MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 699 L-Erbgħa, 13 ta' Frar, 2002 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 699

L-Erbgħa, 13 ta' Frar, 2002

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.01 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 13 ta' Frar, 2002

WERREJ

MINUTI 700

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 700

KSUR TA' PRIVILEĠĠ 706

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI (KUMITAT)

CULTURAL HERITAGE BILL (COMMITTEE STAGE) 706

AĠĠORNAMENT 723

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 729

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru, 698 li saret fit-13 ta' Frar, 2002 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

SPTAR SAN LUQA - EMERĠENZA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' persuni li wżaw is-section ta' l- emergenza f'Isptar San Luqa matul is-sena li għaddiet?

Jista' jagħti l- istess informazzjoni għall-aħħar ħames snin, sena b'sena?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Informat li n-numru ta' persuni li wżaw is-section ta' l-emerġenza fl-Isptar San Luqa kien:-

|Sena |Numru ta' persuni | | |li wżaw is-section | | |ta` l-Emerġenza | |1996 | 100,448 | |1997 | 97,425 | |1998 | 101,328 | |1999 | 106,676 | |2000 | 105,569 | |2001 | 109,875 |

Mr Speaker, bil-permess tal-Kamra nixtieq nirrispondi għal domanda supplimentari li tqajjmet dalgħodu peress li issa għandi aktar informazzjoni.

Saret l-investigazzjoni preliminari dwar rimi ta' partijiet umani ġewwa l- miżbla tal-Magħtab - kien faċli li nikkonkluduha malajr minħabba li hemm ftit ħafna postijiet fejn dan il-materjal jista' jiġi ġenerat – u nikkonferma li min hu in charge tad-diviżjoni jiċħad kategorikament li qegħdin jintremew xi partijiet umani, provenjenti mill-operazzjonijiet, ġewwa l-miżbla tal-Magħtab.

Nikkonferma wkoll li l-boroż il-ħodor ilhom ma jintużaw ġewwa l-isptar San Luqa għal aktar minn sena.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Allura jirriżulta li dan l-iskart qed jiġi dumped mis-settur privat?

Fil-każ li hu hekk, x'policy għandu s-settur privat biex ikun aġġornat mal-permessi rikjesti?

Peress li jindika li kien hemm żieda ta' eluf ta' nies li rrikorrew għas- servizz ta' l-emerġenza, u dan wieħed jista' jassoċjah ukoll mal-problema li numru ta' ċentri tas-saħħa m'humiex jestendu s-servizz tagħhom fuq bażi ta' 24 siegħa, jista' l-Ministru jgħid kif qed jiġi koordinat - dak li rrifera għalih hu u anke interpellant ieħor fil-question time ta' dalgħodu - id-dewmien ta' l-appuntamenti?

Qed ngħid hekk għax nafu li ħafna każijiet li jidħlu fl-emerġenza jkollhom bżonn ċerti follow-ups u peress li diġa` hemm eluf ta' appuntamenti pendenti, dawn qed jidħlu f'ċerta diffikulta`.

X'qed isir min-naħa tal-gvern biex fejn hu possibbli jiġu rimedjati dawn l- inkonvenjenzi?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-ewwelnett irrid nerġa' nikkonferma li f'dak li għandu x'jaqsam ma' appuntamenti urġenti, m'hemmx dewmien la fil-każ tan- new cases u lanqas fil-każ ta' follow-ups.

Fil-fatt skond l-istatistika li qrajt dalgħodu stess, hemm madwar 2,700 follow-ups li tqiesu bħala urġenti u xorta ma tilfux l-appuntament.

Kien hemm ukoll madwar 728 appuntament ġdid li minkejja li kien hemm l-azzjoni industrijali għaddejja, xorta ġew eżaminati fil-ħin tagħhom.

Dalgħodu spjegajt ukoll is-sistema li qiegħda tintuża fil-każ ta' operazzjonijiet li m'humiex urġenti u għedt li l-lista tkun diġa` ġiet ippjanata b'antiċipu ta' xi xahrejn.

Fil-fatt dawn l-appuntamenti tħallew kif kienu u dawk il-persuni li kienu tilfu l-appuntament ingħataw appuntamenti ġodda.

Dan fl-ambitu tal-ftehim li sar bejn il-gvern u l-MAM u l-isforzi min-naħa ta' l-assoċjazzjoni medika biex dawk l-appuntamenti li ġew posposti, jingħataw prijorita` u fi żmien tliet xhur jiġu eżaminati kollha.

Nerġa' nirrepeti għal mitt elf darba li ż-żieda ta' nies li jirrikorru fl- emerġenza ġewwa l-Isptar San Luqa m'għandha x'taqsam xejn ma' l-għeluq jew man-nuqqas ta' sigħat ġewwa ċ-ċentri tas-saħħa.

Fil-fatt in-numru ta' nies fl-emerġenza jiżdied b'madwar 10% kull sena.

Din it-tendenza ilna narawha mill-1996 - anke jekk wieħed jara ċ-ċifri li għadni kemm qrajt - u dan minħabba l-fatt li n-nies saru aktar edukati u aktar informati dwar meta u għalxiex għandhom jattendu fid-dipartiment ta' l-emerġenza.

In-numru ta' nies li jattendu hemmhekk ivarja sostanzjalment mhux biss fuq il-perijodi, għax ġeneralment meta nitkellmu fuq perijodi nkunu qegħdin nitkellmu fuq mard infettiv akut, bħalma hija l-influwenza.

Fil-fatt ftit tal-ġimgħat ilu kellna madwar 300 pazjent li f'ġurnata waħda attendew fil- casualty.

F'ġurnata partikolari oħra kien hemm madwar 84 pazjent li bejn l- 4:00 p.m. u l-10:00 p.m. marru l-emerġenza, ħafna minnhom kienu fi grade 1 u allura kellhom jingħataw attenzjoni immedjata.

Dwar ir-rimi ta' skart iċċekjajna biss x'qed jiġri ġewwa l-Isptar San Luqa u nikkonferma li minn hemm l-ebda materjal uman m'hu qiegħed jintrema ġewwa l-miżbla tal-Magħtab.

Fil-fatt meta jkun hemm amputazzjoni ta' xi driegħ jew xi sieq, dawn jiġu inċenerati jew mitfugħin fiċ-ċimiterju.

Ovvjament qiegħed isir stħarriġ u investigazzjoni biex naraw minn fejn qed jiġi l- kontenut ta' dawn l-allegati boroż ħodor u sofor li qed jitwaddbu ġewwa l- Magħtab u li ntwerew fuq it-television.

Wieħed qiegħed iħares lejn dan ir- rapport, għalkemm ingħata pubbliċita`, b'daqsxejn lenti suspettuża fis-sens li ġie konstatat dalgħodu stess li ġewwa l-Isptar San Luqa ilhom ma jintużaw boroż sofor u ħodor għar-rimi ta' l-iskart 'il fuq minn sena.

Meta jkolli aktar informazzjoni dwar dan, inwassalha lill-kollegi tiegħi ġewwa l-Kamra.

MR SPEAKER: L-Onor.

Joe Mizzi, domanda supplimentari.

ONOR.

JOE MIZZI: Meta jkun hemm biċċiet ta' l-intern u affarijiet simili, dawn ukoll jintefgħu fl-inċineratur jew fiċ-ċimiterju?

Għax għalkemm ma nafx minn min qed jintremew, naf żgur li dawn it-tip ta' boroż qed jintremew fil-Magħtab u nista' nikkonferma li dawn kien fihom fdalijiet umani ġo fihom.

Peress li l-gvern kien ħa passi biex jibdel dan l-inċineratur fi żmien stipulat, għax intqal li huwa difettuż u m'huwiex adegwat, jista' l- Ministru jgħid x'ġara f'dan ir-rigward?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Se nerġa' nirrepeti dak li għedt filgħodu għax din id-domanda saritli filgħodu u diġa` rrispondejtha.

Jiena m'għedtx li fil-Magħtab m'humiex qegħdin jintefgħu partijiet umani, imma għedt li dawn m'huwiex qed jintefgħu mill-Isptar San Luqa.

Għedt hekk partikolarment għax ir-rapport ma qalx li dawn il-fdalijiet qed jintefgħu minn sptarijiet imma speċifika li dawn ġejjin mill-Isptar San Luqa u mill- isptarijiet tal-gvern.

U dan jien nsita' niċħdu kategorikament.

Ftit ilu għedt ukoll li trid tasalli aktar informazzjoni biex inkun nista' nwieġeb sew.

M'hemmx dubju li l-inċineratur ġewwa l-Isptar San Luqa għamel żmienu imma m'huwiex bil-ħsara.

Fl-1995 ippruvajna nagħmlu upgrading tiegħu, ħriġna tender, sibna li din it-tender kienet se tnaqqas biss xi 20% tal-materjal li joħroġ miċ-ċumnija, fl-1998 inħarġet tender oħra, li għaliha applikat xi 14-il kumpannija, ġew shortlisted erbgħa ta' l-istess teknoloġija u kellna żewġ oġġezzjonijiet.

Biex ma jkollniex problemi - kif jinqalgħu dejjem meta jkollna tender ta' ċerta entita` - ġibna esperti mondjali mill-Amerika biex jagħmlu l-ispeċifikazzjonijiet tat-tender document u biex dan jiġi aġġudikat.

Wara li dawn ġew kien hemm żewġ kumpanniji li għamlu oġġezzjoni.

Biex żgur inkunu ħdimna b'mod trasparenti erġajna ġibna lil dawn l-esperti Amerikani, għamlu laqgħa fit-28 ta' Jannar ta' din is-sena u għamlu rakkmandazzjonijiet lill-contracts' committee.

Ovvjament aħna xtaqna li l- ġeneratur qiegħed diġa` mwaħħal f'postu u qiegħed jaħdem pero` nafu kif isiru dawn l-affarijiet speċjalment meta jkun hemm ċerti entitajiet u għalkemm dan il-proċess wasal fil-final tiegħu – għalkemm ili ngħid hekk xi sena – qegħdin nagħmlu l-isforzi kollha tagħna biex ikollna state of the art technology.

Irrid nispeċfika ukoll li għalkemm fl-isptar ikollna medja ta' madwar tunnellata skart kuljum, il-persentaġġ ta' hazardous jew medical waste jammonta għal madwar 2% ta' din it-tunnellata.

Illum kważi l-pajjiżi kollha għandhom protokolli dwar x'jista' jagħmel il-contagious waste.

Per eżempju fl-Ingilterra jekk is-swab ma jkollhiex ċertu volum ta' demm fiha, tista' tiġi trattata b'mod li wieħed jitratta l-iskart uman.

Ħafna mis-sistemi ta' waste disposal fl-isptarijiet fil-fatt ma jisterilizzawx il- prodott, għalkemm inaqqsu l-volum.

Per eżempju, f'dan il-proċess kull 1000 kilogramma tiġi ridotta għal madwar 100 jew 140 kilogramma ta' skart.

Dan jista' imbagħad – għalkemm m'huwiex sterilizzat – jiġi mqiegħed f'waħda mid- dumps li għandna mingħajr periklu la għall-water table u lanqas għas-saħħa tal-bniedem.

Nerġa' ngħid li l-aħbar li xxandret fuq il-mezzi tax-xandir kienet inġusta għax din ippuntat subajha lejn l-isptarijiet tal-gvern.

MR SPEAKER: L-Onor.

Joe Mizzi.

ONOR.

JOE MIZZI: Ma jaħsibx il-Ministru li huwa rrilevanti jekk dan l- iskart intremiex mill-isptar tal-gvern jew le u xorta waħda għandhom jittieħdu l-passi?

Ġie kkonsidrat li jkun hemm inċineratur li jaqdi ħteġijiet oħra milli jkun hemm inċineratur wieħed li terġa' lanqas huwa l-aktar wieħed vijabbli u effiċjenti għal pajjiżna?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-investigazzjonijiet qegħdin isiru u s'issa stabbilixxejna li dan l-iskart m'huwiex ġej mill-isptarijiet tal-gvern.

Jien għedt li malli jkolli aktar informazzjoni - nispera li s'għada filgħodu stess - inkun nista' ngħaddiha lil din il-Kamra.

It-tieni, nixtieq ukoll li meta nitkellmu fuq il-famuża ċumnija ta' l- isptar ma nibqgħux nitkellmu fuq l-inċineratur.

It-teknoloġija li se tiġi adottata - almenu skond it-tender li ħarġet - hija l-aktar teknoloġija moderna, tnaqqas il-volum ta' l-iskart, m'għandha emissjonijiet ta' xejn, f'ċertu każi tiġġenera l-enerġija hi stess u tista' tużaha anke biex tisteralizza affarijiet oħra ġewwa l-isptar.

Kif diġa` għedt, meta ħriġna t-tender document bl-ispeċifikazzjonijiet, kien hemm numru ta' teknoloġiji differenti u aħna nsistejna li jkollha ċerti kriterji.

Waħda minn dawn il-kriterji – li għandha tiġi aġġudikata – hi li tkun trasportabbli faċilment mill-isptar l-antik għall-isptar il-ġdid fil-każ li xi darba jinqala' dan il-bżonn.

Kien hemm ċerti affarijiet oħrajn stipulati, li per eżempju tkun tista' tiġi added on, jiġifieri tkun magħmula bil-unit u jekk trid iżżidilha l-kapaċita` tagħha, jiġifieri żżid units oħra, ma jkollokx għalfejn terġa' tidħol f'ċerti spejjeż.

Punt importanti ieħor kien li aħna xtaqna li din tkun teknoloġija li ġiet approvata u diġa` tat riżultati għax hawnhekk qegħdin nitkellmu fuq madwar 14-il teknoloġija kollha differenti, kollha non-burn technology li l- effiċjenza tagħhom tvarja minn mod għal ieħor.

Dan jiddependi x'tip ta' materjal trid titfa' fiha.

Kif għedt, aħna nipproduċu madwar tunnellata skart kuljum u s-sistema li se tintuża se jkollha kapaċita` ferm aktar mit-tunnellata li nipproduċu u hemm il-ħsieb li nibqgħu nipproduċu.

MR SPEAKER: L-Onor.

Joe Mizzi.

ONOR.

JOE MIZZI: Peress li hemm il-ħsieb li l-Magħtab tagħlaq sas-sena 2004, x'inhu jagħmel id-dipartiment tas-saħħa biex dan jiġi verament imwettaq?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-awtoritajiet tas-saħħa jikkonsidraw li l- pożizzjoni ta' l-inċineratur preżenti f'punt kruċjali ġewwa pajjiżna kellu jingħata prijorita` aktar mgħaġġla minn qabel ma nagħmlu l-pjan globali għat-trattament ta' l-iskart.

B'dan il-ħsieb ġo moħħna mxejna għal rasna għax nafu li s-sistema li nużaw trid tagħti kas tal-bżonnijiet partikolari ta' waste mediku li jkun qiegħed jiġi ġenerat ġewwa l-isptarijiet.

Kif diġa` għedt, bit-teknoloġija li se nużaw huwa proprju immaterjali fejn jintefa' dan il-waste.

MR SPEAKER: L-Onor.

Noel Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Ħalli mmur lura għall-mistoqsija oriġinali u nistaqsi lill-Ministru jekk jirriżultalux li numru ta' ċittadini li qed jirrikorru għas-servizz paramediku fl-isptar, bħal X-rays u testijiet tad- demm, qed jilmentaw li meta jmorru l-emerġenza qed idumu jistennew għal sigħat twal u m'humiex qed jingħatawlhom l-appuntamenti kemm jista' jkun malajr biex jagħmlu dawn l-hekk imsejħa testijiet li jkunu ordnati mill- general practioners tal-lokalitajiet tagħhom.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: L-emerġenza, bħall-isbuħija, is in the eye of the beholder.

Ma tfissirx li kulmin imur l-emerġenza għandu raġun.

Fil-fatt jekk wieħed jara breakdown tan-nies li jmorru l-emerġenza u jpoġġihom skond il-prijoritajiet li jkollhom, isib li d-dewmien esaġerat ikun dejjem f'każi fejn ħafna drabi l-pazjent ma kellux għalfejn imur l-isptar.

Jiġifieri wieħed irid jagħmel distinzjoni bejn vera emerġenza u nkonvenjenza.

Jiena m'iniex informat li jkun hemm pazjenti li jintbagħtu minn barra ġewwa l-emerġenza biex jagħmlu t-testijiet tad-demm.

Ħafna drabi meta jkunu jridu jsiru testijiet tad-demm b'mod urġenti, il-pazjenti jintbagħtu direttament fil-laboratorju tal-patoloġija.

Per eżempju, jekk trid tagħmel test tal-haemoglobin, ovvjament tintbagħat fil-patoloġija mingħajr il-bżonn li tattendi ġewwa l-emerġenza.

Jekk imbagħad tmur l-emerġenza għax f'daqqa waħda żdiedlek l-uġigħ li kien ilu fuqek xi tliet xhur jew erbgħa, wieħed ma jistax jikkonsidraha bħala emerġenza.

Jiġifieri kultant l- emerġenza għall-pazjent ma tkunx bilfors emerġenza għat-tabib u vice-versa.

MELLIEĦA - TRIQ IL-FORTIZZA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'kienet ir-raġuni li matul dawn l- aħħar tliet snin Triq il-Fortizza fil-Mellieħa tħalliet abbandunata?

Jista' l-Ministru jara li jsiru l-proċeduri meħtieġa fil-ġimgħat li ġejjin sabiex din it-triq fil-Mellieħa tiġi asfaltata jew mogħtija t-tarmac immedjatament?

Jekk fl-affermattiv meta?

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta mogħtija għal mistoqsija parlamentari numru 30721.

MR SPEAKER: L-Onor.

Dolores Cristina, domanda supplimentari.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Mr Speaker, naf li l-gvern ċentrali għamel ħafna xogħol fuq bosta toroq f'Pembroke pero` parti minn Triq il-Fortizza għadha ma saritx.

Jista' il-Ministru jagħtini t-time-frame ta' meta għandu jsir dan ix-xogħol?

MR SPEAKER: L-Onor.

Ċensu Galea.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Li nista' ngħid hu li matul dawn l-aħar tliet snin il-gvern ċentrali se jkun nefaq Lm380,000 f'xogħlijiet ta' toroq f'Pembroke.

Dawn jinkludu Triq Misraħ il-Fortizza u l-aħħar fażijiet ta' xogħol ta' tarmac għandu jitlesta matul il-ġimgħa d-dieħla.

MR SPEAKER: L-Onor.

Noel Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' l-Ministru jaġġornani dwar il-programm li għaddej fir-rigward tas-sistema tat-traffiku fir-Rabat?

Għax fis-sistema tat-trasport inħolqot skumdita` kbira u qed teffettwa ċerti rotot li jużaw it-tour operators peress li din il-lokalita` hija frekwentata minn eluf kbar ta' turisti.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, quddiemi ma tressaq l-ebda lment minn tour operators jew persuni li għandhom x'jaqsmu mat-turiżmu minħabba l- bidla fis-sistema ta' one-way f'dawn l-inħawi.

Li saru kienu numru ta' lmenti minn persuni li joqogħdu f'toroq sekondarji, bħal Triq Kola Xara, Triq Konti Ruġġieru u Triq Santa Marija, li qabel kien jgħaddi ftit li xejn traffiku minnhom u issa - bħala riżultat tal-fatt li Triq Borg Olivier saret one-way - qed jgħaddi ammont kbir ta' traffiku minnhom.

Fil-passat kelli okkażjoni ngħid li dawn it-toroq qegħdin jiġu analizzati għall-konsegwenzi tal-bidla fit-traffiku li kien hemm.

Hemm min qed jinstiga lin-nies biex jgħaddu minn dawn it-toroq minkejja li m'għandux għalfejn jgħaddi minnhom u d-direttorat tat-trasport qed jara x'miżuri oħrajn irid jieħu sabiex jiġi assigurat li t-traffiku li m'huwiex mixtieq li jgħaddi minn dawk l-inħawi, ma jibqax jgħaddi minn hemmhekk.

MR SPEAKER: L-Onor.

Noel Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Peress li t-tweġiba tal-Ministru ilha tiġi amplifikata bl-istess mod għal dawn l-aħħar ġimgħat, jista' almenu l- Ministru jagħti target date meta effettivament se jittieħdu l-miżuri abbażi tal-monitoring li qed isir fis-sistema tat-traffiku f'dawn l-inħawi li qed jirriferi għalihom hu?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: L-Onor.

Farrugia kien wieħed fost dawk f'dan il- Parlament li qabel ma Triq Borg Olivier saret one-way, kien jagħmel domanda wara l-oħra biex jara meta din kienet se ssir one-way.

Parti sostanzjali minn Triq Borg Olivier saret one-way mill-1 ta' Ottubru li għadda u wieħed jista' jgħid li b'mod ġenerali kien hemm riżultat pożittiv f'dak li huwa kontroll tat-traffiku f'dawn l-inħawi, kif kien mistenni.

F'dan l-istadju, qabel ma jkun hemm xi ġirja f'deċiżjonijiet li naturalment ukoll ikollhom il-konsegwenzi, irridu naraw x'inhuma l-miżuri l- oħrajn li jistgħu jittieħdu mingħajr ma jinbidel l-għan prinċipali għala Triq Borg Olivier saret one-way.

F'pajjiżna għandna ħabta li meta jkollna xewqa nagħmlu xi ħaġa, kulħadd jenfasizza kemm għandha bżonn issir u mbagħad once li ssir, ikun hemm numru ta' lmenti għax tkun inbiddlet xi ħaġa li kienet ilha teżisti għal mijiet ta' snin.

Per eżempju, id-disa' membri tal-Kunsill Lokali tar-Rabat kollha kienu favur li Triq Borg Olivier issir one-way.

Fil-mument li bdew isiru l- ilmenti, dawn kollha bdew jippruvaw jaħslu jdejhom u jgħidu li huma ma kellhomx x'jaqsmu ma' din il-bidla.

Hemm Membri oħra f'din il-Kamra – m'iniex qed nirriferi għall-Onor.

Farrugia – li għalkemm fil-bidu kienu favur li din it-triq issir one-way, meta bdew ġejjin l-ilmenti bdew jgħidu li huma kontra u affarijiet bħal dawn.

Ma jistax ikun li l-affarijiet ikomplu jsiru b'dan il-mod f'pajjiż li jitlob is-serjeta`!

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea.

ONOR.

MARIO GALEA: Mr Speaker, nafu li bħalissa għaddejjin diversi xogħlijiet fit-toroq.

Mis-sorveljanza li jagħmel ir-roads department, qed isir titjib fil-kwalita` tat-toroq li qegħdin isiru bħalissa?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, m'għandix l-iċken dubju li b'mod ġenerali l-kuntratturi kollha għamlu qabża sostanzjali fil-mod ta' kif jagħmlu x- xogħol fit-toroq tagħna.

Qed ngħid hekk għax meta tkun qed issir biċċa xogħol fuq xi triq, id-direttorat tat-toroq jagħmel spezzjonijiet f'fażijiet differenti tax-xogħol biex jara jekk dan ikunx qed isir skond il- kriterji stabbiliti mill-istess direttorat u skond l-ispeċifikazzjonijiet.

Illum qed jirriżulta aktar minn qatt qabel li l-każi fejn ikun hemm il- ħtieġa li x-xogħol jinqala' mill-ġdid, naqas b'mod sostanzjali.

Tliet snin ilu għaddejna minn żmien meta konna għadna fil-bidu li x-xogħol jinqala' u kien hawn Membri f'din il-Kamra li meta qlajna l-ewwel xogħlijiet - li nzertaw kienu dawk ta' Pembroke – għaddew kummenti fejn qalulna li konna għamilna hekk għaliex il-kuntrattur inzerta Laburist.

Jien nista' ngħid li qlajna xogħol ta' kuntratturi Nazzjonalisti u ta' kuntratturi Laburisti għax li jinteressana hu li x-xogħol, jagħmlu min jagħmlu, isir tajjeb u min jagħmlu ħażin irid jaqilgħu u jerġa' jagħmlu għas-spejjeż tiegħu.

OVERDOSE

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' persuni rapportati b'overdose, xorb eċċessiv u avvelinament ta' l-ikel matul is-sena li għaddiet?

X'kienet is- sitwazzjoni għall-aħħar tliet snin, sena b'sena separatament?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninsab informat li minn tagħrif miġbur permezz tas- sistema tal-Hospital Activity Analysis jirriżulta li minn Jannar sa Ottubru 2001 ġew ammessi fl-Isptar San Luqa 180 każ ta' overdose, 47 każ ta' xorb eċċessiv u kien hemm 372 każ ta' avvelenament ta' ikel rappurtati lid- Dipartiment tas-Saħħa Pubblika matul l-2001.

Dawn kienu mqassmin skond il- kategoriji li jidhru hawn taħt u l-figuri għall-aħħar tliet snin jidhru maġenbhom.

It-terminu "overdose" jinkludi dawn it-tliet kategoriji:

Kategorija A: Avvelenament incidentali ikkawżat minn drogi, mediċinali jew sustanzi bijoloġiċi (ICD-9 codes E850-E858, ICD-10 codes X40-X44)

Kategorija B: Attentat ta' suwiċidju ikkawżat minn avvelenament b'sustanzi solidi jew likwidi (ICD-9 codes E950.0-E950.5, ICD-10 codes X60-X64)

Kategorija Ċ: Avvelenament minn drogi, mediċinali jew sustanzi bijoloġiċi, fejn mhux magħruf jekk l-avvenelament kienx inċidentali jew premeditat (ICD 9 codes E980.0-E980.5, ICD-10 codes Y10-Y14)

|Kategor|Jan-Ot|2000 |1999 |1998 | |ija |t 2001| | | | |A |33 |31 |35 |26 | |B |0 |0 |1 |0 | |C |147 |175 |209 |195 | |Total |180 |206 |245 |221 |

It-tagħrif dwar in-numru ta' każijiet li ġew ammessi minħabba f'xorb eċċessiv fl-Isptar San Luqa jidher hawn taħt.

Dawn jitqassmu f'żewġ kategoriji:

Kategorija A: Sindromu ta' dipendenza fuq l-alkoħol jew intossikazzjoni ikkawżata mill-alkoħol jew problemi ohra mentali minħabba l-użu eċċessiv ta' l-alkoħol (ICD-9 codes 303,3050 u 291, ICD-10 codes F10.0-F10.9)

Kategorija B: Mard tal-fwied attribwit għall-alkoħol (ICD-10 code K70)

|Kategor|Jan-Ot|2000 |1999 |1998 | |ija |t 2001| | | | |A |39 |54 |83 |103 | |B |8 |8 |17 |27 | |Total |47 |62 |100 |130 |

Il-każijiet ta' avvelenement ta' ikel irrapportati lit-Taqsima Tharis tal- Mard huwa skond it-tabella ta' hawn taħt:

|Sena |Numru totali | | |ta' | | |każijiet | | |irrapportati | |2001 | 372 | |2000 | 370 | |1999 | 539 |

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Il-Ministru Ninu Zammit.

KSUR TA' PRIVILEĠĠ

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Mr Speaker, irrid inressaq ksur ta' privileġġ ieħor fir-rigward ta' kif illum x'ħin qal l- aħbarijiet ta' nofsinhar mill-PBS - u ridt inġib kopja tar-recording tal- kliem li ntqal - fir-rigward ta' dak li ġara hawnhekk il-bieraħ filgħodu.

Bħalma taf inti, Mr Speaker, il-bieraħ filgħaxija fl-aġġornament tajt deskrizzjoni eżatt ta' x'ġara matul is-seduta ta' filgħodu u għaldaqstant irrid inressaq dan il-ksur ta' privileġġ biex inti tkun tista' tiġġudika l- verita' u tiddetermina l-verita' ta' dak li għandu verament jiġi mxandar fir-rigward ta' dak li ġara l-bieraħ filgħodu.

MR SPEAKER: Iva, is-Sedja tieħu in konsiderazzjoni dak li qal il- Ministru u nikkomunika iktar tard fuq is-suġġett.

(Interruzzjonijiet) Hawn permess biex jitqiegħed dan id-dokument fuq il-Mejda tal-Kamra?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

MR SPEAKER: Grazzi.

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI

CULTURAL HERITAGE BILL

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Michael Bonnici, President tal-Kumitati ̧ jippresjedi.

(Ikompli mit-13 ta' Frar, 2002)

Klawsola 39 - Assistenti mal-konservatur-restawratur.

(Kont.)

Clause 39 - Assistants to the conservator-restorer.

(Cont.)

THE CHAIRMAN: Hawn rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, dalgħodu konna qed niddiskutu dwar rikonoxximent aktar ċar għal dawn in-nies tas-sengħa u għal dawn it-tekniċi li jkunu qed jaħdmu ma' dawn il-warrant holders taħt is-superviżjoni tagħhom ̧ bl-iskop Ii dan ir-rikonoxximent ikun manifest.

L-Onor.

Bartolo u jien għandna abbozz għad-diskussjoni ta' kif wieħed jista' jipproponi din il-ħaġa.

Li qed ngħidu hawnhekk huwa li qed ngħabbu lill-bord tad- detenturi ta' warrant li jagħti l-warrant hu u li jżomm ukoll reġistru ta' persuni akkreditati.

Issa hemm proċess kif dan jakkreditahom.

Fil-każ ta' din il-kategorija ta' ħaddiema se ngħidu li l-bord iżomm ir-reġistru pero' ċ-ċertifikazzjoni ma tkunx waħda li jagħtiha l-bord imma tkun ċertifikazzjoni li toħroġ taħt regolamenti tal-Malta Council for Vocational Qualifications.

Dawn huma nies li jkollhom il-korsijiet tat-taħriġ u l- apprendistati tagħhom li mbagħad jieħdu ċ-ċertifikat.

Jekk nitkellmu fuq tekniku x'aktarx li nkunu qed nitkellmu fuq livell 3 ̧ li jista' jkun ftit aktar ukoll ̧ pero' ma naħsibx li nkunu sibna s-soluzzjoni jekk il-bord ikollu r-reġistru tagħhom.

Naħseb li dik trid tiġi in the light of experience aktar 'il quddiem pero' naħseb li huwa bidu tajjeb u nerġa' ngħid li din diġà poġġejniha fuq l-aġenda.

Għalhekk biex din indaħħluha, anke fid-diċitura li tani l-Onor.

Bartolo dalgħodu ̧ se nipproponi din l- emenda:

"X" Il-klawsola 39 għandha tiġi emendata kif ġej:-

a) il-klawsola 39 għandha tiġi rinumerata subklawsola (2) tagħha u minnufih qabel is-subklawsola (2) tagħha kif rinumerata għandha tidħol is-subklawsola ġdida (1) li ġejja:

"Tekniku ta' Konservazzjoni.

(1) Il-Bord imsemmi fl-artikolu 34 ta' dan l-Att għandu jżomm reġistru bid-dettalji ta' kull persuna li taħdem taħt is- superviżjoni ta' detentur ta' warrant u li tkun persuna li għandha taħriġ u esperjenza fi proċessi speċifiċi ta' konservazzjoni jew li għandha esperjenza f'aspetti speċifiċi ta' konservazzjoni preventiva u li jkollha ċertifikat ta' tekniku ta' konservazzjoni miksub taħt regolamenti li jistabbilixxu standards u livelli dwar kwalifiki professjonali u vokazzjonali."; u

b) fil-paragrafu (c) tas-subklawsola (2) tagħha kif rinumerat, il- kliem "mill-Kunsill Malti għall-Kwalifiki Vokazzjonali u Professjonali" għandhom jiġu sostitwiti bil-kliem "f'regolamenti li jistabbilixxu standards u livelli dwar kwalifiki professjonali u vokazzjonali", u fil-marġini ta' din is-subklawsola għandu jidħol il-kliem "A.L. 215 ta' l-2000.".

"X" Clause 39 shall be amended as follows:-

a) Clause 39 shall be renumbered as subclause (2) thereof and immediately before subclause (2) thereof as renumbered there shall be inserted the following new subclause (1):-

"Conservation Technician.

(1) The Board mentioned in article 34 of this Act shall keep a register with the details of every person, being a person trained or with experience of specific conservation procedures or who has experience of specific aspects of preventive conservation and who is in possession of a certificate of conservation technician awarded under the regulations that establish standards and levels regarding professional and vocational qualifications."; and

b) in paragraph (c) of subclause (2) of this clause as renumbered, the words "by the Malta Vocational and Professional Qualifications Council" shall be substituted by the words "by professional and vocational qualifications regulations", and in the margin thereof there shall be included the words "L.N. 215 of 2000.".

THE CHAIRMAN: Hawn aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hi l-emenda kif imressqa u moqrija mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

L-emenda "X" għaddiet nem. con.

THE CHAIRMAN: Il-mistoqsija hija klawsola 39 kif emendata.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 39, kif emendata ̧ għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

Klawsola 40 – Dritt ta' preferenza.

Clause 40 - Right of preference.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Din hija taqsima li jien insejħilha s-snien ta' din il-liġi jekk l-affarijiet jiġu applikati kif suppost.

Hawn qed nitkellmu fuq il-poter speċjali ta' l-Istat u sal-lum ħsibna biex noħolqu l- istrutturi.

Għandna r-regolatur li huwa s-Sovrintendent u dan għandu l- istrutturi anċillari li huma l-Aġenzija Patrimonju Malta, iċ-Ċentru Malti għar-Restawr u l-Kumitat ta' Garanzija.

Aħna ħloqna l-partijiet biex nagħtu mill-aħjar li nistgħu l-għodda lil dawn l-istrutturi, permezz ta' provvedimenti finanzjarji u provvedimenti ta' amministrazzjoni u persunal u assigurajna l-istandards tan-nies li se jkunu qed jaħdmu.

Pero' biex is- Sovrintendent ̧ li huwa r-regolatur, ikun jista' jinforza l-ħarsien tal- patrimonju kulturali, se jkollu bżonn ċerti poteri.

Dawn huma poteri ta' l-Istat li għandu l-obbligu li jħares u jikkonserva l-patrimonju kulturali pero' s-Sovrintendent ġie fdat għan-nom ta' l-Istat biex jeżerċitahom.

Hawnhekk hawn numru ta' poteri li wħud minnhom diġà nsibuhom fil-liġi dwar l-antikitajiet li għandna sal-lum ̧ anke jekk illum dawn huma modernizzati u aġġornati fid-dawl ta' l-esperjenza li għaddejna minnha.

Hemm imbagħad poteri oħrajn ta' natura relattivament ġdida.

Klawsola 40 tistabbilixxi d-dritt ta' preferenza favur l-Istat.

X'inhu dan id-dritt ta' preferenza?

Dan huwa d-dritt li jeżerċita l-Istat meta jkun hemm għall-bejgħ ̧ għall-esproprjazzjoni jew skambju xi konċessjoni enfitewtika ta' ċens jew self ta' xi oġġetti ta' xi proprjetà kulturali.

Is-Sovrintendent għandu jkollu l-jedd, dejjem bl-approvazzjoni tal-gvern u f'konsultazzjoni mal-Kumitat ta' Garanzija ̧ li jakkwista dawk l-istess oġġetti bi preferenza fuq l-oħrajn kollha u b'kondizzjonijiet indaqs inkluż il-ħlas ta' korrispettiv bħal dak li soltu jsir bejn il-partijiet.

Hawnhekk qed ngħidu li jekk ikun hawn xi oġġett ta' preġju jew ta' proprjetà kulturali li s-Sovrintendent jidhirlu li għandu jiġi akkwistat mill-Istat għan-nom tal-poplu Malti u jidħol fi proprjetà kulturali ta' l- Istat jew fil-kollezzjonijiet ta' l-Istat allura l-Istat se jkollu d-dritt, b'din il-liġi ̧ li jakkwistah hu – naturalment mhux b'xejn – bil-prezz li dak l-oġġett ikun se jġib.

Fil-każ ta' l-esportazzjoni ta' xi oġġett ta' proprjetà kulturali ̧ il-gvern ikun irid jakkwista dak l-oġġett b'titolu ta' bejgħ għax hawnhekk diġà konna qed naraw li n-natura tal-kuntratt tvarja; jista' jkun kuntratt ta' bejgħ ̧ jista' jkun kuntratt ta' skambju, jista' jkun kuntratt ta' konċessjoni enfitewtika ju jista' jkun self ta' xi oġġett ta' proprjetà kulturali.

Allura fejn hemm il-korrispettiv li soltu jsir bejn il-partijiet ta' ħlas ̧ dak ikun irid isir mill-Istat.

Issa jekk hemm, għall-argument ̧ kastell li jkun se jingħata b'ċens lil terzi u s- Sovrintendent, flimkien mal-Kumitat ta' Garanzija ̧ jidhrilhom li dak il- kastell għandu jingħata b'ċens ̧ ikun ta' interess suprem għall-poplu Malti li jibqa' fil-pussess ta' l-Istat.

Hemmhekk l-Istat jidħol bl-istess titolu ta' ċens; jekk ikun ta' bejgħ ikun ta' bejgħ.

Pero' fil-każ li l- oġġett ikun għall-esportazzjoni it-titolu li bih jakkwista l-Istat ̧ wara li jkun ħallas il-korrispettiv li jġib dak l-oġġett ̧ ikun dejjem it-titolu ta' bejgħ.

Subklawsola (2) ta' klawsola 40 igħid hekk:

"Dan id-dritt ta' preferenza jista' jkun eserċitat mhux iktar tard minn xahrejn minn meta jiġi riċevut l-avviż ta' tali bejgħ, esportazzjoni, skambju, trasferiment jew self minn kull parti involuta, jew mid-data meta s-Sovrintendent isir jaf b'tali bejgħ, esportazzjoni ̧ skambju ̧ trasferiment jew self ̧ skond liema jiġi l- ewwel.".

Naturalment ikun hemm okkażjonijiet fejn is-Sovrintendent isir jaf qabel isir il-bejgħ u fil-fatt s'issa kien hemm okkażjonijiet fejn dan ġibed l- attenzjoni tal-gvern li hemm għall-bejgħ oġġett li hu jqisu ta' valur li jista' jiġi akkwistat għall-Istat.

Imma ġieli jsir jaf b'dak il-bejgħ wara li diġà jkun sar u f'dan il-każ ̧ dan ikun jista' jeżerċita dan id-dritt fi żmien xahrejn minn meta jkun sar dak il-kuntratt jew fi żmien xahrejn minn meta jkun sar jaf bih.

Imbagħad subklawsola (3) tgħid hekk:

"Fl-eserċizzju tal-jedd ta' preferenza ̧ meta l-korrispettiv tat- trasferiment ma jkunx jista' jiġi xort'oħra stabbilit il-valur tal- proprjetà kulturali inkwistjoni għandu jkun stabbilit skond id- dispożizzjonijiet ta' l-artikolu 40 ta' dan l-Att.".

Sur President ̧ hawnhekk ir-riferenza mhijiex għal artiklu 40 imma hija għal artiklu 54 li huwa l-artiklu li jitkellem dwar ir-regolamenti għax huwa fir- regolamenti li mbagħad jiġi stabbilit dan il-prezz.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Meta nitkellmu fuq Taqsima III li għandha t-titlu "Kostituzzjoni ̧ Kompożizzjoni u Funzjonijiet ta' l-Entitajiet" u meta nitkellmu fuq il-funzjonijiet tas-Sovrintendenza, aħna rasna mistrieħa li l-funzjonijiet kollha li hemm imniżżla hemmhekk jinkludu l-poteri speċjali ta' l-Istat?

Qed nifhem tajjeb li l-akkwist għall-Istat ta' dawn l- oġġetti isir mis-Sovrintendent?

ONOR.

LOUIS GALEA: Paragrafu (k) ta' subkolawsola (5) ta' klawsola 7 tgħid hekk:

"biex taqdi kull funzjoni oħra bħal dawk taħt din il-liġi jew kull liġi oħra kif ukoll dawk il-funzjonijiet l-oħra kollha li l-Ministru jista' minn żmien għal żmien jassenjalha.".

Fil-fatt meta naraw il-poteri l-oħrajn insibu li hemm speċifikati funzjonijiet u setgħat li mhumiex dettaljati.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Dan ifisser li s-Sovrintendent se jkollu xi budget, anke jekk ikun nominali, f'każ li jkollu bżonn jagħmel dawn l- akkwisti?

Meta nitkellmu fuq il-budget li jkollu bżonn – għalkemm ma tistax tgħid kemm se jkollok bżonn jew inkella hux se jkun hemm flus – il- vot ikun f'idejh?

ONOR.

LOUIS GALEA: Kif qed igħid l-Onor.

Bartolo huwa diffiċli tipprevedi għax hawnhekk qed nitkellmu fuq affarijiet li jkunu fuq is-suq.

Ċerti affarijiet ġieli tismagħhom mill-grapevine u ġieli tismagħhom wara.

Kellna okkażjonijiet, per eżempju, fejn f'Sotheby's, gvern ikun sar jaf li hemm xi inkwadru jew xi oġġett li jkun ta' interess partikolari għal Malta ̧ issir it-talba, isiru r-riċerki ̧ jingħata l-parir imbagħad jekk il-gvern jiddeċiedi, irid joħroġ il-flus.

Issa jekk il-Mużew kellu l-flus taħt il- vot kapitali u jkunxtara mill-vot kapitali ...

Per eżempju, kellna okkażjonijiet fejn ipprovajna ninteressaw lill-Bank Ċentrali jew lil xi ente parastatali u pprovajna nsibu fondi minn hawn u fondi minn hemm.

Naturalment jekk l-oġġett ikun ta' ċertu valur partikolari, il-gvern imbagħad irid jikkonsidra jekk ikollux flus biex jixtrih għax jekk ma jkollux ma jkunx jista' jieħdu allavolja jkun ta' interess kbir għall- pajjiż.

Għalhekk ma jkunx hemm allokat nominalment għax kull każ jiġi trattat ad hoc.

Imbagħad jew ikun hemm fondi li wieħed jista' jutilizza jew inkella l-gvern jiddeċiedi li jixtri t-tali oġġett jew proprjetà.

Dan tipprovdih il-liġi f'dawk il-partijiet finanzjarji fejn il-ministru jagħmel għotjiet ad hoc bis-saħħa ta' din il-liġi.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Naħseb li wieħed jista' juża din il-parti mal- parti li semmejna fuq inċentivi fiskali.

Ma jfissirx li din se tidħol mill- ewwel imma wieħed għallinqas għandu jibda jsemmiha u jniżżilha fl-aġenda.

Niftakar li l-inkwadru ta' Turner konnaġibnih bis-saħħa tal-Mid-Med Bank.

Kien il-Mid-Med Bank li xtrah wara li kienet saret il-valutazzjoni u wara kienu telgħu n-nies biex jixtruh.

Qed ngħid dan biex nispjegaw ftit l- ispirtu ta' dak li qed nitkellmu dwaru ̧ forsi din tkun l-ewwel opportunità jew l-ewwel qasam fejn l-inċentivi fiskali jistgħu jaħdmu.

Nafu x'inhuma l- limitazzjonijiet finanzjarji ta' l-Istat Malti biex jikseb dawn it-tip ta' oġġetti.

Forsi mod kif wieħed ikun jista' jinteressa entità privata biex tgħin għall-ksib ta' dawn l-oġġetti huwa li s-somma li tkun ħallset biex tikseb dak l-oġġett u ġġibu Malta - anke jekk ma jkunx ta' l-Istat imma tkun ġabitu fit-territorju Malti - tinqata' mill-ħlas tat-taxxa.

Din qed insemmiha mhux għax naħseb li għandha tidħol xi klawsola fil-liġi.

Jien naħseb li l-Istat Malti jista' jgħin b'żewġ modi; fejn jista' jikseb hu biex isir parti mill-patrimonju nazzjonali b'aċċess pubbliku jagħmilha u fejn ma jistax jagħmel dan, isib entità privata lokali li tkun lesta li tagħmel dan il-ksib hi.

Jien ngħid li din għandha ssir f'żewġ okkażjonijiet.

Inti tista' tinteressa entità privata kemm meta l-oġġett ikun se jitlaq minn Malta kif ukoll meta xi oġġett inkunu rridu nġibuh hawnhekk għall-patrimonju kulturali tagħna.

Naħseb li tkun idea tajba li nesprimu dan l-awgurju tagħna u huwa hawnhekk fejn inkunu bdejna ngħinu partnership differenti bejn il-pubbliku u l-privat biex kemm jista' jkun inġibu lejn Malta patrimonju tagħna.

ONOR.

LOUIS GALEA: Kif indikajt waqt li kont qed nitkellem fuq din il- klawsola ̧ ir-riferenza għal artiklu 40 f'subklawsola (3) il-paragrafu ta' klawsola 40 hija żbaljata u trid tkun riferibbli għal artiklu 54.

Qed ngħid dan għax meta niġu għal artiklu 54 se nippreżentaw xi emendi.

Fil-fatt waħda mill-emendi li qed nipproponu tista' tinkwadra ruħha f'dak li qed jissuġġerixxi l-Onor.

Bartolo.

L-artiklu 54 qed jagħti l-poteri lill-ministru li jagħmel ir-regolamenti.

Paragrafu ġdid li qed nintroduċu bl-emenda huwa li fejn si tratta l-eżerċizzju ta' dan it-tip ta' poter ta' l-artiklu 40 u aktar tard ta' l-artiklu 41 ̧ iridu jsiru regolamenti dettaljati biex jiġu stabbiliti l-parametri li fihom u t-tipi ta' proprjetà kulturali li dwarhom għandhom jiġu eżerċitati dawn il-poteri.

Jien mhux qed ngħid li min se jagħmel dawk ir-regolamenti se jagħti inċentivi fiskali f'dan l-istadju imma meta jsiru dawk ir-regolamenti wieħed irid isib il-manjiera li jikkonsidra din il-ħaġa.

Per eżempju, aktar tard, se nipprovdu l-mekkaniżmu b'regolamenti ta' kif wieħed jista' jikkontesta dan l-eżerċizzju diskrezzjonali ta' l-Istat għax kif inhi hija tassattiva.

Sal-lum jekk jien ħadt grazzja ma' oġġett li jien inqisu bħala oġġett li għandu valur għall-patrimonju kulturali ta' l-Istat u nħallas il- prezz tas-suq, nieħdu jien għax jien l-Istat, allavolja jkun iridu ħaddieħor.

Hekk kienet is-sitwazzjoni 75 sena ilu taħt l-Antiquities Act pero' issa evolvejna ftit jiġifieri wieħed irid jingħata ċans li jsiru regolamenti biex ikun jista' jressaq l-aggravju tiegħu minn eżerċizzju ta' dawn il-poteri.

Għalhekk meta wieħed jiġi biex jippreskrivi u jirregolamenta aħjar l-eżerċizzju ta' dawn il-poteri forsi jkun jista' jikkonsidra dawn l-affarijiet li qed ngħidu.

Issa nixtieq nipproponi din l-emenda verbali għall-klawsola 40.

Fis-subklawsola (3) ta' klawsola 40, minflok il-kliem "l-artikolu 40" għandhom jidħlu l-kliem "l-artikolu 54".

In subclause (3) of clause 40, for the words "article 40" there shall be substituted the words "article 54".

THE CHAIRMAN: Hawn aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija l-emenda verbali kif imressqa mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

L-emenda verbali għaddiet nem. con.

THE CHAIRMAN: Il-mistoqsija hija klawsola 40 kif emendata.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 40, kif emendata, għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

Klawsola 41 – Kontroll ta' l-esportazzjoni u ri-esportazzjoni.

Clause 41 - Control of exportation and re-exportation.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, din hija klawsola fid-direzzjoni bħal dik ta' qabilha.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq poter speċjali għax normalment l-Istat ma jintervjenix fil-kummerċ ta' bejn l-individwi jew ta' bejn organizzazzjonijiet li jkunu terzi.

Dan huwa poter speċjali għax il- patrimonju kulturali huwa ta' natura speċjali.

Filwaqt li fl-ewwel parti kien hemm id-dritt ta' preferenza f'dak li għandu x'jaqsam ma' kuntratti dwar proprjetà kulturali taħt diversi titoli, hawnhekk qed nirrestrinġuha ftit għall-finijiet ta' esportazzjoni u ri- esportazzjoni.

Anke hawnhekk eventwalment ikun hawn il-manjiera kif dan il- kontroll jiġi eżerċitat fid-dettall.

L-ewwelnett qed jintqal li ħadd ma jista' jesporta jew jerġa' jesporta proprjetà kulturali mingħajr permess bil-miktub tas-Sovrintendent.

Qed jiġi stabbilit il-prinċipju li bla permess tas-Sovrintendent ma tistax tesporta.

Jekk tkun importajt oġġett ta' valur patrimonjali f'Malta, ma tistax terġa' tesportah mingħajr il- permess tas-Sovrintendent allavolja dan tkun ġibtu minn barra.

Subklawsola (2) ta' din il-klawsola tgħid hekk:

"L-esportazzjoni u esportazzjoni mill-ġdid, meta permessi għandhom ikunu bla ħsara għall-ħlas tad-dazju ad valorem kif stipulat fl- Iskeda li tinsab ma' dan l-Att u għandha tkun bla ħsara għal dawk il- kondizzjonijiet l-oħra li jistgħu jkunu imposti mis-Sovrintendent.".

Naturalment is-Sovrintendent mhuwiex se jiċħad il-permess ta' l- esportazzjoni bħala regola.

Dan jeżerċita d-dritt ta' preferenza fejn iħoss li għandu jagħmlu.

Jekk naraw kemm drabi l-Istat eżerċita d-dritt ta' preferenza fl-aħħar 75 sena nsibu li dan ġie eżerċitat eċċezzjonalment u l-istess ġara f'dak li għandu x'jaqsam ma' esportazzjoni.

Normalment il- permess kien jingħata fuq affarijiet li l-Istat ma kienx iqishom bħala parti mill-identità u mill-patrimonju essenzjali tagħna.

Issa naturalment meta s-Sovrintendent jagħti permess jiġi mpost ħlas ta' dazju ad valorem kif inhu stabbilit fl-Iskeda.

Sur President, wieħed isib li fl-Iskeda hemm rati stabbiliti; fuq l-ewwel Lm100 jew parti minnhom għandek dazju ta' 10% u mbagħad din ir-rata tibqa' tiela' anke sa 50% jekk jinqabżu l-Lm500.

Dak huwa d-dazju ta' esportazzjoni.

Issa l-permess għall-esportazzjoni u esportazzjoni mill- ġdid tista' tingħata għal żmien limitat u mingħajr il-ħlas tad-dazju msemmi għal skop ta' restawr ̧ esibizzjoni jew studju.

Is-Sovrintendent jista', meta jkun qed jagħti tali permess, jimponi garanziji għar-ritorn tal-proprjetà kulturali li tiġi esportata jew esportata mill-ġdid f'dak l- ammont li jiġi stabbilit minnu.

Sur President ̧ ikun hawn każijiet fejn l-oġġett ikun se jiġi esportat għar- restawr.

Kellna l-esperjenza eċċezzjonali ̧ pjuttost unika f'dan is-sens, ta' l-esportazzjoni tal-Caravaggio għal finijiet ta' restawr jew inkella esportazzjoni ta' esibiti li għandna fil-mużew ta' l-arkeoloġija għal skopijiet ta' esibizzjoni u studju barra minn Malta.

Allura biex isiru dawn l-esibizzjonijiet, anke jekk l-oġġett ikun oġġett li jappartjeni lill- privat – hawnhekk mhux qed niddistingwu bejn esportazzjoni ta' oġġetti patrimonjali ta' l-Istat jew tal-privat - kwalunkwe oġġett patrimonjali ta' valur patrimonjali jirrikjedi l-permess tas-Sovrintendent.

Għalhekk huwa fl-interess ta' l-Istat li jiġu mposti dawk il-kondizzjonijiet u dik il-garanzija li tassigura r-ritorn ta' l-oġġett patrimonjali konċernat.

Sur President ̧ kif se jiġi stabbilit il-valur ta' l-oġġetti li qed nitkellmu fuqhom?

Il-liġi qed tgħid li dan jiġi stabbilit mill-esperti li jiġu maħtura bi qbil bejn il-ministru u l-esportatur - jekk ma jkunx hemm qbil dan isir mill-qorti ta' l-appell fuq it-talba ta' l-esportatur li ssir b'rikors - u n-nefqa tal-valutazzjoni għandha titħallas mill-esportatur.

Huwa l-esportatur li jrid jesporta l-oġġett u allura huwa hu li jitlob il- permess.

Il-valutazzjoni trid issir biex jiġi stabbilit dan id-dazju ta' l- esportazzjoni u hawn qed ngħidu x'inhi l-manjiera.

Naturalment l-esportatur jista' ma jkollux flus likwidi biex iħallas dan id- dazju u allura qed tiġi prospettata l-possibilità li l-esportatur iħallas lill-gvern b'xi oġġett wieħed jew aktar li jiġi kkalkolat li huwa tal-valur ekwivalenti għad-dazju dovut.

Issa subklawsola (6) ta' din il-klawsola tgħid hekk:

"Il-Gvern jista' jakkwista kull oġġett li jkun propost li jiġi esportat ̧ b'dak il-prezz li jista' jiġi stabbilit bil-mod stipulat f'dan l-artikolu fi żmien xahrejn minn meta ssir il-valutazzjoni msemmija f'dan l-artikolu u wara li jingħata avviż ta' l-esportazzjoni intiża lis-Sovrintendent.

L-ispejjeż kollha li għandhom x'jaqsmu mal- valutazzjoni għandhom, f'dawk il-każijiet, jitħallsu mill-Gvern.".

Mela issa hawnhekk qed nipprospettaw is-sitwazzjoni fejn xi ħadd irid jesporta oġġett ̧ is-Sovrintendent jagħti l-pariri li dan għandu jinżamm favur l-Istat u ssir il-valutazzjoni.

Hemm xahrejn żmien minn meta ssir il- valutazzjoni fejn is-Sovrintendent irid jiddeċiedi jekk jakkwistahx jew le.

F'dan il-każ ̧ l-ispiża tal-valutazzjoni titħallas mill-gvern.

Sur President, għandna mbagħad subklawsola (7) li tgħid hekk:

"Kulmin ikun aggravat bir-rifjut ta' l-għoti ta' permess mis- Sovrintendent jew bl-impożizzjoni ta' xi kondizzjoni marbuta ma' xi permess bħal dak, jew b'xi deċiżjoni oħra tas-Sovrintendent taħt dan l-artikolu jista' fi żmien ġimgħatejn mill-komunikazzjoni li ssirlu dwar tali rifjut, kondizzjoni jew deċiżjoni ̧ jirreferi l-każ lill- Kumitat li wara li jagħti lil dik il-persuna u lis-Sovrintendent l- opportunità li jippreżentaw il-każ tagħhom, finalment jiddeċiedi l- kwistjoni.".

Hawn qed nagħtu l-ewwel rimedju fil-liġi prinċipali.

Hemm il-Kumitat ta' Garanzija u jekk wieħed jidhirlu li l-gvern qiegħed jagħmel kondizzjoni aggravanti jew id-deċiżjoni tkun aggravanti, wieħed jista' jmur quddiem il- Kumitat ta' Garanzija li finalment jiddeċiedi l-kwestjoni.

Issa fir-regolamenti qed indaħħlu paragrafu li jkun jista' jistabbilixxi proċedura dwar dawn l-appelli kif ukoll proċedura għat-twettiq ta' diversi regolamenti li jista' jkollna u biex jiġu stabbiliti organi ta' appell differenti minn dawk li qed taħseb għalihom il-liġi.

Naħseb li b'din il- manjiera qed noħolqu ċirkostanzi u kondizzjonijiet fejn l-Istat jista' juża dawn il-poteri speċjali pero' l-individwu jkollu drittijiet aktar milli għandu sal-lum għax sal-lum m'għandux ħafna minn dawn id-drittijiet ta' appell.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq liġi dwar l-antikitajiet ta' 75 sena ilu meta konna kolonja bl-aktar mod assolut u ma naħsibx li meta l- gvernijiet kolonjali ta' dak iż-żmien kienu jiddeċiedu li jagħmlu dan it- tip ta' poter speċjali kienu se joqgħodu jagħtu ħafna appelli.

Fil-fehma tiegħi s-sitwazzjoni għandha tkun bl-istess tip ta' poter speċjali konċepiti f'dawn iż-żmenijiet imma bid-drittijiet ta' appell li jagħtu opportunità liċ-ċittadin li jressaq l-aggravji li jħoss.

THE CHAIRMAN: Hawn rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Naħseb li hawnhekk ir-rimarka m'għandhiex tkun fuq il-prinċipju ta' dak li qed jiġi suġġerit imma dwar il-biċċa xogħol kbira li se jkollu s-Sovrintendent biex ilaħħaq ma' dan ix-xogħol.

Dwar dan konna tkellimna u l-ministru kien qal li wieħed għadu jrid jaħseb fuq hekk.

Ma konniex tkellimna fuq din il-parti tal-liġi imma huwa mportanti li naraw xi staff se jkollu s-Sovrintendent biex iwettaq id-dmirijiet kollha tiegħu.

Meta jien erġajt mort lura għall-klawsola 7 u ħarist lejha fid- dettall sibt kemm ix-xogħol se jkun kbir.

Għalhekk hawnhekk bilfors li tqum il-mistoqsija: X'nies se jkun hemm għad-dispożizzjoni biex ikun jista' jsir l-inforzar ta' din il-liġi fil-partijiet differenti tagħha?

Per eżempju ̧ konna semmejna jekk hux se jkun hemm il-ħsieb li jsir xi taħriġ - bħalma sar anke f'pajjiżi oħra – ma' entitajiet oħra ta' l-Istat?

Dawn l- entitajiet jistgħu jkunu l-pulizija ̧ l-uffiċjali tad-dwana u l-uffiċjali tat-taxxa li x-xogħol tagħhom se jkun overlapped ̧ f'xi mument jew ieħor ̧ max-xogħol tas-Sovrintendenza.

Niftakar li meta ddiskutejna l-kwestjoni tal-pulizija konna staqsejna jekk kienx possibbli li fil-Korp tal-Pulizija jkollok grupp ta' nies li għalkemm jibqgħu taħt id-dixxiplina tal-korp u jirrispondu skond l- istrutturi ta' l-organizzazzjoni tal-pulizija ̧ jkunu ngħataw taħriġ biex meta jintbagħtu fuq xogħol ta' inforzar ta' din il-liġi, jkunu sensittivi u dak li għandhom jagħmlu, jagħmluh anke b'ċertu mod u b'ċertu sensittività, kif wara kollox huwa l-ispirtu ta' din il-liġi.

Wieħed jistaqsi jekk fl-eżerċitu tad-dmirijiet tas-Sovrintendenza ̧ skond din il-klawsola li qed niddiskutu, ikunx għaqli li wieħed jorganizza n- nies li se jkun hemm bżonn biex jagħmlu dan ix-xogħol.

Jien naħseb li hemm bżonn armata sħiħa.

Allura jien nixtieq nistaqsi jekk hux se jkun hemm l-istaff biex jagħmel dan ix-xogħol differenti tas-Sovrintendenza jew inkella hux se jkun hemm nies fi strutturi oħrajn li se jkunu ngħataw taħriġ biex jagħmlu ċertu xogħol li jkollu bżonn is-Sovrintendent.

Naħseb li fit-tieni każ se jkun hemm problema għax għalkemm dawn in-nies se jkunu qed jagħmlu xogħol kordinat mas-Sovrintendenza, jekk ikunu taħt strutturi oħrajn, l-esperjenza turi li aktar jirrispondu lejn l-istrutturi l-oħra.

Jien ma nafx jekk il-ministru għandux xi ħaġa x'igħidilna proprju fuq dan l- aspett operazzjonali jew jekk għadux kmieni ħafna biex iwieġeb dawn il- punti.

Nerġa' ngħid li dawn mhumiex punti ta' prinċipju tal-liġi imma huwa l-mod ta' kif naħsbu li din il-parti se tidħol fis-seħħ.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, m'hemmx dubju li hawn Malta għadna qed nibnu l-kapaċità amministrattiva, il-kapaċità ta' inforzar ta' liġijiet u l- kapaċità ta' standards u ta' policies f'kull kamp.

Aħna għaddejna minn żmien meta għax il-mansjoni li għaliha kien iħossu responsabbli l-Istat kienet mansjoni definita restrittivament ̧ id-dipartimenti kellhom ċerta presa tas-sitwazzjoni u kien hawn ċertu kontroll.

Jien naħseb li ċ-Ċivil kellu ċerta saħħa.

Meta l-pajjiż beda jieħu rajh f'idejh il-gvernijiet bdew iwettqu l- aspirazzjonijiet tal-poplu għal aktar funzjonijiet fit-tmexxija tal-pajjiż, bdew igħollu l-kwalità tal-ħajja tagħna, jarrikkixxu aktar lil pajjiżna, jimmodernizzaw lil pajjiżna aktar u jespandu l-attività ekonomika tiegħu.

Fil-fehma tiegħi ̧ dan ġab miegħu influss ta' doveri fil-qadi ta' dmirijiet ta' setturi pubbliċi biex ikunu jistgħu jlaħħqu mad-domanda ta' servizzi amministrattivi, servizzi ta' inforzar ̧ stabbilizzazzjoni ta' standards u affarijiet oħrajn bħal dawn.

Sur President ̧ bejn wieħed u ieħor 75 sena ilu t-tempji kienu ilhom ftit snin mikxufa u sa ħafna snin wara ma kienx hawn l-influss tat-turiżmu li hawn illum.

Illum it-turiżmu sar il-kolonna ta' l-ekonomija tal-pajjiż.

Illum id-dipartiment tal-mużewijiet żviluppa u żied mhux biss in-nies imma żied ukoll il-kwalità u l-kompetenzi tan-nies li għandu.

Minkejja dan il- fatti baqgħu juru li trid organizzazzjoni aktar b'saħħitha biex tilqa' għall-isfidi li jpoġġu quddiemna l-ħarsien ̧ il-konservazzjoni u l- preżentazzjoni tal-patrimonju kulturali tagħna.

Sur President, billi se ngħaddu l-liġi dan kollu mhux se jinbidel f'daqqa waħda.

Inkun qed nalludi lili nnifsi jekk naħseb li l-liġi se ġġib din il-bidla mil-lum għal għada u għal dan hemm raġunijiet diversi.

L- ewwelnett sakemm ġie deċiż li nimxu f'din id-direzzjoni ma kienx ċar biżżejjed il-mottiv ta' x'tip ta' riżorsa umana rridu niżviluppaw.

Bdejna biċ-Ċentru Malti għar-Restawr ̧ qabel dan bdiet l-università permezz ta' korsijiet li tagħmel u sar ċertu titjib fl-amministrazzjoni u fil-forma tal- personnel tal-mużewijiet.

Pero' ma kellniex dan l-ixprun li se toħloq din il-liġi li għandha delinjament ċar bejn il-funzjonijiet tas-Sovrintendenza u l-funzjonijiet ta' l-operatur.

Allura l-punt ta' partenza tagħna se jkun li rridu nitilqu bin-nies li għandna.

Sur President, malli jgħaddi dan l-abbozz ta' liġi l-ewwel ħaġa li trid issir hija li rridu nerġgħu niltaqgħu ma' l-impjegati tad-dipartiment tal- mużewijiet biex nitkellmu magħhom fuq ideat li huma ħafna aktar stabbiliti milli kienu sa ftit ilu.

Irridu nibdew inwettqu division of labour bejn id- dipartiment tal-mużewijiet ̧ is-Sovrintendenza u l-operazzjoni tas-settur l- ieħor.

Lin-nies irridu nżiduhom bilfors u rridu nibdew naħsbu għalihom għax altro che l-uffiċjali tad-dipartiment tal-mużewijiet joqgħodu fuq il- bank tal-qorti jaraw il-prosekuzzjoni ssir minn ħaddieħor u altro che jibdew jieħdu sehem fiha huma wkoll.

Sal-lum id-dipartiment tal-mużewijiet ma kellux avukat tiegħu pero' naħseb li issa s-Sovrintendent se jkollu bżonn avukat għax peress li hawn elementi ta' natura legali ̧ ikun tajjeb jekk ikollok avukat li jkollu bażi legali.

Dan l-avukat imbagħad ikun jista' jibda jispeċjalizza f'dan il-kamp.

Hemm bżonn ukoll nies ̧ bħal kuraturi, li s-suġġett jafuh tajjeb.

Inutli tgħid li hemm oġġett li trid teżerċita d-dritt ta' preferenza dwaru u mbagħad ma jkollokx nies li jifhmu li għandhom idea ta' kwalità dwar il- valur; ħalli mbagħad iġġib esperti oħrajn biex ikunu jistgħu jagħtu ċerti pariri.

Dan ifisser li m'hemmx dubju li s-Sovrintendenza trid torganizza ruħha u trid tissaħħaħ aktar.

Dan se jkun jiddependi wkoll mill-budget rikorrenti.

Issa fiż-żmenijiet li ġejjin is-Sovrintendent kif se jagħni din il-liġi li l-gvern ikkommetta ruħu għaliha?

Din mhijiex xi liġi li ħolomha xi ħadd u qabad u ġabha hawnhekk imma hija liġi li għaddiet minn proċessi amministrattivi ta' gvern.

Imbagħad meta jibda jinbena l-business plan tas-Sovrintendena, din tibda tkabbar l-administrative capacity u l-enforcement capacity tagħha.

Sur President ̧ tagħmel x'tagħmel aħna se nibqgħu pajjiż żgħir.

Aħna qed nagħmlu liġi li f'ċertu sens ̧ fil-prinċipji u fil-linji ġenerali tagħha, tista' tkun liġi li tapplika għal pajjiżi li huma ferm akbar minna u aktar sinjuri minna.

Mela issa meta aħna għandna dan iċ-ċokon kollu u għandna diversi enforcement agencies – għandna l-pulizija, d-dwana ̧ t-taxxa, l- planning authority u l-local wardens – irid ikollna l-kapaċità li nġibu ftit sinerġija bejn dawn in-nies.

Hawnhekk wieħed jista' jistaqsi jekk, per eżempju ̧ għandux jimpjega l- local wardens jew għandux jagħmlilhom korsijiet biex ifiehmhom xi affarijiet.

Jien naħseb li ċerti local wardens lanqas ikunu jafu x'għandhom fil-lokalità u allura inti għandek turihom kif jistgħu jkunu ta' għajnuna fl-inforzar.

L-istess ngħid għall-pulizija.

Dan huwa xogħol ta' kif aħna nikkordinaw ma' l-aġenziji l-oħrajn biex insaħħu l- administrative capacity u l-enforceability tas-sitwazzjoni tagħna li ma jirrikjedix ħafna flus pero' jirrikjedi ħafna rieda tajba.

Waħda mid-diffikultajiet li l-gvern jiltaqa' magħha hija d-diffikultà biex territorju ta' gvern jikkopera ma' territorju ta' gvern ieħor u biex nies ta' dipartiment ikunu disposti li joħolqu sinerġija ma' nies ta' dipartiment ieħor.

Naturalment din hija xi ħaġa li jrid jiffaċilita s- Sovrintendent u l-ministru konċernat mal-ministri l-oħrajn u jekk l- affarijiet isiru bil-għaqal naħseb li għandna nibdew navvanzaw.

Sfortunament se jkolli nerġa' nilmenta fuq work practices li huma restrittivi f'dan il-pajjiż u fuq mentalità fejn diversi individwi f'diversi setturi jsibuha aktar faċli li jinterpretaw restrittivament x'inhuma r-responsabbilitajiet tagħhom milli jinterpretawhom b'mod disponibbli favur servizz verament pubbliku.

Għalhekk jien mhux se nilludi ruħi li se tkun xi ħaġa faċli li jinħoloq dan l-ingranaġġ bejn aġenziji diversi biex ma niddupplikawx ix-xogħol.

Filwaqt li qed ngħid dan kollu dejjem jibqa' l-fatt li meta jitwettqu dawn il-poteri speċjali ta' l-Istat, is-Sovrintendent mhux se jkollu l- impjegati kollha li għandu d-dipartiment tal-mużewijiet illum.

Numru minn dawk l-impjegati jridu jiġu fdati għas-sorveljar ta' l-operatur u se jkunu nvoluti fl-operazzjoni.

Għalhekk aħna mhux se nħallu l-parti ta' l- operatur ̧ it-tmexxija tal-mużewijiet u affarijiet oħrajn bħal dawn f'idejn ċerti nies biex in-nies kompetenti npoġġuhom mas-Sovrintendent għax dawk għandhom il-kompetenza u allura jistgħu jinforzaw aktar.

Aħna mhux hekk qed nagħmlu.

Il-proċess huwa wieħed ta' ċerta komplessità.

Jien ngħid li rridu nibdew b'mod gradwali.

Il-liġi tibda tidħol fis-seħħ biċċa biċċa biex inkunu nistgħu almenu nipprovaw nibnu fuq is-sod u wieħed ikun jaf x'qed isir.

Jien sinċerament ngħid li dik hija x-xewqa tal-parlament u dik hija d-direzzjoni li rridu nieħdu pero' bil-mezzi li għandna nistgħu naslu sa hawnhekk.

Issa mbagħad irridu niddiskutu jekk hux qed nagħmlu prijorità tajba għax jista' jkun li l-mezzi qed jaslu sa hawnhekk għax qed nagħmlu prijoritajiet ħżiena.

Dak huwa d-dibattitu u r-responsabbiltà tagħna l-politiċi.

Pjanijiet dettaljati li dwarhom nista' ngħid li se npoġġi blueprint biex nuri kif dan il-100 impjegat ̧ għall-argument ̧ se jiġu assenjati skond l- istrutturi l-ġodda għad m'hemmx f'dan l-istadju.

Din hija xi ħaġa li qed nidħlu fiha.

Id-direttur tal-mużewijiet diġà qed jaħseb fuq aspetti loġistiċi ta' kif se joperaw, minn fejn se joperaw u x'tip ta' nies se jkollu bżonn.

Dawn huwa affarijiet li rridu nsibu l-ħin biex niddiskutuhom man-nies involuti u mal-unions konċernati.

Jien nerġa' ngħid li l-proċess la se jkun wieħed mgħaġġel u lanqas se jkun wieħed faċli.

Pero' jien nittama li l-ewwel għandna naraw first things first anke f'dan ix-xogħol ̧ kemm jekk in-nies involuti se jkunu ma' l-operatur u kemm jekk dawn ikunu mas-Sovrintendent.

Aħna x'irridu nħarsu?

Ma rridux ninqabdu on the wrong foot b'affarijiet li rridu nipprevjenuhom ħalli mbagħad nidħlu f'ħafna funzjonijiet oħrajn.

THE CHAIRMAN: Hawn aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hija klawsola 41.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 41 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

Klawsola 42 – Tiswija u restawr mill-gvern.

Clause 42 - Repair and restoration by government.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, klawsola 42 hija klawsola li wkoll tagħti poter speċjali lis-Sovrintendent.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq it- tiswija u r-restawr urġenti li s-Sovrintendent jista' jordna.

Naturalment hawnhekk ipprovjana nieħdu l-prekawzjonijiet kollha biex nieħdu ħsieb kemm il-konservazzjoni kif ukoll ̧ safejn hu possibbli, id-drittijiet ta' dawk li huma konċernati.

Dan huwa abbozz ta' liġi li jitkellem dwar il- ħarsien u l-konservazzjoni tal-patrimonju kulturali.

Issa jekk dan il- patrimonju kulturali jkun preġudikat minħabba nuqqas ta' manutenzjoni ̧ nuqqas ta' tiswija jew ikun f'periklu, x'se jiġri?

Hawnhekk qed ngħidu li s-Sovrintendent ̧ wara li jikkonsulta lill-Kumitat ta' Garanzija ̧ jista' b'avviż igħarraf lis-sid, lid-detentur jew lill-possessur ta' dik il- proprjetà kulturali li dik il-proprjetà kulturali tkun teħtieġ tiswija jew restawr urġenti.

Dak l-avviż għandu jistabbilixxi terminu li fih għandhom isiru tali tiswija jew restawr u fin-nuqqas li jsir dan, is-Sovrintendent jista' jagħmel dawk ix-xogħlijiet bi spejjeż ta' dik il-persuna.

Issa wieħed jista' jistaqsi: X'jiġifieri bi spejjeż ta' dik il-persuna jekk huwa l-Istat li qed jordna r- restawr ta' dak l-oġġett?

Hawnhekk ikollok id-diffikultà pero' l-pariri li għandi jien huma li din hija t-triq li trid tiġi segwita.

Din mhijiex triq kapriċċjuża u hemm il-passatur tad-deċiżjoni amministrattiva u ta' dan il-poter min-naħa tal-Kumitat ta' Garanzija.

Naħseb li din hija l-aktar ħaġa li tista' tagħti possibilità li wieħed iħares din il-proprjetà kulturali.

Issa kieku s-Sovrintendent kellu jħares lejn il-patrimonju kulturali tagħna jkun irid joħroġ mijiet ta' ordnijiet bħal dawn u jridu jinħasbu xi forom ta' skemi.

Per eżempju, l-awtorità ta' l-ippjanar għandha skema fuq il-gallariji jiġifieri huwa veru li hawn dan il-poter.

Dan huwa poter speċjali u naħseb li jekk ma jkunx qiegħed fil-liġi jkun hemm sinna importanti inqas.

Pero' jien nifhem il-piż li bih dan il-poter irid jiġi eżerċitat.

Sur President, nixtieq li niddiskutu ftit il-proviso għal din il-klawsola biex naraw jekk dan għandux jibqa' hemm jew le.

Qed ngħid dan għax aktar tard, meta se nitkellmu fuq il-kummissjoni tal-wirt reliġjuż li għandha l- Knisja f'Malta ̧ se ngħidu li dik il-kummissjoni se tassumi d-dmirijiet kollha tas-Sovrintendent.

Is-Sovrintendent jeżerċita dawk id-dmirijiet f'każ li dik il-kummissjoni tonqos milli twettaqhom.

Issa filwaqt li qed ngħidu hekk xi ħadd jista' jistaqsi: Jekk intom qed tgħidulna li aħna responsabbli li nwettqu dawn id-dmirijiet kollha u li jekk din il-kummissjoni ma ssirx, allura jidħol is-Sovrintendent ̧ ma jidhrilkomx li hawnhekk hawn ftit duplikazzjoni ta' l-affarijiet?

Naħseb li għandu jkun għall-konsiderazzjoni tagħna li din niżnuha biex naraw jekk wieħed għandux jinsisti fuq is-sitwazzjoni kif inhi f'dan il-paragrafu.

Aħna diġà qed ngħidu li fi kwalunkwe każ li għandu x'jaqsam ma' post ta' qima jew Knisja ̧ is-Sovrintendent ma jistax jeżerċita dan il-poter speċjali li jordna t-tiswija u r-restawr ħlief bil-permess ta' l-Isqof Djoċesan jew inkella ta' kap lokali ta' l-organizzazzjoni reliġjuża relattiva fil-każ ta' reliġjonijiet oħrajn.

Pero' anke hawnhekk aħna qed ngħidu li b'riferenza għall-wirt li hawn ̧ l-aktar tal-Knisja Kattolika u ta' denominazzjonijiet reliġjużi oħrajn, qed tinħoloq taqsima għal tapposta biex ikun hemm dawn il-kummissjonijiet li se jiġi delegat lilhom ħafna mill- funzjonijiet li għandna hawnhekk dejjem b'riżerva li s-Sovrintendent jibqa' jagħmilha ta' Sovrintendent in ġenerali.

Is-Sovrintendent xorta se jkun jista' jidħol hu biex iwettaq dawn l-obbligi jekk dawk il-kummissjonijiet jew ma jsirux jew ma jkunux qed jaqdu d-dmirijiet tagħhom.

Fi klawsola 54 li titkellem fuq ir-regolamenti hemm paragrafu li jgħid li l-ministru ̧ meta jkun il-waqt, jagħmel regolamenti biex jiġu preskritti regoli li jirregolaw is-setgħat u d-dmirijiet tal-proċeduri li għandhom jiġu segwiti minn dawk l-entijiet u komunitajiet.

Hawnhekk hawn il-kelma "komunitajiet" pero' eventwalment din il-kelma rridu nemendawha għax hemmhekk għandha tidħol il-frażi "kummissjonijiet imwaqqfa b'dan l-Att jew taħtu".

Allura issa fil-kors tad-diskussjoni rridu nieħdu deċiżjoni fuq dan il-proviso.

THE CHAIRMAN: Hemm rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nixtieq nagħmel xi osservazzjonijiet.

Fl-ewwel paragrafu ta' klawsola 42 għandna li"

"... fin-nuqqas li jsir dan, is-Sovrintendent, jista' jagħmel dawk ix- xogħlijiet bi spejjeż ta' dik il-persuna.".

Dan huwa każ fejn f'pajjiżi oħra huwa f'mumenti bħal dawn li jikkonsidraw l- inċentivi fiskali.

Per eżempju, xogħol ta' restawr fuq bini ta' valur storiku jkun eżenti mill-VAT.

Allura fl-istess ħin wieħed qed joffri inċentiv biex dak ix-xogħol ikun jista' jsir.

Naħseb li dan huwa każ ieħor fejn – anke mill-esperjenzi ta' pajjiżi oħra – l-inċentiv fiskali jista' jintuża bla dannu kbir għall-erarju tal-gvern anzi bħala inċentiv biex ix- xogħol li jkun irid is-Sovrintendent ̧ isir.

Kif qal il-ministru hawnhekk qisna qed nitkellmu fuq jekk għandniex naqtgħu l-karozzi li jdaħħnu u li jniġġsu t-toroq tagħna imbagħad l-agħar midneb ikun l-Istat.

B'dan il-paragrafu jien qed nifhem li s-Sovrintendent jista' jordna anke lill-gvern li jagħmel xogħol ta' restawr għax nafu li għandna mhux ħażin bini fi proprjetà pubblika li għandna ħafna u ħafna xogħol x'nagħmlu fuqu.

Jien ma nafx x'inhu l-istatus tal-gvern f'sitwazzjoni bħal din.

Per eżempju, jien ma nafx jekk is-Sovrintendent jistax jordna xi ħaġa lill- gvern fuq xi bini.

Ma nafx x'inhuma r-ramifikazzjonijiet legali ta' sitwazzjoni bħal din u naħseb li jkun tajjeb li nistaqsu jekk is- Sovrintendent hux se jkun f'pożizzjoni li jgħid lill-Istat biex jindokra tajjeb dak li għandu.

Qed nistaqsi dan għax fost is-sidien il-kbar ta' bini ta' valur storiku u ta' proprjetà kulturali u patrimonjali f'pajjiżna hemm l-Istat.

Bħala persuna lajka nixtieq inkun naf x'inhu r- ramifikazzjonijiet legali ta' sitwazzjoni bħal din.

Nixtieq nitkellem daqsxejn fit-tul fuq il-proviso ta' din il-klawsola li jgħid hekk:

"Iżda ebda tali tiswija jew restawr ma jistgħu jsiru mis-Sovrintendent f'xi knisja jew post ta' qima mingħajr il-permess ta' l-Isqof djoċesan fil-każ ta' postijiet ta' qima Kattoliċi u tal-kap lokali ta' l- organizzazzjoni reliġjuża relattiva fil-każ ta' reliġjonijiet oħra.".

Jien naħseb li fuq dan il-proviso hemm bżonn ħafna iżjed riflessjoni.

Dan huwa qasam jaħraq u ma nafx jekk waqt li qed niddiskutu dan l-abbozz ta' liġi biex nagħmlu liġi ta' kwalità tajba, hux qed isegwuna l-NGOs li kultant ikunu voċiferi fuq dan il-qasam.

S'issa l-unika reazzjoni li smajna għal din il-liġi kienet, jekk m'iniex sejjer żball, mill-Isqof ta' Għawdex, Mons. Nikol Cauchi.

Dan donnu ħa għalih li se nidħlulu fl-għalqa b'din il-liġi u esprima ruħu billi qal li għandna noqgħodu attenti minn dak li qed jiġri, qisu ta avviż li lill-Knisja se jindaħlulha fil-patrimonju tagħha.

Dan huwa aspett li wieħed jista' jittrattah min-naħat differenti u naħseb li m'għandux ikollna biżgħa li naffrontaw diskussjoni bħal din bis- sensittività meħtieġa.

Naħseb li hawnhekk għandna nitgħallmu mill- esperjenza ta' pajjiżi oħra u mill-esperjenza ta' pajjiżi Kattoliċi fejn ir- relazzjoni ta' bejn il-Knisja u l-Istat dejjem kienu daqsxejn ċaqlembuta; daqqa naħa u daqqa naħa oħra.

Ovvjament wieħed irid isib bilanċ razzjonali u raġjonevoli.

Jien personalment il-mod kif inhu phrased dan l-abbozz ta' liġi ma narahx aċċettabbli.

Per eżempju ̧ jekk is-Sovrintendent qed igħid li dan il-post huwa ta' valur storiku u hemm bżonn li jsir restawr fuqu ̧ ma nemminx li kap ta' knisja jew ta' organizzazzjoni reliġjuża oħra għandu jkollu d- dritt tal-veto fuq ħaġa bħal din.

Issa jien bl-ebda mod m'hu qed ngħid li l-Istat għandu jibgħat lis-suldati u joqtol lil Thomas à Becket fil- katidral jew inkella jieħu dak li hu tal-knisja imma sinċerament ma naħsibx li l-Isqof jew xi kap ta' organizzazzjoni reliġjuża oħra għandu jkollha d- dritt tal-veto.

Naħseb li m'hemmx għalfejn inġibu d-dinja fit-tarf u naħseb li mill-esperjenza ta' pajjiżi oħra nistgħu nsibu soluzzjonijiet.

Jien irrid nerġa' nsemmi bniedem, li semmejtu ħafna drabi hawnhekk, li għandu ċerti valuri u mill-esperjenza tiegħu żgur li għandna x'nitgħallmu.

Naħseb li kieku jkollna bżonn nikkonsultawh fuq ħaġa bħal din, jien ċert li jgħinna.

Hawnhekk qed nirriferi għal Dr Jose` Maria Barrister li huwa ħabib ta' Malta.

Peress li dan qiegħed fil-Kunsill ta' l-Ewropa u peress li huwa wieħed mill-konsulenti tal-FAFA allura qiegħed f'pożizzjoni eċċezzjonali biex jagħti daqqa ta' id f'ħaġa bħal din.

Dan kien qalli li għandna nittrattaw dan it-territorju b'kawtela u li l- Istat u l-Knisja għandhom jissieħbu flimkien biex iħarsu dan il-wirt komuni.

Dan il-bniedem qal li, per eżempju, fi Spanja li kellha storja probabbilment iżjed imqallba minn tagħna fuq relazzjonijiet bejn Knisja u Stat, kienu bdew isibu mod – din kien issuġġeriha anke lill-kummissjoni tal- Vatikan fuq il-ħarsien tal-wirt storiku u kulturali – biex iwaqqfu strutturi bi sħab bejn il-Knisja u l-Istat ħalli jieħdu ħsieb dawn il- postijiet u ma jiddeċidix biss l-Isqof waħdu, xi kapitlu jew xi monsinjur u jsir biss dak li jkunu jridu huma.

Għalhekk naħseb li forsi nistgħu nsibu xi mod kif nimxu f'dan ir-rigward.

Minbarra li dan il-bniedem huwa sensittiv ħafna għall-wirt storiku u għall-wirt storiku reliġjuż huwa wkoll konsulent tal-Papa jiġifieri żgur li mhux se jissuġġerixxi xi ħaġa li tattakka l-integrità jew il-ġurisdizzjoni tal-Knisja.

Pero' fil-fehma tiegħi, is-soluzzjoni hija li jkun hemm rieda tajba minn kulħadd u min- naħat differenti.

Irridu noqgħodu attenti li ma nispiċċawx f'sitwazzjoni fejn mingħalina nkunu sibna soluzzjoni u fil-fatt ma nkunux sibna soluzzjoni.

Per eżempju ̧ dwar il-Kon-Katidral ta' San Ġwann – din ma taqax taħt il-ġurisdizzjoni tal-Ministru Galea - ħloqna struttura bi sħaħ bejn il- Knisja u l-Istat, sa ċertu punt.

Eventwalment jien irrid nistaqsi mistoqsija dwar kif dik il-fondazzjoni se tinkwadra f'liġi bħal din.

Qed nistaqsi dan għal diversi raġunijiet għax lanqas dik il-fondazzjoni m'għandha tkun stat żgħir ġo stat.

Peress li din hija fondazzjoni mwaqqfa mill-Istat irridu f'xi ħin nistaqsu x'inhi r-role ta' fondazzjoni bħal din u kif tinkwadra f'din il-liġi.

Jekk jien informat tajjeb din il-fondazzjoni s'issa ma tantx ħadmet anke għax min qiegħed fiha ħafna drabi lanqas ikun Malta imma jkun imsiefer.

Għalhekk ma nafx kemm din il-fondazzjoni li twaqqfet b'ċerti skopijiet u fuq ċerti linji, qed tkun effikaċi.

Allura huwa mportanti li meta nwaqqfu strutturi bħal dawn niżguraw li jkunu qed jaħdmu u mhux taparsi nkunu waqqafna struttura.

Per eżempju, nafu li l-Kon-Katidral ta' San Ġwann għandu ħafna u ħafna bżonnijiet.

Hemmhekk hemm bżonn ta' pjan ta' azzjoni strateġika u naħseb li kull pass li nagħmlu jkun parti minn vjaġġ twil li jrid isir u li, ngħid jien, qatt ma jieqaf imma għalissa ħalli nħallu ftit il-Kon-Katidral ta' San Ġwann fil-ġenb

Sur President, li qed jien huwa li rridu noħolqu struttura bejn il-Knisja u l-Istat.

Fil-fehma tiegħi ̧ l-Arċisqof Ġużeppi Mercieca u l-Isqof Nikol Cauchi m'għandux ikollhom id-dritt tal-veto u din mhux qed ngħidha b'nuqqas ta' rispett lejhom.

La huma u lanqas xi kap ta' organizzazzjoni reliġjuża oħra f'pajjiżna m'għandu jkollhom dan id-dritt u naħseb li għandna nsibu modi kif sabu pajjiżi oħra.

Hawnhekk nixtieq nagħmel riferenza għal kif ipprovaw isolvu din il-problema fl-Ingilterra.

Hemmhekk għamlu kodiċi ta' prattika biex filwaqt li r- reliġjonijiet u l-knejjes jaddottaw il-kontrolli huma fuq il-wirt storiku u fuq il-bini storiku tagħhom fl-istess ħin isegwu din il-kodiċi ta' prattika tal-gvern.

Insibu li volontarjament ̧ iċ-Church of England ̧ il-Knisja f'Wales, il-Knisja Kattolika Rumana fl-Ingilterra ̧ il-Knisja Metodista ̧ il- United Reformed Church u l-Baptised Union kollha qablu li jaddottaw din il- kodiċi ta' prattika u allura twaqqaf decision-making body li huwa indipendenti mill-Knisja partikolari.

Fi ħdan din l-istruttura hemm ir- rappreżentanti kollha tal-knejjes involuti li huma nies li għandhom l- expertise fil-bini storiku u reliġjuż.

Fil-fatt dawn intgħażlu b'konsultazzjonijiet ma' l-awtoritajiet reliġjużi u għandhom diversi kriterji kif jaħdmu.

Għalhekk kemm jekk noqgħodu fuq is-suġġerimenti li jista' jagħmlilna xi ħadd bħal Dr Barrister u kemm jekk inħarsu lejn kif solvew din il-problema pajjiżi oħrajn naħseb li nistgħu nsibu mod kif ir-relazzjonijiet ta' bejn l-Istat ̧ il-Knisja Kattolika u organizzazzjonijiet reliġjużi oħrajn jistgħu jkunu regolati aħjar mill-proviso ta' din il-klawsola.

S'intendi meta qed nirriflettu x'se nagħmlu mbagħad irridu naħsbu kif dan kollu jinfilza fit-Taqsima VIII dwar il-patrimonju kulturali reliġjuż.

Naħseb li dawn l-affarijiet irridu neħduhom flimkien.

Pero' sinċerament inħoss li nistgħu nsibu mod aħjar kif nirregolaw ir-relazzjoni bejn il- Knisja u l-Istat anke f'dan il-qasam.

THE CHAIRMAN: Hawn aktar rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: L-ewwelnett irrid ngħid li s-Sovrintendent se jkun jista' jeżerċita dan il-poter fil-konfront tal-gvern.

Issa din mhijiex xi ħaġa ġdida għax fil-liġi dwar il-planning authority hemm li din l-awtorità għandha l-poter – li f'xi okkażjonijiet eżerċitatu – li tisforza lill-gvern li jwettaq tiswija fuq il-proprjetà tiegħu a spejjeż tiegħu.

Għalhekk m'għandux ikun hemm raġuni għaliex is-Sovrintendent m'għandux ikollu l- istess poteri fil-konfront tal-gvern u li poteri speċjali oħrajn jeżerċitahom ukoll fil-konfront tal-gvern.

Aħna rridu li s-Sovrintendent jew se jkun qiegħed hemm f'isem il-poplu u f'isem l-Istat fuq kulħadd għax jekk nibdew neskludu xi affarijiet mis-superviżjoni tiegħu għal raġunijiet diversi, inkunu qed nidħlu f'ċerti komplikazzjonijiet.

Sur President, il-liġi qed tgħid li dawn huma poteri speċjali li jridu jiġu eżerċitati fil-kontest tar-realtajiet, kemm ta' pajjiżna, kemm tal- finanzi ta' pajjiżna kif ukoll tar-realtajiet ta' minn fejn se nitilqu għal fejn irridu naslu.

F'ċertu sens hemm prinċipju ta' natura ġenerali, li jidħol fil-filosofija tal-liġi, li jgħidlek li ħadd ma jista' jiġi miżmum milli jwettaq l-impossibbli.

Kultant forsi din ma tkunx daqshekk impossibbli li ssir imma hemm ċirkostanzi fejn id-diffikultajiet ikunu ta' ċerta entità.

Forsi qabel naslu għall-eżerċizzju ta' dan il-poter speċjali diġà hemm sensiela ta' dmirijiet li ma jispettawx biss lis-Sovrintendent imma jispettaw lil aġenziji oħrajn li jidħlu fihom.

Jien naħseb li jekk nerfgħu dawn id-dmirijiet tajjeb diġà nkunu mxejna lejn xi direzzjoni.

Ikun hawn kontroversji, mhux waħda u tnejn, fejn ikunu nħarġu permessi għall-iżvilupp li jkunu jolqtu xi patrimonju kulturali li jkun skedat pero' mbagħad il-mod kif isir dak l-iżvilupp ma jkunx qed jirrispetta dan l- ispirtu u nkunu qed nikkontradixxu dak li qed ngħidu hawnhekk.

Għalhekk hemmhekk is-Sovrintendent irid joqgħod attent biex fejn qed joħorġu dawn il- permessi ta' żvilupp jiġi assigurat li l-konservazzjoni u t-tiswija jsiru b'mod tajjeb.

Hemmhekk mhux qed nitkellmu fuq xi ħaġa li tirrikjedi tiswija urġenti imma qed nitkellmu fuq il-fatt li jkun se jsir żvilupp u fejn ikun hemm l-investiment u allura rridu nieħdu ħsieb l-affarijiet.

Sur President, f'dan l-abbozz ta' liġi mhux qed nitkellmu fuq affarijiet ta' restawr normali u fuq affarijiet ta' tiswija.

Hawnhekk mhux qed nitkellmu, per eżempju ̧ fuq il-ħtieġa li ssir tiswija f'dan il-palazz.

M'hemmx dubju li f'dan il-palazz li qegħdin fih hawn diversi affarijiet li jirrikjedu tiswija.

Hawnhekk hawn kwantità kbira ta' affarijiet ̧ kemm fil-bini u kemm fl-oġġetti prezzjużi, li jirrikjedu restawr.

Aħna mhux fuq dak qed nitkellmu.

Dan l-abbozz ta' liġi qed jitkellem fuq tiswija u fuq restawr urġenti.

Per eżempju, jekk ikun hemm ħsara kbira fis-sala ta' l-arazzi u din tkun se tisfronda jkun hemm bżonn tiswija u restawr urġenti.

Huwa fuq dan li qed nitkellmu hawnhekk.

Sur President ̧ aħna lanqas qed inħallu biss f'idejn is-Sovrintendent imma qed ngħidu li s-Sovrintendent irid jikkonsulta wkoll mal-Kumitat ta' Garanzija.

Issa hawnhekk qed nitkellmu fuq grupp ta' nies li ġejjin mill- Planning Authority ̧ mill-qasam tat-turiżmu u mill-qasam ta' l-ambjent u għandna wkoll is-Sovrintendent, iċ-Ċentru Malti għar-Restawr u rappreżentant tal-patrimonju kulturali reliġjuż.

Jekk dawn bejniethom jaraw li fejn ikun se jisfronda saqaf, fejn ikun se jaqa' ħajt jew fejn ikun hemm pittura li tkun qed tispiċċa jkun hemm intervent urġenti ̧ ma naħsibx li jkunu qed jużaw il-poter li jkun se jiġi eżerċitat ̧ kappriċċożement.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq affarijiet li huma urġenti lil hinn minn kull intervent ta' restawr ̧ ta' ħarsien jew ta' konservazzjoni.

Mela rridu npoġġu fil-perspettiva tagħna dan il-poter speċjali ta' l-Istat għax jekk jinftiehem li donnu s-Sovrintendent se jkollu dan il-poter li jaqbad u jordna, a spejjeż ta' ħaddieħor, it-tiswija u r-restawr allura ngħid li hemm raġuni għal din il-preokupazzjoni.

Nerġa' ntenni li hawnhekk mhux qed nitkellmu fuq sempliċement tiswija jew restawr imma fuq affarijiet urġenti u jekk is-Sovrintendent li jkun fdat bil-ħarsien u l- konservazzjoni tal-patrimonju kulturali ma jagħmel xejn ̧ se jinkolpixxi lilu nnifsu għax ikun qed jonqos mid-dmirijiet u d-doveri tiegħu.

Huwa f'dan is-sens li wieħed irid jifhem din il-klawsola.

L-Onor.

Bartolo staqsa jekk għal min ikun se jimponi tiswija u restawr f'każijiet urġenti, hemmx xi benefiċċju jew xi inċentiv fiskali li forsi jtaffi xi ftit il-pillola li għal xi wħud tista' tinħass morra.

Jien naħseb li wieħed irid iżomm dan quddiem għajnejh.

Jien mhux beħsiebni naffronta r-relazzjoni bejn is-Sovrintendent u l-patrimonju kulturali reliġjuż - kemm jekk inhu tal-Knisja Kattolika kif ukoll jekk inhu ta' denominazzjonijiet oħrajn – taħt din il-klawsola.

Nixtieq li dan nittrattah ftit aktar ampjament meta niġu fit-taqsima li tittratta dak is- suġġett.

Pero' wieħed jista' jibda jagħmel ċerti riflessjonijiet.

Il- fondazzjoni tal-Kon-Katidral ta' San Ġwann mhijiex meħlusa mis-sorveljar ta' din il-liġi imma din il-fondazzjoni taqa' taħt din il-liġi.

Fil-fatt jien m'inix informat li l-fondazzjoni mhijiex qed tiltaqa'.

Naturalment jista' jagħti l-każ li l-fondazzjoni għadha qed issib kif se twettaq il- funzjoni tagħha għax din m'ilhiex ħafna mwaqqfa.

Fil-fatt diġà bdew jieħdu ċerti miżuri u kif qal l-Onor.

Bartolo din hija fondazzjoni li għandha natura mista u teżisti ċerta diffikultà.

Pero' fi kwalunkwe każ, anke jekk din ma taqax taħt il-ministru responsabbli għall-kultura ̧ kemm bil-liġi dwar l-antikitajiet u wisq aktar b'din il-liġi, se tkun soġġetta għas-sorveljanza tas-Sovrintendent.

Issa x'inhi d-diffikultà li għandna dwar il-proviso?

L-ewwelnett il- proviso tal-lum xi jgħid?

Il-proviso qed igħidilna li tista' tiġi ordnata mis-Sovrintendent tiswija jew restawr urġenti pero' fejn imbagħad dan jirrigwarda knisja jew post ta' qima, biex issir dik it-tiswija u restawr ikun jeħtieġ il-permess ta' l-Isqof – fil-każ tal-Knisja Kattolika – jew tal-kap lokali ta' l-organizzazzjoni konċernata.

Meta kien hawn riflessjoni daparti ta' l-awtoritajiet ekkleżjastiċi fuq dan il-proviso kien diffiċli li wieħed jifhem għaliex hawnhekk kulma qed ngħidu huwa li s-Sovrintendent mhux se jintervjeni mingħajr il-permess ta' l-Isqof djoċesan fil-każ tal-Knisja Kattolika u tal-kap lokali ta' l- organizzazzjoni reliġjuża relattiva fil-każ ta' reliġjonijiet oħra.

Id- diffikultà li kienet qamet – jien inkun propens li nikkonsidra li nneħħi dan il-proviso minn hawnhekk – kienet li ladarba qed ngħidu li se jkun hemm kummissjoni li se tiġi fdata bis-Sovrintendenza ̧ dik hija materja li fl-ebda stadju m'għandha tispetta fl-ewwel lok lis-Sovrintendent.

Fl-ewwel lok għandha tispetta lil dik il-kummissjoni mbagħad jekk dik il-kummissjoni ma tkunx qed tarah se mai jidħol is-Sovrintendent.

Sur President, aktar tard x'ħin niġu biex nidħlu taħt dik it-taqsima nkunu rridu nifhmu ftit x'qed nipprovaw nagħmlu għax naħseb li qed insibu triq li hija triq ġusta, triq tan-nofs ̧ bejn kurrent li b'raġunijiet validi jħossu li l-patrimonju kulturali li hawn fil-pajjiż – anke jekk huwa proprjetà tal- Knisja Kattolika – għandu jkun soġġett għas-Sovrintendenza u dawk li min- naħa l-oħra jgħidu li din hija xi ħaġa esklussiva, taħt l-ordinament ġuridiku kanoniku tal-Knisja Kattolika, u allura m'għandekx tmissha.

Issa aħna qed nieħdu linja tan-nofs u qed ngħidu li s-Sovrintendent għandu dmirijiet fuq dan il-patrimonju kulturali.

Aħna lesti li fit-twettiq tal-prinċipju tas-sussidjarjetà, dawn il- funzjonijiet jiġu eżerċitati mill-awtoritajiet ekkleżjastiċi u s- Sovrintendent se jibqa' josserva t-twettiq ta' dawn l-affarijiet li jkunu jistgħu jiġu dettaljatament regolati permezz ta' regolamenti li joħorġu taħt din il-liġi.

Sur President ̧ wieħed għandu jkollu l-fiduċja li fid-dawl ta' l-istorja, fid-dawl ta' l-esperjenza ̧ fid-dawl ta' sensibilità akbar min-naħa ta' l- awtoritajiet ekkleżjastiċi dwar id-dmirijiet li hemm favur il-ħarsien u l- konservazzjoni u fid-dawl ta' gwida ċara anke mill-ogħla awtorità tal- Knisja Kattolika u min-naħa tal-Papa f'dan ir-rigward – kif qal l-Onor.

Bartolo hemm min huwa altro che kompetent li jagħti pariri fuq dan is- suġġett - wieħed irid ikollu l-fiduċja li jħares 'il quddiem.

Barra minn hekk, bl-ispinta ta' dan id-dibattitu sħiħ li kien hawn fil-pajjiż fuq dan is-suġġett, l-awtoritajiet ekkleżjastiċi għandhom ikomplu jsaħħu l- istrutturi li diġà għandhom biex dan is-settur jitħares kif suppost.

Naturalment is-sitwazzjoni li qed timmira lejha l-liġi hija li m'aħniex se nibqgħu passivi kif konna sal-lum jiġifieri l-liġi qed tobbliga lis- Sovrintendent li jkun pro-attiv u attiv u jkun qiegħed jaġixxi ta' gwardjan effettiv anke fuq dan il-patrimonju.

F'dan is-sens naħseb Ii wieħed ikun jista' jara kif jistgħu jiżviluppaw is-sitwazzjonijiet għax anke l- provvedimenti, li nidħlu aktar fid-dettall tagħhom aktar tard ̧ ma jeskudux dan it-tip ta' arranġamenti għas-sodisfazzjoni tal-partijiet kollha.

Naturalment wieħed irid jara liema hi t-triq it-tajba li wieħed għandu jaqbad.

S'issa nħossuna pjuttost sodisfatti bil-linja li qed nadottaw f'dan l-abbozz ta' liġi u nispera li eventwalment ikollna ċ-ċans li nidħlu aktar f'ċertu dettall.

Sur President, issa nixtieq nikkonsulta ftit ma' l-esperti.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President ̧ għal klawsola 42 se nipproponi din l- emenda:

"Y" Fi klawsola 42, il-kliem minn ": Iżda ebda tali tiswija jew restawr" sa "fil-każ ta' reliġjonijiet oħra", għandhom jitħassru.

"Y" In clause 42, the words from ": Provided that no such repair or restoration" up to "in the case of other religions" shall be deleted.

B'hekk il-klawsola tiġi taqra kif inhi mingħajr il-proviso u wara l-frażi li tispiċċa "jista' jagħmel dawk ix-xogħlijiet bi spejjeż ta' dik il- persuna" mbagħad irid ikun hemm fullstop.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Jien naqbel kompletament.

THE CHAIRMAN: Hawn aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hi l-emenda kif imressqa u moqrija mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

L-emenda "Y" għaddiet nem. con.

THE CHAIRMAN: Il-mistoqsija hija klawsola 42 kif emendata.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 42, kif emendata ̧ għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-Abbozz ta' Liġi.

Klawsola 43 – Dritt esklużiv għall-iskavar.

Clause 43 - Exclusive right to excavate.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President ̧ hawnhekk qed nitkellmu fuq l-iskavar fl-ibħra territorjali jew fiż-żona kontigwa ta' Malta.

Fil-fatt subklawsola (1) tgħid li:

"Skavi arkeoloġiċi jew paleontoġiċi fuq l-art u esplorazzjonijiet arkeoloġiċi fl-ibħra territorjali jew fiż-żona kontigwa ta' Malta jistgħu isiru biss bil-permess bil-miktub tas-Sovrintendent u skond kull kondizzjoni annessa miegħu.".

Għal din is-subklawsola nixtiequ nipproponu emenda biex ngħidu li qed nitkellmu fuq l-art u fuq l-ibħra territorjali jew fiż-żona kontigwa ta' Malta.

Din l-emenda tgħid hekk:

"Z" Fis-subklawsola (1) tal-klawsola 43 minflok il-kliem "Skavi arkeoloġiċi jew paleontoloġiċi fuq l-art u esplorazzjonijiet arkeoloġiċi fl-ibħra territorjali jew fiz-zona kontigwa ta' Malta" għandhom jidħlu l-kliem "Skavi u esplorazzjonijiet arkeoloġiċi jew paleontoloġiċi fuq l-art, kif ukoll fl-ibħra territorjali jew fiz-zona kontigwa ta' Malta".

"Z" In subclause (1) of clause 43 for the words "Archaeological or palaeontological excavations on land and archaeological explorations in the territorial waters or in the contiguous zone of Malta" there shall be substituted the words "Archaeological or palaeontological excavations or explorations on land as well as in the territorial waters or in the contiguous zone of Malta".

Hawnhekk qed jiġi stabbilit il-prinċipju ġenerali jiġifieri l-ebda skava jew esplorazzjoni ma tkun tista' ssir mingħajr il-permess tas- Sovrintendent.

Il-kondizzjonijiet fuq l-art u fuq l-ibħra territorjali jew fiż-żona kontigwa jistabbilixxihom hu.

Imbagħad għandna subklawsola (2) li tgħid hekk:

"Kull min, ukoll jekk aċċidentalment, jiskopri xi oġġett, sit jew bini li dwarhom japplika dan l-Att skond ma hemm fl-artikolu 3 ̧ għandu minnufih jgħarraf lis-Sovrintendent ̧ iżomm l-oġġett misjub in situ ̧ u m'għandux għal perjodu ta' sitt ijiem wara li jgħarraf lis- Sovrintendent ikompli għaddej b'xogħol fuq il-post fejn ikun ġie skopert l-oġġett ta' proprjetà kulturali.".

Mela l-obbligu taħt pieni ta' sanzjonijiet penali huwa li tinforma lis- Sovrintendent – dak l-obbligu jrid jitwettaq – u mbagħad dan jingħata ċans ta' sitt ijiem żmien biex jagħmel l-indaġni tiegħu u jagħti d-direzzjoni li jħoss li għandu jagħti.

Naturalment jekk jgħaddu s-sitt ijiem u x-xogħol ikompli jsir, imbagħad ir-responsabbiltà tkun tas-Sovrintendent.

Imbagħad subklawsoli (3) ̧ (4) ̧(5), (6) u (7) igħidu hekk:

"Is-Sovrintendent għandu jispezzjona l-post fejn tkun saret l- iskoperta matul dawk is-sitt ijiem u jista' jordna lil min ikun responsabbli li ma jagħmilx iktar xogħol fuq il-post jew f'xi parti minnu billi jagħtih avviż biex jieqaf mix-xogħol.

Kull min wara li jingħata avviż biex jieqaf mix-xogħol isofri danni minħabba fil-waqfien tax-xogħlijiet għandu jkollu d-dritt li jiġi kkumpensat għal dawk id-danni mis-Sovrintendent.

Fi żmien tliet xhur minn xi avviż biex jitwaqqfu x-xogħlijiet il-Gvern għandu jibda proċeduri biex jikseb is-sit skond l-Ordinanza dwar l- Akkwist ta' l-Artijiet għal Skopijiet Pubbliċi ̧ jew inkella s- Sovrintendent għandu jillibera s-sit.

Malli jinbdew il-proċedimenti li jakkwista s-sit kif hawn aktar qabel imsemmi ma jkun dovut ebda kumpens ieħor skond is-subartikolu (4) ta' dan l-artikolu.

Kull oġġett ta' valur kulturali, sew mobbli sew immobbli li jiġi skopert x'imkien f'Malta, fl-ibħra territorjali tagħha ̧ u fiż-żona kontigwa sew jekk jinsab fi skavi awtorizzati jew illegali jew waqt esplorazzjoni jew aċċidentalment filwaqt li jkun qed isir xi xogħol sew b'kull mod ieħor ikun jappartjeni lill-Istat.

Kull record oriġinali jew kopja sħiħa dwar il-progress ta' l-iskavar jew l-esplorazzjoni ̧jekk dawn isiru skond dan l-artikolu jew xort'oħra ̧għandu jingħata lis-Sovrintendent minn min ikun responsabbli għal dak l-iskavar jew dik l-esplorazzjoni.".

THE CHAIRMAN: Hawn rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Mr Chairman ̧ jekk m'iniex sejjer żball din hija l- ewwel darba li qed ngħidu li mill-art se ngħaddu għall-baħar pero' jidhirli li fid-definizzjonijiet s'issa għadna ma nkludejniex il-kelma "esplorazzjonijiet".

Nistqarr li meta konna fi stadju tat-Tieni Qari kont għidt xi ħaġa dwar il-wirt arkeoloġiku u storiku li għandna f'qiegħ il- baħar u naħseb li dwar dan wieħed għandu jaħseb ftit x'jista' jsir.

Pajjiżi barranin għandhom liġijiet sħaħ fuq kif iħarsu l-wirt storiku u kulturali li għandhom taħt il-baħar u għandhom anke charters internazzjonali li jħarsu dan il-wirt.

Issa fil-każ tagħna, għalkemm sfortunatament forsi diġà laħqu taru ħafna għasafar ̧ naħseb li wieħed xorta jawgura li naslu biex nirregolaw dan il-qasam.

Jien naħseb li m'għandniex nagħmlu l-iżball li naħsbu li r-regolamenti u l- liġijiet li qed nagħmlu fuq l-art japplikaw awtomatikament għall-baħar ukoll u nieqfu hemm għax ir-realtà tal-wirt storiku tal-baħar toffri l- karatteristiċi partikolari u speċifiċi tagħha li mhux bilfors qed naħsbu għalihom.

Per eżempju ̧ nies li jorganizzaw skejjel ta' l-għaddasa ̧ kemm għall-Maltin kif ukoll għall-barranin ̧ iridu li jkun hemm serjetà, regolamentazzjoni u infurzar tal-liġi.

Dawn jafu li l-għajxien tagħhom ma jiddependix biss mill-wirt naturali li nsibu taħt il-baħar imma jiddependi wkoll minn affarijiet ta' valur storiku.

Ċertament hemm il-ħallelin lokali u hemm il-ħallelin barranin li jinżlu taħt il-baħar għax sfortunatament ma tantx għandna mezzi biex inħarsu l-wirt storiku u kulturali li għandna f'qiegħ il-baħar.

Id-diffikultà li sabu dawn l-organizzazzjonijiet li ltaqgħu miegħi u li kellhom jesprimuhom ukoll lill-ministru u lill-esperti tiegħu kienet li huma jridu s-serjetà u li jiġu regolati l-iskavi u l-esplorazzjonijiet.

Pero' x'inhu l-istatus taż-żjajjar?

Dawn tista' tirregolahom fuq l-art imma x'se jkun l-istatus ta' min iżur il-postijiet ta' taħt il-baħar?

Jekk, per eżempju ̧ jien nieħu lil xi ħadd iżur Ħaġar Qim, biex nidħol hemmhekk m'għandix bżonn il-permess tas-Sovrintendent pero' jekk jien niżżattat u mmur nirranġa l-ġebel ta' Ħaġar Qim, probabbli s- Sovrintendent, bil-mod kwiet tiegħu ̧ jgħidli biex immur insaqqi l-ħass jiġifieri ma jħallinix nintervjeni.

Allura naħseb li rridu nagħmluha ċara hawnhekk x'se nagħmlu dwar dawn iż-żjajjar f'qiegħ il-baħar.

Naħseb li wasal iż-żmien ukoll li naħsbu bis-serjetà fuq il-ħarsien tal-wirt storiku u kulturali tagħna, anke f'qiegħ il-baħar.

Probabbli llejla mhux se jibqgħalna ħin biżżejjed biex naqblu fuq kif se nindirizzaw din il- problema pero' naħseb li dan niddiskutuh fis-seduta li jmiss.

THE CHAIRMAN: Hemm aktar rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, meta saret il-liġi dwar l-antikitajiet ma konniex qed naħsbu fuq kwestjonijiet ta' patrimonju kulturali ̧ arkeoloġija u paleontoloġija fl-ibħra territorjali jew fiż-żona kontigwa ta' Malta.

Naturalment jien konxju mid-diskussjoni u mill-kontroversja ̧ fis-sens pożittiv tal-kelma, ta' dan is-suġġett ta' wirt arkeoloġiku li jista' jkun li qiegħed fil-viċinanzi tal-kosta tagħna u fiż-żona kontigwa.

Illum it-teknoloġija marittima żviluppat manjiera straordinarja u hawn possibilitajiet li wieħed jista' jagħmel esplorazzjoni u jara ftit xi fdalijiet u strutturi jeżistu kif isir f'diversi postijiet oħrajn ta' wirt u ta' patrimonju ta' ċerta importanza.

Dak huwa soġġett li għad irridu nifhmu ftit fil-prattika x'nistgħu nagħmlu dwaru.

Issa meta qed ngħidu "esplorazzjonijiet" x'qed nifhmu?

Dan l-abbozz ta' liġi jsemmi "skavi arkeoloġiċi jew paleontoloġiċi fuq l-art u esplorazzjonijiet fl-ibħra territorjali jew fiż-żona kontigwa ta' Malta".

Issa hawnhekk nistaqsi: Hemm bżonn li nagħmlu tifsira tal-kelma "esplorazzjoni"?

Safejn se tasal?

Jekk wieħed iżur sit taħt l-ilma x'jista' jagħmel u safejn jista' jasal?

Naħseb li dan huwa suġġett li jirrikjedi aktar diskussjoni biex naraw jekk hemmx xi forma ta' dettalji li nistgħu ninkludu fl-abbozz ta' liġi.

Barra minn hekk nistgħu nutilizzaw l-aġġornament tal-Kamra biex inkunu nistgħu nidħlu f'din il-kwestjoni.

Nirringrazzjak

THE CHAIRMAN: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra rriżumiet u l-President tal-Kumitati rrapporta progress u talab il- permess sabiex il-Kumitat jerġa' jiltaqa'.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Mr Speaker, nirrapporta li l-Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ibħra Territorjali u ż-Żona Kontigwa għadda mill- istadju ta' Kumitat bl-emendi neċessarji.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Issa nsejjaħ lill-Viċi Prim Ministru biex iressaq l- Aġġornament.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President ̧ minħabba l-viżita statali li se jkun hemm il-ġimgħa d-dieħla mill-President ta' l-Albanija u l-impeni ta' filgħaxija hawnhekk fil-Parlament u t-Tlieta filgħodu f'Kastilja ̧ qed naġġorna l-Kamra għal nhar it-Tlieta, 19 ta' Frar, 2002, fis-6;00 p.m. b'din l-aġenda:

Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali - Kumitat (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li Jimplimenta Miżuri ta' l-Estimi - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ibħra Territorjali u ż-Żona Kontigwa – Tielet Qari;

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni; u

xi agenda oħra li tista' tiġi komunikata aktar tard.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurtà fl-Ikel - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER : Grazzi.

Rimarki?

Insejjaħ lill-Ministru ta' Intern.

ONOR.

TONIO BORG: Grazzi Mr Speaker.

Illum jaħbat is-sittin anniversarju minn mindu 43 Malti bħalna, ġew eżiljati minn pajjiżna.

Illum li għaddew 60 sena minn dan l-avveniment naħseb illi nistgħu nagħtu ħarsa lura b'lenti ħafna iktar oġġettiva milli forsi wieħed seta' jagħmel snin ilu.

Inkitbu diversi kotba u artikoli dwar din il-ħaġa pero' issa li ilna 'l fuq minn-37 sena indipendenti u naħseb li kapaċi nagħmlu din il-qabża ta' oġġettivita`.

Mr Speaker, din kienet inġustizzja li saret ma' Maltin bħalna.

Huma u l- membri tal-familja tagħhom sofrew konsegwenzi mhux biss dakinhar imma baqgħu jsofruhom anke wara li spiċċa l-eżilju tagħhom.

Jiena ngħid li dawn għadhom isofru anki llum, għax sal-lum għad m'hemmx pronunzjament minn xi awtorita` li tilliberahom minn kwalunkwe akkuża inġusta illi kienet saret kontra tagħhom dakinhar, meta ġew internati mbagħad eżiljati minn pajjiżna mingħajr ebda proċess leġali u mingħajr ebda dikjarazzjoni ta' ħtija.

Mr Speaker, tajjeb li nfakkruhom dawn l-affarijiet għaliex ħafna drabi dan il-pajjiż jinsa lill-protogonisti ta' l-istorja tiegħu.

Jiena dejjem niftakar fis-sunett ta' Dun Karm li fuq Dun Mikiel Xerri qal:

''Jien rhext u bkejt meta rajt kemm kienet xħiħa miegħek din l-art li int ħabbejt."

Fost il-Maltin illi kienu ġew eżiljati dakinhar ma ninsewx li kien hemm ukoll il-kap tal-Partit Nazzjonalista ta' dak iż-żmien Nerik Mizzi.

Dan qed ngħidu biex naraw is-serjeta' ta' din il-miżura li kien ħa l-gvern Ingliż dakinhar.

Immaġina llum taqbad wieħed mill-kapijiet tal-partiti u teżiljah.

Ġie eżiljat Sir Arturo Merċieca li meta ngħataw l-ordni ta' internament kien għadu Prim Imħallef u persuni oħrajn distinti magħrufin fil-moviment Nazzjonalista fosthom Herbert Ganado li sa ftit qabel l-internament kien editur tal-Leħen is-Sewwa u l-Kavallier Vinċenzo Bonello.

Ta' min wieħed igħid li barra dawn it-43 persuna kien hemm numru akbar ta' nies li fil- fatt kienu ġew internati pero` mhux eżiljati.

Dan kien inċident ikraħ fl- istorja ta' pajjiżna.

Kien inċident ta' tbatija, ta' sofferenza u ta' inġustizzja.

Mr Speaker, jien dejjem inħobb nara s-silver lining f'kollox, u f'dan il- każ ngħid li dan kien inċident illi kixef il-qlubija, l-eroiżmu u r- reżistenza ta' dan il-grupp żgħir ta' persuni li minkejja dak kollu li sofrew baqgħu leali lejn il-prinċipji tagħhom.

Dan ngħidu għaliex min jaqra l-istorja jsib li dak iż-żmien kien hemm ħafna li kienu jgħajtu u jwerżqu pero` meta ġie mument tal-verita` staħbew.

Hemm oħrajn li mhux talli ma staħbewx talli rriskjaw l-internament u l-eżilju huma stess biex jipproteġu lil ħuthom Maltin li kienu qed isofru din l-inġustizzja.

F'din l-istorja ta' swied il-qalb u ta' niket hemm ħafna tagħlim li nistgħu nieħdu llum, 60 sena wara.

Jekk illum tistaqsi lil xi ħadd tal-ġenerazzjoni tal-lum dwar min kien Sir Paul Boffa jew Nerik Mizzi probabbilment ma jkunx jaf iwieġeb.

Dan mhux tort tagħhom daqskemm hu tort tagħna li mhux qed ngħallmu l- istorja kif suppost u għall-ġenerazzjoni tal-lum u ta' dawk li għad iridu jiġu tajjeb li nfakkru l-fatti ta' dan l-inċident u l-protagonisti ewlenin tiegħu.

F'Mejju ta' l-1940, jiġifieri ftit qabel ma' l-Italja daħlet fil-gwerra, diversi Maltin ġew internati bla proċess u mingħajr proċeduri legali fil- fortizza tas-Salvatur li hemm fil-Kottonera.

Fost l-internati kien hemm persuni minn kull kategorija tal-ħajja.

Jien semmejt lill-Prim Imħallef Sir Arturo Merċieca, lil Nerik Mizzi, lil Herbert Ganado u lill-Kavallier Vinċenzo Bonello li tant għamel biex waqqaf l-ewwel Museum of Fine Arts f'pajjiżna pero' kien hemm persuni from all walks of life.

Kellna anke ħaddiema tat-tarzna li min jaqra l-istorja jaf li ġew internati proprju bil- ħwejjeġ tax-xogħol għadhom fuqhom.

Fl-awtobijografija ta' Herbert Ganado jirriżulta li kien hemm ukoll ħu Dun Ġorg Preca li proprju ġie internat f'Mejju 1940.

Dawn kienu n-nies li suppost kienu ta' theddida għas- sigurta` f'pajjiżna.

Kien hemm ukoll persuni anzjani, wieħed minhom il- Perit Calleja li kellu il-fuq minn 70 sena meta ġie internat.

Issa x'seta' jagħmel bniedem ta' 70 sena bħala theddida għall-Imperu Ingliż?

Wieħed jista` jiġġudika kemm verament dan kien ta' theddida.

Addiritura familji sħaħ ġew internati, wħud minhom anki eżiljati.

It-tliet aħwa Naudi per eżempju, ġew internati.

Kien hemm ukoll tliet membri tal-familja Lateo, il- missier, it-tifel u anke z-ziju tat-tifel li ġew internati ukoll.

Dawn kollha ġew internati skont il-warrant illi kien ħareg dak iż-żmien mill- Gvernatur u nikkwota "għar-raġunijiet tas-sigurezza pubblika u għad-difiża tal-gżejjer."

Mr Speaker, lil dawn qatt ma' qalulhom għaliex kienu ta' theddida għas- sigurezza pubblika u għad-difiża tal-gżejjer.

Ħafna minnhom kienu nies illi kienu qed irabbu familja.

Herbert Ganado fl-awtobijografija tiegħu, wieħed mill-best sellers fost il- kotba Maltin, iddeskriva l-firda mill-familja bl-istil inimitabbli tiegħu b'dan il-mod:

"Qbadt il-valiġġa u ħriġt niġri lejn il-karozza li kienet daqs ħames passi bogħod mill-bieb.

Alda ħarġet fil-bieb b'Tonio u Vanni wieħed kull naħa.

Vanni, meta rani dieħel fil-karozza, ħaseb li kont sejjer passiġġata.

"Niġi miegħek papa`, niġi miegħek".

L-ispettur Tabone ħareġ il-maktur u beda jomħot, kellu għajnejh bid-dmugħ.

"It-tfal qalli, it-tfal".

Ma kompliex, u qbadna t-triq lejn is-Salvatur."

Mr Speaker niftakarni naqra din is-silta meta kelli 17 jew 18-il sena meta ħarġet l-ewwel edizzjoni tat-tieni ktieb 'Rajt Malta Tinbidel' ta' Herbert Ganado.

Għalkemm ma kontx għext iż-żmien tal-gwerra, niftakarni nemozzjona ruħi jiena wkoll mhux bħala nazzjonalist iżda fuq kollox bħala Malti.

Ta' min igħid li l-internati l-ewwel ma' tqiegħdu kien fil-fortizza tas- Salvatur, viċin it-Tarzna li kienet il-mira ta' ħafna attakki mill-ajru propju fil-bidu tal-gwerra.

Fil-fatt f'raid minnhom kienet intlaqtet proprju din il-fortizza.

Mill-Fortizza tas-Salvatur imbagħad l-internati kienu ntbagħtu l-ħabs ta' Kordin, u wara li pprotestaw li huma ma setgħux jiġu meqjusa bħala kriminali, għamlulhom section għalihom.

Fil-fatt kienu xorta waħda fil-ħabs ta' Kordin u wara diversi protesti fl-aħħar intbagħtu f'bini fil-Kunvent ta' Sant Agata fir-Rabat.

Mr Speaker, l-agħar parti ta' din l-istorja mbagħad kienet id-deċiżjoni illi ħa il-gvern Ingliz fi Frar ta' 1942, li 43 minn dawn l-internati Maltin jiġu eżiljati lejn l-Uganda.

Hawn infetaħ kapitlu ta' misħtija pero` ngħid ukoll kapitlu ta' kuraġġ partikolarment ta' persuna waħda li ddefendiet ħafna lill-internati kontra l-eżilju, jiġifieri Sir Ugo Mifsud.

Fil-fatt l-internati li kienu se jiġu eżiljati kienu fetħu kawża kontra l- gvern u kienu ddefendewhom b'xejn Dr Alberto Magri u Dr Filippo Nicolo Buttigieg.

L-internati kienu fil-fatt għamlu żewġ kawżi imma fl-ewwel kawża kienu argumentaw li d-deportazzjoni hija kastig u ma jistgħux jeżistu kastigi jekk ma jkunx hemm delitti.

Huma ma kienu kkommettew l-ebda delitt u ma kinux ġew ipproċessati u allura ma setgħux jiġu eżiljati.

Fatt interessanti hu li l-qorti kienet interessanti ippreseduta minn imħallef illi qabel ma sar imħallef kien deputat tal-Partit ta' Strickland u kellu anki diversi ideat imperjalisti Ingliżi.

Minkejja l-background tiegħu kien bniedem ta' kuxjenza u l-qorti preseduta mill-Imħallef Monatanaro Gauci ddeċidiet fl-ewwel kawża li li l-ordni ta' deportazzjoni kienet illegali għax il-gvern ma setgħax mhux biss jinterna imma wkoll jeżilja mingħajr support ta' ebda liġi.

Il-Qorti qalet li sakemm internajthom, arrestajthom u ċcaħħadthom mill-liberta` f'isem is-sigurta` dak forsi tista' tagħmlu imma li inti tibagħthom 'il barra minn pajjiżhom stess dan ma stajtx tagħmlu.

Mr Speaker, meta ra hekk, il-gvern iddeċieda li ibiddel il-liġi sabiex il- gvernatur ikollu d-dritt li jiddeporta lill-Maltin minn Malta.

Issa biex jagħmel hekk kellu jgħaddi liġi mill-Kunsill tal-Gvern - dak iż-żmien ma konniex ngħidulu parlament imma Kunsill tal-Gvern - illi taħt il- Kostituzzjoni ta' 1939 kien kompost minn persuni nominati ex-officio mill- gvern Ingliż u minn għaxar persuni eletti mill-poplu.

Dak iż-żmien il-parti eletta mill-poplu kienet komposta minn sitt membri tal-Partit Kostituzzjonali, jiġifieri l-Partit ta' Strickland, tlieta tal-Partit Nazzjonalista, li kienu Sir Ugo Mifsud u Nerik Mizzi li kienu co-leaders u Ġorġ Borg Olivier li kien tela' proprju l-ewwel darba fil-Kunsill tal-Gvern taħt il-Kostituzzjoni tal-1939 u l-Partit Laburista kellu membru wieħed li kien Sir Paul Boffa.

Id-domanda li qamet kienet: Imma l-Maltin fil-Kunsill kienu lesti li jeżiljaw lil ħuthom?

Il-Kunsill tal-Gvern iltaqgħa għal dan l-iskop fid-9 ta' Frar 1942 u forsi hija ta' misħija li ngħidu li l-uniku wieħed li tkellem kontra din il-liġi kien biss Sir Ugo Mifsud, wieħed mill-kapiiet tal-Partit Nazzjonalista flimkien ma' Nerik Mizzi, li niseġ wieħed mill- isbaħ diskorsi illi qatt saru f'dan il-parlament.

Mr Speaker, xi kultant hawnhekk iqum xi ħadd li jew għax ikollu l-muża jew inkella għax ikun ispirat, joħroġlu diskors aħjar minn tas-soltu.

Jista' jkun minħabba t- tensjoni tal-mument, jista' jkun raġunijiet storiċi naħseb dan id-diskors ta' Sir Ugo Mifsud - li jiena qrajtu kemm–il darba - li sar bl-ingliż imbagħad kien ġie tradott għall-Malti u kien ippubblikaħ id-DOI – it- traduzzjoni kien għamilha proprju Dr. Ugo Mifsud Bonnici - huwa wieħed mill- isbaħ diskorsi li missna ngħallmuh fl-iskejjel tagħna.

Mr Speaker, huwa diskors li jipprexxindi l-politika partiġġjana u huwa diskors sabiħ li għamel unur lil kull Malti.

Pajjiżna għandu l-unur li fl- istorja tiegħu kellu nies bħal Sir Ugo Misud illi kienu kapaċi li fil- mumenti diffiċli jagħmlu diskors ta' dak it-tip fejn fost oħrajn isemmi d- drittijiet fondamentali tal-bniedem.

Aħna d-drittijiet fondamentali tal- bniedem l-aktar li bdew jissemmew u l-aktar illi żvilluppaw kien proprju wara l-gwerra.

Wara l-ħruxijiet min-Nażisti u mill-Faxxisti nħasset il- ħtieġa li jibdew isiru trattati internazzjonali li jħarsu d-drittijiet tal- bniedem kemm internazzjonalment kif ukoll f'kull pajjiz.

Fi żmien il- gwerra kellna l-ħbit mill-ajru mill-għadu u jrid ikollu mhux biss kuraġġ imma wkoll viżjoni biex xi ħadd iqum u jgħid li minkejja t-tensjoni u l- emerġenza tal-gwerra xorta waħda jeżistu ċerti drittijiet tal-Maltin li ħadd m'għandu dritt jikkalpestahom.

Huwa diskors li minnu nitgħallmu l- irġulija, is-serjeta` u l-erojiżmu.

Fil-fatt, kif nafu, sfortunatament kien l-aħħar diskors tiegħu għaliex Sir Ugo tant ħadha bi kbira li deputati Maltin kienu se jitkeċċew minn Malta illi fil-fatt ħassu ħażin b'attakk tal- qalb f'nofs id-diskors tiegħu u miet jumejn wara.

Fil-fatt id-diskors għamlu fid-9 ta' Frar u miet fil-11 ta' Frar.

Tajjeb għalhekk infakkru dan id-diskors memorabbli.

Mr Speaker, Sir Ugo kien ġurista magħruf, avukat brillanti u hu interessanti li l-ewwel parti tad-diskors huwa appell ta' bniedem tal-liġi li kien ukoll espert fil-liġi internazzjonali pubblika.

It-tieni parti tad- diskors huwa l-appell imqanqal ta' bniedem tal-politika.

L-argument ta' Sir Ugo f'dan id-diskors sabiħ tiegħu fil-Parlament kien: Jekk lanqas l- Ingilterra dak iż-żmien minkejja il-gwerra minkejja l-attakki ta' l-Istukas Germaniżi fil-Battle of Britain fis-sajf tan-1940, ma kienet għaddiet liġi mill-parlament tagħha li tagħti il-poter lill-gvern Ingliż li jiddeporta u jeżilja lill-Ingliżi sospettati, kif aħna l-Maltin konna se nkeċċu lill- Maltin minn Malta?

U l-argument tiegħu kien li l-parlament Ingliż biss seta' jagħti dan il-poter u li ebda parlament, ebda Kunsill ta' ebda kolonja ma seta' jagħmel dan.

Sir Ugo qal li d-deportazzjoni hija kastig.

F'artu wieħed jista' jkollu l-ħbieb tiegħu jew l-għedewwa tiegħu, jista' wieħed ikollu n-nies li jafuh iżda barra pajjiżu jiġi meqjus bħala wieħed kriminali.

L-argument tiegħu kien sakemm wieħed jinternahom, in-nies tista' taqbel u tista' ma taqbilx, pero` meta se tagħmel il-pass addizjonali li inti tkeċċihom, ebda pajjiż fl-Imperu Ingliż ma kien għamel hekk.

L-Ingilterra stess ma kenitx keċċiet lill-Ingliżi li hi kienet qed tissuspetta dwarhom li kienu ta' theddida għas-sigurta`, mela kif kolonja Ingliża tkeċċi lis-sudditi Ingliżi minn dik il-kolonja għal kolonja oħra?

Proprju f'dak il-mument kien hemm deputat tal-maġġoranza fil-Kunsill tal- Gvern li beda jidħak u Sir Ugo wieġbu li m'hemmx biex jidħak u li jittama li hu jifhem is-saħħa ta' l-argumenti tiegħi, għax hu qiegħed jitkellem ċar.

Huwa kompla hekk:

"Hemm sezzjoni f'dan il-pajjiż li hi għatxana għad-demm, iżda jien qed nitkellem ma rġiel ħielsa li nittama jikkunsidraw din il-kwestjoni fuq il-meriti tagħha mingħajr ebda passjoni politika.".

Din issa li se nsemmi hija waħda mill-isbaħ sentenzi tad-diskors tiegħu.

"Dak li ġara lil dawn l-internati jista' jiġri lil kullħadd.

Hawnhekk qegħdin biex niddefendu l-jeddijiet ta' l-individwu."

Hawn, Mr Speaker, naraw il-politiku ta' qabel żmienu, il-politiku li għandu viżjoni, li jħares 'il quddiem u mhux biss sal-ponta ta' mnieħru.

Hawn naraw il-politiku li ma jarax il-bread and butter issues biss imma li jkollu viżjoni.

Hawn qed naraw il-politiku fi żmien il-gwerra li qiegħed jagħmel appell qabel ma bdew it-trattati u dikjarazzjonijiet fuq id- drittijiet tal-bniedem wara l-gwerra.

Hawn hu l-politiku Malti fil-gwerra illi quddiem il-qawwa ta' l-Imperu Ingiż, li kienu jgħidu ix-xemx qatt ma tinżel fuqu - u veru qatt ma kienet tinżel fuqu daqs kemm kien kbir - qiegħed jisħaq fuq drittijiet fundamentali tal-bniedem li huma tiegħu għax huma parti min-natura tiegħu u magħġun man-natura tal-bniedem u ma dinjita' tiegħu.

Mr Speaker, meta kollox jimxi sew u kollox jimxi ħarir ma jkunx hemm problemi u m'għandekx bżonn drittijiet fundamentali.

Jien hawnhekk, Mr Speaker, qed nitkellem u ħadd m'hu qed jinterompini u allura m'għandix bżonn protezzjoni tal-liberta` ta' l-espressjoni tiegħi.

Ikolli bżonn il- protezzjoni meta nkun qed nitkellem f'ambjent li d-dritt tiegħi ikun qed jiġi kontestat.

U hawn għandna bniedem li f'mument ta' kriżi qed iqum jagħmel appell għal xi ħaġa illi fil-gwerra ma tantx kienu jagħtu kasha.

Kull darba li jkun hawn tensjoni fil-pajjiż jgħidulek: Issa ħallik mid- drittijiet tal-bniedem, issa rridu l-qawwa u s-saħħa ta' l-istat imma hawn għandek individwu li qed iqum fil-parlament u jitkellem dwar id-drittijiet fondamentali tal-bniedem proprju f'dawn il-mumenti.

U kompla jgħid Sir Ugo u nikwota:

"Ejjew nibdew billi nirrispettaw il-jeddijiet tagħna, il-jeddijiet tagħna kostituzzjonali li għalihom l-antenati tagħna ssieltu dejjem f'din il-Kamra.

L-appell huwa tħallux lil Ingliżi jużawkom, illi jużaw il-Maltin biex jinternaw lil Maltin sħabhom.

Ħafna minnhom dawn l-antenati ddedikaw ħajjithom, flushom u saħħithom mhux biex ikunu impjegati jew biex jagħmlu l-flus u jitolbu impjiegi għax jirrapreżentaw il-poplu."

Dan kien appell u ċanfira li sfortunatament waqgħu fuq widnejn torox.

U f' mument minnhom Sir Ugo qal:

"Jien nitlob lil Alla li ħwejjeġ koroh bħal dawn li jħallu tebgħa li ma titħassar qatt fl-istorja tagħna ma jsirux f'Malta.

Qiegħed iħossni ħażin."

Sir Ugo kien tah attakk f'qalbu propju malli qal dak il-kliem u ħaduh id- dar.

Pero` l-Kunsill kompla jiddiskuti l-liġi b'Dr Ġorġ Borg Olivier l- uniku deputat Nazzjonalista u l-uniku deputat li kien fadal li jivvota kontra din il-liġi billi talab division f'kull stadju tagħha.

Mela kellna tliet deputati Nazjonalisti.

Wieħed kien Nerik Mizzi, li kien internat, Sir Ugo imut waqt li qed jiddefendi d-dritt tal-Maltin li ma jiġux deportati minn pajjiżhom u kien għad fadal biss Ġorġ Borġ Olivier li kellu l-unur uniku li jkun l-uniku deputat li jivvota kontra li Maltin jiġu deportati minn Malta.

Mr Speaker, dan il-prinċipju li ma tistax issir deportazzjoni tal-Maltin, għall-grazzja ta' Alla llum qiegħed minqux fil-Kostituzzjoni ta' l- Indipendenza u kellu jkun Dr. Ġorġ Borġ Olivier li jġib dik il- Kostituzzjoni li fiha wieħed jara l-Kostituzzjoni tagħna tal-lum.

Wieħed mit-tlettax id-dritt fondamentali huma proprju li ħadd ma jista` jiġi deportat.

Fil fatt Sir Ugo mbagħad kien miet fil-11 ta' Frar fix-shelter tar-residenza tiegħu f'Villa Preziosi Ħal-Lija jumejn wara dak id-diskors fl-eta` ta' 52 sena.

Sadanittant l-internati, Mr Speaker, fetħu kawża oħra kontra l-liġi ġdida pero` din id-darba l-qorti ta' l-ewwel grad ma laqgħetx it-talba tagħhom.

Hawn ġara episodju ta' mistħija għaliex l- internati appellaw mis-sentenza, u hekk kif kien se jinstema l-appell - appell illi wara rebħuħ - xorta waħda fit-13 ta' Frar ta' 60 sena ilu 43 persuna ċittadini Maltin bħalna ġew eżiljati.

Mr Speaker, ta' min igħid ukoll kif l-internati ġew eżiljati.

Dawn tpoġġew fl-istiva ta' vapur, il-Brechinshire, u waqt il-vjaġġ inqabdu f'waħda mill- agħar battalji navali fil-Mediterran.

Tant ma kellhomx simpatija magħhom li qabel ma telqu qalulhom:

"There are no boats for you and if anything happens and you take to the boats, you will be shot.".

Fil-vjaġġ kważi ntlaqtu b'torpedo u dawn damu fl-internament f'kampijiet differenti fl-Uganda sakemm spiċċat il-gwerra.

Ħafna minnhom ukoll spiċċaw bil-marda tal-malarja iżda għall-grazzja t'Alla kollha ġew lura.

B'ironija kbira, t-tnejn li baqgħu hawn Malta għal raġunijiet mediċi ntlaqtu b'bomba huma f'Sant Agata, waqt li l-oħrajn li ġew eżiljati fil-fatt ġew lura.

Mr Speaker, ta' min jgħid li meta waslu fl-Uganda proprju waslet l-aħbar li kienu rebħu l-kawża li kien għamlu fil-qorti ta' l-appell.

Is-sabiħa hi li minkejja li l-qorti ta' appell iddeċidiet li d-deportazzjoni tagħhom kienet illeġali u ultra vires, dawn eżiljati kienu u eżiljati baqgħu.

Interessanti wkoll li l-gvernatur li kien ordna l-internament tagħhom fil-fatt irreżenja dakinhar stess illi nqatgħet is-sentenza tal-qorti ta' l-appell.

L- internati nħelsu biss fis-7 ta' Marzu ta' l-1945 meta l-Italja kienet ilha li ċediet fil-gwerra.

Meta hawn Malta kien hawn it-Taljani jinnamraw mat- tfajliet Maltin, dawn il-Maltin kienu għadhom internati fl-Uganda minħabba suppost is-simpatiji tagħhom lejn l-Italja.

Mr Speaker, jiena nixtieq nagħlaq b'dan il-ħsieb.

L-internati sofrew anki wara l-gwerra għax xi wħud żammew f'qalbhom il-preġudizzju kontra tagħhom.

Kien hemm min per eżempju qal: Timpjegax lil dak, għax dak tifel ta' internati.

Fl-opinjoni tiegħi tajjeb li nagħmlu rħama kommemorativa, kif fil-fatt hemm fil-qorti, biex 60 sena wara tiġi rikonoxxuta b'mod simboliku l-inġustizzja ta' dan l-eżilju u biex jiġu rikonoxxuti wkoll dawk li sofrew kastig mingħajr qatt ma wettqu reat.

Grazzi ħafna.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għat-Tlieta, 19 ta' Frar, 2002 fis-6:00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru ta' l- Edukazzjoni.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

MELLIEĦA - TRIQ IL-KUNSILL TA' L-EWROPA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'kienet ir-raġuni li matul dawn l- aħħar tlett snin Triq il-Kunsill ta' l-Ewropa l-Mellieħa tħalliet abbadunata?

Jista' jara li jsiru l-proċeduri meħtieġa fil-ġimgħat li ġejjien sabiex din it-triq fil-Mellieħa tiġi asfaltata jew mgħotija t- tarmac immedjatament?

Jekk fl-afftermattiv meta?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li fi Triq il-Kunsill ta` l-Ewropa ser jinbena service duct bħala parti mix-xogħol li għaddej fil-lokalita' u l- asfalt isir wara li x-xogħol tat-tqegħied ta' servizzi jkun sar b'mod permanenti.

MELLIEĦA - TRIQ IL-GARZELLA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'kienet ir-raġuni li matul dawn l- aħħar tlett snin Triq il-Garzella l-Mellieħa tħalliet abbadunata?

Jista' jara li jsiru l-proċeduri meħtieġa fil-ġimgħat li ġejjien sabiex din it- triq fil-Mellieħa tiġi asfaltata jew mgħotija t-tarmac immedjatament?

Jekk fl-afftermattiv meta?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta mogħtija għal mistoqsija parlamentari nru.

ŻJARAT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' żjarat li saru mill-Gvern Malti fil-pajjiżi Għarab, Afrikani u Asjatiċi matul is-sena li għaddiet?

Liema kienu l-pajjiżi u xi żviluppi ġew milħuqa?

ONOR.

JOE BORG: Għandi nifhem li l-Onor.

Interpellant qed jirreferi sew għal żjarat Ministerjali u wkoll għal żjarat minn uffiċċjali pubbliċi li jirrapreżentaw il-Gvern.

F'dan ir-rigward iż-żjarat li saru minni u minn uffiċċjali li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħi fis-sena 2001 huwa kif ġej:

15 - 16 ta' Jannar, Tunis, Tunesija

Laqgħa Preparatorja għall-Laqgħa tal-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal- Grupp 5 + 5 (Western Mediterranean Forum)

22 - 23 ta' Jannar, Rabat, Marokk

Laqgħa tal-Uffiċċjali Anzjani tal-Forum Mediterranju

2 - 8 ta' Marzu,Cape Town, l-Afrika t'Isfel

Laqgħa tal-Commonwealth IT Group biex jipprepara rapport dwar "Bridging of the digital Divide within the Commonwealth"

8 - 9 ta' Marzu, Rabat, Marokk

9 - 12 ta' Mejju, Tangier, Marokk

Laqgħa tal-Uffiċċjali Anzjani tal-Forum Mediterranju Laqgħa tal-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal-Forum Mediterranju

6 - 12 ta' Lulju, Singapore

Laqgħa Konklussiva tal-High Level Review Group tal-Commonwealth fejn fiha ġie ffinaliżżat ir-rapport tal-High Level Review Group dwar "The Commonwealth in the 21st Century"

Lulju, Ċina

Jien akkumpanjajt l-E.T. Prof. Guido de Marco, President tar-Repubblika, fiż-żjara statali tiegħu fiċ-Ċina.

F'din l-okkażjoni ġew iffirmati dawn il- ftehim:

- Ftehim ta' koperazzjoni bejn l-Akkademja Mediterranja għal Studji Diplomatiċi ta' Malta u l-Kulleġġ ta' L-Affarijiet Barranin taċ- Ċina;

- Memorandum of Understanding dwar konsultazzjoni bejn il-Ministri ta' l-Affarijiet Barranin ta' Malta u ċ-Ċina;

- Ftehim dwar għotja ta' RMB 3 miljuni lill-Gvern Malti

F'din l-okkażjoni wkoll infetħet uffiċċjalment l-Ambaxxata l-ġdida ta' Malta li ġiet traslokata f'Beijing

Lulju, Tuneż, Tuneżija

Taħdidiet dwar il-Ftehim fuq it-Twaqqif ta' Żona Kummerċjali Ħielsa bejn Malta u t-Tuneżija

9 - 13 ta' Settembru, Ouagadougou, Burkina Faso

Inter Parliamentary Union (IPU) / CSCM Meeting Uffiċċjali mill-ministeru tiegħi akkumpanjaw iż-żewġ Membri Parlamentari li ħadu sehem f'din il-laqgħa

25 - 26 ta' Ottubru, Agadir, Marokk

Laqgħa Straordinarja tal-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal-Forum Mediterranju dwar it-Terroriżmu

9 - 13 ta' Novembru, Doha, Qatar

Uffiċċjal mill-Missjoni Permanenti ta' Malta f'Ġinevra, fforma parti mid- Delegazzjoni Maltija, mmexxija mill-Onor.

Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi, li ħadet sehem fir-raba Sessjoni tal-Konferenza Ministerjali ta' l- Organiżżazzjoni Dinjija tal-Kummerċ

27 ta' Diċembru, Kajr, l-Eġittu

Laqgħa fuq livell tekniku mas-Segratarju Ġenerali tal-Lega Għarbija, Amr Moussa

Fir-rigward ta' Ministeri oħra nitlob lill-Onor.

Interpellant sabiex jagħmel l-istess domandi lill-Ministri l-oħra

SAN ĠILJAN - TRIQ IL-MENSIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid meta hemm il-ħsieb li Triq il- Mensija f'dik il-parti lejn in-naħa tal-pont reġjonali f'San Ġiljan se titwessa biex tkun tad-daqs tal-bqija tat-triq?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li d-dipartiment tat-toroq qed jagħmel survey tal-lokalita' biex ikunu jistgħu jsiru l-proċeduri neċessarji dwar din il-parti ta' Triq il-Mensija.

SAN ĠILJAN - TRIQ IL-MENSIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid issa li se tinkesa parti mit-triq imħarbta ta' Triq il-Mensija taħt il-port reġjonali ta' San Ġiljan kif qed tiġi mfassla l-bankina u t-triq?

X'miżuri qed jittieħdu biex il-karozzi jistgħu jduru għat-triq il-ġdida li saret taħt il-port mingħajr periklu għar-residenti li jgħixu fil-kantuniera li mhux se ssirilhom bankina quddiemhom?

Għaliex mhux se ssir bankina quddiemhom?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li t-triq quddiem il-kantuniera msemmija hija dejqa wisq u ma tistax issir bankina għalissa.

Kif irrispondejt fid-domanda nru.

31446 id-dipartiment tat-toroq ikkummissjona survey tal-lokalita' biex jara x'jista' jsir f'din il-parti ta' Triq il-Mensija.