MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 620 L-Erbgħa, 17 ta' Ottubru, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 620

L-Erbgħa, 17 ta' Ottubru, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.03 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 17 ta' Ottubru, 2001

WERREJ

MINUTI 740

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 740

TQEGĦID TA' KARTI 744

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA 745

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI (IT-TIENI QARI)

CULTURAL HERITAGE BILL (SECOND READING) 745

AĠĠORNAMENT 760

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 764

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 619 li saret fis-16 ta' Ottubru, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

MALTA/LIBJA – TRAFFIKAR TA' DROGA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jgħid kemm laqgħat saru bejn l-awtoritajiet Maltin u dawk Libjani matul dawn l-aħħar tliet snin sabiex tkun ikkontrollata aħjar il-problema tat-traffikar tad-droga?

Xi żviluppi saru?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Nitlob lill- Onor. Interpellant jagħmel din il-mistoqsija lill-ministru konċernat.

RABAT – TRIQ DEPIRO - DAWL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jara li tiddawwal aħjar Triq M. Depiro fir-Rabat?

Meta se jsir ix-xogħol?

ONOR.

JOSEF BONNICI: It-talba ta' l-Onor.

Interpellant ġiet riferuta lill-Enemalta sabiex tiġi kkonsidrata flimkien ma' talbiet oħra simili.

Naturalment wieħed irid jikkonsidra l-fatt li l-korporazzjoni għandha diversi talbiet pendenti u allura huwa diffiċli li nagħtih data meta se jsir ix-xogħol.

FUELS – KONSUM

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jwieġeb mistoqsija parlamentari nru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Il-bejgħ ta' fuels bejn l-1 ta' Jannar 1997 u t-30 ta' Ġunju 2001 kien kif ġej:

|SENA|PETRO|PETROL |DIESEL|PITROL| | |L |BLA |LITRi |JU | | |NORMA|ĊOMB | |LITRI | | |LI |LITRI | | | | |LITRI| | | | |1997|37,82|11,937,|43,358|12,381| | |5,096|680 |,378 |,040 | |1998|34,82|13,698,|46,717| | | |8,030|770 |,532 |2,504,| | | | | |370 | |1999|33,61|15,451,|47,859| | | |9,234|902 |,990 |6,859,| | | | | |840 | |2000|30,13|17,378,|48,988| | | |2,827|425 |,308 |7,450,| | | | | |930 | |2001|27,64|18,367,|54,511| | | |3,032|523 |,007 |7,126,| | | | | |070 |

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, preċedentement il-Ministru informana li bejn l-1999 u l-2000 iċ-chairman tal-Medigrain siefer 24 darba fuq xogħol.

Jista' allura jispjega kif wara din il-ħidma kollha min-naħa taċ-chairman, il-kumpannija spiċċat biex għamlet telf ta' Lm150,000 fuq is-sena ta' qabel?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Mr Speaker, irridu nżommu quddiem għajnejna li ċ- chairman u l-uffiċjali tal-Medigrain huma responsabbli mill-kwalita' tal- qamħ li jixtru u allura x-xogħol tagħhom jinvolvi safar, spezzjonijiet u diskussjonijiet.

Naturalment din mhix responsabbilta' żgħira għax jekk il- qamħ li jinxtara ma jkunx adattat jew ma jkunx ta' kwalita' tajba, jista' jkun li tiġina z-zalza ogħla mill-ħuta.

Irridu nifhmu li l-profitt li tagħmel il-kumpannija jiddependi mill-prezz tal-qamħ, li jaf jiġi affettwat kemm mill-prezz ta' barra kif ukoll mill- andament li jkun għaddej minnu pajjiżna.

Ċertament hemm ħafna fatturi u żgur li ma nistgħux nissimplifikaw l-affarijiet b'dan il-mod.

L-Onor.

Interpellant kien ministru u jaf x'jiġifieri tmexxi entitajiet ta' din in- natura.

Naħseb li l-profitti li qed tagħmel il-Medigrain huma tajbin u jistgħu jiġu utilizzati f'partijiet oħra fl-istess settur - per eżempju, għall-price stabilisation fund - u allura m'huwiex il-każ li dawn il-flus qed imorru għand il-gvern biex jonfoq kemm irid, imma qed jiġu ploughed back into the same sector.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Imma una volta l-Medigrain għamlet telf ta' madwar Lm150,000 fuq is-sena ta' qabel, jista' l-Ministru jgħidilna jekk saritx analisi bil-għan li dan it-tnaqqis – ħalli ma nużax il-kelma "telf" – ma jirripetix ruħu fis-snin li ġejjin?

Jien naħseb li hemm bżonn inkunu nafu x'kienu r-raġunijiet ta' dan it-tnaqqis u x'hemm lest għalina, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Mr Speaker, jiena nerġa' ngħid illi l-qligħ tal- Medigrain ivarja minn sena għal oħra.

Fil-fatt kien hemm snin fejn il- profitti kienu ferm inqas.

Wieħed irid joqgħod attent ukoll x'ifisser biha meta jgħid li kien hemm qligħ.

Il-preferenza tiegħi hija il ma jkun hemm qligħ xejn u li dan imur kollu għand il-konsumatur, ħalli l-konsumatur ikollu prezz aktar irħis.

Jien nista' ngħid li qegħdin naħdmu fuq pjan li bih inbiddlu l-istrutturi tal-Medigrain biex dan li qed ngħid ikun jista' jseħħ.

Din pjuttost ġejja mis-sistema tal-bulk-buying, sistema li kien ivvinta gvern Laburista u qegħdin fi proċess li nadattawha għaż-żmenijiet tal-lum.

Issa l-Onor.

Interpellant qed jgħid li f'sena minnhom il-profitti kienu ta' Lm900,000 u f'sena oħra kienu ta' Lm800,000 - ħaġa normali li jkollok din id-differenza minn sena għal oħra – u hawn noġġezzjona għall-kelma "telf" għax dan huwa tnaqqis fil-profitti u mhux telf.

Ikollok it-telf meta l- profitt ikun below zero, bħalma kienet is-sitwazzjoni qabel ma l-Partit Nazzjonalista tela' fil-gvern, fejn kemm il-Medigrain kif ukoll il-Kordin grain terminal kellhom problemi kbar.

Li nista' ngħid hu li jiena ma qgħadtx nagħmel polemika, anzi dak iż-żmien fil-Medigrain ħallejt l-istess chairman, ex-ministru Laburista, u dan kien għadu hemm sa sena u nofs ilu.

Meta kien hemm il-problemi ma qgħadtx nippolitiċizza u l-affarijiet mxew b'ċertu understanding.

Issa l-Onor.

Membru tan-naħa l-oħra qiegħed jgħid li l-qligħ naqas b'Lm100,000 u allura rridu ninvestigaw għala ċ-chairman siefer daqshekk drabi.

Imma din x'mentalita' pwerili hi!

Għalfejn niġu hawnhekk biex nirrispondu l-mistoqsijiet jekk dawn isiru b'daqshekk bażi baxxa u bla raġuni?

Jien niftakar f'okkażjoni meta l-Medigrain kellha tarmi kunsinna qamħ il- baħar għax meta ġew biex iħottuh tefgħu xi żejt fuqu b'accident.

Dan kien fi żmien il-gvern preċedenti u aħna la għamilna kjass u lanqas ippolitiċizzajna l-każ għax dawn affarijiet li jiġru.

Jekk l-Onor.

Membru jrid joqgħod jippolitiċizza l-issue tal-Medigrain, jiena nista' nagħmel hekk fuq patafjun affarijiet oħra.

Li wieħed joqgħod jimplika ċerti affarijiet m'huwiex sew la għall-gvern u lanqas għaċ-chairman preżenti.

L- Onor. Farrugia kien ministru u jaf x'jiġifieri ġġorr ir-responsabbilta' u jaf x'jiġifieri meta l-affarijiet ma jmorrux sew u jkollok issib soluzzjoni għalihom.

Jiena qatt ma staqsejtu dwar iż-żjarat li saru fi żmienu, avolja kien hemm ċerti indikazzjonijiet li wieħed seta' jidħol fihom.

Kieku ridna konna nafu nimxu b'dan il-mod aħna wkoll.

MALTA/LIBJA – TRAFFIKAR TA' DROGA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid matul dawn l-aħħar tliet snin kemm laqgħat saru bejn l- awtoritajiet Maltin u dawk Libjani sabiex tkun ikkontrollata aħjar il- problema tat-traffikar tad-droga li teżisti bejn iż-żewġ pajjiżi?

Xi żviluppi saru?

Meta se jkomplu dawn il-laqgħat?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Fl-aħħar tliet snin kien hemm żewġ laqgħat uffiċjali bejn l-awtoritajiet Libjani u dawk Maltin fuq koperazzjoni f'każi ta' traffikar ta' droga u reati oħra.

Kuntatti mhux uffiċjali bejn aġenziji tat-twettiq tal-liġi saru wkoll.

Bejn l-14 u l-15 ta' Lulju, 2001 saret laqgħa fi Tripli u għaliha kont attendejt jien flimkien mal-Kummissarju tal-Pulizija, l-Assistant Kummissarju Andrew Seychell u l-Assistant Kummissarju Michael Cassar.

Bejn il-11 u s-17 ta' Settembru, delegazzjoni Libjana ġiet Malta għall-istess skop.

Laqgħa oħra ta' livell għoli hi prevista li ssir f'Malta għall-bidu tas-sena li ġejja.

Nixtieq ngħid ukoll li matul dawn il-laqgħat ġew diskussi affarijiet oħra, fosthom it-trasferiment ta' priġunieri Libjani jew Maltin skond il-ftehim ta' l-1994 li daħal fis-seħħ fl-1996.

F'dan il-kuntest ma sar xejn bil- moħbi u m'huwiex veru li dan it-trasferiment sar minħabba xi strajk tal- ġuħ.

Din niċħadha bl-aktar mod assolut.

Fil-fatt ħafna talbiet kienu qed jiġu pproċessati ħafna qabel ma kien hemm l-istrajk tal-ġuħ fil-ħabs.

Dan l-istrajk kien pjuttost sar għaliex ma bdejniex nagħtu r-raġunijiet għala l- gvern kien qed joġġezzjona li ċertu nies jiġu ttrasferiti.

Aħna m'għandna l-ebda obbligu nagħtu r-raġunijiet għaliex qed nibagħtu lil xi ħadd u mhux lil xi ħadd ieħor.

Wara kollox jekk priġunier ma jkunx irid imur il-Libja ma nsaqsuhx ir-raġuni għala ma jridx imur.

Fil-fatt kien hemm min xtaq imur u l-gvern ma ħallihx u kien hemm min l-gvern ma oġġezzjonalux u pprefera joqgħod fil-ħabs ta' Malta.

Hija ipokrezija kbira daparti ta' l-Oppożizzjoni Laburista li tipprova tagħmel kapital politiku rħis mit-trasferiment tal-priġunieri.

L-aktar li kont urtat jiena – għax imbagħad waqgħu għaċ-ċajt quddiem l-opinjoni pubblika - kien meta qalu li dawn se jiġu ttrasferiti għal-Libja, bħallikieku kienu se jmorru barra fit-triq u mhux ġol-ħabs!

Dawn huma priġunieri Libjani kkkundannati f'Malta li se jiġu ttrasferiti f'ħabsijiet fil-Libja u ħadd m'għandu dritt, lanqas l-oppożizzjoni, tikkundanna l- ħabsijiet Libjani.

Jiena ma mortx f'ħabs Libjan u ma nistax ngħid, pero' ħadd m'għandu dritt joqgħod jgħid x'fih u ma fihx.

Skond il-ftehim li sar, il-Gvern Malti għandu d-dritt jekk irid li jivverifika li dawn qegħdin f'ħabs Libjan.

Fl-opinjoni tiegħi mhux talli ma sar xejn ħażin imma talli l-attitudni ta' l-Oppożizzjoni hija insult kemm għall-Gvern Malti kif ukoll għall-gvern Libjan.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, jien kont qed nirriferi għal-laqgħat bejn l-awtoritajiet Maltin u Libjani dwar il-kontroll aħjar tal-problema tat-traffikar tad-droga u ma staqsejtx dwar il-ħabs u l-ħabsin!

Il-fatt li aħna suppost poplu ġar u poplu ħabib tal-Libja – għalkemm ħafna familji Maltin u Għawdxin m'humiex ta' l-istess sentiment – allura ma jaħsibx il- Ministru li l-problema tat-traffikar tad-droga għandu jagħtiha priorita' akbar u għandu jara li jkun hemm aktar diskussjoni mal-partijiet soċjali, kemma Maltin kif ukoll Libjani, sabiex din il-problema tiġi handled b'mod xieraq?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Veru li s-suġġett li staqsieni dwaru l-Onor.

Interpellant kien dwar id-droga, pero' deherli li kelli nidħol ukoll fuq il- kwestjoni tal-priġunieri.

Wara kollox l-Onor.

Interpellant mhux l-ewwel darba li għamel domandi supplimentari li ma jkollhom x'jaqsmu xejn mad- domanda oriġinali!

Jiġifieri m'hemm xejn ħażin billi jiena nirrispondi fuq is-suġġett b'mod ġenerali.

Aħna ma nistgħux nitolbu l-koperazzjoni tal-Gvern Libjan fuq dawn l- affarijiet pero' xorta waħda ngħid li sar progress kbir f'dan il-qasam.

Kien ilu ma jsir skambju f'dan ir-rigward fuq livell ministerjali u malli jiena ġejt mistieden, mall-ewwel ilqajt l-istedina.

Is-sena li għaddiet kont iltqajt mal-ministru Libjan f'Valencia fil-laqgħa tal-ministri ta' l- intern ta' l-oċċident, forum interessanti ħafna għax huwa l-uniku post fejn il-ministri ta' l-intern tal-Mediterran jiltaqgħu mal-ministri ta' l- intern ta' l-Afrika ta' Fuq u hemmhekk isiru l-kuntatti.

Fil-fatt mort f'Lulju ta' l-2001 ġewwa Tripli bħala kap ta' delegazzjoni magħmula mis-segretarju permanenti fil-ministeru tiegħi, iż-żewġ assistenti kummissarji li semmejt, il-kummissarju tal-pulizija u s-segretarju privat tiegħi fejn ġew diskussi diversi affarijiet, fosthom il-koperazzjoni u l- iskambju ta' informazzjoni mhux fuq id-droga biss imma anke fuq affarijiet li jistgħu jkunu ta' ħsara għaż-żewġ pajjiżi, dejjem fir-rispett tal- Kostituzzjoni ta' Malta u dik tagħhom għax ħadd ma jista' jimponi lil ħadd fuq xejn.

F'dan il-kuntest ġie diskuss ukoll it-trasferiment ta' priġunieri imma bl-ebda forma ta' theddid jew ta' rikatt.

Jiena ngħid li m'għandniex nippretendu li jekk xi Malti jiġi arrestat f'pajjiż ta' l-Afrika ta' Fuq għandna nġibuh Malta – naturalment fejn għandna ftehim, għax ma' ċerti pajjiżi m'għandniex ftehim, bħal fil-każ tal-Marokk - u mbagħad lil xi ħadd li jitlob li nibagħtu lura f'pajjiżu liċ- ċittadini tiegħu, ngħidulu li ma nistgħux nagħmlu dan minħabba li għandu akkuża ta' traffikar tad-droga.

Jiena m'iniex qed ngħid li kull priġunier Libjan li qiegħed Malta se nibagħtuh f'pajjiżu imma qed ngħid li kull każ għandu jiġi kkonsidrat fuq il-merti tiegħu.

Per eżempju, minn dawk it-tliet priġunieri Libjani li kienu ġew trasferiti wieħed minnhom kien akkużat fuq serq – u dan kellu jinħeles fid-29 ta' Ottubru ta' din is-sena, dak il-famuż "skandlu" għax bgħatna priġunier li xorta waħda kien se jiġi released! - ieħor kien il-famuż baruni tad-droga li nqabad fil-pussess ta' mitt gramma eroina, li għandu jinħeles fit-2 ta' Ġunju tas-sena d-dieħla; u ieħor li wkoll kien ħati ta' pussess ta' mitt gramma eroina u li se jiġi meħlus fis-26 ta' April tas-sena d-dieħla.

Issa skond il-ftehim li għandna mal-Gvern Libjan - jiġifieri bil-kunsens tal- Gvern Libjan, bil-kunsens tal-Gvern Malti u bil-kunsens tal-priġunier innifsu - u wara li jien ġibt ukoll il-vetting ta' l-Assistent Kummissarju Michael Cassar, dawn it-tliet priġunieri kienu ġew trasferiti.

Ġieli jkun hemm każi fejn bniedem ma jiġix trasferit minħabba diversi raġunijiet, fosthom għax ikun se jixhed f'xi każ partikolari, pero' ma jagħmilx sens li ngħidu li l-Libjani kollha li jiġu akkużati fuq drogi m'għandhomx jiġu ttrasferiti lejn pajjiżhom.

Trid tqis li wieħed minn kull ħames priġunieri li hemm fil-ħabs ta' Kordin huwa Libjan u trid tara kull każ x'ikun.

Naturalment il-ftehim sar biex jiġi attwat u f'dan il-każ, kemm minħabba n-natura tar-reati u kemm minħabba d-durata tas-sentenza tagħhom u l-mod kif ikkomportaw ruħhom, il-Gvern Malti ddeċieda li jattwah.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Lil hinn mid-diskussjonijiet li qed isiru bejn l- awtoritajiet, meta nafu li kwestjoni bħal din tista' ttappan ir- relazzjonijiet bejn is-soċjetajiet rispetttivi minħabba li ħafna Maltin u Għawdxin llum huma ta' l-opinjoni li qed isir sfruttament f'dak li huwa traffikar minn persuni Libjani f'pajjiżna – kif fuq kollox joħroġ minn dak li qal il-Ministru stess, u cioe' li wieħed minn kull ħamsa fiċ-ċentru ta' korrezzjoni ġewwa Kordin huwa Libjan – allura ma jkunx aħjar li wieħed jifrex id-diskussjoni biex ikun hemm aktar understanding u aktar kontroll fuq livell soċjali biex dan il-proċess jinħema għall-ġid komuni taż-żewġ popli.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, il-maġġoranza stragranti tal-Libjani li jiġu Malta – is-sena li għaddiet ġew madwar 40,000 Libjan – ma joħolqu l- ebda problema.

Ma jfissirx li għax wieħed minn kull ħamsa li għandna fil- ħabs huwa Libjan, allura wieħed minn kull ħamsa li jiġu hawn Malta jagħmel xi ħaġa ħażina!

Ħafna drabi l-proporzjon ta' barranin fil-ħabs ikun aktar għoli għax ma jingħatawx il-pleġġ minħabba li huma barranin.

Filwaqt li Malti m'għandux inċentiv li jaħrab, barrani għandu inċentiv u allura aktar hemm ċans li Malti jingħata l-pleġġ milli jingħata wieħed barrani.

Jiena ngħid li bħalma xi ħadd qed idaħħal id-droga f'pajjiżna mil-Libja, daqshekk ieħor hawn xi ħadd li qiegħed jirċeviha hawn Malta.

Jiġifieri jekk hemm racket Libjan ta' min iġib id-droga f'Malta, hawn racket Malti li lesti jiffinanzjaw dik l-operazzjoni pero' huwa fatt li ħafna minn nies li għandhom x'jaqsmu ma' importazzjoni tad-droga f'Malta sfortunatament huma mil-Libja.

U la aħna m'aħna kuntenti u lanqas il-gvern Libjan m'huwa kuntent.

Anzi din hija problema żejda u l-Gvern Libjan kif ukoll l- ambaxxatur dejjem jgħidulna li huma jaħslu jdejhom kompletament minn dawn in-nies u li huma lesti li jikkoperaw magħna fil-ġlieda kontra d-droga, u hemm mezzi kif nistgħu nikkoperaw.

Din il-koperazzjoni proprja saret fuq livell ministerjali ħalli l-messaġġ jieħdu kulħadd, inklużi l-forzi ta' l-ordni taż-żewġ pajjiżi.

Nieħu gost ngħid li d-delegazzjoni li ġiet b'riżultat ta' dik il-viżita kienet delegazzjoni teknika.

Is-sena d-dieħla għandha tiġi wkoll delegazzjoni fuq livell ministerjali ħalli tirreċiproka l-viżita li għamilt jiena s-sajf li għadda.

KORDIN – FAĊILITA' KORRETTIVA – ĦABSIN

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid kemm huwa n-numru ta' persuni li fil-preżent qed jiskontaw sentenza ta' priġunerija?

Kemm minnhom huma ta' nazzjonalita' barranija u minn fejn?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat illi n-numru ta' persuni li fil- preżent qed jiskontaw sentenza ta' priġunerija fil-faċilita' korrettiva ta' Kordin huwa ta' 183 - minn dawn hemm 41 li huma ta' nazzjonalita' barranija – u cioe':

|Maltin | 142| |Libjani | | | |26 | |Alġerini | | | |1 | |Awstraljani | | | |1 | |Renju Unit | | | |1 | |Olandiżi | | | |3 | |Eġizzjani | | | |2 | |Taljani | | | |1 | |Jugoslavi | | | |1 | |Palestinjani | | | |1 | |Tuneżini | | | |4 | |TOTAL | 183 |

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Viċi Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi l-għadd ta' persuni fuq kummissjonijiet u entitajiet li jaqgħu taħt ir-responsabbilta' tiegħi, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru Louis Deguara.

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Mr Speaker, f'isem il-Ministru tal-Finanzi nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar in-nefqa fuq kiri u xiri ta' karozzi minn dipartimenti li jaqgħu taħt id-dikasteru tal-ministru tal-finanzi, matul il-perijodu bejn l-1999 u Settembru 2001, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

28805; u

f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar in-nefqa fuq kiri u xiri ta' karozzi minn dipartimenti li jaqgħu taħt id-dikasteru tal-ministeru għas-servizzi ekonomiċi, matul il-perijodu bejn l-1999 u Settembru 2001, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari nru.

MR SPEAKER: Grazzi.

L-Onor.

Tony Abela.

ONOR.

TONY ABELA (President tal-Kumitat għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Liġi): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra:

Il-minuti konfermati tal-laqgħat bejn Nru. 51 tat-23 ta' Ottubru 2000 u Nru 100 ta' l-10 ta' Ottubru 2001 tal-Kumitat għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Liġi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI

CULTURAL HERITAGE BILL

L-Ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mis-16 ta' Ottubru, 2001.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Aktar rimarki?

L-Onor.

Anthony Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Mr Speaker, meta madwar 35 sena ilu kont nattendi l- iskola sekondarja, biex nistudjaw l-istorja ta' Malta konna ningħataw żewġ kotba, "Gateway to Maltese History" - li iktar kien fih ritratti illustrati milli informazzjoni – u "Outline of Maltese History".

Permezz tar-ritratti li kienu available dak iż-żmien, bil-ftit il-ftit, kull student kien jirnexxielu jassorbi informazzjoni bażika dwar il-pre-istorja u d-diversi ħakmiet li kien hawn f'pajjiżna, bħall-ħakma tal-Kartaġiniżi, tar-Rumani u tal-Feniċi, sa l-aħħar gwerra dinjija.

Tul dawn l-aħħar snin, l-interess u l-attenzjoni fil-patrimonju kulturali tagħna u fil-protezzjoni ta' l-antikitajiet kibru.

Anke l-istudju dwar l- istorja ta' pajjiżna żdied, u sa mis-snin '70 bdew jinħolqu diversi NGOs bħal "Din l-Art Ħelwa" u kumitati u għaqdiet oħra li lkoll bdew jieħdu iktar interess u jagħtu iżjed importanza li dak li hu storiku fil-gżejjer tagħna.

Effettivament dawn l-NGOs wasslu biex aħna l-Maltin napprezzaw iktar il-valur tal-wirt storiku li nsibu fil-gżejjer tagħna.

Bosta pajjiżi kbar jiftaħru għax f'pajjiżhom għandhom fdalijiet ta' 800 sena ilu, mentri aħna f'din id-daqsxejn ta' gżira għandna fost l-oħrajn tempji ta' żmien il- pre-istorja, l-iktar tempju antik f'dak li għandu x'jaqsam mat-tempji ta' taħt l-art, u għandna fdalijiet tal-kultura Ewropea u Mediterranja li jmorru lura sa 5000 sena.

Mr Speaker, illum wasalna fi stadju fejn wara li għal żmien twil il- fdalijiet antiki kienu protetti biss bil-Kap.54 tal-Liġijiet ta' Malta, dawn jibdew jiġu protetti wkoll b'din il-liġi li għandna quddiemna, li għalkemm iż-żewġ naħat tal-Kamra ma jaqblux dwar il-mod ta' kif għandna noperaw biex nipproteġu l-wirt kulturali tagħna u napprezzawh iżjed, kull kelliem tkellem b'sens pożittiv dwar il-fatt li għandna nipproteġu u nikkonservaw il-patrimonju tagħna u nieħdu ħsiebu iżjed minn qatt qabel.

Fortunatament Malta gawdiet minn diversi kulturi tal-Mediterranean basin li kienu jaħkmu lil dawn il-gżejjer tul iż-żmien.

Għalhekk kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex jeżistu siti li jagħtu ġieh lil kull min kien jgħix f'dan il-pajjiż, għax kienu kapaċi jesprimu l-kultura tagħhom u jħallu hawnhekk simboli ta' dik il-kultura.

Iktar minn hekk, peress li jingħad li Malta kienet isservi ta' pont bejn l-Afrika u l-Ewropa, insibu wkoll fdalijiet storiċi u pre-istoriċi anke fil-baħar ta' madwarna.

L-istess bħall- fdalijiet ta' fuq l-art, hemm bżonn insibu l-mezzi neċessarji biex mhux biss nikkonservaw dan il-wirt, imma nqiegħduh għad-dispożizzjoni ta' dawk li tinteressahom l-antikita', il-kultura, il-patrimonju u l-istorja tagħna.

Sfortunatament, matul din is-sena, Malta esperjenzat atti vandali fuq wieħed mit-tempji taż-żmien ta' qabel Kristu, tempju li għal kull min tinteressah l-istorja tal-qedem, għandu importanza strateġika kbira.

Għalkemm il-ħsara li saret ġiet irranġata, jien għandi d-dubji tiegħi dwar kemm il-protezzjoni li tingħata lil dawn is-siti hija biżżejjed.

Per eżempju, lili jirriżultali li sal-lum it-tempji tal-Ġgantija f'Għawdex, monument mill-isbaħ, m'humiex protetti biżżejjed, la mill-elementi u lanqas minn xi vendikazzjonijiet li jistgħu jsiru kontra l-kultura Maltija.

Hemm bżonn li iżjed milli nistazzjonaw suldati jew għassiesa ma' dawn il- postijiet, ninfiltraw iżjed fl-imħuħ tal-Maltin kollha, ta' kull livell ta' edukazzjoni, mill-kbir saż-żgħir, biex insawru fil-poplu Malti ċertu element ta' kburija għaliex f'pajjiżna għandna dawn il-monumenti.

Ma rridux ninsew li jekk f'Malta jiġu 1.3 miljun turist fis-sena, il- maġġoranza tagħhom iżuru dawn il-postijiet.

Kontra pajjiżi oħra li għandhom x'joffru biss resorts fejn wieħed jista' jgawdi x-xemx u l-baħar Malta għandha x-xorti, li toffri taħlita ta' x'wieħed jagħmel meta jkun hawnhekk.

Filwaqt li t-turist li jiġi f'pajjiżna jista' jgawdi l- arkitettura u l-fdalijiet storiċi u pre-istoriċi, jista' jgawdi wkoll il- baħar, il-ħwienet u l-ħajja ta' filgħaxija.

Ta' min jgħid li b'vantaġġ fuq pajjiżi oħra Ewropej, pajjiżna jista' joffri multitudni ta' eżempji ta' x'kienu kapaċi jagħmlu l-ħakkiema differenti li kellna tul iż-żmien.

Għalkemm pajjiżi oħra għandhom ħafna x'joffru, il-wirt storiku tagħhom m'huwiex mifrux fuq wesgħa kbira ta' żmien bħal dak ta' Malta.

Sur President, huma proprju l-fdalijiet li għandna, li jmorru lura sa żmien il-pre-istorja, li wassluna għal din il-liġi li għandna quddiemna.

Din il-liġi se tipprova tagħmel inventarju, aħjar minn dak li hemm s'issa, tal-wirt li għandu pajjiżna.

Għax għalkemm insibu ammont sostanzjali ta' kitbiet dwar l-istorja ta' pajjiżna, dawn m'humiex qegħdin f'ordni kronoloġika u dettaljata biżżejjed.

Sfortunatament għad m'hawnx riferenza waħda li tkopri l-informazzjoni kollha dwar l-istorja u l-wirt ta' pajjiżna.

Għalhekk aħna naħsbu li huwa d-dover ta' min se jkun inkarigat, skond din il-liġi, mill-patrimonju kulturali Malti, li jagħmel inventarju ta' dak li aħna ngħożżu bħala storja u kultura tagħna.

Ikun tajjeb, per eżempju, kieku b'apprezzament għal dak li qed nippruvaw noħolqu, issir lista ta' dawk l-antikitajiet ta' ċertu valur storiku li jinsabu f'djar privati, speċjalment f'dawk antiki, biex b'hekk l-inventarju li jsir ikun verament jirrifletti l-wirt kollu li għandna f'pajjiżna.

Forsi tista' tinħoloq ukoll sistema fejn jekk persuna tkun trid tiddisponi minn ċerti rikkezzi antiki tkun tista' tagħmel din billi tbiegħhom lill-gvern bi prezz ekwu, u allura jkomplu jżidu mal-wirt storiku li għandu l-istat, b'hekk anke l-poplu Malti in ġenerali jkun jista' japprezza dan il-wirt.

Din il-liġi se ssir biex il-wirt storiku li għandna jkun iktar protett, u tabilħaqq, minn dan il-wirt għandna ħafna.

Jekk wieħed imur sa l-Imdina jara li bħalissa, fil-pjazza tal-Katidral, qed isir xogħol ta' skavar li qed ikompli jikkonferma li fi żmien iżjed antik, taħt din il-belt kien hemm belt oħra.

Qed jinkixfu ħitan, prattikament sħaħ, li jmorru lura għal żmien ir-Rumani u qed jinstabu biċċiet taċ-ċaqquf li jmorru lura għal żmien inqas antik.

Jien naħseb li jkun tajjeb kieku wara li dan il-fdalijiet jiġu skavati, jiġu msaqqfa b'xi materjal li jiflaħ għall-passaġġ tan-nies, u jekk ikun hemm bżonn, anke għall-karozzi, biex kulħadd ikun jista' jgawdi dak li qed jinstab, permezz ta' aċċess minn xi proprjeta' li għandu jew li jista' jakkwista l-gvern f'dawk l-inħawi, biex kulħadd ikun jista' japprezza dak li għamlu ta' qabilna.

Ftit 'il bogħod minn fejn qed jinstabu dawn l-antikitajiet, il-gvern kellu skola sekondarja li llum qed tintuża bħala biblijoteka, u dan il-bini, li qiegħed f'Villegaignon Street, kantuniera ma' Misraħ il-Katidral, huwa ideali biex minnu jinħoloq aċċess għal dawn l-iskavi.

Mr Speaker, ta' min jgħid li għal żmien twil, bejn ir-Rabat u l-Imdina kienet teżisti biċċa art magħrufa bħala x-Xagħra ta' Kola, fejn jingħad li teżisti villa Rumana li għandha aċċess minn taraġ li jagħti għall-bini li jmiss ma' Triq il-Karrijiet, fir-Rabat.

Sfortunatament sal-lum din m'hi xejn għajr għalqa mħarbta, li minħabba l-kawżi pendenti li hemm mas-sidien tagħha, la ġiet protetta b'mod li dak li hemm taħt ikun protett, u lanqas tkomplew l-iskavi li kienu bdew isiru madwar għaxar snin ilu.

Kemm-il darba ġew persuni minn pajjiżi barranin li għamlu xi xogħol, f'din l- għalqa, imma wara ftit taż-żmien din terġa' tiġi abbandunata.

Jien nispera li bil-ħeġġa ġdida li se jkun hemm min-naħa ta' min se jifforma parti mill- amministrazzjoni tal-patrimonju kulturali Malti, din l-art tiġi esproprjiata billi s-sidien tagħna jiġu kkompensati u allura tgħaddi f'idejn il-gvern.

B'hekk ikunu jistgħu jsiru x-xogħlijiet arkeoloġiċi meħtieġa biex jiġu skavati l-fdalijiet Rumani li hemm mirdumin.

Hija sfortuna li din l-art li taħtha hemm ammont sostanzjali ta' wirt storiku u arkeoloġiku, isservi ta' parking li jista' faċilment isir jew fil-ground tal-football ta' ħdejn l-Imdina jew fi nħawi oħra fir-Rabat.

Ma jistax ikun li minkejja li nafu li taħt il-wiċċ ta' l-art hemm fdalijiet storiċi, nħallu lill-vetturi, trakkijiet u anke cranes jipparkjaw hemm.

Hemm bżonn li dak il-wirt li nafu li jeżisti imma li għandu m'huwiex qed jiġi kkonservat, jibda jintuża, għall-benefiċċju tal-poplu Malti u tal-barranin li jiġu jżuruna, u dan qabel ma ssirlu ħsara irreparabbli.

Jekk nibqgħu fir-Rabat naraw li fi żmien ir-Rumani, din il-lokalita' kienet isservi ta' post residenzjali.

Dan jixhduh il-katakombi ta' San Pawl u ta' Sant'Agata, li jagħtu idea tal-Kristjaneżmu fil-bidu tiegħu f'Malta.

Hawnhekk ta' min irodd ħajr lis-soċjeta' missjunarja ta' San Pawl għax- xogħol siewi li tagħmel fuq il-wirt storiku u kulturali Ii hemm fir-Rabat.

Din is-soċjeta' mhux talli żviluppat u ħadet ħsieb il-katakombi ta' Sant'Agata, talli minkejja li fi proprjeta' privata, qiegħdet għad- dispożizzjoni tal-poplu Malti u tat-turisti, kumpless sħiħ ta' katakombi li huwa uniku minħabba l-pitturi u t-taqsimiet li fih.

Il-kelliema ta' qabel qalu kemm hawn siti storiċi li hemm bżonn li jridu jiġi protetti, u sfortunatament, fir-Rabat ukoll hemm bosta siti oħra li jew minħabba nuqqas ta' ħaddiema jew minħabba l-fatt li d-dipartiment ta' l-istorja ma jlaħħaqx magħhom, m'humiex ikkonservati biżżejjed.

Per eżempju minkejja x-xogħol intensiv li sar mill-Kanonku Azzopardi qrib il-knisja ta' Sanċir, ħdejn Għajn Qajjet, għal darb'oħra din l-area tinsab fi stat ta' abbandun.

Anke l-katakombi li kienu nstabu f'Daħlet id-Dejr u l-fdalijiet li hemm fil- kantuniera bejn Triq San Tumas u Triq San Piju V m'humiex ikkultivati biżżejjed.

Ta' min jgħid li dan l-istat ta' abbandun ma jeżistix biss fir- Rabat, għax anke lejn in-naħat taż-Żebbiegħ, l-Imġarr u Għajn Tuffieħa hemm fdalijiet storiċi li m'humiex qed jiġu kkultivati.

Sur President, nistgħu ngħidu li kull knisja li hawn f'pajjiżna għandha patrimonju kulturali, kemm fl-arkitettura, kif ukoll fil-pittura, fl- istatwi u fil-monumenti li jintużaw għall-festi.

Per eżempju hawnhekk fil- Belt, kull żewġ passi nsibu post ta' importanza kulturali.

Naraw li minn kull pajjiż li ġew il-Kavallieri, għandna berġa li tirrappreżenta l- arkitettura ta' dak il-pajjiż, filwaqt li l-isbaħ xempju tax-xogħlijiet li saru f'dak iż-żmien huwa dan il-palazz li fost affarijiet oħra, iħaddan fih il-parlament.

Iva, il-patrimonju kulturali tagħna jinfirex fuq medda kbira ta' żmien, huwa massiv meta kkomparat maċ-ċokon ta' dan il-pajjiż, u għalhekk hemm bżonn li dan jiġi protett bl-aħjar mod possibbli.

Tul dawn l- aħħar snin, il-gvern kien ta d-dritt lill-planning authority biex tikklassifika ċerti proprjetajiet mibnija bi stil partikolari bħala protetti, kemm f'dik li hija faċċata u jekk ikun il-każ, anke fil-binja interna tagħhom.

Pero' qabel ma toħroġ dikjarazzjoni ta' konservazzjoni ta' proprjeta', l-awtorita' għandha tara li l-ewwel u qabel kollox, id- dikjarazzjoni ma taqax wara xi sena jew sentejn għax ikun hemm bżonn ta' xi żvilupp kummerċjali.

Barra minn hekk, ma jiswa xejn li l-awtorita' tkun trid tikkonserva proprjeta' li tkun okkupata minn persuni li m'għandhomx il- mezzi neċessarji biex jieħdu ħsiebha u jħalluha fi stat li jkun qed ikompli jagħmel ħsara lill-bini.

Jien nispera li dawk in-nies li bis-saħħa ta' din il-liġi se jkunu nkarigati mill-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali ta' pajjiżna, ikun ppreparati tajjeb, b'mod professjonali, u jkollhom l-amor proprio għax- xogħol li jkunu qed jagħmlu.

Per eżempju hemm bosta nies bħar-Rev.

Maurice Zerafa u Profs.

Bonanno li l-interess tagħhom f'dik li hi arkeoloġija u patrimonju kulturali Malti jmur oltre minn dak li titlob il-pożizzjoni tagħhom.

Għalhekk nispera li din it-tip ta' kultura tinħoloq anke f'dawk li se jkunu nkarigati minn dawn l-entitajiet li se jinħolqu.

Nispera wkoll li l-fondi li se jiġu vvotati għal dan l-iskop jintużaw b'mod għaqli, fis- sens li jkun aħjar li jiġu protetti 50 sit b'mod tajjeb milli jiġu protetti 300 sit, imbagħad wara li x-xogħol ikun sar, dawn jiġu abbandunati għax ma jkunx hemm fondi biżżejjed biex issirilhom manutenzjoni kultant żmien.

Jien naħseb li dan l-Att huwa pass pożittiv lejn iż-żamma tal-kultura tagħna, u li minkejja li hu ppreżentat mill-ministru ta' l-edukazzjoni, jinvolvi wkoll lill-ministru ta' l-ambjent u prattikament lill-ministeri l- oħra kollha, għax għalkemm m'humiex se jkunu konparteċipi fl-istess att u fl-impożizzjoni tiegħu, ħafna minnhom jokkupaw postijiet li għandhom importanza kulturali.

Għalhekk ħafna minnhom, b'mod indirett iridu jagħtu l-kontribuzzjoni tagħhom b'risq dan l-Att.

Jiena nawgura li dan l-Att mhux biss jiġi approvat minn din il-Kamra, wara li jkun ġie analizzat klawsola wara klawsola biex jiġi aċċertat li żgur ikun l-aħjar Att li seta' jitfassal f'dan ir-rigward, imma jinżamm ħaj, anke billi kultant żmien isirulu l-iżviluppi u l-emendi meħtieġa.

Dan l-Att lilna jagħtina sens ta' kultura, u bis-saħħa tiegħu se nibdew ngħallmu lil uliedna dwar l- importanza tal-wirt kulturali tagħna, biex il-vendikazzjonijiet u l-atti vandali li seħħew fuq siti antiki u s-serq ta' pitturi li esperjenzajna dan l-aħħar ikunu ġrajjiet tal-passat, u minflok nibdew napprezzaw iżjed dak li l-istorja tat lilna.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Carmelo Borg.

ONOR.

CARMELO BORG: Sur President, kif għadu kemm qal tajjeb l-Onor.

Abela, bħalissa f'din il-Kamra qed niddiskutu l-liġi li se tieħu ħsieb il- wirt kulturali li għandna f'pajjiżna.

Il-volum ta' kultura li għandna f'pajjiżna jista' jitkejjel biss meta mqabbel ma' dak ta' pajjiżi oħra.

Fil-bidu tas-snin 80, meta kont għadni student, kont żort il-Guggenheim museum li jinsab fi New York, u kien laqatni għaliex minkejja l-kobor tiegħu, il-valur ta' l-opri li hemm esebiti lanqas biss ilaħħqu mal-valur ta' l-entrata ta' dan il-palazz.

Għal min qatt ma żaru, dan il-mużew huwa edifiċju kbir mibni fuq open plan, u l-maġġoranza ta' l-opri li fih huma pitturi moderni, astratti għall-aħħar, u collage daqs nofs din il-Kamra magħmula minn partijiet mgħaffġin tal-karozzi.

Quddiem dan il-bini hekk kbir, li fi New York tant jagħmlu għagħa bih, jien għedt kif jista' jkun li hawn Malta, fejn għandna affarijiet ħafna iktar prestiġjużi minn dawk esebiti f'dan il-mużew, ħadd m'għandu l-kirjanza li jesebihom f'mużew simili biex niġbdu aktar turiżmu lejn pajjiżna.

Xi ħaġa oħra li laqtitni dwar il-Guggenheim museum kienet li l-arkitett famuż Frank Lord Wright iddisinja dan il-mużew minn fuq it-tempji pre-istoriċi tagħna.

Mr Speaker, il-punt tiegħi hu li għaċ-ċokon ta' pajjiżna, il-wirt kulturali u storiku li għandna huwa immens, meta mqabbel ma' dak ta' pajjiżi oħra.

Pero' meta wieħed ikun qed ifassal liġi bħal din li għandna quddiemna, irid jara l-oriġini ta' dawn l-opri u l-monumenti.

Jekk inħarsu lejn l-Ewropa, il-benniena taċ-ċivilta', insibu li fattur importanti kienet il-Knisja.

Fil-fatt fl-Italja u fil-pajjiżi ta' madwarha nsibu li l-maġġoranza tal- knejjes, bl-iskulturi u l-pitturi ta' ġo fihom, ħafna mużewijiet bħal- Louvre ta' Pariġi, u l-ambjent ta' madwarhom, kienu kkummissjonati mill- Knisja.

Għalkemm l-Istat dejjem ta' l-parti tiegħu, il-fattur ewlieni wara l-bini ta' dawn l-opri ta' l-arti dejjem kienet il-Knisja.

Fl-Italja imbagħad konna nsibu xi familja bħad-de Medici, li kienet tikkummissjona xi opra strutturali hi ukoll, pero' meta mqabbla ma' dawk ikkummissjonati mill- Knisja, dawn kienu limitati.

Ix-xogħlijiet li kkummissjonat il-Knisja matul iż-żminijiet tant kienu kbar li ħafna mill-istili ta' bini, bħall-barokk u l-gotiku, ħarġu proprju minn dawk li kienet tiffinanzja l-Knisja.

F'pajjiżna nistgħu ngħidu li ġraw l-istess affarijiet, għax il-Knisja kienet u għadha sal-lum il-fattur ewlieni għal kummissjonijiet ta' din ix- xorta.

Per eżempju t-tempji pre-istoriċi tagħna huma frott tat-twemmin ta' dak iż-żmien.

Barra minn hekk, il-knejjes u l-kappelli li hawn imferrxin ma' l-irħula u l-bliet tagħna, li huma mimlijin bir-rikkezzi, kemm minn barra kif ukoll minn ġewwa, huma lkoll frott tar-reliġjon tagħna.

Anke d- diversi ħakkiema li kien hawn, speċjalment il-Kavallieri ta' San Ġwann, ilkoll ħallewlna rikkezzi ta' din ix-xorta sforz ir-rabta li kellhom mar- reliġjon.

Pero' jekk niġu għaż-żminijiet tal-lum, x'inhu s-sehem tal-Knisja u ta' l-Istat fil-protezzjoni tal-wirt kulturali li għandna?

Rigward dan insibu li l-Knisja qiegħda fuq quddiem.

Għalkemm għamlet bosta żbalji, il-Knisja f'Malta qiegħda tagħti sehem ferm ikbar minn dak li qed jagħti l-istat, għax ħażin jew tajjeb, ta' l-inqas qed tipprova tagħmel ir-restawr li hemm bżonn f'ċerti knejjes.

Ta' min jgħid li l-iżbalji li għadni kif semmejt ma sarux għal ta' l-apposta imma saru sforz in-nuqqas ta' edukazzjoni ta' min kien responsabbli għar- restawr, u wkoll sforz il-pika li nibtet bejn raħal u ieħor.

Il-mentalita' ta' min jieħu ħsieb il-ħtiġijiet tal-knejjes m'għandhiex tkun li jara x'għamel ir-raħal l-ieħor biex hu jagħmel bħalu.

Dan huwa ħażin, l- ewwelnett għaliex li japplika għal knisja waħda mhux bilfors li jkun tajjeb għal knisja oħra, u t-tieni nett għax ma nistgħux ninsew li l-knejjes tagħna huma monumenti u għalhekk kull żieda li ssirilhom se tkun ta' sfreġju.

Irridu nqisu li dawn it-tempji m'humiex xi dar komuni, fejn jekk wieħed iċarrat tieqa, kerha jew sabiħa, ma jkun ġara xejn.

Kull girfa li ssir f'dawn il-knejjes hija sfreġju permanenti, pero' xorta ngħid li anke jekk ir-restawr ma jsirx b'mod tajjeb, il-Knisja tibqa' l-iktar entita' li tagħti attenzjoni lill-wirt kulturali Malti.

Mr Speaker, jien nistaqsi x'inhu jagħmel l-istat biex jieħu ħsieb il-wirt storiku u kulturali tagħna?

Huwa fattur verament disgustanti li l-Istat għandu f'idejh nies li kapaċi jagħtuh parir aħjar dwar kif isir ir-restawr, għandu anke l-għajnuna tal-Knisja, u minkejja din l-għajnuna kollha ma jagħmel xejn.

Ikolli ngħid li fir-rigward tal-wirt storiku u kulturali, hawn apatija assoluta.

Veru li, per eżempju, kemm-il darba ġew restawrati l-pitturi li nsibu f'dan il-Palazz, imma x-xogħol tant qed isir mingħajr ebda ppjanar li s'issa għadu ħadd ma nduna li l-ħsara li qed issir fil-pittura ta' hawn ġew hija kkawżata mix-xita, li xxarrab il-ħitan u eventwalment il-pitturi.

Każ ieħor li juri l-apatija ta' dan il-gvern, avolja l-membri tiegħu jiġu f'dan il-Palazz kważi kuljum, ġara ftit qabel mal-Kamra aġġornat għal wara l-vaganzi tas-sajf, fejn kien hemm maduma maqlugħa u ħadd ma ndenja ruħu jqiegħdha f'post sikur biex ma tintilifx.

Il- punt tiegħu hu li f'wieħed mill-isbaħ palazzi ta' pajjiżna qed issir ħsara tremenda, u aħna l-membri parlamentari li niġu hawn kuljum lanqas biss nagħtu kas ta' dan, aħseb u ara kemm se nieħdu ħsieb il-wirt storiku l- ieħor li hemm imferrex mal-gżejjer tagħna!

Mr Speaker, f'dan l-intervent ma nistax ma nsemmix lill-Għawdex, fejn anki hemm qed issir ħsara lil ċertu bini ta' valur storiku, fosthom dak li jintuża bħala qorti, u li jinsab fiċ-Ċittadella.

Kulħadd jaf li dan il-post m'huwiex addattat għal qorti, kemm minħabba l-problema ta' parkeġġ kif ukoll minħabba d-daqs u t-tqassim ta' dan il-bini.

Kulħadd jaf ukoll li kienet ittieħdet id-deċiżjoni li dan il-post li modifikat biex ikun addattat għaż-żmenijiet tal-lum, imma li ġara kien li bit-twaqqigħ tal- ħitan u l-ftuħ ta' bibien, sar sfreġju permanenti.

Kieku dak il-bini kien xi dar privata, żgur li l-awtorita' ta' l-ippjanar ma kinetx tagħti permess biex din tiġi modifikata, allura fil-każ tal-qorti t'Għawdex, min kien li ħareġ il-permessi u approva li jsir ċertu xogħol?

Ma kienx ikun iktar għaqli kieku dak il-bini ġie miżmum fl-istat oriġinali tiegħu u ntuża għal skop ta' turiżmu?

Imma sfortunatament il-mentalita' ta' dan il-gvern ma twassalx s'hawn, u għalhekk jien jiddispjaċini, għax minkejja l-liġijiet li ngħaddu minn dan il-parlament, x'ħin ikunu se jiġu attwati, itir mar-riħ.

Din hija s-sitwazzjoni miskina li jinsab fiha pajjiżna llum, fejn il- liġijiet jgħaddu minn hawn ġew qishom pastizzi, imbagħad x'ħin niġu għall- fatti ma nsibu xejn.

Biex nibqgħu f'Għawdex, nixtieq nistaqsi x'sar mill-iskavar li kien qed isir madwar is-swar taċ-Ċittadella fis-snin 60.

X'manutenzjoni qed issir lill-ħitan li jdawru s-swar, ħitan li qed jiżżarmaw?

X'użu qed isir mill- bini li hemm fis-swar biex inkabbru t-turiżmu u ndaħħlu iktar flus?

Xejn, bħalissa kollox jinsab abbandunat, miexi għal riħu.

Ċittadella oħra li fl-antik kienet inbniet biex taqdi l-ħtiġijiet ta' l- Għawdxin kien il-forti Chambray, li għax-xogħol li saru fuqu, l- oppożizzjoni Laburista m'għandha xejn fuq il-kuxjenza, għax kienet għamlet ħilitha kollha biex l-iżvilupp li kien hemm proġettat ma jsirx, imma l- gvern Nazzjonalista għoġbu jwebbes rasu, u l-isfreġju li sar fuq dan il- forti illum huwa rreparabbli.

Irridu nkunu verament ippassjonat biex ma nammettux il-ħsara li saret, fejn bil-gabubi li nbnew ġo fih, is-swar m'għadhomx jidhru.

Iva, il-wirt storiku u kulturali ta' pajjiżna, bil-ftit il-ftit qiegħed jitkisser, waqt li aħna niġu hawn biex naħlu l-ħin, għax m'hu qed isir xejn biex il-liġijiet li jgħaddu minn dan il-parlament jiġu attwati.

Mr Speaker, meta wieħed jitkellem dwar il-wirt tagħna l-Għawdxin ma jistax iħalli barra lil Għar Ilma, fejn fuq dik l-għolja kien hemm wieħed mill- eqdem settlements t'Għawdex.

Dan is-sit minn dejjem kien barra miz-zona ta' żvilupp, imma f'daqqa waħda, min ma beda jara xejn quddiem għajnejh ħlief il-flus, ġie jaqa' u jqum mill-wirt storiku li kien hemm, u ta l-permess għal estensjoni mal-bini eżistenti, bini li għandu iktar minn 300 sena.

U Alla jbierek, ħadd mill-membri tal-gvern ma' tkellem dwar dan, anzi ppruvaw jgħattu xturhom billi qalu li la fuq dik l-għolja diġa' kien hemm il-bini, ma kien hemm xejn xi jżomm milli joħorġu l-permessi għal żvilupp ġdid.

Min hu ppassjonat u jagħżel li jgħid hekk biex jgħatti d-deċiżjoni li ħa, jagħmel li jrid, imma l-verita' hi li fuq l-għolja ta' Għar Ilma sar skandlu kbir.

Illum fuq din l-għolja hemm erba' vilel bil-għadd, li jagħmlu x'jagħmlu, kemm jekk iżidu l-kmamar kif ukoll jekk jagħmlu swimming pool, ħadd ma jagħti kas, u addio l-wirt kulturali tagħna u l-liġijiet li jgħaddu minn hawn ġew, għax quddiem dak li qed jiġri, dawn ma jiswew xejn.

Mr Speaker, dan l-aħħar sar sforz biex jiġu rranġati t-torrijiet li jdawru lil xtutna.

Dan huwa pass għaqli, pero' ta' min jinnota l-fatt li x- xogħlijiet m'humiex qed isiru mill-istat, imma minn xi kumpannija privata jew minn xi għaqda non-governattiva bħal Din l-Art Ħelwa.

Qed ngħid dan mhux għax hemm xi ħaġa tal-mistħija, imma għax min-naħa tal-gvern m'hu jsir xejn biex dawn it-torrijiet jiġu mħarsa.

Każ partikolari kien dak tat-Torri ta' Kenuna, li għalkemm m'huwiex daqshekk antik, għax kien inbena fi żmien l-Ingliżi, xorta ġie rrestawrat, peress li kien abbandunat u l-vandali għamlulu anke ħsara permanenti.

Għalkemm dan kien pass għaqli, il-proġett li sar fuq dan it-torri kien over-designed, u dan m'iniex qed ngħidu jien biss imma qaluh bosta periti u dekoraturi.

Dan għaliex l-area ta' madwar it-torri, minflok tħalliet fl-istat naturali tagħna, bil-flora u l-fauna li kien fiha, inbidlet f'serje ta' passaġġi li iktar kienu ta' dannu milli ta' ġid għall-modifikazzjoni ta' dan it-torri.

Qed ngħid dan biex 'il quddiem, meta jsir restawr ta' din ix-xorta, noqogħdu iktar attenti biex ma jsirx xogħol żejjed u minflok nippreservaw dan li għandna, iktar nitfgħuh lura.

Ma rridux ninsew li r-restawr ma jfissirx li wieħed jaqla' u jibdel dak li jkun hemm, qisu ma ġara xejn.

Restawr għaqli ifisser il-preservazzjoni ta' dak li hu marid, mhux tibdil bla rażan.

Sur President, qabel nagħlaq irrid ngħid li hemm l-bżonn li nieħdu ħsieb il- wirt storiku u kulturali tagħna huwa imminenti, u dwar dan kulħadd jaqbel.

Li nieħdu ħsieb dan il-wirt ma jfissirx li niġu hawn biex ngħaddu l- liġijiet u nieqfu hemm, imma jfisser li nagħmlu pjan fit-tul, pjan bil- għaqal u prattiku, ta' kif għandu jsir ix-xogħol.

Barra minn hekk ma rridux ninsew li t-turiżmu huwa wieħed mill-pilastri ewlenin ta' pajjiżna, u r-realta' hi li dan qed jiġu mhedded mill-pajjiżi ta' madwarna.

Għalhekk hemm bżonn li dak kollu li b'xi mod jattira lit-turiżmu lejn pajjiżna, jiġi użat.

Din l-liġi li għandna quddiemna ma tkun tfisser xejn jekk ma jkollniex ir-rieda tajba biex eventwalment nattwawha.

Qed ngħid dan għax minkejja li għaddejna bosta liġijiet u minkejja li l-poplu ħallas il-flus, dawn sfaxxaw fix-xejn.

Fosthom insibu l-liġi tal-VRT, li minkejja li saret biex jonqsu l-inċidenti fit-toroq u jonqos it-tniġġiż ta' l-arja, kollox baqa' kif kien.

Għalija b'dak li qed isir, jiġifieri li niġu hawn biex ngħaddu l-liġijiet li fil-prattika ma nattwawhom qatt, qegħdin nagħtu eżempju ħażin lill-poplu Malti.

Sur President, iktar kmieni fid-diskors tiegħi tkellimt dwar il-monumenti li għamlet il-Knisja tul iż-żmien.

Għedt ukoll li għalkemm saru bosta affarijiet tajbin, kien hemm ħafna żbalji, fosthom it-twaqqigħ ta' ċerti knejjes, li minkejja ċ-ċokon tagħhom, kienu rikki f'dik li hi arkitettura u skultura, biex inbnew knejjes ikbar, li fl-opinjoni tiegħi iktar milli ta' benefiċċju, kienu ta' ħsara, minħabba proprju l-fatt li biex inbnew huma, kellhom jitwaqqgħu knejjes ferm iktar sbieħ u interessanti.

Jien dawn l- iżbalji m'iniex insemmihom biex nikkritika lil xi ħadd, imma biex niġbed l- attenzjoni għall-mod ta' kif qiegħda ssir ċerta ħidma.

Irridu noqogħdu attenti li qabel nagħmlu xi xogħol f'ċerti monumenti storiċi, naraw li nagħmlu ħsara mill-inqas.

Per eżempju f'dawn l-aħħar għaxar snin daħlet id- drawwa li jinbidlu l-altari tal-knejjes, li għalija, mil-lat arkitettoniku dan kien żball kbir.

MR SPEAKER: Onor. Borg, ippermettili ninterrompik għax skadielek il-ħin.

Xi ħadd jipproponi li l-Onor.

Carmelo Borg ikompli jinstema'.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, nipproponi li l-Onor.

Borg ikompli jinstema'.

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Carmelo Borg ikompli jinstema'.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

MR SPEAKER: L-Onor.

Carmelo Borg jista' jkompli bl-intervent tiegħu.

ONOR.

CARMELO BORG: Mr Speaker, rigward l-altari li kont qed insemmi, irrid ngħid li għalkemm ir-rit tal-quddies inbidel miż-żmien ta' meta nbnew dawn il-knejjes sal-lum, u għalhekk, minn dan il-lat, il-bdil ta' l-altari jista' b'xi mod ikun ġustifikat, jekk inħarsu mill-perspettiva arkitettonika naraw li sar żball kbir, iktar u iktar għaliex biex inbidlu l- altari, kellu jinbidel ukoll il-paviment, li kien magħmul mill-iktar materjal fin.

F'ħafna każi rajna wkoll li l-altari ġodda li saru ma kienu jaqblu xejn ma' l-istil tal-Knisja, għax fejn per eżempju l-knisja hi mibnija fuq stil barokk, l-altar il-ġdid sar fuq stil modern, b'materjali ġodda.

Dawn huma inizjattivi li minflok itejbu u jgħollulu l-valur tal- knejjes, iktar jitfgħuhom lura, u għalhekk huwa mportanti li noqogħdu attenti f'kull tibdil li nagħmlu lil xi bini ta' valur storiku.

Jien nissuġġerixxi li fir-rigward tal-ħarsien tal-wirt tagħna, jkun hemm ħidma mill-qrib bejn il-gvern, l-Istat u l-Knisja, u qabel ma ssir xi modifika, jiġi aċċertat li din se ssir b'mod għaqli u bl-inqas ħsara possibbli.

Illum li qed jiġri hu li meta titressaq applikazzjoni ta' din ix- xorta quddiem l-awtorita' ta' l-ippjanar, din ma tidħolx fil-fond u tara sew x'qed ikun propost li jsir.

Ħafna drabi l-awtorita' ta' l-ippjanar iddub quddiem is-saħħa li għandha l-Knisja.

Qed ngħid dan mhux biex noħloq xi konflitti bejn l-awtorita' u l-Knisja imma biex issir ħidma kkordinata ħalli l-monumenti storiċi li hawn f'pajjiżna, kemm dawk ta' l-istat kif ukoll dawk tal-Knisja, jiġu rranġati b'mod għaqli u li jgħolli iktar il- valur tagħhom.

Mr Speaker, nagħlaq billi ngħid li d-dmir ewlieni tagħna m'huwiex biss li nilleġislaw, imma li minkejja dan, ikollna r-rieda biex il-wirt storiku u kulturali tagħna nieħdu ħsiebu bl-aħjar mod, u nippjanaw fit-tul għall-ġid tal-poplu tagħna, għax wara kollox aħna qegħdin hawnhekk biex nirrappreżentaw lill-poplu.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Marie Louise Coleiro.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Sur President, fl-introduzzjoni tiegħu għal din il-liġi, il-Ministru Galea qal li hu dispost li mhux biss jisma' imma anke lest li jikkonsidra s-suġġerimenti ta' l-oppożizzjoni u jaġixxi fuqhom.

Għalhekk jiena ppretendejt li wara li l-Onor.

Evarist Bartolo ċċara l-pożizzjoni tagħna u qal li aħna nħossuna diżappuntati li dwar qasam ta' interess nazzjonali saret liġi ta' din ix-xorta, il-ministru għandu hu stess jipproponi li nieqfu hawn u flimkien naraw x'hemm bżonn li jsir, ħalli eventwalment nagħmlu anke redrafting tal-liġi.

Din m'hijiex xi ħaġa mpossibbli, għax la jkun hemm qbil bejn iż-żewġ naħat, kollox jista' jsir.

Ta' min jgħid li l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna m'huwiex wieħed sempliċi, għax iktar milli nazzjonali, il-wirt ta' pajjiżna huwa internazzjonali.

Jien m'iniex se nirrepeti dak li qalu l-kelliema ta' qabli dwar id-diversi siti storiċi li għandhom importanza internazzjonali.

Li rrid ngħid hu li ma nistax nifhem kif minkejja li l-gvern qed jgħid li dwar il-kwestjoni tal-protezzjoni tal-wirt storiku u kulturali għandna nkunu magħqudin, aktar ma bdejna nisimgħu kelliema min-naħa tal-gvern, aktar l-interventi bdew isiru partiġġjani, u sadattant il-ministru li telaq mill-premessa li hu lest li mhux biss jisma' imma anke jattwa s- suġġerimenti ta' l-oppożizzjoni, m'għamel xejn minn dan.

Għalhekk jien nistaqsi xi tfisser il-kelma "nazzjonali" għall-gvern Nazzjonalista.

Tfisser il-prepotenza u l-arroganza li dara jamministra biha lil dan il- pajjiż?

Tfisser li kulħadd irid jaċċetta kollox bħal mazzun għax inkella jkun anti-nazzjonali?

Dan hu l-mod ta' kif titħaddem id-demokrazija?

Dan hu l-mod ta' kif l-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż taħdem fl-aħjar interess tal-poplu?

Kif qal tajjeb l-Onor.

Carmelo Borg, aħna hawnhekk mislufin, aħna sempliċement għodda f'idejn il-poplu, u għaldaqstant, fl-ebda ħin m'aħna tollerati li ninsew dan il-fatt, għax jekk nagħmlu hekk inkunu nonqsu bil-kbir mir-rispett lejn il-poplu tagħna, lejn id-demokrazija u lejn din l-ogħla istituzzjoni ta' pajjiżna.

Mr Speaker, il-kritika fil-konfront ta' dan l-abbozz ta' liġi m'hijiex issir minna biss imma minn kategoriji differenti ta' nies, fosthom diversi NGOs.

Quddiem din il-kritika jien nasal għall-konklużjoni li ma saret l- ebda konsultazzjoni ma' l-għaqdiet konċernati, għax kieku sar dan ma konniex nisimgħu ċerti kummenti minn għaqda ewlenija li tħares il- patrimonju Malti.

Fuq kollox, kieku dawn l-għaqdiet ġew ikkonsultati żgur ma konniex naqgħu fil-bassezza ta' l-Onor.

Jesmond Mugliett, wieħed minn dawk responsabbli mill-patrimonju u mill-kultura, li ħareġ qatta' bla ħabel kontra l-president ta' Din l-Art Ħelwa għax dan ta s-servizzi tiegħu lil gvern Laburista.

Dawn huma ħwejjeġ ta' l-iskantament li l-membri tal-gvern jaslu biex jakkużaw lil min hu leali f'xogħlu u li joffri s-servizz tiegħu lil kulħadd.

Dan ikompli jikkonferma kemm il-membri tal-gvern huma lpup lebsin ta' ħrief, u dan kollu qed ikompli jikkonferma kemm m'huwiex veru li dawn għandhom għal qalbhom l-interess nazzjonali.

Jiena ngħid li Alla ħares ma kenux l-għaqdiet volontarji bħal Din l-Art Ħelwa biex il-patrimonju Malti jiġi mħares.

Grazzi għal dawn l-għaqdiet li l-poplu Malti qed isir iktar konxju tat-telqa kbira li għandu dan il-pajjiż f'dak li għandu x'jaqsam mal-wirt storiku u kultura.

Nerġa' ngħid li jekk l-Onor.

Galea verament kien qed jemmen f'dak li kien qed jgħid, messu waqqaf id- diskussjoni biex flimkien infasslu abbozz ta' liġi li verament ikun jirrifletti l-interess nazzjonali li ġie fdat lilna, f'isem il-komunita' internazzjonali.

Sur President, fid-diskors li għamel il-Ministru Refalo qal li jħossu mħawwad għax ma jafx eżattament xi trid l-oppożizzjoni.

Huwa qal li għalkemm saru ħafna interventi minn diversi kelliema ta' l-oppożizzjoni, s'issa għandu ma sema' l-ebda suġġeriment.

Jien lill-Onor.

Refalo ngħidlu li m'għandux għalfejn jitħawwad, għax jekk jagħti ħarsa lejn l-istatistika mill-ewwel jinduna li l-Partit Laburista minn dejjem kellu interess f'dan il-qasam.

Biżżejjed ngħid li fl-1997, l-unika sena sħiħa li amministra l- gvern Laburista preċedenti, is-somma li nefaq fi protezzjoni tal-patrimonju Malti tiżboq bil-kbir dak li nefqu l-gvernijiet Nazzjonalisti tul is-snin.

Ta' min jgħid li din l-istatistika ma nġabritx mill-Partit Laburista imma ġiet maħruġa ftit tax-xhur ilu mill-uffiċju nazzjonali ta' l-istatistika.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Michael Bonnici): Il-Ministru, bil-permess ta' l-Onor.

Coleiro.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Jiena għedt eżattament kif qalet l-Onor.

Coleiro, li l-gvern Nazzjonalista nefaq ħafna iktar mill-gvern Laburista.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Imma jien m'għedtx hekk.

ONOR.

MICHAEL REFALO: Il-Partit Nazzjonalista nefaq ħafna iktar mill- Partit Laburista, li min-naħa tiegħu dan lanqas biss nefaq dak li vvota hu stess.

Fil-fatt l-istatistika turi li fi żmien amministrazzjoni Nazzjonalista, kienu ġew ivvotati Lm600,000 għal dan il-qasam, waqt li taħt gvern Laburista kienu ġew ivvotati Lm300,000 biss, li xorta baqgħu ma ntefqux.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Sur President, issa bir-raġun nifhem għaliex il-ministru qed iħossu mħawwad!

Jien lanqas biss semmejt x'qal hu fir- rigward ta' l- infiq.

Jien għedt biss li l-ministru tħawwad għax ma jafx xi trid l-oppożizzjoni.

Għedt ukoll li fuq kollox għandu raġun jitħawwad għax f'din il-liġi hawn taħwid sħiħ, ħafna twaqqif ta' strutturi bl-addoċċ li kważi kollha se jagħmlu l-istess ħaġa.

Tajjeb ngħid li l-istatistika li kkwotajt ħarġet ftit tax-xhur ilu, jiġifieri waqt l-amministrazzjoni preżenti.

Din l-istatistika dwar il- kultura, l-unika waħda ta' din ix-xorta f'dawn l-aħħar tliet snin, tgħid li fl-1997 kien hemm l-ogħla nefqa f'dik li hija spiża kapitali f'dan il- qasam, nefqa li tiżboq bil-kbir dak li kien intefaq fl-1996 u fl-1998.

Jiena ma nafx minn fejn kien qed jikkwota l-ministru għax naturalment hu għandu aċċess għal ħafna iktar informazzjoni milli għandi jien, pero' bir- rispett kollu jkolli ngħid li jikkwota minn fejn jikkwota, xorta mhux se jiġi emmnut, għax issa ormai kulħadd intebaħ li l-paroli kollu ta' dan il- gvern ma jiswa xejn.

Il-Partit Nazzjonalista spiċċa jdaħħak lin-nies, biex ma ngħidx ibikkihom ukoll, għax għalkemm ma jieqaf qatt jgħid li l- ekonomija rrankat u li rnexxielu jdawwar ir-rotta u r-rota, l-esperjenza tal-poplu hija differenti għall-aħħar.

Jien nappella lill-gvern biex ma jkomplix jitħawwad fir-rotta u r-rota tiegħu, imma jara sew il-fatti x'inhuma biex jifhem dak li qed ngħidu aħna.

Jekk il-gvern Nazzjonalista verament irid jgħaddi din il-liġi b'kunsens nazzjonali, għadu fiċ-ċans li jagħmel xi ħaġa.

Imma donnu li dan il-gvern lanqas lilu nnifsu ma jafda.

F'dan l-abbozz insibu li se jsir forum nazzjonali darba fis-sena li jiġbor lil kulħadd flimkien.

Allura xi ħaġa bħal din hemm bżonn titniżżel fil- liġi?.

Jien għandi nifhem li għandu jkun hemm proċess ongoing ta' exchanges u konsultazzjoni, jiġifieri m'hemmx għalfejn inniżżlu fil-liġi li se jsir forum nazzjonali kull sena.

Jien nittama li l-Ministru Louis Galea jgħidilna x'konsultazzjonijiet għamel ma' l-għaqdiet u ma' kull min hu kkonċernat, jiġifieri anke ma' l- oppożizzjoni.

Pero', bil-konsultazzjoni u mingħajrha, aħna xorta ma nistgħux naqblu ma' abbozz ta' liġi li se jwaqqaf bejn tlieta u erba' strutturi ġodda.

U l-istess bħal kull abbozz li għadda minn din il-Kamra waqt din l-amministrazzjoni, dan jgħid li kollox se jkun f'idejn il- ministru.

Jiġifieri għalkemm qed tingħata l-impressjoni li se jitwaqqfu strutturi awtonomi, 'il bogħod mill-politika partiġġjana, dawn se jsiru biex in-naħa Nazzjonalista jkollha ċerta permanenza fil-pajjiż.

Dawn l- affarijiet ma jagħmlux sens.

Kemm se ndumu ngħixu f'sitwazzjoni ta' karnival, fejn kulħadd jilbes il-maskri li jaqbillu?

Ejjew ngħidulu lill- poplu Malti x'għandu f'moħħu li jagħmel dan il-gvern, għax m'huwiex ġust li filwaqt li aħna għax nattendu f'din il-Kamra nifhmu xi jkun qed jiġri, u l- poplu t'hemm barra ma jkun qed jifhem assolutament xejn.

Hemm bżonn li ngħidu ċar u tond x'qed jipprova jagħmel il-gvern billi taparsi jaħtar regolatur biex jirregola lilu nnifsu.

Sur President, iktar 'il quddiem fil-liġi nsibu li hemm iċ-ċans li ċerti siti storiċi jgħaddu mingħand il-gvern għal għand entitajiet privati, dejjem skond il-kondizzjonijiet li jagħmel l-istess gvern.

Hawnhekk ukoll, tajjeb li nitkellmu b'lingwa li tinftiehem.

Allura dan ifisser li Ħaġar Qim se jispiċċa f'idejn xi kumpannija kummerċjali?

Jekk il-gvern għandu l- ħsieb li jipprivatizza anke lil dawn is-siti, tajjeb li jitkellem.

Din il- liġi tagħti din l-impressjoni, iktar u iktar meta tipprovdi għal regolatur meta huwa fatt magħruf li ħadd ma jirregola lilu nnifsu.

Ir-regolatur isir biex jissorvelja lil dawk l-entitajiet differenti li jkunu qed jesegwixxu f'qasam wieħed.

Huwa għalhekk li imbagħad wieħed jibda' jaħseb li l-għan tal-gvern hu li jipprivatizza l-patrimonju tagħna billi jgħaddih lill- entitajiet privati fuq bażi kuntrattwali.

Rigward l-istrateġija nazzjonali li tant jitkellmu dwarha l-membri tal- gvern, jien ma nistax nifhem b'liema arroganza jiġu f'din il-Kamra jattakkaw lilna l-membri ta' l-oppożizzjoni għax m'humiex jifhmu x'aħna ngħidu.

Messhom jistħu li m'humiex qed jaqblu magħna.

Din xi strateġija nazzjonali hi?

Mela strateġija nazzjonali ssir min-naħa waħda tal-Kamra?

Allura l-poplu Malti qiegħed jgħix f'dittatorjat, f'one party state?

Dawn huma l-istess persuni li qed jaspiraw li jsieħbu lil pajjiżna fl-Unjoni Ewropea?

Jien niskanta kif bl-arroganza kollha, il-gvern qed jippretendi li aħna nistgħu naqblu ma' dan l-abbozz ta' liġi, li jirrifletti ħela ta' riżorsi, idduplikar ta' xogħol, burokrazija sħiħa.

U aħna nistgħu naffordjaw li nħallu lil kulħadd jagħmel ħwejjeġ bħal dawn, b'sistema ta' koordinament assolut, meta kulħadd irid jagħmilha ta' ballarin, kulħadd irid jidher hu biss?

Hemm bżonn li nbiddlu l-mentalita' tagħna, inkunu kapaċi naħdmu bħala team u neliminaw kompletament il-burokrazija.

Illum ma nistgħux naffordjaw li jkollna ħela ta' riżorsi.

Id-dinja llum dejjem tfittex biex timminimizza ċerti spejjeż u ċertu ħela ta' ħin.

Għalhekk imissu jistħi dan il-gvern li jridu naqblu ma' abbozz li se jkompli jkabbar id-dnubiet li għandu dan il-pajjiż.

Sur President, dalgħodu ħadt gost nisma' lill-Onor.

Anthony Abela jagħmel aċċenn partikolari għat-tfal, għall-bżonn li dawn ikunu iktar awareness tal- kobor tal-patrimonju tagħna, u m'hemmx dubju li dwar dan kulħadd jaqbel.

Allura jekk il-gvern huwa konxju ta' dan il-bżonn, kif per eżempju d- dipartiment ta' l-edukazzjoni m'hu se jikkordina ma' ħadd ħlief maċ-ċentru għar-restawr?

Jekk irridu li jkollna poplu li jifhem x'ġid kbir għandna madwarna, jifhem il-kobor tal-wirt ta' pajjiżna, minkejja ċ-ċokon tiegħu, irridu nibdew mit-tfal fl-iskejjel.

Per eżempju ma nistax nifhem għaliex it-tfal rari jittieħdu jżuru postijiet ta' interess kulturali.

M'iniex qed ngħid li ma jittieħdu qatt, imma jien naf żgħażagħ ta' 16-il sena li ma jafux fejn qiegħed Għar Dalam.

Dan ifisser li fit-12-il sena li damu jattendu l-iskola, dawn iż-żgħażagħ qatt ma ttieħdu jaraw wieħed mis-siti ewlenin ta' pajjiżna.

Dan ma jfisser xejn għajr li m'hemmx programmazzjoni serja biex it-tfal tagħna jiġu mrawma miċ-ċokon biex japprezzaw il- patrimonju Malti.

In-nuqqas ta' apprezzament tal-poplu tagħna fil- konfront tal-wirt storiku u kulturali deher biċ-ċar fil-protesta li kienet saret minħabba l-atti vandali ta' April li għadda, fejn wieħed seta' jgħoddhom fuq subgħajh lin-nies li attendew.

Huwa għalhekk li l-awareness trid tibda sa miċ-ċokon.

Per eżempju għalfejn tfal li jattendu skola sajf, darbtejn fil-ġimgħa jittieħdu jieklu l-hamburgers minflok jitħejjielhom programm ta' ħarġiet kulturali?

Jien nemmen li wasal iż-żmien li ż-żjajjar kulturali jsiru parti mis-sillabu skolastiku.

Sur President, jien m'iniex qed nivvinta u nispekula.

Jien kemm-il darba nistaqsi lil tfal minn skejjel differenti dwar il-ħarġiet li jorganizzawlhom, u ninnota li hemm skejjel fejn jorganizzaw ħarġiet kulturali b'mod regolari u hemm oħrajn li ma jagħtu każ ta' xejn.

Jien naħseb li dawn iż-żjajjar m'għandhomx jitħallew fid-diskrezzjoni tal- kapijiet ta' l-iskejjel, għax jista' jkun hemm min ma jkunx daqshekk konxju tal-wirt li għandu pajjiżna.

Hemm bżonn innisslu fit-tfal l-imħabba għall- patrimonju Malti u s-sens ta' kburija għax huma Maltin.

Dan huwa importanti, għalhekk jien kont nippretendi li f'liġi bħal din, b'dawn l- istrutturi kollha li qed ikun propost li jitwaqqfu, ikun hemm kordinament kontinwu mad-dipartiment ta' l-edukazzjoni, biex it-tfal, sa miċ-ċokon jidraw iħobbu lil art twelidhom u jkunu jafu iktar dwar l-oriġini tagħna.

Ta' min jgħid li din l-awareness li rridu nrawmu fit-tfal tagħna tista' sservi wkoll ta' ġid għall-qasam tat-turiżmu.

Pajjiżna m'għandux areas riservati kompletament għat-turisti, u areas oħra fejn ngħixu aħna l- Maltin.

F'pajjiżna t-turiżmu jitħallat magħna.

Jien naħseb li kulħadd xi darba jew oħra ġie mwaqqaf minn xi turist biex jagħtih xi informazzjoni dwar fejn jinsab xi sit partikolari.

Jekk aħna jirnexxielna nimpressjonaw lit-turisti li jżuru pajjiżna, dawn se jmorru lura b'togħma tajba.

Kollha kemm aħna sifirna, jiġifieri nafu li jkun hemm pajjiżi li jolqtuha u oħra li le, u l-istess jiġrilhom dawk li jiġu għal btala f'pajjiżna.

Sur President, ma nistgħux nippretendi li jirnexxielna ntellgħu tfal li jkunu konxju u li japprezzaw il-wirt storiku u kulturali ta' pajjiżna, jekk min-naħa l-oħra ma nagħtux is-support meħtieġ lill-għalliema.

Ma rridux ninsew li mhux kull għalliem huwa daqshekk abreast mal-history ta' pajjiżna u mas-siti storiċi.

Bħalma meta tkellimna dwar oqsma oħra, għedna li hemm bżonn li l-għalliema jingħataw it-tagħrif u t-taħriġ meħtieġ, anke f'dan ir- rigward, irid isir l-istess.

Huwa fatt magħruf li l-għalliema, speċjalment dawk ta' l-iskejjel primarji, jgħaddu n-knowlegde tagħhom lill-istudent tul il-ġurnata kollha, jiġifieri ma jieqfux għal xi ħin partikolari biex jagħtu lezzjoni speċifika dwar l-istorja ta' Malta.

Kultant l-għalliema jkunu kapaċi jisfruttaw dik l-opportunita' biex jgħaddu ċerta informazzjoni lill- istudenti żgħar tagħhom.

Xtaqt nitkellem issa dwar ċerti aspetti tal-liġi li għandna quddiemna li fl- opinjoni tiegħu għandhom bżonn jerġgħu jiġu tackled b'mod aħjar, speċjalment il-kwestjoni tad-duplikar.

Per eżempju jekk inħarsu lejn subklawsola (2) ta' klawsola 7 u subklawsola (2) ta' klawsola 8 li jitkellmu dwar is-sovrintendenza u l-aġenzija operattiva rispettivament, insibu li dawn huma prattikament identiċi, u għalhekk bir-raġun li wieħed jibda' jitħawwad.

Jien naħseb li huma proprju minħabba dan li l-Onor.

Refalo tħawwad u mhux minħabba dak li sema'.

(Interruzzjonijiet) Jiena qrajtha l-liġi u fhimtha, imma l-libsa ġuridika mhux inti wkoll tagħtiha, skond il-funzjoni ta' dik l-entita' partikolari?

(Interruzzjonijiet) Mela la din hija xi ħaġa teknika, m'għandix għalfejn nidħol fiha u nirtira dak kollu li għedt, imbagħad fl-istadju ta' kumitat tkun tista' tiġi spjegati aħjar, anke mill-membri ta' din in-naħa.

Ngħaddi issa għal paragrafu (f) ta' subklawsola (4) ta' klawsola 8, li tinsab f'paġna C1697.

Hawnhekk qed jingħad li l-aġenzija operattiva se tassisti lill-kunsilli lokali fit-twettiq ta' dmirhom li jippreservaw il- patrimonju kulturali fil-lokalita' tagħhom.

Jiena ngħid li bażikament il- patrimonju Malti huwa mifrux ma' kull rokna ta' pajjiżna, u għalhekk li sempliċiment tassisti m'huwiex biżżejjed.

Iktar milli tassisti lill- kunsilli lokali, l-aġenzija trid tħeġġiġhom għax hemm ċerti kunsill li m'humiex daqshekk konxji tal-patrimonju li għandhom fil-lokalita' tagħhom.

Irridu nifhmu wkoll li l-patrimonju Malti ma jfissirx biss Ħaġar Qim u ċerti mużewijiet, għax anke sempliċi niċċa f'kantuniera jkollha storja warajha.

Jekk nieħdu l-lokalita' ta' Ħal Qormi nsibu li xi darba, fi triq partikolari kien hemm fdalijiet Rumani, imma llum hemmhekk tela' l-bini u għalhekk huwa mpossibbli li dawn il-fdalijiet jerġgħu jiġu skavati.

Kieku ma kienx Joe Grima, li fuq inizjattiva tal-kunsill lokali, ippubblika ktieb dwar l-istorja ta' Ħal Qormi, kieku ħafna Qriema għadhom sal-lum ma jafux li fi triq San Edwardu kienu nstabu xi fdalijiet Rumani.

Jien nixtieq li xi darba mqar titwaħħal irħama biex ikun imfakkar li hemm instabu dawn il- fdalijiet.

B'hekk ma jkunx hemm għalfejn li wieħed jaqra ktieb voluminuż biex isir jaf b'dan.

Hawn ħafna nies li l-qari m'huwiex daqshekk ħabib tagħhom, u għalhekk, b'dan il-mod anke t-tfal jistgħu jsiru konxji ta' dawn il-fdalijiet Rumani.

Sur President, jekk din il-liġi hija daqshekk serja daqs kemm qed jgħid il- gvern, allura, kif diġa' għedt, l-aġenzija m'għandhiex biss tassisti lill- kunsilli lokali.

L-ewwelnett, din kif tista' tassistihom jekk il-fondi li għandhom huma limitati?

Jekk, per eżempju, il-kunsill lokali ta' Ħal Qormi jibda jagħti kas tal-patrimonju kollu li hemm f'dak ir-raħal, bil-fondi li għandu lanqas biss jibda.

Jekk jiddeċiedi li jirrestawra imqar żewġ kappelli, żgur li se jkollu jonfoq il-fondi ta' ħames snin sħaħ, aħseb u ara jekk jiddeċiedi li jieħu ħsieb il-ħafna sqaqien li minnhom infushom huma kollha storiċi.

Anke jekk il-capital outlay biex jiġu restawrati ċerti areas storiċi jingħata mill-gvern ċentrali, il-fondi tal-kunsill xorta ma jkunux biżżejjed, għax imbagħad, biex dawn jibqgħu jiġu maintained, irid jsiru nefqiet kbar.

Jien li rrid ngħid hu li hawnhekk il-gvern gvern qed jipprova jdaħħak, għax biex taparsi ma nesiex lill-kunsilli lokali, ra kif għamel u żeffinhom fin-nofs ukoll.

Sur President, tħares minn fejn tħares lejha, din il-liġi ma tirriflettix serjeta'.

F'Malta hawn ċerti kunsilli lokali li m'humiex aware biżżejjed tal-patrimonju storiku u kulturali, u hemm oħrajn li għalkemm huma aware m'għandhomx l-expertise.

Allura dawn fiex se jiġu assistiti?

Jekk verament irridu nagħmlu xi ħaġa bis-serjeta' biex pajjiżna inġibu 'l quddiem il- patrimonju Malti u biex ikollna politika nazzjonali, ejjew nagħmluha sew.

L- affarijiet ma jsirux hekk billi nressqu abbozz ta' liġi quddiem din il- Kamra u kulħadd jirfes fuq xulxin, b'ħafna entitajiet taparsi awtonomi u li taparsi se jħarsu l-interess nazzjonali, biex fuq kollox se jiġu maħtura mill-ministru.

Dan m'hu xejn għajr ħela ta' riżorsi, u f'ċertu sens anke ta' riżorsi umani.

Rigward ir-restawraturi u l-esperti, j'Alla f'pajjiżna hawn nies li jaħdmu f'dan il-qasam daqs kemm qed jagħti l-impressjoni dan il-gvern, għax jien qatt ma kont ta' l-idea li minn dawn in-nies hawn kemm irridu.

Jien nixtieq li jiġi aċċertat li f'pajjiżna hawn biżżejjed esperti biex jaħdmu fis-sovrintendenza, fl-aġenzija operattiva, fiċ-ċentru Malti għar-restawr u fl-entitajiet l-oħra li se jinħolqu permezz ta' din il-liġi.

J'Alla hawn nies biżżejjed biex mhux biss jokkupaw il-pożizzjonijiet maniġerjali imma anke biex jesegwixxu x-xogħol.

Nispera li issa ma jiġix il-ministru jgħidilna li hemm bżonn li nħarrġu n-nies biex jaħdmu f'dan il-qasam.

Sur President, dan il-gvern żgur li ma jistax jitwemmen li għal dak li għandu x'jaqsam mal-patrimonju Malti, qed jieħu l-affarijiet bis-serjeta'.

Biżżejjed ngħidu li l-iskola ta' l-artiġjanat lanqas ħamilha tiffunzjona, u spiċċa biex eliminaha.

Jekk hemm xi ħaġa li żgur tagħmel parti mill- patrimonju tagħna, ma tista' tkun xejn għajr l-artiġjanat.

Iva, l- artiġjanat ukoll jagħtina ċerta identita'.

Biżżejjed ngħidu li meta nsemmu l-bizzilla, mill-ewwel niftakru f'Għawdex.

Għalhekk l-artiġjanat għandna nieħdu ħsiebu, għax huwa parti mill-patrimonju Malti, u għalhekk hemm il- bżonn li titwaqqaf istituzzjoni li tħeġġeġ lit-tfal biex jiżviluppaw ħiliet fl-artiġjanat.

Illum il-ġurnata, kieku ma jkunx għall-organizzazzjonijiet non-governattivi li jerġgħu jagħtu l-ħajja lil ċerti ħiliet, kieku ħafna minnhom spiċċaw għal kollox.

Per eżempju bħalissa hawn craze għall-granutill, li kieku ma kienx għal ċerti individwi li xprunaw lil xi għaqdiet biex dan jerġa' jiġi mgħallem, kieku m'għandna xejn nazzjonali.

Jekk għada pitgħada dawn l-għaqdiet jiddejqu jagħmlu dan ix-xogħol, se jispiċċa jintesa, għax m'għandna xejn nazzjonali biex din it-tip ta' ħila tkompli tiġi mgħallma.

Jekk ma noqogħdux attenti, din il-liġi m'hijiex se ssaħħaħ il-patrimonju Malti.

Hemm bżonn li l-gvern jieħu l-inizjattiva biex l-artiġjanat Malti jittieħed bis-serjeta' u jibda' jiġi mgħallem, mhux bis-sulluzzu u bl-iskossi, imma b'mod programmat u minn nies imħarrġa.

THE DEPUTY SPEAKER: Onor. Coleiro, ippermettili ninterrompik għax skadielek il-ħin u biex tkompli tinstema' għandek bżonn extension.

Min qed jipproponi?

ONOR.

ANĠLU FARRUGIA: Nipproponi li l-Onor.

Coleiro tkompli tinstema'.

THE DEPUTY SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Nissekonda.

THE DEPUTY SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Onor.

Marie Louise Coleiro tkompli tinstema'.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Negatived.

Il-mozzjoni m'għaddietx.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Ministru Giovanna Debono.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO (Ministru għal Għawdex): Sur President, fl- opinjoni tiegħi din il-liġi li qed ngħaddu bħalissa hija liġi ta' importanza kbira u li tinteressa mhux biss lilna l-membri ta' din il-Kamra imma lil kull min għandu għal qalbu l-gżejjer tagħna, lil kull minn verament jemmen li madwarna għandna ġawhar li jekk ma nibżgħux għalih, se jkunu ta' detriment mhux biss għalissa biss, imma anke għaż-żmien li ġej.

Kien proprju għalhekk li l-Onor.

Louis Galea ressaq dan l-abbozz ta' liġi, sabiex aħna nħarsu dak li lilna qed jagħmlilna ħafna ġid, dak li aħna tant kburin bih.

Semmejt dak li hu ta' ġid għall-gżejjer tagħna, u ovvjament, anke f'Għawdex insibu diversi siti arkeoloġiċi u storiċi li ġibdu l-ammirazzjoni mhux biss tal-poplu Malti imma wkoll tad-diversi barranin li jżuru l-gżejjer tagħna.

Minħabba dan il-fatt, il-ministeru għal Għawdex kull sena jivvota somma ta' flus għall-manutenzjoni tal-postijiet storiċi u arkeoloġiċi.

Dan ix-xogħol jaqa' f'idejn id-dipartiment tal-kultura t'Għawdex, li minbarra l-isport u l-attivitajiet kulturali, jieħu ħsieb ukoll dawn is-siti, il-mużewijiet u diversi oqsma oħra.

Sur President, ma nixtieqx li noqgħod nelabora wisq fil-kliem, imma se ngħaddi mill-ewwel għall-fatti, għal dak li twetaq s'issa u għal dak li għad irid isir, għax is-sustanza qiegħda fil-fatti u mhux fil-kliem.

Jien inħoss li għandi ninforma lil din il-Kamra u lil kull min qed isegwina b'dak kollu li qed isir bħalissa f'Għawdex, f'dak li għandu x'jaqsam ma' dan is-settur.

Għalhekk ngħaddi mill-ewwel biex nidentifika uħud minn dawn ix-xogħlijiet, u nibda miċ-Ċittadella, fejn ix-xogħol ma waqaf qatt, għax il-ħtiġijiet huma kbar u importanti.

F'Għawdex hemm grupp ta' ħaddiema li qegħdin dejjem allokati fl-istess post, madwar iċ-Ċittadella, biex jagħmlu l-manutenzjoni u x-xogħol kollu meħtieġ.

Dan isir taħt gwida professjonali, taħt is-superviżjoni ta' persuna esperta f'dan il-qasam.

Irrid ngħid li matul dawn l-aħħar 12-il xahar, sar ħafna xogħol ta' restawr u ta' riabilitazzjoni f'din il-belt il-qadima ta' Għawdex.

Minbarra x- xogħol li sar f'għadd ta' mużewijiet, għaliex proprju fil-qalba taċ- Ċittadella hemm numru l-mużewijiet tagħna, ħadna ħsieb ukoll biex ta' kuljum jinqata' l-ħaxix li jista' jkun ta' ħsara għal dan il-post.

Barra minn hekk saru wkoll diversi xogħlijiet f'dik li hija żebgħa u manutenzjoni ta' street furniture.

Ħadna ħsieb ukoll mad-dawra taċ-Ċittadella ssir rikostruzzjoni tal-ħitan tas-sejjieħ.

Irrid ngħid li llum f'Għawdex hemm grupp ta' ħaddiema, li ġew trained apposta għal dan ix-xogħol, u li huma responsabbli biss mill-bini tal-ħitan tas-sejjieħ.

Sar ukoll xogħol ta' restawr anke fil-foss, għax dan ukoll huwa ta' attrazzjoni kemm għat- turisti kif ukoll għall-Maltin.

Dan l-aħħar ħsibna wkoll li jkun aħjar kieku jkollna uffiċini apposta għall- mużewijiet li hemm fiċ-Ċittadella, speċi ta' ċentru li jikkoordina l- attivita' kollha ta' madwar iċ-Ċittadella, u għalhekk qed issir rikostruzzjoni ta' dar fiċ-Ċittadella biex tkun tista' tinbidel f'uffiċini.

Ix-xogħol ta' restawr ta' din id-dar kien jikkonsisti f'rikostruzzjoni ta' parti mill-faċċata, bdil ta' travi, xorok u ċangaturi u tneħħija ta' strutturi addizzjonali biex il-post ikun jista' jerġa' jiġi lura għall- istat oriġinali tiegħu.

La semmejt il-mużewijiet tajjeb li ngħid li aħna ridna wkoll li jkollna sistema ta' sigurta', u fil-fatt diġa' ġiet stallata closed-circuit system fil-mużew ta' l-arkeoloġija u fil-Mitħna ta' Kola, fix-Xagħra.

Dan l-aħħar ħarġet ukoll it-tender għal closed-circuit fil- mużew tax-xjenza naturali u f'dak tal-folklor.

Qed ngħid dan għaliex nemmen li s-sigurta' hija mportanti u meħtieġa.

Żgur li dan l-apparat ta' closed-circuit se jgħin biex dawn il-mużewijiet ikunu protetti.

Lura għax-xogħol ta' restawr fil-mużewijiet li nsibu f'Għawdex, irrid ngħid li ħarġu offerti biex isir xogħol estensiv ta' manutenzjoni fuq il-bjut tal- mużew ta' l-arkeoloġija u tal-mużew tal-folklor, għax dawn kienu fi stat diżastruż u li żgur ma jagħmilx ġieh.

Pero', minbarra r-rikostruzzjoni, il- manutenzjoni u r-restawr, dan l-aħħar ġiet introdotta s-sistema ta' labelling ta' l-affarijiet esebiti fil-mużew ta' l-arkeoloġija, sistema moderna li se tiġi applikata wkoll fil-mużewijiet l-oħra.

Dan ix-xogħol kollu qed isir għaliex huma ħafna n-nies li jżuru dawn il-postijiet.

Biżżejjed ngħid li bejn Settembru tas-sena l-oħra u Awwissu ta' din is- sena, 22,633 persuna żaret il-mużew ta' l-arkeoloġija żaruh, waqt li 22,979 oħra żaru l-mużew tal-folklor.

Dawn iċ-ċifri lilna jkomplu jħeġġuna biex nimpenjaw iktar irwieħna u naraw li x-xogħlijiet meħtieġa f'dawn il- postijiet tant imfittxija kemm mill-Maltin kif ukoll mill-barranin, eventwalment isiru.

Dan l-aħħar, fil-mużew tal-folklore kienet saret ħsara kbira minħabba l- maltemp, u għalhekk kien hemm bżonn ta' xogħol infrastrutturali biex permezz tiegħu ssir rikostruzzjoni ta' ċerti affarijiet, fosthom ħajt fil- ġnien li kien kważi waqa'.

Ma rridx ninsa ngħid li waqt li kien qed isir dan ix-xogħol, inkixef ħajt iktar antik, li ħadd ma kien jaf bih, u issa dan tħalla mikxuf u espost għall-pubbliku.

Tiskanta kif kultant joħroġ il- ġid mill-inċidenti li jsiru.

Insemmi wkoll il-ħabs il-qadim li ftit tas- snin ilu għadda f'idejn is-sezzjoni tal-mużewijiet t'Għawdex u beda jinfetaħ għall-pubbliku, fejn matul is-sena li għaddiet ġiet reġistrata ċ- ċifra ta' 22,279 visitatur, ċifra li tikkonferma kemm kienet deċiżjoni tajba li l-ħabs il-qadim jgħaddi f'idejn is-sezzjoni tal-mużewijiet t'Għawdex u jkun miftuħ għall-apprezzament tal-pubbliku.

Matul is-sena li għaddiet sar xi xogħol ukoll fil-Mitħna ta' Kola, xogħol ta' manutenzjoni fuq il-mekkaniżmu intern u estern tagħha, biex il- preservazzjoni ta; din il-mitħna żgur tkun garantita.

L-istess bħax- xogħlijiet l-oħra kollha, dan ix-xogħol sar minn persuni esperti.

Insemmi wkoll sit arkeoloġiku ieħor, din id-darba il-Ħaġra l-Wieqfa fil-Qala, fejn hemmhekk twaħħal information board li jispjega l-importanza ta' dan is-sit.

Sur President, ma nistgħux nitkellmu dwar is-siti arkeoloġiċi li nsibu f'Għawdex u ma nsemmux it-tempji tal-Ġgantija, tempji li kemm il-Maltin kif ukoll l-Għawdxin, ninsabu kburin bihom għaliex huma ta' importanza mondjali.

F'April li għadda inbeda scaffolding madwar it-tempju ta' nofsinhar, scaffolding speċjali li dwar saru studji dettaljati.

Dan ix- xogħol, li kien delikat ħafna, sar taħt id-direzzjoni tal-perit Dr. Mark Bonello.

Dawn it-tempji qegħdin ukoll fil-pjan tal-gvern ċentrali biex 'il quddiem tkompli ssirilhom il-manutenzjonijiet meħtieġa.

Gall-ewwel darba fil-gżejjer tagħna, fit-tempji tal-Ġgantija ġiet introdotta sistema ta' interpretazzjoni tas-sit, fuq idea tal-ministeru t'Għawdex.

Dawn is- servizzi interpretattivi huma pprovduti b'ħames lingwi, bil-Malti, bl- Ingliż, bil-Franċiż, bit-Taljan u bil-Ġermaniż, u għalhekk, waqt li persuna tkun qed iddur ma' dawn it-tempji, tista' tisma' spjegazzjoni pass, pass, fuq bażi individwali, ta' dak li tkun qed tara.

Irrid ngħid li t-test li jintuża ġie mħejji minn Dr Anthony Bonanno, professur ta' l-arkeoloġija.

Din kienet l-ewwel darba li fit-tempji megalitiċi tagħna ġiet introdotta din is-sistema ta' interpretazzjoni, u mill-177,364 persuna li żaru t- tempji tal-Ġgantija tul is-sena li għaddiet, kienu ħafna dawk li għamlu użu minnha.

Sur President, aħna dejjem nippruvaw nagħtu lill-Ġgantija u lil siti storiċi oħra l-importanza li jixraqilhom, u saħansitra nirreklamawhom permezz ta' attivitajiet kulturali.

Per eżempju f'dan is-sajf ġew organizzati tlett ijiem ta' festi madwar iċ-Ċittadella, fejn kienu ħafna dawk it-turisti li attendew u apprezzaw l-importanza u l-ġmiel taċ- Ċittadella.

L-istess kien sar fil-Ġgantija, fejn għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-millennju kienet ittellgħet attivita' kulturali fejn dawk li attendew kellhom l-opportunita' li japprezzaw aktar dan il-post.

F'Għawdex insibu għaqda non-governattiva, li ġġib l-isem ta' Wirt Għawdex, u li minn hawnhekk nirringrazzja għal dak kollu li tagħmel b'risq il-gżira Għawdxija, fejn bħalissa qed tagħmel xi xogħlijiet, bi sħab mal-ministeru għal Għawdex, fuq it-torri ta' Mġarr ix-Xini, li jinsab fi stat diżastruż.

Ta' min jgħid li dan m'huwiex l-uniku torri li qed jiġi rranġat, imma hemm bosta torrijiet oħrajn, li f'ċerti każi, anke bl-inizjattiva tal-kunsilli lokali, qed issirilhom il-manutenzjoni li jinħtieġu.

Sur President, irrid ngħid li minn dak li elenkajt, jidher bl-aktar mod ċar li aħna qatt m'abbandunajna dak kollu li hu marbut mas-siti storiċi fil- gżira ta' Għawdex.

Aħna nemmnu li f'Għawdex, minkejja li huwa gżira verament żgħira, hemm siti storiċi u arkeoloġiċi importanti ħafna, mhux biss biex nitpaxxew bihom aħna imma anke biex permezz tagħhom nattiraw iktar turisti lejn din il-gżira.

Aħna ninsabu konxji tal-fatt li Għawdex jiddependi ħafna mill-industrija tat-turiżmu, u għalhekk niddedikaw irwieħna biex inżommu s-siti storiċi li jiffrekwentaw it-turisti, fi stat tajjeb, biex kulħadd ikun jista' jibbenefika mill-ġmiel li toffri l-gżira ċkejkna tagħna.

Minn hawnhekk irrid nieħu l-okkażjoni biex inħeġġeġ lill-iskejjel f'Għawdex ħalli jkomplu bir-ritmu li qabdu, fejn kważi l-iskejjel primarji kollha u anke uħud minn dawk sekondarji, b'mod regolari jieħdu lill-istudenti tagħhom f'postijiet ta' interess kulturali, bħall-Ġgantija, iċ-Ċittadella u l-mużewijiet li għamilt riferenza għalihom iktar kmieni.

Jiena nemmen li jridu jkunu l-iskejjel li jimbottaw lil uliedna biex jieħdu interess f'dawn il-postijiet, għax sfortunatament, kieku ma jkunx għall-għalliema li jieħdu lit-tfal biex iżuru dawn il-postijiet, ħafna familji ma jindenjawx ruħhom jieħdu lill-uliedhom f'dawn il-postijiet, u għalhekk ikunu qed itellfuhom minn aspett edukattiv importanti ħafna għal ħajjithom.

Jien nappella lill- poplu Għawdxi in ġenerali biex ikompli jgħin f'dik li hija preservazzjoni ta' dawn is-siti u ndafa fl-inħawi tal-madwar.

Sur President, qabel nagħlaq irrid ngħid li ħassejt li kelli nagħmel riferenza għall-fatti li ġraw u li għadhom qed jiġru, għaliex nemmen li għalkemm il-paroli huwa mportanti, il-fatt huma ħafna iżjed, għax huma l- ikbar prova ta' l-impenn u tal-ħeġġa tagħna favur dawn il-postijiet.

Għalhekk kien għaqli l-Ministru Galea li ressaq din il-liġi biex tkompli tgħin fl-impenn tagħna favur dan il-wirt storiku u kulturali tal-gżejjer Maltin.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Joe Debono Grech

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Mr Speaker, hekk kif kont qed nisma' lill-Onor.

Debono tagħmel l-intervent tagħha, bejni u bejn ruħi għedt li kien kollu għalxejn id-diskors kollu li sar dwar din il-liġi għax skond dak li qalet hi diġa' sar kollox!

Għalfejn se nkomplu nitkellmu meta kollox huwa lest?

Naħseb li m'għandna għalfejn ngħidu u nagħmlu xejn iżjed!

(Interruzzjonijiet)

Mr Speaker, ħadt pjaċir li din il-ġimgħa smajt li l-Knisja, wara 2000 sena, indunat kemm għandha affarijiet prezzjużi u ta' valur, u għalhekk se tagħmel inventarju.

Imma dawk l-affarijiet li nsterqu mill-knejjes iż- żgħar, bħall-pitturi u l-gandlieri li kienu nxtraw b'wegħda u li spiss narawhom jinbiegħu waqt x'irkant se nerġgħu nġibuhom lura?

L-aħħar skandlu ta' din ix-xorta kien dak tal-knisja ta' San Alfons f'Birkirkara.

Qabel kien jingħad li jitla' Mintoff fil-gvern u jagħlaq il-knejjes u jagħmilhom swali.

Din id-darba la hawn Mintoff fil-gvern u lanqas il-Partit Laburista, u din il-knisja, li għalina hija ġawhra, inbidlet f'sala, bl- isem "Sala Madonna tal-Karmnu".

Kif jista' jkun li kulħadd qed jitħalla jħawwad kif irid?

Nafu li dik il-knisja kienet inbniet b'wegħda?

Mela allura knisja bħal dik m'hijiex storika, u wieħed jista' jagħmel biha li jrid, imbagħad sempliċi dar se taqa' f'biċċiet ma tistax tintmiss!

Jew inkella biex altar jiċċaqlaq minn post għal ieħor fl-istess knisja, ma jingħatax permess, imbagħad il-knisja ta' San Alfons inbidlet f'sala għax ingħad li kienet qed taqa', u għax fuq kollox f'dawk l-inħawi hemm il- knisja ta' Santa Tereża.

Allura biex din il-knisja nbidlet f'sala, instabu l-fondi meħtieġ, u biex tiġi rranġata, ma kienx hemm flus biżżejjed.

Sur President, jekk inħarsu lejn il-knejjes żgħar li hemm imxerrdin fil- kampanja tagħna, naraw li dawn kollha qed jinsterqu u jitkissru.

Per eżempju fil-Qrendi hemm knisja li kellha bosta pitturi li ttieħdu biex jiġu restawrati u qatt ġa reġgħu ġew lura.

Jien nixtieq nistaqsi min hu responsabbli ta' dawn l-affarijiet?

Fil-Gudja wkoll hemm il-knisja antika tal-Lunzjata, li hija ġawhra għax fiha ħafna affarijet antiki.

Pero', min hu responsabbli ma jridx jagħmel l-arranġementi li tinħtieġ din il-knisja, għax inkella tinfetaħ għall-pubbliku u tieħu x-xogħol tal-parroċċa, bħal żewġ fabbriki li jikkompetu biex jieħdu x-xogħol lil xulxin.

Dawn x'affarijiet huma?

U fuq kollox, x'jiġifieri l-ewwel inħallu kollox jitkisser, imbagħad noħolqu l-awtoritajiet, l-għaqdiet u l-bordijiet biex nirranġaw dak li tħalla għal żmien twil abbandunat?

L-Onor.

Anthony Abela għamel riferenza għall-wirt li ħallewlna r-Rumani, li l-istess bħas-siti l-oħra, tħallew jitkissru u jindifnu.

Din l-awtorita' li se tinħoloq taf kemm trid miljuni ta' liri biex terġa' ġġib lill- patrimonju Malti fuq saqajh?

Biżżejjed ngħid li biex ġiet irranġata l- faċċata tal-knisja ta' Birkirkara, mingħajr il-cost tal-labour, għax il- ħaddiema ntbagħtu mill-gvern, intefqu madwar Lm0.25 miljun.

MR SPEAKER: Onor. Debono Grech, ippermettili nwaqqfek hawn imma sar il- ħin.

Tibqa' in possession?

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob lill-Ministru biex jekk jogħġbu jressaq l- Aġġornament tal-Kamra.

F'nofsinhar id-diskussjoni kienet interrotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LOUIS GALEA: Mr Speaker, nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal- lejla l-Erbgħa, 17 ta' Ottubru, 2001 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar Lotteriji u Logħob Ieħor – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ibħra Territorjali u ż-Żona Kontigwa - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Inbid - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika - Tieni Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Servizzi Veterinarji - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar Soċjetajiet Koperativi - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Trattament Xieraq ta' l-Annimali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Liċenzji tal-Kummerċ - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurta' fl-Ikel - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

Il-Ministru Tonio Borg.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, xtaqt nuża xi ftit ħin minn dan l- Aġġornament biex inwieġeb għal ċerti insinwazzjonijiet, akkużi jew kummenti - għidilhom li trid - li għamel l-Onor.

Mizzi fil-konfront ta' l- investigazzjonijiet li qed tagħmel il-pulizija dwar l-att vandalu li sar fit-tempji ta' l-Imnajdra.

Naħseb li huwa ħażin li f'dan il-Parlament nitfgħu l-akkużi b'mod ambigwu u ġenerali biex meta imbagħad wieħed jisfida lil dak li jkun biex iġib il- provi, jissostanzjaha jew jispeċifika, jibda jgħid li hu ma qalx eżattament hekk.

Dan huwa perikoluż aktar għaliex kieku l-Onor.

Mizzi, li għamel dawn l-akkużi, qal li "dik" il-persuna qed tagħmel hekk, allura "dik" l-istess persuna tkun tista' tiddefendi ruħha, imma imma meta l-akkużi jintefgħu bl- addoċċ u b'mod ġenerali, l-affarijiet isiru aktar gravi għaliex tkun qed tħammeġ aktar minn persuna waħda.

U x'kien dan il-kumment jew insinwazzjoni?

L-insinwazzjoni hi li min f'dan il-pajjiż għandu s-setgħa li jinvestiga reati kriminali, daħħal il-politika fil-każ ta' l-investigazzjoni ta' l-att vandalu li sar bejn Ħamis ix-Xirka u l-Ġimgħa l-Kbira fuq is-sit tal-wirt ta' l-umanita` li huma t-tempji ta' l-Imnajdra.

Issa jien nibda biex ngħid li din l-akkuża hija gidba.

Jekk b'xi mod hija diretta lejn il-kapijiet politiċi ta' min hu responsabbli għall-pulizija, nisfida lill-Onor.

Mizzi minn issa sabiex jgħidha barra minn din il-Kamra u dakinhar stess jirċievi ċitazzjoni jew libell.

Daqshekk hija serja din il-biċċa, Mr Speaker, għaliex biex tagħmel akkuża fejn tgħid li f'investigazzjoni kriminali mill- pulizija fuq ħaġa daqshekk serja hemm imdaħħla l-politika, jew trid tissostanzjaha għaliex jekk huwa veru allura jridu jittieħdu passi serjissimi, jew inkella terfa' r-responsabbilta` ta' dik l-istess insinwazzjoni.

Jiena rrid ngħid li l-pulizija kollha u kulmin huwa nvolut f'din l- investigazzjoni – l-investigazzjoni qiegħda ssir ukoll mill-maġistrat pero` jien qed nitkellem għall-pulizija għaliex kellimthom u kellimt ukoll lill- assistent kummissarju li huwa responsabbli minn din l-investigazzjoni – ħassewhom urtati li hemm xi insinwazzjoni x'imkien li ddaħħlet il-politika.

Jiena, bħala ministru ta' l-intern, meta sar dan l-attentat li waħħax lil kulħadd indagajt dwar liema toroq kienu qed jagħżlu l-pulizija u fiex waslu l-investigazzjonijiet u rrid ngħid li l-investigazzjonijiet ma kenux mexjin fuq pista waħda.

Fil-fatt ġew arrestati diversi nies u ma naf bl-ebda persuna b'konnessjoni qawwija b'saħħitha fil-Partit Nazzjonalista li ġiet investigata – anke jekk ġiet investigata sewwa għamlu l-pulizija – sakemm ma tgħidlix li xi ħadd huwa Nazzjonalist u xi ħadd huwa Laburist għaliex f'dan il-pajjiż, skond l-aħħar elezzjoni, hawn 52% li vvotaw lill-Partit Nazzjonalista, 49% li vvotaw lill-Partit Laburista u 1% li vvotaw lill- Alternattiva Demokratika.

Jiġifieri skond il-liġi tal-probabbilta`, jekk jiġi arrestat xi ħadd fuq kwalunkwe reat, hemm il-possibbilta` li jkollu dawn il-fehmiet politiċi.

Imma allura dan ifisser li l-pulizija tarresta lin-nies skond il-fehmiet politiċi tagħhom?

Mr Speaker, jien naħseb li min joqgħod jitfa' l-akkużi u jħammeġ lil kulmin ikun qiegħed jinvestiga billi jippruva jdaħħal akkużi ta' natura politika, fejn il-politika ma daħlet assolutament xejn, għandu jerfa' r- responsabbilta` ta' l-affarijiet li jgħid.

Jien, bħala ministru ta' l- intern, niċħad din l-akkuża bil-qawwa kollha.

Jien nammetti li ndħalt fl- investigazzjoni, imma ndħalt biex nagħfas lill-assistent kummissarju u lin- nies responsabbli mill-investigazzjoni sabiex dan ir-reat jiġi solvut, pero` lil min investigaw u kif investigawh, ħallejtha fid-diskrezzjoni tagħhom.

Fil-fatt ġew arrestati diversi nies u xi wħud minnhom ġew arrestati aktar minn darba, pero` jien ma nistax nagħti informazzjoni għaliex dan jippreġudika l-investigazzjoni.

Nixtieq ngħid li l- investigazzjoni ma rabbietx it-trab fuq il-file imma hija investigazzjoni li għadha ħajja anke għaliex il-pulizija dejjem qiegħda takkwista informazzjoni minn hawn u minn hemm.

Mr Speaker, nerġa' ngħid li mhux sewwa li xi ħadd jakkuża li l-gvern, jew il-pulizija jew xi ħadd ieħor, hu min hu – hu tefagħha b'mod ġenerali ħalli jolqot u jħammeġ lil kulħadd imma fl-istess ħin b'tali mod li jekk ikun hemm min jistaqsih jekk hux qed jirriferi għalih, jgħidlu le ...

Għaliex l- Onor. Mizzi la semma lili, la semma lis-segretarju parlamentari u lanqas lill-assistent kummissarju, imma fl-istess ħin semma lil kulħadd!

U din l- akkuża hija gidba għaliex il-pulizija marru hemmhekk, raw jekk kienx hemm fdalijiet jew traċċi li minnhom setgħu jieħdu eżamijiet u sfortunatament sabu li ma kienx hemm daqskemm wieħed xtaq li jkun hemm.

Ġie investigat, arrestat u nterrogat kulmin anke remotament seta' kellu xi motiv li jwettaq dan ir-reat faħxi u ċerti nies ġew arrestati aktar minn darba, pero` s'issa l-pulizija għadhom ma tellgħu lil ħadd il-qorti.

Dan ma jfissirx li xahrejn, tliet xhur oħra m'humiex se jkollhom każ biżżejjed biex imexxu kontra xi ħadd, imma s'issa dehrilhom li m'għandhom imexxu kontra ħadd għar- raġunijiet li l-investigazzjonijiet jindikaw.

Qiegħed noqgħod attent xi kliem nuża għaliex kull kelma żejda li nista' ngħid hawnhekk tista' tgħarraq l-investigazzjonijiet.

Imbagħad intqal ukoll li xi ħadd li suppost għandu konnessjonijiet mal- Partit Nazzjonalista, il-planning authority għamlitlu xi enforcement order.

Jiġifieri dan ix-xi ħadd, li ma nafux min hu, u li għandu saħħa kbira fil- Partit Nazzjonalista xorta waħda waqqgħulu!

Issa jiena diġa` għedt li rajt il-lista ta' min hu ndagat u m'hemm ħadd li naf li għandu xi konnessjoni qawwija u b'saħħitha fil-Partit Nazzjonalista, ħlief li xi ħadd jista' jkollu fehma u xi ħadd jista' jkollu fehma oħra.

Jiena ma naħsibx li kulmin ġie arrestat huwa Laburist u lanqas naħseb li kulmin ġie arrestat huwa Nazzjonalist, imma mhux noqogħdu ngħidu li hemm min għandu saħħa kbira fil-Partit Nazzjonalista.

U dan li suppost għandu din is-saħħa mhux enforcement order biss għamlulu imma għamlulu wkoll enforcement action u waqqgħulu l-post!

Qed ngħid dan għaliex l-Onor.

Mizzi semma lil min waqqgħulu dan il-post u allura jien naturalment fittixt u sibt li dan il- post veru twaqqa'.

Imma issa mhux nibdew ngħidu li l-investigazzjoni hija mdardra għar-raġunijiet politiċi fuq każ daqshekk serju, qisu l-gvern għandu xi interess li dan il-każ ma jsolvihx!

L-għada li sar ir-reat il- kritika dawn qalulna "X'jiġifieri l-pulizija għadhom ma solvewx il-każ!"

Qisu l-pulizija għandha taqbad mill-għada lil xi ħadd li għamel ħsara f'post abbandunat kompletament, lejliet il-Ġimgħa l-Kbira fi dlam ċappa.

Jien naħseb li kulħadd japprezza li bil-mod kif sar u ġie mwettaq dan ir- reat ma jagħmlux daqshekk faċli li wieħed isolvih, imma li jkun hawn min jgħid li ma solvejnihx minħabba l-politika, hija akkuża fil-vojt bħall- akkuża fil-vojt li darba kien għamel fejn qal li kienu qegħdin jitteppjawlu t-telephone imbagħad skoprejt li kien qed jirriferi għal żmien meta kien għadu magħna Pierre Muscat, u kien poġġa fuq il-Mejda tal-Kamra ċerti karti.

Meta jien kont rajt dawn il-karti sibt li ma kien hemm assolutament l-ebda indikazzjoni jew prova li xi ħadd bagħbas mat-telephone ta' l-Onor.

Mizzi, apparti mill-fatt li naħseb kulħadd għandu ħafna aktar x'jagħmel milli jiżfoga f'dawn il-gosti.

Nerġa' ngħid li rridu noqogħdu attenti kif nagħmlu l-akkużi.

Mr Speaker, ġieli jkun hemm kritika, anke li tkun saret mill-Onor.

Mizzi, li meta tmur tiċċekkja tgħid li għandu raġun.

Allaħares aħna niġu hawnhekk nagħmlu li rridu u qatt ma nisimgħu l-kritika ta' l-oppożizzjoni.

Kemm meta konna fl-oppożizzjoni aħna u anke meta kienu fl-oppożizzjoni huma, saru domandi parlamentari li bis-saħħa tagħhom jew jien skoprejt xi ħaġa li ma kontx nafha jew inkella ħadt passi li kienu meħtieġa.

U anke meta kienu fil-gvern huma, ġieli għamilt domandi parlamentari u wara l-affarijiet iċċaqalqu.

Why not!

Imma li issa f'dibattitu fuq liġi dwar il-wirt kulturali f'Malta nagħmlu akkużi ta' din ix-xorta qisna qed nagħmlu l- pastizzi u nitfgħuhom b'ċerta leġġerezza biex qisu tħammeġ illum u tħammeġ għada forsi jibqa' xi ħaġa, ma jagħmel ġieħ lil ħadd.

Jiena nerġa' ngħid li kellimt lill-pulizija involuti u kollha ċaħdu li xi ħadd qatt kellimhom, anke b'mod remot, fuq il-politika, pero` nerġa' ngħid li jekk l-Onor.

Mizzi b'xi mod qed jimplika jew lili jew lil xi ħaddieħor jgħidha barra u dakinhar stess jirċevih il-libell.

Ara kemm qed neħodha b'serjeta` din il-ħaġa!

Dawn huma akkużi li jekk wieħed ma jkollux il- provi biex jagħmilhom, m'għandux jagħmilhom.

Darba kien hemm xi ħadd Ġermaniż li qal li ikbar ma tkun il-gidba iktar jgħidha ħalli forsi n-nies aktar jemmnuha.

Jien ma naħsibx li l-poplu Malti huwa daqshekk mazzun li jemmen dawn l-affarijiet.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Is-Segretarju Pullicino.

ONOR.

GEORGE PULLICINO (Segretarju Parlamentari): Mr Speaker, ippermettili nkompli fuq dak li għadu kemm qal l-Ministru Tonio Borg.

Jiena wkoll smajt dak li qal l-Onor.

Joe Mizzi ġo din il-Kamra u rrid ngħid kif fil-fatt ġraw l-affarijiet.

Minn informazzjoni mogħtija lili jidher li dik il-persuna, li skond l-Onor.

Mizzi hija tant influwenti fil-Partit Nazzjonalista, ċemplet lis-segretarju tal-bord ta' l-awtorita` ta' l- ippjanar.

Irrid hawnhekk ngħid pero` li ma kien hemm ebda komunikazzjoni mas- segretarju imma kien hemm enforcement notice ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar u ġiet notifikata l-persuna li kellhom iwaqqgħulha.

Fil-fatt marru jwaqqgħulha imma waqt li kien għaddej it-twaqqiegħ din il-persuna talbet li jieqaf it-twaqqiegħ peress li f'waħda mill-binjiet li kienet qed titwaqqa' kien hemm xarabank li kienet qiegħda tiġi rranġata jew mibnija.

Din il-persuna talbet li tingħata ċans joħroġ din il-vettura minn ġol- garaxx u wara kellha tkompli twaqqa' hija stess.

Dik it-talba ġiet komunikata mhux mis-segretarju tal-bord iżda mill-assistent direttur ta' l- ippjanar inkarigat mill-azzjonijiet diretti waqt laqgħa – jiġifieri din m'hijiex xi ħaġa li kienet minn taħt – li fiha kien hemm preżenti ċ- chairman ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar kif ukoll id-direttur ta' l- ippjanar.

Din it-talba ġiet milqugħa għaliex ġie verifikat li x-xarabank ma setgħetx tiġi mċaqalqa bla ma ssirilha ħsara.

Irrid ngħid hawnhekk li minkejja li din il-persuna tat kelmta li se toħroġ din il-vettura minn hemm u tkompli twaqqa' hi, fil-fatt ma żammitx kelmtha u allura l-awtorita` ta' l-ippjanar marret tkompli twaqqa' hi.

Jiġifieri jien ma nistax nifhem kif l-Onor.

Joe Mizzi jiġi hawnhekk u jipprova jimplika ċerti affarijiet anke wara dak li ġara u anke fuq l-inkjesta.

Nista' ngħid li din il-persuna hija fost il-ħafna li ġew interrogati mill- pulizija.

Ix-xogħol tal-pulizija għadu għaddej u huwa rresponsabbli mhux biss min jipprova jgħid diskors bħal dak li qal l-Onor.

Joe Mizzi imma huwa rresponsabbli kulmin jipprova jfixkel dik l-investigazzjoni u x-xogħol li għaddej min-naħa tal-pulizija.

U jien, l-istess kif għamel l-Onor.

Tonio Borg, ngħid lill-Onor.

Mizzi biex jekk jrid jimplika lili jew lill-ministru f'din l-akkuża li għamel hawn ġew li għal xi raġunijiet ta' konnessjonijiet politiċi l-pulizija ma pproċedewx kontra din il-persuna, jirrepeti dan id- diskors barra ħalli nieħdu l-proċeduri kollha kontrih.

Huwa assolutament irresponsabbli l-Onor.

Mizzi li jiġi hawnhekk u jipprova mingħalih jitfa' dan it-tip ta' kumment fuq każ serju bħala dan.

Dan m'huwiex biss każ serju għalina bħala Maltin imma huwa każ serju għall-umanita` kollha għaliex dak li hemm Ħaġar Qim u dak li hemm l-Imnajdra huwa patrimonju dinji.

Jien nassigura mhux biss lill-Onor.

Mizzi imma lill-poplu Malti kollu li l- gvern u l-korp tal-pulizija huma deċiżi li jsir dak kollu possibbli sabiex dawk li huma ħatja jinġiebu għall-ġustizzja u jieħdu dak li ħaqqhom.

Imma huwa żbaljat, anzi ngħid li huwa malinn, min jipprova jagħmel akkużi ta' dan it-tip biex mingħalih jieħu xi vantaġġ politiku.

L-Onor.

Mizzi għandu ħabta jiġi jfendi hawn ġew imma jrid joqgħod attent li ma jfendix affarijiet li jiġu kontrih.

Hawnhekk m'huwiex il-monti jew xi laqgħa ta' xi każin fejn tfendi; dan huwa l-parlament, l-ogħla istituzzjoni tal-pajjiż u nippretendi mill-Onor.

Mizzi li jkun jaf x'inhu jgħid.

L- investigazzjonijiet għadhom għaddejjin u nassigura lill-poplu Malti li l- ebda konnessjoni politika m'hi se jkollha xi effett fuq dawn l- investigazzjonijiet.

Dan huwa każ serjissimu u se nibqgħu naġixxu bis- serjeta` kif aġixxejna s'issa.

Mr Speaker, jien nittama li l-Onor.

Membru jkollu almenu d-diċenza għalih innifsu u għall-partit li jirrappreżenta u jammetti li għamel żball u jekk għandu informazzjoni jgħaddiha, imma joqgħod attent fid-diskors li jagħmel.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla l-Erbgħa, 17 ta' Ottubru, 2001 fis-6:00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru.

Fin-12:30p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PRIĠUNIERI GĦARAB

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid billi fic-CCF jirriżulta li hemm numru ta' priġunieri Għarab, jista' l-Ministeru jikkunsidra li jibdew jingħataw lezzjonijiet tal- Lingwa Għarbija?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi wara li kienet saret talba minn resident Malti f`isem diversi residenti fil-Faċilta` Korrettiva ta` Kordin biex jibdew isiru lezzjonijiet ta` l-Għarbi, kienu saru kuntatti informali ma` l-awtoritajiet Libjani f`Malta dwar il-possibilita` li jipprovdu għalliema fil-lingwa Għarbija.

Mhux eskluż li jingħataw lezzjonijiet fil-lingwa Għarbija jekk jirriżulta illi l-priġunieri għandhom interess ġenwin li jitgħallmu dan is-suġġett u jinstab għalliem għal dan l-iskop.

BULLYING

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru ta' l- Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'jiġri mill-perpetrators ta' każijiet regolari ta' bullying fl-iskejjel?

Jingħataw għajnuna?

X'tip?

Jiġu mifruda mill-kumplament tal-klassi jew studenti oħra li ħafna drabi jkunu l-vittma, fis-sens, dawn jintbagħtu f'xi post għal ta' l-apposta fejn ikunu jistgħu jidħlu f'xi programm li permess tiegħu jkunu jistgħu jegħelbu l-problemi tagħhom?

ONOR.

LOUIS GALEA: Il-politika Nazzjonali dwar l-ibbuljar ġiet ippublikata f'Novembru 1999 u taħseb fi strutturi fuq livell ta' skola u livell ċentrali biex jintervjenu f'każijiet ta' ibbuljar.

Din il-politika teżiġi mill-iskejjel li każijiet ta' ibbuljar jiġu ttrattati fl-iskola nnifisha u bil-mezzi ta' l-iskola sakemm dan hu possibli, anke f'dawk li jkunu nvoluti f'azzjonijiet ta' ibbuljar b'mod regolari.

Ir-riċerka turi li l-aktar mezzi effettivi biex tiġġieled l-ibbuljar u li jħallu effetti fit-tul huma dawk li jittrattaw il-każ fil-kuntest tiegħu, jiġifieri fl- iskola fejn ikun qed iseħħ l-att innifsu.

F'każijiet gravi il-buli jista' jiġi mifrud minn sħabu jew sħabha għal xi żmien predeterminat u mhux twil.

F'dawn il-każijiet tiġi offruta għajnuna tat-tip psikoloġiku jew bħala terapija tal-familja jew forom oħrajn li għandna għad-dispożizzjoni.

L- effettivita` ta' din l-għajnuna tiddependi naturalment minn kemm il-buli lest jikkopera u jħalli l-għajnuna tagħmel l-effett tagħha.

SERVIZZ PUBBLIKU - IMPJEGATI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Onor.

Viċi Prim Ministru jwieġeb b' referenza għal PQ 27774, għad-dipartimenti u entitajiet oħra li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħu?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninsab infurmat li l-informazzjoni mitluba dwar l- entitajiet u korporazzjonijiet li jaqgħu taħt id-dekasteru tiegħi hi kif tidher fit-Tabella li qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra.

Dwar l-impjegati fis-servizz pubbliku nirreferi lill-Onor.

Interpellanti għat-Tweġiba mogħtija mill-Prim Ministru għall-Mistoqsija Numru 27774 f'Seduta Numru 594.

KULLEĠĠ MALTI GĦALL-ARTI, XJENZA U TEKNOLOĠIJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid meta wieħed jara x' rekwiżiti li ntalbu għall- impjiegi fil-livelli differenti tal-Kulleġġ Malti għall-Arti, Xjenza u Teknoloġija, il-Ministru jinsab żgur li f' kull każ dawk magħżula kellhom ir-rekwiżiti meħtieġa kif imniżżla fis-sejħiet għall-applikazzjonijiet ippubblikati?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-Onor.

Membru japprezza li l-materja hi regolata mill- Bord tal-Gvernaturi.

Jekk l-Onor.

Membru għandu tagħrif dwar xi każ partikolari jista' jgħaddihuli għall-konsiderazzjoni tal-Bord.

STUDENTI - KORSIJIET ĠODDA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm studenti bdew korsijiet ġodda f' istituzzjonijiet post-sekondarji f' din is-sena skolastika ġdida:

1) Junior College 2) MCAST 3) Istituzzjonijiet Governattivi 4) Istituzzjonijiet tal-Knisja 5) Istituzzjonijiet Privati

a) f' Malta u b) f' Għawdex?

ONOR.

LOUIS GALEA: Ġejt informat li matul Ottubru s-sitwazzjoni tkun għadha fluwida peress li jkun hemm studenti li applikaw sew għal aktar minn istituzzjoni waħda kif ukoll oħrajn li applikaw mat-tieni sejħa.

L- istatistika definita tinġabar f'Novembru.

ACCOMMODATION OPERATIONS

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l- Ministru jgħid x' kienu r-raġunijiet kollha l-għala l-persuna li d-dettalji qed jintbagħtu separatament ma ġiex aċċettat għall-kors ta' l-Accommodation Operations meta kellu 83 credits?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Filwaqt li nirreferi lill-Onor Membru għat-tweġiba li tajtu għal Mistoqsija 28593, ninsab infurmat li għalkemm il-persuna msemmija minnu kellha credits akkademiċi tajbin, waqt l-interview kif ukoll fit-testijiet isometriċi ġab punti baxxi ħafna.

Għaldaqstant ma ġiex placed fl-ewwel tlieta u tletin post jiġifieri daqs kemm kien hemm postijiet għall-kors.

Fil-fatt ġie 47 minn 50.

TRIQ G. MUSCAT AZZOPARDI

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid b' riferenza għall-PQ nru W258 dwar Triq G. Muscat Azzopardi Qormi, jekk id-Dipartiment tat-Toroq għamilx l- ispezzjoni fit-triq imsemmija u x' konklużjonijiet hemm?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li d-Dipartiment spezzjona t-triq msemmija mill-onor.

Interpellant u jirriżulta illi żewġ terzi min din it- triq huma diġa asfaltati.

It-terz li baqa` għadu mhux asfaltat u x-xogħol f`din il-parti tat-triq ikun jista` jsir meta d-Dipartiment tat-Toroq ilesti l-programm għal asfaltar ta` toroq li qed iħejji u x-xogħol fil- lokal isir skond il-prijoritajiet li ser jirriżultaw minn dan il-programm.

AZZUR AIR

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jikkonferma li l-kumpanija tal-ajru Azzur Air, li għanda sehem kbir tal-Air Malta, trid tagħti lura l-ajruplani RJ70?

Jekk dan huwa minnu, x' użu jista isir minn dawn l-ajruplani mill-kumpanija nazzjonali?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba mill-Onorevoli Interpellant hija ta' natura kummerċjali kunfidenzjali u jidhirli li ma jkunx fl-aħjar interess tal-Kumpanija li tali nformazzjoni tixxandar.

Tajjeb jingħad ukoll li din il-kumpanija għandha fiha shareholding privat.

GĦALLIEM TA' L-ISTORJA TA' MALTA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid minkejja li wiegħed il-Ministru fit-tweġiba tiegħu għall-mistoqsija parlamentari nru 27177 fis-seduta 574, xorta kien kemm lmenti minn ġenituri li l-istess għalliem għadu jgħallem l-istorja ta' Malta fil-Forms 3 u 4 minkejja li ma jafx bil-Malti?

Jaf il-Ministru li huwa kien ta' tweġiba simili lil Onor. Mario Galea dwar l-istess suġġett?

Għaliex hemm dan in-nuqqas ta' interess mid-Divizjoni tal-Edukazzjoni fejn jidħol il-futur tal-istudenti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-għalliem inkwistjoni qatt ma ġie approvat mid-Diviżjoni biex jgħallem l-Istorja ta' Malta għax ma kellux il-kwalifiki minimi fis-suġġett jiġifieri "A" Level.

Kien ġie approvat biex jgħallem il- Ġografija.

Wara Mistoqsija Parlamentari oħra il-Kap ta' l-iskola ingħata l-parir ċar biex l-għalliem in kwistjoni ma' jibqax jgħallem l-Istorja ta' Malta u kien mitlub li jikkonforma minnufih ma' dan il-parir.

Jidher mill-Misotqsija Parlamentari preżenti li l-Kap ta' l-iskola din is- sena reġa' ma' tax kas il-parir li tatu d-Diviżjoni u reġa' ta t-tagħlim ta' l-Istorja ta' Malta fit-tielet u raba' sena tas-sekondarja lil dan l- istess għalliem.

Dan sar meta xi ġenituri kienu ilhom jilmentaw fuq dan l- għalliem għal aktar minn tlett snin.

Uffiċjali tad-Diviżjoni għandhom iżuru l-iskola u l-klassi ta' l-għalliem konċernat.

PHOTOCARDS - TENDER

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jirreferi għat-tweġiba għall-mistoqsija tiegħi 27073?

Jista' jgħid jekk id-diffikultajiet waqt il-proċess tat-tender għal provista tal-photocards ingħalbux?

Lil min ingħatat din l-offerta?

Kemm applikaw għall-offerta u kemm talbet kull kumpanija eċċ?

Meta hu maħsub li jintbagħtu l-liċenzji l-ġodda tas-sewqan bil-photocard?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li d-diffikultajiet waqt il-proċess tat- tender għall-provista tal-liċenzji tas-sewqan photocard ġew superati u t- tender ingħatat mid-Dipartiment tal-Kuntratti lid-ditta Joseph Cachia & Sons Ltd.

Kien hemm żewġ offerti mingħand:

A.G. Packaging Systems Ltd.

Joseph Cachia & Sons Ltd.

Peress li din it-tender ġiet proċessata skond it-Tmien Skeda tar- Regolamenti ta` l-1996 dwar akkwisti li jsiru mis-Servizz Pubbliku, jiġifieri li l-offerti jsiru fi tliet pakketti separati, jista` jingħata biss tagħrif dwar l-offerta finanzjarja tad-ditta li ġiet mogħtija l- kuntratt, Joseph Cachia & Sons Ltd. li offriet Lm1.29c għal kull Liċenzja tas-Sewqan photocard.

L-offerta finanzjarja ta` A.G. Packaging Systems Ltd. mhux magħrufa għaliex skond it-Tmien Skeda msemmija l-pakkett finanzjarju ma jiġix miftuh jekk l- offerta ma tiġix rikkommandata wara li jkunu nfetħu l-ewwel żewġ pakketti.

Mis-27 ta` Settembru 2001 bdew jintbagħtu l-ewwel liċenzji tas-sewqan photocard.

STORJA TA' MALTA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministu jikkonferma li l-Istorja ta' Malta hija obbligatorja fl- iskejjel tagħna - tal-Istat, indipendenti u tal-Knisja?

Jikkonferma pero' li mhux l-iskejjel kollha iwasslu lis-studenti biex joqgħodu għall-eżami tas-SEC f'dan is-suġġett?

Jista' jara jekk hemm xi skola tal-bniet tal- Knsija li neħħiet l-Istorja ta' Malta mill-kurrikulu tagħha f'livell sekondarju (l-isem tal-iskola qed jintbagħat separatament?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-istorja ta' Malta hija obbligatorja fl- iskejjel tagħna, ta' l-Istat, Indipendenti u tal-Knisja.

Fl-iskejjel ta' l-Istat, studenti li għandhom lezzjoni waħda biss fl- Istorja ta' Malta jaslu għall-eżami tas-SEC fl-Environmental Studies (li fih taqsima fuq l-Istorja ta' Malta) u mhux għall-eżami tas-SEC fl-Istorja ta' Malta.

Għall-eżami tas-SEC fl-Istorja ta' Malta jaslu dawk l-istudenti li jkunu għażlu dan is-suġġett speċifikament u jkollhom erba' lezzjonijiet fih.

Informat ukoll li l-iskola msemmija tgħallem l-Istorja ta' Malta fl-ewwel u t-tieni klassi ta' l-iskola sekondarja.

Fit-tielet sena toffri għażla ta' suġġetti biex jiġu studjati mit-tielet sena 'l fuq, fost dawn is-suġġetti hemm l-Istorja ta' Malta.

Jirriżulta li f'din l-iskola n-numru ta' studenti li għażlu l-Istorja ta' Malta kien tant żgħir li ma setgħetx tifforma klassi.

L-eżami tas-SEC f'din iċ-ċirkustanza ma jistax isir.

ISKOLA STEFANO ZERAFA - STUDENTI B'MWIES

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jinvestiga rapporti li wasluli li fost studenti li qed jagħmlu korsijiet li bdew fl-Iskola Stefano Zerafa tan-Naxxar qed ikun hemm min ikollu mwies b'periklu għall-istudenti l-oħra?

Jistgħu jittieħdu passi biex jekk jirriżulta li dawn ir-rapporti jkunu veri, jitneħħa dan il- periklu?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li student ta' l-ewwel sena ġie rrappurat minn sħabu tal-klassi li kellu lighter b'tarf forma ta' sikkina.

L- amministrazzjoni ta' l-iskola investigat minnufih iżda kollox irriżulta fin- negattiv, u l-amministrazzjoni ta' l-iskola ammoniet severament lill- istudent konċernat.

Il-ġenituri tiegħu ġew ukoll avżati.

Dan kien każ iżolat.

MCAST

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid issa li għalqet it-tieni sejħa għall-applikazzjoni ta' studenti mal-MCAST, jista' jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra l-listi sħaħ ta' l-istudenti skond l-ordni tal-mertu kif wieġeb għall-mistoqsija 28442?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirreferi għat-tweġiba għall-Mistoqsija Parlamentari Numru 28582.

SMART CARD

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid meta se jittieħdu l-passi meħtieġa biex l-smart card ta' l-istudenti post-sekondarji u terzjarji tkun tista' tintuża għax- xiri ta' photocopies u materjal edukattiv ieħor?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-ismart card ta' l-istudenti post sekondarji u terzjarji, diġa' barra mill-kotba, tista' tintuża għal materjal edukattiv ieħor u wara xi każi partikolari li ġew għall-attenzjoni tal-Bord qed jittieħdu passi biex l-użu tagħha jkun estiż biex tilqa' għalihom ukoll.

Għal dak li jirrigwarda l-fotokopji, il-Bord ukoll qed jistudja każi fejn f'korsijiet partikolari jsiru aktar użu minn fotokopji ta' noti tal-lecturers milli minn kotba.

Wieħed pero` jrid jiftakar li hemm fotokopji, bħal dawk ta' partijiet minn kotba, li mhux permessi minħabba l-liġi tad-drittijiet ta' l-awtur u fil- fatt l-assoċjazzjoni Maltija li tirrappreżenta lill-awturi diġa` pprotestat mal-Bord u ġibdet l-attenzjoni għal din il-liġi.

Għalhekk mhux il- fotokopji kollha huma permessi, iżda dawk li jistgħu jsiru l-Bord qed jagħmel arranġamenti biex ikun jista' jilqa' għal dawn il-bżonnijiet.

PEMBROKE - SKOLA PRIMARJA ĠDIDA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid x'inhi il-qagħda attwali dwar il-bżonn ta' bini ta' Skola Primarja Ġdida f'Pembroke?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-qagħda attwali hija kif indikata fit- tweġiba parlamentari numru 28275 f'Seduta 607.

PEMBROKE - KAROZZI TAL-LINJA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid xi pjani għandha l-awtorita' tat- trasport pubbliku biex tintroduċi rotta ġdida għall-karozzi tal-linja li jgħaddu minn Pembroke, dan sabiex tiżdied il-frekwenza sabiex ir-residenti jkunu jistgħaw jinqdew aħjar?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li s-servizz tat-Trasport Pubbliku li qed jingħata għall-lokalita` ta` Pembroke huwa skond rotta 671.

Dan apparti rotot oħra li jaħdmu għal Baħar iċ-Cagħaq, St. Andrews u Swieqi (rotot 68,67,64 rispettivament).

L-Awtorita` qedgħa f`diskussjonijiet ma` l-Assoċjazzjoni tat-Trasport Pubbliku fejn qed jiġi diskuss titjieb u rotot ġodda in ġenerali nkluż il- lokalita` ta` Pembroke.

Appena ikun hemm xi żviluppi, l-Aworita` tippubblika l-informazzjoni fuq il-media kif ukoll fuq il-website tagħha.

PEMBROKE - SLIPWAY

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l- Ministru jgħid f'hiex waslet it-talba tal-kunsill lokali ta' Pembroke biex il-Gvern ċentrali joħloq slipway għad-dilettanti tad-dgħajjes fl-akwati?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab infurmat li qed jiġu studjati proposti mid-Dipartiment tal-Kostruzzjoni u Manutenzjoni fi ħdan il- Ministeru għall-Ambjent biex tkun sottomessa applikazzjoni lill-Awtorita' ta' l-Ippjanar rigward din is-slipway.

SAN ĠILJAN - WATERPOLO - PIXXINA

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: B'referenza għall-mistoqsija parlamentari nru 24706, jista' l-Ministru jgħid f'hiex wasslet din l-inkjesta?

ONOR.

LOUIS GALEA: Qed ninformaw ruħna dwar l-aħħar żviluppi biex nagħti tweġiba f'xi Seduta oħra.

TRIQ L-10 TA' SETTEMBRU 1797 - ĠIBJUN

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid fejn qed imur l-ilma li jinżel fil- culvert taħt il-bankina fi Triq l-10 ta' Settembru 1797 ġewwa Ħaż-Żebbuġ?

Jikkonferma l-Ministru li dan l-ilma, snin ilu kien imur ġewwa ġibjun u dan issa ma jistax isir għax il-ġibjun ġie magħluq?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li d-Dipartiment tat-toroq indaga dwar il-każ mas-Segretarju tal-Kunsill ta` Ħaż-Żebbuġ u ġie nfurmat li m'hemmx triq li jisimha 10 ta` Settembru 1797 ġo Ħaż-Żebbuġ.

Għalhekk l-Onor.

Interpellant hu mitlub jiċċekja sew għal liema lokalita` l-mistoqsija qed tirreferi.

VETTURI

L-ONOR.

CHARLES MANGION staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm nefaq l-Ministeru u dipartimenti li jaqgħu taħtu, fuq hiring, u leasing u xiri ta' vetturi matul s-snin 1999, 2000, 2001 sal-llum?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-informazzjoni mitluba qed tinġabar u tweġiba tingħat f'xi Seduta oħra.

VETTURI

L-ONOR.

CHARLES MANGION staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' l- Ministru jgħid kemm nefaq l-Ministeru u dipartimenti li jaqgħu taħtu, fuq hiring, u leasing u xiri ta' vetturi matul s-snin 1999, 2000, 2001 sal- llum?

ONOR.

JOHN DALLI: Nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba

VETTURI

L-ONOR.

CHARLES MANGION staqsa lill-Ministru tat-Turiżmu: Jista' l- Ministru jgħid kemm nefaq l-Ministeru u dipartimenti li jaqgħu taħtu, fuq hiring, u leasing u xiri ta' vetturi matul s-snin 1999, 2000, 2001 sal- llum?

ONOR.

MICHAEL REFALO: Peress li t-tagħrif mitlub għadu qed jinġabar, tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

VETTURI

L-ONOR.

CHARLES MANGION staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid kemm nefaq l-Ministeru u dipartimenti li jaqgħu taħtu, fuq hiring, u leasing u xiri ta' vetturi matul s-snin 1999, 2000, 2001 sal- llum?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab infurmat li n-nefqa fuq hiring, leasing u xiri ta' vetturi huwa kif jidher hawn taħt:

1999 Kiri ta' vetturi Lm126,150.

Xiri ta' vetturi Lm 45,816.

2000 Kiri ta' vetturi Lm195,659.

Xiri ta' vetturi Lm 20,985.

2001 Kiri ta' vetturi Lm108,862.

Xiri ta' vetturi Lm 26,520.

VETTURI

L-ONOR.

CHARLES MANGION staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm nefaq l-Ministeru u dipartimenti li jaqgħu taħtu, fuq hiring, u leasing u xiri ta' vetturi matul s-snin 1999, 2000, 2001 sal-llum?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li matul is-snin 1999, 2000, 2001 sa llum id-Dipartiment tal-Liċenzji u Testijiet nefaq fuq hiring ta` vetturi Lm3,541.56, Lm3,577.69 u Lm 2,678.38 rispettivament.

SECOND TENANTS

L-ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO staqsiet lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jgħid b'riferenza għal mistoqsija parlamentari nru.

26071 kemm fadal persuni li huma fuq in-9th scheme li kienet ħarġet fl-1988, jiġifieri dawk li huma meqjusa bħala s-second tenants ta' plots mogħtija mill-Gvern?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jekk l-Onor.

Interpellant qiegħed jirreferi għas- sidien ta' plots li kellhom l-għażla jirrivertu għall-kondizzjonijiet tad- Disa' Ħarġa u li l-Awtorita' tad-Djar għad ma akkwistatx l-art u minħabba f'hekk il-kuntratt ta' enfitewsi ma jistax isir, dawn jammontaw għal 105.

VETTURI

L-ONOR.

CHARLES MANGION staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm nefaq l-Ministeru u dipartimenti li jaqgħu taħtu, fuq hiring, u leasing u xiri ta' vetturi matul s-snin 1999, 2000, 2001 sal-llum?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba