MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 656 It-Tnejn, 3 ta' Diċembru, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 656

It-Tnejn, 3 ta' Diċembru, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.03 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tnejn, 3 ta' Diċembru, 2001

WERREJ

MINUTI 619

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 619

TQEGĦID TA' KARTI 624

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

KUMITAT TA' PROVVISTA

ESTIMI ĠENERALI 2002

IT-TIELET JUM STABBILIT

MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI 624

AĠĠORNAMENT 658

MISTOQSIJIET GĦALL-TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 658

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 655 li saret fit-3 ta' Diċembru, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

HOUSING

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Issa li l-gvern ħabbar il-budget, jista' l-Viċi Prim Ministru jara li parti mill-flus ivvutati għall-titjib fil-housing estates jintnefqu sabiex jiġu stallati l-lifts fil-Qasam tad-Djar ta' Penellu l-Mellieħa.

Fid-dawl li kulma jmur l-eta` tar-residenti f'dan il-qasam qiegħda dejjem tiżdied u allura tinħass aktar il-ħtieġa ta' dawn il-lifts, jista' l-Viċi Prim Ministru japprova dan l-iżvilupp tant mistenni mill-familji li jgħixu fil-qasam imsemmi?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru ta' l-Agrikoltura u Sajd) (f'isem il-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Ma jirriżultax li l- Awtorita` tad-Djar irċievet xi applikazzjoni għall-istallar ta' lifts fil- lokalita` ta' Penellu l-Mellieħa.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, xtaqt nistaqsi lill-Ministru jekk għandux tagħrif dwar l-aħħar protesti li saru minn persuni b'diżabilita` fid-dawl li llum qed niċċelebraw il-jum dinji ta' dawn il-persuni, ċioe` jekk il-gvern hux jikkonsidra li jilqa' t-talbiet tagħhom sabiex ikun hemm il-kumpensi meħtieġa ħalli s-servizzi li kienu qed jipproġettaw fil- pjanijiet tagħhom ikunu jistgħu jsostnuhom għall-ġid ta' l-integrazzjoni ta' dawn il-persuni.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, għalkemm napprezza l-fatt li hawn ġew iż- żewġ naħat tal-Kamra jagħmlu l-almu tagħhom fir-rigward tan-nies li jkunu inqas vantaġġati minna f'ċerti sensi fiżiċi, jiddispjaċini ngħid li fil- file li għandi quddiemi m'għandix l-informazzjoni li qed jitlob l-Onor.

Interpellant.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, napprezza t-tweġiba li qed jagħti l- Ministru, pero` nixtieq nistaqsi jekk dawn il-protesti li qed isiru minn persuni b'diżabilita` u l-għaqdiet li jirrapreżentawhom humiex qed jiġu kkonsidrati u forsi aktar 'il quddiem tista' tingħata l-aħbar mill-gvern li t-talbiet tagħhom se jiġu milqugħa jew inkella jekk hemmx deċiżjoni li l- gvern se jibqa' marbut magħha.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, rigward l-istallazzjoni tal-lifts li nista' ngħid huwa li l-bieraħ mort sal-Kalkara fejn kien hemm konferenza mogħtija mill-Ministru tal-Finanzi kif ukoll mill-Viċi Prim Ministru Lawrence Gonzi u smajt lill-Ministru Gonzi jgħid li parti sostanzjali mill- vot f'dawn l-aħħar snin u b'mod partikolari s-sena li għaddiet, ġiet utilizzata fl-istallazzjoni ta' dawn il-lifts.

Mr Speaker, għalkemm illejla minħabba raġunijiet oħra ta' xogħol il-Viċi Prim Ministru ma setax ikun hawnhekk biex jirrispondi għal dawn id-domandi, jien persważ li huwa jieħu dan l-intervent ta' l-Onor.

Membru into consideration, u persważ li se jittekilja din il-problema u jieħu l-passi meħtieġa biex jara li dawn il-lifts jiġu stallati.

Irrid ngħid li ż-żewġ amministrazzjonijiet għamilna żmien nibnu blocks ta' flats b'ħafna turġien u ma kienx jittieħed into consideration l-aspett ta' nies li jkunu ħandikappati.

Kienet ħaġa sewwa li matul dawn l-aħħar snin inbeda dan il-proċess biex fejn hemm il-flats b'xi erba' sulari taraġ li jkunu joqogħdu fihom nies li jkollhom ċerti nuqqasijiet fiżiċi jiġu stallati lifts.

Nerġa' ngħid li l-bieraħ smajt lill-Onor.

Lawrence Gonzi jitkellem fil-Kalkara u semma ċ-ċifra li hemm maħsuba li tintnefaq għal dan il-għan pero` ma niftakarx kemm hi eżatt għax irrid ngħid li kemm jien kif ukoll l-Onor.

Farrugia li qed jagħmel din il-mistoqsija, iżjed aħna ntiżi fuq affarijiet oħra li għandhom x'jaqsmu ma' prodotti agrikoli.

Minbarra l-problema għall-persuni b'diżabilita`, it-turġien joħolqu wkoll problema għall-anzjani.

Nafu li normalment sular ikun fih bejn wieħed u ieħor 18-il tarġa u allura min ikun jgħix fir-raba' sular dejjem ikollu madwar 60 tarġa x'jitla' u jinżel.

U hija ħaġa diffiċli għal meta nibdew navvanzaw fl-eta` li nitilgħu dak l-ammont kollu ta' turġien.

Għalhekk huwa tajjeb li jkun hemm dan it-tip ta' makkinarju li jagħti ċ-ċans lil dak li jkun jidħol u joħroġ minn daru mingħajr tbatija żejda.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, peress li jeżistu ċirkostanzi fejn fi blokk appartamenti jkollok familja li jkollha persuni li jbatu b'diżabilita` u familja oħra li tkun għadha pjuttost żgħażugħa u ma jintlaħaqx ftehim biex l-ispejjeż jinqasmu bejn in-nies li jkunu qed jgħixu fil-komun, it-talba tibqa' pendenti.

Jista' l-Ministru jgħidilna jekk hemmx tagħrif xi jsir f'ċirkostanzi bħal dawn?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, nerġa' ngħid li jien m'iniex intiż fuq dan is-suġġett, pero` safejn naf jien il-lifts jiġu stallati a spejjeż tal- gvern.

Jiġifieri kif nafha jien, huwa mmaterjali jekk ikunx hemm koppja anzjana jew koppja żgħażugħa joqogħdu fl-appartamenti għaliex l-ispiża xorta waħda jidħol għaliha l-gvern.

Jekk l-Onor.

Interpellant għandu xi dettaljati ta' xi każijiet speċifiċi, nissuġġerilu jagħmel mistoqsija oħra bil-miktub u persważ li l-Viċi Prim Ministru jkun jista' jagħtih it-tweġiba neċessarja.

HOUSING

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Issa li l-gvern ħabbar il-budget, jista' l-Viċi Prim Ministru jara li parti mill-flus ivvutati għal titjib fil-housing estates jintnefqu sabiex jiġu stallati l-lifts fil-Qasam tad-Djar ta' Zokkrija, l-Mosta.

Fid-dawl li kulma jmur l-eta` tar-residenti f'dan il-qasam qiegħda dejjem tiżdied u allura tinħass aktar il-ħtieġa ta' dawn il-lifts, jista' l-Viċi Prim Ministru japprova dan l-iżvilupp tanti mistenni mill-familji li jgħixu fil-qasam imsemmi?

ONOR.

NINU ZAMMIT (f'isem il-Viċi Prim Ministru): Ma jirriżultax li l- Awtorita` tad-Djar irċievet xi applikazzjoni għal stallar ta' lifts fil- lokalita` taż-Żokkrija, il-Mosta.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, ma nafx jekk il-Ministru għandux informazzjoni addizzjonali fil-file, pero` nixtieq nistaqsi jekk teżistix informazzjoni rigward il-fatt li l-kunsill lokali tal-Mosta għamel applikazzjoni għan-nom tar-residenti ta' dawn l-inħawi.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, quddiemi m'għandix il-file, kulma għandi hija l-karta li fuqha hemm ir-risposta tal-Viċi Prim Ministru.

L-Onor.

Interpellant jaf li t-tweġiba toħroġ wara li jiġi vverifikat u ċċekjajt il- file rilevanti u t-tweġiba tal-Viċi Prim Ministru tgħid li ma jirriżultax li l-awtorita` tad-djar irċeviet xi applikazzjoni għall-istallar ta' lifts fil-lokalita` taz-Zokkrija, il-Mosta.

Jien nifhem illi kieku kien hemm applikazzjoni din tinsab reġistrata fil-file rilevanti u kieku kien hekk allura kienu jarawha t-tekniċi ta' l-awtorita' tad-djar liema tekniċi ovvjament kienu jgħaddu risposta f'dak is-sens lill-Viċi Prim Ministru.

Nerġa' ngħid, li fir-risposta li qed jagħti l-Viċi Prim Ministru hawn miktub li ma jirriżultax li l-awtorita` tad-djar irċeviet xi applikazzjoni għall-istallar ta' lift fil-qasam tad-djar taz-Żokkrija tal-Mosta.

HOUSING

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Issa li l-gvern ħabbar il-budget, jista' l-Viċi Prim Ministru jara li parti mill-flus ivvutati għall-titjib fil-housing estates jintnefqu sabiex jiġu stallati l-lifts fil-qasam tad-djar ta' Mlit fil-Mosta.

Fid-dawl li kulma jmur l-eta` tar-residenti f'dan il-qasam qiegħda dejjem tiżdied u allura tinħass aktar il-ħtieġa ta' dawn il-lifts, jista' l-Viċi Prim Ministru japprova dan l-iżvilupp tant mistenni mill-familji li jgħixu fil-qasam imsemmi?

ONOR.

NINU ZAMMIT (f'isem il-Viċi Prim Ministru): Ma jirriżultax li l- Awtorita` tad-Djar irċievet xi applikazzjoni għall-istallar ta' lifts fil- lokalita` ta' Mlit fil-Mosta.

UNJONI EWROPEA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinfurmani x'inhuma l-539 special safeguard provisions for agricultural produce li l-Unjoni Ewropea għandha reġistrati mal-WTO sabiex tipproċedi l-biedja tal-popli tal-pajjiżi membri?

Il-Ministru ma jħossx li fid-dawl ta' dan, ma jagħmilx sens li pajjiżna jneħħi l-ftit protezzjoni li għandu sabiex jiproteġi lis-settur tal-biedja tal-gżejjer tagħna?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Kif l-Onor.

Interpellant ġie nfurmat fir-risposta għall-mistoqsija parlamentari numru 30012 b'riferenza għall-ewwel parti tal- mistoqsija, l-Onor.

Interpellant jista' jivverifika kull informazzjoni dwar din il-materja fuq il-website ta' l-Unjoni Ewropea jew billi jagħmel użu mis-servizz taċ-Ċentru Informazzjoni ta' l-Unjoni Ewropea.

B'riferenza għat-tieni mistoqsija, nassigurah li kulma qed isir hu fl- interess tal-vijabbilta` sostenibbli tas-settur.

Hu permezz ta' hekk li d- dħul tal-bdiewa u l-mestjier innifsu jkunu tabilħaqq imħarsa.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, apparti mill-fatt li l-Ministru bagħatni nfittex fil-website ta' l-Unjoni Ewropea, fir-rapporti li ġew sottometti fir-rigward ta' dak li għamel l-istitut agronomiku ta' Bari m'hemm l-ebda riferenza għall-impatt li se jikkawżaw is-87 tariff quota li għalihom għamilt riferenza dalgħodu u dwar dawn l-ispecial safeguard provisions for agricultural produce li minnhom hemm 539.

Jista' għalhekk il-Ministru jgħidilna jekk sarx rapport biex il-gvern ikun jaf x'inhu l- impatt kemm tat-tariff quotas kif ukoll ta' l-ispecial safeguard provisions li l-Unjoni Ewropea għandha rreġistrati mal-WTO?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, biex inkomplu fejn ħallejna dalgħodu ngħid li lill-Unjoni Ewropea rridu nqisuha bħala block ta' pajjiżi li qegħdin f'għaqda.

Kull pajjiż li ngħaqad ma' l-Unjoni Ewropea qalilha bil- ħtieġijiet speċifiċi tiegħu, jiġifieri jekk, per eżempju, nieħdu s-settur tal-provvista tal-laħam tal-ħaruf u tal-muntun – li jissemma hawnhekk diversi drabi – wieħed jara li fl-Unjoni Ewropea hemm kwota ta' importazzjoni ta' ħaruf u tal-muntun li titla' għal ċertu ammont ta' tunellati.

Dan l-ammont diġa` huwa mqassam bejn il-membri ta' l-Unjoni Ewropea; hemm pajjiżi li jieħdu "tant" u pajjiżi oħra li jieħdu "tant" ieħor.

Aħna nimpurtaw "tant" tunellati ta' ħaruf u muntun kull sena u allura fin- negozjati l-Unjoni Ewropea żżid il-kwota żgħira tagħna mal-kwota eżistenti ta' l-Unjoni Ewropea.

Ladarba nsiru membri sħaħ, il-kwota ta' l-Unjoni Ewropea fir-rigward tal-provvista tal-ħaruf tiżdied sia għax ikun hemm it- talba ta' pajjiżna li nżidu bi ftit, u jista' jkun li tiżdied ukoll minħabba t-talbiet li għamlu l-pajjiżi l-oħra kandidati li wkoll jinsabu fil-mixja li jissieħbu fl-Unjoni Ewropea.

Allura tiġi stabbilita kwota ġdida li tidħol fl-Unjoni Ewropea u kemm-il darba tinqabeż dik il-kwota kull ammont li jidħol f'dan il-block ġdid ta' l-Unjoni Ewropea tibda tħallas ċertu ammont ta' levy.

Ovvjament issa aħna rridu nitkellmu fuq żewġ sensi ta' clubs.

Ladarba nkunu fil-club ta' l-Unjoni Ewropea rridu nneħħu l-levies bħalma l-membri ta' l-Unjoni Ewropea neħħew il-levies ta' bejniethom.

Jiġifieri ladarba nsiru club wieħed bejna u bejn l-Unjoni Ewropea ma jkunx hemm iżjed protezzjoni u allura fin-negozju kollu li jsir bejn il-pajjiżi kollha ta' l- Unjoni Ewropea, il-levies iridu jiġu mneħħija kemm jista' jkun malajr.

Ovvjament l-Unjoni Ewropea, bħala block, ikollha dawk il-levies li fil- preżent Malta għandha ma' pajjiżi oħra.

Melta l-Unjoni Ewropea tinnegozja ma' l-Awstralja, mas-South America, ma' l-Afrika, mal-Kanada, mal-Ġappun u mal-United States of America xorta hemm il-protezzjoni allavolja din biż- żmien trid titneħħa wkoll.

Jiġifieri, kif kont qed ngħid, fejn aħna storikament konna nimportaw ċertu ammont ta' prodotti - semmejt il-ħaruf għaliex dan huwa prodott li ssemma diversi drabi hawnhekk u kienu qalulna li kemm-il darba aħna nidħlu fl- Unjoni Ewropea l-prezz tiegħu se jiżdied għal ħames darbiet, li m'hu minnu xejn - ...

Dalgħodu għamilna nofs siegħa nitkellmu fuq il-ħaruf, il-muntun, in-ngħaġ u ma nafx x'ma semmejniex u ma kellix iċ-ċans nispjega eżatt is- sitwazzjoni.

(Interruzzjonijiet) Għamiltlek il-workings kollha fuq il- Mejda tal-Kamra.

(Interruzzjonijiet) Le, dalgħodu m'għamilthielux bħal fil-forn, dalgħodu ppreżentajt biss il-workings kif jinħadem.

Aħna hawnhekk u anke fuq il-mezzi tax-xandir għamilna żmien nisimgħu lil ta' l- oppożizzjoni jgħidulna li l-prezz tal-ħaruf se jogħla b'ħames darbiet.

Dan m'hu minnu xejn.

Fuq il-workings li għamilna, il-prezz tal-ħaruf jekk illum jiswa Lm1 se jiġi jiswa Lm1.10 u mhux Lm5 bħalma tallega l-oppożizzjoni.

Hawnhekk fuq il-Mejda tal-Kamra poġġejt għal darba, tnejn, tlieta l-workings u għamiltha b'font 18 u bold ħalli tintgħaraf; anke jien li ma tantx nara wkoll naraha.

Dawn il-workings juru li hija gidba meta nisimgħu li l-prezz tal-ħaruf se jogħla b'ħames darbiet u se jiġi jiswa Lm5.

Barra minn hekk wieħed ma jridx iqis keffa ta' miżien wieħed biss imma jrid iqis iż-żewġ kefef.

Jien ma rridx ngħid u qatt m'għedt li bi dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea kollox se jorħos; ikollok oġġetti li jistgħu jogħlew ftit imma mbagħad hemm l-għajnuna li l-Unjoni Ewropea tagħti lill-pajjiżi li jkunu għadhom kif qegħdin jissieħbu ħalli dawn itejbu l-operat tagħhom.

(Interruzzjonijiet) Il-Greċja kienet kontra l-Unjoni Ewropea imma llum kulħadd jgħid li mn'Alla kienet l-Unjoni Ewropea għalihom.

U bħall-Greċja kien hemm Spanja, il-Portugall u l-Irlanda li kollha kienu pajjiżi inqas żviluppati minna u llum kollha mxew 'il quddiem.

Mr Speaker, nerġa' ngħid li bi sħubija fl-Unjoni Ewropea jista' jkun hemm xi affarijiet li jogħlew u jkun hemm oħrajn li joħrsu, pero` meta nħarsu lejn il-GDP per capita ta' pajjiżna naraw li din hija ta' 52 meta mqabbla ma' dik ta' l-Unjoni Ewropea li hija 100.

Għalhekk aħna klassifikati taħt dak li jissejjaħ objective one u dan waħdu jindika li pajjiżna jkun eliġibbli biex jibbenefika mill-ammont ta' finanzi u permezz ta' din l- għajnuna finanzjarja pajjiżna jkun jista' jagħmel l-istrutturar neċessarju ħalli niġu nilagħbu u nikkompetu on the same level playingfield u dan ikompli jseħħ sakemm aħna nilħqu l-istess livell ta' għajxien u ta' produzzjoni bħalma jeżistu fil-pajjiżi li huma diġa` msieħba fl-Unjoni Ewropea.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Mr Speaker, il-Ministru waqt li kien qed jagħti t- tweġiba tiegħu lill-Onor.

Farrugia, il-Ministru semma l-importazzjoni tal- laħam.

Xtaqt nistaqsih jekk, looking back, huwiex sodisfatt bil-passi li ħa d-dipartiment tal-veterinarju u anke d-dipartiment ta' l-agrikoltura biex kemm jista' jkun il-marda tal-madcow li ħakmet diversi pajjiżi Ewropej inżammet 'il bogħod mix-xtut tagħna u jekk l-importazzjoni tal-laħam issa ġietx lura għan-normal.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, irrid infakkar li jien u sieħbi l-Onor.

Louis Deguara flimkien ma' żewġ membri ta' l-oppożizzjoni għamilna seduta sħiħa niddiskutu u niddibattu l-ġenn li ħakem lill-baqra barranija qisna professuri.

Bi pjaċir ngħid li bil-miżuri kollha li ħa s-servizz veterinarju ta' pajjiżna u d-dipartiment ta' l-agrikoltura, il-marda tal- BSE ma daħlitx ġewwa pajjiżna.

L-istess jista' jingħad għall-foot and mouth disease.

Irrid ngħid li għadna qed nieħdu l-prekawzjonijiet kollha u għadna qed nagħmlu dak kollu teknikament possibbli biex nassiguraw li dan it-tip ta' mard ma jidħolx fil-merħliet tagħna.

Bħalma ġara f'pajjiżi oħra, b'mod partikolari dawk ta' l-Ewropa, għall-bidu f'pajjiżna kellna kriżi fid-domanda għal-laħam b'mod partikolari taċ-ċanga.

U rrid infakkar hawnhekk li kien membru ta' l-oppożizzjoni, l-Onor.

Leo Brincat, li kien ħareġ bl-għajta li kien daħal xi container minn Franza u li kien ġej minn xi reġjun li fil-viċin kien hemm il-marda tal-BSE.

U bl- istqarrija li kien ħareġ dan il-ħabib tagħna mill-oppożizzjoni, liema stqarrija ma kenitx ġiet issostanzjata, in-nies kienu twerwru u ġġennu u l- konsum taċ-ċanga waqa' f'daqqa waħda.

Din l-għajta falza serviet biss biex inkissru lill-industrija.

Mhux sewwa li jkun hawn min jiġi hawnhekk u għax mingħalih għandu l-immunita` tal-parlament jgħid li jrid, iwerwer lil kulħadd u jkisser in-negozju ta' kulħadd.

(Interruzzjonijiet) Minħabba din l-istqarrija rresponsabbli ġara li s-settur taċ-ċanga kellu jgħaddi minn żmien ta' tbatija bla bżonn għax wara li ġiet ivverifikata kull kunsinna li daħlet f'pajjiżna, ma rriżultax li daħal dan l-imbierek container ta' ċanga minn dan ir-reġjun fi Franza.

Mr Speaker, għall-bidu li kellna din ix-xniegħa falza, distruttiva u li biex tagħmilha trid tkun verament irresponsabbli, il-konsum waqa', il-qatla fil-biċċerija bdiet nieżla u beda jinġema' l-laħam fl-irziezet għax jekk ma jkollokx domanda m'intix se toqtol u allura r-raħħal kellu joħroġ iżjed spejjeż biex jitma' lill-bhejjem tiegħu fir-razzett, bir-riżultat li r- raħħala kellhom ibatu l-konsegwenzi finanzjarji wkoll.

Ħadna l-miżuri kollha u għamilna u għadna qed nagħmlu t-testijiet fuq iċ- ċanga maqtula - l-ewwel bdejna fuq iċ-ċanga iżjed minn 18-il xahar imbagħad tellajnieha għaċ-ċanga kollha maqtula - biex ikun ivverifikat li ċ-ċanga kollha li toħroġ għall-konsum hija disease free.

Nista' ngħid li llum il- qatla taċ-ċanga reġgħet bdiet tirkupra, qiegħda tiżdied u s-sitwazzjoni reġgħet ġiet għan-normal.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu issa għal Tqegħid ta' karti u nsejjaħ lill-Ministru tas-Saħħa.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): F'isem il-Ministru għat- Trasport u Komunikazzjoni, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 299 ta' l-2001 - Regolamenti Ekonomiċi ta' l- Ajruport ta' l-2001; u

Avviż Legali Nru 300 ta' l-2001 - Regolamenti ta' l-2001 dwar l- Assenjar ta' Slots fl-Ajruport.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

KUMITAT TA' PROVVISTA

ESTIMI ĠENERALI 2002

IT-TIELET JUM STABBILIT

MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

L-ordni għal Kumitat ġie moqri.

FIL-KUMITAT

L-Onor.

Michael Bonnici, president tal-Kumitati jippresjedi

THE CHAIRMAN: Nixtieq ninforma lill-Kumitat li skond il-mozzjoni Nru. 258 tas-26 ta' Novembru 2001 l-ħin tad-diskussjoni għandu jinqasam indaqs bejn kelliema tal-gvern u kelliema ta' l-oppożizzjoni bl-aħħar nofs għall-gvern.

Nistieden lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni biex iressaq ir-riżoluzzjonijiet tiegħu.

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): Mr Chairman, inressaq dawn il-Riżoluzzjonijiet:

VOT 17 - MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 33,879,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 17 - Ministeru ta' l-Edukazzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

VOT 18 - EDUKAZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 49,266,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 18 - Edukazzjoni, kif dettaljata fl- Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

VOT 19 - LIBRERIJI U ARKIVJI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 687,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 19 - Libreriji u Arkivji, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

VOT 20 - MUŻEWIJIET

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm1,320,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 20 - Mużewijiet, kif dettaljata fl- Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

VOT 21 - ŻGĦAŻAGĦ U SPORT

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 1,067,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 21 - Żgħażagħ u Sport, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

VOT 22 - KULTURA U ARTI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 1,386,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 22 - Kultura u Arti, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

VOT III - MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 7,775,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot III - Ministeru ta' l-Edukazzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Carmelo Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Chairman, min-naħa ta' l-oppożizzjoni se nipproponi din l-emenda:

VOT 17

MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

Personal Emoluments

Item 11 Holders of Political Office

Ħassar iċ-ċifra "Lm26,919" u ssostitwixxi minflok iċ-ċifra "Lm26,908".

Delete the figure "Lm26,919" and substitute therefor the figure "Lm26,908".

Mr Chairman, is-sena li għaddiet kont spiċċajt id-diskors tiegħi billi għedt li l-budget għas-sena li qegħdin fiha kien biss accounting exercise biex il-gvern iqabbel in-numri u juri sitwazzjoni tajba.

Kien budget li ma kien joffri l-ebda inizjattiva, soluzzjoni jew direzzjoni għall-problemi li ż-żgħażagħ qed iħabbtu wiċċhom magħhom.

Bażikament din is-sena nista' nerġa' ngħid l-istess ħaġa għax għal darb'oħra dan huwa budget mibni fuq il- gideb u fuq it-tagħwiġ tal-figuri biex nidhru sbieħ iżda mbagħad ma nsibu l- ebda inizjattiva serja jew dak il-wens li tant hu meħtieġ b'mod partikolari għal min jinsab f'xi problema.

Mr Chairman, f'dan il-budget qed jintuża s-slogan li ilna nisimgħu bih min- naħa tal-gvern Nazzjonalista li rridu nsaħħu lil pajjiżna.

Permezz ta' dan is-slogan il-gvern Nazzjonalista qed jammetti li fl-aħħar mill-aħħar pajjiżna għandu l-problemi u allura għandu bżonn li jissaħħaħ pero' mbagħad fl-istess ħin m'hu qed joffri l-ebda soluzzjoni serja.

Mr. Speaker, hija ħaġa ċerta li ż-żgħażagħ m'humiex qed jiġu meqjusa bħala parti minn pajjiżna u se nispjega għaliex.

L-ewwelnett id-diskors tal- budget innifsu fih 59 paġna imma fih ma saret l-ebda riferenza għaż- żgħażagħ.

Fil-fatt dan il-gvern nesa kompletament liż-żgħażagħ f'dan il- budget.

Lil dawn jiftakar fihom biss meta jiġi biex jużahom fil-propaganda li jagħmel minħabba l-ossessjoni tiegħu li kemm jista' jkun malajr u akkost ta' kollox insiru membri sħaħ fl-Unjoni Ewropea.

Jiftakar fihom ukoll meta jiġi biex jiġbor iktar taxxi bħalma se jagħmel is-sena d-dieħla fejn se jiġbor iktar taxxi mingħand min diġa` ilu jħallas minflok ma jiġborhom mingħand dawk li qed jevadu.

Dan il-punt ħareġ anke f'diskorsi oħrajn li saru minn sħabi.

Aħna naqblu li għandhom jinġabru t-taxxi pero' dan għandu jsir mingħand kulħadd.

Fil-preżent dan m'huwiex il-każ għax id-dħul tal- gvern se jiżdied mit-taxxi li se jkomplu jħallsu dawk li ilhom iħallsu.

Mr. Chairman, tajjeb li jingħad ukoll li dan il-gvern ftakar ukoll fl- istudenti żgħażagħ ftit qabel il-budget meta kiesaħ u biered għolla t- tariffi ta' l-eżamijiet tal-Matsec permezz ta' l-avviż legali Nru. 260.

Dan għamlu għax tajjeb ngħidu li ma' dan il-gvern ikollna budget is-sena kollha għax minn ħin għal ieħor tistenna li tfaqqa xi taxxa.

Qabel l- elezzjoni ta' l-1998 kienu tqassmu siltiet mill-programm elettorali tal- Partit Nazzjonalista bit-titlu "B'għażla waħda tirbaħ 21 darba".

Naħseb aħjar intitolawh "B'għażla waħda tirbaħ 250 taxxa".

Fost ħafna punti oħrajn hemm punt 15 li għandu x'jaqsam maż-żgħażagħ.

Hawnhekk insibu hekk:

"Iż-żgħażagħ ikollhom posthom fil-gvern"

Illum jiena nistaqsi: X'inhu l-post taż-żgħażagħ fil-gvern fil-preżent( Hawnhekk mhux qed nirriferi għall-membri tal-Kabinett imma għal żgħażagħ li jkunu fuq bordijiet biex jieħdu deċiżjonijiet minn perspettiva żagħżugħa.

Dan qed ngħidu għax jirriżulta li fi 11-il ministeru - tlieta minnhom ma pprovdewx l-informazzjoni mitluba - jirriżulta li hemm 1,253 persuna li jinsabu fuq bordijiet, awtoritajiet jew kummissjonijiet, u minn dawn 54 persuna biss huma taħt l-eta` ta' 29 sena.

Dan ifisser li 4.3% biss tal- membri qed jirrappreżentaw liż-żgħażagħ fuq bordijiet, awtoritajiet u kummissjonijiet.

Dan huwa ferm 'il bogħod minn dak imwiegħed fl-aħħar elezzjoni li għaddiet.

Mhux ta' b'xejn li l-gvern huwa maqtugħ minn dak li qed iħossu ż-żgħażagħ.

Nixtieq nikkwota silta oħra minn dan il-manifest elettorali mqassar.

Dan se nagħmlu għax issa deħlin fir-raba' sena tal-gvern Nazzjonalista u allura suppost ħafna mill-wegħdiet tiegħu diġa` huma mwettqa.

Punt sitta jsemmi t- turiżmu, u jgħid hekk:

"It-turiżmu jitqajjem mill-qagħda mwiegħra li waqa' fiha minħabba l- inċertezza tal-politika u t-traskuraġni fit-taħriġ taż-żgħażagħ f'dan il-qasam."

Minn tant punti t-turiżmu ġew isemmu, qasam li bħalissa għaddej minn diffikultajiet serji.

Hawnhekk ta' min igħid li minn 425 żagħżugħ u żagħżugħa li applikaw għall-istudji turistiċi fl-ITS ġew aċċettati 213 biss.

Naħseb li din hija wegħda oħra li ma żammx il-gvern Nazzjonalista.

Dan biex ma nsemmix it-theddid fuq il-postijiet ta' xogħol fil-qasam tat- turiżmu minħabba ħaddiema barranin li qed jiġu jaħdmu f'pajjiżna għal ftit taż-żmien.

Ċertament dan kollu għandu impatt fuq iż-żgħażagħ għax l- opportunitajiet f'dan il-qasam dejjem qed jonqsu.

Nixtieq issa ngħid xi ħaġa dwar iż-żgħażagħ vis-a-vis l-Unjoni Ewropea.

Ħafna drabi l-membri tal-gvern jgħidu li l-Unjoni Ewropea hija dik l-art imwegħda li se ssolvielna l-problemi kollha.

Jgħid ukoll li jekk ma nsirux membri sħaħ se ninqatgħu waħedna u l-problemi li għandna mhux se nsolvuhom għax aħna m'aħniex kapaċi.

Bla tlaqlieq jien ngħid - u dan jgħidu wkoll il- Partit Laburista - li fl-Unjoni Ewropea hemm il-pożittiv u dak li hu tajjeb u jgħodd għaċ-ċirkostanzi tagħna għandna nagħmluh tagħna.

Dan qed ngħidu għax il-problemi li għandu pajjiżna rridu nkunu aħna li nsolvuhom bil- ħiliet u l-kapaċitajiet tagħna li m'huwiex ftit.

Hekk nemmnu tal-Partit Laburista.

Il-politika tagħna f'dak li għandu x'jaqsam ma' politika barranija hija mibnija l-ewwel u qabel kollox fuq x'jaqbel lill-poplu Malti u mhux x'jinteressa lil ħaddieħor.

Il-Partit Nazzjonalista bena l- propaganda tiegħu fuq l-Unjoni Ewropea u fuq il-fondi kbar li se jiġu mill- Unjoni Ewropea u fost affarijiet oħra qal li dawn se jsolvulna l-problemi.

Qabel l-aħħar elezzjoni kienu qalu li se jiġu Lm100 miljun fis-sena.

Inutli nistaqsu x'sar minnhom dawn il-flus għax it-tweġiba ma tasal qatt.

Sur President, ma nistax ma nsemmix il-programmi edukattivi u vokazzjonali ta' l-Unjoni Ewropea.

Il-Partit Laburista jaqbel ma' dawn il-programmi.

Hawnhekk ta' min igħid li għall-kuntrarju ta' x'jgħidu xi wħud, anke bil- politika tagħna ta' Malta, Svizzera fil-Mediterran nkunu nistgħu nipparteċipaw fihom.

Qabel l-aħħar elezzjoni u snin qabel kienu jgħidulna li l-parteċipazzjoni tagħna f'dawn il-programmi se tkun b'xejn, imbagħad smajna lill-Ministru tal-Finanzi jgħidilna li xejn m'hu b'xejn.

Fuq dan naqbel miegħu u ta' min isemmi li dan japplika anke fil-każ ta' dawn il- programmi.

F'każ ta' sħubija sħiħa pajjiżna wkoll ikun qed jikkontribwixxi permezz ta' taxxi u permezz ta' ħlasijiet.

Dan qed ngħidu għax jekk wieħed jara l-annual report tal-European Union Programme Unit, il-EUPU, paġna 14 fuq l-allokazzjoni tal-fondi wieħed isib li għal tliet programmi li huma Leonardo, Socrates u l-Youth it-total biex pajjiżna seta' jipparteċipa fihom kien ta' Lm1,575,000, li minnhom Malta ħallset Lm1,215,000 filwaqt li l-Unjoni Ewropea kkontribwiet bi Lm360,000.

Dan ifisser li pajjiżna ħallas iktar minn 77% u l-Unjoni Ewropea ħallset ftit inqas minn 23% u allura l- argument li dawn se nipparteċipaw fihom b'xejn bħala pajjiż applikant jew membru ma jreġix.

Mr Chairman, tajjeb li wieħed jgħid li għall-fifth framework programme il- fondi kollha ġew ipprovduti mit-taxxi li nħallsu aħna bħala ċittadini.

Tajjeb wieħed jiġbed ftit l-attenzjoni wkoll għal dak li hemm miktub fl- introduzzjoni, li assolutament tinjora l-progress li kien sar anke bejn l- 1996 u l-1998 f'dan il-qasam.

Nixtieq insemmi dan għax l-ewwelnett ikun tajjeb li nagħtu l-mertu lil min ħaqqu u t-tieni biex nuri li min jgħid li ma sar xejn f'dawk is-sentejn ikun qed jiżbalja u jqarraq.

Kif nafu, l-istruttura ta' Socrates office twaqfet bis-serjeta` f'dak il-perijodu u saret ħidma tajba ħafna min-nies kollha li jaħdmu f'dak l-uffiċċju u anke ġie mħarreġ staff apposta biex pajjiżna seta' jipparteċipa b'mod serju f'dawn il-programmi.

Jekk m'inix sejjer żball is-Socrates kien l-ewwel programm li pajjiżna seta' jipparteċipa fih.

Ħaġa oħra li nsibu fl-istess annual report tas-sena 2001 hija li s- sitwazzjoni finanzjarja fil-każ ta' dawn il-programmi, jiġifieri li pajjiżna jikkontribwixxi iktar minn 77% tal-fondi, għandha tibqa' sejra hekk għal ħames snin sħaħ.

Mill-banda l-oħra meta wieħed jara l-estimi paġna 118 isib li l-vot ta' l-NPAA żdied b'Lm665,000.

Hawnhekk jiena ngħid li ta' min il-ministru jew is-segretarju parlamentari jwieġbu ftit fejn sejrin dan il-fondi li nsibu taħt il-vot ta' l-NPAA.

Dawn se jmorru kollha għal programmi edukattivi u ta' taħriġ ta' l-Unjoni Ewropea?

Kif se jinqasmu bejn Malta u l-Unjoni Ewropea?

Dan qed ngħidu għax fil-footnotes l-affarijiet m'humiex daqshekk ċari u ta' min jispjega ftit fuq il-figura kif se tinfirex.

Insomma, jkunu x'ikunu l-figuri jibqa' l-fatt li Malta se terġa' toħroġ kontribut qawwi għall-kuntrarju ta' dak li kienu jgħidu qabel.

Niġi issa għaż-żgħażagħ u għall-qasam tax-xogħol.

Fil-fatt qabel l-aħħar elezzjoni smajna ħafna biki u dmugħ tal-kukudrilli fuq l-ammont ta' żgħażagħ taħt it-30 sena li ma jaħdmux.

Jiena wkoll se nikkwota s-silta li kkwota l-Kap ta' l-Oppożizzjoni nhar l-Erbgħa li għaddew fejn il-kap tal- Partit Nazzjonalista kien kiteb hekk liż-żgħażagħ:

"Wieħed mill-ikbar dispjaċiri li ġabilna l-gvern ta' Alfred Sant huwa li 40% tan-nies li jirreġistraw għax-xogħol huma żgħażagħ taħt it-30 sena, li m'hemmx dubju li għandhom il-ħila u r-rieda li jaħdmu kieku jsibu x-xogħol."

Is-sena li għaddiet qalulna li l-budget ta' l-ETC żdied biex isir xi ħaġa fost iż-żgħażagħ ġaladarba l-qgħad fost ż-żgħażagħ baqa' għoli.

Illum x'inhi s-sitwazzjoni( Illum wieħed jista' jikkwota ċifri ta' youth unemployment li huma agħar minn dak li kien qalilna l-prim ministru tal- lum.

Il-labour force survey ta' Ġunju 2001 qed isemmi li l-qgħad fost iż- żgħażagħ bejn 15-il sena u 24 sena jlaħħaq kważi 59% ta' dawk li qed jirreġistraw u allura naħseb li s-sitwazzjoni fil-qasam tax-xogħol rigward żgħażagħ illum hija iktar preokkupanti milli qatt kienet.

Barra li naraw iċ-ċifri tal-qgħad tajjeb li naraw kemm qed ikun iktar faċli għaż-żgħażagħ jew le li jsibu xogħol kemm jista' jkun malajr.

Jirriżulta li llum qed idumu iktar ġimgħat biex isibu x-xogħol.

Naħseb li dan jista' jkun minħabba diversi fatturi u jiena se nsemmi tnejn minnhom minħabba li l- ħin huwa ristrett.

Waħda minnhom tista' tkun in-nuqqas ta' opportunitajiet li mhux ta' min jittraskuraha għax hija realta`.

Il-problema l-oħra, li wkoll hija problema serja u ta' min jeħodha bis-serjeta` mill-iktar fis possibbli, hija dik ta' l-employability, jiġifieri jkollok żgħażagħ li minħabba problemi fl-edukazzjoni tagħhom, minħabba li ma jkollhomx l-għodda neċessarji għaż-żmenijiet tal-lum qed jispiċċaw ma jkunux jistgħu jidħlu fid-dinja tax-xogħol.

Fil-fatt jirriżulta li iktar minn 62% taż-żgħażagħ li jirreġistraw għax-xogħol qed jirreġistraw għall-iktar xogħlijiet elementari.

Għalkemm ċertament dawn it-tip ta' xogħlijiet huma bżonnjużi pero' huwa fatt li dawn ix-xogħlijiet naqsu.

Saħansitra qed ikun hemm nies li għandhom il-kwalifiki li qed jieħdu dawn ix-xogħlijiet ukoll.

Minn hawn toħroġ l-importanza li jingħata taħriġ lil dawn iż-żgħażagħ.

Mr Chairman, min-naħa tal-Partit Nazzjonalista nisimgħu ħafna fuq l- opportunitajiet kbar li dawn iż-żgħażagħ ikollhom bi sħubija sħiħa.

Jingħad li dawn ikunu jistgħu jmorru jaħdmu barra minn Malta u jiena nistaqsi: X'opportunitjaiet jista' jkolhom dawn iż-żgħażagħ li għandhom diffikultajiet serji biex isibu xogħol f'pajjiżna llum minħabba n-nuqqas ta' ħiliet neċessarji ( Tajjeb li nerġa' nisħaq fuq l-importanza li jerġgħu jingħataw ċans ieħor u jingħataw it-taħriġ neċesarju ħalli l-futur tagħhom ma jkunx mhedded.

Dan barra l-fatt li l-qgħad fost iż-żgħażagħ fl- istess Unjoni Ewropea huwa wieħed għoli partikolarmment f'pajjiżi u f'żoni li huma qrib tagħna.

Biżżejjed wieħed isemmi Sqallija u anke Calabria biex jinduna bil-problemi ta' qgħad fost iż-żgħażagħ f'pajjiżi membri ta' l- Unjoni Ewropea.

Fil-bidu jiena għalhekk għedt li hija ħasra li dan il- budget ma jsemmi xejn fuq iż-żgħażagħ.

Dan il-budget mhux qed jipproponi inċentivi biex żgħażagħ bla xogħol għada pitgħada jkunu jistgħu jidħlu fid- dinja tax-xogħol.

Meta aħna konna fil-gvern konna qegħdin nipproponu li parti mid-dħul mill-privatizzazzjoni jmur biex ikun hemm inċentivi favur iż- żgħażagħ pero` bħas-soltu, dan il-gvern jagħmel ħafna wegħdiet u ħafna diskors sabiħ qabel l-elezzjoni pero` wara jinsa kollox.

Wegħda oħra kienet fuq il-kura taż-żgħażagħ.

Din kienet wegħda 170 fejn qalulna li tinħoloq taqsima ġdida għall-kura taż-żgħażagħ.

Qabel l- elezzjoni wieħed kien jaħseb li dawn għandhom il-pjanijiet kolha lesti imbagħad meta tagħmel il-mistoqsijiet parlamentari dwar fejn wasalna ssib li għad m'hemm xejn konkret.

Il-qasam tal-housing ukoll huwa qasam li ċertament jinteressa ħafna liż- żgħażagħ u hija uġiegħ ta' ras kbira għal dawk li qed ifittxu akkomodazzjoni speċjalment meta jiġu biex jieħdu l-istat tagħhom.

Hawnhekk spiċċajna li minkejja d-diskors kollu li jingħad, il-housing authority stess spiċċat spekulatur u qed tikkompeti ma' prezzijiet għolja oħra li nsibu fis-settur privat.

Dan barra l-fatt li fl-istudju li sar mill-kunsill nazzjonali taż-żgħażagħ ma sibna xejn dwar din il-problema.

Għal dak ir- rapport intefqu Lm3,000 biex suppost jgħidulna x'ikun l-impatt ta' sħubija sħiħa fl-Unjoni Ewropea imma minflok, sibna elenku ta' dak li huwa magħruf diġa`.

F'dan l-istess rapport ma nsibu l-ebda riferenza għal x'impatt jista' jkollha sħubija sħiħa fl-Unjoni Ewropea fuq il-prezzijiet ta' l-art.

F'dan il-każ iż-żgħażagħ se jkollhom jikompetu ma' persuni oħrajn.

Minħabba f'hekk il-prezzijiet se jogħlew u iktar ma jkunux reachable għal dawn iż- żgħażagħ.

Wegħda oħra ta' qabel l-aħħar elezzjoni kienet li partit nazzjonalista fil- gvern ikattar l-għajnuna lill-kunsill nazzjonali taż-żgħażagħ.

Hawnhekk ta' min igħid li dan il-vot baqa' l-istess, jiġifieri Lm6,000, anke għas- sena d-dieħla.

Minn banda ħadt ir-ruħ għax għallinqas serraħt rasi li l- kunsill ma jistax iberbaq il-flus f'xi rapport ieħor bħal dak li semmejt.

Mr Chairman, naħseb li hawnhekk ta' min joqgħod ftit attent dwar x'qed jiġri u x'inhu għaddej rigward problemi soċjali fost iż-żgħażagħ.

Rigward iż-żgħażagħ la għandna nagħlqu għajnejna u lanqas naħarbu mir- responsabbiltajiet.

Dan l-appell qed nagħmlu mhux għan-naħa tal-gvern biss imma għal kulħadd inkluż in-naħa ta' l-oppożizzjoni.

Aħna għandna nħarsu mill-qrib u nipprovaw noħorġu b'ideat ġodda dwar kif nistgħu ngħinu liż- żgħażagħ li għandhom problemi soċjali.

M'għandix il-ħin noqgħod nikkwota mid-diskors li għamel Mons. Victor Grech bħala direttur tal-Caritas meta kien tkellem f'konferenza nazzjonali organizzata mill-kunsill nazzjonali taż-żgħażagħ pero` ta' min insemmi l-aktar sentenza li ġibditli l- attenzjoni.

Dan qal li forsi qatt daqs illum iż-żgħażagħ ma ħassewhom waħedhom jixxejru mar-riħ.

Dan minħabba diversi problemi li semmejt.

Jiena naħseb li dan l-appell ta' Mons. Victor Grech għandna nagħmluh tagħna bħala parlament.

Fil-ħin li fadalli nixtieq nitkellem daqsxejn fuq l-isport.

Jien nixtieq nagħmel mistoqsijiet serji dwar kif jiġu deċiżi l-għajnuniet li jingħataw.

F'dan il-każ jidher li la hemm trasparenza u lanqas konsultazzjoni ma' min verament għandu jiġi konsultat dwar l-għajnuniet li jingħataw mill-budget rikorrenti ta' l-isport.

Nixtieq insemmi żewġ eżempji żgħar biex nuri n- nuqqas ta' trasparenza u konsultazzjoni u biex nuri wkoll kemm huma żbaljati l-prijoritajiet.

Għandna l-każ ta' Pawlu Mifsud, li ċertament m'għandu l-ebda introduzzjoni fost l-isportivi Maltin, li ma ngħatax għajnuna biex jipparteċipa f'kampjunati tad-dinja u mbagħad per eżempju jkollok min jieħu Lm5,000 minn tliet ministeri differenti, mill-ministeru tat-trasport, mill-ministeru tat-turiżmu u mill-ministeru ta' l-isport innifsu.

Wieħed bilfors jistaqsi dwar xi kriterji jintużaw biex jiġu deċiżi dawn l-affarijiet.

Per eżempju jkollok clubs li jkunu ngħataw l-art jieħdu għajnuna finanzjarja imbagħad clubs oħrajn jiċħdulhom din it-talba għax igħidulhom li huma jkunu ħadu għajnuna ta' art bħala ċens jew kera.

Huwa tajjeb li tingħata din it-tip ta' għajnuna imma mbagħad m'għandniex nużaw two weights and two measures.

Nixtieq nitkellem ftit ukoll fuq il-vot kapitali.

Jidher li bejn il-flus ivvutati u d-diskors li kien ingħad qabel l-elezzjoni u li għadu qed jingħad s'issa hemm differenza kbira.

Fil-manifest elettorali paġna 12 wegħda Nru. 77, jingħad li 1% tan-nefqa tal-gvern tkun fuq l-isport.

Mill- banda l-oħra l-ispiża kapitali kollha għas-sena 2002 hija ta' Lm95 miljun u l-ispiża kapitali għall-isport hija ta' Lm500,000.

Vera li kien hemm żieda ta' Lm200,000 fuq din is-sena, pero' din xorta' tibqa' 0.52% ta' l-ispiża totali tal-gvern li hi ferm 'il bogħod mill-1% li kien imwiegħed.

Sur President, jissemmew ukoll ħafna proġetti u jiena nixtieq ngħid xi ħaġa fuq il-kumpless sportiv tal-Kottonera.

Mill-istimi li saru u mid-diskors li jingħad jidher li dan il-kumpless sportiv se jiġi jiswa bejn Lm2.5 miljun u Lm3 miljun.

Jien nixtieq li forsi s-segretarju parlamentari jpoġġi fuq il-mejda tal-Kamra kopja dettaljata u aġġornata ta' l-istimi tal- proġetti kapitali, mhux biss tal-Kottonera imma anke ta' proġetti oħrajn minħabba li ħafna drabi jissemmew diversi figuri – u dan anke f'diskors li jagħmel is-segretarju parlamentari stess - li jkunu differenti.

F'dan il- każ qisu ħadd ma jaf fejn qiegħed fil-vot kapitali fuq dan il-proġett partikolari.

Nixtieq li jitpoġġew ukoll stimi u proġettazzjonijiet fuq il- proġetti l-oħra bħal ta' l-universita', tat-track tal-Marsa, ix-xogħol tal- bini amministrattiv tal-Marsa u ż-żewġ kumplessi sportivi l-oħrajn.

Nixtieq nistaqsi wkoll dwar meta se jkunu lesti t-tliet ċentri sportivi mwiegħda fil-manifest elettorali.

Nixtieq nistaqsi jekk hux veru jew le li kien ippjanat li t-tielet ċentru kien se jinfetaħ u jiġi wżat sa nofs is-sena 2002.

Dan qed nistaqsih għax kien hemm rapport, li mid-dehra kien sar mis- segretarju parlamentari, fejn kien hemm xi proposti li t-tielet ċentru jinfetaħ proprju f'nofs is-sena 2002, pero' s'issa jidher li dak tal- Kottonera biss se jiġi awgurat għas-sena 2003.

Hemm ukoll il-mistoqsija dwar jekk hux se jkun hemm fondi mil-lotteriji għall-isport.

Tajjeb li nsemmi li l-isport ġie mdaħħal fl-att li għaddejna minn dan il-parlament fuq il-lotteriji grazzi għall-emendi li proponiet l- oppożizzjoni, għaliex kieku konna nibqgħu għaddejjin b'li kien hemm.

Nixtieq inkun naf ukoll x'kienet it-talba li saret min-naħa tal-ministeru dwar il-fondi kapitali.

Qed ngħid dan, Sur President, għaliex l-affarijiet ma jistgħux isiru bis-serjeta' jekk wieħed jitkellem fuq ħafna proġetti pero' mbagħad ma jkollux il-fondi neċessarji biex jaħdem.

Bħala persuna li għandi għall-qalbi l-isport jien ngħir ħafna għal dak li ġara rigward l-MIC li għadu jitwieled proprju f'dawn l-aħħar snin.

Qed ngħid dan għax il-vot ta' l-MIC żdied b'Lm600,000, jiġifieri għal Lm900,000.

Din hija żieda ta' 200% fuq din is-sena pero' fil-każ ta' l-isport dan jibqa' jiddependi fuq il-ħniena ta' x'jista' jinqala' matul is-sena.

Jien naħseb li l-isportivi matul is-sena ġustament jilmentaw fuq kemm hu meħtieġ li jiġu vvotati aktar fondi għall-isport.

Nixtieq nagħmel ukoll żewġ punti żgħar dwar Għawdex, Mr Chairman.

Anke għal Għawdex in-nefqa fuq l-isport naqset.

Mir-rapporti li jasluli jien għandi dubju serju dwar kemm il-voti kapitali u rikorrenti fuq l-isport ġewwa Għawdex jiġu minfuqa.

Jien nappella li l-affarijiet isiru b'iktar serjeta' għall-ġid ta' l-isport innifsu.

Nixtieq li fl-aħħar tad-diskors tiegħi nsellem u nuri l-apprezzament tiegħi u tal-Partit Laburista lil tant u tant persuni li jaħdmu fil-qasam taż- żgħażagħ u anke fil-qasam ta' l-isport b'mod volontarju.

Jien persważ li dan jagħmluh b'impenn, b'dedikazzjoni u b'ġenwinita' għax sinċerament jemmnu li jistgħu jagħtu kontribut lis-soċjeta'.

F'dawn iż-żewġ oqsma taż- żgħażagħ u ta' l-isport hemm bżonn ta' inizjattiva ġdida fejn ikollna pjan ta' kif tassew nagħtu l-importanza meħtieġa lil dawn l-oqsma u l-Partit Laburista b'mod partikolari matul dawn l-aħħar sentejn ħadem fuq dokumenti li għaddihom lill-konferenza ġenerali.

Dawn iż-żewġ dokumenti se jwassluna sabiex infasslu l-manifest elettorali tagħna għall-elezzjoni li ġejja.

M'għandix dubju li wara l-elezzjoni li ġejja l-maġġoranza tal-poplu Malti u Għawdxi, kif ukoll il-maġġoranza taż-żgħażagħ Maltin u Għawdxin se jagħtu mandat lill-Partit Laburista sabiex imexxi lil dan il-pajjiż fl-interess l- ewwel u qabel kollox tal-poplu Malti u mhux l-interess ta' xi ħadd ieħor.

Il-partit tagħna għandu fiduċja sħiħa fil-kapaċitajiet taż-żgħażagħ Maltin u Għawdxin li dejjem aktar qed iħossu l-bżonn ta' inizjattiva, ta' opportunitajiet ġodda kif ukoll tal-wens.

Dawn l-affarijiet jista' joffrihom biss il-Partit Laburista.

Nirringrazzjak.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Nixtieq nibda billi nsellem lil wieħed mill- predeċessuri tagħna, lill-Avukat Ġuże` Cassar li għamel żmien ministru ta' l-edukazzjoni.

Fiż-żmien qasir li għamel bħala ministru ta' l-edukazzjoni kellu tliet kisbiet importanti li jistgħu jiġu assoċjati miegħu fosthom il- ftuħ taċ-ċentri tal-kindergarten.

Nafu kemm il-kindergarten huwa importanti.

Riċerka kemm f'pajjiżna kif ukoll fid-dinja turi li t-tfal li jkollhom esperjenza pożittiva fil-kindergarten hemm ċans li jirnexxu ħafna u ħafna iżjed minn dawk li jibdew jaqgħu lura anke fl-eta' daqshekk żgħira.

It-tieni kisba importanti ta' l-Avukat Ġużeie Cassar kienet li fi żmienu kien sar l-ewwel ftehim kollettiv li fih beda jiġi rikonoxxut l-għalliem gradwat, xi ħaġa li mbagħad baqgħet tissaħħaħ wara.

Kien ta spinta wkoll biex il-formazzjoni professjonali ta' l-għalliema tagħmel it-transizzjoni meħtieġa biex mill-kulleġġ tibda tingħata mill-fakulta' universitarja.

Dawn huma tliet kisbiet importanti ħafna, irridu naħdmu fuqhom u rridu nsaħħuhom għaliex is-suċċess edukattiv jiddependi ħafna u ħafna mill-ewwel snin tal-formazzjoni tat-tfal u jiddependi wkoll mill-għalliema kwalifikati.

B'dan li qed ngħid bl-ebda mod ma rrid infisser li edukazzjoni universitarja tiggarantixxi formazzjoni professjonali ta' l-għalliema, għax wieħed irid jara wkoll il-kontentut u li jingħataw il-ħilijiet u s-snajja meħtieġa biex jgħallmu, imma ċertament pajjiżna għandu jkollu quddiemu l- mira li kull min jgħallem ikun gradwat.

Dan qed ngħidu għax huwa importanti li dik il-formazzjoni tkun relevanti u effettiva għal dak li għandna bżonn nagħmlu.

Dan li qed ngħid juri li l- Avukat Ġuże' Cassar huwa wieħed mill-ħafna ministri Laburisti li taw sehmhom biex tissaħħaħ l-edukazzjoni f'pajjiżna u anke biex jgħinu jagħmlu mill-Partit Laburista l-partit ta' l-edukazzjoni.

Il-Partit Laburista huwa assoċjat ma' ħafna u ħafna kisbiet importanti fl-edukazzjoni u jwiegħed li jkompli jaħdem fil-passi tagħhom.

Mr Chairman, ħames snin ilu kellna lil xi ħadd f'pajjiżna li meta kien jismagħna nitkellmu fuq il-problemi fis-sistema edukattiva kien jgħidilna biex ma nesaġerawx u li l-problema kienet ta' xi tieqa li ma tingħalaqx.

Jien se ndur daqsxejn mas-sistema edukattiva biex nara jekk din it-tieqa ngħalqitx minn dak iż-żmien 'il hawn u jekk fil-fatt hemmx twieqi oħra li ma ngħalqux.

Għadna kemm qbilna fuq kurrikulu nazzjonali li jagħraf li l-ambjent fiżiku ta' l-iskejjel għandu jkun fi stat strutturali tajjeb, milħuq minn kulħadd, nadif, spazjuż, arjuż, imdawwar dekor, mgħammar sew, meħlus minn kull periklu u mħares mill-elementi naturali.

Dan il-kliem inkiteb tliet snin wara l-kliem li l-unika problema li hemm fl-iskejjel kienet xi tieqa li ma tingħalaqx.

Altru minn tieqa waħda ma tingħalaqx.

Fil-fatt x'ħin tlajna fl- 1996 b'dak il-kliem jidwi f'widnejna konna bgħatna team ta' periti fl- iskejjel biex isibu dik it-tieqa u jagħlquha.

U sabu tieqa, u t-tieqa li sabu qalulna li tqum ma' l-Lm4 miljun immedjati biex tissewwa.

Dawn kienu meħtieġa għal xogħlijiet urġenti biex neliminaw l-akbar periklu u l-akbar nuqqasijiet fil-bini ta' l-iskejjel.

Altru minn tieqa ma tingħalaqx.

Fis-sentejn li għamilna fil-gvern aħna bdejna nagħlqu dik it-tieqa.

Għamilna ħafna xogħol, iżda kien għadu biss il-bidu.

Issa anke l-gvern Nazzjonalista beda jagħraf xi bżonnijiet hemm.

Biżżejjed wieħed jara r- rapport tal-fondazzjoni għall-iskejjel ta' għada li għamlet lista sħiħa tax- xogħlijiet kbar li jridu jsiru.

Tant iridu jsiru xogħlijiet fil-bini ta' l- iskejjel li din il-fondazzjoni qed tgħidilna li għandha bżonn Lm60 miljun.

S'intendi magħhom iridu jżidu d-Lm9 miljun oħra tal-VAT għaliex il-gvern, biex jobdi r-regoli ta' sħubija fl-Unjoni Ewropea daħħal il-VAT fuq in- nefqa kapitali fl-edukazzjoni.

Dan ifisser li qed jigdem 15% min-nefqa kapitali li ssir fuq l-iskejjel kollha.

Issa ilna x-xhur u se nagħlqu sena bil-kampanja ta' propaganda fuq is-Lm60 miljun li għandu bżonn biex jiġu rranġati l-iskejjel.

Lm60 miljun!

U dawn hemm bżonnhom meta l-unika nuqqas ħames snin ilu kienet xi tieqa li ma tingħalaqx.

Pero' jien nistaqsi: Minn fejn ġejjin dawn is-Lm60 miljun?

Din is-sena qed jerġa' jivvota ftit iżjed minn Lm3 miljun, li minnhom trid taqta' 15% tal-VAT.

U ma jiġix hawn il-ministru tal-finanzi jgħidilna li nagħmlu għaġeb mix-xejn.

Huwa veru li l-gvern qed joħroġ dawk il-flus, imma minnhom qed jieħu lura 15%, li jfisser li qed jagħmel budget rikatt ta' 15% fuq in-nefqa kapitali fl-edukazzjoni.

Jiena niftakar storja dwar pajjiż li jibgħat lis-suldati tiegħu għall-gwerra, u peress li ma kellux flus biex jixtrilhom il-munizzjon u l-armi kien jgħidilhom biex jimmiraw b'subgħajhom lejn l-għadu u jgħajtu "bumm".

B'hekk se nirranġaw l- iskejjel?

Billi l-kelliema tal-Partit Nazzjonalista jmorru fil-każini, fuq it-televiżjoni, fuq ir-radju, jibagħtu l-kartolina fid-djar u jgħajtu li se jonfqu Lm60 miljun, iżda mbagħad dawn is-Lm60 miljun ma jidhru imkien?

Dawn ukoll qed jippuntaw subgħajhom u jgħidu "bumm".

B'hekk se nirranġawhom l- affarijiet.

Minflok, fuq l-iskejjel inkomplu naħlu l-flus fuq il-ħbieb tal- ħbieb.

Ta' min igħid ukoll li l-gvern se jagħti Lm75,000 lill-fondazzjoni biex tmexxi lilha nnifsha.

Dan huwa daqs kemm nagħtu f'sena sħiħa lil ħamsin skola primarja għat-tagħmir.

F'sena jekk wieħed janalizza l-budget daqshekk tajnihom, Lm75,000 għal ħamsin skola primarja.

Hawnhekk nixtieq nistaqsi xi mistoqsijiet dwar il-fondazzjoni.

Huwa veru li din il-fondazzjoni diġa' kriet uffiċini f'bini privat f'Tax-Xbiex b'xi Lm6,000 fis-sena?

F'dan il- każ ħarġet sejħa għall-offerti?

Possibbli ma kienx hemm xi bini tal-gvern stess biex jiġu ffrankati dawn l-eluf.

Jew l-eluf qegħdin niffrankawhom minn fuq l-istudenti biss, kif ġew iffrankati minn fuq l-iskejjel tas- snajja li l-gvern għalaqhom?

Dan għalaqhom għaliex skond analiżi tal- ministeru tal-finanzi kienu qed jiswewh Lm2.8 miljun għal 3,959 student, medja ta' Lm720 kull student.

Il-gvern qal ukoll li kellu għalliem għal kull seba' studenti u qalu li dan huwa ħela u r-rakkmandazzjoni kienet biex isir xi ħaġa biex titnaqqas din in-nefqa.

Din tnaqqset billi għalaqna l- iskejjel tas-snajja.

Dik ma kenitx deċiżjoni edukattiva.

Fil-fatt matul id-diskors tiegħi se nuri li jekk kienet deċiżjoni edukattiva din kienet deċiżjoni żbaljata għaliex l-affarijiet marru għall-agħar.

U jien ma nistax nifhem b'liema sens ta' proporzjoni isiru n-nefqiet.

Per eżempju dan l- aħħar smajna wkoll li ttieħdet Villa Portelli u se jintnefqu eluf u eluf kbar ta' liri għall-istitut marittimu li din is-sena daħlu fih disa' studenti.

Sinċerament ma nistax nifhem kif jintnefqu eluf ta' liri kbar f'ċerti oqsma u mbagħad għal oqsma oħra fejn imorru żewġ terzi ta' tfal Maltin u Għawdxin ma jkunx hemm flus biżżejjed.

Jiena nixtieq nagħmilha ċara li l-gvern Laburista jxolji din il- fondazzjoni u jaħdem bi struttura mġedda dipartimentali.

Mhux se nittolleraw il-ħela.

In-nies tekniċi tad-diviżjoni li hemm diġa' qed jagħmlu ħafna xogħol huma.

Ġieli jkollhom jagħmlu xogħol duplikat għaliex ikunu għamluh ħażin periti privati li mbagħad xorta jitħallsu tiegħu.

Dan huwa serq daqskemm kien serq dak li konna sibna aħna s-central supplies fid- diviżjoni ta' l-edukazzjoni.

Din aħna konna sejjaħnilha "take away" kbir għaliex minnha kienu jmorru jisirqu ż-żebgħa, l-wires u l-membrane.

Aħna konna kkalkulajna li minn kull Lm5 li jintnefqu mit-taxxi taċ-ċittadini biex imorru fl-iskejjel, Lm1 biss kienet tasal fl-iskejjel u l-Lm4 l-oħra kienu jinsterqu.

Hemm ukoll is-serq tan-nies bil-ġlekk u bl-ingravata, jiġifieri tal-periti li jagħmlu xogħol ħażin, jitħallsu xorta għalih u x-xogħol ikollhom jagħmluh it-tekniċi tad-diviżjoni.

Anke dak għandu jinqata'.

Hemm bżonn ta' quality surveyors serji li jissorveljaw u jkejlu x-xogħol fuq il-post biex ma nkomplux inħallsu ħafna flus għal xogħol mhux dejjem ta' l-aħjar kwalita'.

U hija illużjoni jekk naħsbu li għax issa x-xogħol se tagħmlu l- fondazzjoni, awtomatikament il-kwalita' se titjieb.

Il-varjazzjoni fil-kuntratti hemm bżonn li wieħed jagħti kasha għaliex hemmhekk fejn isiru l-abbużi.

Ġieli dak li jkun jirbaħ tender b'ċerta somma imbagħad jitħallas somma ħafna ogħla.

U kif jgħid id-direttur tal- kuntratti f'ċirkolari li ħareġ fil-15 ta' Settembru tas-sena 2000, ir- responsabbilta' aħħarija taqa' fuq is-segretarju permanenti.

Qed ngħidha din għaliex f'dik iċ-ċirkolari tad-direttur tal-kuntratti jissemmew id- diparimenti u ma jissemmewx il-fondazzjonijiet.

Din hija fondazzjoni pubblika u jien nappella lill-awditur ġenerali biex iżomm għajnejh fuq il- miljuni li se joħorġu fi snin li ġejjin għall-bini u tagħmir ta' l- iskejjel.

Nixtieq nistaqsi wkoll dwar kif qed issir in-nefqa fuq il-Kulleġġ Malti għall-Arti, ix-Xjenza u t-Teknoloġija.

L-għamara li nxtrat għal dan il- kulleġġ kif inxtrat?

Min hu responsabbli għax-xiri li sar?

Ħarġet sejħa għall-offerti?

Ili l-ġimgħat nistaqsi mistoqsija fil-parlament u waħda mit- tweġibiet li tani l-ministru kien li kellu jwieġeb fis-seduta ta' filgħodu ta' l-24 ta' Ottubru.

Sal-lum it-tweġiba għadha qatt ma waslet.

Jiena nerġa' nistaqsi: Ix-xiri ta' l-għamara kif sar?

Is-sejħiet kif saru?

Anke dawn huma twieqi li ma jingħalqux, imma jien ngħid li hemm bżonn nagħlquhom għaliex inkella minnhom jidħlu ġrieden kbar ta' żewġ saqajn.

Ħalli nsemmi tieqa oħra li ma tingħalaqx u li minnha qed jaqgħu eluf ta' tfal.

Hawnhekk qed nirreferi għat-tieqa li ma tingħalaqx ta' l- illiteriżmu.

Din qatt ma kien semmiha qabel l-1996.

Kien qalilna biex ma nesaġerawx.

L-istess partit li waqt li kien qiegħed jibni deficit u dejn qalilna li money no problem kien fil-fatt qalilna education no problem qisu li ma kienx hemm problemi fl-edukazzjoni.

Naraw ftit il-problema ta' l-illiteriżmu.

Konna aħna li bdejna nqajmu l- kuxjenza dwar din il-problema ta' l-ammont ta' tfal li wara 12-il sena l- iskola ma jkunux jafu jiktbu u jaqraw sew.

Issa l-gvern Nazzjonalista suppost li kellu indikazzjoni ċara dwar din il-problema u ma kienx hemm għalfejn inkunu aħna li nqajmulu din il-kuxjenza, imma kif qajjimna l- kuxjenza fuq il-ħofra fil-fondi tal-gvern kellna nkunu aħna wkoll biex inqajmu kuxjenza fuq il-ħofra li għandna fis-sistema edukattiva.

Iċ- ċensiment li sar ta' l-1995 lill-gvern kien diġa` fetaħlu għajnejh li fl- għaxar snin ta' qabel kienu tripplaw dawk iż-żgħażagħ li kellhom diffikultajiet serji biex jiktbu u jaqraw.

Biex tagħmel l-affarijiet sew, anke fl-edukazzjoni trid tara x'inhu sejjer ħażin, tgħid x'inhu sejjer ħażin u tirranġah.

M'għandekx toqgħod tgħid li kollox sew, li money is no problem, li education is no problem u li m'hemmx problemi ħlief xi tieqa li ma tingħalaqx.

Mr Chairman, din hija tieqa perikoluża ħafna li jekk ma tingħalaqx se jkomplu jaqgħulna eluf ta' studenti li wara 12-il sena l-iskola xorta joħorġu ma jafux jiktbu u jaqraw jew joħorġu b'diffikultajiet serji biex jiktbu u jaqraw.

B'dispjaċir ngħid li kellna tliet snin moħlija f'dan il- qasam.

Il-proġett dwar l-illitteriżmu tħalla jaqa' lura u miegħu tħallew jaqgħu lura eluf ta' tfal.

Dan kien proġett li tħalla mingħajr riżorsi, ftit flus ivvotati u mbagħad mhux minfuqa.

U issa ġejja l-fondazzjoni għas- servizzi edukattivi li biex tagħmel id-deżerta wara l-ikel, se tagħmel intervent wara l-ħin ta' l-iskola.

Minflok nirranġaw l-iskejjel waqt il- ġurnata qed nagħmlu xi ħaġa wara.

Mela l-ewwel inħallu lit-tfal jgħerqu matul il-ġurnata, imbagħad wara l-iskola nitfgħulhom salvauomu żgħir.

Din hija enfasi żbaljata, hija strateġija ħażina u kelli ċans nitkellem fuq dan anke meta attendejt seminar li organizzat il-Fondazzjoni.

Ir-riżorsi u l- isforzi jridu jintefgħu f'kull skola biex nagħmluha effettiva.

M'għandhomx jinħolqu ħafna strutturi 'l barra mill-iskejjel li qed jibilgħu riżorsi iżjed mill-iskejjel infushom.

Għandna ħafna persuni li se jitħallsu biex jgħidu lill-iskejjel x'għandhom jagħmlu u minħabba f'hekk se jkun hemm ferm inqas flus biex isir ix-xogħol fl-iskejjel.

Mr Chairman, jien infakkar li l-proġett ta' l-illiteriżmu kien programm sħiħ li jrid jinbena sena wara sena u fuqu kellu jitrikkeb imbagħad il- proġett l-ieħor tan-numeracy, jiġifieri dak tax-xjenza u tat-teknoloġija.

Hemm bżonn ukoll urġenti ta' proġett ta' illiteriżmu fis-sekondarja għax qed ikomplu joħorġu eluf bi problemi serji biex jiktbu u jaqraw u jifhmu sewwa l-Malti u l-Ingliż.

Għedtha u nerġa' ngħidha, il-pjan strateġiku għad-dħul tal-kurrikulu li għandna jittraskura lil dawn l-adoloxxenti u se jibqgħu jintilfu eluf minnhom fis-snin li ġejjin.

Hemm bżonn ta' sillabi ġodda għalihom.

Jien ngħid li aħjar jagħmlu inqas u dak li jagħmlu jagħmluh aħjar.

Hemm bżonn li malajr kemm jista' jkun ngħalqu dawn it-twieqi miftuħin beraħ li minnhom qed jaqgħu eluf ta' żgħażagħ li mbagħad qatt ma jirkupraw.

Mr Chairman, nixtieq nitkellem ukoll fuq tieqa oħra li hemm bżonn li ngħalqu.

Se nitkellem ftit fuq xi ħaġa li ma għamilniex f'dan il-parlament u jien nappella lill-kollegi tagħna fuq kull naħa tal-Kamra biex jirriflettu ftit fuq kemm hemm bżonn ta' studju serju dwar il-qagħda edukattiva f'Għawdex.

L-istudju li sar f'Marzu ta' l-1999 dwar il-ħiliet ta' tfal ta' seba' snin fil-Malti u fl-Ingliż jurik li l-ikbar numru ta' tfal b'diffikultajiet serji fiż-żewġ ilsna huma f'Għawdex kif ukoll fl- inħawi ta' madwar il-port f'Malta, il-Kottonera, il-Belt, il-Marsa u l- Ħamrun.

Ta' min jgħid li fl-aħħar eżami għad-dħul fil-junior lyceum qagħdu 316 minn 328 u għaddew 180, jiġifieri 55% minnhom.

F'Ġunju li għadda 469 adoloxxenti Għawdxin temmew l-edukazzjoni sekondarja tagħhom, inqas minn nofshom kisbu ċ-ċertifikat SEC fil-gradi bejn 1 u 5 fil-Malti, l-Ingliż, Matematika, xjenza u computer.

Terz mill-istudenti lanqas biss resqu għall- Malti, 30% lanqas biss resqu għall-Ingliż, 36% lanqas biss resqu għall- matematika u għall-fiżika, 85% lanqas biss resqu għall-istudji tal- computer.

Biex tagħqad għas-sena li ġejja l-gvern qed inaqqas il-budget b'25% fuq din is-sena fuq fondi għal tagħmir fl-iskejjel għax minn Lm40,000 is-somma se tinżel għal Lm30,000 inqas minn dak li jieħdu l-iskejjel f'Malta.

Jiena nistaqsi jekk dan jagħmilx sens.

Mr Chairman, l-iżjed li jaqgħu lura huma l-istudenti fl-iskejjel sekondarji ġenerali Għawdxin.

F'dan il-qasam kellna 185 li temmew l- edukazzjoni tagħhom is-sena li għaddiet, 85% tagħhom ma qagħdu għall-ebda wieħed mill-ħames suġġetti bażiċi.

Mhux ma għaddewx dawn, imma 85% lanqas biss qagħdu għall-eżami.

Inqas minn nofs l-istudenti sekondarji jkomplu jistudjaw wara li jgħalqu s-16-il sena.

Għandna 68% taż-żgħażagħ Għawdxin fiż-żewġ skemi ta' apprendistat, minn 218 li temmew l-edukazzjoni post- sekondarja tagħhom, 159 bdew kors universitarju.

Ta' min jgħid li paragun ma' Malta hemm 13% inqas Għawdxin għal kull 1,000 tal-popolazzjoni li jidħlu l-universita`.

Din is-sena nsibu li ggradwaw 112 minn Għawdex.

Dan in-numru huwa nofs dawk li ħarġu mill-edukazzjoni obbligatorja ta' 16 bla ebda kwalifiki.

Mela minn Għawdex iggradwaw 112, imma d-doppju tagħhom ħarġu mill-edukazzjoni obbligatorja mingħajr ebda kwalifika.

F'kull livell edukattiv is-subien qed jaqgħu wara l-bniet.

Per eżempju id-differenza fil- livell primarju hi ta' 14%, mill-eżami tal-junior lyceum subien għaddew 46% waqt li l-bniet għaddew 60% u d-differenza fil-livell universitarju hija wkoll ta' 12%.

Din is-sena ggradwaw 112 li minnhom 44% huma rġiel u 56% nisa.

Sur President, mhux ta' b'xejn li toħroġ stampa ġenerali inkwetanti dwar Għawdex ta' liema ħiliet iż-żgħażagħ Għawdxin imorru jfittxu x-xogħol.

L- istatistika uffiċjali għal Settembru ta' din is-sena turik li hemm 396 bla xogħol f'Għawdex, 45% minnhom, jiġifieri 125, huma taħt it-30 sena u 70% minnhom huma mingħajr ebda kwalifiċi bażiċi.

Fil-fatt għal kull gradwat Għawdxi jfittex ix-xogħol f'Settembru kien hemm 42 li ħarġu mill-iskola sekondarja mingħajr ebda kwalifika.

Nappella bis-serjeta` biex l- edukazzjoni f'Għawdex titla' fuq nett fl-agenda tal-gvern.

Nappella wkoll biex il-kollegi parlamentari taż-żewġ naħat jagħtuha iktar importanza.

Hemm bżonn li nagħtu iktar importanza lejn ir-rabta tas-sistema edukattiva Għawdxija ma' l-iżvilupp ekonomiku u soċjali tal-gżira.

Jekk ma jsirx hekk il-futur jinsab mhedded.

L-isfidi għal Għawdex qed jiżdiedu.

Bħalissa nikkalkolaw li 35% biss ta' Għawdex hu miftuħ għall-globalizzazzjoni, għall- kompetizzjoni mal-bqija tad-dinja.

Nafu li iżjed ma jinfetaħ bniedem iżjed se jkollu bżonn edukazzjoni tajba, għallinqas daqs dik il-parti tad-dinja li qed jikkompeti magħha, inkella se jkompli jaqa' lura.

Jiena nissuġġerixxi li naraw mil-liema reġjuni f'pajjiżna qed jaqgħu lura dawn l- istudenti biex hemmhekk ikun hemm attenzjoni partikolari.

Ta' min igħid li mhux it-tfal ta' ċerti nħawi biss qed jaqgħu lura, imma anke setturi oħra u se nieħu bħala eżempju dawk li għandhom il-kundizzjoni tad-dyslexia.

Għandna iżjed minn 7,200 tifel u tifla bid-dyslexia b'livelli differenti fl- eta` ta' bejn it-tliet snin u s-16-il sena li huma fl-iskejjel tal-gvern, tal-knisja u privati.

Ħafna minnhom m'aħniex nilħquhom.

Dan ifisser li kull sena jispiċċaw iżjed minn 4,000 mill-edukazzjoni sekondarja u minnhom ikun hemm ma' l-400 li jkunu għaddew 12-il sena mingħajr l-għajnuna li għandhom bżonn.

It-taqsima responsabbli kienet twaqqfet fl-1991 u f'dawn l-għaxar snin rat biss567 student.

Jekk nikkalkolaw b'mod approssimattiv dan ifisser li din it-taqsima laħqet biss 12% tat-tfal.

Dan ifisser li ntilfu eluf ta' studenti.

Dawn ikunu ttimbrati li ma jafux jiktbu u jaqraw u li m'humiex tajbin għall-iskola, meta fil-fatt lanqas biss inkunu ntbaħna li għandhom id-dyslexia.

Hawnhekk naraw kemm hemm bżonn ta' taħriġ għall-għalliema u l-kapijiet.

Hemm bżonn li l-iskejjel jinbidlu biex ikun hemm inqas tensjoni fihom, biex ikunu skejjel iktar umani għax meta jkunu qed jagħtu kas it-tfal bi bżonnijiet speċjali, it-tfal b'ċerti kundizzjonijiet ikunu qed jilħqu iktar u iktar tfal.

Għandna bżonn ta' pjan adattat ma' l-iskejjel infushom biex insalvaw l-eluf ta' studenti li qed jaqgħu lura.

Irridu naħdmu ħafna iżjed biex l-iskejjel jipprovaw jilħqu lil kulħadd.

Il-ħolma ta' edukazzjoni għal kulħadd ta' l-aħħar 50 sena hija ħolma sabiħa imma għadha qed tinbidel fi ħmar il-lejl ikraħ għal dawk l-eluf li għadhom qed jaqgħu lura.

L- iskejjel iridu jinbidlu biex jilħqu lil kulħadd, anke lil dawk bi bżonnijiet speċjali.

Ikun biss meta jilħqu lil kulħadd li jkunu skejjel aħjar, anke għal dawk li ma għandhomx l-hekk imsejħa bżonnijiet speċjali.

Fil-fatt skejjel li jpoġġu lill-istudent fiċ-ċentru tagħhom huma skejjel li fil-pjan tagħhom ta' żvilupp jibdew jieħdu ħsieb ifasslu programmi edukattivi individwali għall-istudenti skond il-bżonnijiet tagħhom.

U ma' dawn il-programmi edukattivi jrid ikun hemm ir-riżorsi meħtieġa biex jitwettqu.

Hekk biss l-edukazzjoni tkun edukazzjoni li hija dritt uman ta' kulħadd bil-fatti u mhux biss b'dikjarazzjonijiet sbieħ miktuba fuq il- karta.

Hemm bżonn ukoll tat-taħriġ kollu meħtieġ għall-persuni kollha li jinsabu fl-iskejjel tagħna biex jilħqu iktar lil kulħadd.

Hemm bżonn ukoll li mhux il-bini biss ta' l-iskejjel ikun aktar aċċessibbli, iżda anke' l-kurrikulu, is-sillabi u l-eżamijiet.

Hawnhekk jiena nixtieq nerġa' nistaqsi - kif wara kollox staqsejt xhur ilu u bqajt mingħajr tweġiba - dwar meta se joħorġu l-arranġamenti għal waqt l-eżamijiet għal dawk li għandhom bżonnijiet speċjali.

Dawn l-arranġamenti ilhom jinħadmu mill-1997, għaddew erba' snin, pero' għad ma bdewx jiġu mwettqa.

Nistaqsi wkoll dwar x'se jiġri minn dawk iż-żgħażagħ b'diżabilita` li għalqu d-19-il sena u spiċċaw mill-iskejjel.

Il-gvern naqqas in-nefqa fuq iċ-ċentri ta' matul il-jum, kif naqqas b'21% in-nefqa fuq diversi programmi għal persuni b'diżabilita`.

Xi pjani serji għandu l-gvern għaż-żgħażagħ b'diżabilita' ta' 19-il sena?

Għall-mistoqsija tal-ġenituri dwar x'se jiġri minnhom jekk jitfgħuhom 'il barra mill-iskejjel speċjali kien hemm min bl-ikbar insensittivita` wieġeb li dawn jibqgħu d-dar bħal żgħażagħ oħrajn.

Issa għallinqas nafu li mhux se jitfgħuhom 'il barra.

Illum qalulhom li jistgħu jibqgħu f'dawk l-iskejjel speċjali.

Mr Speaker, erbat ijiem ilu għal mistoqsija parlamentari l-Viċi Prim Ministru Gonzi rrispondieni li diġa` bdew jitwettqu pjani biex iż-żgħażagħ ta' 19-il sena jibdew jattendu ċ-ċentru tal-persuni b'diżabilita`.

Qalli li se jiftħu ċentri żgħar fil-komunita`.

Frankament dan huwa kollu logħob fil- kliem u jien nappella lill-Viċi Prim Minstru biex juża aktar mill-enerġija tiegħu biex jattakka l-problemi li hemm fil-qasam tal-persuni b'diżabilita`.

Qed ngħid dan għax ħafna mill-enerġija tiegħu qed jużaha kull meta jitkellem fil-laqgħat politiċi b'Alfred Sant tiela' u Alfred Sant nieżla.

Kemm huwa faċli li nattakkaw lil xulxin!

Kemm huwa aktar diffiċli biex tattakka l-problemi reali!

Fil-mistoqsija weġibni li se jiftħu ċentri żgħar fil-komunita`.

Dawn iċ- ċentri żgħar fil-komunita` biex se jiftħu?

Anke ċ-ċentri ta' matul il-jum se jkollhom il-problemi għax naqqsulhom in-nefqa tagħhom!

B'liema flus se jagħmel dawn iċ-ċentri jekk il-gvern naqqas in-nefqa tiegħu għal persuni b'diżabilita`?

Forsi għalhekk issa qalulhom li jistgħu jibqgħu fl-iskejjel speċjali?

Nitkellem fuq tieqa oħra li ma ngħalqitx u li hemm bżonn li tingħalaq.

Hemm bżonn li nagħtu l-appoġġ kollu tagħna bil-qawwa kollha tagħna, bl- intelliġenza kollha tagħna, bl-impenn kollu tagħna biex l-iskejjel ma jkunux abbandunati u mħollija jiffaċċjaw il-problemi waħedhom għaliex meta nħalluhom waħedhom jgħerqu.

Hemm bżonn li tassew l-iskejjel isiru ċentru ta' l-attenzjoni.

Iċ-ċentru ta' l-attenzjoni la għandu jkun il-ministru, la għandu jkun il-ministeru, la għandu jkun ix-shadow minister u lanqas għandhom ikunu l-partiti politiċi.

Għandhom ikunu l-iskejjel infushom iċ- ċentru ta' l-attenzjoni.

Dawn iridu jiġu mgħejjuna direttament biex jiffaċċjaw l-isfidi l-kbar li għandhom f'soċjeta` li qed tgħabbihom b'iżjed responsabbilta` u għalhekk jien nappella biex ma tkomplix tiġi segwita l-istrateġija żbaljata.

Aħna diġa` għandna riżorsi limitati u dawn għandna nitfgħuhom proprju fil-kamp tal-battalja u mhux fl-uffiċċini tal- ġenerali li kulma jagħmlu hu li jitkellmu fuq il-battalja fuq il-mapep astratti.

L-edukazzjoni tiddependi minn xiex jiġri kuljum fil-klassijiet bejn it-tfal u l-għalliema.

Mr Speaker, l-iskejjel tagħna qed jiffaċċjaw sfidi kbar.

Hemm ukoll it- tiċrit soċjali li għandna fis-soċjeta` u t-tkissir tal-familji li minħabba fihom żdiedu u kkumplikaw ruħhom ħafna r-rwoli ta' l-iskola fis-soċjeta` tal-lum.

Hemm bżonn li naraw kif nibnu relazzjonijiet ġodda bejn l- iskejjel u l-komunitajiet fejn jinsabu.

Nafu li t-tfal jiġu bil-problemi mis-soċjeta`, fl-istess ħin ejjew nammettu li jsibu wkoll problemi li toħilqilhom l-iskola nnifisha.

Jekk għallinqas l-iskola m'hijiex f'pożizzjoni dejjem li ssolvi l-problemi li jiġu biha mis-soċjeta`, ejjew ma nżidulhomx il-problemi aħna minħabba s-sistema tagħna, li sfortunatament hija waħda inumana.

Jien mhux l-ewwel darba li għedt li għandna sistema li iktar milli hi edukattiva hija kattiva fis-sens li qed nimlew lit-tfal bit- tensjoni.

L-ironija, il-paradoss tas-sistema edukattiva tagħna hija li għandna fost l-iqsar bħala ħin tal-ġurnata fl-Ewropa u bl-iktar suġġetti u b'sillabi enormi.

Dawn irridu niffaċċjawhom, u issa huwa l-mument u l- opportunita`.

Irrid nagħmlu l-affarijiet issa, mad-dħul tal-kurrikulu l- ġdid.

L-iskejjel waħedhom mhux se jsolvu l-problemi u għandna bżonn ta' ħidma interministerjali u interdipartimentali.

Hemm bżonn li jaħdmu id f'id flimkien ħafna aħjar milli qatt ħadmu sa issa taħt amministrazzjonijiet differenti l-oqsma tas-saħħa, ta' l-edukazzjoni u tal- ħarsien soċjali.

Għandna bżonn anke ta' koalizzjoni ġdida għat-tisħiħ ta' l- iskejjel tagħna fejn naħdmu lkoll flimkien, edukaturi, ġenituri, amministraturi, gvern, kunsilli lokali, settur privat, nies minn negozju u għaqdiet volontarji.

Ma ninsewx iċ-ċifri inkwetanti li joħorġu mill- istudju tal-Kunsill ta' l-Ewropa sentejn ilu fuq kampjun qawwi ta' 3,703 ta' studenti ta' 16-il sena fejn sibna li iżjed minn 56% ipejpu, iżda minn 47% ammettew li ġieli sikru, iżjed minn 16% jisniffjaw il-kolla u iżjed minn 8% ħadu drogi illegali.

Dan biex ma nsemmux ukoll si li hemm bżonn nagħmluhom u li qatt ma saru safejn naf jien.

L-ammont ta' studenti f'etajiet żgħar u f'etajiet differenti li jinsabu fuq il-kalmanti minħabba s-sistema kattiva edukattiva li qegħdin fiha.

Dawn huma kollha affarijiet li għandu jkollna l-kuraġġ li naffrontawhom.

Dawn huma kollha twieqi li rridu nagħlquhom.

Altru minn tieqa waħda li ma tingħalaqx, altru minn education no problem.

Illum l-iskejjel qed jitgħabbew bi dmirijiet u responsabbilitajiet ġodda li qabel kienu dmirijiet tal-familja jew ta' l- għaqdiet reliġjużi u rridu ngħinuhom biex jiffaċċjaw dawn ir- responsabbilitajiet kbar.

L-iskejjel iridu jitbiddlu biex ikunu jistgħu jiffaċċjaw dawn l-isfidi diffiċli u kumplikati u żgur li m'hemm l-ebda buttuna maġika li tagħfasha u tipprovdilek is-soluzzjoni.

Qed nitkellmu fuq dinja kumplikata, dinja li qed tkompli ssir aktar kumplikata u l-iskejjel żgur li ma jistgħux ikunu kif kienu qabel.

Iridu jsibu l-vokazzjoni ġdida tagħhom imma jridu wkoll li jiġu mgħejjuna.

Jiena nemmen li l-bidla fil-kurrikulu trid tissarraf f'bidliet fis-sillabi skond ir-realta` lokali.

Il-bidliet m'għandhomx isiru minn fuq għall-isfel jew minn isfel għal fuq iżda minn ġewwa għal barra, minn ġewwa l-iskejjel infushom.

Hemm bżonn li l-għalliema u l-kapijiet ikunu protagonisti ta' din il-bidla u nerġa' ngħid irridu nikkonċentraw fuq li noħolqu dak li jgħin biex f'kull skola jkun hemm il-klima li tagħmel dik l-iskola effettiva li taħdem bħala team, li tfassal l-għanijiet tagħha u li tkun kapaċi tilħaq dawn l-istess għanijiet.

Jiena għalhekk għedt li l-enfasi fuq strutturi 'l barra mill-iskejjel fil-fehma tiegħi qed jiżlugawlna u jtelfuna l-focus.

Il-focus u l-impenn tagħna jrid ikun fl-iskejjel, kif se ngħinu biex fl-iskejjel tinħoloq il-klima għas-suċċess.

Ir-riċerka mid-dinja kollha llum turi - u naħseb anke f'Malta - li skola effettiva ma tiddependix minn jekk hijiex ta' l-istat, tal-knisja jew tal- privat.

Iktar ma tinbidel is-soċjeta` aktar se jkun hawn nuqqas ta' vokazzjonijiet reliġjużi u iżjed mobilita` soċjali bbażata fuq il-flus.

Is- separazzjoni bejn skejjel tal-knisja, skejjel privati u skejjel tal-gvern iżjed u iżjed se tkompli tispiċċa u s-suċċess ta' skola aktar se jkun jiddependi mit-team li qed imexxi u li qed jaħdem f'dik l-iskola.

Minn hawn u ftit ieħor ħafna skejjel reliġjużi lanqas se jkunu mmexxijin minn reliġjużi jew minn reliġjużi ta' l-ordni oriġinali li tkun waqqfithom u allura l-ħolqien għal skejjel effettivi, għal skejjel b'identita` trid tiġi mill-iskejjel infushom.

Dan qed ngħidu għax ma nistgħux nibbażaw iktar fuq l-oriġini jew fuq il-wirt.

Hija iktar ċara li waħda mill-vantaġġi li għandhom l-iskejjel hija d-daqs ta' pajjiżna anke x'ħin niġu biex nanalizzaw ir-riżultati ta' l-eżamijiet SEC.

Dwar dawn l-eżamijiet irrid ngħid li dawn ma jiġux analizzati skola bi skola għax kieku jkun hawn sorpriżi mhux ħażin.

Dan qed ngħidu għax jekk ikollhom jikkomparaw il- miżati li għolew fi skejjel privati ma' kemm għolew l-istandards u ma' kemm mhux qed jgħaddulhom tfal mill-eżamijiet SEC naħseb ikun hawn impressjoni ħafna iktar differenti minn dik li teżisti llum.

Jekk isir hekk tispiċċa l- karikatura f'moħħ in-nies dwar id-diviżjoni li teżisti bejn skejjel ta' l- istat i skejjel privati.

Jiena mhux l-ewwel darba għedtha u nerġa' ngħidha li s-sistema edukattiva Maltijia tinqasam b'mod simili għal dak li għamel Dante, jiġifieri bejn l-infern li huma l-iskejjel ta' l-istat, il- purgatorju, li jista' jkun – u din m'hijiex ċara - huma l-iskejjel tal- knisja u l-iskejjel privati u l-ġenna hija xi skejjel oħra.

Illum nafu li dik il-id-diviżjoni hija karikatorjali għax ir-riżultati jinkisbu bis- suċċess ta' kemm kapaċi jaħdmu flimkien, kemm kapaċi jimpenjaw irwieħhom.

Iktar ma jgħaddi ż-żmien u iktar ma jkun hawn tibdil fis-soċjeta` iktar se tkompli ssir ċara li t-tmexxija effettiva ta' skola ma tiddependix minn jekk hijiex tal-gvern, ta' xi ordni reliġjuża jew ta' negozju tal-familja.

Is-sid m'huwiex garanzija ta' kwalita` edukattiva.

Nerġa' ngħid li jekk noqogħdu neżaminaw skola bi skola nindunaw li r-riżultati diġa` juru dan.

Is-suċċess ta' skola jiddependi mid-dinamika istituzzjonali tagħha, mill- persuni li jaħdmu fiha, mir-relazzjonijiet li jibnu ma' xulxin, mill- kultura soċjali li joħolqu fl-iskola, mir-rabtiet tagħha mal-komunita`, mir- riżorsi li għandhom biex jaħdmu - jekk għandhom riżorsi - mill-metodi li jużaw, minn kemm għandhom spazju biex jiddeċiedu dak li jgħin biex skola tirnexxi.

Skola li tagħmel differenza lill-istudenti li daħlu jgħixu fiha hija skola li tgħinhom biex isiru persuni aħjar u persuni armati għall- ħajja tal-komunita` l-kbira li l-iskola hija parti minnha.

Dan jiddependi minn kemm dawk li jmexxu l-iskejjel jagħrfu jużaw l-aħjar talenti ta' l- għalliema u kemm jagħrfu jfasslu l-ħajja edukattiva b'rilevanza għall- istudenti.

Hemm bżonn li l-iskejjel kemm jista' jkun imexxu lilhom infushom.

Illum awtomatikament min imexxi skola reliġjuża għandu vantaġġ awtomatiku fuq min imexxi skola tal-gvern.

Min imexxi skola reliġjuża għandu rasu mistrieħa mill-budget li se jagħtih il-gvern.

Se jimpjega anke l-minor staff hu u jaf lil min se jimpjeiga.

Kap ta' skola tal-gvern m'għandux l- istess serħan mill-moħħ, u allura m'għandniex noqogħdu nistgħaġbu bir- riżultati differenti.

Irridu nħarsu lejn x'inhi d-differenza bejn skola u oħra u mhux jekk hijiex skola reliġjuża, jekk hijiex tal-gvern jew jekk hijiex tal-privat.

Nerġa' ngħid li ċertu kaos li għandna fl-iskejjel fejn il-ġenituri jħallsu ħafna turi li l-kwalita` edukattiva ma tiddependix mis- sid imma tiddependi mill-klima u mill-kultura li toħloq f'dik l-iskola.

Hemm bżonn li l-iskejjel imexxu lilhom infushom u fl-istess ħin ma jkunux maqtugħin iżda b'kuntatt ħaj mal-komunita` ta' madwarhom u ma' skejjel oħra.

Mr Chairman, għandna tieqa oħra tingħalaqx li hija l-problemi li qed insibu biex jinstabu persuni għal ħatriet ta' tmexxija, jiġifieri minn kapijiet 'il fuq.

Hemm bżonn ta' soluzzjoni għal din il-problema.

Din ukoll hija tieqa li diffiċli biex tingħalaq u rridu naraw kif se nagħlquha.

Għandna wkoll il-problema - u din tieqa oħra li ma tingħalaqx - tal-persuni fl- iskejjel għat-tindif u l-manutenzjoni.

Xi kwalita` ta' persuni jkunu dawn in-nies?

Min jagħżilhom dawn il-persuni?

Jiena ngħid għandna naħdmu biex kemm jista' jkun jagħżluhom il-kapijiet infushom u nerġa' nappella biex noqogdu attenti lil min nibagħtu f'dawn l-iskejjel.

Ftit ilu ġejna kritikati fuq il-programm tas-super 1 li neħħejna lil xi ħadd minn skola.

Għamilna hekk għax dehrilna li hekk għandu jkun.

Jiena nibqa' niddefendiha dik id-deċiżjoni u nieħu gost li din il-persuna ma reġgħetx marret lura fl-iskola f'dawn l-aħħar tliet snin.

Irridu nagħmlu screening tal-persuni li nibagħtu fl-iskejjel.

Mhux kulħadd huwa addattat biex ikun mat-tfal.

Kulħadd għandu d-difetti tiegħu, ibda minni l-ewwel wieħed, imma mbagħad m'għandniex naċċettaw nies bi problemi bid-droga, bi problemi ta' abbużi ta' tfal jew nies bi problemi ta' xorb.

Dawn m'huwiex posthom fl-iskola anke jekk joqogħdu jiftaħru li għandhom xi ministru jaqbeż għalihom u jridu jmorru hemm bilfors.

Nerġa' nappella biex noqogħdu attenti biex f'kull każ ikollna l-kuraġġ u ma nħallux tfal esposti għal dawn it-tip ta' problemi.

Nixtieq nitkellem fuq tieqa oħra li ma tingħalaqx u li wkoll irridu naraw kif nagħlquha.

Din hija t-tieqa tal-kompjaċenza u tal-medjokrita`.

Pajjiżna ma jaffordjax li jkollu edukazzjoni medjokri fejn kollox jgħaddi.

Hemm bżonn nissettjaw standards għoljin.

L-Iżvilupp soċjali, politiku u ekonomiku ta' pajjiżna jiddependi mis-sehem li qed jagħtu l-iskejjel tagħna għall-formazzjoni ta' ċittadini intelliġenti, kreattivi u bil-ħiliet meħtieġa għas-seklu 21.

Huwa ta' allarm li nofs l-adoloxenti tagħna qegħdin itemmu l-edukazzjoni tagħhom mingħjar ma jiksbu l-ħiliet fit- tħaddim tal-Malti, l-Ingliż, il-matematika, ix-xjenza u l-computer biex ikunu kapaċi jgħixu u jaħdmu fis-seklu 21.

Dan huwa numru kbir u dan ngħidu b'dispjaċir.

Jiena ma rridx inkun stupidu u noqgħod ngħid li dan tort tal-gvern tal-ġurnata, imma għandna livell għoli wisq u inaċċettabbli ta' falliment edukattiv u hemm bżonn ta' ħafna iżjed tfal u adoloxenti li jkollhom suċċess edukattiv li jitkejjel kemm b'ċertifikati formali ta' l- eżamijiet kif ukoll b'ħiliet prattiċi biex isolvu problemi konkreti u jitgħallmu l-kif u l-għala tax-xogħol li jridu jagħmlu.

Is-sena li għaddiet fil-qasam tax-xjenza, 47% minn dawk li temmew l- edukazzjoni obbligatorja tagħhom kisbu ċertifikati SEC fil-fiżika, 11% kisbu fil-kimika u fil-bioloġija, 52% għaddew mill-matematika, 26% minnhom f'paper "a" u 27% f'Paper "b".

Dawn huma r-riżultati fuq l-edukazzjoni tax- xjenza li hija parti essenzjali mill-basic survival kit għat-tfal tagħna fis-seklu 21.

Fl-aħħar sentejn ma ntefaq xejn fuq iċ-ċentru nazzjonali tax- xjenza f'Pembroke li tant għandna bżonnu għat-titjib tat-tagħlim tax-xjenza fl-iskejjel.

Jiena informat li sejħa għall-offerti ilha lesta minn Mejju biex toħroġ.

Għaliex ma ħarġitx( Din hija tieqa oħra li ma tingħalaqx u hija wkoll marbuta mal-kompjaċenza u l-medjokrita` li naċċettaw kollox, li xejn m'hu xejn u li ngħidu li education no problem.

Rigward l-assenteiżmu rrid ngħid li għad għandna rata għolja u inaċċettabbli ta' assenteiżmu fl-iskejjel.

L-istudenti jvvutaw b'saqajhom.

Din kont ngħidha anke meta kont ministru, jiġifieri biex ma naħsbux li jiena qed nagħmel kritika faċilistika.

L-assenteiżmu huwa vot ta' sfiduċja fl-iskejjel fejn l-istudenti ma jħossux li l-iskola hija rilevanti għalihom.

Hemm bżonn li l-iskejjel fejn imorru dawn l-istudenti joffru suġġetti ta' ħiliet prattiċi bħall-informatika, bħall-istudji turistiċi u inġinerija elettronika u jintrabtu magħhom is-suġġetti ta' l-ilsna u tal- matematika.

Għandu jkollhom eżamijiet b'ċertifikazzjoni addattata li jkejlu u jagħrfu l-ħiliet ta' dawn l-istudenti.

Mr Chairman, irrid ngħid minn ħamest iskejjel governattivi sekondarji ġenerali ma jersaq l-ebda student għall-eżamijiet tas-SEC.

X'jiġri minn dawk li jersqu fl-iskejjel l-oħra( F'tal-bniet f'Ġunju li għadda kellna 749 li temmew l-edukazzjoni obbligatorja tagħhom.

Minnhom mill-Malti għaddew 92 minn 749, fl-Ingliż għaddew disgħa - mhux 9% imma disgħa - fil- matematika għaddew 16, fil-fiżika għaddew 38 u mill-istudji tal-computer għaddew tlieta.

Fl-iskejjel sekondarji governativi ġenerali tas-subien is- sitwazjoni hija agħar għax żewġ terzi mill-istudenti lanqas biss resqu għall-eżamijiet tas-SEC.

F'dan il-każ temmew l-edukazzjoni obbligatorja tagħhom 634, għaddew mis-SEC tal-Malti 40, jiġifieri 6%, mill-Ingliż għaddew sitta, jiġifieri inqas minn 1%, mill-matematika għaddew 29, fil- fiżika għaddew 41 u mill-istudji tal-computer għaddew tlieta.

Alla jħares dawn l-iskejjel sekondarji ġenerali tal-gvern kienu fl-Ingilterra, għax kien jagħlaqhom kollha, kif jagħlaq dawk l-iskejjel kollha li għalaq għax inqas minn 15% ta' l-istudenti tagħhom jgħaddu minn ħames GCSE.

Il-bidliet hemm bżonnhom ukoll għal dawk li qed jirnexxu fis-sistema kif inhi.

Għandhom bżonn jirnexxu b'mod differenti għax id-dinja hija differenti.

Il-maġġoranza ta' l-istudenti f'ħafna suġġetti f'kull qasam edukattiv statali, tal-knisja jew privat qed jagħżlu li jagħmlu paper "b" minflok paper a".

Biżżejjed insemmu li fil-każ ta' l-Ingliż żewġ terzi ta' l-istudenti li qed jersqu għall-eżami tas-SEC qed jagħżlu paper "b".

Din hija tort tal-kompjaċenza u l-medjokrita`.

Aktar ma nimiraw fil-baxx iktar ninżlu.

Dik ukoll hija tieqa oħra li rridu nagħlqu.

Ladarba qed nitkellem fuq il-lingwi rrid ngħid li pajjiżna jgħix bit- turiżmu u mis-servizzi.

Għandna gvern li jgħid li jrid jidħol fl-Ewropa u allura jrid jagħti ħafna iktar importanza lill-ilsna.

Biex nidħlu fl-Unjoni Ewropea m'huwiex biżżejjed li nlibbsu t-tfal T shirt blu bl-istilel sofor.

U mn'Alla ma kontx hemm għaċ-ċerimonja tal-premju ħaddiem tas-sena għax tqażżist naraha fuq it-television.

Ħsibt li qed nara xena minn Pyongyang.

B'hekk se nidħlu fl-Unjoni Ewropea( Kemm jekk nidħlu fl-Unjoni Ewropea u kemm jekk ikollna rabta kif jidhrilna aħna hemm bżonn li jkollna tfal u żgħażagħ aħjar fil-ħiliet lingwistiċi tagħhom.

M'għandniex inkunu fis- sitwazzjoni tal-lum fejn għandna 54% jitilqu minn skola obbligatorja bil- Malti, 43% jitilqu bl-Ingliż, fil-Franċiż 36% - għax il-Franċiż għadda t- Taljan - fit-Taljan 33%, fil-Ġermaniż 3% u fl-iSpanjol 1%.

Ċertament irridu naħdmu ħafna iżjed biex ikollna l-edukazzjoni lingwistika msaħħa iktar milli hi.

Tieqa oħra li hemm bżonn nagħlqu tirrigwarda l-ispejjeż u l-prezzijiet li qed insibu fis-sistema edukattiva.

Din hija tieqa li fetaħ il-gvern billi żied il-prezz ta' l-eżamijiet tal-Matsec.

Din is-sena min mar kiteb lit- tfal għal disa' eżamijiet tas-SEC sab li kellu jħallas Lm59 fejn qabel kien iħallas Lm48, jiġifieri 23% iżjed.

Iżjed minn 7,000 li qabel kienu jħallsu madwar Lm0.25 miljun għal Matsec din is-sena kellhom iħallsu madwar terz ta' miljun lira bla ma l-gvern spjega bil-figuri fuqiex żdiedu l-ispejjeż u kif it-Lm80,000 jekk mhux iktar li se jiġbor se jmorru biex itejbu dawn l- eżamijiet.

Il-familji diġa` għamlu ħafna aktar sagrifiċċji fl-aħħar tliet snin.

Dawn sabu li qed joħorġu iżjed flus u qed jibqgħu b'inqas flus f'idejhom.

Biżżejjed wieħed jieħu l-istatistika tal-gvern stess minn kull Lm100 li kienu jaqilgħu tliet snin ilu kienu jfaddlu Lm10 issa qed ifaddlu biss Lm3.40.

Il-ħażin hu li l-ispejjeż huma dejjem telgħin u mhux l- istandards.

Diġa` għedna li l-household budgetary survey li għadu ma ġiex ippubblikat se juri nefqa ta' iktar minn Lm3.5 miljun fuq privatijiet li qed isiru biex ipattu għan-nuqqasijiet fis-sistema.

Kellna l-okkażjoni nitkellmu wkoll fuq spejjeż oħra kif imkejla mill-uffiċċju nazzjoanli ta' l-istatistika fejn irriżulta li l-ispejjeż fil-qasam edukattiv fl-aħħar tliet snin żdiedu bi 18-il punt, il-kotba telgħu bi 12-il punt, miżati għal playschools telgħu b'24 punt u għall-iskejjel primarji telgħu b'27 punt.

Sadanittant il-gvern żied l-ispejjeż għall-iskejjel għax daħħal is-sistema tal-VAT fuq nefqiet kapitali fl-edukazzjoni.

Illum jekk tixtri prodott jew servizz għall-iskola se jiġik mill-inqas 15% iżjed.

Fl-istess ħin il-ġenituri kellhom iħallsu iżjed taxxi, bolla u kontijiet għax il-poplu Malti ħallas Lm170 miljun iżjed milli kienu iħallas tliet snin ilu.

Sadanittant id-dejn pubbliku dejjem tiela' u issa qabeż Lm1,4 biljun.

Dan se jkollhom iħallsuh it-tfal u ż-żgħażagħ li qed jieħdu l-edukazzjoni tagħhom illum.

Irrid ngħid ukoll li parti mit-taxxi li qed jinġabru qed imorru għal programmi edukattivi ta' l-Unjoni Ewrpea u hija gidba li dawn huma b'xejn għall-membri.

Il-budget ta' l-Unjoni Ewropea ma jaqax mis-sema, imma jiġi mit-taxxi u mill-fondi li pajjiżi membri jgħaddu lill-Unjoni Ewropea biex tkun tista' taħdem.

Hawnhekk irrid nitkellem fuq il-gidba li l-Unjoni Ewropea għalqet il-bieb għall-iSvizzera.

Irrid ngħid li ż-żgħażagħ Svizzeri jipparteċipaw f'dawn il-programmi.

Kelli nagħmel ftit teatrin ma' Kenneth Wain biex fl-aħħar jiġi aċċettat li kienet qed tingħad gidba mill-moviment Iva.

Il-kordinatriċi ta' dawn il-programmi Svizzeri għadha kemm bagħtitilna rapport ta' ħidma tagħhom għas-sena 2000 li juri li l-iSvizzera ilha mill-1995 tieħu sehem f'dawn il-problemi.

Is-sena li għaddiet bejn studenti Svizzeri u studenti mill-Unjoni Ewropea kien hemm 2,800 li ħadu sehem fil-programmi ta' Erasmus u 150 li għamlu korsijiet professjonali fi programmi Ewropej.

Is-sena li għaddiet l-iSvizzera nefqet Lm2 miljun fuq dawn il-programmi daqskemm bejn wieħed u ieħor qed nonfqu aħna f'pajjiżna.

Parti minnhom huma mwegħda li jiġu lura mill-Unjoni Ewropea imma tajjeb li jingħad li għal kull lira li se tagħtina l-Unjoni Ewropea rridu noħorġu tnejn.

Dejjem fil-qasam tal-programmi Ewropej rrid ngħid li l-iSvizzera ffirmat 20 kuntratt ta' proġetti f'Socrates u fil-Leonardo u 22 fil-youth programme.

Dawn qed insemmihom biex ma tiġix ripetuta din il-gidba.

Issa nixtieq insemmi l-agħar tieqa li ma tingħalaqx.

F'pajjiżna għandha deficit finanzjarju imma agħar minn hekk għandna deficit ta' snajja' u ħiliet u għandna sistema edukattiva li qed tipprepara liż-żgħażagħ għall- qgħad.

Għandna skills deficit li rridu nsolvuh biex insolvu d-deficit finanzjarju li għandna.

Biżżejjed wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn xi snajja, kwalifiċi jew ħiliet kellhom dawk li marru jfittxu x-xogħol għall-ewwel darba s-sena l-oħra.

Kien hemm 2,657 taħt it-30 sena.

Terz minnhom ħarġu mill-iskola mingħajr ebda ċertifikazzjoni ta' sengħa jew kwalifika akkademika.

46% oħra ħarġu b'ċertifikat li għaddew minn xi eżami SEC jew City & Guilds.

Dan ifisser li 77% ta' dawk taħt it-30 sena li marru jirreġistraw għax-xogħol is-sena li għaddiet kienu nieqsa mill-formazzjoni ta' ħiliet bażiċi meħtieġa għas- seklu 21.

Hawnhekk irridu nistaqsu: It-23% l-oħra għandhom il-ħiliet meħtieġa?

Hawnhekk irridu naffermaw il-bżonn ta' iżjed rabtiet bejn edukazzjoni u ekonomikja f'kull livell tas-sistema.

Dan huwa t-tip ta' xogħol li għandha bżonn tagħmel iżjed u iżjed il-korporazzjoni għax-xogħol u taħriġ id f'id mas-sistema edukattiva u mhux tilagħab bil-figuri biex jisparixxu u jitfaċċjaw fl-istatistika eluf ta' nies jaħdmu skond il- konvenjenza.

Il-livell ta' taħriġ fl-edukazzjoni sar fattur importanti ħafna fil- konsiderazzjoni li jagħmel investitur lokali jew barrani biex jinvesti f'pajjiżna.

Jekk dan ma jsibx in-nies imħarrġa li għandu bżonn imur f'pajjiżi oħra fejn hemm.

Illum irridu naraw li bil-globalizzazzjoni s- sistema tagħna trid tkun għallinqas tajba daqs dawk li qed nikkompetu magħhom.

U llum qed nikkompetu, fost pajjiżi oħra, ma' pajjiżi li anke jekk għaddew minn problemi politiċi kbar, għandhom tradizzjoni edukattiva.

Qed nirreferi għar-Repubblika Ċeka, inħawi fil-Ġermanja, il-Polonja u l- Ungerija.

Dawk għandhom oqsma tekniċi u tal-matematika fejn għandhom l- aħjar tradizzjonijiet fid-dinja u aħna qed nikkompetu magħhom.

Jekk ma niffaċċjawx bis-serjeta' l-iskills deficit f'pajjiżna pajjiżna jitlef mhux biss eluf ta' żgħażagħ b'sogru li jiġu esklużi mis-soċjeta' u jidħlu fid- dinja tal-qgħad, tal-kriminalita' u tad-drogi, imma pajjiżna jitlef ukoll l- opportunitajiet ta' investiment ġdid tant meħtieġ biex nieħdu r-ruħ.

Nixtieq nitkellem ftit fuq il-kulleġġ Malti għall-arti, xjenza u teknoloġija.

Kellna diġa' nuqqas ta' nies biex jgħallmu liż-żgħażagħ fl- oqsma teknoloġiċi u tekniċi, imma għaliex il-gvern kompla jgħarraq is- sitwazzjoni billi mexa ħażin ma' dawk l-għalliema li taw snin twal ta' servizz fl-istituti tekniċi?

Fosthom hemm anke dawk li nvestew fl- edukazzjoni tagħhom u għamlu anke kors universitarju biex isaħħu l-bażi tal- loġika tagħhom.

Issa dawn jinsabu maqbudin fl-inċertezza.

X'se jiġri minnhom meta jispiċċaw l-istudenti ta' l-istituti tekniċi?

Dawn jinsabu diżappuntati li ma ġewx ikkonsultati.

Iħossu li kellhom sehem x'jagħtu u jinsabu rrabjati għaliex iħossuhom mormija u offiżi għall-kondizzjonijiet li offrewlhom.

Hija ħela anke kif ġew smati l-instructors mill-iskejjel l- oħra li għalqu.

Dawn intbagħtu jgħallmu suġġetti li m'humiex tagħhom, bħal per eżempju l-mużika, meta jkunu tajbin fil-welding.

Dan mhux sew, la għalihom u lanqas għall-istudenti.

Sadanittant x'ġara mill-korsijiet bażiċi ta' level 1 and level 2 li suppost kellhom jibdew fil-kulleġġ biex jilħqu lil dawk li s'issa ma kienux jintlaħqu?

Naraw ukoll li din is-sena kellna mijiet ta' żgħażagħ li xtaqu jkomplu jistudjaw u sabu l-bibien magħluqin.

Kellu raġun is-Sur Manuel Borda jgħid li hawn min idoqq it-trombi li qed jiftaħ il-bieb taż-żgħażagħ għall-Ewropa iżda mbagħad dawn iż-żgħażagħ isibu l-bibien magħluqin x'ħin jixtiequ jkomplu jistudjaw wara li jagħlqu s-16-il sena.

Dan qed ngħidu għaliex anke din is-sena kellna iktar minn 600 li xtaqu jkomplu korsijiet post-sekondarji pero' dawn m'hemmx post għalihom minkejja l-paroli kollha ta' aċċess universarju.

Hemm bżonn li pajjiżna jpoġġi din fuq l-aġenda tiegħu li noħolqu iżjed postijiet fil-kulleġġ, fl-istituti għall-istudji turistiċi, fl-iskemi ta' l-apprendistat u xogħol ukoll għaż-żagħżagħ li qed jirreġistraw u huma bla kwalifiċi u ħilijiet bażiċi.

Ngħid kelma wkoll fuq l-universita'.

Hemm bżonn ta' trattament aħjar għall- istudenti.

Għadu kemm kellna maratona ta' gradwazzjonijiet.

L-istudenti għamlu d-diskors tagħhom u kollha semmew it-trattament inuman li jingħataw minn għadd ta' lecturers u dan mhux sewwa.

Semmew ukoll in-neċessita' ta' rabta bejn dak li jiġri fl-edukazzjoni universitarja u dak li jiġri barra fid-dinja tax-xogħol.

Jien naħseb li wasal iż-żmien li nagħmlu pjan strateġiku għall-universita'.

Hemm bżonn ta' bidliet kurrikulari u ta' korsijiet iddisinjati b'mod ġdid.

Hemm bżonn ta' pjan strateġiku għall- universita' li jaħseb għall-kwalita' ta' l-edukazzjoni li qed tingħata fl- universita'.

Dan il-pjan għandu jkun imfassal b'mod parteċipattiv minn ġewwa, mil-lecturers, mill-istudenti u mill-pajjiż kollu.

Irid isir sforz nazzjonali u l-istess sforz nazzjonali li għamilna rigward il-kurrikulu għal dawk fl-eta' bejn 3 u 16 għandu jiġu ripetut għall-universita' fejn il- partit politiċi, il-forzi ekonomiċi, soċjali u kulturali jagħtu sehem tagħhom biex jitfassal dan il-pjan strateġiku għall-universita', għaliex dan huwa pjan li jmur 'il hinn minn leġislatura waħda.

Mill-inqas irid ikun ta' għaxar snin għaliex l-universita' se tkun qed topera f'ambjent nazzjonali u internazzjonali ġdid u hemm bżonn li tidħol għal dan b'mod ippjanat.

Hemm bżonn li l-univerista' tidħol għal iżjed inizjattivi fl- edukazzjoni għall-adulti f'dawk li huma korsijiet virtwali permezz tat- teknoloġija l-ġdida.

Hemm bżonn li jinfetħu l-bibien għal dawk li huma barra mill-universita' permezz ta' dawk li jissejħu programmi morali filgħaxijiet u fi tmiem il-ġimgħat.

Grazzi.

THE CHAIRMAN: Nirringrazzjak.

Issa l-ħin kollu li għad fadal huwa għan- naħa tal-gvern.

Nistieden lis-Segretarju Parlamentari Jesmond Mugliett.

ONOR.

JESMOND MUGLIETT (Segretarju Parlamentari): Grazzi.

Jekk hemm settur fejn nistgħu naraw il-ħidma tal-gvern żgur li dan huwa s-settur responsabbli għalih il-Ministeru tagħna.

Ix-shadow minister ta' l- edukazzjoni ddedika d-diskors kollu tiegħu għas-settur ta' l-edukazzjoni pero' ta' min igħid li dan huwa ministeru kbir li jmiss ma' ħafna oqsma.

Irrid ngħid ukoll li meta tlajna fil-gvern fl-1998 kellna nibdew niżvolġu l-viżjoni tagħna għax f'ħafna oqsma ma kienx hemm pjan strateġiku.

Nista' nsemmi, per eżempju, l-politika kulturali, l-politika għall-isports u anke l-politika nazzjonali taż-żgħażagħ li kienet ilha tliet snin tistenna biex tkun aġġornata.

Ix-shadow minister spiċċa jitkellem fuq l-universita`.

Dan huwa settur li minħabba dak li għamilna aħna fl-għaxar snin ta' qabel l- 1996 kellu ċertu momentum.

Ovvjament naqbel miegħu li iktar ma tkabbar iktar ikollok il-ħtieġa li tirfina.

Iva, hemm bżonn li l-universita` tibda tindirizza ċerti problemi u tinternazzjonalizza ruħha.

Issemmew ukoll il-programmi Ewropej.

Intqal li fi żmien amministrazzjoni Laburista diġa' kien hemm xi ħaġa teżisti dwar Socrates fl-universita` pero' ta' min igħid li aħna kellna nibdew mill-bidu għaliex ċerti programmi li konna bdejna, bħal fir-riċerka, kienu waqfu fis-sentejn li kienu għamlu fil-gvern tan-naħa l-oħra.

U ftit isir apprezzar ta' kemm kien hawn bżonn ta' paradigm shifts fost individwi, fost skejjel, fost għaqdiet biex verament dan il-pajjiż jibda jipparteċipa u jibda jieħu l-benefiċċju sħiħ ta' sħubija f'dawn il-programmi.

M'hijiex faċli li għaqda tbiddel il-mod kif tħaddem u tibda tipparteċipa u tibda ġġib il-fondi permezz ta' proġetti approvati.

Aħna ilna tliet snin fil-gvern – jiġifieri ftit aktar minn sena minn kemm dam il-Partit Laburista fil-gvern - u b'wiċċi minn quddiem ngħid li jekk wieħed iqabbel il-wegħdiet elettorali tagħhom u x'għamlu mal- wegħdiet elettorali tagħna u x'għamilna naħseb li r-record tagħna jgħaddihom bil-qabda fis-settur kollha.

Jien ngħid li gvern ikejjel kemm għandu suċċess mhux biss b'dak li jirnexxielu jiddeliverja imma anke meta jsejjaħ elezzjoni u jieqaf kemm issiblu proġetti in the pipeline.

Dak juri li l-gvern kellu viżjoni on- going.

Jien ngħid li fis-settur ta' l-isport ma sibt xejn on-going, la strateġija u lanqas programm ta' żvilupp ta' faċilitajiet.

Kien hemm programm kapitali li għalkemm kienu ivvotati Lm0.25 miljun għalih, kienu jintnefqu biss Lm110,000.

Issemma ħafna wkoll l-MCAST, il-ħtieġa tal-qasam vokazzjonali u kemm hemm bżonn li lil dawn iż-żgħażagħ nagħtuhom alternattivi biex verament ikunu employable.

Jiena għamilt l-ewwel sentejn immexxi l-kumitat li mexxa anke dan il-proċess.

Kulma sibna kienet white paper li ma kenitx tindirizza l- problemi reali.

Ma kien hemm l-ebda diskussjoni u kellna nkunu aħna li niżviluppaw il-viżjoni biex imbagħad immorru għall-implimentazzjoni.

L- implimentazzjoni bdiet qabel għalqet it-tieni sena meta waqqafna l- fondazzjoni u anke ma' l-għeluq tat-tielet sena bil-ftuħ ta' l-ewwel istituti.

Ix-shadow minister għamel diskors interessanti u f'ħafna affarijiet naħseb li għamel osservazzjonijiet reali, pero` jien inħoss li qiegħed iħalli s- sens ta' kritika tiġri bih.

Huwa veru li l-illiteriżmu u l-under- employability huma problema pero` ejjew ma ndoqqux it-trombi biss fuq l- affarijiet negattivi, għaliex hemm ħafna affarijiet pożittivi u ta' suċċess li jeżistu fl-iskejjel.

Min jisma' lix-shadow minister jaħseb li għandna sistema edukattiva li verament sejra lura.

Huwa veru li għad hawn areas li ma kenux indirizzati, imma żgur li qatt ma konna gvern u għedna li education no problem.

Jien qatt ma smajtha din u forsi min sema' lix- shadow minister ta' l-edukazzjoni jaħseb li aħna xi darba għamilna dan l- istatement.

Dan mhux minnu.

Aħna għandna records pożittivi f'diversi setturi ta' studenti fosthom studenti li qed jgħaddu għall-junior lyceum, studenti li qed imorru l-universita`, tal-life-long learning u ta' kemm qed ikunu hemm tfajliet fis-sistema edukattiva.

Għandna records tajba anke ta' tfal li qed ikunu kapaċi jużaw it-teknoloġija ta' l-informatika.

Tan-naħa l-oħra tkellmu wkoll fuq under-employment.

Naħseb li l-ebda ġenerazzjoni ma tista' titkellem fuq l-under-employment daqs il- ġenerazzjoni tiegħi.

Meta konna mmorru l-universita` konna nsibu xi disa' korsijiet biss miftuħin, u dawn kollha kienu bin-numerus clausus.

Illum jidħlulek l-universita` xi 2,500 pero' fi żmieni forsi kienu jidħlu xi 500.

Jiena ma naħsibx li f'daqqa waħda splodiet l-intelliġenza taż- żgħażagħ Maltin.

X'kien isir minnhom dawk l-2,000 student li potenzjalment setgħu daħlu l-universita` dak iż-żmien u ma daħlux?

Naħseb li hemmhekk irridu nitkellmu fuq l-under-employability.

Sar ukoll diskors fuq iż-żgħażagħ u x-xogħol.

Tal-Partit Laburista għandhom mod kif jużaw l-istatistika.

Dawn filli jgħidu li ma jemmnux fl- istatistika, pero` mbagħad fejn jaqblilhom jużawha jew inkella jużaw biss dik l-istatistika li verament ikunu jistgħu jiggwadanjaw minnha.

Hawnhekk qed nirriferi partikolarment għall-istatistika taż-żgħażagħ u l-qgħad.

Qed jgħidu li iktar minn 58% taż-żgħażagħ qed jirreġistraw.

Ovvjament qegħdin jikkwotaw il-labour force survey li jaqbad liż-żgħażagħ ta' bejn il- 15 u l-24 sena.

Issa diġa` nafu li hemmhekk għandek sena minnhom li dawn żgur ma jistgħux ikunu qed jaħdmu.

Qatt m'huma jikkwotaw l-istatistika assoluta ta' dawk li huma żgħażagħ registered unemployed bejn is-16 u l-24 sena għaliex hemmhekk, anke skond l-economic survey li kien ippubblikat anke ma' dan il-budget, jirriżulta li l-perċentwali ta' żgħażagħ li kienu qegħdin jirreġistraw f'Settembru ta' din is-sena kien ta' 29.3%.

Dan huwa ħafna inqas minn snin bħal l-1997 meta kienu huma fil-gvern, u meta l- perċentaġġ kien ta' 30%.

L-Onor.

Carmelo Abela tkellem ukoll fuq il-ħidma fost iż-żgħażagħ u qal li aħna mhux qed inpoġġhom fuq il-bordijiet.

Ta' min igħid li dan il-gvern poġġa liż-żgħażagħ fl-iktar żewġ bordijiet importanti, il-welfare commission u l-MCESD.

Naħseb li dan żgur huwa apprezzament għaliex dawn huma żewġ bordijiet li jistudjaw x'qed jiġri fil-preżent u x'se jiġri fil- futur u meta l-gvern daħħal liż-żgħażagħ fihom kien qed idaħħalhom fl- ippjanar strateġiku.

Il-ħidma fost iż-żgħażagħ tinqasam bejn diversi ministri fosthom dak responsabbli mis-saħħa u dak responsabbli mill-housing imbagħad hemm ċerti setturi li jaqgħu taħt il-ministeru tagħna fosthom l-edukazzjoni, il- kultura u l-isports.

Jien naħseb li waħda mill-isfidi li għandna hija kif se nkunu kapaċi nikkoordinaw il-ħidma li taqa' taħt ministeri differenti.

Mr Chairman, aħna għandna r-rwol primarju li nkunu ta' sostenn lill- għaqdiet.

Hawnhekk naħdmu ma' ħafna għaqdiet, fosthom mal-Kerygma u l- NSTS, u nagħtu dan is-sostenn għaliex nemmnu li anke l-edukazzjoni informali hija forma ta' edukazzjoni.

Aħna nemmnu li l-gvern għandu rwol f'dan kollu u jekk jagħmel studju, wieħed jinduna kemm żdiedu l-fondi għal dan il-qasam.

Aħna tajna din iż-żieda għaliex nemmnu bis-serjeta` li dawn l- għaqdiet għandhom bżonn l-għajnuniet.

Argument li wieħed jisma' huwa li l-għaqdiet taż-żgħażagħ m'għadhomx daqshekk moda.

Din is-sena waħda mill-affarijiet li għamilna kienet li kkummisjonajna studju biex naraw jekk verament dawn l-istatements humiex reali u x'inhi l-parteċipazzjoni fl-għaqdiet.

Dan l-aħħar ukoll nies ta' l- istatistika qaluli li qed jiġbru ċerta statistika, fuq dħul, fuq infiq u statistika fuq parteċipazzjoni.

Waħda mill-iktar statistika li lili mpressjonati - u hawnhekk hawn ftit affarijiet tajbin, għaliex kultant nisimgħu n-negattiv biss – hija l-istatistika ta' kemm hawn membri f'għaqdiet li turi li l-membership sploda fis-sena 2000.

Fejn qabel kienet xi 50,000 f'daqqa waħda - u nisperaw li issa ma jgħidulniex li din l- istatistika hija mbagħbsa - fis-sena 2001 telgħet għal 86,000.

Jiena naħseb li ta' min wieħed jagħmel studju għalfejn hawn splużjoni fil- membership fl-għaqdiet.

Sur President, naħseb li waħda mir-raġunijiet għal dan hi li qed tingħata ċerta għajnuna lill-għaqdiet taż-żgħażagħ anke permezz ta' fondi.

Aħna qed ngħinu lill-għaqdiet billi nagħtuhom ukoll it-teknoloġija ta' l- informatika, il-Youth Year 2000 pero` naħseb li waħda mill-iktar affarijiet li qed tgħin hija l-programmi ta' l-Unjoni Ewropea fejn qed ikun hemm fondi li l-għaqdiet taż-żgħażagħ jistgħu jieħdu minnhom.

Jien se npoġġi fuq il- mejda tal-Kamra lista ta' l-għaqdiet li jibbenefikaw.

Il-programm Youth varajnih fi Frar ta' din is-sena u fl-istess xahar f'dan il-programm kellna diġa` iktar minn 20 proġett.

Ix-shadow minister qal li anke ma nidħlux membri fl-Unjoni Ewropea nkunu nistgħu nibbenefikaw u bħala eżempju semma' l-Isvizzera li daħħlet 20 proġett.

Aħna f'għaxar xhur diġa` daħħalna iktar minn 20 proġett, u jekk inqabblu dan in-numru ma' dak ta' l-Isvizzera nindunaw li ta' l-Isvizzera huwa xi ħaġa insinifikanti.

Jekk imbagħad naraw f'termini ta' statistika assoluta ta' parteċipazzjoni f'dan il-programm insibu li diġa` pparteċipaw 166 benefiċċjarju Malti.

L-ammonti li ħadu s'issa kienet diġa` ta' Lm60,000 jiġifieri diġa` huma ammonti sostanzjali.

Għandna wkoll mezzi oħra ta' kif jieħdu l-fondi.

Forsi l-Partit Laburista fil-gvern seta' beda l-parteċipazzjoni fil-Euro-Med Youth Action Programme pero' ma bediex u naħseb li ta' min jistaqsi għalfejn ma bediex.

Dan il- programm ukoll qed iżid l-ammont ta' fondi li l-għaqdiet taż-żgħażagħ jistgħu jibbenefikaw minnhom u din, kif għedt diġa`, ġabet paradigm shift fil-mod kif iż-żgħażagħ jagħmlu l-ħidma tagħhom.

Il-fatt li jkun hemm żiedet il-fondi li jistgħu jibbenefikaw minnhom naħseb li jnissel ċertu interess anke rigward l-istess ħidma ta' l-għaqdiet.

L-oppożizzjoni tagħmel ukoll kritika li l-vot ta' l-edukazzjoni naqas.

Hawnhekk ta' min igħid li dak li qed jintefa' fuq il-programmi Ewropej m'huwiex qed jiddaħħal fl- equation.

L-Onor.

Abela anke staqsa x'inhuma eżatti l-proporzjoni ta' dak li qed iħallas il-pajjiż u dak li qed tħallas l-Unjoni Ewropea.

Għas-sena d-dieħla hija ċara.

Fuq programmi edukattivi se jkun hemm nefqa totali ta' Lm1.9 miljun li minnhom l-Unjoni Ewropea se toħroġ Lm963,000.

Dawn l-Lm1.9 miljun jerġgħu jiġu lura kollha fl- għaqdiet.

Jiġifieri żgur li l-ammonti li se jispiċċaw jiġu lura f'Malta huma ħafna iktar milli jkun qed joħroġ inizjalment il-gvern Malti.

Waħda mill-affarijiet ukoll li hija challenge hija li verament ikollna politika nazzjonali għaż-żgħażagħ.

Meta tlajna f'din il-leġislatura mill- ewwel bdejna nirfunaw din il-politika pero' naħseb li rridu nibdew inħarsu b'mod iktar serju kif ikollna implimentazzjoni strateġika.

Hija waħda miċ- challenges li se nieħdu mis-sena d-dieħla, li nibdew nirrevedu u nimplimentaw il-politika nazzjonali taż-żgħażagħ.

L-Onor.

Abela qal li ma sar xejn fuq iż-żgħażagħ u fuq is-saħħa.

Nixtieq informah li llum stess fil-Kabinett għadda l-memo kif is-segretarjat taż- żgħażagħ u d-dipartiment taż-żgħażagħ se jibdew jikkollaboraw fuq żewġ proġetti fuq is-saħħa u ż-żgħażagħ.

Dan ifisser li m'huwiex veru li m'għamilna xejn dwar din il-wegħda.

Ovvjament aħna għandna terminu ta' ħames snin, għadna fit-tielet sena u dawn il-wegħdiet qegħdin iwettquhom kollha.

Rigward sport irrid ngħid li dan ukoll kien wieħed mis-setturi li meta dħalna fih, kif għedt, f'din il-leġislatura kien qisu t-tema ta' konferenza li konna għamilna fil-bidu ta' din il-leġislatura "sport: business as usual" għaliex ħafna drabi kellna l-isport li ma kien jiċċaqlaq xejn ġdid.

F'dan il-qasam altro che hemm bżonn inizjattiva.

U naħseb li kif wieħed jgħid bl-Ingliż, we have overwhelmed dan is-settur bl-inizjattivi li ħadna.

Ta' min igħid li ma konna sibna l-ebda proġett fil-pipeline, ma sibna proġett ta' żvilupp ta' faċilita'.

Sibna wkoll li tliet kwarti mill-pixxina għadha m'hijiex użata, ma sibna l-ebda sistema ta' taħriġ tal-coaches.

Kien hawn assoċjazzjonijiet - u għad hawn assoċjazzjonijiet - li lanqas għandhom faċilita' fejn jagħmlu l-laqgħa tal-kumitat.

Hawn assoċjazzjonijiet li jkollhom jikru s-sala minn fejn jorganizzaw il-leagues tagħhom.

Minkejja dawn in-nuqqasijiet fl-amministrazzjoni l-oħra kienu vvotaw Lm0.25 miljun li minnhom intefqu Lm110,000 li ħafna minnhom kienu tqassmu lill-għaqdiet.

Sur President, b'wiċċi minn quddiem ngħid li dan il-qasam biddilnih u żewġ inizjattivi kbar li ħadna mill-bidu kienet waħda li norganizzaw il-logħob tal-pajjiżi ż-żgħar fl-2003 u t-tieni li nibnu tliet ċentri sportivi nazzjonali.

L-Onor.

Abela staqsa dwar kemm se nibnu ċentri.

Meta l-memo tat-tliet ċentri tela' l-Kabinett, il-kabinett kien qal li għandna mmorru għall-viżjoni li nibnu tliet ċentri sportivi reġjonali pero' nkomplu l- investiment fiċ-ċentri tal-Marsa, ta' Ta' Qali u l-pixxina.

Ħafna drabi tibqa' lura għaliex il-fażi ta' ppjanar u l-fażi ta' anke applikazzjoni tal- planning authority kważi teħodlok iktar ħin milli l-fażi ta' kostruzzjoni minnha nfisha pero' żgur li bdejna mill-ewwel b'żieda gradwali fil-budget.

Anke f'dan il-każ jiena nixtieq inpoġġi fuq il-mejda tal-Kamra anke statement ta' kif kiber il-budget ta' dan is-settur.

Imxejna anke għall- fatt li qed norganizzaw il-logħob tal-pajjiżi ż-żgħar għax dan l-impenn poġġa fuqna mill-ewwel ċertu obbligu ta' deadline li nlestu l-proġetti.

L-Onor.

Abela staqsa dwar kemm se jiġu jqumu l-proġetti.

Dak tal-Kottonera se jqum Lm2.1 miljun, il-hall ta' l-universita' Lm500,000, it-track tal- Marsa Lm900,000, l-isqaush courts li saru diġa' Lm61,000, xi xogħol ieħor li sar fil-pixxina Lm100,000 u hemm anke proġettati ċerti improvements fil- faċilitajiet tal-Marsa.

Aħna mpenjati wkoll li ċ-ċentru tal-Kottonera nlestuh jew sa l-aħħar tas-sena d-dieħla jew fil-bidu ta' l-2003.

Ikkommettejna ruħna wkoll li l-hall ta' l-universita' jkun lest sa nofs is- sena d-dieħla.

Bdejna wkoll mill-ewwel fuq l-iżvilupp tal-faċilitajiet l- oħra.

Rigward il-Karwija għandna l-pjanti lesti u qed nistennew il-permess ta' l-awtorita' ta' l-ippjanar.

Mad-dipartiment tal-finanzi wkoll diġa' ftehmna fuq il-business plan ta' tliet snin biex nibdew niffinanzjaw dan il- proġett u nafu wkoll li fil-budget ta' l-2003 se jkollna Lm150,000 ivvotati għall-proġetti tal-Karwija.

Sur President, dan kollu qed ngħidu biex nuri li aħna għandna viżjoni eżatta kif se nimxu fuq din il-wegħda elettorali.

Tajjeb li ngħid ukoll li l-kumitat għall-bini ta' dawn iċ-ċentri għamel il-proposti tiegħu b'mod simili għal dak li jaħdmu l-CONI.

Għal popolazzjoni ta' 90,000 l-Italja jonfqu Lm900,000.

Aħna għax konna nafu li jkun ħafna aktar diffiċli biex timxi u tikkonkludi ċerti proġetti oħra f'leġislatura waħda għall-istess area, ddeċidejna li fil-Kottonera nibnu ċentru ftit ikbar mill-average u l- oħrajn se jkunu ċentri reġjonali tad-daqs kif kien propost anke f'dak ir- rapport.

Fil-fatt anke l-istima tal-Karwija tal-parti msaqqfa hija Lm600,000 u mbagħad meta tiġi nkluża l-iskola - għax dan għaqqadnih ma' skola anke biex ikollok ċertu sharing ta' nfiq – l-istima titla' għal Lm800,000.

Jiġifieri altro che milli qed inżommu l-wegħda ta' l-infiq li għamilna.

Ovvjament waqt li qed nagħmlu dan kollu qed inkomplu bil- proġetti fil-faċilitajiet l-oħrajn fosthom fil-pixxina u fit-track tal- Marsa.

Sur President, waħda mill-iktar affarijiet li se ġġib tibdil se tkun il- liġi ta' l-isport.

Il-ħsieb tagħna hu li nagħtu struttura aħjar għall- ħidma tal-gvern f'dan il-qasam.

Mhux qed ngħidu li rridu nagħtu xi ħaġa minn dak li qed jagħmlu l-assoċjazzjonijiet, il-volontieri, dan qed jaħdmu b'mod tajjeb u anke l-istess liġi tasserixxi l-prinċipju li l-volontarjat għandu jkollu sehem importanti, pero' hemm bżonn li jkollna struttura aħjar fejn il-gvern jagħmel il-ħidma tiegħu.

Għal dan il-għan fil-25 ta' Awissu nidejna white paper jiġifieri ħadd ma jista' jikkritikana li m'għamilniex proċess ta' konsultazzjoni pubblika.

Aħna għamilna laqgħat pubbliċi u laqgħat iffokati ma' għaqdiet u smajna anke ċerti individwi.

Jien jiddispjaċini li l-oppożizzjoni sal-lum għadha ma qalet xejn fuq ħafna affarijiet importanti.

Per eżempju għadha ma qalet xejn dwar jekk għandniex, insaħħu jew indgħajfu din l-istruttura u jekk ir- rwol tal-ministru bil-liġi kif proposta hux jissaħħaħ jew jiddgħajjef.

Ma smajna xejn dwar x'għandhom ikunu l-interessi u l-prinċipji li għandhom jitħarsu.

Xi ħadd fil-kunsill ġenerali tagħna qal li l-oppożizzjoni qed toqgħod gallerija.

F'dan il-każ għall-oppożizzjoni nistgħu nużaw l-idjoma Maltija "omm ġifa qatt ma tagħli".

Dan qed ngħidu għax tan-naħa l-oħra m'humiex qed jieħdu pożizzjoni fuq l-ebda white paper ta' dan il-ministeru.

Dawn joqogħdu jistennew sa l-aħħar u mbagħad jieħdu pożizzjoni fl- aħħarnett.

L-unika kritika li smajna min-naħa l-oħra kienet fuq id- dipartiment taż-żgħażagħ u sport.

Daqshekk biss, imma fuq ħafna prinċipji importanti li hemm fuq il-liġi ma smajna xejn.

(Interruzzjonijiet) Le, Mr Chairman, jien għandi ħin limitat u ma naċċettax.

THE DEPUTY CHAIRMAN (Onor. Carmelo Mifsud Bonnici): L-Onor.

Carmelo Abela, on a point of order.

ONOR.

CARMELO ABELA: Mr Chairman, ma nixtieqx intellfu pero' qed jimmiżlidja lill-Kamra.

Fuq il-liġi ta' l-isport jaf li sar seminar anke fuq il-kunsill ta' l-Ewropa u aħna tajna l-kummenti tagħna.

Mhux veru li ma tajna xejn kummenti.

ONOR.

JESMOND MUGLIETT: Mr Chairman, jien smajt il-preżentazzjoni li għamel f'dik il-laqgħa.

Kienu affarijiet ġeneriċi.

Qgħdna gallerija u we were skirting the issues.

M'għedna xejn importanti fuq xi tgħid il-liġi.

Ikollok l-assoċjazzjonijiet jibgħatu patafjun ta' kummenti fuq klawsoli partikolari pero' mill-banda l-oħra għandna oppożizzjoni li toqgħodlok gallerija.

Fil-ftit minuti li fadalli nixtieq nirriferi għall-ħidma li qed nagħmlu fil- qasam tax-xjenza u teknoloġija.

Xi ħadd kien qal anke min-naħa l-oħra li l- kunsill Malti għax-xjenza u teknoloġija qiegħed f'koma.

Aħna fil-bidu sibna dan il-kunsill mingħajr viżjoni.

Il-gvern tal-Labour ftit li xejn kien jaf x'se jagħmel b'dan is-settur u dan kien rifless anke f'dak li sar f'Bighi, fejn f'daqqa waħda kellna viżjoni ta' kif niżviluppaw Bighi u f'daqqa waħda qal li l-kunsill ma jmurx Bighi, tefa' ċ-ċentru tar-restawr, m'għamel xejn biċ-ċentru tar-restawr u raqad kollox.

Kien rifless anke fl- ingaġġ li kien sar taċ-chief executive ta' dak iż-żmien.

Dan kollu sar minkejja li dan huwa settur li kull pajjiż li għandu l-livell ta' għajxien li għandna aħna jgħid kemm huwa importanti li tinvesti f'dan il-qasam.

Dan huwa l-qasam li jixpruna t-tkabbir ekonomiku.

Bħas-settur taż-żgħażagħ dan huwa settur li jrid jaħdem b'mod orizzontali, jiġifieri across the ministries għax ma' dan il-qasam imissu l-IT, l-e- government, il-businesses iż-żgħar, l-ambjent, l-enerġija, l-istatistika, il-laboratorju ta' l-istandards u l-universita`.

Dan il-modus operandi li taħdem across ministries huwa fundamentali u naħseb li huwa minħabba nuqqas f'dan li qed ngħid li fi żmien amministrazzjoni Laburista dan il-kunsill kien sar introvert.

Ġieli ssemmiet ukoll l-energy policy.

Din kienet xi ħaġa li suppost issir b'sistema ta' networks pero' meta dħalna aħna sibna xi ħaġa li ma kenitx żviluppata.

Kien hawn min staqsa b'ċerta preokkupazzjoni reali - u għandu raġun – dwar x'sar minnha.

Illum nistgħu ngħidu li l-energy policy hija pjuttost lesta.

Bħalissa qed nikkonsultaw ma ċerti esperti dwar xi partijiet minnha u nisperaw li sal-bidu tas-sena d- dieħla jkun preżentat l-ewwel draft lill-Kabinett biex imbagħad jingħata lir-resource authority biex jimplimentaha.

Sur President, jekk hemm settur li qed jiggwadanja mill-isħubija fil- programmi Ewropej dan huwa s-settur tax-xjenza u t-teknoloġija.

Hawnhekk ta' min igħid li bil-kliem il-Partit Laburista jgħid li m'huwiex kontra l- programmi Ewropej imbagħad meta tela' fil-gvern bejn l-1996 u l-1998 kien waqqaf is-sħubija fl-FP IV.

Dan għamlu minkejja li f'dan il-qasam aħna għadna nibdew u għandna bżonn capacity building enormi.

Kien hawn min kellu dubji jekk id-deċiżjoni li nipparteċipaw hijiex għaqlija.

Ngħid biss li jien impressjonat bir-rata ta' suċċess li kellna u li kienet riflessa fil- proġetti approvati li jammontaw għal Euro900,000, li huwa ħafna iktar mill- ammont ivvotat.

Per eżempju l-akbar benefiċċju li qed tagħti sħubija f'dan il-programm huwa l-ewwelnett in-networking.

Il-programm imiss ħafna oqsma u f'kull qasam għandek bżonn contact point.

Il-contact point jiġi minn oqsma differenti pero` dik in-network ta' contact point qed iġġiegħel lil diversi esperti f'diversi ministeri biex għall-ewwel darba jibdew jaħdmu flimkien.

Ħaġa oħra ta' benefiċċju hija s-sinerġija ma' l-imsieħba barrranin u t- taħdidiet li qed nieħdu sehem fihom.

Din hija xi ħaġa li ma jgħiduhiex ta' l-oppożizzjoni.

Huwa veru li nistgħu noqogħdu nipparteċipaw on a project by project basis f'dan il-qasam pero` b'dan il-mod inkunu esklużi totalment mill-fora l-importanti.

Per eżempju Malta diġa` qed tissieħeb fit- taħdidiet fuq il-programm li ġej FP VI.

Pajjiżi bħall-iSvizzera m'humiex parti minn dan il-forum.

L-iktar ħaġa li tagħtik sħubija f'dan I-programm hija l-proċess ta' capacity building li jġiegħelek tara dan is-settur kemm huwa kbir jew kemm huwa dgħajjef u allura għall-ewwel darba qegħdin inkejlu, qed nagħmlu innovation service f'dan il-pajjiż biex imbagħad inwaqqfu l-istrutturi li għandna bżonn.

Dawn jissejħu innovation relay centres u huma ntiżi biex jgħinu lis-small and medium sized enterprises.

Jiena ngħid li f'dan il-pajjiż xi darba rridu naslu biex nibdew nitkellmu li jkollna programm nazzjonali għar-riċerka.

Naħseb li jekk ma tagħtina xejn, sħubija f'dan il-programm tagħtina din il-viżjoni ta' fejn għandna mmorru f'settur li verament jista' jkompli jixpruna t-tkabbir fl-ekonomija ta' dan il-pajjiż.

Fid-diskors tal-budget l-Onor.

Alfred Sant kien ħa l-aħħar nofs siegħa biex jipproponi programm ta' gvern alternattiv.

Ma qgħadx jindirizza l-budget imma donnu qagħad jindirriza l-polls li forsi kienu qed jindikaw li ma tantx huwa b'saħħtu.

Dan qagħad jgħidilna kemm se jonfoq u qalilna li se jibda jinvesti fir-riċerka u fl-innovazzjoni.

Hawnhekk ngħid li aħna mhux paroli għandna bżonn imma fatti.

Jiena ngħid li l-Partit Laburista għandu love-hate relationship mal-programmi Ewropej.

Jgħid li se jwaqqaf il- proċess ta' sħubija pero` jargumenta li xorta waħda rridu nibqgħu nipparteċipaw fihom.

Naħseb li l-poplu Malti jrid statement ċar dwar dan kollu.

Fid-diskors tiegħu wkoll, l-Onor.

Alfred Sant qal li Malta qiegħda tonfoq ħafna minħabba l-proċess ta' sħubija u kkwota Lm11 miljun li hemm ivvotati fil-budget biex niġu in line ma' l-acquis.

Hawnhekk ta' min igħid li ħafna proċessi li nbdew, issa anke ta' capacity building, ta' żvilupp ta' ċertu strateġija f'diversi oqsma jkollhom jieqfu jekk Malta tieqaf minn dawn il- programmi.

Din hija ħaġa li tinkwetani ħafna u naħseb il-poplu Malti jrid ikun jaf il-pożizzjoni eżatta ta' l-oppożizzjoni f'din il-ħaġa.

Nagħlaq billi ngħid li f'dan il-ministeru qed nindirizzaw il-wegħdiet kollha u naħseb li fis-sentejn li ġejjin ma jkunx għad fadal wegħda waħda elettorali li ma nkunux indirizzajna b'serjeta`.

Sur President, nitlob il-permess biex inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra d- dokumenti li rreferejt għalihom fid-diskors tiegħi.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Hawn permess( (Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

JESMOND MUGLIETT: Sur President, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar proġetti li ggwadanjaw taħt il-programm YOUTH ta' l- Unjoni Ewropea għas-sena 2001;

Tagħrif dwar l-allokazzjoni għal spiża mill-Gvern għas-snin bejn l- 1996 u l-2002; u

Dokument dwar l-Euro-Med Youth Action Programme (Malta) in konnessjoni mal-kumpless tal-Pixxina Nazzjonali.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Grazzi.

Iktar rimarki?

Il-Ministru ta' l- Edukazzoni.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, l-ewwelnett, għalkemm diġa` indirizzajt is-suġġett fil-parlament permezz ta' aġġornament tal-Kamra, nixtieq nassoċja ruħi mal-kollega tiegħi l-Onor.

Bartolo dwar il-mewt u t- telfa ta' Dr. Ġuże` Cassar li wkoll kien ministru ta' l-edukazzjoni, pero' qabel ma ngħaddi biex inwieġeb għall-kummenti li saru llejla xtaqt infakkar persuna oħra.

Illum dfinna lil Doreen Micallef li mietet nhar is-Sibt li għaddew fl-eta' ta' 52 sena.

Fil-fehma ta' ħafna din kienet tirrappreżenta leħen feminili importanti fil-letteratura moderna tagħna.

Fil-fatt jirriżulta li prattikament hija l-unika awtriċi li kitbet għat-teatru mis- snin 60 'il hawn.

Micallef kienet waħda mill-protagonisti tal-moviment qawmien letterarju fis-snin 60 u fis-snin 70 u x-xogħlijiet tagħha huma tipiċi ta' l-ideoloġija ta' dak iż-żmien.

Niftakar li x-xogħlijiet tagħha kienu jinħadmu quddiem pubbliku numruż fost repetorju li kien jinkludi xogħlijiet ta' drama ta' nies bħal Dr Alfred Sant, Oreste Calleja u oħrajn.

Il-kritiku Prof. Serracino Inglott irrefera għall-kitbiet tagħha bħala kitba-azzjoni filwaqt li Oliver Friggieri fil-kritika tiegħu jitkellem dwar il-poeżija ta' Micallef bħala waħda li hija ta' ċertu valur letterarju u allura ħassejt li fil-bidu ta' dan id-dibattitu fuq l-edukazzjoni u l- kultura jkun xieraq li nsemmi lil Doreen Micallef.

Sur President, jiena naħseb li l-parlametari kollha nafu lil Doreen għax din għamlet perijodu tiġi sikwit il-parlament titħadded ma' diversi minna.

Illum inżerta jum il-persuni b'diżabilita`.

Doreen Micallef ukoll kellha ċerta diżabilita` fiżika u dawk li kienu qrib tagħha kolha jafu l- ġenerożita` li kienet turi ma' kulħadd.

Iktar ma' d-dinja qisha tatha bil- ħarta u iktar ma' kellha tiċċaħħad minn ħafna affarijiet iktar kellha l- kapaċita` li tipprova tkun tista' tagħmel il-ġid ma' kulħadd.

Fl- appartament fejn kienet tgħix waħedha fil-Belt instabu għadd ta' poeżiji ġodda u naħseb li jkun tajjeb jekk il-kunsill nazzjonali tal-ktieb u l- akkademja tal-Malti jieħdu ħsieb biex dawn il-poeżija jinġabru u jiġu magħrufa.

Kienet figura oħra, Sur President, li għandha l-aspett ta' l-umanita` tagħha.

Aħna li konna nafuha nafu kemm kellha aspirazzjonijiet kbar għaliha nnifisha u anke għall-poplu Malti kollu kemm hu, u allura ħassejt li huwa xieraq li fl- okkażjoni tal-lum anke ngħid kelmtejn fuqha.

Sur President, irrid ukoll ngħid kelmtejn ta' ringrazzjament.

Jien inħobb nibda bihom dawn għaliex tkun għaddiet sena, inkunu wettaqna ċerta ħidma u jien dejjem ngħid li l-ħidma ssir bil-ħila, bis-sagrifiċċju u bl-impenn ta' eluf kbar ta' nies.

Jien nirringrazzja lill-ħbieb tiegħi ta' l-oppożizzjoni li jsegwu l-ministeru tagħna b'tant affidjosita`, nirringrazzjahom għaliex għalkemm ikun hemm diversi okkażjonijiet meta ma naqbilx ma' dak li jgħidu, pero` huwa kliem li dejjem naħseb fuqu u nipprova nislet dawk il- konklużjonijiet, dawk it-tagħlimiet, dawk l-ideat li jidhirli li jistgħu jkomplu jagħmlu ġid għal pajjiżna.

Ridt ukoll nirringrazzja ħafna lil dawk kollha li jaħdmu madwari fil- ministeru, lis-segretarju permanenti u l-istaff tiegħu, lis-Sur Pawl Attard u lid-direttur ġenerali ta' l-edukazzjoni s-Sur Chalres Mizzi, diretturi sħabu kollha u l-uffiċjali kollha tagħhom.

Hemm ukoll il-kapijiet l-oħrajn tad-dipartimenti u l-istaff.

Kelma ta' ħajr speċjali nagħtiha lill- kapijiet u lill-għalliema u lill-ħaddiema kollha fl-iskejjel ta' l-istat, tal-knisja u dawk privati, lir-rettur u lil dawk li jaħdmu fl-universita`.

Din is-sena rrid inżid linja oħra biex nirringrazzja lill-president, il- bord u l-prinċipal tal-kulleġġ Malti ta' l-arti xjenza u teknoloġija u mbagħad hemm numru kbir ta' persuni li b'xi mod jew ieħor taw kontribut f'bordijiet, kumitati u xogħol ieħor li huwa konness mal-ministeru tagħna.

Kelma ta' ħajr minn qalbi, Sur President, nagħtiha anke lit-trade unions, speċjalment lill-Malta Union of Teachers.

F'din is-sena wkoll kellna diversi kollaborazzjoni u diversi laqgħat li huma dejjem ta' siwi fundamentali għat-tmexxija 'l quddiem fil-kamp ta' l-edukazzjoni.

Sur President, aħna issa qegħdin nibdew navvanzaw fid-diskussjoni ta' dan il-budget, budget li l-oppożizzjoni tmaqdru bl-iktar mod negattiv, pero` finalment nistgħu ngħidu ħafna affarijiet.

Kien hawn survey f'wieħed mill- ġurnali li wera li 63% ta' dawk li ġew avviċinati sostnew li l-budget huwa wieħed tajjeb.

Smajna ħafna fuq iż-żgħażagħ min-naħa ta' l-oppożizzjoni pero' ta' min jgħid li minn dan is-survey ħareġ li kważi 71% taż-żgħażagħ qisu dan il-budget bħala wieħed pożittiv.

Tan-naħa l-oħra jgħidu li l-poplu qed jiġi mgħakkes.

Jien infakkar li n- nefqa fil-qasam soċjali żdiedet bi Lm72 miljun fi tliet snin.

Kien hemm ukoll il-miżura tat-taxxa li hawn f'dan il-budget għal ħafna familji li għandhom lill-uliedhom fl-iskejjel ta' l-istat jew tal-knisja, jew privat li jfisser Lm2.80 fil-ġimgħa iktar.

Jekk ma dawn iżżid il-Lm1.50 żieda fil- ġimgħa naraw li hawnhekk għandna l-familji li se jibqgħalhom iktar minn Lm4 fil-ġimgħa, u dan meta qegħdin b'rata ta' inflazzjoni li hija mill-iktar baxxa li hawn fid-dinja.

Huwa bir-raġun li hawn ħafna li jaħsbu li dan huwa budget tajjeb.

Ma dfan kollu mbagħad wieħed irid jara kemm inħolqu mpjiegi, kif qed jiġi kontenut anke l-qgħad b'mod ġenerali, u l-investiment l-ieħor kollu li qed isir.

Sur President, l-Onor.

Abela qalilna dwar il-wegħdi li għamilna fil- programm elettorali.

Kieku l-kejl tal-progress ikunu l-wegħdi li nwettqu, nassigura lill-Onor.

Abela li jekk jaqbad il-programm elettorali u tara x'wettaqna minnu jsib li aħna wettaqna ħafna u ħafna minn dak li mpenjajna ruħna għalih.

Issa meta nitkellmu hekk ma nkunux qegħdin ngħidu li m'hawnx problemi pero' mbagħad ma naħsibx li dawn kienu tliet snin moħlija kif qed jgħidu tan-naħa l-oħra.

Issa meta wieħed jifli x'intqal illejla, jien ngħid: Din analiżi tajba?

Din djagnosi tajba?

Dan l-allarm huwa ġustifikat?

Jiddispjaċini ngħid li ma tistax tibni stampa serja ta' x'qed jiġri fl-edukazzjoni billi tfajjar il-figuri b'dan il-mod hekk parzjali u ma tipprovax tpoġġihom f'kuntest.

Din il-ħaġa jagħmluha l-ġurnalisti imma ma jagħmluhiex il-politiċi li jridu jagħmlu politika ta' sustanza u strateġija ta' sustanzja.

Intqal li l-Partit Laburista huwa l-partit ta' l-edukazzjoni.

Jiena nixtieq li l-partiti kollha jkunu l-partiti ta' l-edukazzjoni, imma l-istorja ma tinbidilx għaliex nirrakkuntawha minn xi lenti partiġġjana.

Aħna nafu x'ġara taħt il-Partit Laburista fil-gvern rigward ta' l-edukazzjoni u l- poplu Malti jaf ukoll x'ġara taħt il-Partit Nazzjonalista.

Issemmew ukoll ħafna figuri ta' kemm studenti ma resqux għall-eżami u ta' kemm weħlu minn ċerti suġġetti pero` mbagħad tajjeb li wieħed jistaqsi aħna fejn konna għaxar snin ilu u xi progress għamilna minn għaxar snin ilu sal- lum.

Ejjew nieħdu per eżempju l-human development report tas-sena l-oħra li joħorġu l-United Nations development progamme.

Kieku kelli noqgħod fuq dak li smajt illejla mill-oppożizzjoni kont inpoġġi lil Malta kważi fl-aħħar tal-lista tal-pajjiżi tad-dinja pero' dan ir-rapport lilna jpoġġina fl- ewwel kategorija ta' pajjiżi.

F'dan ir-rapport aħna qegħdin impoġġijin ma' pajjiżi bħall-Kanada, l-Istati Uniti, l-Awstralja, l-Ingilterra, l- Isvizzera, il-Ġermanja, il-Lussemburgu, l-Awstrija, New Zealand, Spanja u Singapore.

Prattikament aħna niġu eżatt wara Singapore.

Jien mhux qed ngħid li dan huwa rapport – u qed nitkellem fuq il-parti li tittratta l- edukazzjoni – li jien għandi nserraħ rasi bih u allura niefqu naħdmu, imma ejjew inkunu wkoll raġunevoli u ma nagħmlux diskors li huwa tant negattiv!

Tant isir diskors negattiv li prattikament tibda taqta' qalbek u tibda tgħid li ma tistax timxi iktar.

L-istorja hija kompletament differenti.

Aħna qed nipproponu nefqa globali din is-sena ta' Lm95 miljun.

Dawn huma Lm6 miljun iktar mis-sena li għaddiet, Lm15-il miljun iktar minn sentejn ilu u kważi Lm23 miljun iktar minn dak li nefaq fl-aħħar budget gvern Laburista fl-1998.

Issa l-istrateġiji, il-policies li qed insegwu huma fid-direzzjoni t-tajba?

Huma ta' ġid għall-poplu tagħna?

It-twettiq bil-fatti qed itejjeb is- sitwazzjoni f'dan il-qasam?

Bħal f'kollox, anke fl-edukazzjoni u fil- kultura dejjem jifdal ħafna u ħafna li għad irid isir, pero` issa ejjew nirraġunaw ftit.

Hawn min f'Malta u f'din il-Kamra jħares biss lejn kemm għadna lura.

Hawn min imbagħad iħares biss lejn kemm għamilna, qisna bħal tal-flixkun, min jarah nofsu vojt u min jarah nofsu mimli.

Sfortunatament illejla lanqas nofsu vojt ma rajnih.

Rajnih prattikament flixkun kollu kemm hu vojt.

Sur President, fl-opinjoni tiegħi d-diskorsi ta' l-oppożizzjoni anke jekk huma magħmul b'ċerti argumenti, m'humiex diskorsi raġonevoli.

Huma diskorsi li jinkwadraw ruħhom fl-istrateġija ġenerali ta' l-oppożizzjoni li tpinġi stampa ta' kollox sejjer il-baħar u kollox qtigħ il-qalb.

L-istrateġija ġenerali ta' l-oppożizzjoni hija tappan il-progress, ċajpar dak kollu li hu tajjeb u dak kollu li qiegħed isir u agħti stampa ta' tliet snin moħlija.

Issa min se jemminhom, Sur President?

Min se jemmen lill-Onor.

Bartolo li jdoqq id-diska ta' Dr Alfred Sant li dawn huma tliet snin moħlija?

Is-sens komun u l-interess ta' pajjiżna jgħidlek żomm saqajk fl-art, iżen dak li wettaqt, ara fejn ma mortx biżżejjed tajjeb ħalli tirrimedja, ara fejn mort tajjeb ħalli tagħmel kuraġġ u żomm quddiem għajnejk id-direzzjoni twila li għad fadal u x'pass jonqos tiddeċiedi u twettaq.

Jiena meta nisma' diskorsi ta' dan it-tip jiddispjaċini jkolli nerġa' nirreferi jien għal survey ieħor li m'għamiltux jien u m'għamlux il-Partit Nazzjonalista imma għamluh ta' "The Malta Independent".

Minn dan is-survey jirriżulta li għar-rigward tal- qasam ta' l-edukazzjoni 70% tan-nies li ġew mistoqsija jgħidu li huma jqisu dak li qed jagħmel il-gvern f'dan il-kamp bħala ħaġa li hija tajba.

Sur President, jiena nemmen li fil-qasam ta' l-edukazzjoni aħna bdejna naraw il-frott ta' ħafna deċiżjonijiet tajba.

Hawnhekk ta' min igħid li fl- edukazzjoni l-frott idum ħafna biex jidher u jekk illum bdejna naraw il- frott dan ifisser li llum qed naħsdu dak li sar permezz ta' deċiżjonijiet tajba li ttieħdu qabel l-elezzjoni ta' l-1996 mill-gvern Nazzjonalista, qed naħsdu l-frott ta' deċiżjonijiet tajba li ttieħdu qabel l-elezzjoni ta' l- 1998 mill-gvern Laburista u wkoll bdejna naqtgħu l-frott ta' ħafna deċiżjonijiet tajba u ta' ħafna xogħol li aħna ħadna f'dawn it-tliet snin.

Dan mhux jiena qed ngħidu imma nisma' osservatturi indipendenti fil-qasam ta' l-edukazzjoni li jgħoddu dak kollu li ġara fl-aħħar snin u dak li qed jiġri bħalissa bħala mument importanti ħafna fl-istorja ta' pajjiżna u ta' l-edukazzjoni għax qed jaraw li f'dak li qed nagħmlu hemm iż-żerriegħa, hemm the making ta' qabża ta' kwalita', ta' bidla fil-kultura u l- mentalita'.

Issa ħalli nħarsu ftit lejn xi argument li tqanqlu.

Jien inqis li aħna ħdimna b'konsistenza biex tfassal il-kurrikulu nazzjonali ġdid u biex issa qed jitwettaq skond pjan li għalih il-gvern qed jiddedika fuq Lm600 miljun fuq firxa ta' ħames snin.

Il-proċess ta' bidla u progress qed jiġi gwidat minn struttura ġdida fl-edukazzjoni li huwa l-kunsill nazzjonali dwar il- kurrikulu fejn hemm l-istakeholders kollha li huma involuti fl-edukazzjoni obbligatorja sa sittax-il sena.

Twaqqfu 15-il grupp speċjalizzat li huma magħmula minn madwar mitt espert fl-oqsma kollha tal-kurrikulu.

Ta' min igħid li dawn mhux se joqogħdu fiċ-ċentru, u dan qed ngħidu biex nuri li hija ħrafa oħra li l-affarijiet mhux qed jiġu miġġielda fuq il-kamp tal- battalja.

Dawn in-nies xogħlhom se jkun fl-iskejjel, mal-kapijiet, ma' l- għalliema, ma' l-istudenti u l-ġenituri biex jaħdem kulħadd kemm jiflaħ ħalli kemm nistgħu nilħqu l-miri u l-livell li hemm fil-kurrikulu.

Jien konvint li l-politika u l-istrateġija tal-kurrikulu nazzjonali tgawdi firxa ta' konsensus li qatt ma kien hawn bħalu f'Malta fl-edukazzjoni, u dan huwa mertu ta' kulħadd.

Irrid ngħid li din hija qabża ta' kwalita', u hija mixja li r-rimja tagħha se tinfluwenza pożittivament l-edukazzjoni għal ħafna snin li ġejjin naturalment dejjem jekk ma tinqġalax xi disgrazzja, jiġifieri kif jgħidu l-Ingliżi we have to keep our fingers crossed.

Issa fil-fatt x'inhi l-isfida kbira li aħna dħalna għaliha, Sur President?

L-isfida kbira li dħalna għaliha naħseb li għandha tinġabar f'żewġ kelmiet, l-edukazzjoni inklussiva.

Din l-edukazzjnoi inklussiva ilna nsemmuhom imma rridu nispjegawha ftit.

Xi tfisser din, Sur President?

L-ewwelnett naħseb li meta t-terminu beda jintuża seba' jew sitt snin ilu, x'aktarx fhimna li rridu ninkludu dawk is-servizzi meħtieġa fl-edukazzjoni biex tfal bi bżonnijiet speċjali li għandhom diffikultajiet mentali jew fiżiċi jieħdu t-tagħlim li jistgħu f'ambjent ta' skola normali, jiġifieri fil-mainstream.

Id-diskors ma damx ma twessa' u bdejna nitkellmu fuq soċjeta' inklussiva.

Dan ifisser li hawn Malta ma domniex imbagħad ma għamilna għażla ċara u distinta ta' politika edukattiva, ta' politika kulturali, soċjali u ekonomika li trid tassigura valur fondamentali.

Mhux kull soċjeta' għamlitha din l-għażla.

Hawn Malta għamilna l-għażla li aħna ma rridu li ħadd fis-soċjeta' jiġi mwarrab jew jibqa' mwarrab u ridna li ħadd ma jaqa' lura jew jiġi emarġinat.

Għażilna triq li kulħadd jaf li hija diffiċli għaliex biex wieħed jasal għal dan il-livell hemm ħafna xogħol li jrid isir.

Nafu wkoll li diffiċli li inti tasal biex kulħadd ikun imsieħeb fl-iżvilupp u t-tgawdija tal-frott tas-soċjeta'.

Kulħadd jiġifieri li jsir f'dak kollu li umanament possibbli biex kull ċittadin, kull individwu, kull familja tiġi mgħejjuna, tegħleb l-ostakli, id-diffikultajiet, id-difetti, iċ-ċirkostanzi biex dak li tista' titgħallem u tikkrea u tipprodiċi sal- massimu tal-ħila tagħha tagħmlu ħalli sseddaq id-dinjita' tagħha ta' bniedem u tħossa parti sħiħa mill-komunita' fejn ngħixu bħal aħwa, fejn kulħadd iħossu responsabbli għal xulxin u fejn kulħadd jimpurtah minn kulħadd.

Din hija sfida, Sur President, enormi, ambiżjuża u diffiċli li għaliha l- edukazzjoni trid tagħti sehem ewlieni.

Issa fl-edukazzjoni xi jfisser dan kollu f'termini prattiċi?

X'ġara s'issa, Sur President?

Qabel l-aħħar gwerra l-edukazzjoni nafu li kienet għall-ftit f'kull livell.

Kienet, tista' tgħid, għal dawk li ngħidulhom l-elite.

Wara l-gwerra, fil- ħamsinijiet twettaq il-proċess ta' edukazzjoni primarja għal kulħadd.

Għoxrin sena wara, jiġifieri fl-1970 beda l-proċess ta' edukazzjoni sekondarja għal kulħadd u qrib 20 sena wara, jiġifieri fid-disgħinijiet, beda l-proċess ta' edukazzjoni terzjarja għal kulħadd.

Mela f'50 sena ftaħna l-edukazzjoni fil-livelli kollha tagħha għal kulħadd.

S'issa wasalna hawn pero' din hija nofs l-istorja.

Issa mhux sempliċement irridu niftħu għal kulħadd imma rridu edukazzjoni ta' kwalita' għal kulħadd, u dan huwa l- qofol tal-kurrikulu l-ġdid imsemmi "Inwelldu l-ġejjieni flimkien".

Il-figuri li qed jiċċita' l-Onor.

Bartolo f'liema kuntest irridu narawhom?

Sal-lum, l-uniku kejl ta' suċċess ta' kull tifel u tifla kien ir-riżultati miksuba fl-eżamijiet, dawk li t-tekniċi ta' l-edukazzjoni jsejjħulhom l- assessment summattiv jiġifieri l-eżamijiet li norganizzaw għad dħul fil- junior lyceum, fil-common entrance examination, fil-Matsec u bordijiet oħrajn.

Għandna dan l-uniku kejl meta għandna sistema edukattiva fejn għandna tipi differenti ta' skejjel u sistemi differenti mill-kindergarten 'il fuq ta' l-istat, tal-knisja u indipendenti.

X'qed jiġri jekk nieħdu l- kejl li jsir fl-eta' bejn wieħed u ieħor ta' 11-il sena u l-kejl l-ieħor li jsir fl-eta' bejn wieħed u ieħor ta' 16-il sena( Hemmhekk nibdew insibu li f'din is-sistema li għandna hawn Malta, donnu għandna nofs imorru tajjeb u nofs li ma jmorrux daqshekk tajjeb immqa jmorru hekk u hekk jew anke jmorru ħażin bi problemi ta' illiteriżmu.

Is-soċjeta` sa ftit ilu kienet pjuttost sodisfatta b'din it-tip ta' sistema u ftit li xejn kien hawn awareness tat- telf, ta' l-emoraġija ta' ħafna Maltin li ma kinux qegħdin jitħejjew biżżejjed skond il-ħiliet tagħhom.

Sa ftit ilu f'dinja industrijali dan stajna ngħaddu bih, pero' issa x'ġara( Ġara li issa qegħdin mhux f'dinja industrijali imma f'dinja elettronika.

Qegħdin f'soċjeta` li ngħidulha soċjeta` intelliġenti u allura m'għadux iktar possibbli li l-poplu tagħna javvanza jekk nibqgħu nikkuntentaw bis-sitwazzjoni li ksibna sal-lum.

Minħabba f'hekk irridu nassiguraw riżultati aħjar mat-tfal u żgħażagħ kollha inkluż ma' dak in-nofs li s'issa ma tantx kien qed jirnexxielu javvanza fl-iskola.

BaSur President, deħlin ukoll fi żmien fejn is-soċjeta`, in partikolari l- istudenti, il-ġenituri, l-għalliema, l-employers u l-istituzzjonjiet li qed joħorġu l-miljuni ta' liri għall-edukazzjoni u taħriġ qed jibdew jistaqsu mistoqsijiet dwar il-performance, il-livelli, l-istandards tas-sistema.

Qed jistaqsu mistoqsijiet dwar ir-riżultati u rikonoxximent tagħhom kemm fid- dinja ta' l-edukazzjoni kif ukoll fid-dinja tax-xogħol.

Qed tiżdied l- insistenza dwar l-assigurazzjoni ta' kwalita`, il-quality auditing, l- education auditing u dwar policies, strateġiji, investiment, kwalita` ta' skejjel, kwalita` ta' kapijiet ta' skejjel u kwalita` ta' għalliema fid- diversi suġġetti.

Jiena ngħid li dan huwa wieħed mill-progressi li qed naraw fis-sistema edukattiva. lssa l-poplu qed jibda jistaqsi.

Illum kulħadd se jibda jiġi fil-pożizzjoni skomda li jrid ikun accountable ta' għemilu.

Illum mhux biss il-Ministru, l-permanent secretary, d-direttur ġenerali u d-diretturi biss iridu jkunu accountable ta' għemilhom – dawk l- ewwel u qabel kulħadd b'mos speċjali l-ministru - imma l-poplu qed jgħid li jrid li anke l-kapijiet ta' l-iskejjel u l-għalliema jkunu accountable.

Dwar dan il-gvern ma baqax b'idejh fuq żaqqu, għax fil-fatt diġa` bdew jiġu introdotti miżuri ta' performance assessment anke ta' għalliema fl-iskejjel biex nibdew nilqgħu għal din il-kultura u din il-mentalita` ġdida u biex nirrispondu għal dan il-bżonn li qed iħoss kulħadd li rridu nibdew inkejlu sew u jkollna assigurazzjoni tal-kwalita` tax-xogħol ta' kulmin qed jaħdem fl-edukazzjoni.

M'hemmx dubju li f'dan ir-rigward kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex għandna bżonn diskussjoni li ssir b'mod informat, b'mod oġġettiv, b'mod riċerkat, b'mod analitiku u f'atmosfera ta' djalogu mill-iktar serju.

Sur President, fir-rigward tal-figuri li ssemmew illejla u għal ma nafx kemm-il darba...(Interruzzjonijiet) Dawn ilna nisimgħuhom, daqqa fuq ir- radju, daqqa f'"The Times" u daqqa fl-"Orizzont" (Interruzzjonijiet) Jien qed ngħid li l-oppożizzjoni m'hijiex qed tagħmel analiżi tajba tas- sitwazzjoni.

L-analisi qed tagħmlu minn ċerta lenti preġudikata.

Irrid ngħid li l-kurrikulu nazzjonali ma sarx f'vacuum, imma sar fil-kontest tad- dinja tal-lum.

Sar ukoll biex isolvi whud mill-problemi –għax l-Onor.

Bartolo ma jsemmihomx kollha imma wħud minnhom biss- - li ssemmi l- oppożizzjoni.

Dan qed ngħidu għax l-oppożizzjoni tipprova tagħti l- impressjoni li li pajjiż li qisu m'hu qed jagħmel xejn u huwa helpless.

Aħna għalfejn għamilna kurrikulu nazzjonali( Għalfejn għamilna pjan ta' strateġija( Għalfejn dan qed jitwettaq( Għalfejn ilħaqna agreements ma' unions( Għalfejn żidna n-nefqa fl-edukazzjoni( Aħna konxji ta' x'inhu l- kontest li qed ngħixu llum, ta' fejn waslet is-sistema edukattiva llum u ta' x'inhuma r-riżultati li qed tagħti s-sisema edukattiva llum.

Nerġa' ngħid li sa ftit tas-snin ilu dawn ir-riżultati kienu jissodisfaw lis- soċjeta` Maltija imma llum m'ghadhomx u għalhekk sar il-kurrikulu nazzjonali ġdid.

Għalhekk ħloqna strutturi biex niffaċilitaw is- soluzzjonijiet it-tajba għal pajjiżna.

Sur President, kif diġa` għedt fl-aħħar snin ħadna ħafna deċiżjonijiet ta' importanza kbira għall-edukazzjoni u għandi fiduċja li l-metodu ta' djalogu li mxejna bih sewa mhux ftit biex nagħżlu direzzjoni tajba.

F'din il- materja wkoll irridu naħdmu bit-triq tad-djalogu.

Id-djalogu jrid iservi biex l-ewwel inkunu ċari fuq xiex qegħdin nitkellmu, it-tieni rridu nistabbilixxu l-mistoqsijiet it-tajba biex ikollna r-risposti t-tajba u it- tielet irridu niċċaraw il-konċetti.

Huwa inutli li tibda tgħid għax hemm bżonn hekk u hemm bżonn hekk u li hawn dawn il-figuri imma mbagħad ma tkunx taf sew x'inhuma l-konċetti li qed titkellem fuqhom u x'inhuma l- implikazzjonijiet ta' dawk il-konċetti.

Ma nistgħux nibqgħu ġeneralizzati.

Ma nistgħux nibqgħu running with the hare and hunting with the hound.

B'xi mod irridu nibdew nikkonkretizzaw id-diskors u tajjeb forsi 'l quddiem ikollna ftit diskussjonijiet bil-kalma u b'ħafna delikatezza fuq din l- istorja, għax huwa mportanti li niċċaraw il-konċetti u l-implikazzjonjiet ta' dawn il-konċetti biex imbagħad naraw liema huma l-policies u l- istrateġiji li rridu nfasslu.

Huwa faċli tiċċita l-figuri u faċli tibqa' tirrepetihom għal għomrok.

Ara l-figura li mill-eżami tal-junior lyceum ta' din is-sena kellna żieda ta' iktar minn 3% imkien ma ssemmiet.

Sur President, qed ngħid dan għax wieħed m'għandux jibda jitkellem per eżempju dwar l-area secondary schools u l-junior lyceum mingħajr ma jgħarbel ftit il-kontest storiku.

Hawnhekk m'iniex qed nirreferi għall- kontest storiku tas-16-il sena tal-gvern laburista, għax dak huwa kontest storiku li jiġi abhored kull ħin u kull mument min-naħa l-oħra għall- affarijiet ħżiena li ġraw fil-kamp ta' l-edukazzjoni u li għadna qed inbatu l-konsegwenzi tagħhom sal-lum.

Mhux fuq dak il-kontest storiku se nitkellem, imma se nitkellem fuq il-kontest storiku tagħna ta' kemm ilna fil-gvern aħna.

Dan il-kuntest x'fisser fuq il-kultura u l-mentalita` tal- ġenituri u ta' l-għalliema maltin?

Illum x'inhi l-aspirazzjoni ta' l- għalliema li għandna.

Imbagħad irridu nifhmu wkoll x'inhuma dawk il-bidliet u dawk l-Iżviluppi - li uħud minnhom irrefera indirettament għalihom il- kelliemi ta' l-oppożizzjoni - li qed iseħħu u li rridu nirrassenjaw ruħna magħhom li qed iseħħu.

Huma żviluppi u bidliet li m'hu se jżommhom ħadd u rridu nippreparaw ruħna għalihom.

Sur President, l-iktar li ssemmew mill-oppożizzjoni kienu dawk li ngħidulhom l-area secondary schools.

Il-figuri li l-iktar li jiġu enfasiżżati biex inpinġu stampa ġeneralizzata ta' diżastru assolut huwa billi ngħidu dwar kemm mill-istudenti ta' l-area secondary jersqu għall- eżami tas-SEC imbagħad kemm minnhom jgħaddu.

Kif irridu ninterpretawha din l-istorja( Aħna kellna żmien meta kien hawn il-junior lyceums u l-area secondaries, dawn kellhom l-istess kurrikulu, l-istess sillabu, l-istess time-table ta' disa' suġetti imma l-area secondaries, biex tgħaxxaqha kellhom inqas ħin biex jgħallmu l-istess affarijiet tal-junior lyceums.

Fl- ewwel nofs tas-snin 90, fi żmien il-Ministru Ugo Mifsud Bonnici saret bidla fejn hemmhekk inqalbu s-cycles.

Kien hemm żmien meta fl-ewwel sentejn kont tagħmel ċerti affarijiet imbagħad tagħmel l-għażliet u fit-tielet snin l- oħra jkollok suġġetti differenti.

Dan is-cycle inqaleb biex iddum l-ewwel tliet snin tagħmel ċerti affarijiet imbagħad ikun fl-aħħar sentejn li tagħmel affarijiet oħra b'kurrikulu differenti.

Minħabba f'hekk minn disa' s-suġġetti niżlu għal seba' suġġetti.

L-Onor.

Bartolo kultant jissuġġerixxi li minflok seba' għandna nniżżluhom għal madwar ħamsa.

Bdejna naraw ukoll li anke fil-każ tat-trade school, l-għażla ġiet ritardjata b'sena.

X'ġara iktar fi żmien il-ministru Michael Falzon( Ġara li fl-1996 żdiedu l- postijiet fil-junior lyceums u dan il-pass fisser li numru ta' studenti li qabel kienu jispiċċaw fl-area secondaries issa bdew jidħlu u setgħu jidħlu fil-junior lyceums.

Irid jiġi eżaminat din il-bidla ta' l-1996 x'effett kellha fuq il-junior lyceums u fuq l-iskejjel sekondarji( Għaliex numru żgħir mill-iskejjel sekondarji jidħol biex jagħmel is-SEC u numru iżgħar jgħaddi( Din hi l-mistoqsija t-tajba li rridu nagħmlu fuq l-iskejjel sekondarji jew din il-mistoqsija hija żbaljata li nagħmlu fuq l-iskejjel sekondarji( B'dak il-kriterju rridu niġġudikaw l-iskejjel sekondarji jew bi kriterji differenti( Imbagħad minn hawn toħroġ il-mistoqsija: Dawn l- iskejjel sekondarji huma dak li għandna bżonn fil-pajjiż?

Għandhom jibqgħu hekk jew għandna naħsbu għall-evoluzzjoni tagħhom( L-iskejjel sekondarji fejn imorru mijiet ta' ġuvintur u tfajliet għandhom jibqgħu jkomplu jippreparaw lill-istudenti tagħhom għall-istess tip ta' ċertifikazzjoni li jippreparaw għaliha lill-istudenti tal-junior lyceum( Jekk qed nifhem tajjeb l-Onor.

Bartolo qed jgħid li għandna nsibu sistema differenti ta' ċertifikazzjoni.

F'dan l-istadju nistaqsi l-mistoqsija: Jagħmel sens li jkollna skejjel sekondarji li fil-verita` qed jikkopjaw, mingħajr qatt m'hu se jirnexielhom jikkopjaw b'mod awtentiku lill-junior lyceums jew għadnna nsibu l-istrateġija u l-policies biex l-iskejjel sekondarji nagħtuhom funzjoni propja skond il-prinċipju kardinali tal-kurrikulu nazzjonali, li wara kollox hu mibni fuq rikonoxximent tad-diversita` fil-ħiliet bejn l- istudenti( Hemm jew m'hemmx bżonn li niddisinjaw sistema ta' ċertifikazzjoni kredibbli rikonoxxuta li tassigura ċertifikazzjoni pluralistika u mhux sistema ta' ċertifikazzjoni waħda li hija tas-SEC( Jekk nagħmlu hekk dawn iċ-ċertifikazzjonijiet għandhom jibqgħu jiġu mill- universita` jew għandhom jibdew jiġu minn xi organizzazzjoni oħra( Kif nassiguraw li din iċ-ċertifikazzjoni tkun kredibbli u rikonoxxuta( Biex dan isir x'irid jinbidel fis-sistema( Faċli titfa' figura u tgħid mill- area secondary daqshekk jagħmlu l-eżami tas-SEC u daqshekk jgħaddu.

Din l- informazzjoni nagħtihilek jien fil-mistoqsijiet parlamentari.

Issa apparti l-mistoqsijiet li diġa' għamilt hawn ħafna iktar mistoqsijiet li jridu jsiru dwar kif irridu nibdlu dan il-qasam, u jiena ngħid li l-mistoqsijiet iridu jsiru mhux biss għar-rigward ta' l-iskejjel sekondarji imma anke dwar l-iskejjel l-oħrajn.

Tajjeb ngħidu li dan ix-xogħol qed isir fis-sistema edukattiva u l- mistoqsijiet li għadni kemm għamilt jiġu magħmula wkoll min-nies kollha li hemm involuti f'dan il-qasam li huma n-nies li jaħdmu fil-kunsill tal- kurrikulu, fil-focus groups, fid-diviżjoni u fid-diversi dipartimenti.

Dawn huma l-mistoqsijiet li qed jitqabdu magħhom biex itejbu - u qed itejbu għax riżultati aħjar diġa` qegħdin jidhru – dawn l-affarijiet.

Jidhirli li l- gvern irid ikun dejjem dispost li jiddiskuti kollox f'din il-kwestjoni biex isib dak li hu ta' l-ikbar ġid għal pajjiżna, pero` hemm ċerti punti li jiena ċar fuqhom.

L-ewwelnett m'għandna nagħmlu xejn li jista' jbaxxi l-istandards la across the board u lanqas f'xi eżamijiet.

Ma nistgħux nipprovaw insibu s- soluzzjonijiet li ġieli pprovaw isibu f'pajjiżi oħrajn fejn sabu soluzzjonjiet biex jibda jkollhom ċertifikazzjoni aħjar imma l-istandards jitbaxxew.

It-tieni punt li ninsisti fuqu huwa li ma nagħmlu xejn li jista' jtellef jew iniżżel il-livell ta' dawk li kapaċi javvanzaw fl- iskola.

Jiena ngħid li għandna naħdmu ħalli dawn javvanzaw iktar.

It- tielet punt huwa - u dan nemmen fih bl-akbar qawwa u bil-fatti - li għandna nagħmlu ħafna biex ngħarfu l-ħiliet u l-kapaċitajiet diversi ta' tfal u żgħażagħ u nipprovdu sistemi differenzjati li bihom intejbu l-iskejjel, intejbu l-esperjenzi, il-kurrikulu, is-sillabi u s-sistema ta' ċertifikazzjoni.

Dan għandna nagħmluh biex nassiguraw li dawk li jsibu li s- sistema akkademika m'hijiex biżżejjed tajba għalihom xorta jiksbu edukazzjoni u ċertifikazzjoni ta' kwalita`.

Jiena ngħid li għandha ssir riċerka u analiżi kemm hemm bżonn, imma m'għandhomx isiru esperimenti dwar ideoloġiji a skapitu tat-tfal tal-poplu.

Ngħid ukoll li għandna nagħmlu minn kollox biex ta' l-isfel jitla' 'l fuq iżda m'għandna nagħmlu xejn li ta' fuq jispiċċa jinżel isfel biex ikollna taparsi ugwaljanza.

Il-ġustizzja trid isir u tidher li qed isir ma' kulħadd, mat-tfal, maż-żgħażagħ, ma' ġenituri, ma' employers u mas-sidien.

Il-bażi tal-kurrikulu huwa r-rikonoxximent ta' l-ugwaljanza tat-tfal fir- rispett sħiħ tad-diversita` ta' bejniethom.

Aħna lkoll għax indaqs iżda m'aħniex l-istess u jiena ngħid li dawn huma wħud mill-kwestjojiet li ċ- ċifri li jintefgħu 'l hawn u 'l hemm iqanqlu.

Jekk nibqgħu nirrepetu l-ħin kolu l-istess ċifri u ma nitfgħux l-għadma bejn snienna ħalli naraw liema soluzzjonijiet irridu nagħmlu ma naslux.

Għalhekk hemm il-kunsill nazzjonali dwar il-kurrikulu.

Ma' dan se jitqabbdu l-focus groups li għandna, l-examination and assessment focus group u s-secondary education focus group. .

Sur President, illejla ssemma' x-xogħol li qed isir fil-kwestjoni tas- sistema tal-Matsec fejn intqal li l-affarijiet mhux sejrin tajjeb biżżejjed.

B'danakollu, wara 16-il sena ta' gvern Laburista sibna sitwazzjoni fejn l-universita` kien hemm 800 student u wara 12-il sena ta' gvern Nazzjonalista nistgħu ngħidu li għandna 8,000 student.

Dawn mill- iskejjel ħarġu!

U skużi dawn mhux nies li finalment spiċċaw eżaminati mill- Maltin?

Dawn għaddew mill-kors ta' l-universita`, ħafna minnhom kelhom jiġu eżaminati anke minn eżaminaturi barranin.

Illum kumbinazzjoni kien hemm l- editorjal ta' "The Times" fejn irrefera għall-ilmenti ta' l-istudenti waqt iċ-ċerimonji tal-gradwazzjoni pero` jgħid ukoll:

"What should set most peoples minds at rest however is that the examiners invited from other universities to help examine final students are in most cases positive and sometimes enthusiastic in their assessment of the examinees and naturally of the way these were taught.".

Mhux qed ngħid li dan huwa vanġelu imma huwa fattur indikattiv.

L-istess nagħtu l-impressjoni fuq il-matematika.

Ngħidu li mill-area secondary ma jersqux biex jagħmlu l-matematika.

Din għandha tkun xi sorpriża għal xi ħadd( M'għandhiex tkun ta' sorpriża għal xi ħadd.

L-istess iċ-ċifri li jiġu indikati.

Iċ-ċifri li jiġu indikati dwar dawk li jagħmlu l-eżami tal- matematika fejn 56% għaddew minnu bejn Paper "A" u Paper "B" u jekk nieħdu ż-żewġ sessjonijiet ta' din is-is-sena, jiġifieri Mejju u Settembru, insibu li għaddew 60%.

Dan nistgħu nqabbluh ma' x'jiġri ġewwa l-|ngilterra, l- Italja u l-Ġermanja.

Aħna qegħdin ħafna agħar minnhom, qegħdin daqshom, qegħdin aħjar minnhom( Meta nara l-paraguni bejn dawn il-pajjiżi inkluż x'jiġri fl-Amerika ma nsibx affarijiet li juru li aħna qegħdin xi 100 sena 'l bogħod minnhom.

Għandna affarijiet fejn qegħdin daqshom u xi affarijiet li forsi qegħdin ftit inqas minnhom, imma neġra' ngħid li qegħdin fl-ewwel kategorija ta' pajjiżi żviluppati f'dan il-kamp.

L-istess m'għandniex nagħtu l-impressjoni li fil-kamp tal-matematika m'hu qed isir xejn, għax nafu li qed jittieħdu diversi inizjattivi bħal per eżempju bdil fis-sillabu li sar fl-1997 fi żmien l-Onor.

Evarist Bartolo għal Years 4, 5 u 6.

F'Settembru tas-sena l-oħra daħlu żewġ sillabi ġodda għall-junior lyceum u għall-area secondary fis-suġett tal-matematika.

It- tnejn huma indirrizzati biex il-matematika wieħed jgħallimha u jħares lejha minn angoli differenti inkluż tat-teknoloġija ta' l-informatika u l- komunikazzjoni.

Sar ħafna taħriġ għall-għalliema fl-iskejjel kollha, hemm ukoll xogħol li jsir fil-laboratorji, hemm ċirkolarijiet li ħarġu u affarijiet oħra bħal dawn.

Sur President, dan kollu juri li aħna qegħdin fil-proċess li ndaħħlu sistema edukattiva li għandha l-kapaċita` li tirrikonoxxi d-diversita` tat-tfal u li kapaċi toħloq tagħlim differenzjat biex ikun jista' jiżviluppa l-ħiliet ta' dawk kollha involuti.

Ngħid ukoll dwar l-investiment fuq taħriġ għall-għalliema.

F'dawn l-aħħar tliet snin, b'dan il-budget li qegħdin niddiskutu se nkunu tajna Lm900,000 għat-training ta' l-għalliema.

Fiż-żmenijiet tal-labour kienu Lm49,000 u Lm40,000.

L-istess jekk wieħed jara s-safe school programme, il-policy taċ- child abuse, tas-substance abuse u tal-bullying.

Irrid ngħid ukoll li dalwaqt ikollna f'idejna l-kodiċi l-ġdid tad-dixxiplina.

Il-Kap ta' l- Oppożizzjoni qalilna li l-vot ta' l-information technology fl-iskejjel naqas b'Lm200,000.

Ir-risposta għandha tkun bil-kontra.

Meta aħna naqqasnih b'Lm200,000 wara li twettaq il-proġett kollu ta' l-iskejjel primarji minn Year 1 sa Year 6.

Il-fatt li bejn internet u information technology qed nivvotaw Lm1.1 miljun hija prova oħra ta' l-impenn tal-gvern f'dan il-qasam mhux prova ta' nuqqas ta' impenn.

L-istess l-Oppożizzjoni ma taqbilx mal-programmi li se nwettqu wara l-ħin ta' l-iskola u mal-programmi li se tagħmel il-fondazzjoni għall-iskejjel.

L-oppożizzjoni tista' ma taqbilx imma jiena nħossni konvint li dawn il- fondazzjonijiet mhux barra l-iskola se jaħdmu.

Minn fejn ġabha din il- ħrafa li dawn l-istituzzjonijiet se jaħdmu barra l-iskola( Dawn huma l- għodda l-ġdida li jiena s'issa diġa` naf li qiegħda tiġi riċevuta b'mod pożittiv ħafna biex taħdem mal-kapijiet ta' l-iskejjel, ma' l-għalliema fl- iskejjel, ġewwa l-iskejjel, mat-tfal batuti.

Dawn il-programmi m'humiex quick fixes imma trid iż-żmien biex tiżviluppahom.

L-Onor.

Bartolo staqsa dwar minn fejn se nġibuhom dawn is-Lm60 miljun li hemm bżonn.

Skużi, mux diġa` għedna!

Aħna fil-budget se nibqgħu nivvutaw is- somma kapitali kif qed tiġi vvutata, li titla' għal madwar Lm5 miljun, jew Lm6 miljun wara numru ta' snin, imma li fl-istess ħin il-foundation for tomorrow schools se tinnegozja mal-banek biex iġġib l-investiment ħalli nkunu nistgħu nagħmlu programm aċċellerat ta' investiment fl-iskejjel.

Dan huwa huwa l-iskoss, u dan diġa' spjegajnih.

Ġejna bil-karti kollha u spjegajna kollox imma l-kelliemi ta' l-oppożizzjoni dakinhar ma marx.

Din l- ispjega saret kollha u nerġgħu nagħmluha kull fejn hemm bżonn għax din hija xi ħaġa above board għall-ġid ta' l-iskejjel kollha.

Iva, il-programm tal- gvern huwa dan, jekk ma jitlax il-Labour, għax issa qed jgħidilna li meta jitla' dan kollu jrid iwaqqfu.

Issa rrid nara l-gvern laburista kif se jibda jivvota fil-kapital Lm8 miljun u Lm10 miljun fis-sena għal madwar tmien snin biex inkunu nistgħu nibnu ħames skejjel sekondarji kif qiegħda tindika anke l-awtorita` ta' l-ippjanar, nibnu mill-ġdid xi skejjel primarji u nagħmlu upgrading ta' ma nafx kemm-il skola sekondarja jew primarja u skola speċjali għal livelli li għadnna bżonn illum u biex nagħmluhom kollha aċċessibbli b'dak kollu li għandha bżonn.

Il-kalkolu għamilnih issa mhux għax qabel ma kienx hemm bżonn.

Hemm bżonn ta' iktar minn Lm60 miljun u jekk il-gvern jew ma jsibx Iż-żejt jew ma nafx minn fejn se jiġu.

Anke jekk ma nidħlux fl-Ewropa u l-flus biex niġu in line ma' l-aquis nonfquhom għal dawn l-affarijiet, kulma se tiffranka huma madwar Lm10 miljun.

Irrid ngħid li bħalissa għaddejjin in-negozjati ma' l- istituzzjonijiet finanzjarji biex ikun jista' jinħadem il-long term investment u l-long term repayment skond il-kapital li jivvota l-Parlament.

L-istess il-ftehim mal-unions.

Irrid ngħid li f'sentejn ta' gvern Laburista ma ċaqlaq xejn.

Kliem sabiħ kemm trid imma fatti xejn, u jiena nixtieq baqgħu fil-gvern ħalli nara kif kienu se jsolvu l-problemi u l- ftehim kollettivi mal-MUT, mal-GWU, mal-UĦM, fl-Universita`, l-edukazzjoni, fl-orkestra nazzjonali u f'ħafna postijiet.

Dawn il-ftehim kollettivi saru bl-interess tat-tfal f'moħħ min kien qed jinnegozja mill-bidu sa l-aħħar.

Jgħidulna li biex nimpjegaw dawk it-teachers u l-activity teachers irridu nonfqu Lm1.2 miljun.

Dawk mhux biex inbidlu s-sistema ta' l-iskola se nagħmluhom, Onor. Bartolo( Bawn it-teachers se jibdew fl-10:30 a.m. biex jidħlu fil-klassijiet biex class teachers tal-primarja jagħmlu xogħol ieħor, jagħmlu xogħol ta' żvilupp fl-iskola, imbagħad ikomplu wkoll wara l- ħin ta' l-iskola.

L-Onor.

Bartolo qalilna wkoll li aħna għandna l-ġurnata l-iktar qasira ta' l-iskejjel kważi fl-Ewropa.

Qed nieħdu miżura biex din il-ġurnata nestenduha sa l-4:30p.m. biex inkunu nistgħu nagħmlu attivitajiet li l- Onor. Bartolo qed jinsisti li nagħmluhom.

Hawn qed nirreferi għall- kreattivita` li rridu naħsbu fiha wkoll biex nipprovaw nispinġu l-ħiliet diversi li għandhom l-istudenti tagħna biex nieqfu ma' dawk I-tfal li huma batuti.

Sur President, tan-naħa l-oħra tkellmu wkoll fuq il-kwestjoni ta' l- iskejjel tas-snajja'.

L-iskejjel tas-snajja' kienu skejjel li kienu qed imutu mewta naturali.

Kienu skejjel stigmatizzati u kienu skejjel li kienu qed jagħtu servizz li ma kienx jisodisfa lill-istudenti.

L-istudenti, kif qalu, kienu qed jivvotaw b'saqajhom.

Bis-sistema li qed nagħmlu issa qed nifirxu t-technology education fl-iskejjel sekondarji kollha, mhux f'xi erba' trade schools u t-technology education jiġu esposti għaliha t-tfal kollha ta' l-iskejjel sekondarji, inkluż dawk tal-junior lyceum.

Morru araw il-workshops li investejna fihom!

Morru araw kemm għandna skejjel sekondarji li issa għandhom workshop li fihom infaqna eluf ta' liri.

U qed naraw anke r-riżultati u l-instructors kif iħossuhom.

Mela tiġi tgħidli li l-instructors huma moħlija u li mxejna ħażin!

Timxi ħażin jekk tibqa' tgħid ċertu diskors li bih ma tinkoraġġixxix lill- għalliema li qed jitħallsu minn flus il-poplu biex iservu lill-poplu fejn huma ppreparati li jservu.

Mela tiġi tgħidli li mxejt ħażin għaliex għamilt kulleġġ li rridu nagħmluh rilevanti!

Immaġinana b'kulleġġ vokazzjonali li jgħalaq fis-2:00 p.m!

Dak hu li trid l-oppożizzjoni.

Trid kulleġġ li jagħlaq fis-2:00 p.m. u kulħadd jaħdem sas-2:00 p.m.

Sur President, dak huwa żball u nixtieq li l-oppożizzjoni tifhem li m'għandhiex tibqa' tipprova għal ftit voti – m'hijiex se tirbaħ il-gvern b'daqshekk – tinġieb ma' kulħadd.

Jenħtieġ li jkun hawn is-serjeta` u li aħna ngħidu li jekk se nagħmlu kulleġġ vokazzjonali, dan irid jibda fit- 8:00a.m. u jagħlaq fit-8:00p.m. u ma jistax ikollu tliet xhur vaganzi.

Hemm bżonn li naħdmu biex ngħallmu liż-żgħażagħ, lin-nisa u lill-ħaddiema tagħna.

Qalilna wkoll li ħallejna 600 student barra.

Apparti mill-fatt li bejn 500 u 600 student kienu jibqgħu barra mil-livelli post-sekondarji kull sena, kieku ma kellniex it-tip ta' arranġamenti li għamilna ma stajniex inżidu fl- ITT Institute u f'korsijiet oħrajn u kif għad irridu nagħmlu.

Sur President, naħseb li huwa xieraq li nagħlqu din id-diskussjoni fuq l- edukazzjoni billi ngħid li dawn it-tliet snin kienu snin ta' ħidma kbira, komplejna nibnu b'għaqal kbir fuq it-tajjeb kollu li kien hemm u jien nittama li meta nibdew naraw ċerti riżultati iktar pożittivi nkunu nistgħu nikkonvinċu lil kulħadd li din hija t-triq li fiha għandna nimxu lkoll flimkien.

Grazzi.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Grazzi.

Skada l-ħin tad-diskussjoni.

Il- mistoqsija hi l-emenda għal Vot 17 kif imressqa u moqrija mill-Onor.

Carmelo Abela.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Negatived.

ONOR.

MEMBRU: Division.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Din id-division tittieħed minn hawn u ħames minuta oħra skond il-Mozzjoni ta' Proċedura Nru. 258 tas-26 ta' Novembru, 2001.

Billi ntalbet votazzjoni il-Kumitat kien sospiż fid-9.31 p.m. u rriżuma ħames minuta wara.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Se nerġa' npoġġi l-mistoqsija.

Il-mistoqsija hi l- emenda għal Vot 17 kif imressqa u moqrija mill-Onor.

Carmelo Abela.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Negatived.

ONOR.

MEMBRU: Division.

VOTAZZJONI NRU.

328 FAVUR: 30

L-Onor. | | | |Abela Carmelo |Farrugia Angelo | |Agius Chris |Farrugia Michael| |Attard Montalto |Farrugia Noel | |John | | |Bartolo Evarist |Gulia Gavin | |Borg Karmenu |Herrera Jose' | |Brincat Leo |Law Rita | |Buhagiar Charles |Mangion Charles | |Buhagiar Louis |Mizzi Joe | |Cardona Chris |Parnis Silvio | |Chircop Karl |Refalo Anton | |Cilia Joe |Sammut Joseph | |Coleiro Marie |Sant Alfred | |Louise | | |Cuschieri Joseph |Vassallo Adrian | |Dalli Helena |Vella George | |Debono Grech Joe |Vella Karmenu |

KONTRA: 32

L-Onor. | | | |Abela Anthony |Galea Louis | |Agius Francis |Galea Mario | |Asciak Michael |Galea Pace | | |Victor | |Azzopardi |Gatt Austin | |Frederick | | |Azzopardi Jason |Gonzi Lawrence | |Bonnici Josef |Hyzler George | |Bonnici Michael |Mifsud Bonnici | | |Antoine | |Borg Tonio |Mifsud Bonnici | | |Carmelo | |Cristina Dolores |Mugliett Jesmond| |D'Amato Helen |Pullicino George| |Debono Giovanna |Pullicino | | |Orlando Jeffrey | |Deguara Louis |Refalo Michael | |Farrugia Jean |Vassallo Edwin | |Pierre | | |Fenech Adami |Vella John | |Eddie | | |Frendo Michael |Zammit Ninu | |Galea Censu |Zammit Dimech | | |Francis | | | |

L-emenda m'għaddietx.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Se npoġġi issa l-mistoqsija fuq il-Vot 17 tal- Ministru ta' l-Edukazzjoni.

Il-mistoqsija hi:

VOT 17 - MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 33,879,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 17 - Ministeru ta' l- Edukazzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot 17 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi:

VOT 18 - EDUKAZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 49,266,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 18 - Edukazzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot 18 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi:

VOT 19 - LIBRERIJI U ARKIVJI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 687,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 19 - Libreriji u Arkivji, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot 19 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi:

VOT 20 - MUŻEWIJIET

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm1,320,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 20 - Mużewijiet, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot 20 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi:

VOT 21 - ŻGĦAŻAGĦ U SPORT

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 1,067,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 21 - Żgħażagħ u Sport, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot 21 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi:

VOT 22 - KULTURA U ARTI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 1,386,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot 22 - Kultura u Arti, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot 22 għaddiet.

THE DEPUTY CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi:

VOT III - MINISTERU TA' L-EDUKAZZJONI

Illi s-somma ta' mhux iżjed minn Lm 7,775,000 li titħallas mill-Fond Konsolidat tiġi applikata taħt il-Vot III - Ministeru ta' l- Edukazzjoni, kif dettaljata fl-Abbozz ta' l-Estimi Ġenerali ta' Nefqa għas-sena 2002.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

Ir-Riżoluzzjoni taħt il-Vot III għaddiet.

Il-Kamra rriżumiet u l-Viċi President tal-Kumitati rrapporta r- Riżoluzzjonijiet taħt Voti 17, 18, 19, 20, 21, 22 u III tal-Ministeru ta' l- Edukazzjoni kienu ġew approvati mill-Kumitat ta' Provvista.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Nitlob lill-Viċi Prim Ministru sabiex jekk jogħġbu jressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal għada t-Tlieta, 4 ta' Diċembru, 2001 fid-9:00 a.m. b'din l-agenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Kumitat ta' Provvista - Estimi Ġenerali 2002

Ir-Raba' Jum Stabbilit

Voti tal-Ministeru għall-Politika Soċjali

Sur President, infakkar li dan il-Ministeru għandu seduta filgħodu u oħra filgħaxija.

Fis-seduta ta' filgħodu jitkellmu l-kelliema ta' l- Oppożizzjoni u l-vot fuq dan il-Ministeru naturalment jittieħed filgħaxija.

Fid-9:44 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija, skond il- Mozzjoni ta' Proċedura Nru 258 tas-26 ta' Novembru, 2001.

MISTOQSIJIET GĦALL-TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PREZZ TAL-LAĦAM TAL-MAJJAL - ŻIEDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jaġġornani dwar il-mistoqsija parlamentari nru.

Kemm fil-fatt hija ż-żieda fil-prezz tal-laħam tal-majjal li qed jitolbu l-produtturi Maltin u Għawdxin?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Jien infurmat li t-talba għaż-żieda fil-prezz tal-laħam min-naħa tal-produtturi tal-majjal għadha f'fażi ta' diskussjoni.

SAJD – LIĊENZJI ĠODDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm il tip ta' liċenzji ġodda għas-sajd se jinħarġu b'effett ta' l-Att 2/2001 u liema huma?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ninforma lill-Onorevoli Interpellant li l-possibbilta' ta' liċenzji li jistgħu jinħargu hi skond Taqsimiet IV, V u VI ta' Kapitlu 425 Att II / 2001.

GĦAJNUNA SOĊJALI - LEAVE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid x'għajnuna tista' tingħata lill-persuna li d-dettalji tagħha qed jintbagħtu separatament li kellu joħroġ fuq leave twil bla ħlas u bla ebda għajnuna soċjali u dħul ieħor biex ikun jista' jieħu ħsieb martu li tbati minn epilessija u bilfors ikollha lil xi ħadd jieħu ħsiebha l-ħin kollu?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li l-persuna ndikata minnu m'għandha l-ebda talba mad-dipartiment u ghaldaqstant tista' tmur fl-uffiċċju distrettwali tal-lokalita' tagħha fejn tista' tkun megħjuna mill-Welfare Officer tad-distrett fuq id-drittijiet tagħha.

CDAU

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid meta s-CDAU se tibgħat għat-tifel li d-dettalji qed jintbagħtu separatament biex tevalwa xi bżonnijiet għandu biex jiġi edukat peress li l-ġenituri tiegħu qed jaraw li binhom qed diffikultajiet serji biex jitgħallem?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Peress li l-informazzjoni mitluba mill-Onor Interpellant hija ta` natura personali, għandha tiġi segwita l-proċedura kif indikata fit-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 13567 f'seduta 235.