew ivvotati €15,366,000.

Jiġifieri hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq differenza ta' bejn €4 miljun u €3 miljun.

Fil-bidu tad-diskors tiegħu għall-Baġit, il-Ministru għall-Finanzi għal darb'oħra semma l-bini tal-isptar ġdid f'Għawdex.

Dwar l-isptar il-ġdid fis-sena 2017 insibu li l-Ministru għas-Saħħa kien informa lill-Parlament li l-ftehim mal-Vitals Global Health Care se jara l-ftuħ mill-ġdid tal-isptar renovat ta' San Luqa u sptar ġdid ġewwa Għawdex.

Sena wara, f'Ġunju ta' din is-sena, il-Ministru, filwaqt li nforma lil Kamra li t-tmexxija tal-iSptar Ġenerali f'Għawdex għaddiet f'idejn Steward Health Care, ma semma xejn dwar il-bini ta' sptar ġdid.

Dan l-isptar ilu snin jiġu mwiegħed u sal-lum għadha lanqas tpoġġiet ġebla waħda.

Mhux talli ma nbeniex l-isptar il-ġdid, talli Vitals serqu €50 miljun, m'għamlu xejn, u spiċċaw biex telqu minn Malta.

U issa, minflok li nbena sptar ġdid, naqqasna binja, li għadu kif għamel referenza għaliha l-Onor.

Chris Said, li hi binja importanti mill-isptar preżenti.

Qed nirreferi għall-binja li kienet iffinanzjata mill-Ministeru għal Għawdex u li kellha tintuża bħala child development centre.

Din il-binja issa ngħatat lil Barts Medical School biex takkomoda klassijiet tal-anatomija.

M'għandi xejn kontra li tinfetaħ l-iskola ta' Barts – anzi, il-Partit Nazzjonalista dejjem inkoraġġixxa investiment ta' dan it-tip f'Għawdex – però hu nuqqas kbir ta' ppjanar meta jkollok ċentru lest għal kollox u, minflok li dan jiġu wżat għall-iskop li għalih inbena, jingħata lil Barts Medical School.

Il-proġett tal-anatomija seta' faċilment inbena xi mkien ieħor u ma kienx hemm għalfejn nissagrifikaw din il-binja tant importanti fil-qasam tas-saħħa.

Sinjura President, dan iċ-ċentru dwar żvilupp għat-tfal inbena minn Gvern Nazzjonalista b'investiment ta' kważi €2 miljun, proġett li kellu l-għan li jipprovdi servizz tant importanti u li kull istituzzjoni fil-qasam tas-saħħa llum tqisu bħala l-mod kif għandna nħarsu lejn ċerti kondizzjonijiet li jbatu minnhom it-tfal.

L-iskop ta' dan il-proġett kien li t-tfal Għawdxin ikollhom klinika minn fejn jingħataw gwida medika, tingħata terapija lil dawk li għandhom xi diżabilità li taffettwalhom l-iżvilupp tat-tagħlim, kif ukoll terapija okkupazzjonali u tal-kliem.

Il-Gvern daqshekk ġie jimpurtah mill-iżvilupp ta' tfal Għawdxin li jeħtieġu dan it-tip ta' għajnuniet.

B'daqqa ta' pinna l-Gvern għadda din il-binja, li swiet madwar €2 miljun, lil Barts.

Imma ħalli issa niġi għal proġett ieħor imsemmi fil-Baġit.

Id-Diskors tal-Baġit jagħmel referenza wkoll għad-dar tal-anzjani f'Għajnsielem.

Dan il-proġett ilu jissemma.

Fil-fatt issemma fil-baġits għall-2014, 2015, 2016, 2017, 2018, u issa anke għall-2019.

Fis-sena 2014, meta ġie mħabbar dan il-baġit, kien stmat li se jiswa €1 miljun; tliet snin wara, fil-baġit tas-sena 2017, intqal li se jiġi jiswa €6 miljun.

Minn dawn is-€6 miljun, tul l-aħħar snin ġew ivvotati kważi €5 miljun, filwaqt li għas-sena d-dieħla ma ġie vvotat xejn.

Il-proġett ilu ħames snin li nbeda u għadu ħafna lura biex jitlesta.

Għadu tlesta biss il-qafas tiegħu għax għadu ġebel u saqaf.

Sinjura President, fil-Baġit erġajna smajna wkoll dwar il-bini ta' qorti ġdida f'Għawdex.

Dan kien tħabbar fil-baġit tal-2014.

Dan kien stmat li jiswa madwar €12-il miljun, imma sal-lum kulma sar hu li ġiet sottomessa applikazzjoni mal-Awtorità tal-Ippjanar u li għadha fi stadju ta' tracking number, li jfisser li l-applikazzjoni għadha tant lura li lanqas biss għadha ngħatat in-numru tal-applikazzjoni tal-Planning Authority.

Id-Diskors tal-Baġit għas-sena d-dieħla jagħmel riferenza wkoll għall-fatt li se tingħata spinta lix-xogħol fil-lokalitajiet ta' Marsalforn u x-Xlendi.

Din bl-implimentazzjoni ta' żewġ masterplans rispettivi fil-lokalitajiet.

Dan il-proġett kien issemma wkoll fil-Baġit tas-sena 2015 meta kien intqal li l-Gvern kien se jkompli jistinka sabiex il-masterplans ta' Marsalforn u x-Xlendi jiġu finalizzati.

F'din il-parti tad-Diskors tal-Baġit għas-sena d-dieħla kien hemm referenza wkoll għall-breakwater ta' Marsalforn.

Intqal li se jiġu finalizzati l-pjanijiet finali biex jerġa' jinbena mill-ġdid il-breakwater.

Rigward il-breakwater ma nistax ma nsemmix il-ħafna xogħol li sar mis-sena 2011 mill-Ministeru għal Għawdex taħt Gvern immexxi mill-Partit Nazzjonalista.

Id-Dipartiment għal Proġetti u Żvilupp tal-Ministeru għal Għawdex kien ipprepara Project Proposal Document, u dan kien ġie approvat mill-Financial Management Monitoring Unit.

Kien sar ukoll studju minn kumpanija barranija li tispeċjalizza f'dan it-tip ta' proġetti.

Dan l-istudju kien imsejjaħ Marsalforn Bay wave and climate studies, studju li dakinhar kien sewa madwar €35,000.

Kien ġie kkummissjonat studju u survey ta' qiegħ il-baħar ta' Marsalforn, studju li sewa wkoll ammont sostanzjali ta' eluf ta' Ewro.

Jiġifieri ma nistax nifhem għalfejn wara li kien sar dan ix-xogħol kollu, kellhom jgħaddu dawn is-snin biex issa, għall-Baġit tas-sena d-dieħla, kulma qed jingħad hu li se jiġu finalizzati l-pjanijiet finali dwar dan il-proġett.

Fil-vot kapitali tal-estimi m'hemm l-ebda fondi allokati għal dan il-proġett.

Sinjura President, fid-Diskors tal-Baġit issemma wkoll li kien se jingħata bidu għal proġett akwatiku għal Għawdex, dak tal-Gozo Aquatic Centre.

Dan hu eżempju li juri bl-iktar mod ċar li hemm differenza kbira bejn dak li jitwiegħed u dak li fil-fatt jitwettaq mill-Gvern.

Fid-Diskors tal-Baġit ta' tliet snin ilu kien ntqal li se jingħata bidu għal dan il-proġett, u għall-Baġit tas-sena 2017, sentejn ilu, kien intqal – u hawn nikkwota –

"Għawdex fl-aħħar se jkollu pixxina ġdida li tista' sservi wkoll biex inġibu 'l quddiem it-turiżmu sportiv f'din il-gżira."

Dwar dan kont għamilt mistoqsija parlamentari lill-Ministru għal Għawdex.

Fi tweġiba ntqal li l-memorandum of understanding dwar il-pixxina ġie ffirmat f'Novembru tas-sena 2016, u li n-negotiating team kien għaddej b'negozjati mal-privat.

Intqal ukoll li l-proġett kien maħsub li jitlesta sa mhux aktar tard minn 12-il xahar mid-data tal-iffirmar tal-kuntratt, li jfisser li x-xogħol kellu jitlesta sa Novembru 2017.

Sal-lum għadu ma sar xejn fuq dan il-proġett.

Sinjura President, bażikament dawn kienu l-proġetti dwar Għawdex li l-Ministru għal Finanzi semma fid-Diskors tal-Baġit għas-sena d-dieħla.

Ma hemm xejn dwar l-inċentivi speċifiċi għal Għawdex jew dwar xi tħejjija ta' qafas speċjali għall-investiment f'Għawdex li b'tant pompa konna ilna s-snin nisimgħu dwarhom.

Dan juri li l-Gvern m'għandu l-ebda viżjoni dwar investiment f'Għawdex fil-futur.

M'hemm l-ebda proġett ġdid għal Għawdex.

Issemmew biss proġetti li ilna nisimgħu dwarhom ħafna, uħud minnhom għal dawn l-aħħar erba' jew anke ħames snin.

Aktar minn hekk, kien hemm numru ta' proġetti oħra li kienu mwiegħda f'budgets preċedenti u li ma kien hemm l-ebda referenza għalihom f'dan il-baġit.

Pereżempju, x'sar mill-proġett dwar it-tieni fibre optic cable bejn Malta u Għawdex, proġett li ilna nisimgħu dwaru għal dawn l-aħħar erba' snin?

Fiex wasal il-proġett għall-fast ferry service bejn il-gżejjer?

X'sar mir-raba' vapur għall-Gozo Channel li tant huwa bżjonjuż.

Għad hemm il-ħsieb li jsir?

Donnu l-ewwel ħriġna bl-idea li jsir, u issa l-Gvern donnu qed jerġa' jibdielu.

Ġie rrapportat li kemm il-kumpanija Gozo Channel u anke l-Ministeru għal Għawdex kienu favur dan l-investiment: però – dejjem kif ġie rrapportat – il-Ministru għall-Finanzi m'approvax il-kiri ta' vapur ieħor.

L-istess Ministru għall-Finanzi – li ma ddejjaq xejn japprova kuntratt dubjuż għall-aħħar, dak għal €274 miljun għall-estensjoni ta' San Vinċenz De Paule! – deherlu li dan l-investiment tant bżonnjuż għal Għawdex mhuwiex ġustifikat.

Għal Malta għandna kemm irridu flus, imma għall-bżonnijiet tal-Għawdxin, dawk le, naħarbuhom.

Semmejt lil ta' San Vinċenz għaliex il-kuntratt kif sar, anke skont l-Awditur Ġenerali stess, ma kienx kuntratt tajjeb u se joħroġ kuntratt ġdid.

Jiġifieri €274 miljun għal kuntratt li ma kienx tajjeb u li kellu jerġa' jibda mill-ġdid kellna flus, waqt li biex nikru vapur ieħor għal Għawdex m'għandniex.

Sinjura President, kull meta wieħed mill-vapuri jkollu ħsara l-konsegwenzi qed ikunu ferm serji.

Dan joħloq sriebet kbar ta' karozzi fiċ-Ċirkewwa, kif ukoll fl-Imġarr, sabiex jaqsmu l-Fliegu.

Nammetti li kull impriża jkollha l-ħsarat, imma dawn l-inċidenti juru kemm huwa fraġli s-servizz tal-vapuri.

Dan hu l-uniku kollegament li Għawdex għandu mad-dinja.

Għandna flotta li ilha ma tinbidel 18-il sena, u naturalment hemm aktar ċans ta' ħsarat li jikkawżaw dewmien.

Dan għad-detriment tal-ekonomija ta' Għawdex.

Fil-Baġit ma nsibu xejn lanqas dwar il-proposta ta' yacht marina oħra f'Għawdex.

Kien hemm żmien meta fil-baġit kienu jgħidulna li minflok waħda se nagħmlu tnejn, imma milli jidher mhu se jsir xejn.

Issa jidher li m'hu se jkollna xejn għaliex kulma qed jingħad hu li se jiżdiedu l-faċilitajiet fil-yacht marina eżistenti.

M'għadniex insemmu qatt, u ma nagħmlu ebda riferenza għal yacht marina, lanqas waħda, aħseb u ara tnejn.

L-istess ma smajna xejn dwar il-cruiseliner passenger terminal f'Għawdex.

Fid-Diskors tal-Baġit ma smajna xejn dwar l-iskola primarja ġdida fir-Rabat, skola li ilha mwiegħda sa mis-sena 2014.

Dwar din l-iskola kien hemm storja ta' diżgwid u nuqqas ta' informazzjoni, tant li sal-lum jirriżulta li lanqas biss m'għadha ttieħdet deċiżjoni fejn se tinbena.

Riċentement, għamilt mistoqsiija parlamentari lill-Ministru tal-Edukazzjoni fejn staqsejt fejn wasal il-proċess għall-bini tal-iskola u fejn se jkun is-sit li fuqu se tinbena.

Fit-tweġiba ntqal li qiegħed isir xogħol preparatorju fuq il-proġett.

Intqal ukoll li qed jiġu evalwati diversi siti għal din l-iskola, possibilment fil-kumpless ta' skejjel fir-Rabat stess.

Għalhekk, Sinjura President, minn din it-tweġiba jirriżulta li l-iskola jidher li se tinbena fl-istess post fejn fis-sena 2015 kien inħareġ il-permess tal-Awtorità tal-Ippjanar u anke ġew awarded it-tenders biex isir ix-xogħol.

Minħabba l-ebusija ta' ras xi ħadd se jkunu ntilfu tal-inqas erba' snin minn meta tinbena din l-iskola.

Ma smajna xejn ġdid ukoll dwar il-qasam agrikolu f'Għawdex.

M'hemmx dubju li l-biedja hija meħtieġa għall-iżvilupp sostenibbli u bilanċ tal-gżira ta' Għawdex.

Sa ftit żmien ilu konna ngħidu li l-agrikoltura hi waħda mill-pilastri tal-iżvilupp sostenibbli ta' Għawdex.

Illum m'għadniex nistgħu ngħidu dan.

Wieħed irid iħares lejn l-agrikoltura b'mod differenti mill-imgħoddi.

Il-biedja f'Għawdex trid titqies bħala l-qasam folkloristiku ewlieni tal-gżira, kif ukoll bħala attività ewlenija għall-preservazzjoni tal-pajsaġġ u tal-ambjent Għawdxi.

Illum il-biedja hija importanti ħafna wkoll mhux biss għat-turiżmu, iżda wkoll għall-iżvilupp industrijali u kummerċjali tal-gżira ta' Għawdex.

Mil-lat turistiku, il-biedja mhux biss hija attrazzjoni, imma tista' tkun ukoll aspett ta' żamma rurali, u hija wkoll mezz ta' esportazzjoni inviżibbli billi l-prodotti agrikoli jinbiegħu lokalment lill-barranin.

L-ammont fil-vot kapitali allokat għall-agrikoltura għall-Ministeru għal Għawdex għas-sena 2019, is-sena d-dieħla, huwa biss ta' €200,000.

Naħseb li b'€200,000 ma tantx tista' tagħmel żvilupp ġdid għall-agrikoltura f'Għawdex, u ma tantx tista' tagħti għajnuna lill-bdiewa Għawdxin.

Nappella hawnhekk li jiġi kkonsidrat li parti sostanzjali mit-€8 miljun fondi approvati għal Għawdex mill-Unjoni Ewropea jiġu allokati biex jiġu indirizzati l-problemi li qed ixekklu l-qasam tal-agrikoltura f'Għawdex.

Sinjura President, waħda mill-akbar sfidi għal Għawdex hi li jiġu ġġenerati biżżejjed impjiegi li jħaddmu tal-inqas numru sew mill-eluf ta' studenti kkwalifikati li ħerġin fuq is-suq tax-xogħol sena wara l-oħra.

Min qiegħed jiggradwa rari jsib xogħol kompatibbli mal-kwalifiki akkademiċi tiegħu f'Għawdex, u l-uniku xogħol li jsib ikun f'Malta.

Jekk din l-isfida ma tintlaħaqx, il-popolazzjoni ta' Għawdex tibqa' tonqos aktar b'detriment ekonomiku kbir għall-gżira.

Fil-Baġit għas-sena 2019 ma smajna bl-ebda inizjattiva biex jiġu indirizzati dawn il-problemi.

L-introduzzjoni tat-teknoloġija tal-informatika fetħet orizzonti ġodda li jistgħu jindirizzaw il-problema tax-xogħol f'Għawdex.

Hemm bżonn li verament nibdew ninvestu fin-nies u f'know-how biex nesploraw dawn it-toroq ġodda ta' xogħol għall-Għawdxin.

Hemm bżonn li tinħoloq biżżejjed attività ekonomika biex insostnu l-livell ta' parteċipazzjoni għolja fis-suq tax-xogħol f'Għawdex.

Biex din il-mira tkun tista' tintlaħaq hemm bżonn li jiġu msaħħa u jiżdiedu l-inċentivi għall-industrija li diġa' jeżistu biex jinħolqu aktar impjiegi f'Għawdex.

Irrid ngħid ukoll li, fl-opinjoni tiegħi, il-miżura li ġiet introdotta din is-sena u li issa anke ġiet estiża għas-sena d-dieħla, fejn qed jingħata inċentiv finanzjarju meta jiġi maħluq impjieg ġdid mas-settur privat f'Għawdex, mhux qed tħalli r-riżultati mixtieqa.

Skont informazzjoni li ngħatajt riċentement fil-Parlament irriżulta li n-numru ta' impjiegi li nħolqu minn din l-iskema kien ta' 26 biss f'sena sħiħa.

Dan in-numru kien tant żgħir li fl-opinjoni tiegħi qatt ma kellu jinkoraġġixxi lill-Gvern biex jestendi din l-iskema għal sena oħra.

Hemm bżonn li jiġu mistħarrġa skemi oħra li jkunu aktar attraenti biex inħajru investiment u xogħol ġdid f'Għawdex.

Fil-Baġit kien hemm referenza wkoll għat-twaqqif tal-Awtorità Reġjonali għal Għawdex.

Mid-Diskors tal-Baġit sirna nafu li din l-awtorità se jkollna r-responsabilità li timplimenta l-istrateġija reġjonali ta' Għawdex.

Fl-opinjoni tiegħi jkollna awtorità fjakka li ma tagħmilx sens jekk l-oqsma tal-edukazzjoni u s-saħħa f'Għawdex jibqgħu jiġu amministrati minn ministeri f'Malta.

Jekk il-Ministeru ma jerġax jingħata l-poteri li kellu, qatt m'hu se jkun jista' jerġa' jibda jilħaq l-aspirazzjonijiet kollha tal-Għawdxin.

Fl-opinjoni tiegħi, din l-awtorità trid tiġi komplementata billi tiżdied struttura reġjonali, poteri ta' awtonomija biex, filwaqt li sservi ta' kontro-bilanċ għall-Ministeru, tagħti iktar apparenza lill-Għawdxin fil-ħajja pubblika, kif fil-fatt dejjem tgħidilna l-Ministru.

Din tal-apparenza tħobb issemmiha ħafna, u naħseb li b'dak il-mod nistgħu nilħqu l-għan ta' Għawdex li Għawdex jirnexxi kif nixtiquh.

Sinjura President, nagħlaq l-intervent tiegħi billi ngħid li l-Partit Nazzjonalista mhux qed jaħli ż-żmien tiegħu fl-Oppożizzjoni.

Aħna kontinwament għaddejjin naħdmu fuq proposti konkreti li jkunu ta' ġid għal Għawdex.

Waqt li qed jiġu mfassla dawn il-proposti, dejjem inżommu quddiem għajnejna li kull proposta għal Għawdex għandha tibda minn Għawdex u mill-Għawdxin.

Żgur li dawn mhumiex proposti li jsiru biex nidhru sbieħ mal-poplu.

Lanqas m'huma proposti li qatt ma jiġu attwati, kif fil-fatt qed jiġri f'dan il-baġit li għadu kif tressaq mill-Gvern.

Grazzi, Sinjura President.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi lilek.

L-Onor.

DAVID STELLINI: Grazzi, Sinjura President, nirringrazzja wkoll lid-deputati kollha Għawdxin taż-żewġ naħat tal-Kamra talli qegħdin hawnhekk preżenti, u nawgura fejqan ta' malajr ukoll lill-Ministru għal Għawdex, Justyne Caruana.

F'dawn l-għaxar minuti li għandi, Sinjura President, nixtieq nirringrazzja speċjalment lill-kollegi tiegħi, deputati Għawdxin Nazzjonalisti – l-Onor.

Marthese Portelli u l-Onor.

Frederick Azzopardi – tal-għajnuna u l-pariri li dejjem jagħtuni.

Kif qed tara, Sinjura President, il-ġist tagħna bħala Partit Nazzjonalista, fuq il-politika għal Għawdex jinġabar fi ftit kliem, jiġifieri politika min-nies għan-nies.

Politika mir-residenti Għawdxin għal residenti Għawdxin u residenti mhux Għawdxin, li huma dawk il-Maltin li joqogħdu f'Għawdex.

Mhux qed ngħid il-kelma "Għawdxin" direttament.

Għaliex?

Għax l-iktar ħaġa importanti għalina, il-viżjoni tagħna għal Għawdex, hija proprju li l-politika għal Għawdex tkun deċiża mir-residenti li joqogħdu f'Għawdex.

Tista' tkun Malti, tista' tkun barrani, għandu jkollok id-dritt li tiddeċiedi inti x'inhi l-politika ta' Għawdex.

Aħna nemmnu f'żewġ affarijiet li t-tnejn li huma semmiehom il-kollega, il-kelliem tagħna għal Għawdex, l-Onor.

Huwa importanti ħafna li, l-ewwel nett, il-konċett tar-reġjonalità jidħol fil-Kostituzzjoni ta' Malta, u t-tieni li jkollna assemblea reġjonali.

Tista' ssejħilha assemblea reġjonali, tista' ssejħilha kumitat reġjonali, kunsill reġjonali u tista' ssejjaħlu kunsill ċiviku li diġà kien jeżisti fis-sittinijiet fi żmien Gvern Nazzjonalista, fi żmien it-Tabib Anton Tabone, li nafuh bħala 'Il-Prinċipal', u li huwa missier l-eks Speaker Anton Tabone.

Il-Kunsill Ċiviku ġab ħafna u ħafna ġid f'Għawdex.

Saru ħafna proġetti fis-sittinijiet permezz ta' dak il-kunsill ċiviku, fosthom ħafna proġetti infrastrutturali.

Kien ġab ħafna ġid, però Gvern Laburista fl-1972 kien deherlu li għandu jneħħih.

Fil-fatt gvernijiet Laburisti matul is-snin fl-istorja ta' Malta, dejjem kellhom idea ta' ċentralizzazzjoni tal-poter.

Aħna bil-kontra: aħna tal-Partit Nazzjonalista dejjem emminna fin-nies.

Aħna dejjem emminna fil-prinċipju tas-sussidjarjetà.

Emminna li l-poter għandu jitlaq kemm jista' jkun lil hinn mill-Gvern ċentrali u jmur għand gvernijiet lokali.

Aħna konna l-partit li daħħalna l-kunsilli lokali, liema kunsilli lokali kienu suċċess.

La l-kunsilli lokali kienu suċċess u la qegħdin naċċettaw u nammettu li Għawdex għandu opportunitajiet differenti u sfidi differenti minn Malta, allura qegħdin naċċettaw – u ilna naċċettaw – li Għawdex għandu jkollu politika distinta minn dik ta' Malta.

Min hu l-aħjar li jiddeċiedi d-direzzjoni, il-viżjoni li għandha tieħu l-politika Għawdxija?

Huma proprju r-residenti li joqogħdu f'Għawdex.

Sħabi, l-Onor.

Frederick Azzopardi, semmew ħafna l-isfidi li għandna quddiemna.

Hemm proġetti li ilhom jissemmew snin twal u għadhom ma seħħewx.

Kieku teżisti assemblea reġjonali kieku jkun hawn vuċi aktar b'saħħitha f'Għawdex li titlaq minn Għawdex, vuċi li jien ngħid għandha tkun konsenswali bejn iż-żewġ partiti, konsenswali anke mal-imsieħba soċjali Għawdxin.

Din hija xi ħaġa li għandna nikkonsidraw, ilna ħafna nisħqu fuqha u issa għandna nimxu mill-kliem għall-fatti.

Aspett li jogħġobni ħafna mill-mod ta' kif qed tmexxi l-Ministru Justyne Caruana jorbot ħafna ma' din l-idea ta' min-nies għan-nies.

Għaliex?

F'Għawdex isiru ħafna attivitajiet kulturali b'mod frekwenti.

Hija ħaġa tajba u pożittiva, u dawn qed isiru minħabba li l-Ministru Justyne Caruana qed tagħfas ħafna fuqhom u hija l-mutur wara dawn l-attivitajiet kulturali.

Dawn qed iġibu ħafna ġid f'Għawdex u qed jattiraw ħafna Maltin lejn Għawdex.

Dan qed tagħmlu proprju b'dan il-konċett tagħna, għax qed tagħmlu id f'id mal-NGOs.

Min joħroġ għonqu għall-attività kulturali jew tal-komunità huwa bniedem li lest jagħmilha anke b'mod volontarju u biex jagħti kontribut lis-soċjetà li tatu ħafna u jixtieq li jagħtu lura lis-soċjetà.

Tajjeb li l-Ministru Justyne Caruana taħdem id f'id ma' dawn in-nies, li jiena nsellmilhom minn hawnhekk: però, meta l-istess Ministru ġiet biex tiddeċiedi fuq il-politika għal Għawdex bħala reġjun iddeċidiet mod ieħor.

Iddeċidiet li tagħmel awtorità, jew il-Kabinett iddeċieda li jagħmel awtorità għal Għawdex.

Hijiex tajba jew le ma nidħolx fiha, imma għalija, frankament, mhijiex relevanti għax totalment differenti.

Id-direzzjoni tagħna hija bottom up, jiġifieri jkollna assemblea reġjonali eletta mir-residenti li joqogħdu f'Għawdex, u jkunu huma li jiddeċiedu d-direzzjoni tal-politika Għawdxija, u mhux Kastilja, biex imbagħad ikollok l-awtorità, ċjoè, nies li jaħdmu fiċ-Ċivil li jimplimentaw ir-rieda ta' Kastilja fuq Għawdex.

Naħseb li l-approach m'għandux ikun top down, imma għandu jkun bottom up.

Tkellem ħafna dwarha l-kelliem tagħna l-Onor.

Chris Said; għandu raġun, naqblu miegħu u bħala partit nappoġġjawh fuq dak l-aspett.

Fadalli ftit minuti u għalhekk se nidħol fuq il-bżonnijiet partikolari ta' Għawdex.

Naf li hemm intenzjoni li jsir: kienet ħabbritu l-Ministru Justyne Caruana, imma huwa importanti li nkomplu nagħmlu pressjoni fuq il-Ministru biex dan isir għax huwa verament bżonnjuż.

In-nies li jinżlu l-Imġarr għall-vapur tas-6.00 a.m. u tas-6.45 a.m. ma jsibux fejn jipparkjaw.

Tajjeb ngħidu wkoll li l-parkeġġ tat-Terminal tal-Imġarr dejjem ikun mimli bili-karozzi tal-kiri, u nixtieq inkun naf għalfejn ikun bil-karozzi tal-kiri.

Il-ħaddiema li jitilgħu Malta kuljum f'dawk il-ħinijiet ta' filgħodu m'għandhomx ikollhom preċedenza?

Il-fast ferry, għalkemm issa għaddej minn problemi legali, kont nippreferi kieku l-fast ferry kien jinkludi wkoll il-karozzi.

Dan mhux jien biss nippreferih, imma naħseb jippreferuh ħafna Għawdxin.

Forsi l-Ministru tista' tagħtina risposta dwar dan.

Rigward il-cargo ferry, naf li hemm numru ta' ażjendi u kumpaniji Għawdxin li huma kuntenti bil-fatt li jibagħtu t-trakkijiet tagħhom matul il-lejl minn Għawdex għal Malta, għax dak qed ikun sussidjat mill-Gvern Malti.

Hija ħaġa tajba; però, naħseb li kien ikun aktar għaqli kieku nstabet soluzzjoni kieku dan is-servizz jingħata minn xi mkien viċin il-Belt jew il-Marsa, pereżempju, billi jidħlu fejn il-lift biex jevitaw it-traffiku ta' Malta, direttament minn Għawdex għal Malta.

Ikun tajjeb li wieħed jikkonsidra dawn il-fatturi biex jevita t-traffiku li hawn f'Malta.

Irrid ngħid ukoll li qabel is-sajf kont għamilt mistoqsija parlamentari lill-Ministru fejn għamilt talba biex jitlesta t-tennis court.

Nixtieq infakkarha li dan it-tennis court għadu ma tlestiex, u jkun tajjeb kieku tibqa' tagħfas li jitlesta għax, bħal fil-każ ta' pixxina, tennis court pubblika f'Għawdex m'għandniex.

Qabel kellna tennis court u llum m'għandniex.

Pixxina pubblika qatt ma kellna u tajjeb li jkollna.

Il-Ministru wkoll, bħala ġenitur, naħseb ukoll tifhem kemm hu importanti li t-tfal tagħna nagħtuhom l-opportunità tal-isport.

U, kif qed nitkellem dwar l-isport, irrid insemmi wkoll il-fatt li f'Għawdex m'għandniex faċilitajiet sportivi għall-atletika, hemm ground tajjeb track and field għat-tfal ħdejn l-iskejjel tar-Rabat, però għandna bżonn wieħed ikbar għall-isportivi adulti.

Hemm ħafna aktar proġetti li huma essenzjali u ma jeżistux f'Għawdex, bħal pereżempju, il-GU Clinic.

Ikun tajjeb li l-GU clinic toffri s-servizzi tagħha anke f'Għawdex.

Huwa importanti li dik tiġi kkonsidrata biex tibda topera wkoll minn Għawdex.

Huwa importanti wkoll li nagħfsu fuq ir-raba' vapur għax l-aċċessibilità hija bżonjuża ħafna.

Tajjeb ngħid li 20 sena ilu kont nitla' naħdem il-Belt kuljum u, fi żmien meta kien Ministru Anton Tabone, kellna l-hovermarine u l-catamaran.

Illum dawn ma jeżistux.

Kellna wkoll servizz tal-ajru, u kellna l-helicopter li llum ma jeżistix.

Dawn kollha waqfu fi żmien Gvern Nazzjonalista – jiġifieri, mhux it-tort tal-Gvern Laburista – imma importanti li nerġgħu nagħmluhom u ma noqogħdux naraw jekk humiex sostenibbli jew feasible jew le, għax l-Għawdxi għandu jkun trattat daqs il-Malti.

Huwa ta' sodisfazzjon għalija li l-Awtorità tal-Ippjanar iddeċidiet biex id-demmiela ma ssirx il-Munxar.

Din tajjeb li nsemmuha għax anke aħna bħala Partit Nazzjonalista ġġelidna wkoll f'kampanja tagħna biex id-demmiela ma ssirx hemmhekk.

L-aħħar kelma hi dwar l-istallazzjoni PV f'Għawdex.

Hawn għandi mistoqsija għall-Ministru.

Kien hemm skema fl-2011 fejn numru ta' residenti Għawdxin daħlu fi ftehim kuntrattwali biex kull unit titħallas 28 ċenteżmu.

Issa, wara tmien snin, dak il-kuntratt se jispiċċa, u allura se jiġi għall-prezz normali ta' 11-il ċenteżmu, jew forsi inqas.

Importanti li għal Għawdex, li għandu daqshekk bżonnijiet, jerġa' jiġġedded il-kuntratt biex ir-residenti Għawdxin ma jiġux lura għall-11-il ċenteżmu imma jibqgħu jieħdu 28 ċenteżmu.

Forsi l-Ministru tgħidilna x'ideat għandha dwar dan.

Għamilt mistoqsija parlamentari wkoll dwar il-bżonn ta' tinda għall-ħaddiema Għawdxin tal-Gozo Channel kemm fl-Imġarr kif ukoll fiċ-Ċirkewwa, miinħabba x-xemx tisreġ tas-sajf u l-kesħa tax-xitwa.

Nagħlaq billi nagħmel kumment importanti dwar il-klassi tal-Malti tas-sekondarja biex jinstab l-għalliem tal-Malti, għax hemm klassi tas-sekondarja tar-Rabat Għawdex li ilha minn Settembru li għadda mingħajr għalliem tal-Malti.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

MARTHESE PORTELLI: Sinjura President, fil-ftit minuti li għandi se niffoka biss fuq punt wieħed, l-ewwel nett, biex ma nkunx repetittiva u wkoll biex inqajjem punt li forsi nistgħu niffokaw fuqu.

Illum fid-diskors tiegħi se niffoka fuq dawk l-Għawdxin li għal xi raġuni jew oħra jkollhom bżonn jitilgħu Malta.

Għandek l-istudenti, il-ħaddiema u għandek ukoll dawk li jkollhom bżonn ċerti servizzi tas-saħħa.

L-ewwel nett, nixtieq nirringrazzja minn qalbi lill-assoċjazzjoni Għawdxija li titkellem f'isem l-Għawdxin li jaħdmu Malta talli kienet proattiva u talli ħadet l-inizjattiva u ppreżentat sett ta' proposti li jtaffu ftit mit-tbatija li jbatu l-Għawdxin li, għal xi raġuni jew oħra, ikollhom jiġu Malta.

Grazzi, naħseb li dik hija l-attitudni, dak huwa l-approach li kwalunkwe assoċjazzjoni għandha tadotta.

Ejja nirrikonoxxu l-fatt li l-Għawdxin ma jitilgħux Malta għall-kapriċċ.

Min jitla' biex jiddeverti jew biex jagħmel xi shopping iva; però, il-maġġoranza tal-Għawdxin li jaqsmu ta' kuljum bejn Malta u Għawdex ma jitilgħux kapriċċjożament.

Jekk inhuma studenti jitilgħu għax iridu jkomplu jistudjaw fl-Università ta' Malta, li toffri għażla vasta ta' korsijiet anke fuq bażi full-time.

Minkejja li għandna branch f'Għawdex – u huwa tajjeb – imma għal raġunijiet loġistiċi ma joffrix l-istess affarijiet li jiġu offruti Malta.

Għandek il-ħaddiem Għawdxi li ma jitlax kapriċċjożament Malta, imma jitla' għax irid jitla' jaqla' l-għajxien tiegħu ta' kuljum.

Għandek ukoll l-Għawdxi li jitla' Malta minħabba raġunijiet ta' saħħa minħabba li l-isptar ta' Għawdex mhux dejjem ikun jista' jaqdi l-bżonnijiet ta' dawn il-pazjenti.

Sinjura President, jekk nitilqu bil-forma mentis li l-Għawdxin li jitilgħu Malta mhumiex qegħdin jitilgħu b'kapriċċ imma qegħdin jitilgħu b'neċessità, għax bilfors, għax m'għandhomx għażla oħra, dik tpoġġi moħħna l-politiċi mistrieħ li kwalunkwe inċentiv, kwalunkwe għajnuna li qed tingħata lill-Għawdxin qiegħda tingħata għax verament hemm bżonnha minħabba l-iżolament ġeografiku ta' Għawdex minn Malta, u ovvjament minħabba l-opportunitajiet ukoll.

Imma, ħalli nibda bil-ħaddiema Għawdxin li jaħdmu Malta.

Kulħadd jaf li Għawdxi li jaħdem Malta għandu miżerjament bejn tliet sigħat u erba' travelling time kuljum.

Apparti l-fatt li għandu bejn tliet sigħat u erba' sigħat travelling time imċaħħad mill-familja tiegħu, għandu wkoll spejjeż addizzjonali ta' trasport u spejjeż addizzjonali f'dak li għandu x'jaqsam ma' ikel.

Filwaqt li nirrikonoxxi li l-inċentivi li kien hemm f'dan il-Baġit se jgħinu, naħseb li minħabba l-premessa li ftaħt biha fil-bidu li l-Għawdxi ma jitlax Malta b'kapriċċ imma jitla' għax huwa neċessarju, għax m'għandux għażla oħra, naħseb li għandna naraw kif lill-Għawdxin nagħtuhom sostenn ikbar.

Ejja naqbdu ftit l-issue tat-trasport.

L-Għawdxin li jaħdmu Malta mhux kollha jistgħu jużaw it-trasport pubbliku minħabba l-fatt li ma jaqdix l-esiġenzi tagħhom, u allura għandek Għawdxin li jispiċċaw jużaw il-karozza personali tagħhom.

Mela hawn għandek l-ispiża tal-biljett tal-vapur, l-ispiża tal-fuel, u forsi anke l-ispiża li hawn min jixtri a second car u jħalliha ċ-Ċirkewwa biex ta' kuljum ma jkollux għalfejn joqgħod iħallas il-biljett tal-vapur tal-karozza.

Għandek ukoll numru ta' Għawdxin oħra li jingħaqdu flimkien, li jorganizzaw pooled transport bejniethom li jiġi jiswiehom bejn €250 u €450 kull wieħed, li huma ammonti sostanzjali speċjalment meta tqis li dawn se jkunu qegħdin jinqatgħu mill-paga.

Hawn huwa fejn jinħoloq żbilanċ bejn xi ħadd li twieled Malta, jaħdem Malta u jgħix Malta, u xi ħadd li twieled Għawdex, jgħix Għawdex, imma jkollu bilfors, out of necessity għax m'għandux għażla oħra, jitla' jaħdem Malta.

Jiena għalhekk għedt li, filwaqt li nirrikonoxxi l-għajnuna addizzjonali li ngħatat f'dan il-Baġit, nemmen li minħabba dan il-fatt fejn tidħol spiża, speċjalment ta' trasport, din għandha tiġi koperta kollha kemm hi.

Dan jista' jsir billi jew il-Gvern jagħti rifużjoni tal-ispejjeż jew billi jkun il-Gvern stess li jorganizza trasport sodisfaċenti u adegwat għal dawk li għandhom bżonnu.

L-istess fejn jidħlu l-istudenti Għawdxin.

Dawn ukoll għandhom il-problema tat-traġitt, però għandhom ukoll l-ispiża addizzjonali li jridu jikru fejn joqogħdu.

Aħna nafu li d-Djoċesi Għawdxija fetħet żewġ hostels, wieħed Gwardamanġa u ieħor fil-Gżira indirizzati biex jgħinu lill-Għawdxin.

Nirrikonoxxu wkoll – u qed jaqblu fuq dan kemm Gvern, kif ukoll Oppożizzjoni – li dawn iż-żewġ hostels mhumiex biżżejjed, u se jkompli jsir investiment f'dan ir-rigward.

Però, sadanittant, min mhux se jsib refuġju f'dawn il-hostels se jkollu jikri fil-viċinanzi tal-Università.

Kulħadd jaf x'inhuma l-prezzijiet tal-kera fil-viċinanzi tal-Università.

Mela l-istudent Għawdxi li ma jilħaqx post fil-hostel jew se jispiċċa jħallas spiża fenomenali ta' kera għax sab post qrib l-Università, jew inkella se jkollu jgħaddi minn tbatija addizzjonali jekk jagħżel li jmur jgħix f'lokalità li hija aktar 'il bogħod mill-Università biex ma jkollux kera daqstant għolja.

Hawnhekk, l-appell tiegħi mhuwiex lill-Ministru għal Għawdex - anzi jien qiegħda hawnhekk biex nagħti l-appoġġ tiegħi lill-Ministru għal Għawdex - għax il-Baġit ma joħroġx biss mill-Ministru għal Għawdex, imma l-Baġit jiġi maħdum bejn il-Ministeri kollha, u l-appell tiegħi huwa lill-Ministri kollha biex jirrikonoxxu l-bżonnijiet u t-tbatijiet tal-Għawdxin.

Iva, fuq dan, nagħti l-appoġġ kollu tiegħi lill-Ministru għal Għawdex, għall-appoġġ li għandha bżonn biex ngħinu aktar lill-Għawdxin u ntaffulhom minn dan il-hardship.

Nagħlaq billi ngħid li nixtieq inkompli nara lill-Gvern jimxi 'l quddiem.

Irrid li jkollna aktar xogħol f'Għawdex għall-Għawdxin, irrid aktar investiment lejn Għawdex, u rrid li ngħinu lill-imprenditur u lis-self employed Għawdxi.

Irridu ntaffu wkoll il-problema li għandu l-business Għawdxi llum li ma jistax jikkompeti mal-Malti fuq l-istess prodott għax għandu l-ispiża tat-traġitt.

Irrid aktar opportunitajiet għaż-żgħażagħ Għawdxin.

Irrid skejjel li huma strutturalment safe u li jilħqu l-għan tagħhom.

Irrid nara l-pixxina f'Għawdex biex isservi kemm għall-isportivi, kif ukoll għall-bżonnijiet ta' terapija u ta' mistrieħ.

L-aċċessibilità ma se nieqaf qatt nitkellem fuqha, u ejja ninvestu u nkomplu ninvestu aktar fl-estetika u fil-karattru tal-lokalitajiet Għawdxin.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

L-Onor.

Infakkrek li fadal ħames minuti.

GODFREY FARRUGIA: Sinjura President, Għawdex hija gżira l-ġmiel tagħha.

Is-sliem tagħha jsaħħrek.

F'din il-Kamra ilna nżeffnu lil Għawdex u liċ-ċittadini tiegħu għal żmien twil, mingħajr ma nsibu soluzzjoni ġusta u dejjiema meta kulħadd jaf bl-isfidi tal-insularità doppja, tal-konnettività bi trasport effettiv, tal-ħolqien tax-xogħol, u meta kulħadd jaf x'iridu l-imsieħba soċjali Għawdxin.

Għawdex irid jibqa' ħaj bħala komunità, bħala kultura, bħala eko-gżira.

Għawdex mhuwiex biss vetrina għat-turisti barranin u Maltin.

Fil-ftit minuti li għandi se nitkellem fuq il-proġett tan-nies.

Irid ikun hemm inċentivi biex il-familji jitħajru jitfgħu għeruqhom hemm, jibqgħu hemm u jkabbru l-familja f'Għawdex.

Il-persentaġġ ta' djar vojta huwa kbir wisq.

Il-persentaġġ ta' djar intiżi bħala btala anke għall-Maltin, u għaldaqstant ikollhom il-karta tal-identità fuq Għawdex, huwa kbir ukoll, imma jien ma nistax ngħid li dawn huma familji Għawdxin.

Hija ħasra li ninnota li ċerti skejjel pubbliċi kellhom jagħlqu.

Din hija indikazzjoni ċara li l-popolazzjoni mhux biss hija adulta, imma m'hemmx wild.

Biex Għawdex jibqa' ħaj, hemm bżonn xogħol f'Għawdex: imma, hemm bżonn xi ħaġa oħra u nemmen ħafna fiha, li hija a tax-free living għall-komunità Għawdxija.

L-inċentiv biex tinxtara l-proprjetà u ċerti inċentivi oħrajn li ssemmew fil-miżuri tal-Baġit huma tajbin: imma aħna hawnhekk kollha rridu – u jien, f'isem il-Partit Demokratiku, hekk irrid – li l-irħula Għawdxin jibqgħu ħajjin.

Irrid li Kerċem jibqa' ħaj, l-Għarb jibqa' ħaj, iż-Żebbuġ jibqa' ħaj, Santa Luċija tibqa' ħajja bit-tfal tal-familji Għawdxin jilagħbu fit-triq bħalma nafhom, bħal kif nafhom jien meta għext Għawdex għal tul ta' żmien.

Għalhekk, wasal iż-żmien li lill-familji Għawdxin, jiġifieri dawk li jorqdu u jqumu f'Għawdex, dawk li għandhom ulied li jmorru l-iskola f'Għawdex, nagħtuhom tax break, li tkun inċentiva bi proposta u b'soluzzjoni differenti.

B'dan il-mod inkunu qegħdin insaħħu l-komunità Għawdxija.

Irrid ngħid ukoll li llum qegħdin fi żmien fejn it-teknoloġija avvanzat ħafna, u hemm ħafna li jistgħu jaħdmu minn Għawdex stess.

Fejn hu s-settur tal-eGaming?

Fejn hu s-settur tal-blockchain li se ndaħħlu f'Malta?

Fejn huma dawn is-setturi biex jgħinu lill-ekonomija Għawdxija?

Wasal iż-żmien biex nimmassimizzaw; wasal iż-żmien fejn we add value lil Għawdex.

Għawdex għandu bżonn dan, u dan huwa l-appell u l-messaġġ tiegħi li rrid ngħaddi, il-proġett tan-nies.

Jien persważ dwar il-Ministru Justyne Caruana.

Nirringrazzja wkoll lill-Ministru ta' qabilha, l-Onor.

Jiena naf eżattament il-mod galbat li taħdem bih l-Onor.

Justyne Caruana għax ħdimt magħha meta kont fuq in-naħa l-oħra.

Jien persważ li dak li qed nitlob se twasslu.

Imma għandha bżonn l-għajnuna ta' ħaddieħor.

Jien nirringrazzjaha bil-quddiem, ilkoll kemm aħna għandna responsabilità hawnhekk, u allura ejjew noffru opportunitajiet.

Jien, Onor. Justyne Caruana, bħala rappreżentant tal-Partit Demokratiku, nagħtik l-appoġġ.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

Skada l-ħin tad- diskussjoni għan-naħa tal-Oppożizzjoni.

Il-ħin kollu li fadal huwa għan-naħa tal-Gvern.

L-Onor.

ANTON REFALO: Sinjura President, irrid nibda billi ngħid grazzi lill-Ministru, lill-ħaddiema kollha li jaħdmu fil-Ministeru għal Għawdex u lill-Oppożizzjoni.

Irrid ngħid li ħadt pjaċir li l-aħħar kelliem kien l-Onor.

Waqt li kien qed jitħaddet ftakart f'meta konna għadna kif tlajna fil-Gvern u konna dħalna l-ewwel darba jien u hu fl-Isptar Ġenerali ta' Għawdex.

Hemmhekk kulħadd jaf il-ħerba li kien hemm.

Dakinhar, jien u hu konna ħerqanin, mimlijin viżjoni kbira għall-gżira Għawdxija, mimlijin b'kuraġġ li rridu naħdmu għal Għawdex, u kien żmien sabiħ.

Kien żmien meta konna noħolmu, u li toħlom mhijiex ħaġa ħażina.

Dak li temmen fih ħafna drabi jibda bil-ħolm, imbagħad trid twettqu, u naħseb li kull wieħed u waħda minna f'din il-Kamra persważ li rridu nwettqu dak li noħolmu.

Waħda mill-affarijiet li jiddispjaċini ngħid hi li ma naqbilx mal-konċett ta' reġjonalità.

Jiena issa ili aktar minn 30 sena membru ta' din il-Kamra, u kelli l-esperjenza li ppreżentajt il-white paper fl-1996 dwar li Għawdex isir reġjun.

Xi jfisser li Għawdex ikun reġjun?

Jiddispjaċini ngħid li ħadd ma semma l-istate aid.

In-nuqqas ta' state aid li għandu Għawdex qed ikisser lill-gżira Għawdxija, u hawn ma rridux ninsew l-iżbalji li għamlu tal-Partit Nazzjonalista meta daħħluna fl-Unjoni Ewropea fejn lil Għawdex għamlulu ħsara kbira.

Smajt lill-kelliema tan-naħa l-oħra kollox doom and gloom.

Possibbli li l-Partit Laburista fil-Gvern ma jagħmel xejn tajjeb?

Tliftu żewġ elezzjonijiet, fl-aħħar waħda l-Partit Laburista ġab l-ikbar maġġoranza li qatt intrebħet biha elezzjoni, u tliftu l-elezzjoni tal-kunsilli lokali.

Mhux qed ngħid dawn l-affarijiet biex ninki, imma dawn huma fatti.

Tliftu wkoll l-elezzjoni tal-Parlament Ewropew u minkejja dan għadkom għaddejjin bl-istess kantaliena.

Dan huwa ħażin għad-demokrazija.

Il-problema f'dan il-pajjiż – u qed ngħidha llum għax m'iniex imxekkel bil-katina tar-responsabilità kollettiva, imma nista' bħat-tajra tal-phoenix intir għal ġejjieni aħjar – hija li għandna Oppożizzjoni li mhijiex taħdem, li mhijiex toffri soluzzjonijiet, u dik hija l-problema u għalhekk Għawdex sejjer lura.

Huwa importanti li jkollna Oppożizzjoni kostruttiva, li tippjana, li tgħid il-viżjoni tagħha x'inhi, u mhux tmaqdar biss u tgħid li kollox ħażin.

Il-ħabib tiegħi l-Onor.

Said semma l-ħaddiema tal-Gozo Channel.

Possibbli nesa li fl-1996 qabel l-elezzjoni daħħlu 25 ħaddiem mal-Gozo Channel b'kuntratt fiss għal sena biex jeħdulhom il-vot?

Meta tlajna aħna fil-Gvern, niftakar jien u l-Onor.

Joe Debono Grech lil dawn għamilnilhom kuntratt biex jiġu tal-fiss.

Semmew ukoll ir-raba' vapur tal-Gozo Channel.

Jiena dan naqbel miegħu, imma intom tafu xi żbalji għamiltu meta bnejtu t-tliet vapuri li hemm illum?

Tnejn minnhom saru mingħajr rampa, u biex saret ir-rampa intefqu daqskemm jiswa l-vapur innifsu.

Dan barra li meta kont Ministru għal Għawdex niftakar li biex tixtri l-parts trid dejjem tixtrihom mingħand l-istess ditta u tgħollilek kemm trid.

Dan barra li l-mollijiet kienu saru għal dawn il-vapuri biss u ma tistax tikri jew tagħmel lease-out ta' vapur ieħor għax ma jidħolx fil-moll tal-Imġarr.

Dażgur li huwa tajjeb li jkollok vapur.

Huwa an added value, imma l-iżbalji ta' qabel ma rridux ninsewhom għax huma żbalji li lill-poplu Għawdxi tefgħuh lura.

M'iniex se ndum nitkellem, imma rrid ngħid li dan il-baġit għalija huwa importanti għax jgħaqqad ma' dak ta' qablu u jidentifika l-problemi speċjali li għandha l-gżira Għawdxija.

Dan il-baġit fih ukoll miżuri li saru kemm għal Malta kif ukoll għal Għawdex.

Jiena nista' nsemmi, pereżempju, il-passaport ta' Heritage Malta.

Forsi mhux importanti li t-tfal tagħna tas-sekondarja u tal-primarja jidħlu ma' żewġ adulti f'kull sit storiku jew mużew ta' Heritage Malta?

Din tapplika wkoll għall-gżira Għawdxija.

Din ħadd ma semmieha.

Se tgħaddi liġi mill-Parlament biex issa Heritage Malta jkollha wkoll ir-responsabilità li tieħu ħsieb siti storiċi anke taħt il-baħar.

Allura dan mhuwiex importanti wkoll?

Għaliex qed ngħid dan?

Pereżempju, fix-Xlendi hemm relitt ta' żmien il-Feniċi li fih wieħed isib anke anfori.

Hemmhekk hemm niċċa importanti għall-għaddasa li, meta tgħaddi din il-liġi u jsir dan il-unit, hemmhekk jinfetħu orizzonti kbar għax id-divers ikunu jistgħu jmorru jgħoddsu hemmhekk, taħt il-kontroll ta' Heritage Malta, u jaraw dan ix-xini Puniku u l-fdalijiet tiegħu.

Fil-Baġit hemm ukoll estensjoni ta' miżuri, fosthom għall-first time buyers li jħallsu biss taxxa ta' 2.

Hemm ukoll miżuri oħra li huma catering apposta għall-gżira Għawdxija.

Ta' qabli semmewhom.

Mhux tajjeb li t-traġitt għal Malta li jkollha tagħmel persuna marida bil-kanċer biex tieħu l-kura tagħha, ikun b'xejn?

Jiena nappella lill-Gvern biex dan ma jkunx biss għall-peruni milqutin mill-kanċer, imma għall-persuni milqutin minn kull tip ta' mard.

Mhux tajjeb li persuna li jkollha titla' Malta jkollha post fejn tmur b'xejn?

Mhux tajjeb ukoll li meta jkun hemm traġitt organizzat b'mod kollettiv għal ħafna Għawdxin, dawn jieħdu rifużjoni ta' €1.50?

In-naħa l-oħra qaltilna li dan huwa ftit; imma għallinqas hemm il-bidu!

Bħalma kien hemm il-bidu meta kienet tingħata l-grant ta' €1,200 lill-istudenti, u mbagħad aħna konna għollejnieha għal €1,500.

Hemm il-bidu, u se nolqtu mhux inqas minn 1,000 familja.

Mhux tajjeb ukoll li mhux il-ħaddiema tal-Gvern biss, imma anke tal-privat, se jieħdu r-rifużjoni tal-ispejjeż tal-biljett tal-vapur?

B'din il-miżura se nolqtu mhux inqas minn 3,000 ħaddiem ieħor li jaħdmu fil-privat.

Mhux tajjeb ukoll – u din importanti għal Għawdex – li kull student Għawdxi li jistudja f'Malta jibbenefika minn sussidju tal-housing?

Din hija miżura tajba ħafna għax tgħin lill-istudent Għawdxi.

Din hija miżura ta' fejda kbira għall-Għawdxin, kif hija miżura tajba wkoll – din kienet teżisti u għadha teżisti, u għamlet ħafna ġid – li min iħaddem impjegat għal tliet snin jieħu lura 30%, sa massimu ta' €6,000, mill-paga tiegħu.

Dawn huma kollha miżuri ta' fejda għal lil Għawdex, u mhux se nidħol fid-dettall fuqhom għax, apparti li m'għandix biżżejjed ħin, jiena persważ li l-Ministru se tespandi fuqhom.

Dan huwa l-aspett soċjali ta' Għawdex.

Hawnhekk ħadd ma semma l-bini ta' housing estate aċċessibbli f'Taċ-Ċawla.

Din hija tajba wkoll.

Ħadd ma jista' jinnega li dan il-Gvern, li hu ta' kulħadd, miexi 'l quddiem fil-qasam soċjali, kif ukoll fil-problemi l-oħra li dejjem insemmu, fosthom tal-aċċessibilità.

Meta ħadna l-ġurament hawnhekk ma ħadnihx favur il-Partit Nazzjonalista jew il-Partit Laburista, imma ħadnieh favur Għawdex.

L-Onor.

Said qalilna li għadna lura, però almenu mexjin.

Qal li jrid jara disinn tal-mina, u tkellem ukoll fuq il-fast ferry service li jiena persważ li l-Ministru qed taħdem fuqu wkoll.

Waħda mill-problemi li qed tiffaċċja l-Ministru hija l-kwestjoni tal-istate aid.

Qed ngħid "waħda mill-problemi" għax min ikun f'dan is-siġġu ta' Ministru għal Għawdex problemi biss ikollu ġejjin, waħda wara l-oħra, u jien għedt u nerġa' ngħid li ħadd ħlief aħna l-Għawdxin ma nafu x'inhuma l-problemi veri tagħna.

Dawn aħna rridu nsolvuhom, u nsolvuhom biss jekk aħna jkollna għal qalbna l-ġid tal-poplu Għawdxi.

Hawn irrid niftaħ fuq il-punt tar-reġjonalità u l-pjan ta' żvilupp għal Għawdex, għax dawn it-tnejn jingħaqdu ma' xulxin.

Ma tistax tgħid li Għawdex għandu jsir reġjun u tabbanduna l-pjan ta' żvilupp għal Għawdex.

Dak konna għamilnieh aħna fl-1996; dak iż-żmien konna għamilna pjan dwar kif Għawdex jista' jimxi 'l quddiem.

Tlajtu intom fil-Gvern u abbandunajtu dan il-pjan u daħħaltuna fl-Unjoni Ewropea.

Imma l-problemi hemm qegħdin.

Imma ejja ngħidu li Għawdex huwa reġjun … Hawn irrid ngħid li jiena ma naqbilx li ssir awtorità reġjonali għal Għawdex.

Kemm se ndumu nagħmlu awtoritajiet!

Awtorità waħda wara l-oħra!

L-ewwel nett, irridu nidentifikaw il-problemi vera li għandha l-gżira Għawdxija, u waħda mill-problemi kbar li għandha l-gżira Għawdxija hija l-kwestjoni tal-istate aid.

Irridu nammettu - u huwa importanti li nammettu dan f'ġieħ is-sewwa - li l-iżviluppatur, il-kummerċjant, in-negozjant Għawdxi ma jista' qatt ilaħħaq ma' sieħbu ta' Malta.

Kif jista' jkun li l-istate aid jammonta għal eżenzjoni ta' €200,000 biss u l-privat waħdu, mingħajr l-għajnuna tal-Istat, jista' b'xi mod itella' l-livell tal-iżvilupp ta' Għawdex u l-GDP u jġibu pari ma' dak ta' Malta?

Ma nistgħux, għax aħna żgħar, aħna fil-periferija, u jekk verament irridu li Għawdex ikun reġjun, irridu nibdew negozjati mal-Unjoni Ewropea biex nirranġaw l-affarijiet.

Qed ngħid dan għax il-Partit Nazzjonalista fil-Gvern għamel ħafna żbalji fir-rigward ta' Għawdex meta nnegozja mal-Unjoni Ewropea.

L-unika soluzzjoni li sab kienet li Għawdex jieħu 10% tal-fondi tal-Unjoni Ewropea, u xejn iżjed.

Dik mhijiex soluzzjoni għal Għawdex!

Imma dik hija s-soluzzjoni li ġab il-Partit Nazzjonalista.

Jekk inti ma titkellimx dwar dawn l-affarijiet mal-Unjoni Ewropea, inti qatt m'inti se tagħmel Għawdex bħala reġjun.

L-Ewropa titħaddet ħafna fuq il-ħolma Ewropea.

Lilna, bħala Għawdxin, din il-ħolma Ewropea x'tatna?

Rapport wara l-ieħor, il-Gvern Nazzjonalista kien jgħid li peress li aħna qrib Malta ma nikkwalifikawx bħala reġjun.

Mela l-gżejjer Azores jew Madeira, dawk jikkwalifikaw, għax huma mbegħdin miċ-ċentru, għalkemm fl-Ewropa, u aħna għax Alla bagħatna żgħar u qrib Malta, aħna ma nikkwalifikawx!

Kulħadd jaf x'benefiċċju għandhom dawn il-gżejjer, fosthom eżenzjoni mit-taxxa u state aid.

Aħna le, aħna ma nikkwalifikawx!

Sinjura President, din ġusta?

Din hija l-ħolma Ewropea li suppost fiha hemm imdaħħal kull ċittadin tal-Ewropa?

Taqblu miegħi li din mhijiex il-ħolma li rridu għat-tfal tagħna!

Din mhijiex il-ħolma li rridu għal kull wieħed u waħda minna!

Għalhekk inkunu żbaljati li nitkellmu fuq il-kwestjoni ta' reġjonalità fuq qasam nazzjonali u nabbundaw l-isfera Ewropea!

Illum aħna fl-Ewropa, u kwalunkwe ħaġa li nagħmlu u niddeċiedu jrid ikollna f'moħħna l-qasam Ewropew.

Hekk irridu nimxu 'l quddiem!

Jiena fl-1996 kont noħlom, bħalma intom toħolmu llum, li Għawdex ikun reġjun.

Ħdimt, ikkonsultajt anke man-naħa l-oħra u għamilna white paper li baqgħet white paper.

Kulħadd jaf għaliex baqgħet white paper.

Baqgħet hekk għaliex il-Ministru ta' dak iż-żmien ma riedx li Għawdex ikun reġjun.

Reġa' tela' l-Partit Nazzjonalista fil-Gvern, u l-kunċett ta' reġjonalità warrbu u tefgħu l-baħar!

Sinjura President, l-ewwel nett jiena nemmen li kwalunkwe ħidma li ssir dwar ir-reġjonalità ta' Għawdex trid issir tramite l-Ministru għal Għawdex, għax din tkun il-ħin kollu impenjata favur Għawdex.

It-tieni punt importanti huwa li rridu nsaħħu l-Ministeru għal Għawdex, u mhux għaliex se nippruvaw naħdmu fuq il-kwestjoni ta' reġjonalità nneħħu l-poteri tal-Ministeru għal Għawdex.

Il-Ministeru għal Għawdex ħadem!

L-istorja tgħallimna li l-ministeru qiegħed hemm minħabba ċ-ċittadini ta' Għawdex, u allura, pari passu mal-kuntest reġjonali, irridu nsaħħu l-poteri tal-Ministeru għal Għawdex li jrid ikun hu li jixpruna din l-idea ta' reġjonalità 'l quddiem.

It-tielet punt, li narah importanti ferm hu li hawnhekk niħaddtu ħafna, u hija xi ħaġa sabiħa, u ż-żewġ naħat irridu li Għawdex tkun reġjun, imma hawn nistaqsi domanda importanti: Lest il-Parlament jabdika minn parti mill-poteri tiegħu favur il-gżira Għawdxija?

Ma smajthiex f'din il-Kamra!

Ma nistgħux immexxu 'l quddiem jekk aħna ngħidu ħafna affarijiet imbagħad ma ngħidux l-iktar ħaġa importanti, li l-Parlament irid bilfors jabdika ċertu poteri u jgħid: Aħna nemmnu li Għawdex huwa reġjun, u għax Għawdex huwa reġjun irridu nafdaw ċerti setturi f'idejn il-poplu Għawdxi!

Ir-raba' punt diġà semmejt il-kwestjoni tal-istate aid.

Hemm bżonn li naraw li dwar din in-nuqqas ta' state aid li qiegħda tkisser l-ekonomija Għawdxija naraw kif b'xi mod – emmnuni ma nafx kif, u ħsibt u erġajt ħsibt – nikkonvinċu lil tal-Ewropa li aħna nikkwalifikaw bħala reġjun, bħala outermost region, li jkollna dritt għall-istate aid.

Mingħajr state aid, nerġa' ngħid, ma nistgħux nimxu 'l quddiem!

Inutli nagħtu l-inċentivi!

Ma nistgħu qatt nilħqu l-livell ta' Malta, għaliex m'għandniex mezzi.

Aħna żgħar: hemm 30,000 persuna ġewwa Għawdex, ġo ħolqa!

Kif jista' jkun li aħna xi darba nistgħu niġu daqs Malta fir-rigward tat-tkabbir ekonomiku!

Ma nistgħux, allura rridu naraw kif b'xi mod Għawdex jieħu l-istatus ta' outermost region, kif wara kollox għandhom gżejjer oħra.

Inutli li nagħmlu assemblej, indaħħlu fil-Kostituzzjoni dawn l-affarijiet jekk aħna ma narawx kif dawn l-affarijiet importanti li semmejt għall-gżira Għawdxija nġibuhom 'il quddiem.

Sinjura President, hawnhekk nasal għal punt importanti ieħor li jirrigwarda l-pjan ta' żvilupp għal Għawdex.

Huwa importantissimu li Għawdex ikollu pjan ta' żvilupp.

Gvern Nazzjonalista kien totalment warrab il-pjan ta' żvilupp.

Dak iż-żmien kollox kien jimxi, kif jaf kulħadd, b'management by crisis!

Ħadd ma jaf fejn sejjer!

Problemi ta' dik il-ġurnata nippruvaw insolvuhom dik il-ġurnata!

Illum ħadd ma semma li dan il-baġit miexi f'direzzjoni li lil Għawdex jagħtih pjan ta' żvilupp li verament jagħmel sens.

L-ewwel nett, għandek il-mina.

Din reġgħet issemmiet, u se ssir.

It-tieni, għandek l-infrastruttura fejn se jintefqu €700 miljun, li €80 miljun minnhom din is-sena biex nirranġaw l-infrastruttura tal-gżejjer Maltin!

Naħseb li huwa importanti li nagħmlu enfasi li Għawdex – u anke Malta, imma speċjalment Għawdex għax aħna żgħar – jimxi ma' dan il-pjan ta' żvilupp.

Ma baqagħlix wisq ħin, u allura rrid insemmi xi ħaġa dwar il-mużew ta' Għawdex, suġġett li nħoss li huwa importanti.

Kif jaf kulħadd, din il-ġimgħa se niftħu l-MUŻA, li hija l-ħolma Maltija fir-rigward tal-Belt Valletta.

Ix-xogħol fuq il-mużew ta' Għawdex miexi b'ritmu mgħaġġel.

Dan ukoll huwa niċċa oħra li se tattira lit-turist ta' kwalità lejn Għawdex.

Mhux billi jkollok spazju sabiħ, kif persważ li se jkollu dan il-mużew, imma hemmhekk x'se tagħmel?

Naħseb li huwa importanti li se nagħmlu dan il-mużew għal Għawdex, u naħseb li miż-żewġ naħat naqblu li dak il-mużew irid jirrifletti l-identità Għawdxija, irid jirrifletti dak li verament huwa Għawdxi.

Il-ġimgħa l-oħra ċċelebrajna l-220 sena minn meta Għawdex ħa l-indipendenza għal ftit xhur, meta keċċejna lill-Franċiżi.

Dan il-mużew irid ikun mużew li verament jagħti l-vjaġġ ta' dak li għadda minnu l-poplu Għawdxi.

Naħseb li m'għandux ikun replika ta' dak li nsibu fil-MUŻA; filwaqt li parti minnu tkun sezzjoni tal-arti, irid ikun hemm aċċenn fuq l-identità tagħna bħala Għawdxin, li hija kbira.

L-identità tal-Għawdxin, il-kultura Għawdxija hija kbira.

Naħseb li rridu nimxu b'dak il-mod, li dan il-mużew jagħti identità lil Għawdex.

Ħbieb, il-problemi ta' Għawdex huma kbar.

Biex insolvuhom u ntejbu l-ħajja tal-Għawdxin, tal-familji tagħna u ta' uliedna rridu ningħaqdu flimkien u nimxu flimkien, għaliex il-Ministeru għal Għawdex jiffaċċja problemi kbar.

Jien ċert u persważ li jekk aħna d-deputati Għawdxin niġbdu ħabel wieħed, meta nispiċċaw minn hawn inkunu nistgħu nħarsu lura u ngħidu: Iva, għamilna affarijiet u miżuri li tejbu l-ħajja ta' ħutna l-Għawdxin.

Nirringrazzjak.

IĊ-CHAIRPERSON: Grazzi.

JUSTYNE CARUANA: Nirringrazzjak u nirringrazzja lil kull min ipparteċipa f'dan id-dibattitu.

Sinjura President, bla dubju ta' xejn kont sodisfatta immens, mhux biss bil-parteċipazzjoni, imma anke bil-passjoni li kull membru f'din il-Kamra tkellem biha.

Kull min tkellem iħobb lil Għawdex u, salv għall-Onor.

Godfrey Farrugia, huwa Għawdxi, għalkemm anke l-Onor.

Farrugia għex Għawdex għal xi żmien.

Fi kliem ieħor, matul dan id-dibattitu deher animu; il-ġenwinità ta' kull minn tkellem dehret ukoll, u napprezza immens il-mod ta' kif anke indirizzaw dan id-dibattitu.

Sinjura President, irrid nibda biex nirringrazzja lit-tim kollu tiegħi, u nibda bis-Segretarju Permanenti li bħalissa jinsab indispost.

Nirringrazzja wkoll lid-Direttur Ġenerali, diretturi, assistenti diretturi, lil kull impjegat fil-Ministeru għal Għawdex, il-konsulenti tagħna u lis-segretarjat privat tiegħi.

Kollha flimkien niffurmaw katina waħda li minnha jiddependi l-iżvilupp ta' Għawdex.

Filwaqt li naqbel mal-Onor.

Refalo li għandna ħafna sfidi, jiena persuna pożittiva ħafna u allura dawk l-isfidi jien inbiddilhom f'opportunitajiet.

Irrid ukoll nesprimi s-sodisfazzjon tiegħi għall-mod miftuħ li għandna bħala komunità, għad-djalogu li għandna mal-komunità kummerċjali, mal-istakeholders kollha, mal-esperti, mal-kunsilli lokali, mad-Djoċesi ta' Għawdex, mal-NGOs u mas-soċjetà ċivili.

Sodisfatta immens ukoll bid-djalogu li rnexxielna nistabbilixxu maż-żgħażagħ.

Nista' ngħid li anke għal dan il-baġit resqu 'l quddiem bi proposti tajbin u konkreti li mbagħad ressaqniehom f'dan il-baġit.

Jekk hemm xi ħadd li jemmen fil-bottom-up approach huwa proprju jien, għaliex kemm ilni fil-politika, kemm ilni fi rwol eżekuttiv, dejjem ħdimt hekk u dejjem irriflettejt fuq il-feedback li nirċievi anke fl-operat u fil-ħidma tiegħi.

Irrid ngħid li dan huwa baġit tajjeb ħafna; diġà ddeskrivejtu u għamilt stqarrija ċara li huwa baġit li juri li l-Gvern qed iħares lejn Għawdex b'impenn u b'viżjoni, fejn irid żvilupp sostenibbli.

Iċ-ċirkostanzi partikolari t'Għawdex u tal-Għawdxin qed jingħataw l-importanza li jistħoqqilhom.

Ma rridx nimminimizza l-fattur li f'dan il-bagit kellna żieda ta' 30% fuq il-baġit allokat għas-sena l-oħra.

Dan ifisser li, fuq medda ta' żewġ baġits, il-Ministeru għal Għawdex kellu żieda ta' 40%.

Dawn il-miljuni, li din is-sena jammontaw għal madwar €14 miljun – eskluż il-fondi Ewropej – se jmorru għal iktar inizjattivi u proġetti b'risq Għawdex u l-Għawdxin.

Frederick Azzopardi infakkru – huwa stess kien anke membru taċ-Ċivil – li huwa importanti li tieħu l-fondi, imma huwa iktar importanti li tonfoqhom, għaliex inutli jkollok ħafna fondi fuq il-karta, imbagħad x'ħin tiġi biex tagħmel l-analiżi fl-aħħar tas-sena, min-naħa tal-Finanzi jgħidulek li ma nfaqtx ċertu ammont u allura jerġgħu jitteħdulek lura.

Mill-baġit allokat is-sena l-oħra, il-Ministeru għall-Finanzi mhux se jieħu ċenteżmu lura, u l-istess jgħodd għall-baġit tal-2019.

Sinjura President, dan huwa l-ewwel baġit li qed isir f'kuntest ta' pjan fit-tul li se jeħodna sal-2030, skont l-abbozz tal-istrateġija għal Għawdex li se jkun qed jitmexxa mill-Awtorità Reġjonali għal Għawdex.

Kelli l-opportunità li jkolli taħditiet mal-Oppożizzjoni, però rrid ngħid li din l-awtorità se jkollha funzjonijiet differenti.

Se jkun hemm dibattitu ddedikat għal din l-awtorità li rrid ngħid li se jkollha rwol li tinforza u rwol li se tiġġenera l-fondi.

Però huwa importanti wkoll li se tkun qed tagħmel djalogu importanti anke fir-rigward tal-istate aid li diġà ssemma b'mod prominenti ħafna.

Matul din is-sena komplejna bir-ristrutturar tal-Ministeru għax, kif qal tajjeb l-Onor.

Refalo, il-Ministeru għal Għawdex irid jissaħħaħ u jrid ikun iktar effiċjenti.

Irrid ngħid li r-riżultati diġà bdew jidhru.

Id-dispjaċir tiegħi huwa li, għalkemm il-Ministeru għal Għawdex inħoloq minn Gvern Nazzjonalista, l-isfortuna hija li dan il-Ministeru dejjem ingħata r-rwol ta' customer care.

Issa bdejna nibdlu r-rotta, anzi, rnexxielna nerġgħu nakkwistaw il-fiduċja anke ta' ministeri u ta' entitajiet oħrajn.

Dan il-baġit huwa xhieda ta' dan għaliex il-Ministeru għall-Finanzi tana ċertifikat.

Però, iżjed minn hekk, ħadna ċertifikat ukoll importanti ħafna mill-paying agency tal-fondi Ewropej, kif se jkolli l-opportunità li nispjega.

Jiena napprezza l-kritika tal-Oppożizzjoni li kien hemm proġetti li għadhom ma sarux u li oħrajn ukoll irrid nagħti rendikont tagħhom.

F'dan il-ħin li għandi se nagħti ftit rendikont.

Hemm proġetti ġodda; hemm proġetti innovattivi; hemm proġetti oħrajn li waqgħu lura, però li tajniehom spinta.

Irrid ngħid li hemm proġetti li huwa veru li ilhom jissemmew, imma dawn ma bdewx jissemmew fil-leġiżlatura li għaddiet, ilhom jissemmew ħafna u ħafna snin.

Kienu proġetti li baqgħu fuq il-karta, però issa se jibdew jitwettqu għall-ġid ta' Għawdex u tal-Għawdxin.

Se nibda bil-hostel tal-istudenti.

Dan il-proġett la kien imsemmi fil-manifest elettorali, u lanqas imkien, però s-sena l-oħra, waqt taħditiet li kelli mal-għaqdiet tal-istudenti, bdejna naħdmu fuq dan.

Qed jiddispjaċini għaliex dan il-proġett kien imniżżel fl-estimi tal-Baġit bħala proġett kapitali, imma jidher li l-membri tal-Oppożizzjoni ma rawx dan il-line item.

Dan kont ħabbartu fl-2017, meta kont anke għidt li qed naħdmu fuq proġetti long term u short term.

Għamilna taħditiet ma' diversi entitajiet, fosthom mal-Università u anke mal-entitajiet ekklesjastiċi, u għandna żewġ proġetti interessanti ħafna.

Fil-kontest tal-proġett long term sibna sit qrib l-Università u qed jitħejjew il-pjanti biex ikun hemm l-applikazzjoni mal-Awtorità tal-Ippjanar.

Għandna wkoll pjan short term - u fil-fatt għadna kif iffirmajna kuntratt mal-Provinċja tal-Franġiskani - għall-kirja ta' post fil-limiti ta' Birkirkara, qrib l-Imsida, li se jkun qed jakkomoda 30 persuna.

Ħames kmamar minnhom se jkunu ddedikati għall-familjari ta' pazjenti li se jkunu rikoverati ġewwa Mater Dei Dan huwa proġett li se jkun qed jibda b'mod immedjat, anke jekk hemm xi xogħlijiet li jridu jsiru.

Għall-istudenti għandna inizjattivi oħra.

Hemm il-proposta li l-istudenti se jkunu qed jibbenefikaw minn sussidju tal-Housing Authority għax nafu x'inhuma l-piżijiet tal-kiri.

Fil-fatt, kont jien stess li assigurajt li l-istudenti jkunu faxxa protetta fil-White Paper tal-kera.

Hemm ukoll il-proposta li ġiet min-naħa tal-GUG, li l-allowance tal-akkomondazzjoni, li s'issa kienet tingħata kull tliet xhur, issa tibda tinqasam u tingħata kull xahar.

Hemm ukoll il-proġett tal-park and ride.

Żgur li l-Oppożizzjoni taqbel li dan mhuwiex xi proġett li ilu jissemma ħafna, għax l-ewwel darba li ssemma kien fil-manifest elettorali.

Is-sena l-oħra semmejnieh għaliex ovvjament proġett trid tibda tipprepara għalih.

Dan huwa proġett intiż proprju biex intaffu l-isfidi li jkollhom dawk li ta' kuljum iridu jaqsmu lejn Malta, però anke biex inneħħu l-pressure li hemm minn fuq il-Port tal-Imġarr.

Fil-fatt, tant avvanzajna fil-proġett – fil-fatt hemm il-pjanti għand l-Awtorità tal-Ippjanar –li hemm il-possibilità li dan il-proġett jikkwalifika għal fondi Ewropej.

Fil-fatt, diġà ħriġna tender biex jinxtraw tmien buses elettriċi.

It-tender hija magħluqa u llum ninsab f'pożizzjoni li niżvela li kien hemm sottomissjoni ta' tmien offerti.

Fil-ġranet li ġejjin ukoll ħiereġ it-tender għall-kostruzzjoni ta' dan il-proġett.

Jiena dan mhux qed narah biss bħala proġett ta' park and ride, imma qed narah f'kuntest ta' de-carbonisation strategy li se jibda f'Għawdex, però bl-intiża li jestendi lil hinn.

Dan huwa parti mit-twettiq tal-viżjoni ta' Eko-Għawdex.

Iċ-ċentru akwatiku ta' Għawdex, li huwa l-pixxina, wkoll ilna nisimgħu ħafna dwaru.

Fil-fatt, fl-2008 kont għamilt mistoqsija parlamentari 418 lill-eks Ministru Giovanna Debono u dakinhar kienet qaltli li kienet qed taħdem fuq il-pjanijiet biex il-proposta li ssir pixxina ġewwa Għawdex titwettaq kif imwiegħed.

Illum, għaxar snin wara, b'sodisfazzjon ngħid li l-proġett mhux biss qed ngħid li se jitwettaq, imma beda jitwettaq, għaliex ħareġ l-ewwel tender tal-iskavar, u bħalissa qed jiġi ppreparat ukoll it-tender għall-binja ta' dan il-proġett.

Irrid ukoll nesprimi s-sodisfazzjon tiegħi li l-proġett reġa' ġie dimensjonat wara taħditiet li kellna mal-istakeholders.

Kellna laqgħat mal-Aquatic Sports Association, mal-Otters, mal-Gozo Sports Board, kif ukoll mal-iSpecial Olympics.

Dan huwa proġett tajjeb ħafna għax mhux biss jindirizza l-isport akwatiku, imma wkoll ir-riabilitazzjoni, it-terapija, kif ukoll it-turiżmu sportiv.

Sinjura President, miexi wkoll ġmielu l-proġett ta' riorganizzazzjoni tal-Port tal-Imġarr.

Dan ukoll huwa proġett li ssemma fil-manifest elettorali, u allura ma nistax niġi kkritikata li huwa xi proġett li ilu jistenna.

Dan huwa proġett ta' 'l fuq minn €5 miljun u qed isir b'kollaborazzjoni ma' Transport Malta.

Irrid ngħid li tant konna avvanzati fil-preparamenti u fil-ħidma ta' dan il-proġett li akkwistajna fondi Ewropej għalih mill-fond tas-sajd.

Irrid ngħid li diġà ħareġ it-tender biex isir it-tindif tal-port.

Dan huwa xogħol preparatorju, għaliex 'il quddiem se nkunu qed irressqu pjan għall-estensjoni tal-port kollu biex nindirizzaw l-isfidi kollha li nħolqu minħabba deċiżjonijiet żbaljati li ttieħdu fil-passat.

Irrid ngħid li din il-fażi se tkun qed tara t-tindif tal-qiegħ, kif ukoll il-bdil ukoll tal-irmiġġi għas-sajjieda, fejn se jkollna wkoll puntuni ġodda u żieda ta' 57 irmiġġ ġdid għas-sajjieda.

Akkwistajna wkoll fondi Ewropej ġodda biex insaħħu l-faċilitajiet għas-sajjieda.

Se jkun hemm dry standing area, kif ukoll faċilitajiet għall-karrijiet tas-sajjieda.

Għal dan ukoll ibbenefikajna minn €100,000 oħra fondi li ġejjin mill-Unjoni Ewropea.

Qed naħdmu biex f'Għawdex ikollna post ġdid għad-dwana.

L-Għawdxin jafu għal liema bini se nirreferi.

Hija dik il-binja li f'Għawdex kienet il-pumping station tal-WSC.

Hija binja antika ħafna u storika, però se tiġi restawrata u riabilitata biex ikollna appuntu d-dwana l-ġdida.

Il-Masterplan ta' Marsalforn u x-Xlendi huma żewġ proġetti ambizzjużi li ssemmew fid-Diskors tal-Baġit.

Nammetti li ilhom jissemmew għax huma żewġ proġetti li jirrikjedu ħafna xogħol, imma llum il-ġurnata x-xogħol miexi kif ippjanat.

Matul din is-sena bdejna nimplimentaw il-Masterplan ta' Marsalforn u ħareġ it-tender għall-ewwel fażi ta' dan il-proġett, li jagħlaq fis-27 ta' Novembru ta' dan ix-xahar.

Dan il-proġett qed jinkludi wkoll, kif ġie ppjanat, il-breakwater li jinsab għaddej ix-xogħol fuqu.

L-Onor.

Frederick Azzopardi semma li kienu saru xi studji fil-passat.

Iva, però llum il-ġurnata tant avvanzaw l-affarijiet li dak l-istudju ġie obsolete.

Huwa studju li serva ta' bażi għal ċertu xogħol preparatorju, imma tant laħaq għadda żmien li t-teknika llum inbidlet, ir-requirements inbidlu, allura kellna nerġgħu nagħmlu ħafna xogħol mill-ġdid.

Fil-fatt qed tiġi evalwata t-tender għal geotechnical investigations and reporting at Marsalforn breakwater project u fil-ġranet li ġejjin se toħroġ ukoll it-tender għal environmental impact assessment.

Il-Masterplan tax-Xlendi se jkun implimentat b'mod differenti minn ta' Marsalforn.

Qed ngħid hekk għax fil-Masterplan ta' Marsalforn kien hemm ħafna dewmien minħabba diskussjonijiet li saru, li mbagħad tawlu l-implimentazzjonijiet ta' fażijiet oħrajn.

Imma fil-każ tax-Xlendi se nkunu qegħdin naħdmu bil-kontra.

Qegħdin naraw li l-ewwel fażi se tkun qed tinkludi x-xogħlijiet tal-boathouses u anke tal-parking.

Qed ngħid hekk għax ħareġ it-tender biex ikun hemm riabilitazzjoni fuq in-naħa tal-boathouses u, fil-ġranet li ġejjin, se joħroġ it-tender għar-riorganizzazzjoni tal-parkeġġ fi Pjazza l-Anfori.

Dan qed naħdmuh flimkien ma' Projects Malta, li magħhom ħdimna wkoll mhux biss proġett li se jżid il-capacity b'176 post tal-parkeġġ, imma se jkun hemm ukoll landscaping biex nagħtu dehra isbaħ.

Minn hemm 'il quddiem se nkunu qegħdin ukoll nirriabilitaw il-Wied tax-Xlendi u se jkun hemm water management plan, għaliex nafu kemm Wied ix-Xlendi joħloq sfidi meta tagħmel ftit xita minħabba l-ilmijiet li jgħaddu minn hemmhekk, u din se tkun fażi oħra.

Wara t-tindif tal-widien ikun jifdal il-konsultazzjoni mas-sidien tal-ħwienet u tar-ristoranti biex ikollna dik il-parti tal-Masterplan li tirrigwarda mhux biss l-embellishment imma wkoll it-tables and chairs.

Flimkien mal-Ministru Konrad Mizzi u t-team tiegħu qegħdin naraw ukoll kif il-Bajja tax-Xlendi tista' terġa' tikber.

Għalkemm mhux jissemma fil-Baġit, tlesta wkoll l-Abbozz tal-Masterplan tar-Ramla li se jkun qed jiġi diskuss iktar 'il quddiem, filwaqt li l-Masterplan Kemmuna/Blue Lagoon Phase I qed jiġi wkoll diskuss mal-ERA u l-Comino Joint Interministerial Committee.

Fil-frattemp, ġiet sottomessa applikazzjoni mal-Planning Authority biex issir it-triq u anke jissewwa l-moll tal-Blue Lagoon għaliex hemm periklu manifest u ċar li jrid jiġi indirizzat.

Dwar il-proġett tat-toroq u tal-pjazez, aħna semmejnieh Proġett Għawdex.

Dan huwa proġett li l-Ministeru għal Għawdex daħal fih b'serjetà kbira u qegħdin naraw investiment kbir isir fit-toroq tagħna.

Fil-fatt, f'Diċembru li għadda dħalna fi ftehim ma' diversi kunsilli lokali biex jiġu asfaltati numru ta' toroq f'diversi lokalitajiet.

Kien ftehim li jammonta għal €1.5 miljun over and above il-baġit li jiġi allokat għal Għawdex.

Normalment, il-baġit għat-toroq ikun ta' madwar €1.8 miljun, u din is-sena dan tela' għal €4 miljun.

Hawn se nerġa' nenfasizza punt li diġà semmejt li meta l-Ministeru għal Għawdex se jeżawrixxi l-fond tat-toroq, jiġifieri l-€4 miljun, se jkollna fondi oħrajn.

L-isfida tagħna mhijiex biex nakkwistaw il-fondi, imma biex nonfqu l-fondi.

Allura, kemm-il darba neżawrixxu l-fondi ta' €4 miljun li ngħatajna, se jkunu qegħdin jingħataw iktar fondi, però dan jiddependi mill-progress tax-xogħol li nkunu għamilna.

Rigward ix-xogħlijiet tat-toroq li diġà twettqu flimkien mal-kunsilli lokali, qegħdin naraw Triq Għajn Ħosna, li mix-Xagħra tagħti għar-Ramla; Triq tal-Virtù fl-Għarb; Triq Wied il-Lunzjata, Kerċem; Triq Qorti fin-Nadur; Triq 20 ta' Lulju, Sannat; Triq Satrija, Żebbuġ; u parti minn Triq Żewwieqa f'Għajnsielem.

Bħalissa qed isir xogħol fi Triq il-Knisja fix-Xewkija u Triq Ta' Cassia, u kellna wkoll ippjanati Triq Tumas Cassar fl-Għarb, Trejqet San Pupulju u Trejqet Dun Ġużepp Cassar, Trejqet id-Dehra, Triq it-Tamal u parti minn Triq il-Fanal fl-Għasri; Triq Seguna, Sannat; u Triq id-Duluri u Triq il-Wileġ, San Lawrenz.

Però, għalkemm il-fondi tajnihom lill-kunsilli lokali, dawn għadhom m'għamluhomx u jridu jlestuhom sal-aħħar ta' din is-sena.

Kien hemm ukoll ix-xogħol li kien qed iwettaq il-Ministeru għal Għawdex, fosthom fi Triq Sannat, li diġà saret nofsha, waqt li n-nofs l-ieħor se jsir permezz ta' tender li għadu kemm ġie evalwat.

Rigward Triq Ta' Ġorf fix-Xagħra, ninsab informata li x-xogħol fiha beda dalgħodu, imma kellna mandat bil-Qorti u x-xogħlijiet ġew delayed.

Triq Għajn Qatet saret, u għal Triq Franġisk Portelli qegħdin niffinalizzaw l-affarijiet mal-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma.

Irrid ngħid ukoll li t-Triq tad-Dwejra kienet waħda minn dawk it-toroq li suppost saret minn dawk il-famużi fondi Ewropej għat-toroq f'Għawdex.

It-tieni kisja tajniha issa, flimkien mal-crash barriers.

Din tant damet ma saret li l-biċċa tat-triq li kienet saret mill-fondi Ewropej laħqet inqasmet, u kellna nerġgħu nibdew kollox mill-bidu.

Naħseb li l-Onor.

Said jaf li Triq l-Imġarr fin-Nadur hija triq bi sfidi tant kbar li gvern wara l-ieħor dejjem beża' jagħmilha.

Dan huwa proġett maġġuri; ix-xogħol beda u bħalissa għaddejjin it-testijiet ġeoloġiċi.

Fi Triq il-Ħamrija fix-Xewkija x-xogħol se jibda dalwaqt.

Tant konna avvanzati fil-preparamenti li matul dan il-weekend erġajna ffirmajna round ieħor ta' kuntratti mal-kunsilli lokali għall-ammont ta' €1.3 miljun biex isiru x-xogħlijiet fi Triq il-Provigarju, Għajnsielem; Triq il-Għajn, Fontana; Triq il-Ġojjin, Triq is-Summien u Triq Wenzu Mintoff f'Kerċem, Triq il-Munxar fil-Munxar, Triq Gajdoru, Triq Komettiva u Triq Mażżri fix-Xagħra; u Għajn Melel, Żebbuġ.

Dawn mhumiex parti mill-€4 miljun li tħabbru fil-Baġit.

Bħala xogħlijiet ippjanati min-naħa tal-Ministeru, għall-2019 għandna l-parti li fadal ta' Triq iż-Żewwieqa fil-Qala, Triq Sannat, Triq l-Imgħallem u Triq ta' Wara s-Sur fir-Rabat, li għalihom diġà qegħdin nippreparaw it-tenders.

Biex naqta' xewqet l-Onor.

Said, flimkien ma' Infrastructure Malta qegħdin inlestu l-preparamenti biex Triq Marsalforn mir-Rabat sa Marsalforn tiġi mibnija mill-ġdid, għaliex nifhmu li dan huwa proġett maġġuri.

Lista oħra ta' toroq li se nagħmlu mal-kunsilli lokali se tiġi ppubblikata iktar tard skont kemm nilħqu nonfqu fondi.

Jiġifieri, it-taħdidiet mal-kunsilli lokali diġà saru u, jgħid x'jgħid kulħadd, il-problema ta' Għawdex mhijiex il-fondi.

Min kien fl-irwol amministrattiv jaf li għandna żewġ kuntratturi biss, u rridu naraw kemm xogħol jifilħu jagħmlu dawn iż-żewġ kuntratturi.

(Interruzzjonijiet) Onor. Azzopardi, mhux billi ngħidu li nġibu l-kuntratturi minn barra!

Taħditiet ma' kuntratturi minn barra kellna, imma dejjem tibqa' l-istess problema għaliex impjanti f'Għawdex hemm tnejn.

Jiġifieri biex jiġi t-tarmac, biex jiġi maħdum u biex jiġi msajjar, hemm żewġ impjanti li jridu jlaħħqu ma' kulħadd.

Dan ma tistax iġġibu minn Malta għax inkella jilħaq jiksaħ u ma tkunx tista' taħdmu.

Jiena ma rrid nikser qalb ħadd, imma dawn huma r-realtajiet li rridu niffaċċjaw, sakemm l-Oppożizzjoni ma tkunx kor wieħed mal-Gvern ħalli ninkoraġġixxu ħafna iktar nies jinvestu f'dan is-settur u nkunu nistgħu nagħmlu t-toroq kollha li hemm bżonn.

Flus hemm, u għalhekk qegħdin.

Flimkien mat-toroq, hemm ukoll il-proġett tal-pjazez, li jinkludi tliet pjazez maġġuri.

Dwar Pjazza San Franġisk se nitkellem dalwaqt.

Però, hemm ukoll Pjazza San Ġwann Battista li x-xogħol fiha wasal biex jibda, imma ridna nistennew ix-xogħol ta' Triq il-Knisja jibda minħabba l-water management fejn ried isir il-culvert; u l-ftehim li għamilna mal-Kunsill Lokali ta' Sannat biex issir Pjazza Santa Margerita.

Din naf li l-Onor.

David Stellini se jieħu gost biha.

Xi ħadd mill-Oppożizzjoni semma d-dar tal-anzjani.

Kif ilkoll tafu, inkluż inti, Sinjura President, jiena ġejja mis-settur tal-anzjani, u xtaqt li din id-dar nisfruttaw il-potenzjal kollu tagħha.

Erġajna rajna l-pjanti u biddilniehom biex issir skont l-aħħar standards applikabbli.

Iddeċidejna li nibnu wkoll wing ġdida għall-persuni bid-dimenzja.

Fil-fatt ġibna l-permessi, it-tibdil strutturali sar, u preżentement ukoll qed isir ir-restawr tal-faċċata tal-binja, li hija skedata.

Wasalna fi stadju avvanzat biex toħroġ it-tender għall-finishing u anke għall-management ta' din id-dar.

Però, flimkien ma' din id-dar qegħdin naħdmu fuq proġetti oħrajn.

Pereżempju, din hija l-ewwel darba li l-Ministeru għal Għawdex għandu line item għal xiri ta' sodod għall-anzjani, u hawn qegħdin nitkellmu dwar miljuni.

Qegħdin nitkellmu mal-Kurja wkoll dwar id-dar tal-anzjani fin-Nadur.

Din kont bdejt naħdem fuqha bħala Segretarju Parlamentari, però żviluppa intopp ta' natura legali.

Il-ġimgħa l-oħra, ġejt informata li issa dan l-impediment legali ġie solvut u allura se nkunu nistgħu nkomplu naħdmu fuq din id-dar.

Fil-frattemp, ftaħna n-night shelter tax-Xagħra.

Ikkonkludejna wkoll il-ftehim mal-privat biex infetħet Casa Amalia biex inkunu nistgħu noffru servizzi għall-persuni afflitti mill-kondizzjoni tad-dimenzja, kemm għal bi nhar kif ukoll għal bil-lejl.

Dwar il-proġett ta' San Franġisk, illum l-iskop tiegħu nbidel.

Sodisfatta ħafna li d-Deputat Prim Ministru laqa' l-proposta tiegħi biex din il-binja issa tinbidel f'ċentru tas-saħħa.

Hawnhekk jiena ngħaddi kritika kemm lil gvern u kemm lil ieħor – u mhux se noqgħod indur ma' kantunieri – li mhuwiex aċċettabbli li jkollok ċentru tas-saħħa fir-Rabat li huwa fil-kondizzjoni ta' medjokrità kif inhu fil-preżent.

Jiena ħassejt li kelli nagħmel din il-proposta biex din il-binja tintuża għal dan l-iskop, u issa se jkollna ċentru tas-saħħa ġdid li mhux biss huwa spazjuż, mhux biss se jkun modern, mhux biss se jkun totalment aċċessibbli, imma se jkollu apparat modern u se jingħataw servizzi fih li qatt ma ngħataw qabel f'Għawdex.

Ovvjament, it-tenders kellhom jerġgħu jiġu ppubblikati għaliex la nbidel l-iskop, issa trid tbiddel anke l-affarijiet.

Fil-fatt, għandna t-tenders tal-finishings li se jagħlqu għada.

Sadanittant, komplejna naħdmu biex dan il-proġett ikollu l-aspett estetiku għax nafu li huwa binja ċentrali, u allura kkummissjonajna lil Fr. Roberto Gauci, li għamel il-mużajk f'Ta' Pinu, għax ridna li apparti l-bżonn ikollna wkoll l-estetika li tiġi ndirizzata permezz ta' dan ix-xogħol tant artistiku u tant sabiħ.

Semmejt iċ-ċentru tas-saħħa l-ġdid, però ma nistax ma nsemmix ukoll il-Berġa tax-Xewkija u l-Blood Donation Unit ġodda li inawgurajna flimkien mal-Ministru tas-Saħħa ftit ilu.

Irridu nkomplu ninsistu fuq il-ħtieġa tal-kura primarja.

Qed insemmi dawn l-affarijiet biex nuri l-impenn tal-Gvern anke fejn tidħol is-saħħa.

Dalgħodu saret kritika ħarxa fuq l-Isptar Ġenerali ta' Għawdex.

Jien għadni kemm kelli injury u nixtieq nirringrazzja lill-istaff kollu tal-Isptar Ġenerali ta' Għawdex tal-kura li taw lili u lin-nies kollha li jkollhom jirrikorru għas-servizzi tal-isptar.

Onestament, ma naħsibx li l-kritika li qed issir hija ġusta.

Se mai għandna naħdmu lkoll flimkien biex naraw li l-għanijiet u l-bżonnijiet tagħna l-Għawdxin jintlaħqu.

Però, lanqas irridu ninsew minn fejn tlaqna.

Smajt lill-Onor.

Refalo jagħmel kumment, u anke għamel referenza għall-Onor.

Biex inkunu koerenti kemm bħala Gvern u kemm bħala Oppożizzjoni, irridu nirrikonoxxu li qabel l-2013 kellna sptar tat-tielet dinja, però dwar dan forsi jkolli l-opportunità nespandi f'dibattitu ieħor.

Biex inkompli fuq dan il-proġett, fil-frattemp ħareġ it-tender ta' Pjazza San Franġisk u qegħdin nikkoordinaw ix-xogħlijiet flimkien biex ikun hemm l-inqas inkonvenjent possibbli għall-pubbliku.

Irrid inserraħ ras kull min qed jinkwieta li l-parkeġġ mhux se jonqos imma se jkun hemm ukoll sistema ta' immaniġġjar tat-traffiku aħjar biex il-flow tkompli għaddejja.

Dwar il-parkeġġ tar-Rabat, nafu li hemm ħtieġa għalih.

Fil-fatt, matul din is-sena, flimkien ma' Projects Malta ħdimna fuq proġett ġdid u qegħdin niffinalizzaw il-pjanti.

Hemm ukoll il-parkeġġ tal-Katidral li issa reġgħu bdew id-diskussjonijiet dwaru u nispera li jkollna eżitu fuqu mingħajr dewmien.

L-Onor.

Anton Refalo semma l-Mużew ta' Għawdex.

L-ewwel darba li jiena smajt b'dan il-proġett kien fi żmien il-Ministru Giovanna Debono, li kienet tkellmet dwaru, però li ma wettqitux.

Illum ix-xogħol fuq il-mużew għaddej, huwa proġett li bħala Ministru impenjajt ruħi li nsalva, għaliex kien hemm perijodu fejn ix-xogħol tant kien waqa' lura li kien hemm riskju li jintilfu l-fondi.

Jiena assigurajt li l-proġett jitlaq, u r-riżultat illum qiegħed hemm għaliex kull min jgħaddi mit-triq prinċipali tar-Rabat jista' jara x-xogħol għaddej.

Fil-fatt, ħarġu t-tenders kważi kollha u qegħdin jiġu evalwati.

Kull ma baqa' huma xi żewġ tenders, imma dawn isiru ladarba javvanza x-xogħol infrastrutturali.

Dan ix-xogħol qed isir kollu mill-Ministeru għal Għawdex, waqt li Heritage Malta qegħdin jieħdu ħsieb l-istoryline biex dak li jkun jidħol fil-mużew u jkollu dik l-esperjenza.

Anke l-opri tal-arti li qegħdin jiġu indikati minn Heritage Malta qegħdin jinxtraw mill-Ministeru għal Għawdex skont il-line item li għandna bħala ministeru.

Huwa proġett li jiġi fi tmiemu fl-2020.

Dwar il-proġett tal-Qorti ta' Għawdex, l-ewwel darba li ssemma kien proprju fis-snin disgħin meta Gvern Nazzjonalista kien fil-Gvern, jiġifieri qegħdin nitkellmu madwar 28 sena ilu.

Is-sit li kien ġie indikat biex jinbena l-Qorti fuqu kellu diversi sfidi, fosthom l-istabbilità tal-binja.

Tant hu hekk li l-Onor.

Chris Said bħala avukat ukoll kiteb għan-nom tar-residenti tal-akwati biex jipprotesta dwar il-fatt li l-Qorti kien se jsir fis-sit indikat, għaliex kieku sar il-proġett hemmhekk kien se jkun kaġun ta' ħsara strutturali kbira lir-residenzi, u kellu raġun.

Għal din ir-raġuni s-sena l-oħra ħadt id-deċiżjoni li nbiddlu s-sit, ġibt ukoll approvazzjoni tal-Kabinett u, f'Jannar ta' din is-sena, kif kont impenjajt ruħi, għamilt konsultazzjoni pubbliku li minnha rriżulta li kien hemm qbil mas-sit il-ġdid propost.

Tħejjew il-pjanti, u hemm l-applikazzjoni għand l-Awtorità tal-Ippjanar.

L-Onor.

Azzopardi qal li din l-applikazzjoni qegħda fi stadju ta' tracking.

Veru, però rrid infakkar lill-Onor.

Azzopardi li Gvern Nazzjonalista dam fi proċess għand l-Awtorità tal-Ippjanar ħames snin, jiġifieri, by those standards, jien ma tantx qiegħda tard għaliex kull ma ilni li bdejt il-konsultazzjoni u ffinalizzajna kollox huwa minn Jannar li għadda.

Jiġifieri l-iktar l-iktar qiegħda b'lura disa' xhur li, komparat ma' ħames snin, mhumiex wisq; però, kienet deċiżjoni li riedet tittieħed minħabba l-isfidi li kien hemm fit-terren.

Tliet proġetti importanti oħrajn fejn jirrigwarda l-ħolqien tax-xogħol huma l-SME Park, l-ICT Hub, kif ukoll il-proġett ta' Tal-Ħofra fix-Xewkija.

Dwar l-ICT Hub ix-xogħol miexi tajjeb ħafna u se jkun lest fil-bidu tas-sena d-dieħla, flimkien mal-proġett ta' Tal-Ħofra.

Għall-proġett ta' Tal-Ħofra fiż-żoni industrijali tax-Xewkija qegħdin jiġu evalwati l-applikazzjonijiet li ġew sottomessi lill-Malta Enterprise biex dawn il-garaxxijiet jiġu allokati lil intrapriżi Għawdxin.

Dwar l-SME Park, dan huwa proġett li ilu jissemma mill-1987, għax meta kont qed nipprepara għal dan il-baġit jien mort lura għad-dibattiti u d-diskorsi tal-Baġit li saru mill-1987 'il hawn u naf x'qed ngħid.

Nisteden lill-Oppożizzjoni jaqraw dawn id-dibattiti, kif għamilt jien, u jirrealizzaw kemm matul din is-sena mxejna 'l quddiem komparat mad-diskorsi li kienu jsiru fi żmenijiet oħra meta jiena ukoll kont fil-bankijiet tal-Oppożizzjoni.

(Interruzzjonijiet) Qed nitbissem għar-raġuni li naf x'inhu r-rwol ta' deputat fl-Oppożizzjoni, imma llum li qiegħda fil-Gvern rajt id-diskorsi kollha mill-1987 sal-lum, u qed nitbissem għax ninsab ottimista ħafna u sodisfatta ħafna bil-progress li qed isir.

L-SME Park semmieh l-ewwel darba Anton Tabone meta kien Ministru.

Matul din is-sena avvanzajna ferm.

Hemm l-applikazzjoni mal-Awtorità tal-Ippjanar, però wara diskussjonijiet li kellna mas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali – għax hija żona sensittiva – ħriġna b'soluzzjonijiet biex nakkomodaw bżonnijiet differenti, fosthom il-ħtieġa li jkollna business centre f'Għawdex li joffri spazju li jkun readily available biex kumpaniji u investituri jkunu jistgħu jibdew joperaw minn hemm.

Matul din is-sena wkoll qegħdin naraw bidla fil-mod ta' kif qegħdin naħdmu kemm mal-MIP, kif ukoll mal-Malta Enterprise għaliex, bi qbil magħhom, kellna żewġ rappreżentanti tagħhom li qegħdin fil-binja tal-Ministeru u fformolajna agreement li permezz tiegħu ż-żoni tax-Xewkija, kif ukoll ta' Dbiegi, il-common parts jiġu taħt ir-responsabilità tal-Ministeru biex inkunu nistgħu inżommuhom.

Se jkun hemm xogħol ta' tisbiħ u eventwalment ukoll it-toroq tal-madwar se jiġu upgraded, u nistgħu ngħidu li hemmhekk avvanzajna wkoll.

Dwar il-ħolqien tax-xogħol tajt ħarsa ħafifa lejn uħud mill-proġetti kapitali.

Hemm ħafna oħrajn, però żgur m'għandix ċans nidħol fihom għax diġà għaddieli nofs il-ħin.

Irrid ngħid li mill-2013 sal-lum il-GDP tela' b'€90 miljun, total ta' €439 miljun.

Rajna tkabbir ekonomiku ta' kważi 9%, u dan meta bejn l-2011 u l-2013 it-tkabbir ekonomiku kien biss ta' 3.7%.

Qegħdin naraw li l-ekonomija kibret b'iktar mid-doppju u l-għajta tagħna ta' xogħol f'Għawdex għall-Għawdxin saret realtà, għax illum ir-rata ta' qgħad f'Għawdex niżlet għal 1.55%.

L-Onor.

Said semma l-prekarjat.

Jiena waħda minn dawk li nemmen ħafna fid-drittijiet tal-ħaddiema.

Fil-fatt, l-iskemi li nħolqu fi żmien gvernijiet Nazzjonalisti li sfortunatament baqgħu jippersistu anke sa ftit tax-xhur ilu, jiena ma naqbilx magħhom.

Jekk ikunu provviżorji, iva; imma, jekk ikunu long term, irrid l-impjiegi, ma rridx skemi.

Proprju f'Jannar li għadda dawk kollha li kien fuq skema ġew impjegati ma' kumpaniji privati, u l-ħaddiema issa għandhom kuntratt definit, għandhom paga, għandhom serħan tal-moħħ u għandhom id-drittijiet kollha mħarsa.

Qabel, dawk li kienu taħt l-iskemi kellhom kondizzjonijiet ta' pocket money għax ċuċati kienu qegħdin jieħdu.

Kellhom ukoll il-problema għaliex ma kenitx qed titħallas il-bolla, la kellhom leave, la sick leave, ma kellhom xejn, u dan kollu ġie eliminat.

Illum l-isfida li għandna bħala Għawdex – u din nirrikonoxxiha u napprezza l-ħidma kollettiva li qed issir biex nindirizzawha – hi biex nerġgħu nattiraw lura l-professjonisti li telqu minn Għawdex biex isibu opportunitajiet aħjar.

Qegħdin naraw fosthom is-setturi tas-software development, is-setturi tal-finanzi u tal-awditjar, il-Fintech, kif ukoll il-gaming industry, għax dawn huma xogħlijiet li joffru kondizzjonijiet tajbin u opportunitajiet ta' career development.

Fl-eżerċizzju li għamilna tal-iskill gap analysis rajna din is-sitwazzjoni u l-konsulenti tagħna tawna sensiela ta' rakkomandazzjonijiet, u aħna bdejna nwettquhom.

L-inizjattiva li bdejna fil-Baġit li għadda tal-Gozo Employment Scheme qegħdin narawha wkoll f'dan il-baġit għaliex ħalliet il-frott, u din is-sena għandna vvotati għaliha €1.4 miljun.

Irrid ngħid li permezz ta' din l-inizjattiva qegħdin nagħtu lill-employer €6,000, li hija bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal 30% tal-paga medja għal kull impjieg ġdid li jinħoloq għal iktar minn tliet snin.

Matul din is-sena, diġà għandna 14-il intrapriża li applikaw, waqt li n-numru ta' impjiegi ġodda li qegħdin japplikaw għal din l-iskema huwa ta' 24.

Din il-cash grant li qegħdin nagħtu lill-employers se jkunu jistgħu jinvestuha fil-ħaddiema tagħhom stess kemm bħala career and professional development, kif ukoll bħala family friendly measures, kondizzjonijiet aħjar u pagi aħjar.

Flimkien ma' dan hemm ukoll l-assistenza tal-Micro Invest u hemm ukoll it-taxxa tal-boll li meta jiġu jitkellmu magħna jgħidulna li huwa pakkett li qed isibuh attraenti ħafna.

Hemm ukoll is-single residence permits li bdew jiġu pproċessati f'Għawdex bi ftehim ma' Identity Malta, u għalhekk dawk l-intrapriżi li jridu jħaddmu impjegati barranin qegħdin isibu l-kumdità ta' dan is-servizz f'Għawdex stess.

Għandna skema oħra li marret tajjeb ħafna biex entitajiet fil-Qasam tat-Teknoloġija tal-Informatika jkunu jistgħu jmorru barra minn Malta u jġibu xogħol lejn Għawdex, waqt li qegħdin naraw ukoll dan il-moviment li ġej permezz ta' din l-iskema.

Infakkar li kull skema li tiġi mnedija trid tiġi diskussa u approvata mill-iState Aid Monitoring Board.

Nassigurakom li, għalkemm huwa proċess li forsi wieħed jaħseb li hu faċli, mhuwiex daqshekk faċli għaliex dan huwa eżerċizzju li jkun irid isir direttament anke mal-entitajiet Ewropej, jiġifieri għal kull għajnuna li rridu nagħtu rridu mmorru nġibu l-approvazzjoni minn dan il-bord minħabba r-regolamenti tal-istate aid.

Biex is-Settur tat-Teknoloġija u tal-Informatika jikber, hemm il-proġett tat-tieni fibre optic cable.

Bħalissa qegħdin nistennew l-eżitu tal-appelli wara li ħarġu t-tenders relattivi u kienu ġew ipproċessati.

Però, issa it's a matter of time li jiġu konklużi dawn il-proċeduri.

Nerġa' nagħmel referenza għal dak li qal il-Prim Ministru fid-diskors tiegħu, għaliex minn hawn u ftit tal-ġranet oħra għandi s-sodisfazzjon ngħid li se nkunu qegħdin inħabbru investiment ġdid fit-teknoloġija tal-informatika.

Se jkollna isem kbir u importanti ħafna f'dan is-settur, huwa breakthrough, hija xi ħaġa very very high end, u se tkun il-mod ta' kif se niftħu t-triq għall-value added jobs li rridu f'Għawdex.

Din se tkun xi ħaġa verament sabiħa u se jinawguraha l-Prim Ministru stess.

Dwar xogħol f'Għawdex għall-Għawdxin, anke għall-ħaddiema tal-Gvern, is-sena l-oħra saret il-migrazzjoni tax-xogħol tal-back office minn Malta għal Għawdex biex jinħadmu s-salarji tal-Pulizija, u x-xahar l-ieħor iffirmajna service level agreement mal-MCCAA li, jekk m'iniex sejra żball, kienet taqa' taħt ir-responsabilità tal-Onor.

Said meta kien Ministru, u permezz ta' dan l-agreemeent se niftħu fergħa tal-istess awtorità f'Għawdex.

B'hekk il-ħaddiema Għawdxin li ilhom snin jistennew biex jiġu Għawdex, permezz ta' dan il-ftehim u permezz ta' din il-fergħa, se jkunu jistgħu jiġu jaħdmu f'Għawdex.

Dan mhux każ iżolat.

Tkellimna ma' diversi ministeri, awtoritajiet u aġenziji oħra biex ikollna iktar agreements ta' dan it-tip, u llum qiegħda f'pożizzjoni li niżvela li għandna żewġ aġenziji governattivi li s-sena d-dieħla se jkunu qegħdin jiftħu l-premises tagħhom f'Għawdex.

Diġà ħadna l-approval biex jiġu ppubblikati l-expressions of interest għall-proprjetajiet, u dan ifisser li l-ħaddiema Għawdxin li jaħdmu ma' dawn l-entitajiet se jkunu jistgħu jibdew jaħdmu f'Għawdex stess.

Aħna mhux biss qegħdin naraw żieda fis-servizzi – għax dan kollu jfisser żieda fis-servizzi f'Għawdex stess għall-kumdità u l-konvenjenza tal-pubbliku Għawdxi - imma se nkunu wkoll qegħdin nagħtu l-opportunità lill-ħaddiema Għawdxin li jiġu jaħdmu f'Għawdex stess.

Fid-Diskors tal-Baġit il-Ministru għall-Finanzi għamel referenza speċifika għal Identity Malta, u din ukoll se tkun entità li se nkunu qegħdin inkabbruha u nsostnuha.

Ma jistax jonqos li nagħmel referenza għall-inizjattivi li qegħdin nieħdu favur il-ħaddiema tal-Gvern Għawdxin li jaħdmu f'Malta u li jużaw it-trasport kollettiv.

Għall-ewwel darba dawn qegħdin jingħataw €1.50 kuljum, u din se jibbenefikaw minnha madwar 1,000 ħaddiem.

Imbagħad ma rridux ninsew li għas-settur privat hemm it-tax rebate li se tkun available għall-employers li se jorganizzaw it-trasport kollettiv għall-impjegati tagħhom.

Nikkonċedi li dan huwa l-bidu, però ovvjament it is a good start u għandna bażi tajba fuqhiex naħdmu.

Dwar il-Gozo Work Subsidy Scheme, li s'issa kienet tingħata lill-ħaddiema tal-Gvern, din issa se tiġi estiża wkoll għall-ħaddiema tas-settur privat.

Qegħdin nitkellmu dwar injezzjoni ta' €1.2 miljun, li biha se nkunu qegħdin nolqtu 3,000 ħaddiem.

Ningħaqad mal-Onor.

Marthese Portelli għaliex din kienet waħda mill-affarijiet li tkellimna dwarha mal-Gozo Employees Association, li flimkien magħhom għandna djalogu kontinwu u qegħdin naħdmu fuq diversi inizjattivi.

F'dan il-baġit rajna wkoll opportunity windows oħra, fosthom il-fond ġdid għall-industrija tal-films.

Kellna kuntatti ma' diversi producers, fosthom ukoll producer ewlieni minn Hollywood li impenja ruħu li jġib produzzjonijiet ta' kalibru lejn Għawdex, u diġà ġew skambjati l-letters of intent mal-Malta Film Commission li qed inħares 'il quddiem biex dan l-impenn jimmaterjalizza ruħu.

Dwar il-Work Trial Scheme for Youths qegħdin nagħtu opportunità liż-żgħażagħ biex jintroduċu lilhom infushom fid-dinja tax-xogħol u jiksbu l-esperjenza, u fix-xhur tas-sajf rajna 290 żagħżugħ u żagħżugħa li pparteċipaw.

Dwar l-aċċessibilità bl-art, bil-baħar u bl-ajru minn u għal Għawdex din hija kruċjali mhux biss fuq livell ekonomiku, imma wkoll fuq livell soċjali.

Ir-referenza għall-permanent link illum il-ġurnata toħroġ bi prominenza.

Irrid ngħid ukoll li, apparti dak li qal il-Ministru għall-Finanzi u li qal il-Ministru Ian Borg ilbieraħ, għadu kemm ħareġ it-tender biex dan il-proġett jiġi mmaniġġjat.

Jiena persważa li anke l-kollegi tiegħi jafu li dan huwa proġett li se jkun game changer għal Għawdex; però, sakemm jitwettaq dan il-proġett, irridu naraw li l-aċċessibilità bil-baħar u bl-ajru tissaħħaħ.

Jekk qegħdin nitkellmu fuq aċċessibilità bil-baħar, qed nirreferu għall-Gozo Channel.

Ħadt gost li saret referenza għall-vapuri tal-Gozo Channel u għat-€88 miljun; però nfakkar li dawk għadhom kollha dejn għax il-Gvern Nazzjonalista ġabhom imma ma ħallashomx.

Skont l-istatistika maħruġa mill-NSO, rajna kif matul l-ewwel disa' xhur tas-sena kellna 4.4 miljun persuna li vvjaġġaw bejn il-gżejjer, u qegħdin naraw li minn sena għal oħra qed ikollna żieda ta' madwar 7%.

Fuq il-Gozo Channel se nkun kawta ħafna għaliex naf li kull ħaġa li ngħid tista' tiġi wkoll użata fil-proċeduri pendenti quddiem il-qrati.

Fil-fatt, dan diġà ġara, kif ġejt informata, u allura se nkun kawta ħafna.

Dwar il-fast ferry nafu li hija ċara ħafna li, sakemm idumu għaddejjin il-proċeduri legali, il-fast ferry ma jistax jibda, u dan ma jiddependix mill-Gvern.

Il-Gvern irid jistenna l-eżitu tal-proċeduri li fetaħ ħaddieħor.

Sadanittant, biex ma nkunux ħlejna l-ħin, flimkien ma' Transport Malta ħriġna t-tender biex jibdew ix-xogħlijiet infrastrutturali fl-Imġarr.

Għaddej ukoll il-proċess ta' ristrutturar fi ħdan il-Gozo Channel.

F'Ġunju li għadda ħtart Change Management Review Board, immexxi mis-Sur David Spiteri Gingell, li f'dawn l-aħħar xhur kien qed jaħdem fuq diversi inizjattivi.

Il-prijorità hija t-titjib tas-servizz għaliex matul l-aħħar snin trabbew prattiċi ħżiena ħafna, kulħadd beża' jaqbad il-barri minn qrunu għaliex jirfes il-kallijiet.

Però għadu kemm ġie konkluż l-HR audit biex ikollna tisħiħ tal-organisational structures tal-kumpanija u naraw ukoll x'taħriġ hemm bżonn għall-ħaddiema tagħna.

Bdejna wkoll ISO certification process biex nassiguraw li l-livell tas-servizz ikun skont l-istandards applikabbli fl-industrija, kif ukoll jew illum jew għada se jiġi ppubblikat it-tender għal sistema ġdida ta' e-ticketing li permezz tagħha l-biljetti se jkunu jistgħu jinxtraw kemm online, kif ukoll permezz ta' mobile app.

Dan ifisser investiment sostanzjali li qed isir mhux biss fis-sistema, imma b'risq l-effiċjenza u l-konvenjenza tal-utenti tas-servizz, u nemmen li din is-sistema se ġġib rivoluzzjoni pożittiva ħafna.

Konxji wkoll mir-rapport kritiku tal-Awditur Ġenerali u mid-diskrepanzi fin-numru ta' passiġġieri u vetturi li vvjaġġaw bil-Gozo Channel.

Din il-kwestjoni dehret ukoll fil-ġurnali f'dawn l-aħħar ġranet u, għal dan il-għan, se nintroduċu s-sistema ta' automatic vehicle counting system kemm fiċ-Ċirkewwa, kif ukoll fl-Imġarr.

Dan mhux biss se jindirizza d-diskrepanzi, imma se jirrendina iktar effiċjenti fejn jidħol ir-revenue leakage a detriment tal-kumpanija.

Matul dan ix-xahar se joħroġ ukoll it-tender għas-service benchmarking fejn se jkollna wkoll service desk fit-Terminal tal-Imġarr u anke fiċ-Ċirkewwa.

Barra minn hekk, qegħdin nanalizzaw ukoll l-operational optimisation tal-flotta biex innaqqsu l-ħin ta' stennija bejn vjaġġ u ieħor, speċjalment fil-peak hours.

Dwar ir-raba' vapur, dan jien semmejtu għaliex fis-snin ta' qabel ħadd minn dawk ta' quddiemi ma semmieh.

Almenu, ma smajt lil ħadd minnkom isemmih.

Hija proposta li għadha attwali, mhijiex kwestjoni ta' fondi min-naħa tal-Gvern, għaliex il-Gvern ma jistax jagħti fondi minħabba r-regoli tal-istate aid, u rrid infakkar li l-Gozo Channel qed taħdem skont kuntratt li għandha tal-PSO u allura anke l-vjaġġi huma regolati.

Infakkru li l-Gozo Channel qed taħdem skont kuntratt li għandha u ilu għandha minn żmien Gvern Nazzjonalista u, skont dan il-kuntratt, huma l-vjaġġi tat-timetable biss li hija marbuta li tagħmel.

Sakemm indumu l-qorti bil-proċeduri li fetaħ ħaddieħor ifisser li rridu nibqgħu marbutin ma' dan il-kuntratt il-qadim.

Dwar il-heliport u allura l-link bl-ajru, għaddejjin diskussjonijiet mal-Ministeru għat-Turiżmu biex nerġgħu nibdew servizz bil-helicopter.

Sar studju dettaljat dwar il-vijabilità ta' dan is-servizz, u qed naraw option minnhom partikolari li tidher li hija aktar vijabbli minn oħrajn.

La qed insemmi l-aċċessibilità żgur li rrid naċċenna għaliha u norbotha mat-turiżmu u mal-iżvilupp tal-prodott turistiku li ma tantx smajt fuqu dalgħodu, anke jekk huwa pilastru importanti ħafna.

Illum il-figuri jitkellmu waħedhom, però tibqa' l-isfida li rridu nżidu l-bed nights.

Illum mhijiex kwestjoni ta' shoulder months, għax għandna turiżmu għaddej is-sena kollha, però rridu nżidu l-bed nights.

Dan jirrikjedi li ninvestu aktar fil-promozzjoni, u għalhekk f'dan il-Baġit rajna żieda fil-vot iddedikat għall-promozzjoni ta' Għawdex bħala destinazzjoni turistika distinta.

Din is-sena investejna bis-sħiħ f'reklamar barra minn Malta, jiġifieri dħalna f'kuntratti ma' Jet2holidays, Opera Magazine, National Geographic, Spears Magazine, FF Randonnée, UBM Seatrade, Easyvoyage, Magazine Plongez, Totem, u kellna wkoll crew mill-Japan Times, Newsweek u Country Profiler li għamlu features importanti immens dwar Għawdex.

Dan apparti l-fieri li nattendu kemm bħala Ministeru, kif ukoll through il-GTA.

Fil-fatt bħalissa, flimkien mal-MTA, qegħdin f'Londra jippromwovu lil Għawdex.

F'dak li għandu x'jaqsam ma' turiżmu sostenibbli, bħala Għawdex erġajna ġejna magħżulin bħala waħda mill-aqwa 100 destinazzjoni fid-dinja għat-turiżmu sostenibbli.

Rajna n-nomina taċ-Ċittadella għar-Reggio Awards 2018.

Investejna wkoll fl-indafa għax meta tasal Għawdex l-ewwel li tiekol l-għajn, u ħassejna li kellna nintensifikaw il-ħidma.

Fil-fatt sal-aħħar ta' Settembru, l-intervention team kellu 1,040 każ ta' rapporti li saru mill-pubbliku li ġew indirizzati, kif ukoll saru diversi clean-up events ma' NGOs għax irridu nimmobilizzaw u nqajmu l-kultura favur l-indafa f'Għawdex.

Din is-sena erġajna investejna f'magni u vetturi ġodda ta' tindif.

F'dak li għandu x'jaqsam il-bajjiet għamilna upgrades.

S'issa konna qed nitkellmu fuq il-blue flags.

F'Għawdex għandna tliet blue flags; però, din is-sena, f'Awwissu li għadda, introduċejna l-white flags, u allura dħalna fi ftehim ma' entità internazzjonali; bdejna bil-clean-up f'Daħlet Imġarr ix-Xini fix-Xewkija u s-Sannat, però għaddejna biex ikun hemm it-tindif ukoll f'Daħlet Qorrot u Marsalforn bil-ħsieb li minn hawn u ftit tas-snin oħra l-bajjiet kollha f'Għawdex ikunu klassifkati bħala white flag.

B'hekk inkunu nistgħu nippromwovu lil Għawdex bħala white flag beach destination.

Il-pass li jmiss huwa li jkollna green beaches, li hija waħda mill-inizjattivi li se jkunu parti mill-istrateġija reġjonali għal Għawdex.

Id-diving ukoll se nkunu qed nagħtuh attenzjoni diretta, u din is-sena kellna riżultat inkoraġġanti ħafna għax kellna erba' dive shops li bbenefikaw minn niche market scheme b'mod li setgħu jinvestu f'diversi attivitajiet u promozzjonijiet.

Però dan is-settur irridu ninvestu ħafna aktar fih.

Il-kultura llum hija parti mid-Dipartiment tat-Turiżmu.

Din kienet konsegwenza ta' ristrutturar u permezz ta' hekk rajna vot li din is-sena żdied tant li jlaħħaq madwar €700,000.

Din is-sena kellna wkoll lista ta' festivals tematiċi ġodda.

Kellna madwar 18-il event li se jkunu parti mill-kalendarju għas-sena d-dieħla, u se jkunu qegħdin jiżdiedu oħrajn magħhom, anke permezz ta' skema li permezz tagħha qegħdin niffinanzjaw ġurnalisti barranin biex jiġu Għawdex u jippromwovu attivitajiet kulturali.

Matul din is-sena, kif tħabbar fil-Baġit li għadda, nidejna l-iskema għat-turiżmu msejħa Enable Tourism, li permezz tagħha qed nagħtu fondi lill-istabbilimenti tal-ospitalità biex ikunu jistgħu jagħmlu l-upgrades.

Komplejna naħdmu mal-ITS, u l-Ministeru għal Għawdex se jkun qed jiffinanzja kors mogħti mill-Università fl-ospitalità.

F'dawn l-aħħar ġranet kellna żjara interessanti ħafna mis-Segretarju Ġenerali tal-UNWTO, li flimkien qbilna fuq pjan ta' kollaborazzjoni biex inkomplu nippromwovu lil Għawdex bħala destinazzjoni turistika.

Il-patrimonju kulturali huwa parti intrinsika mill-pakkett turistiku li noffru.

Din is-sena komplejna nagħtu spinta lil dan is-settur.

Ħdimna ma' Wirt Għawdex fuq żewġ proġetti sbieħ ħafna, li huma l-barrakka li tinsab fi Triq ir-Repubblika fir-Rabat, kif ukoll ix-shelters tat-Tieni Gwerra Dinjija li jinsabu fis-swar taċ-Ċittadella, u komplejna wkoll bil-proġett ta' restawr taċ-Ċittadella, għax ir-restawr u l-manutenzjoni huma xi ħaġa kontinwa.

Apparti l-Mużew tal-Arti li diġà semmejt, hemm ukoll il-mitħna tax-Xewkija li se tkun lesta s-sena d-dieħla, u dawn ukoll ġejjin minn fondi Ewropej.

Dwar Calypso Cave, kif semmejt drabi oħra, flimkien mal-Università ta' Malta qed isir scanning tas-sit biex eventwalment jibdew isiru x-xogħlijiet kif jiġu indikati mill-Università stess.

Se ssir ukoll ir-riġenerazzjoni tal-Fanal tal-Ġordan, proġett li kien issemma l-ewwel darba fil-Baġit li għadda; ix-xogħol fl-ewwel fażi beda, u nista' ngħid li dan ix-xogħol kien f'waqtu ħafna għax tant kienet profonda l-ħsara li allaħares ma intervjenejniex.

Fil-fatt meta bdejna l-interventi sibna ħsara li hija estensiva aktar milli ħsibna.

Rigward fondi li tajna lill-kunsilli lokali taħt l-iskema ta' restawr, irrid ngħid li bbenefikaw sitt kunsilli lokali.

Dwar is-settur soċjali hemm diversi proġetti in the pipeline.

L-ewwel li se nibdew huwa bil-proġett tal-housing soċjali li se jsir f'Taċ-Ċawla; hemm l-applikazzjoni sottomessa mal-Awtorità tal-Ippjanar.

Apparti x-xogħol estensiv li sar matul din is-sena fil-housing estate, din is-sena wkoll se nqassmu l-flus tar-refunds għal min stalla panelli fotovoltajċi; minn dawn ir-refunds se jibbenefikaw 120 familja.

Rigward l-għajnuna lill-pazjenti, kif ħabbarna fil-Baġit se jkun hemm modifika ta' rimborż tal-biljett tal-vapur.

Issa dan ir-rimborż mhux se jibqa' biss għall-pazjent, imma wkoll għall-adult li se jkun qed jakkumpanjah, u nista' niżvela minn issa li dan mhux se jkun limitat għall-kanċer biss, imma għal kondizzjonijiet oħrajn li se jkunu qed jiġu elenkati.

Il-ħsieb huwa li kull sena nkomplu nżidu l-lista: imma, għall-ewwel darba qed nagħtu allowance addizzjonali għall-akkomodazzjoni tal-pazjenti li jieħdu kura f'Malta.

L-għajnuna lill-istudenti diġà semmejtha.

Għandna l-hostel, għandna wkoll il-housing subsidy li se tkun qed tingħata; però hemm anke l-upgrade li qed nagħmlu fiċ-Ċentru tal-Università ta' Għawdex.

Irrid infakkar li l-courses li jingħataw hemmhekk huma finanzjati u sostnuti mill-Ministeru għal Għawdex, u qed isir ukoll eżerċizzju mill-Università stess biex naraw x'korsijiet nistgħu nagħtu fl-istess ċentru.

Se jkun hemm ukoll upgrade sostanzjali fil-premises.

Rigward servizzi għall-istudenti li qed jagħmlu korsijiet f'Malta, flimkien mal-Università qed naraw x'inizjattivi ġodda nistgħu nieħdu.

Fil-qasam tal-anzjani semmejt id-dar tal-anzjani u n-night shelter tax-Xagħra Casa Amalia.

Hawn qed naraw żieda sostanzjali ta' €2.5 miljun dedikati għas-servizzi għall-anzjani.

Matul din is-sena rrevedejna ħafna mis-servizzi u għamilna riforma fil-meals on wheels biex ġejna in line mal-prattiċi u standards applikabbli.

Ħriġna tender għall-carers biex nistgħu nagħtu servizzi fil-komunità, kif ukoll riforma fis-servizz tal-inkontinenza biex nagħtu servizz b'saħħtu lil dawk li ma jistgħux joħorġu mid-dar.

Saħħaħna wkoll is-servizz tal-fiżjoterapija, kif ukoll qed naħdmu id f'id mal-Comcare.

Bħala servizzi, il-Ministeru għal Għawdex introduċejna s-servizzi residenzjali u ta' respite, komplejna nsaħħu ċ-ċentri tal-anzjanità attiva u din is-sena ftaħna żewġ ċentri, wieħed il-Qala u l-ieħor fil-Munxar, kif ukoll waqqafna s-servizz ġdid tal-Home Assist.

Għall-persuni b'diżabilità komplejna nseddqu l-kollaborazzjoni mal-Aġenzija Sapport, mal-Kummissjoni, mal-iSpecial Olympics, u għaddejjin bit-tieni fażi tal-proġett ta' Għajnsielem hub.

Saru wkoll xogħlijiet fiċ-Ċentru Santa Marta, u ftaħna wkoll computer lab hemmhekk.

Lil dawk li jinnotaw it-tiżjin fir-roundabouts ngħidilhom li dawn isiru mill-persuni b'diżabilità, fejn il-klijenti taċ-Ċentru Santa Marta qed jaħdmu spalla ma' spalla mal-ħaddiema tal-Ministeru.

Il-proġett ġdid Opening Doors qed joffri opportunità ta' rikreazzjoni u kreattività għall-persuni b'diżabilità.

Hemm ukoll il-parteċipazzjoni fil-Jazz Programme li kont nedejt qabel l-elezzjoni.

Sar ukoll ftehim mal-Maltapost biex id-dokumenti tal-Qorti ta' Għawdex ikunu jistgħu jiġu scanned hemmhekk, u allura nkunu qegħdin nikkontribwixxu għall-ħolqien tax-xogħol għall-persuni b'diżabilità f'Għawdex stess.

Fil-qasam tal-NGOs, ħadt gost ħafna bil-kummenti li għadda l-Onor.

Stellini, għax qed naħdmu ħafna mal-NGOs.

Mill-NGO Scheme din is-sena diġà bbenefikaw 19-il organizzazzjoni volontarja u rridu nkomplu nsostnu dan il-qasam.

F'dak li għandu x'jaqsam mal-isport, f'dan il-baġit qed nagħtu ħafna importanza lill-inizjattivi sportivi u qed naraw żieda fl-allokazzjoni finanzjarja.

Din is-sena ħriġna skema għal għajnuna lill-għaqdiet sportivi Għawdxin biex ikunu jistgħu jagħmlu proġetti li huma ta' fejda għall-clubs u l-għaqdiet tagħhom.

Però ħriġna skema oħra għall-isportivi fejn qed nagħtuhom għajnuna ta' €500 biex dawk l-isportivi li jkunu jridu jmorru għal taħriġ f'Malta, jew forsi jkollhom attivitajiet sportivi f'Malta, inkunu nistgħu nagħtuhom għajnuna finanzjarja biex intaffulhom il-piż u nkomplu nagħmlulhom kuraġġ fl-isport li jkunu qegħdin jipprattikaw.

Din is-sena wkoll, biex inkomplu nagħtu spinta lill-kultura sportiva, bħala Ministeru assorbejna l-costs tal-iSports on the Move u Summer on the Move, kif ukoll iffinanzjajna diversi inizjattivi li seħħew matul is-sajf organizzati minn diversi NGOs biex inkunu nistgħu nippromwovu l-kultura sportiva.

Il-proġett tal-pixxina diġà semmejtu.

Għandna wkoll it-trakka tal-mixi, ġiri u ċikliżmu tal-Ulysses Grove li se tkun lesta s-sena d-dieħla.

L-Onor.

Stellini semma wkoll it-tennis court ta' Kerċem.

Nikkonfermalu li x-xogħol huwa lest, u kulma jonqos huwa l-marking.

Se jkunu qegħdin isiru, bħalma saru matul din is-sena, diversi xogħlijiet fil-korsa taż-żwiemel f'Ta' Xħajma, kif ukoll fix-shooting range taż-Żebbuġ.

Dan kollu qed jikkomplementa inizjattiva li l-Ministeru daħal fiha bi sħab ma' entitajiet oħrajn, li hija establishing a national platform to address social determinance of health, li huwa proġett iffinanzjat mill-Unjoni Ewropea u li jiswa madwar €3 miljun.

Dwar Eko-Għawdex irrid ngħid li l-politika ma skrappjajnihiex imma rrevedejnieha, għax Eko-Għawdex kienet irriduċiet ruħha għal skopijiet medjokri; kien jintuża Eko-Għawdex biex, pereżempju, jinxtara pjanu.

Ċertament li dan ma kienx jagħmel sens, u allura erġajna rrevedejna l-affarijiet biex Eko-Għawdex jieħu r-rwol naturali tiegħu.

Apparti li rajna żieda fl-allokazzjoni finanzjarja, ma nistax ma ngħidx li ftit tal-ġranet ilu, flimkien mal-Onor.

Aaron Farrugia, ħabbarna proġett ġdid ta' €8.5 miljun minn fondi Ewropej, flimkien ma' €3 miljun oħra fondi nazzjonali biex jiġu riabilitati 11-il wied f'Għawdex u jsiru 30 kilometru ta' ħitan ta' sejjieħ, tisħiħ tal-infrastruttura taż-żoni f'Għawdex, u allura t-toroq u l-passaġġi, imma wkoll proġett ta' konservazzjoni tal-ilma u l-ħamrija biex ikollna tisħiħ tas-settur agrikolu f'Għawdex.

Dan huwa parti minn Eko-Għawdex, imma bħala proġett huwa mmirat biex ngħinu lill-bdiewa Għawdxin.

Għandna wkoll proġett ieħor tal-Wied ta' Marsalforn fejn se jkollna fondi Ewropej ta' €0.5 miljun biex nirrestawraw il-ħitan tas-sejjieħ, li se jkun lest bħal-lum sena, u għandna proġetti oħrajn b'fondi Ewropej li se jkunu ta' fejda bħal, pereżempju, il-Consume-Less, li ħadna kważi €300,000 fondi Ewropej, fejn għandna 50% tar-ristoranti on board biex innaqqsu l-ġenerazzjoni tal-iskart.

Magħha abbinat hemm kampanja ta' reklamar.

Ħarġu wkoll t-tenders biex nixtru l-ismart bins bis-sensors, u qed nitkellmu fuq €200,000 fondi Ewropej oħra ġodda.

Għandna x-Sherpa Project li wkoll qed jindirizza l-binjiet tal-Gvern, u li għalih ħadna €170,000 f'fondi Ewropej biex ikollna energy conservation Dan flimkien mal-proġett ta' retro fitting tal-Ministeru għal Għawdex li jiswa €1.5 miljun, u li permezz tiegħu mhux biss se naraw ambjent isbaħ, iktar sikur u iktar komdu għall-ħaddiema tagħna, imma wkoll se jkun hemm upgrade.

Issemma wkoll il-Phoenician shipwreck, u f'dan il-każ dħalna f'agreement mal-Università ta' Malta għal tliet snin biex inkunu nistgħu niffinanzjaw l-espedizzjoni tal-esperti.

Fejn jidħlu l-oqsma tal-biedja, sajd u animal welfare, f'dan il-baġit rajna żieda sostanzjali ta' ħames darbiet aktar fil-vot iddedikat għal dan is-settur.

Nemmnu li huma setturi importanti ħafna f'Għawdex, għandhom potenzjal, però għandhom ħafna sfidi, u biex ngħinuhom hemm l-intopp tal-istate aid.

Din is-sena lestejna l-abbozz ta' dokument dwar l-agri-industrija għax irridu nġibu dan is-settur fuq saqajh.

Din is-sena wkoll nedejna skema ġdida biex nassistu lill-bdiewa biex jirrestawraw il-ġwiebi u l-bjar tagħhom u, flimkien mal-Ministeru tal-Ilma u l-Enerġija u l-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma, introduċejna s-servizz ta' new water, li huwa s-second class water li qed jitqassam b'xejn lill-bdiewa tagħna.

Barra minn hekk, waqqafna uffiċċju ġdid fil-farm tax-Xewkija li huwa l-one stop shop għal dan is-servizz.

Dwar il-farm lestejna s-CBA biex naraw kif dan il-post jista' jiġi żviluppat f'ċentru ta' riċerka u innovazzjoni biex intejbu l-prodott u ngħinu lill-industrija.

Dan se jsir ukoll permezz ta' laboratorju ġdid li se nkunu qegħdin nagħmlu f'sit li għandu potenzjal.

Ta' min jgħid li diġà lestejna l-masterplan għal dan il-farm li se jkun il-hub għas-settur tal-biedja f'Għawdex.

Dwar is-sajd diġà semmejt il-fondi Ewropej li ksibna għall-faċilitajiet tal-Imġarr u tax-Xlendi, u rrid infakkar ukoll dwar l-iskema tal-palm għall-istaġuni tal-lampuki li tajnihom b'xejn, proġett li tant kienet suċċess li anke Malta mxew fuq il-passi tagħna.

Dwar is-sezzjoni tal-animal welfare f'Għawdex, matul din is-sena din l-entità assistiet madwar 500 talba għall-għajnuna, u għalhekk assigurajna żieda fil-fondi ddedikati għall-animal welfare.

Dan huwa settur li jimmerita attenzjoni, u allura inawgurajna faċilitajiet ġodda u iktar moderni, investejna f'ambulanza ġdida, kif ukoll allokajna iktar riżorsi umani.

Din is-sena, bis-saħħa tal-uffiċċju tas-CIO, ħdimna biex nagħmlu l-ħajja tan-nies aktar faċli, u allura titnaqqas il-burokrazija, billi żidna s-servizzi online, introduċejna l-mobile app mygozo, b'mod li s-servizzi huma readily available at the touch of a button.

Dan ifisser ukoll iffrankar ta' ħin għall-pubbliku.

Ħdimna wkoll fuq sistema importanti ħafna mal-kunsilli lokali.

Nemmen ħafna fil-kunsilli lokali, qegħdin naħdmu tajjeb ħafna magħhom, u għamilna platform biex ikunu jistgħu jitolbu għajnuna għal xogħlijiet u materjal biex inkunu nistgħu ngħinuhom, kif ukoll platform biex ikunu jistgħu jressqu l-ilmenti tan-nies.

Dwar l-Awtorità Reġjonali ta' Għawdex, se jkun hemm dibattitu sħiħ u allura jkolli l-opportunità nespandi fuq dan is-suġġett.

Però l-konsultazzjoni u t-taħditiet għadhom għaddejjin.

Hawn nirringrazzja lill-Membri tal-Oppożizzjoni li tajthom l-abbozz ta' liġi u tawni l-feedback tagħhom dwaru.

Din hija xi ħaġa li tħares fit-tul.

Ma rridux inħarsu biss lejn il-mument għaliex l-isfidi li ilna nitkellmu dwarhom ħafna u ħafna snin irridu nindirizzawhom.

Ma nistgħux noqogħdu nistennew iktar, u ma nistgħux noqogħdu ninħlew f'ħafna ideat romantiċi, imma rridu litteralment naqbdu t-triq u nibdew nimxuha flimkien bħala Għawdxin.

Il-ħin wasal biex jiskadili, però rrid nagħlaq billi bħala Ministru għal Għawdex ngħaddi messaġġ ta' għaqda fost l-Għawdxin kollha.

Nerġa' nirringrazzja lill-ħaddiema kollha tal-Ministeru għal Għawdex li f'dawn l-aħħar xhur ħdimna id f'id u spalla ma' spalla.

Il-Ministeru għal Għawdex huwa ministeru partikolari ħafna, huwa ministeru ħafna ikbar milli wieħed jistenna.

Però, b'wiċċi minn quddiem ngħid li ħdimna kemm flaħna bla heda u bla waqfien, bla nifs u bil-lejl u bi nhar, imma r-riżultati diġà qegħdin jidhru.

Se niksbu iktar riżultati matul din is-sena, u nappella lil kulħadd biex inkunu magħqudin fl-impenn tagħna b'risq Għawdex.

Is-suċċess li qed jgħix pajjiżna ma waqafx iċ-Ċirkewwa biss, imma issa qasam il-fliegu u qed jinħass f'Għawdex.

Grazzi ħafna lil kulħadd u nistenna li jkollna dibattitu sabiħ dwar dan iktar 'il quddiem.

ID-DEPUTY CHAIRPERSON: Grazzi.

Skada l-ħin tad-diskussjoni fil-Kumitat ta' Provvista.

Skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, id-diskussjoni hija konkluża u l-mistoqsija fuq l-emenda u l-voti li jidhru fuq l-aġenda huma posposti għal data li tiġi deċiża iktar 'il quddiem.

F'12.06 p.m. il-Kamra rriżumiet u l-Viċi President tal-Kumitati rrapporta li skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018, id-diskussjoni fuq il-Voti tal-Ministeru għal Għawdex kienet ġiet konkluża u li l-mistoqsija fuq l-emenda u l-voti mressqa kienu posposti għal data li kellha tiġi kkomunikata aktar 'il quddiem.

ID-DEPUTY SPEAKER: Insejjaħ lill-Ministru Justyne Caruana biex, jekk jogħġobha, tressaq l-Aġġornament.

AĠĠORNAMENT

JUSTYNE CARUANA: Sinjura President, nirringrazzjak tal-paċenzja li ħadtu bija.

Nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal-lejla l-Erbgħa, 7 ta' Novembru 2018, fl-4.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Kumitat ta' Provvista – Estimi Ġenerali 2019

Il-Ħmistax-il Jum Stabbilit – Ministeru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali

Vot 40 – Ministeru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali

Vot 41 – Politika Soċjali

Vot 43 – Pensjonijiet

Vot 44 – Anzjani u Kura fil-Komunità

Vot XVII – Ministeru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali – Kapital.

Infakkar lill-Kamra li, skont il-Mozzjoni ta' Proċedura nru.

181 tas-17 ta' Ottubru 2018, il-ħin tad-diskussjoni fuq il-Ministeru għall-Familja, Drittijiet tat-Tfal u Solidarjetà Soċjali m'għandhiex tieħu aktar minn tliet sigħat, bid-dibattitu jibda fl-4.30 p.m. u jispiċċa fis-7.30 p.m., bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema tal-Gvern u kelliema tal-Oppożizzjoni, bl-aħħar nofs għall-Gvern.

Il-mistoqsijiet jistgħu jiġu magħmula bejn l-4.00 p.m. u l-4.30 p.m., u l-Aġġornament ma jitteħidx.

ID-DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lum l-Erbgħa, 7 ta' Novembru 2018, fl-4.00 p.m. bl-aġenda kif ikkomunikata mill-Ministru Justyne Caruana.

F'12.08 p.m. il-Kamra aġġornat skont il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru 181 tas-17 ta' Ottubru 2018.