MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 710 L-Erbgħa, 6 ta' Marzu, 2002 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 710

L-Erbgħa, 6 ta' Marzu, 2002

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.01 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 6 ta' Marzu, 2002

WERREJ

MINUTI 385

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 385

TQEGĦID TA' KARTI 390

MOZZJONI DWAR IL-MARA MALTIJA FIS-SOĊJETA` TAGĦNA 391

AĠĠORNAMENT 415

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 421

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru 709 li saret fis-6 ta' Marzu, 2002 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

ĦAXIX – PREZZ GĦALL-KONSUMATUR

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid kemm kien il- prezz medju ta' kilo tadam, pastard, kaboċċi, basal, ġdur, karrotti u patata għall-konsumatur matul ix-xahar ta' Novembru u Diċembru li għadda?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): It-tagħrif mitlub mill-Onor.

Interpellant huwa kif ġej:

PRODOTT Novembru 2001 Diċembru 2001

Lm Lm

Basal Niexef 1.43 1.67

Patata (wiżna) 1.22 1.17

Tadam 0.43 0.54

Pastard 0.44 0.39

Kaboċċi 0.34 0.37

Ġdur 0.22 0.29

Karrotti 0.61 0.67

TRASPORT PUBBLIKU - ŻIEDA FIN-NOLL

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jinformani kemm għola n-noll tat-trasport pubbliku matul l-1999, 2000 u 2001?

Kemm hija t- talba għaż-żieda fin-noll li qed tintalab fil-mument?

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Jien informat li n-nollijiet tal-karozzi tal-linja għolew b'effett mill-1 ta' Settembru, 1999 skond l-Avviż Legali Nru. 148 ta' l-1999.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Dolores Cristina, domanda supplimentari.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Jista' l-Ministru jgħid meta se jibdew jintużaw il-karozzi tal-linja l-ġodda?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, f'dawn l-aħħar ġimgħat kien hawn diversi rapporti li jindikaw li qegħdin noqorbu biex wara numru ta' snin jiġi konkluż ftehim mas-sidien tal-karozzi tal-linja li talbu biex ikunu jistgħu jġibu karozzi tal-linji ġodda.

Wara li l-awtorita` ħarġet specifications ġodda u ġew approvati ħames tipi differenti ta' karozzi tal-linja, huwa mistenni li dawn il-karozzi jibdew jaslu fil-ġimgħat li ġejjin.

Fil-fatt waħda diġa' waslet u qed tiċċirkola.

Huwa mistenni li bejn il-ġimgħa d-dieħla u ta' wara tiġi formalment approvata karozza tal-linja oħra li nbniet minn kumpannija hawn Malta.

Il-142 sid ta' karozzi tal-linja li għandhom talba u agreement pendenti ma' l-awtorita' se jkunu mitluba jikkonfermaw l-intenzjoni tagħhom li jimportaw jew li jixtru minn Malta dawn il-karozzi tal-linja fi żmien qasir.

Il- possibbilta' li jibqgħu jgawdu minn benefiċċju ta' aktar minn Lm30,000 bħala sussidju li l-gvern se jagħti għal kull waħda minn dawn il-karozzi, ma jistax jibqa' jiġi estiż mingħajr ma l-poplu Malti jingħata l-benefiċċju ta' dan is-servizz.

MR SPEAKER: L-Onor.

Marie Louise Coleiro, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Peress li f'qasir żmien se jibda jkollna karozzi tal-linja ġodda, dan ifisser li l-awtorita' tat-trasport pubbliku se tkun f'qagħda li toffri servizz aktar diċenti lil dawk il-komunitajiet li m'għandhomx servizz kif suppost?

Qed nirriferi b'mod partikolari għall- area Ta' Farzina f'Ħal Qormi, fejn il-karozzi tal-linja jgħaddu kull siegħa, kif ukoll għal areas oħra fl-istess lokalita` fejn il-karozzi tal- linja ma jgħaddu xejn u n-nies ikollhom jimxu kważi żewġ mili biex isibu bus stop.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, irrid l-ewwelnett niċċara li bl-ebda mod ma jien għedt li l-karozzi tal-linja se jiżdiedu.

F'pajjiżna għandna 508 karozza tal-linja u sakemm ma tinqalax il-ħtieġa li dawn jiżdiedu – ma naħsibx li se jkun hemm din il-ħtieġa for the foreseeable future – in-numru se jibqa' l-istess.

Li kont qed ngħid hu li se jkun hemm replacement ta' 142 karozza tal-linja li s-sidien tagħhom talbu biex jinbidlu.

Kif qalet l-Onor.

Coleiro, huwa minnu li f'ċerti postijiet hemm nuqqas ta' servizz ta' karozzi tal-linja – naturalment kull wieħed minna jista' jsemmi diversi areas fil-lokalita` tiegħu li m'humiex moqdijin bis-servizz attwali – u jien kemm-il darba għedt li dan is-servizz ma jistax jibqa' jiġi pprovdut bl-istess mod kif kien jiġi pprovdut numru ta' snin ilu.

Pero' l-estenzjoni ta' dan is-servizz m'huwiex marbut fih innifsu mal- karozzi tal-linja l-ġodda imma ma' talbiet pendenti li jista' jkun hemm, speċjalment f'dawk l-inħawi li żviluppaw matul dawn l-aħħar 30 sena.

F'ċerti każi wasalna għal soluzzjoni u nispera li anke f'Ta' Farzina u postijiet oħra jkollna s-soluzzjoni meħtieġa.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cristina.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Mr Speaker, nixtieq inkompli nsemmi lmenti dwar karozzi tal-linja li jbiddlu r-rotot kuljum u oħrajn li ma jitfaċċawx fil- ħin - bħalissa jiġini f'moħħi Pembroke – għax jidher li rapporti dwar dawn l-ilmenti qed ikunu njorati.

Jista' l-Ministru jgħid x'passi dixxiplinari jittieħdu meta jkun hemm dawn it-tip ta' lmenti fuq bażi regolari?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, fil-fatt isiru żewġ tipi ta' rapporti.

Dawk li jsiru mill-pubbliku in ġenerali - ħafna drabi dak li jkun jippreferi li jibqa' anonimu, u dan joħloq diffikulta' biex jittieħdu ċerti passi fil-konfront ta' min ikun allegatament kiser ir-regolamenti jew ikun qabeż xi parti mir-rotta li suppost ikun għadda minnha - u dawk li jsiru mill-persuni nkarigati fi ħdan l-awtorita' tat-trasport li jagħmlu enforcement u normalment ma jibżgħux ikomplu bir-rapport tagħhom.

Fil-fatt mhux darba jew tnejn li kien hemm enforcement officers li meta ġew għas-si u n-no biddlu l-verżjoni ta' x'kienu l-fatti f'inċidenti partikolari.

Pero' nista' nikkonferma liberament li jittieħdu passi u skond ir-rapport annwali ta' l-awtorita' jirriżulta li s-sena li għaddiet kien hemm aktar minn 1000 każ ta' dixxiplina fil-konfront ta' persuni differenti li taw is- servizz.

Madanakollu tibqa' dejjem it-tendenza li jkun hemm min jabbuża u min jikser ir-regoli u għal kull każ jittieħdu l-passi neċessarji u jitwaħħlu l-multi.

Jien niddikjara li m'iniex sodisfatt bin-numru ta' multi li jingħataw għax is-somma ta' flus li titħallas għal dawn il-multi hija żgħira ħafna.

Għalhekk irridu naslu biex dawn il-multi jiżdiedu u jiżdiedu b'mod sostanzjali.

MR SPEAKER: L-Onor.

Coleiro.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Xtaqt ngħid xi ħaġa dwar rotot ġodda within ċerti rħula li espandew matul dawn l-aħħar snin u li sal-lum għad m'għandhomx is-servizz tat-trasport pubbliku.

Jiena ili tliet snin u nofs f'dan il-parlament u kull meta nagħmel interpellanza f'dan ir-rigward dejjem ningħata l-istess tweġiba, u cioe' li qed isiru d-diskussjonijiet ma' l-awtorita' tat-trasport pero' azzjoni u deċiżjoni milli jidher ma titteħedx.

Once li wieħed jaċċetta l-prinċipju li hemm bżonn ta' dan is-servizz f'ċerti lokalitajiet, nemmen li b'mod jew ieħor għandha tinstab soluzzjoni.

Ma jaħsibx il-Ministru li jkun aħjar jekk dawn l-affarijiet jintrabtu b'deadlines u ma jitħallewx għall- eternita`, dejjem b'riferenza għall-area ta' Farzina kif ukoll għal Tal- Blat, in-naħa ta' Valletta Road, areas li żviluppaw f'dawn l-aħħar 25 sena u li jiġbru fihom mijiet ta' familji li għadhom qed jistennew bil-ħniena dan is-servizz?

Barra minn hekk, jista' l-Ministru jgħidli kif tittieħed deċiżjoni li jitwaħħlu traffic lights, pelican lights jew isiru zebra crossings mingħajr dawl ta' xejn?

Għax jista' jkun ukoll li ma tittieħed l-ebda miżura biex tiġi salvagwardata s-sigurta' tal-pedestrians u kull darba li dawn jiġu biex jaqsmu minn ċerti toroq ċentrali biex imorru fil-qalba tar-raħal ikunu qed jirriskjaw ħajjithom.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, ħalli nibda mill-aħħar parti tad-domanda.

Punt li diġa' kelli l-opportunita' li nsemmih f'dan il-parlament u nerġa' nirrepetih kull darba li jkun hemm domanda marbuta ma' l-istess suġġett huwa dwar il-pelican lights u t-traffic lights.

Illum għandna madwar 130 pelican jew traffic lights li huma mifruxin madwar il-gżira kollha.

Tliet snin ilu kellna inqas minn 30 pelican lights.

Dan ifisser li fl-aħħar tliet snin, meta hawn min jgħid li f'dan il-pajjiż ma sar xejn, fil-fatt saru 300% aktar pelican u traffic lights milli qatt eżistew mill-eternita' sal-lum.

Issa dawn l-affarijiet ma nsemmuhomx biex noqogħdu niftaħru li għamilna 100 pelican lights għax forsi jkun hemm min jieħu għalih u jħarbex xi ħaġa fil-gazzetti – mhux qed nirriferi għall- Onor. Coleiro – madanakollu r-realta' tibqa' realta'.

Illum minħabba li t- traffiku żdied bil-mod kif żdied u minħabba li l-ħteġijiet ta' kull wieħed u kull waħda minna inbidlu radikalment minn kif kienu 20 sena ilu, għandna numru sostanzjali ta' postijiet li assolutament għandhom il-ħtieġa li fihom issir zebra crossing jew xi tip ta' traffic lights.

U daqqa t'għajn lejn prattikament il-postijiet kollha li qegħdin nitkellmu dwarhom tagħtina indikazzjoni ta' l-iżbalji li saru fil-passat.

Filwaqt li f'pajjiżi oħra bypass jew triq arterjali suppost tiddelinja l- limitu ta' fejn jispiċċa l-villaġġ, hawn Malta qegħdin ngħixu r-realta' - ilha tiżviluppa matul is-snin kollha li ilha teżisti din il-gżira - li t- toroq li suppost jindikaw fejn jispiċċa t-tali raħal, fil-fatt jaqsmu minn nofs dak l-istess raħal.

Mdina Road f'Ħal Qormi per eżempju taqsam Ħal Qormi l-antik minn Ħal Qormi li żviluppa fl-aħħar snin.

Il-bypass tal- Marsa taqsam il-Marsa l-antika mal-Marsa li żviluppat fl-aħħar snin.

Triq Diċembru 13 taqsam il-Marsa l-antika minn kif kienet fil-passat għal kif inhi llum.

Il-bypass ta' Ħal Għaxaq taqsam ir-raħal l-antik minn Ħal Għaxaq li żviluppa matul l-aħħar ftit snin.

Il-bypass ta' Birkirkara taqsam l-Iklin minn Birkirkara b'mod illi kuntrarju għal kull sens ta' management tat-traffiku, hemm ċerti diffikultajiet biex persuni li joqogħdu fil-parti l-ġdida tar-raħal ikunu jistgħu jilħqu u javviċinaw iċ-ċentru tar- raħal l-antik.

Issa kieku wieħed kellu jistaqsi jekk jagħmilx sens li fil-bypass isiru xi tip ta' traffic lights, ir-risposta mil-lat ta' traffic management hija: Le, ma jagħmilx sens li f'bypass ikollok traffic lights jew pelican lights.

Infatti ġieli ġejt ikkritikat talli f'ċerti postijiet għamilna pelican lights jew traffic lights meta fil-fatt il-ħteġijiet tal-komunita' hekk kienu jirrikjedu.

Iżda dan mhux jiena niddeċidieh imma n-nies konċernati fid-direttorat tat-toroq u fid-direttorat tat-trasport.

Dawn għandhom esperjenza aktar milli għandi jien u huma jieħdu d-deċiżjoni fejn għandhom jiġu nstallati dawn il-lights.

Fil-fatt hemm madwar 60 lights oħra li diġa' huma approvati u nisperaw li fil-ġimgħat u x-xhur li ġejjin jiġu nstallati.

Il-programm għal din is- sena jinkludi madwar 30 pellican lights oħra li għandhom jiġu nstallati f'diversi nħawi u naturalment jibqa' oħrajn li għad irridu ninstallaw fil- futur.

MR SPEAKER: L-Onor.

Coleiro.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Xtaqt nirriferi wkoll għar-road signs li qegħdin jitwaħħlu li fil-fehma tiegħi huma sbieħ pero' f'ċerti areas qegħdin jagħlqu l-aċċessibbilta' tal-bankina, bħal fi Triq Diċembru 13.

Għandi nifhem li bħalma kunsill lokali norbtuh bil-linji gwida nazzjonali ta' l-aċċessibilita' tal-bankini, hekk ukoll għandna norbtu lil min qed iwaħħal dawn is-signs.

Għax jekk persuna tkun għaddejja minn Triq Diċembru 13 bilfors trid tinżel taħt il-bankina minħabba xi arblu li fuqu jkunu qed jitwaħħlu r-road signs.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, dawn is-signs qegħdin jitwaħħlu mid- direttorat tat-toroq.

Nispera li almenu naqblu li t-twaħħil ta' dawn is- signs huwa pass fid-direzzjoni t-tajba għax żgur huma an upgrade fuq is- signs li kellna u għad għandna sal-lum.

J'Alla kullimkien ikollna minnhom dawn!

(Interruzzjonijiet) L-Onor.

Coleiro qed tgħid li ma skoprejniex l- Amerika għax għamilna s-signs.

Lill-Onor.

Membru nfakkarha li sa sena ilu ma kellniex minn dawn is-signs u għalkemm ma skoprejniex l-Amerika, skoprejna t-tabelli.

Aktar kont nieħu pjaċir kieku saruli domandi dwar 'il għala s-signs qegħdin ħames metri u nofs ogħla mill-art u xorta waħda qegħdin jintlaqtu mill-karozzi.

Nispera li dawn m'humiex qed jintlaqtu għal tapposta!

Qed ngħid hekk għax filwaqt li dawn qegħdin aktar fil-għoli minn kull sign fid-dinja kollha, f'dan l-iżgħar pajjiż tad-dinja qegħdin jintlaqtu.

Din hija xi ħaġa li ma tiġri mkien.

Fil-fatt għall-ewwel darba fl-istorja ta' pajjiżna se nagħmlu legal notice – se niskopru l-Amerika għal darb'oħra! - li tistabilixxi li ma jistax ikollok traffic sign ta' ċertu għoli above road level għax ladarba f'pajjiżna rnexxielna nagħmlu dak li ħadd m'għamel fid-dinja, hemm bżonn li nagħmlu kontrolli b'mod differenti minn liġijiet oħra li hawn fid-dinja.

Mr Speaker, l-aċċessibbilta' hija wkoll waħda mill-punti li tiġi kkunsidrata kull meta jkun hemm twaħħil ta' signs, pero' hemm toroq li m'humiex intenzjonati li minnhom jgħaddu n-nies bil-mixi u waħda minn dawn hija proprju Triq Diċembru 13.

MR SPEAKER: L-Onor.

Coleiro.

ONOR.

MARIE LOUISE COLEIRO: Niġbed l-attenzjoni tal-Ministru li l-arblu li semmejtlu qiegħed fejn isir il-horse riding u n-nies imorru hemm biex iqattgħu siegħa żmien.

Naħseb li l-bankina għalhekk qiegħda biex timxi fuqha!

U kien hemm post ieħor fejn dan l-arblu seta' jitwaħħal flok fuq il- bankina.

Jekk il-Ministru jrid lesta nindikalu l-post eżatt fejn qiegħed.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, ladarba l-Onor.

Membru qed tindika li post partikolari, niċċekkja jekk din it-tabella tistax tiċċaqlaq minn fejn hi.

Fl-aħħar mill-aħħar mhux jien waħħalthom dawn it-tabelli!

MR SPEAKER: L-Onor.

Evarist Bartolo, domanda supplimentari.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Ladarba qegħdin nitkellmu fuq sinjali tat- traffiku, nixtieq niġbed l-attenzjoni tal-Ministru li bħalissa quddiem numru ta' lukandi f'Ta' Sliema qed jitħassru l-linji tat-traffiku, b'konsegwenza li la jistgħu jtellgħu u lanqas iniżżlu turisti f'dawn il- lukandi.

X'kienet ir-raġuni li ttieħdet deċiżjoni bħal din?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, m'iniex konxju ta' din u nitlob lill- Onor. Interpellant biex jagħmel domanda formali ħalli nkun nista' nwieġbu.

GOZO CHANNEL – ŻIEDA FIN-NOLL

L-ONOR.

JOE MIZZI (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm fil- fatt għola n-noll tal-vjaġġi tal-Gozo Channel matul l-1999, 2000 u 2001 separatament?

X'żieda fin-noll qed tintalab fil-mument mill-Gozo Channel?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li matul l-1999, 2000 u 2001 l-ebda noll ta' vjaġġi magħmula mill-Gozo Channel ma għola.

Għal kuntrarju għal dak li ġara fit-3 ta' Frar, 1997 permezz ta' Avviż Legali Nru. 13 ta' l- 1997, b'seħħ mill-1 ta' Jannar, 1999 diversi nollijiet ġew imraħħsa (Avviż Legali Nru. 277 ta' l-1998).

In-noll għall-Għawdxin minn 75c niżel għal 30c; it-tariffa għal karozzi flimkien man-noll għal xufier residenti f'Għawdex niżel minn Lm4.75 għal Lm2.30; filwaqt li t-tariffa għal mutur flimkien man-noll għal xufier residenti f'Għawdex niżlet minn Lm2 għal Lm1.30.

Ma' dawn ġew introdotti wkoll nollijiet ġodda għall-passiġġieri li jużaw il-vapur wara t-8.00p.m.

Dawn huma ta' Lm1.50 għall-passiġġieri - jiġifieri kien hemm tnaqqis ta' 25c - filwaqt li t-tariffa għal karozzi flimkien man-noll għax-xufier hi ta' Lm4.50c, tnaqqis ta' Lm1.25.

Inżid ngħid li fil-mument m'hemm l-ebda talba għal żieda fin-noll.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT (Kap ta' l-Oppożizzjoni): Il-Ministru jista' jikkonferma li s-sena li għaddiet l-Gozo Channel għamlet telf ta' Lm800,000?

Jista' jikkonferma wkoll li rapport intern rrakkmanda lil Gozo Channel biex tagħmel ekonomija ikbar fit-tmexxija tagħha għar-rigward ta' dak li għandu x'jaqsam mas-servizz tal-catamaran minħabba li qed titlef mal- Lm150,000 fis-sena u biex jitneħħa s-servizz kummerċjali minn Sa Maison?

Jista' jikkonferma wkoll li effettivament is-sena li għaddiet u din is-sena l-ispiża tal-Gozo Channel fit-tmexxija qed tiżdied bil-kbir minħabba mpiegi ġodda li ttieħdu f'din l-aħħar sena u nofs?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA Mr Speaker, jiena m'iniex f'pożizzjoni li nikkonferma dan kollu u se ngħid għaliex.

Il-ministeru għat-trasport u komunikazzjoni huwa l-ministeru regolatur mit-trasport fil-pajjiż u l-Gozo Channel bl-ebda mod ma taqa' taħt ir-responsabbilta' tal-ministeru għat-trasport.

Il-bieraħ fl-aħbarijiet bdew jitkellmu dwar Lm800,000 telf li għamlet il- Gozo Channel, pero' ma kellix iċ-ċans u lanqas l-okkażjoni li nara fid- dettall kif l-istazzjonijiet li rrapportaw din l-aħbar waslu għal dawn il- konklużjonijiet.

MR SPEAKER: Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Ladarba l-Ministru qed jgħid li fis-sistema huwa biss bħala regolatur u għadu kemm tana tagħrif dwar it-tariffi, irid jgħidilna li ma jkunx informat dwar l-andament finanzjarju u ekonomiku ta' azjenda bħall-Gozo Channel?

Jekk inhu r-regolatur, ma joħroġx minnufih li awtomatikament huwa informat dwar kif qed jitmexxa dan is-servizz monopolistiku.

La hu regolatur irid ikun jaf dettaljatament kif inhi għaddejja u x'inhu l-andament tal-Gozo Channel għax allura m'hu regolatur xejn!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Mr Speaker, il-Kap ta' l-Oppożizzoni jaf tajjeb li l-Gozo Channel taqa' taħt il-ministeru għas-servizzi ekonomiċi u l- ministeru għat-trasport u komunikazzjoni huwa r-regolatur li naturalment jirregola diversi aspetti ta' l-operat, inkluż it-tariffi jekk ikun hemm applikazzjoni għal żieda.

Huwa veru li s-sena li għaddiet il-Gozo Channel għamlet it-telf, u r- raġunijiet huma varji pero' b'mod partikolari minħabba l-impatt fiż-żieda taż-żejt u l-impatt tal-vapuri l-ġodda.

Naturalment dawn jikkonsmaw ferm aktar fuel milli jikkonsmaw il-vapuri l-oħra u għandhom security u abbilta` li jbaħħru u jimmanuvraw b'mod aktar effiċjenti mill-vapuri l-qodma, li ħafna minnhom kienu adattati għal ibħra ferm aktar kalmi minn dawk ta' madwar Malta u Għawdex.

Li nista' ngħid hu li qegħdin jittieħdu miżuri u qed jiġi ppreparat ukoll rapport biex inkunu nistgħu nieħdu l-miżuri korrettivi biex inkunu f'pożizzjoni li nnaqsu dan it-telf mingħajr ma jiġi affetwat is-servizz.

Naturalment hemm ċerti servizzi bħal dak tal-catamaran li kien reġa' ġie ntrodott bi prova u sfortunatament is-servizz tiegħu ma kienx qed jiġi wżat biżżejjed biex jiġġustifika l-ispiża tiegħu u għalhekk qed isir re- assessment biex naraw jekk għandux jibqa' għaddej fiċ-ċirkostanzi li l-Gozo Channel tejbet ħafna s-servizz tagħha.

Peress li l-vapuri l-ġodda b'mod partikolari jirrikjedu security aktar ta' nies, kemm biex ikollhom il-classification ta' fire and safety minħabba dak li jista' jinqala' u anke minħabba insurance, fejn qabel konna ngħaddu bi crew ta' sebgħa' jew tmienja minn nies, issa dan kellna nżiduh għal 15-il ruħ peress li dawn il-vapuri huma aktar kumplessi u għamilna investiment tant kbir fihom.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

L-Aġent Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, f'isem il-Prim Ministru nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tabella li turi l-għadd u t-tip ta' bombi u ordinanza oħra tal-gwerra defused/meqruda matul l-2001, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 31974; u

f'isem il-Ministru tal-Finanzi nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Avviż Legali Nru 59 ta' l-2002 - regolamenti ta' l-2002 dwar skema ta' reġistrazzjoni dwar l-investiment.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

MR SPEAKER: L-Aġent Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, skond il-ftehim li ntlaħaq fil-Kumitat tax-Xogħol tal-Kamra, nitlob is-sospensjoni ta' l-ordnijiet tal-ġurnata fuq l-aġenda biex issir diskussjoni, bla mozzjoni u bla vot, u allura mingħajr riżoluzzjoni fl-aħħar, dwar il-mara Maltija fis-soċjeta` tagħna.

MR SPEAKER: Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

IL-MARA MALTIJA

FIS-SOĊJETA`

MR SPEAKER: Rimarki?

L-Aġent Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, se nagħmel introduzzjoni qasira min- naħa tal-gvern għal dan id-dibattitu.

Forsi jekk m'hijiex xi ħaġa unika, huwa rari li f'dan il-parlament ikollna l-okkażjoni li nagħmlu dan it-tip ta' dibattitu miftuħ, mingħajr il-bżonn ta' xi votazzjoni finali.

Din il- Kamra m'hijiex qed tiltaqa' llejla biex tieħu xi deċiżjoni, imma biex tagħmel dibattitu dwar suġġett li huwa kkunsidrat bħala ta' ċerta importanza għall-pajjiż, miż-żewġ naħat tal-Kamra.

Dan id-dibattitu qed isir proprju ftit ġranet qabel jiġi ċċelebrat Jum il-Mara.

Fl-okkażjoni tal-lum nistgħu nifirxu l-opinjonijiet u is-suġġerimenti tagħna dwar ir- rwol tal-mara fis-soċjeta` Maltija, dwar kif dan kif żviluppa tul iż-żmien, dwar kif inhu llum u anke dwar kif jista' jkun 'il quddiem.

Jien nemmen li dan id-dibattitu għandu dawn l-iskopijiet.

Issa wieħed ovvjament qiegħed fil-liberta` li jittratta s-suġġett kif jidhirlu hu, imma fl-opinjoni personali tiegħi personali u fl-opinjoni tal-gvern, naħseb li din hija okkażjoni biex nirrikonoxxu l-ħidma li saret f'pajjiżna tul is- snin biex il-mara Maltija takkwista l-pożizzjoni li tixraqilha fl-iżvilupp tas-soċjeta` tagħna, biex tingħata l-opportunitajiet li jixirqulha biex tkun tista' tiżviluppa l-potenzjal tagħha u d-dinjita` tagħna bħala persuna, u biex tagħti mhux biss kontribut lejn l-iżvilupp ekonomiku, soċjali u kulturali tal-pajjiż, imma tikkontribwixxi wkoll fl-iżvilupp tal- karriera tagħha bħala persuna, f'kuntest soċjali, flimkien mar-raġel, tifforma ċ-ċellula l-iktar importanti f'pajjiżna, u ċioe` l-familja.

Jien mill-ewwel irrid inpoġġi lil dan id-dibattitu fuq livell mhux kontroversjali, jiġifieri ġenwinament nirrikonoxxi li sar ħafna minn gvernijiet differenti u minn diversi segretarji parlamentari li kienu responsabbli mill-qasam tan-nisa fis-soċjeta` Maltija tul is-snin.

Irrid insellem lil dawk kollha li tul dawn is-snin kollha taw il-kontribut tagħhom, u jekk nikkritikaw lil xulxin, wieħed irid ipoġġi din il-kritika fil-kuntest ta' min jipprova jagħmel l-aħjar li jista' ħalli dan il- potenzjal ikun jista' joħroġ u ħalli l-mara takkwista d-dinjita` sħiħa tagħha fis-soċjeta`.

Insellem lil dawk kollha li taw is-sehem tagħhom fis-snin l-imgħoddija, bl- iktar persuni riċenti jkunu il-Ministru Louis Galea, li ħadem għal dan fl- amministrazzjoni ta' bejn l-1987 u l-1996, u lill-Onor.

Helena Dalli, li fl- amministrazzjoni preċedenti kienet segretarja parlamentari responsabbli mill-qasam tan-nisa.

Irridu nirrikonoxxu li sa ftit snin ilu, kien jinħass il-bżonn ta' ħidma biex tinbidel kultura, biex tinbidel mentalita`.

Billi semmejt il-perjodu ta' bejn l-1987 u l-1996, u lill-Ministru Louis Galea, ma jfissirx li ma nirrikonoxxix ukoll il-kontribut li nagħta fis-snin ta' qabel, anke bl-għażliet ta' nisa f'karigi importanti fil-pajjiż.

Fihom infushom dawn l-għażla ma kinux ibbażati biss fuq il-kapaċita` ta' l- individwi imma kien fihom messaġġ importanti li żgur li tressaq minn min għamel l-għażla.

Għalhekk iva, il-gvern preżenti jirrikonoxxi l-ħidma li saret f'dan il-qasam tul is-snin.

Mr. Speaker, jiena naħseb li l-iskop ta' dan id-dibattitu għandna neħduh pass iktar 'il quddiem, billi mhux biss nirrikonoxxu u nsellmu lil dawk li taw is-sehem tagħhom f'dan il-kamp, inklużi organizzazzjonijiet, NGOs u kummissjonijiet li twaqqfu tul is-snin, imma anke nagħmlu analiżi tas- sitwazzjoni li qegħdin fiha, u allura nirrikonoxxu l-istat li qegħdin fih, biex b'hekk ikollna l-opportunita` li nħarsu 'l quddiem, ikollna ċ-ċans li ngħidu iva, fadlilna x'nagħmlu, fadlilna x'ninvestu u fadlilna fuq xiex nikkonċentraw l-attenzjoni tagħna.

Jien nittama li dan id-dibattitu jservi b'mod pożittiv u kostruttiv anke għal analiżi ta' l-istampa li għandna llum, biex naraw fejn nistgħu ntejjbu iżjed fuq dak li diġa' sar fis-snin li għaddew.

Il-ħarsa 'l quddiem hija mportanti ħafna.

Bħalissa f'pajjiżna hawn ċerti proġetti li qegħdin miftuħin għad-dibattitu pubbliku, u dan lejliet li jittieħdu ċerti deċiżjonijiet.

Biex insemmi ftit inizjattivi li ġew varati fl-aħħar ġranet, mingħajr ma nillimita ruħu għalihom, nista' nirreferi għall-white paper għal bidliet fil-liġijiet dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol f'pajjiżna u għall-white paper dwar l-ugwaljanza bejn il-mara u r-raġel fis- soċjeta` tagħna.

Dawn huma dokumenti li issa tressqu bħala proġetti għad- diskussjoni nazzjonali, ħalli fix-xhur li ġejjin nieħdu deċiżjonijiet u nilleġislaw dwarhom.

Nixtieq nagħmel spjegazzjoni qasira dwar il-mod ta' kif in-naħa tal-gvern se tibni dan id-dibattitu.

Aħna dehrilna li d-dibattitu ma kellux ikun limitat għal xi kontribut min-naħa tal-membri parlamentari nisa.

Dehrilna li l-approach, għallinqas min-naħa tal-gvern, m'għandux ikun dan.

Il- messaġġ li nixtiequ nwasslu huwa li dan is-suġġett jinfirex mal-ministeri u mad-dekasteri kollha, u allura l-istedina tagħna hi li min-naħa tal-gvern, f'dan id-dibattitu jipparteċipaw ministru u deputati li għandhom responsabbiltajiet differenti.

Nista' ngħid li fl-interventi li se nisimgħu minn kelliema tal-gvern, se jkun hemm perspettivi differenti, il- perspettiva tal-mara u l-edukazzjoni, tal-mara u l-ekonomija, tal-mara u l- qasam tas-saħħa, tal-mara fil-kuntest ta' leġislazzjoni u jekk il-ħin jippermetti, anke l-perspettiva tal-mara fil-kuntest ta' Għawdex, li hija realta` differenti ` li tipprovdi sitwazzjoni partikolari li forsi tkun tirrikjedi indirizz speċjalizzat.

Għalissa, bħala introduzzjoni, se nieqaf hawn biex inħalli f'idejn id- deputati miż-żewġ naħat tal-Kamra ħalli jesponu l-aspetti differenti dwar dan is-suġġett.

Fl-għeluq ta' dan id-dibattitu imbagħad inkun nista' nwieġeb jew nirreaġixxi għal xi punti li jkunu tressqu.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT: Sur President, waħda mill-kumplikazzjonijiet ta' kull sena qed tkun li l-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali qed jaħbtu fl-istess żmien ta' Jum il-Mara, u allura xi ftit mill-impatt soċjali u komunitarju li din il-ġurnata għandha jkollha, b'xi mod jew ieħor qed jintilef.

Fil-ġimgħa li għaddiet kellna l-proposta min-naħa tal-gvern li bħala parlament nimmarkaw Jum il-Mara billi niddedikaw l-aġġornamenti tal-bieraħt lura, tal-bieraħ u tal-lum filgħodu u filgħaxija għal din il-ġurnata.

In- naħa ta' l-oppożizzjoni ħasset li ma jkunx xieraq li nkomplu ngħattu l- importanza ta' jum bħal dan, simboliku imma anke b'mod konkret, billi naċċettaw din il-proposta.

Għalhekk ipproponejna li minflok, seduta sħiħa tal-parlament għandha tkun dedikata għal diskussjoni dwar il-qagħda soċjali, ekonomika, kulturali u privata tal-mara f'Malta, mingħajr mozzjoni, ħalli ma jkunx hemm xi ħsieb li dan huwa xi ġest partiġġjan, bi qsim tal-ħin bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra, jiġifieri fi ftit kliem, issir sempliċiment diskussjoni.

Madwar tliet snin ilu konna għamilna diskussjoni simili dwar il-qagħda ekonomika f'Malta, u naħseb li f'dak iż-żmien, dik l- inizjattiva kienet tajba bħal din tal-lum, li tippermetti li ż-żewġ naħat jimmarkaw l-ideat u l-analiżi tagħhom dwar il-qagħda tal-mara fis-soċjeta` Maltija.

Sur President, aħna ddeċidejna li jien nagħmel introduzzjoni, nittama qasira, għax il-problema professjonali tagħna n-nies tal-politika hi li ntawwlu wisq fid-diskors li nagħmlu, u l-bqija tal-kontribut ta' l- oppożizzjoni jsir mill-Onor.

Helena Dalli, li hija responsabbli mill- kuntest kollu tad-drittijiet tal-mara, maħsub bħala suġġett fejn b'mod pożittiv, l-awtoritajiet ċivili, l-awtoritajiet politiċi jmexxu dak kollu fl-oqsma differenti tal-ħajja, imexxu dawk il-kundizzjonijiet, il-liġijiet, ir-regolamenti u d-drawwiet li tabilħaqq jippromwovu preżenza dejjem iktar qawwija tan-nisa fil-pożizzjonijiet, fid-deċiżjonijiet, fl-oqsma li jirriflettu fuq ħajjitna u fuq il-futur tagħna.

Il-kelma li nużaw hija "drittijiet tal-mara", imma din ma tagħtiniex biżżejjed sens għal x'inhi l-problema.

Tajjeb li nistaqsu x'inhi l- problema.

Il-problema hi li l-kuxjenza tagħna twassalna biex nifhmu li hawn żbilanċ ta' kontribut u ta' sehem bejn dak li huwa l-ispazju li jieħdu l- irġiel u dak li huwa l-ispazju li jieħdu n-nisa fl-oqsma kollha tal-ħajja.

B'mod iktar qawwi minn hekk imbagħad ngħidu li dan m'għandux ikun.

Hemm bżonn li jsiru ħidmiet sħaħ ħalli dan l-iżbilanċ, dan id-deficit demokratiku, għax fil-fatt, hekk hu, anzi jien ngħid mhux biss deficit demokratiku imma deficit uman, jiġi korrett.

Min-naħa tagħna nemmnu li jeżisti dan l-iżbilanċ u li hemm bżonn ta' ħidma pożittiva – mhux li wieħed jgħid le, imma li jgħid li se nagħmel hekk u hekk – biex l-iżbilanċ jiġi korrett.

Hawnhekk imbagħad iqum il-punt għax diversi spokespersons, diversi nies ta' kalibru, speċjalment jekk ikunu nisa, jgħidu li m'hemm xejn xi jsir għax jekk inħallu l-affarijiet jimxu kif inhuma, hemm l-ispazju sħiħ biex min hu ta' kalibru, min għandu impenn, anke fost in-nisa, jimxi 'l quddiem fid- dinja tad-deċiżjonijiet politiċi u kummerċjali.

L-affarijiet qegħdin hemm, b'mod naturali, qisha d-dinja hi xi pjanta li titla' waħedha, u l- affarijiet b'mod naturali jippermettu li min għandu talent, impenn u ħila, jimxi 'l quddiem u bil-ħila tagħha biss, il-mara tasal fejn għandha tasal daqs l-irġiel.

Aħna naqblu li huwa tajjeb li min jagħmel dan l-akkwist ikollu kull rikonoxximent, imma nħossu li m'huwiex biżżejjed.

Inħossu li hemm bżonn, nerġa' ngħid, ta' ħidma pożittiva biex l-iżbilanċi strutturali fis-soċjeta` tagħna, fil-qagħda ekonomika ta' pajjiżna, jinbidlu.

Allura bilfors irridu nindirizzaw din il-problema b'mod politiku, billi jkun hemm programm politiku maħsub ħalli dawk li nsejħulhom drittijiet tan-nisa, mhux biss jiġu rikononoxxuti, imma jiġi affermati, imsaħħa u mmexxija 'l quddiem.

Filwaqt li nagħmlu hekk, nagħmlu wkoll bħalma għandu kif għamel il-Viċi Prim Ministru u nirrikonoxxu l-fatt li matul is-snin, saru ċerti avvanzi.

Filwaqt li nagħtu ġieh lil min wettaqhom, lil min ħadimhom, lil min oriġinahom, xorta nibqgħu ngħidu li m'huwiex biżżejjed.

Hemm bżonn allura ta' proġett politiku li jkun koerenti u konsistenti, li jirrikjedi imbagħad is-solidarjeta` u l-appartenza mhux biss tan-nisa, imma speċjalment ta' l-irġiel, fejn permezz ta' dan il-proġett politiku, inbiddlu d-dinja ta' madwarna b'mod li lill-ispazji mnaqqsa li fir-realta` jkollhom jaffaċċjaw in-nisa biex javvanzaw l-għanijiet u l-aspirazzjonijiet ta' ħajjithom nwessgħuhom biex tabilħaqq imbagħad jidħlu bilanċi sħaħ fl- ispazji li jkollhom in-nisa u l-irġiel.

Mill-ġdid, aħna ma naċċettawx li dawn l-iżbilanċi huma naturali.

Din hija l- pożizzjoni li partiti soċjali demokratiċi u soċjalisti fl-Ewropa adottaw matul dawn l-aħħar 30 sena, u aħna, bħala Partit Laburista, ninsabu solidali magħhom, fis-sens li hemm bżonn, nerġa' ngħid, ta' ħidma pożittiva biex fejn hemm żbilanċi kontra n-nisa fil-ħajja ċivili, politika, kulturali, ekonomika, amministrattiva u pubblika, inwaddbuhom lura.

Aħna qed ngħidu li hemm bżonn ta' ħidma politika biex nintervjenu b'mod politiku f'dak li jinsab għaddej.

Jiena ngħid ukoll, Sur President, li dan m'huwiex biss imperattiv morali, fis-sens li jekk wieħed iħares lejn il-problematika mil-linja morali, minnufih għandu jgħid li m'huwiex sew li jkun hemm diskriminazzjoni bejn ċittadin u ċittadin, f'dan il-każ ċittadin u ċittadina, fl-aċċess għall- affarijiet li jagħmlu lil ħajja rikka, serja u siewja.

M'huwiex aċċettabbli li xi parti mis-soċjeta`, f'dan il-każ in-nisa, ma jkollhomx l- istess drittijiet, l-istess aċċess reali bħalma għandhom l-irġiel.

Akkost li nitilfu mill-effiċjenza ekonomika tas-soċjeta`, għandna biss dawk il- miżuri li jagħtu drittijiet ugwali lil naħa u lil oħra, imma l-argument imur iktar 'il bogħod għax m'hu veru xejn li bidliet li jwasslu biex l- ispazji li għandhom in-nisa fis-soċjeta` jitwessgħu, se jkollhom impatt negattiv, għallinqas fil-medium term, fuq l-effiċjenza ekonomika tas- soċjeta`, anzi bil-maqlub.

Nargumentaw li huwa fl-interess tas-soċjeta`, biex din iżżid l-effiċjenza u l-effettivita` ekonomika u finanzjarja tagħha u biex tilħaq il-potenzjal kollu tagħha li jinħolqu kundizzjonijiet li fihom, in-nisa daqs l-irġiel jistgħu jipparteċipaw fil-ħidma u fil-ħajja tal-pajjiż.

Għaliex?

Għax ninsabu, speċjalment f'Malta, f'sitwazzjoni fejn qisu hawn fabbrika li nofs il-magni tagħha jintużaw b'50%, b'20%, b'10%.

Meta qed nuża din il-metafora m'inix qed ngħid li n-nisa jew l-irġiel huma magna, għalhekk nittama li wieħed qed jifhem dak li qed nipprova ngħid.

Kull miżura li twassal biex aktar u aktar mill-magni tal-fabbriki jintużaw b'mod ottimali, hija fl- interess ta' l-effiċjenza ekonomika, tat-tkabbir tal-ġid ekonomiku, finanzjarju u soċjali ta' dawk kollha li għandhom x'jaqsmu mal-fabbrika.

Il-punt hu li l-ħidma politika pożittiva favur id-drittijiet tal-mara mhux biss hija moralment ta' min jaqbel magħha, imma biż-żmien se twassal ukoll għal titjib fl-effiċjenza, fil-poter, fil-potenza tal-magna soċjali u ekonomika tal-pajjiż biex timxi 'l quddiem. nerġa' ngħid li ma jistax ikun li parti sostanzjali mit-talenti ta' pajjiżna jiġu mogħtija l-ġenb u jkunu diskriminati b'mod li ma jkunux jistgħu jipparteċipaw bil-kontribut ottimali li huma kapaċi jagħtu.

F'dan il-kuntest mill-inqas irridu nirrikonoxxu, għalkemm l-Onor.

Dalli żgur li se tidħol iktar f'dettal, l-aspetti differenti ta' din il-ħidma pożittiva, l-aspett ta' drittijiet privati u ċivili li n-nisa jkunu jistgħu jgawdu minnhom mhux bħala privileġġ, imma jkunu jistgħu jeżerċitawhom daqs l-irġiel.

Formalment hemm l-argumenti kollha politiċi u kostituzzjonali li jagħtu ugwaljanza lin-nisa, imma fir-realta` hemm ħafna xkiel, ħafna minnu informali, li jrid jiġi indirizzat.

Iva, aħna nemmnu li dawn il-barrieri għandhom jiġu indirizzati b'ħidma u b'deċiżjonijiet politiċi li l-parlament għandu jmexxi 'l quddiem.

Hemm imbagħad il-kwestjoni tad-drittijiet fuq il-post tax-xogħol, fejn il- fatt li l-ħajja tal-mara u tar-raġel ma jimxux fuq l-istess binarji għandu inċidenza fuq il-mod ta' kif in-nisa jistgħu jikkontribwixxu fuq il-post tax-xogħol.

Anke hawn, aħna nemmnu li hemm bżonn ta' riflessjoni sħiħa u eventwalment ta' deċiżjonijiet biex għal dawn l-affarijiet li m'humiex simetriċi fil-mod ta' kif mara tista' tipparteċipa fuq il-post tax-xogħol vis-à-vis r-raġel jew viċi-versa, jinħadmu regolamenti u jimxu 'l quddiem strateġiji ta' direzzjoni li jibbilanċjaw in-nuqqas ta' simetrija li teżisti, ħalli fuq il-post tax-xogħol, tabilħaqq ikun hemm l-ugwaljanza.

Fl-aħħarnett - u din għalija hija l-iktar issue kruċjali - irid ikun hemm ħidma pożittiva biex in-nisa jkollhom aċċess sħiħ mhux għall-post tax- xogħol jew għal postijiet fejn ikun hemm spazju żbilanċjat, imma għal postijiet fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet.

Dan huwa kruċjali għax l-irġiel, ħafna minnhom ħbieb tiegħi, jaraw id-dinja ta' madwarhom bħala ħaġa naturali, għax il-maġġor parti, biex ma ngħidx dawk kollha li huma nvoluti fid-deċiżjoni, huma rġiel, u allura jinfiltraw il-mod ta' kif tiġi skedata l-mistoqsija u l-mod kif qed tiġi indirizzata s-soluzzjoni permezz tal- value systems tagħhom, permezz tal-perceptions u ta' l-esperjenzi tagħhom, u jeskludu minnufih 50% ta' l-esperjenza tas-soċjeta` kollha kemm hi, jiġifieri tan-naħa tan-nisa.

Allura, bħala mod pożittiv ta' kif irridu nindirizzaw l-affarijiet, se jkun u jibqa' dejjem iktar kruċjali l-fatt li rridu naħdmu ħalli fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet ikun hemm preżenza attiva u regolari tan-nisa.

Dan m'huwiex se jsir b'mod naturali, għax bħalissa, il-piżijiet soċjoloġiċi li hemm, jimmilitaw favur l-istatus quo.

Lanqas ma rridu nidħlu fi sqaq fejn għax ikollna 2% jew 4% jew 5% tal-parteċipanti li jkunu nisa, naħsbu li l-problema b'xi mod jew ieħor hi solvuta, għax kulma jiġri jkun dak li jissejjaħ tokenism, u Alla jħares naqgħu f'dan l-iżball.

Aħna nemmnu - u dan imiss minnufih mad-diskussjoni sħiħa dwar kwoti u mhux kwoti - li l-pass 'il quddiem irid ikun il-ħidma pożittiva min-naħa tal- gvern, b'deċiżjonijiet konkreti l-ħin kollu, biex iżid il-perċentwali ta' nisa li qegħdin f'post ta' deċiżjoni, f'post ta' eżekuttiv, u apparti minn dik id-deċiżjoni konxja, sistema ta' kwoti kull fejn tista' tkun applikabbli.

Naf li hawn min jargumenta kontra l-kwoti għax jidhirlu li huma miżura diskriminatorja.

Jien ma ngħidx hekk, imma ngħid li huma miżura ta' rinforzament tal-ħtieġa li jsiru bilanċi, huma mod temporanju ta' kif jiġru l-affarijiet.

Per eżempju f'pajjiżi Skandinavi, fejn din il- kwestjoni ta' kwoti operat għal żmien twil mhux ħażin, issa nstab li m'hemmx għalfejn li wieħed ikompli jagħfas fuq il-kwoti għax f'ċerti każi, in-nisa bdew jaqbżu lill-irġiel, jiġifieri f'dak il-kuntest m'hemmx iktar problemi.

Iva, wieħed jista' juża s-sistema tal-kwoti bħala strateġija temporanja biex toħloq bilanċ fil-pożizzjonijiet fejn jittieħdu deċiżjonijiet.

Allura min-naħa tagħna, se nagħmel punt politiku li imma fl-opinjoni tiegħi, m'huwiex partiġġjan.

Dawn l-aħħar tliet snin, fir-rigward ta' dan il- qasam, kienu moħlija, għax ċerti inizjattivi jmisshom tmexxew 'il quddiem, fil-postijiet tax-xogħol, fir-rigward tal-qagħda tan-nisa fil-ħajja ċivili u privata tagħhom, f'dak li għandu x'jaqsam ma' deċiżjonijiet biex iktar nisa jidħlu f'pożizzjonijiet eżekuttivi, anke jekk hemm bżonn, permezz ta' kwoti, fil-ħtieġa imbagħad li jkun hemm impenn at the highest level mis- sistema governattiva, biex tabilħaqq tiġi indirizzata din il-problema.

Jien nemmen li jekk ma jkunx hemm strutturi li jirriferu direttament għar- responsabbilta` prim ministerjali, m'aħniex se nimxu 'l quddiem.

Jiddispjaċini li f'dawn l-aħħar tliet snin, f'dan ir-rigward waqajna lura, mhux l-inqas, għax l-Onor.

Helena Dalli, meta kienet segretarja parlamentari, kellha numru ta' inizjattivi għaddejjin, li kienu tajbin, ma kien hemm xejn politiku partiġġjan fihom, u xorta twaqqfu, tħallew fuq l- ixkaffa u issa qegħdin jerġgħu taparsi jiġu mirduma taħt studji ġodda li m'huma se jwasslu għal imkien.

Dan huwa ħażin.

Nerġa' ngħid li l-ħtieġa li jkun hemm ħidma pożittiva, affermazzjoni dejjem iktar qawwija ta' drittijiet aqwa għan-nisa, jiġifieri drittijiet ugwali bejn nisa u rġiel, għandha tkun il-lodestone ta' l-istorja kollha.

Jekk ma jkunx hemm dan l- impenn u din il-ħidma, f'termini relattivi u jien ngħid, anke f'termini assoluti, se naqgħu lura, iktar u iktar għax imbagħad nistgħu nibdew nikkuntentaw ruħna, kif qed jiġri f'dawn iż-żminijiet, b'ħafna tokenism.

M'hemm xejn agħar mit-tokenism, fejn wieħed ikun mingħalih li qed jimxi 'l quddiem, li qed javvanza, u fil-fatt ikun qed jirriafferma u jsaħħaħ stereotypes qodma li ma jagħmlulux ġieh.

Naħseb li allura dan il-parlament, f'din id-diskussjoni bla vot, għandu jieħu l-opportunita' biex b'mod prattiku jmexxi dawk il-miżuri li huma within reach.

Ovvjament, hemm imbagħad miżuri li mhux kulħadd jaqbel dwarhom.

Jiena naf li min-naħa tal-gvern, per eżempju fir-rigward tal- kwestjoni tal-kwota, ma tantx hemm entużjażmu.

Min-naħa l-oħra għallinqas il-gvern jista' jimpenja ruħu biex ċerti persentaġġ ta' diretturi fuq il- kumpanniji tiegħu jkunu nisa, għax mill-impressjoni li għandi jien, f'dan ir-rigward waqajna lura.

Allura l-appell tiegħi hu li llejla, mhux biss bil-kliem imma forsi anke b'fatti konkreti, min-naħa tal-gvern nisimgħu b'xi tnejn jew tliet impenji konkreti, bit-time limits tagħhom, li juru tabilħaqq li hemm interess ġenwin ħalli dak li jingħad dwar id-drittijiet tal-mara f'Jum il-Mara, ma jkunx sempliċiment kliem ta' l-okkażjoni imma jkun parti minn programm ta' azzjoni li tabilħaqq ikun maħsub biex jitwettaq.

Wara kollox huwa l-gvern li jiddeċiedi u li jmexxi.

Min-naħa ta' l-oppożizzjoni, f'dan il-kuntest ta' diskussjoni miftuħa, se jkun hawn survey sħiħ ta' fejn wasalna u ta' x'nistgħu nagħmlu.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

Il-Ministru tas-Saħħa.

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mr Speaker, peress li l-ħin għad-dispożizzjoni tiegħi huwa limitat, se nkun ftit ristrett f'dak li se ngħid.

Naħseb li m'hemmx dubju li l-kelliema kollha ta' din in-naħa tal-Kamra jaqblu mal-Kap ta' l-Oppożizzjoni li qed iħeġġeġ lill-gvern u lill-ministri biex kulħadd jindividwa fejn ikun jista' jgħin iktar ħalli jkun hawn l-ugwaljanza li tant nixtiequ.

Pero' naħseb li xi kultant ninqabdu - u jiena ngħid b'sens tajjeb - nikkritikaw jew inħarsu lejn dak li hemm bżonn isir, u ninsew dak li diġa' sar tul dawn l-aħħar snin.

M'iniex se nillimita ruħi għal x'sar fl-aħħar tliet snin, pero' żgur li bħala Ministru tas-Saħħa u anke bħala tabib, meta nħares lura u nara x'sar fl-aħħar 20, 30 sena fir-rigward ta' l- avvanz 'il quddiem tan-nisa Maltin, ikolli bilfors nitkellem b'ċertu sens ta' sodisfazzjon kbir.

Naħseb li ħadd minn din il-Kamra m'għandu għalfejn ifakkar lill-partit Nazzjonalista u jħeġġu biex jaħdem favur in-nisa.

Il-gvern Nazzjonalista jemmen fl-ugwaljanza tal-mara, pero' daqstant ieħor huwa konxju mill- bidliet sostanzjali li jeżistu bejn is-sessi, u li jirrikjedu attenzjoni partikolari.

Naħseb li waħda mill-affarijiet li nsejna nirrimarkaw fuqha sa issa huwa l-fatt li l-gvern Malti, mingħajr ma insemmi liema gvern kien, kien wieħed mill-ewwel gvernijiet li f'dak li għandu x'jaqsam mas-saħħa, beda jiġbor statistika separata taż-żewġ sessi, li imbagħad seta' jużaha bħala parametru biex ikejjel kemm verament kien qiegħed miexi lejn l- għanijiet tiegħu.

Tajjeb li f'dan l-istadju nagħmel riferenza għal dak li n- nisa Maltin akkwistaw fl-aħħar snin.

Jekk iħarsu lejn il-life expectancy tan-nisa, naraw li fl-1999 din kienet ta' 79.8, jiġifieri ferm iktar għolja mill-medja tal-life expectancy tan- nisa fl-Ewropa.

Naħseb li dan ma sarx b'kumbinazzjoni imma għax gvern wara l-ieħor irrikonoxxa lis-settur tas-saħħa bħala wieħed mill-oqsma fejn kellu jikkonċentra l-ħidma tiegħu.

Pero' l-istatistika tal-life expectancy m'hijiex iżolata.

Hemm statistiċi oħra li jirriflettu wkoll fuq is-saħħa tan-nisa, bħal per eżempju l-infant mortality, li fl-1999 kienet ta' 7.2 per 1000 life births u fl-istess sena, il-pre-natal mortality kienet ta' 10.8 per 1000 life births.

Il-maternal mortality, li ovvjament hija indikatur tal-kumplikazzjonijiet jew ta' kemm l-ante-natal care hija tajba, għall-perjodu ta' bejn l-1990 u l-1996 kienet ta' 11.2 per 100,000 life births, li hija wkoll inqas mill-medja fil-komunita` Ewropea.

Għalhekk naħseb li d-dipartiment tas-saħħa rrikonoxxa d-differenza li hemm bejn il- bżonnijiet taż-żewġ sessi.

Għalkemm f'din il-Kamra nitkellmu dwar l-ugwaljanza bejn is-sessi u dwar id- drittijiet ta' l-istess sessi, ħadd minna ma jista' jiċħad li n-nisa Maltin, forsi iktar minn nisa oħra Ewropej, għandhom responsabbilta` li qatt ma jistgħu jerfagħuha l-irġiel.

Naħseb li huwa mportanti li din ir- responsabbilta` tibda tiġi rikonoxxuta u jitfasslu anke policies dwarha.

Bħala tabib nista' ngħid li kull meta nżur tfal morda, qatt ma nsib lill- missier jieħu ħsiebhom, imma dejjem lill-omm.

Huwa awtomatiku li meta jkun hemm tfal li jimirdu, tkun l-omm li tara kif se tirranġa, anke billi jekk tkun taħdem, tieħu unpaid leave, biex tieħu ħsiebhom.

Dan ifisser li fil- kultura tagħna hemm ċerti rwoli li nagħmlu x'nagħmlu, dejjem se jibqgħu jsiru mill-mara.

Fil-fatt it-tfal stess jippretendu li f'mument ta' diffikulta`, l-ewwel rifuġju tagħhom tkun proprju ommhom.

L-omm għandha ċerta responsabbilta`, u din ġejja mill-fatt li hija l- persuna li trid tieħu ċerti deċiżjonijiet sa mill-ewwel nifsijiet ta' uliedha, per eżempju fir-rigward tal-breast feeding, li imbagħad fuq dik id- deċiżjoni jiddependi l-futur tas-saħħa ta' uliedha.

L-omm tista' tkun importantissima ħafna biex tnaqqas jew iżżid, ovvjament skond l-attitudni tagħha, l-istress li jsofru t-tfal waqt li jkunu qed jattendu l-iskejjel.

Iktar minn hekk, il-parir u l-influwenza ta' l-omm fir-rigward ta' l-abbuż ta' l-alkoħol u t-tipjip huma kollha responsabbiltajiet importanti li s- soċjeta` titfa' awtomatikament fuqha.

L-istess jista' jingħad għal dak li għandu x'jaqsam ma' family planning.

Naħseb li mingħajr ma rridu, ir- responsabbilta` nitfgħuha iktar fuq il-mara milli fuq ir-raġel.

Mr Speaker, anke jekk aħna l-irġiel ma rridux naċċettaw dan il-fatt, irridu nammettu li n-nisa huma fiżikament ħafna iktar b'saħħithom minna.

Jien qrajt kemm-il darba artikli li jgħidu li kieku raġel u mara jintefgħu f'nofs deżert jew f'nofs l-Antartiku, dejjem il-mara se tkun li toħroġ ħajja.

Strutturalment, il-mara hija mibnija b'mod differenti mir-raġel.

Hija mibnija b'mod li tkun tista' tlaħħaq ma' l-istress li l-funzjoni tagħha fis-soċjeta` titfa' fuqha.

F'ċerti perjodi partikolari fil-ħajja tagħha, mingħajr ma wieħed irid, jintefa' fuq il-mara piż żejjed, bħal per eżempju l-istress fil-perjodu tat-tqala u l-periklu ta' psikosi waqt il- ħlas.

Illum in-nisa Maltin qed jgħixu ħajja itwal, u l-problemi li qed jaffaċċjaw huma differenti minn dawk ta' l-irġiel.

Ma nistgħux ninsew li n-nisa huma iktar suġġetti mill-irġiel għall-kanċer tas-sider.

Ovvjament, lilna tinkwetana wkoll l-istatistika li qegħdin niġbru, li turi li minkejja l- promozzjoni kollha li qed issir, iktar nisa qegħdin ipejpu u iktar nisa se jibdew jimirdu b'mard tal-qalb u kumplikazzjonijiet oħra.

Ma nistgħux ninsew li għalkemm fiżikament, in-nisa huma iktar reżistenti u b'saħħithom mill-irġiel, l-istruttura tagħhom m'hijiex, u allura dan jagħmilhom suġġetti għal ċerti sitwazzjonijiet partikolari bħal domestic violence.

Naħseb li m'hemmx dubju li n-nisa u l-irġiel huma bioloġikament u soċjalment differenti, u għandhom bżonnijiet li jistgħu jiġu indirizzati jekk aħna nagħtu konoxxenza tagħhom kull meta nkunu qed infasslu policies, programmi u proġetti biex nindirizzaw l-issues differenti.

Il-Kap ta' l- Oppożizzjoni appella li m'għandniex nisfurzaw biex nagħmlu dawn l- affarijiet, imma għandna nibdew nikkultivaw kulturali li għalina tkun second nature, li meta nkunu qed infasslu ċerti policies, nibdew nagħtu kas ta' dawn id-differenzi fis-sessi.

Hawnhekk irrid ngħid ukoll li forsi iktar minn ministeri oħrajn, il-health division kienet waħda mil-lead ministries li rrealizzat dawn il-bżonnijiet, u dan mhux għax ġabret l-istatistiċi jew għax kienet fasslet policies għal ta' l-apposta, biex jinkisbu r-riżultati pożittivi li qed naraw illum.

M'hemmx dubju li f'dawk li huma riżultati, stajna niksbu ħafna iktar, imma ovvjament, wieħed ma jistax jagħmel ċerti prioritajiet li ma jkunx jiflaħ jagħmilhom.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni qal li l-gvern għandu jkun il- promotur ta' dan il-kunċett, u jien naħseb li fil-fatt, dan diġa' qiegħed isir.

Jekk inħarsu lejn il-caring professions naraw li minkejja li sa ftit taż-żmien ilu, dawk il-professjonijiet li għandhom x'jaqsmu man-nursing kienu predominati min-nisa u il-professjonijiet speċjali kienu ppredominati mill-irġiel, illum, 50% ta' dawk li qed jattendu għall-korsijiet fil- mediċina huma nisa.

Il-persentaġġ ta' tobba reġistrati li huma nisa qiegħed dejjem jiżdied, u fil-fatt sal-lum dan ilaħħaq mat-30%.

Sur President, kif diġa' għedt, ħafna drabi aħna nintilfu fil-kritika u f'dak li jrid isir 'il quddiem u ninsew dak li nkunu diġa' għamilna.

Fil- fatt irrid ngħid li 32% tar-rappreżentanti fuq il-bordijiet tad-diviżjoni tas-saħħa huma nisa.

Madwar 7% tal-konsulenti huma nisa wkoll, u mid-disa' direttorati li hemm fid-diviżjoni, 4 minnhom huma mmexxija minn diretturi nisa.

Lil dawn iċ-ċifri nistgħu nqabbluhom mal-flixkun li min jarah nofsu mimli u min jarah nofsu vojt.

Ovvjament, aħna narawh nofsu mimli, u l-ħidma li rridu nagħmlu tul din il-leġislatura trid tkun indirizzata biex dak in-nofs li għadu vojt, nimlewh.

Kif diġa' għedt, dawn il-kisbiet mhux kollha saru taħt gvern Nazzjonalista, anzi l-opening statement tiegħi kien li l-kisbiet saru għax iż-żewġ partiti politiċi jirrikonoxxu l-importanza tas-saħħa f'pajjiżna.

Pero', l-aħħar ċifri li semmejt kienu frott tal-ħidma ta' l- amministrazzjoni preżenti, ħidma li jiena ċert li se tkompli, mhux biss fid- diviżjoni tas-saħħa imma anke f'ministeri oħra.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Aktar rimarki?

L-Onor.

Anthony Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Mr Speaker, fl-opinjoni tiegħi f'dan id-dibattitu qed nitkellmu dwar l-iżjed ħaġa mportanti f'ħajjitna.

Filwaqt li storikament naraw li l-iżjed nies li kienu kapaċi jistudjaw fl-universita` kienu rġiel, jekk inħarsu lejn l-universita` tat-triq, l-universita` ta' kif jgħix il-bniedem jgħix, jgħajjex lill-familja tiegħu, iġebbed il-flus li jkollu biex ilaħħaq ma' l-ispejjeż tad-dar, insibu li n-nisa kienu l- iktar kapaċi.

Għalija, il-mara hi l-partner fil-ħajja, l-accountant, il-book-keeper, il- persuna li tieħu ħsieb lill-familja.

Allura naħseb li fit-tellieqa ta' min hu l-aħjar fl-universita` tat-triq, ċertament li r-rebbieħa hija l-mara, u rebbieħa mhux bi ftit, imma b'ħafna.

Għalhekk inħoss li għandna nkunu grati għall-fatt li l-mara hija dik il-persuna li tagħmel il-familja.

Mr Speaker, bħalma qalu l-kelliema ta' qabli, jien nixtieq inwassal il- messaġġ tal-bdil fil-kultura.

Biex nitkellem ftit dwar il-mara mill-aspett legali, nista' ngħid li sa l-1973, meta din kienet tiret proprjeta`, biex tamministraha kien ikollha l-bżonn tal-firma tar-raġel.

Din kienet assurdita` li kienet tirrifletti l-fatt li l-mara ma kinetx tingħata ċ-ċans biex tesprimi d-drittijiet tagħha, avolja llum nafu li xorta waħde kienet tkun kapaċi tamministra tajjeb l-affarijiet tagħha.

Sa l-1973, meta mara tiżżewweġ kienet tidħol f'limbu tal-medju-evu, fejn jekk ma kienx ikollha kitba taż-żwieġ, ir-raġel tagħha seta' jħalliha mingħajr saqaf fuq rasha, jiddejjen fuq il-proprjeta` tagħhom, u dan mingħajr il-bżonn tal-firma tagħha.

Iva, f'dawk iż-żminijiet dawn kienu affarijiet realistiċi.

Nafu wkoll li mhux darba jew it-tnejn li l-mara kienet tispiċċa tbati minħabba affarijiet oħra.

Per eżempju jiena ftit naf nisa li jilagħbu l- karti fil-ħwienet bil-lejl, imma rġiel li jilagħbu l-karti u li sallbu lill- familja tagħhom għax ma tawx każ, naf ħafna.

Nafu ukoll li f'każijiet bħal dawn, kellha tkun il-mara li tara kif se tqanċeċ minn hemm u minn hawn biex titma' lil uliedha uliedha.

Il-messaġġ li nixtieq inwassal illum hu biex il-gvern u l-oppożizzjoni ma jibqgħux jgħajjtu lill-mara bħala housewife.

Il-mara m'hijiex housewife, il- mara hija l-family-maker ta' dan il-pajjiż.

Jien nista' ngħid li jekk inkun naf li sejjer id-dar imma l-mara m'hijiex se tkun hemm, kważi nitlef l-interess li mmur.

Jekk il-mara ssiefer u magħha tieħu lit-tfal, jien żgur li mmur norqod għand il-ġenituri tiegħi biex inħossni parti minn familja.

Din hija r-realta` li nistgħu nħarsu lejha u nitbissmu u nistgħu ngħidu li hi esaġerata, pero' xorta jibqa' l-fatt li l-mara hija kapaċi tikkumbatti mal-ħajja taħt iċ-ċirkostanzi kollha.

Fil-fatt, jekk wieħed jara ftit x'jiġri minn persuna wara l-mewt tas-sieħeb jew sieħba tagħha jsib li f'dawk iż-żwiġijiet fejn l-ewwel persuna li tmut tkun il-mara, it-tendenza hi li r-raġel imbagħad f'qasir żmien, filwaqt li t-tendenza li l-mara tmut f'qasir żmien wara l-mewt ta' żewġha, hija inqas, bil-perċentwali jkunu ta' kważi 2:1.

Dan jiġri għax il-mara għandha l- kapaċita` li tkun iżjed realistika, taċċetta ċ-ċirkostanzi, timponi ruħha hi fuq iċ-ċirkostanzi u mhux tħalli liċ-ċirkostanzi jiġru biha.

Mr Speaker, nistgħu ngħidu wkoll li hija l-mara li tiġġieled at first hand ħafna mid-daqqiet ta' ħarta li jsofru l-ħaddiema fin-negozju tagħhom, minħabba mard jew xi ċirkostanzi oħra li mhux dejjem ikunu ġabuhom b'idejhom huma.

U dan biex il-mara tkun tista' tkompli taqdi l-bżonnijiet ta' uliedha.

Hija l-mara li tkompli, għal darba, tnejn, tlieta, tara kif twassal, minn ġimgħa għal ġimgħa, sabiex uliedha jbatu l-inqas possibbli.

Huwa proprju dan li qed niċċelebraw illum.

Qed niċċelebraw u nroddu ħajr lin-nisa kollha Maltin għall-ħin, għad-dedikazzjoni, għall-imħabba li jagħtu lill-familja tagħhom u għall-mod ta' kif imexxuha.

Biex niċċajta jiena ngħid li dak li hu tiegħi hu tal-mara, dak li hu tal-mara huwa tagħha biss, tħallini għallinqas nuża l-karozza, pero' Alla jħares il-mara ma tamministrax l-affarijiet fid-dar.

Fid-dinja moderna tal-lum, bl-esiġenzi ġodda li hawn, fejn il-basic necessities u l-prezzijiet tagħhom m'għadhomx dawk tal-bieraħ, Alla ħares ma tkunx il-mara li fl-aħħar tax-xahar tara kif se tqassam il-paga.

Pero' rrid ngħid li llum il-mara żgur li ngħatat id-dritt li għallinqas tkun realistikament aċċettata mis-soċjeta`, tieħu dak li hu dovut lilha u tkun at least an equal partner fiż-żwieġ bejnha u bejn ir-raġel.

Iva, anke fir-rigward ta' finanzi ta' koppja fejn kemm ir-raġel kif ukoll il-mara jkunu jaħdmu, biż-żmien il-gvern addotta l-kultura li l-mara għandha tiġi ntaxxata b'mod separat, ħalli hi wkoll tkun qed tingħata ċerti benefiċċji u ma tibqax titqies bħal qabel, fejn id-differenza bejn it-taxxa ta' ġuvni u dik ta' raġel miżżewweġ kienet tkun minima.

Imma minkejja dan kollu, għad fadal ħafna iżjed xi jsir.

F'dan l-istadju, il-messaġġ tiegħi hu li sar ħafna xogħol fuq il-liġi tas- suċċessjoni u l-liġi ċivil, fejn sfortunatament, minkejja li fuq il-karta, dawn taw lill-mara ċerti drittijiet li ġabuha fuq binarju ugwali, fir- realta` tal-ħajja, sal-lum il-mara għadha m'hijiex fuq l-istess binarji tar- raġel.

Waħda mill-iktar binarji li nħoss li se tkun importanti fil-ħajja ta' għada hija dik li peress li llum, il-familja hija iżgħar, hemm inqas tfal, li wara li jiżżewġu, jibqgħu jaħdmu kemm huma kif ukoll il-partners tagħhom, min jikber fl-eta` u min jibqa' ħaj fost il-koppja, żgur li se jiġi affettwat b'dan.

Għalhekk naħseb li wasal iż-żmien li l-liġi ta' Malta tiġi emendata biex filwaqt li nżommu f'moħħna r-responsabbiltajiet li għandna lejn uliedna, li nedukawhom u nibdewhom fil-ħajja, ikun hemm id-dritt li żewġ persuni miżżewġin jkunu jistgħu jħallu lis-sieħeb jew sieħba werrieta tagħhom.

Dan għaliex jekk għall-grazzja ta' l-argument, kif semma' l-Ministru Deguara, illum in-nisa qed jgħixu iżjed, iktar u iktar għax ġeneralment, mill-eta' l- mara tkun iżgħar mir-raġel, din ikolla l-mezzi at hand sabiex fl-aħħar snin ta' ħajjitha, ma tkunx tiddependi minn ulieda u tkun tista' tiddisponi liberament minn proprjeta' jew tuża l-mezzi finanzjarji li tkun ġemmgħet flimkien ma' żewġha fiż-żwieġ biex tkun tista' tidħol f'dar ta' l-anzjani li trid hi.

Mr Speaker, nagħlaq dan l-intervent qasir tiegħi billi nawgura li fil- futur, is-sitt membri nisa f'din il-Kamra jkomplu jkunu kapaċi jimxu u jagħtu kontribut siewi daqsna l-irġiel.

Nawgura wkoll lin-nisa kollha, li nhar il-Ġimgħa hija l-festa tagħhom, il-jum li jroddilhom, u li kif qalu tajjeb il-Kap ta' l-Oppożizzjoni u l-Viċi Prim Ministru, fir-rigward ta' ċerti affarijiet li ma' jinvolvux partiġġjaniżmu, jekk hemm bżonn anke nħabbtu rasna ma' xulxin u l-emendi li hemm bżonn li jsir biex jagħtu iżjed saħħa, isiru fl-inqas żmien possibbli, possibbilment anke matul din il- leġislatura.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Ministru Bonnici.

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Mr Speaker, huwa l-pjaċir tiegħi li għal ftit tal-minuti nitkellem dwar suġġett importanti bħalma huwa r-rwol tan-nisa fis-soċjeta' Maltija, anke mill-aspett ekonomiku.

L-ewwelnett, huwa tajjeb li wieħed jgħid li f'dawn l-aħħar għaxar snin – u qed ngħid għaxar snin għax x'imkien irrid naqta' linja – mill-14,000 impjieg li ġie kkreat f'dan il-perjodu, madwar 8,800 impjieg ġew okkupati minn nisa filwaqt Ii kienu biss 5,200 dawk l-impjiegi li ġew okkupati minn irġiel.

Pero', minkejja dan, in-numru ta' nisa Maltin li għandhom impjieg huwa relattivament baxx, imma l-fatt li f'dawn l-aħħar l-għaxar snin, il- maġġoranza ta' l-opportunitajiet ta' xogħol li kien hawn, marru għand nisa, jawgura tajjeb għal pajjiżna.

Jien wieħed minn dawk li nemmen li biex is- soċjeta' tagħna tkun tista' tuża t-talenti tagħha kollha bl-iktar mod flessibbli u bl-iktar mod wiesa', irid ikollha opportunitajiet.

M'għandix dubju li minkejja li f'dan il-qasam għad hemm ħafna u ħafna xogħol xi jsir, min-naħa l-oħra sar progress sostanzjali, għax minn madwar 30,000 mara li kienu jaħdmu sa l-1990, illum din iċ-ċifra telgħet għal 40,000.

Mr Speaker, huwa ovvju Ii wieħed jistaqsi fiex aħna meta mqabbla ma' pajjiżi oħra.

Hawnhekk naraw li filwaqt li fl-1990, ir-rata ta' parteċipazzjoni tan-nisa fid-dinja tax-xogħol kienet ta' 26%, fis-sena 2000 din telgħet għal 31%.

Fil-fatt, bil-permess tal-Kamra nixtieq inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra graph li turi ċerti fluctuations interessanti, għax ir-rata ta' parteċipazzjoni tvarja minn żmien għal żmien u skond l- opportunitajiet li jkun hawn.

Meta jkun hawn ħafna opportunitajiet ta' xogħol, ikunu n-nisa li l-iktar li jisfruttaw dan iċ-ċans filwaqt li meta dawn l-opportunitajiet jonqsu, in-numru ta' nisa li jsibu xogħol ikun ferm inqas minn drabi oħra.

Nerġa' ngħid li għalkemm f'dawn l-aħħar għaxar snin, il-persentaġġ ta' nisa jaħdmu tela' b'iktar minn kwart għal 31%, meta mqabbla ma' ta' pajjiżi oħra, din ir-rata għadha baxxa ħafna għax per eżempju fl-Unjoni Ewropea, ir-rata ta' parteċipazzjoni tan-nisa fid-dinja tax-xogħol hija ta' 59%, jiġifieri aħna għadna kważi nofs triq.

Jien naħseb li dan il-punt jirrifletti r-rata ta' żvilupp ta' pajjiżna, jiġifieri li pajjiżna għadu m'huwiex qed jipprovdi opportunitajiet biżżejjed biex fis-soċjeta` tagħna jkun hawn livell ta' parteċipazzjoni fid- dinja tax-xogħol daqs dak ta' pajjiżi oħra.

Per eżempju fl-OECD, li jinkorpora fih 26 pajjiż, mhux 15 bħall-Unjoni Ewropea, il-medja ta' parteċipazzjoni tan-nisa fis-suq tax-xogħol hija ta' 60%.

Fl-Irlanda, il- parteċipazzjoni tan-nisa laħqet il-55% filwaqt li fl-Italja, din ir-rata hi ta' 46 % u fil-Greċja u fi Spanja hija ta' 49%.

Fl-opinjoni tiegħi, il- fatt li l-persentaġġ f'Malta huwa ta' 31% huwa indikatur rilevanti biex wieħed ikejjel il-livell ta' opportunitajiet li hawn f'pajjiżna.

Filwaqt li fl-aħħar għaxar snin sar progress, irridu niżguraw li noħolqu iktar opportunitajiet ta' xogħol, b'mod partikolari għal dawk in-nisa li s'issa għadhom ma pparteċipawx fid-dinja tax-xogħol u allura jridu jkollhom opportunitajiet ta' xogħol adattat għall-iskills tagħhom.

Mr Speaker, jekk inħarsu lejn id-distribution ta' l-impjiegi naraw Ii l- uniku ġeneru ta' xogħol fejn hemm jaħdmu iktar nisa milli rġiel huwa dak li għandu x'jaqsam ma' l-edukazzjoni.

Dan huwa interessanti għax ifisser li f'settur li huwa daqshekk formattiv, in-nisa qed jagħtu kontribut fost il- familji Maltin.

Skond il-labour force survey, fl-2001 kien hemm 4,091 raġel jaħdem fis-settur ta' l-edukazzjoni filwaqt li n-numru ta' ħaddiema nisa fl- istess qasam kien ta' 6,700.

Fil-fehma tiegħi, tajjeb li wieħed jirrifletti fuq dan il-fatt li f'settur daqshekk importanti, l-ikbar kontribut qed jingħata min-nisa.

Irrid ngħid li min-nisa kollha li għandhom impjieg, 14% għandhom livell ta' edukazzjoni terzjarja, waqt li l-istess persentaġġ fil-każ tal-ħaddiema rġiel huwa ta' 9.5%.

Ovvjament, in-numru ta' rġiel li għandhom impjieg ilaħħaq il-100,000 waqt li t-total ta' nisa li jaħdmu huwa ta' madwar 40,000, jiġifieri l-ammonti totali huma differenti.

Pero' xorta jibqa' l- fatt li din hija xi ħaġa interessanti għax turi wkoll li l-firxa ta' dawk li jaħdmu hija bbażata fuq livell ta' edukazzjoni iktar għoli.

Sfortunatament, jekk wieħed iħares imbagħad lejn il-persentaġġ tan-nisa li għandhom livell terzjarju ta' edukazzjoni li huwa inactive, isib li kulma hemm huma 1.4% filwaqt li l-persentaġġ ta' l-irġiel huwa ta' 6%.

Jien naħseb li dan huwa frott tal-fatt li fil-passat kien hemm it-tendenza li inqas nisa kienu jmorru l-Universita' u għalhekk illum għadna qed insofru minn dan l-effett, avolja bħalissa hemm ħafna studenti universitarji li huma nisa.

Pero' m'hemmx dubju li l-edukazzjoni hija parti importanti ħafna fl-iżvilupp ta' l-opportunitajiet ta' kull individwu.

Mr Speaker, waħda mill-iktar affarijiet li personalment tatni ħafna sodisfazzjon kienet li meta fl-1990 kont naħdem bħala advisor fl-uffiċċju tal-Prim Ministru, konna għamilna r-riforma ta' l-income tax fejn mhux biss naqqasna r-rata ta' taxxa marġinali minn 65% għal 35%, pero' ntroduċejna element importanti ħafna għal dawk in-nisa miżżewġin li kienu jaħdmu u li d- dħul tagħhom kien jingħaqad ma' dak tar-raġel, bil-konsegwenza li kienu jiġu ntaxxati b'rati għoljin ta' anke 50% u 60%.

Dik kienet sitwazzjoni inġusta, kienet mażżra ma' għonq l-ekonomija ta' pajjiżna u għalhekk ninsab konvint li din kienet waħda mill-fatturi li fil-fatt wasslu biex ikun hawn parteċipazzjoni iktar wiesa' tan-nisa fis-suq tax-xogħol u biex ikun hawn sitwazzjoni ferm iktar ekwa u ġusta.

M'hemm l-ebda ġustifikazzjoni li wieħed jista' jsib biex mara miżżewġa tiġi ntaxxata mill-ewwel b'rata iktar għolja minn dik ta' raġel jew ta' mara oħra li ma tkunx miżżewġa, għax indirettament din is-sistema kienet qed tassumi li l-post ta' mara miżżewġa m'huwiex fuq il-bank tax-xogħol għax kważi kważi tkun qiegħda tieħu post ħaddieħor.

Jien naħseb li din il-mentalita' kienet żviluppat sforz in- nuqqas ta' opportunitajiet ta' xogħol li kien hawn fil-passat.

Ċertament li aħna ma nistgħux nibbażaw is-soċjeta' tagħna fuq dan l-aspett.

Jien nawgura li nhar il-Ġimgħa tkun ġurnata feliċi għan-nisa kollha, u nawgura wkoll li nkomplu għaddejjin bil-proċess ta' riforma biex b'hekk pajjiżna jkun verament jirrifletti aspetti ta' opportunitajiet mill-iktar wiesa' għas-soċjetajiet kollha, b'mod partikolari għan-nisa li fil-passat ma kellhomx opportunitajiet ta' xogħol daqs kemm għandhom illum u daqs kemm għandhom f'pajjiżi oħra.

Dan jista' jsir biss billi aħna bħala gvern inkomplu nħaddnu politika li tippromwovi lir-rwol tal-mara fis-soċjeta' tagħna.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Ministru Louis Galea.

ONOR.

LOUIS GALEA(Ministru ta' l-Edukazzjoni): Sur President, fil- kontribut tiegħu, il-Kap ta' l-Oppożizzjoni rrimarka li fir-rigward tal- mara, formalment jeżistu drittijiet politiċi, legali u kostituzzjonali imma fil-prattika għad fadal ħafna iktar xi jsir.

M'hemmx dubju li jien naqbel li fil-prattika għad fadlilna triq twila u għad irridu nirreġistraw bosta akkwisti, pero' ma nistax naqbel ma' l-ewwel parti ta' din l-istqarrija li tgħid li formalment għandna drittijiet politiċi, legali u kostituzzjonali li poġġew it-tema ta' l-ugwaljanza tal-mara fil-konfrot tar-raġel fuq bażi soda.

Irrid ngħid li l-ewwelnett, mhux dejjem kien hekk.

Aħna llum nistgħu niftaħru mad-dinja kollha li l-mara għandha l-istess status legali, politiku, kostituzzjonali bħar-raġel.

Din hija xi ħaġa li nistgħu ngħidu li bdejna ngħixuha f'dawn l-aħħar għaxar snin.

Fil-fatt kienet propjru amministrazzjoni Nazzjonalista li bidlet il-Kostituzzjoni u ntroduċiet diversi miżuri oħra.

Sur President, jien ma naqbilx lanqas ma' dak li donnu ried jgħid il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, u ċioe' li formalment għandna l-liġijiet imma fil- prattika bqajna lura.

Anke hawnhekk, jien naħseb li l-mara Maltija rreġistrat progress mgħaġġel u qawwi frott ta' deċiżjonijiet politiċi, ta' liġijiet li għadda dan il-parlament, ta' strateġija li waqqaf il-gvern b'impenji li kellu ma' l-elettorat Malti f'elezzjoni wara l-oħra.

Għaliex huwa formalita` l-fatt li għandna l-kostituzzjoni li tipprojbixxi d- diskriminazzjoni abbażi ta' sess?

Hija formalita' li aħna għandna liġi tal- familja li tat dawk id-drittijiet kollha lill-mara miżżewġa, drittijiet li qabel ma kellhiex?

Hija formalita` li l-mara ġiet mogħtija sensiela ta' benefiċċji soċjali li huma tailormade biex din tkun tista' twettaq il- missjoni tagħha aħjar?

Huwa formalita' dak li semma l-Onor.

Bonnici, u ċioe` li d-diversi miżuri wkoll huma tailormade proprju biex fil-prattika l- mara jkollha status tagħha, li jkun iktar benefiċċjarju, fl-ekonomija u fil- familja?

Għalhekk jien xtaqt li mill-ewwel ngħid li iva, il-mara Maltija qiegħda tagħmel progressi kbar.

Jekk inħarsu lejn dawn l-aħħar ħamsin sena naraw li saret qabża kbira.

Irid jintqal ukoll li fir-rigward ta' dan is-settur, iż-żewġ partiti politiċi kellhom il-mumenti ta' qawwa tagħhom u t-tnejn li huma kellhom ukoll mumenti ta' ċertu nuqqas ta' attiviżmu.

Pero', fl- opinjoni tiegħi, illum il-ġurnata l-mara Maltija għandha qafas importanti ħafna, qafas b'saħħtu li jrid jikkurah kulħadd, kemm l-irġiel kif ukoll l- istess nisa.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni qal li l-filtering ta' ħafna deċiżjonijiet, policies, strateġiji u affarijiet amministrattivi għadu jsir mill-irġiel.

F'ċertu sens, dan huwa minnu, pero' dan ma jiddependix biss mill-irġiel biss dan.

Għalkemm hemm bżonn ta' iktar edukazzjoni fost l-irġiel, min- naħa tan-nisa jrid ikun hemm ħafna iktar involviment.

Illum, lejliet l- elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, jekk wieħed jarat xi tfisser il-politika ta' deċentralizzazzjoni u ta' sussidjareta' li dan il-gvern tant insista fuqha u li permezz tagħha nħolqu l-kunsilli lokali, isib li l-fatt li numru ta' nisa saru jieħdu sehem fil-ħajja politika, anke b'pożizzjoni importanti fl-ibliet u l-irħula rispettivi, għal ħafna minnhom serva ta' stepping stone biex anke jaslu sal-livell tal-parlament.

Sur President, qed naraw li din hija kwestjoni ta' kemm wieħed jemmen jew ma jemminx.

Kull min jafni jaf li dan huwa suġġett li jien nemmen fih b'saħħti kollha.

Jien ma naħdimx bit-tokenism.

Fil-fatt, jekk wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn il-bordijiet li ninnomina jien isib li fihom hemm perċentwal tajjeb ħafna ta' preżenza tan-nisa.

Mis-sitt direttorati li jeżistu fi ħdan id-dipartiment ta' l-edukazzjoni, erbgħa minnhom huma kappeġġati min-nisa filwaqt li ħafna mill-kapijiet ta' l-iskejjel huma nisa wkoll.

Huwa veru li qegħdin nitkellmu dwar professjoni li tinkorpora fiha persentaġġ għoli ta' ħaddiema nisa, imma l-fatt hu li l-preżenza qiegħda hemm.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni qal li hemm bżonn li fid-decision making process jiżdied il-persentaġġ tan-nisa.

Jien naħseb li fil-fatt ninsabu mexjin lejn dik it-triq, mhux biss għax illum, il-preżenza tan-nisa hija l-ikbar li qatt ġiet reġistrata fl-istorja tal-mara Maltija, imma għax biex inżidu l- perċentwali tan-nisa f'dan il-livell, irridu nżidu l-perċentwali tan-nisa li jkomplu javvanzaw fil-kamp ta' l-edukazzjoni għax nafu li l-edukazzoni hija ċ-ċavetta ta' dan is-settur.

Sur President, nixtieq nikkwota xi affarijiet li qegħdin isiru.

L-ewwelnett tajjeb li nfakkar li meta nitkellmu dwar l-edukazzjoni, qed immorru fl- għeruq.

Illum, is-suġġett ta' ugwaljanza bejn is-sessi m'huwiex xi ħaġa ta' formalita`.

Illum l-ugwaljanza bejn is-sessi hija wieħed mill- prinċipji bażiċi tal-kurrikulu nazjonali u wieħed mill-iskopijiet fundamentali li jrid jilħaq dan il-kurrikulu.

Fil-prinċipji nazzjonali aħna ngħidu li l-kurrikulu huwa msejjes fuq il-prinċipju ta' l-ugwaljanza bejn is-sessi fir-rispett sħiħ tad-diversita` ta' bejniethom, għax it-tema ta' l-ugwaljanza, dejjem hekk trid tinftiehem.

Ngħidu li l-ugwaljanza f'dan il-kamp m'hijiex tema li l-iskola tista' titratta f'iżolament u li imbagħad irridu naħdmu bħala skop, għax il-kurrikulu huwa maqsum bejn il-prinċipji u numru ta' objettivi.

Fil-fatt, it-tisħiħ ta' l-ugwaljanza bejn is-sessi huwa wieħed mill-għanijiet.

Tajjeb li wieħed ifakkar ukoll li anke fil-pjan strateġiku nitkellmu dwar dan is-suġġett.

Allura dan il-prinċipju kif se jitwettaq?

Wara li kien ġie pubblikat il-pjan strateġiku, ġie mwaqqaf focus group apposta li x- xogħol tiegħu hu li jara li l-kurrikulu qed jiġi mplimentat, bit-tema ta' gender equity, mhux ugwaljanza iżda ekwita`.

Hemm ukoll action plan li qiegħed fl-aħħar fażi biex jiġi kompletat u evalwat.

Nagħmel riferenza għas-survey tal-literacy li kien sar fl-1999 fost it-tfal kollha ta' l-eta` ta' seba' snin.

Il-findings ta' dan is-survey jgħidu li bħala average, il-bniet kellhom riżultati aħjar minn tas-subien, kemm fil- Malti kif ukoll fl-Ingliż.

Il-concern ta' dan is-survey qaleb ħafna perceptions li kellna qabel, għax kien qed jgħid li hemm bżonn li nuru tħassib dwar il-gap li qed ikun hemm bejn ir-riżultati li jiksbu s-subien u l-bniet, bil-bniet ikollhom riżultati aħjar.

Dan is-survey se jiġi ripetut fil-ġimgħat li ġejjin biex naraw is-sitwazzjoni x'inhi.

Huwa għalhekk li huwa fil-kamp ta' dan il-fattur importanti li rridu naslu għal edukazzjoni bażika ta' kwalita` għal kulħadd.

Permezz tad-diversi programmi fil-kwadru ta' dan il-kurrikulu nazzjonali, irridu nassiguraw li lit-tfal Maltin sa l-eta` ta' 11-il sena nagħtuhom, jekk jista' jkun lil kulħadd, literacy ta' kwalita`, literacy fil-prattika li ma tkunx tfisser biss li jkunu jafu jaqraw sentenza bil-Malti u bl-Ingliż imma li jkollhom il-ħila li jikkomunikaw biż-żewġ lingwi, ikollhom numeracy skills u communication skills tajbin u li jkunu diġa' bdew jiġu ingrained bil- kunċett li t-tagħlim huwa proċess ta' matul il-ħajja kolha kemm hi.

Huwa għalhekk li aħna nidejna diversi programmi.

Hemm imbagħadil-korsijiet ta' filgħaxija, fejn tajjeb li ngħid li minn 7,527 persuna li jattendu għal dawn il-korsijiet, 61% huma nisa.

Jekk nagħtu ħarsa lejn iċ-ċentru għall-edukazzjoni ta' l-adulti naraw li minn 261 persuna li jattendu għall-korsijiet għandna, 226 huma nisa, u numru minnhom anke waslu sa l-"O" levels u għamlu ċertu suċċess.

Irrid infakkar ukoll fin-numru ta' nisa li preżentement jattendu l-Universita`, numru li huwa ikbar minn dak ta' l-irġiel.

Anke fil-maintenance grants hemm 3,155 mara li jibbenefikaw mill-istipendju, kontra l- 2,200 raġel.

Filwaqt li għall-full-time courses ta' l-Universita` jattendu iktar nisa, il- maġġoranza ta' dawk li jiffrekwentaw part-time courses huma rġiel.

Anke fil-livell tas-SEC u tal-Matsec, irrid ngħid li numerikament u kwalitattivament, in-nisa qed ikunu aħjar mill-irġiel.

Sur President, nagħlaq billi nagħmel aċċenn qasir għall-kulleġġ vokazzjonali, fejn jekk inħarsu lejn l-institute of electronics naraw li f'din I-area rrid naħdmu ħafna iktar.

Fil-fatt naraw li hawnhekk, minn 125 student hemm mara waħda biss filwaqt li fil-building and construction engineering, minn 193 student, ħamsa biss huma nisa, tlieta fid-draughtsmen u surveying courses u tnejn fil-basic heritage skills.

Fir-rigward ta' l- information and communication technology, is-sitwazzjoni hija kemmxejn aħjar għax minn madwar 200 student, 34 minnhom huma nisa.

L-aħjar sitwazzjoni hija dik li teżisti fil-business and commerce courses fejn hemm 114-il raġel u 220 mara.

Għall-art and design courses jattendu l-istess numru ta' rġiel u nisa u għall-kors marittimu ma tattendi lanqas mara waħda.

Ix-xogħol li qed isir fil-kulleġġ vokazzjonali huwa taħt forma ta' laqgħat, fejn per eżempju saru laqgħat ma' 100 career guidance teacher biex jiġi spjegat lilhom x'inhu l-kulleġġ vokazzjonali ħalli min-naħa tagħhom ikunu jistgħu jwasslu feedback pożittiv fl-iskejjel.

Qed isiru wkoll short day u short evening courses biex kemm jista' jkun nolqtu anke lin-nisa u lill- ommijiet ħalli dawn ukoll ikunu jistgħu jattendu għal korsijiet bħalma huwa l-European computer driving licence.

Fin-national development plan li qed isir, il-kulleġġ vokazjonali qed ipoġġi women returnees fuq quddiem ta' l- aġenda biex dawn il-korsijiet ikunu jistgħu jsiru tailor made għalihom.

Sur President, fl-edukazzjoni, il-preżenza tal-mara Maltija hija kbira u jien ninsab ċert li din I-preżenza qawwija li f'ħafna livelli qiegħda tkun ikbar mill-preżenza ta' l-irġiel, fis-snin li ġejjin se tirrifletti ruħha perċentwalment fil-pożizzjonijiet ta' deċiżjonijiet fl-industrija, fis- setturi governattivi u f'setturi oħra.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Giovanna Debono.

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Mr Speaker, kif nafu, nhar il-Ġimgħa se jiġi ċelebrat Jum il-Mara u bħalma jiġri kull sena, matul din il-ġurnata jsiru diversi attivitajiet li jiffokkaw fuq id-dinja ta-sess feminili.

Bi pjaċir ninotaw li llejla, fil-parlament, u allura fl-ogħla istituzzjoni tal- pajjiż, qed niddedikaw seduta sħiħa għall-mara.

Ta' dan inħoss li għandna nuru l-apprezzament tagħna għax naħseb li minkejja li din hija xi ħaġa tajba ħafna, hija wkoll unika jekk mhux xi ħaġa rari immens.

Ħafna huma dawk, kemm nisa kif ukoll irġiel, li jistaqsu jekk fid-dinja tal-lum, fejn in-nisa u l-irġiel qed jingħataw l-istess drittijiet u opportunitajiet, għadhiex tinħass il-ħtieġa li wieħed jiċċelebra Jum il-Mara( hawn min anke jistaqsi jekk għaqdiet li huma ffurmati esklussivament minn nisa, li jindirrizzaw issues li jinteressaw lin-nisa, għadx għandhom post f'soċjeta` li titkellem dwar gender mainstreaming.

Jien naqbel ma' dawk li jsostnu li ħafna mill-miżuri li ttieħdu u li tradizzjonalment kienu jissejħu miżuri favur il-mara, huma fil-verita` miżuri favur il-familja jew kif inhuma magħrufa aħjar, huma family friendly policies.

Huwa fatt magħruf li l- mara, sakemm ikollha l-ulied, tkun tista' tisfrutta l-opportunitajiet kollha fil-qasam ta' l-edukazzjoni, fil-qasam ta' taħriġ u fil-qasam tax- xogħol.

Ħafna huma dawk in-nisa li jagħżlu li jkomplu jagħmlu dan, anke wara li jsiru ommijiet.

L-ulied huma taż-żewġ ġenituri u t-tnejn jistgħu jibbenefikaw minn dawn il- miżuri li jiffaċilitaw il-ħajja tax-xogħol fl-ewwel snin tat-trobbija tat- tfal, avolja fil-prattika, il-maġġoranza ta' dawk li jagħmlu użu minn dawn il-miżuri huma nisa.

Pero' ` huwa importanti li nifhmu u nkomplu nibnu fuq dan il-prinċipju, li wara kollox huwa prinċipju li fuqu hija mibnija l- politika soċjali tal-gvern preżenti fir-rigward ta' dan il-qasam.

Dak li tradizzjonalment konna nsejħulu l-avvanz tal-mara, irid isir permezz ta' proċess ta' inklużjoni u mhux b'attitudni ta' segregazzjoni tas-sessi.

Jekk nagħtu ħarsa lura għandna għal xiex inkunu sodisfatti bil-passi 'l quddiem f'diversi oqsma tal-ħajja tal-mara.

Jiena ngħid li jekk inħarsu lejn il-mara fid-dinja tax-xogħol żgur li se nsibu qabża kbira bejn in- numru ta' nisa li kienu gainfully occupied ftit tas-snin ilu u n-numru ta' nisa gainfully occupied illum.

Illum in-numru ta' nisa fuq il-post tax-xogħol kiber ħafna, u bħalma ġara kullimkien, anke f'Għawdex kiber dan in-numru.

Huwa proprju għalhekk li llejla ddeċidejt li nagħmel dan l-intervent, biex niffoka fuq il-mara fis- soċjeta` Għawdxija.

Nistgħu ngħidu li llum f'Għawdex insibu madwar 3,000 mara għawdxija li għandhom impjieg u allura huma gainfully occupied, filwaqt li nisa jirreġistraw għax-xogħol taħt part 1 huma biss 55.

Biex wieħed jifhem aħjar dan li qed ngħid, se nagħmel ftit paraguni bejn l-1997 u l-1998, fejn in-numru ta' nisa Għawdxin jirreġistraw għax-xogħol kien ta' 138 u 83 rispettivament.

Fl-1999, din iċ-ċifra niżlet għal 82 filwaqt li fis-sena 2000 kompliet nieżla għal 72 biex fis-sena 2001 kien hemm 55 mara tirreġistra għax-xogħol.

Dan it-tnaqqis minn sena għal oħra ma jfisser xejn għar li n-nisa Għawdxin kulma jmur qed isibu iktar opportunitajiet ta' xogħol.

Dan il-fatt huwa żgur marbut mal-livell ta' edukazzjoni, li iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qiegħed jitjieb.

Fil-fatt l-istatistiċi juru li iktar tfajliet Għħawdxin qed ikomplu bl-istudji tagħhom wara l-livell sekondarju.

Sur President, huwa nteressant li wieħed jinnota li percentage wise, dejjem insibu attendenza ikbar ta' tfajliet milli ta' ġuvintur f'ċerti livelli ta' edukazzjoni.

Biex nikkonferma dan, nista' ngħid li fis-sena akkademika ta' ħames snin ilu, jiġifieri s-sena 1997/1998, studenti universitarji Għawdxin irġiel kien hemm 216 waqt li kien hemm 278 mara.

F'din is-sena hemm 336 mara Għawdxija li qed jattendu għal xi kors fl-Universita`, kontra l-216-il raġel.

Għalkemm għamilt paragun bejn l-Għawdxin stess, nixtieq nipparaguna r- riżultati miksuba mill-istudenti Għawdxin ma' dawk tal-Maltin, u dan minħabba l-fatt li f'din il-Kamra stess, f'xi seduta oħra u anke fil-media, kelliem partikolari ta' l-oppożizzjoni għoġbu jagħmel riferenza għal fatt li l-istudenti Għħawdxin qed jibqgħu lura meta pparagunati mal-Maltin.

Irrid ngħid li m'huwiex l-istil tiegħi li nagħmel din id-distinzjoni, pero' la kien hemm min iddistingwa qabli, irrid inwieġeb fil-qosor għal dak li ntqal.

Għalkemm dan li se ngħid jgħodd għaż-żewġ sessi, se niffoka biss fuq in-nisa biex inżomm mas-suġġett li qed jiġi diskuss illejla.

Il-perċentaġġ nazzjonali ta' studenti li wara t-tmiem tal-livell sekondarja jkomplu jistudjaw fil-livell post-sekondarju huwa ta' 65%.

F'Għawdex, il- persentaġġ ta' studenti li jkomplu jistudjaw wara li jkunu temmew l-iskola sekondarja huwa ferm ikbar minn dan.

Fil-fatt dan huwa ta' 93%, u dawn mill-junior lyceum biss.

F'Malta, il-persentaġġ ta' bniet li wara li jispiċċaw l-edukazzjoni tagħhom f'xi area secondary, ikomplu jistudjaw fil- livell post-sekondarju huwa ta' 25%, filwaqt li l-persentaġġ f'Għawdex huwa ta' 32%.

Dan jawgura tajjeb ferm għall-ġejjieni u juri bl-iktar mod ċar li llum, il-mara Għawdxija qed tgawdi mill-iżviluppi u mill-avvanzi kbar u għarfet tisfrutta tajjeb l-opportunitjaiet li qed jiġu offruti lilha.

Dan l-istil ta' ħajja se jkompli wkoll fis-snin li ġejjin, kif anke jindikaw il- persentaġġi li għamilt riferenza għalihom.

Mr Speaker, huwa tajjeb ukoll li ngħid li fi ftit ġimgħat oħra, il- Ministeru għal-Għawdex flimkien ma' l-istitut tal-ġerontoloġija ta' l- Universita` ta' Malta se jippubblika studju dwar riċerka li saret fost in- nisa Għawdxin ta' eta` 'il fuq minn 60 sena, dwar il-fenomenu ta' l- anzjanita` f'Għawdex minn perspettiva femminili.

Il-persentaġġ ta' persuni anzjani f'Għawdex huwa ogħla minn dak f'Malta u bħala medja, in-nisa jgħixu iktar mill-irġiel.

L-għan ta' dan l-istudju huwa li jidentifika l- bżonnijiet soċjali u psikoloġiċi ta' dawn l-anzjani u t-tibdil fl-identita` u fir-rwoli tagħhom, iktar ma javvanzaw fl-eta`.

Permezz ta' dan l-istudju se tingħata stampa ċara tas-sitwazzjoni ekonomika, soċjali u psikoloġika tan-nisa anzjani f'Għawdex.

Dan l-istudju sar permezz ta' intervisti li għamlu studenti matul work phase fis-sajf, fejn żaru madwar 3,000 anzjana fi djarhom stess.

Ta' dan irrid nirringrazzja lill-Prof.

Troisi u lill- istaff tiegħu għall-impenn li urew.

Sur President, naħseb li huwa xieraq li qabel nagħlaq dan l-intervent, nagħmel riferenza għall-proġett li l-Ministeru għal Għawdex qed iwettaq bħalissa favur il-mara anzjana Għawdxija.

Qed nirriferi għax-xogħol li jinsab għaddej u li huwa relatat mat-tkabbir u ma' l-immodernizzar tas- swali fejn anzjani nisa qed jinżammu fl-hekk imsejħa swali tal-ġerjatrija fl-isptar ġenerali ta' Għawdex.

Dan huwa proġett ta' prijorita` fil- bżonnijiet immedjati ta' l-oqsma soċjali u tas-saħħa vis-à-vis l-mara anzjana f'Għawdex, għax illum il-ġurnata m'huwiex biżżejjed li nagħtu s- servizz, imma hemm bżonn li s-servizz li jingħata jkun ta' kwalita`.

Dan hua proġett li se jtejjeb ferm il-pożizzjoni ta' l-anzjani nisa u meta jitlesta, se jpoġġi lill-mara anzjana f'ambjent li jixraq għaż-żminijiet tal-lum, filwaqt li joffri residenza ta' kwalita` lin-nisa Għawdxin li jagħżlu li jgħaddu l-kumplament ta' ħajjithom fis-swali tal-ġerjatrija fl- isptar t'Għawdex.

Mr Speaker, f'dan il-ftit ħin li kelli għad-dispożizzjoni tiegħi tajt ħarsa ħafifa lejn il-mara Għawdxija kif kienet fl-imgħoddi u kif inhi llum.

B'sodisfazzjoni insib li tul iż-żminijiet, il-mara Għawdxija għamlet avvanzi kbar fl-oqsma kolha tal-ħajja.

Ta' dan inħoss li għandi nuri l- apprezzament tiegħi lejn kull min ta l-kontribut tiegħu biex illum qegħdin ngħixu din l-esperjenza, u ċioe` lill-amministrazzjonijiet preċedenti u lil dik preżenti, kif ukoll lid-diversi organizzazzjonijiet u għaqdiet li matul iż-żmien ma waqfu qatt isostnu l-kawża tal-mara Maltija u Għawdxija.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Helena Dalli.

ONOR.

HELENA DALLI: Sur President, qabel nibda bl-intervent proprju tiegħi irrid nagħmel qrara żgħira.

Qabel ġejt għal dan id-dibattitu, it- tifel tiegħi staqsieni jekk naħsibx li għal-lum studjax biżżejjed, peress li bħalissa qed jagħmel l-eżamijiet.

Għedtlu li jekk fehem dak li studja u jaħseb li jiftakru, mela allura ħadem tajjeb.

Hu qalli li ħa gost li għedtlu hekk u kien qed iħossu ferħan.

Illejla, meta l-Onor.

Gonzi fetaħ dan id-dibattitu, hekk ħassejtni jien, għax għall-ewwel darba, l-Onor.

Gonzi wera rikonoxximent għax-xogħol li għamel gvern Laburista fir-rigward tal-mara.

S'issa, minn mindu l-Onor.

Gonzi sab postu fil-gvern, dejjem instema' jikkritika lil dan ix-xogħol u għalhekk nagħtih ħajr u ngħid li ninsab ferħana li llum irrikonoxxa x- xogħol tajjeb li sar minn gvern Laburista f'dan il-kamp.

Min-naħa l-oħra pero', wisq nibża' li dan il-kumment illum sar għax hawnhekk m'aħniex waħedna imma għandna l-mistednin.

Sfortunatament, il- klima f'din il-Kamra mhux dejjem tkun hekk.

Smajt ukoll lill-Onor.

Galea jgħid li donnu li x-xogħol sar f'dawn l-aħħar għaxar snin biss.

Jien ma nixtieqx li llum nidħlu f'dawn il-polemiki, u għalhekk m'iniex se nirrispondi għal dak li ntqal.

Pero' rrid insemmi ħaġa waħda biss, li lill-white paper dwar il-liġi tal-familja, il-gvern Nazzjonalista ta' l-1987 kien sabha hemmhekk, u minkejja dan, kellha tibda leġislazzjoni oħra biex ħadem fuqha.

L-Onor.

Galea semma' wkoll il- benefiċċji, bħal donnu li dawn intgħataw f'dawn l-aħħar għaxar snin, imma m'iniex se nidħol f'dawn l-affarijiet għax in-nies li qed jisimgħuna mid- dar u dawk li hawn preżenti hawnhekk jafu l-verita` x'inhi, proprju għaliex għexuha.

Sur President, l-ewwelnett nixtieq nirringrazzja lill-kunsill nazzjonali tan-nisa, immexxi mis-Sinjura Grace Attard, għall-inizjattivi li ħa.

Tajjeb li ngħidu li huwa grazzi għal inizjattiva ta' dan il-kunsill li llum qegħdin nagħmlu dan id-dibattitu.

Nieħu gost ħafna nara lill-membri ta' dan il-kunsill preżenti hawnhekk, avolja kien ikun aħjar kieku l-preżenza tan-nisa kienet ikbar, pero' nifhem li dawn ingħataw short notice u allura naħseb li huwa għalhekk li l-istrangers gallery m'hijiex mimlija.

Skond l- informazzjoni li għandi, dawn in-nisa kienu informati nhar it-Tnejn li għadda b'dan id-dibattitu, u għalhekk nifhem li nisa li għandhom x'jagħmlu ma setgħux jattendu.

Ħadt gost ukoll li tkellmu xi ministri, u jkolli ngħid, u jidhirli li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni semma' dan, kieku ma kienx il-partit Laburista li nsista li niddedikaw seduta biex niddiskutu dan il-qasam, kif jaf kull min għandu f'idejh il-korrispondenza, is-suġġeriment tal-gvern kien li dan il-qasam jiġi diskuss f'żewġ aġġornamenti.

Ma nafx jekk in-nies li hawn fl- istrangers gallery jafux li l-aġġornament tas-seduta ta' filgħodu jsir bejn nofsinhar u n-12.30 pm u dak ta' filgħaxija jsir bejn id-9.00 pm u d- 9.30pm, jiġifieri naħseb li kien ikun diffiċli ħafna għalihom li jattendu kieku aħna aċċettajna s-suġġeriment tan-naħa tal-gvern.

Barra minn hekk, li nużaw il-ħin ta' l-aġġornament biex nitkellmu dwar issues li jikkonċernaw lin-nisa, għalina hija normal practice f'din il- ġimgħa taċ-ċelebrazzjonijiet ta' Jum il-Mara, jiġifieri ma kienx hemm il- bżonn li l-gvern jgħidilna hu biex nużaw l-aġġornamenti għal dan il-għan, għax aħna xorta konna se nagħmlu hekk.

Fil-fatt, jekk wieħed jara r- records isib li din il-biċċa xogħol issir kull sena.

In a way, jien ngħid li l-gvern ried jieħu inizjattiva u fl-istess ħin ma ried jagħmel xejn.

Għaldaqstant nieħu gost li l-iskop li din il-Kamra tiddedika seduta sħiħa biex tiddiskuti dan il-qasam, irnexxa.

Fuq kollox jiena ngħid li tant hemm aspetti differenti x'wieħed jiddiskuti, li lanqas seduta waħda ma hi biżżejjed.

Il-Ministri li tkellmu qabli rriferew għall-gender mainstreaming.

Jien ngħid li dan huwa proċess ongoing u nittama li niġu fi stat fejn inkunu nistgħu nagħmlu dan il-mainstreaming biss, għax imbagħad la jkollna bżonn infakkru Jum il-Mara u lanqas ikollna bżonn ta' ministeri u segretarjati parlamenti, għax ma jkunx hemm iktar il-bżonn li niġbdu l-attenzjoni għal dak li jkun għad jrid isir.

Aħna tant nemmnu u naħdmu fuq dan il- mainstreaming, li meta konna fil-gvern, bdejna proġett ta' training mal- Commonwealth ħalli kull dipartiment u kull ministeru jkollu fi ħdanu nies kwalifikati biex jaraw li jkun hemm din il-perspettiva ta' gender.

Aħna mhux bil-kliem biss ngħidu li l-gender mainstreaming huwa mportanti ħafna, imma anke bil-fatti, għax l-aqwa ħaġa li wieħed jista' jagħmel f'dan il-każ hija li jeduka.

Għall-ewwel, din il-biċċa xogħol dehret li se tkun iebsa, imma bil-mod, anke l-ħaddiema ta' l-istess dipartimenti aċċettaw dan il- fatt u issa, il-mainstreaming qed jidħol tajjeb f'kull dipartiment u f'kull ministeru.

Pero' għadna 'l bogħod ħafna milli naslu għal sitwazzjoni fejn ma jkollniex għalfejn niffokaw speċifikament fuq id-drittijiet tan-nisa.

Sur President, lil dawn id-drittijiet tan-nisa donnu li nibżgħu nsemmuhom.

Pero' anke l-Unjoni Ewropea għandha kumitat għad-drittijiet tan-nisa li jagħmel mainstreaming, imma mhux biss.

Dan il-kumitat qiegħed hemm biex jara li jkun hemm azzjoni pożittiva u liġijiet speċjali li jolqtu lin-nisa.

Anke l-Ġnus Magħquda, biex nagħti eżempju ieħor, mhux biss tfassal targets imma għandha wkoll il-platform for action fejn issir azzjoni pożittiva, għax il-mainstreaming biss m'hijiex biżżejjed.

Il-Ġnus Magħquda għandha 12- il critical area fejn taħdem biex tittieħed azzjoni pożittiva.

Illum, id-dipartiment tan-nisa fis-soċjeta` ħareġ pubblikazzjoni bl-isem ta' "Women's Welfare in Society", li tgħid li hawn gruppi ta' nisa li qegħdin ibatu u allura għandhom bżonn ta' azzjoni speċjali li ma tistax issir bil-mainstreaming biss.

Din il-pubblikazzjoni per eżempju titkellem dwar il-kunċett ta' femminisation of poverty, u għalkemm hija xi ħaġa tajba, irrid ngħid li aħna l-membri ta' din il-Kamra mmissu dawn l- affarijiet b'idejna kuljum, u dan minħabba l-kuntatt kontinwu li jkollna ma' nies ta' diversi livelli soċjali u ta' background soċjo-ekonomiku differenti.

Il-femminisation of poverty hija waħda mill-issues li rridu naħdmu fuqha, u billi nagħmlu mainstreaming biss, mhux se jkollna moħħna mistrieħ.

Qabel ġejt hawnhekk tajt daqqa t'għajn lejn studju magħmul mil-London School of Economics li jgħid li fil-ħajja tax-xogħol, in-nisa jitilfu medja ta' Stg.250,000, sempliċiment għax huma nisa.

Qed nara quddiemi lill-Onor.

Jean Pierre Farrugia, li flimkien miegħi attenda għal seminar fejn iddiskutejna proprju l-wage differentials.

F'dan is-seminar kien hemm persuni li bdew jitkellmu mill-esperjenza tagħhom, fosthom żewġ professuri li għalkemm jagħmlu l-istess xogħol, il-mara taqla' Lm6,000 inqas mir- raġel.

Lura għal dan ir-rapport, jirriżulta li n-nisa jitilfu dawn il-flus kollha mhux minħabba xi lifestyle choice, għax jonfqu iżjed, jgħixu ħajja ta' lussu jew għal xi żvantaġġ fl-edukazzjoni, imma sempliċiment minħabba l- fatt li huma nisa.

Minkejja li kulħadd jingħata l-istess edukazzjoni, għandu l-istess aċċess u opportunitajiet, minħabba l-kwestjoni ta' kultura ta' responsabbiltajiet, hemm bosta fatturi li jċaħħdu lin-nisa milli jkollhom dħul daqs ta' l-irġiel, avolja jagħmlu preċiżament l-istess xogħol.

Biex inkompli nitkellem dwar il-kunċett tal-mainstreaming irrid ngħid li l- gvern preżenti ħares ħafna lejn x'qed jiġri fl-Unjoni Ewropea.

Anke aħna naraw x'jiġri f'din l-Unjoni, għax minnha għandna ħafna x'nitgħallmu, pero' dak li nitgħallmu nadattawh għaċ-ċirkostanzi ta' pajjiżna.

L-Unjoni Ewropea, minkejja li timplimenta l-policy ta' gender mainstreaming, xorta għandha direttivi li jindirizzaw issues partikolari dwar it-trattament ugwali bejn nisa u rġiel fuq il-post tax-xogħol u fir- rigward ta' pagi.

F'dan l-istadju nixtieq nikkwota minn dokument li jġib l-isem ta' "Equal Opportunities for Women and Men", li huwa ġabra ta' direttivi u riżoluzzjonijiet.

F'dan id-dokument, membru mill-kummissjoni ta' l- impjiegi ta' l-Unjoni Ewropea, qalet li

"It is this combination of legislation, mainstreaming and practical initiatives which will support a flourishing and competitive EU and will enable it to use the talents of men and women to their full potential.".

In a nut shell, dan huwa eżattament dak li kien qed jagħmel il-gvern Laburista fiż-żmien qasir li dam jamministra lill-pajjiż.

Mil-lat leġislattiv konna komplejna x-xogħol fuq il-liġi taċ-CERA fir-rigward tal- mara u għamilna abbozzi ta' liġi dwar child minding, vjolenza domestika u l- ugwaljanza fix-xogħlijiet.

Mil-lat ta' mainstreaming, aħna konna qed ninsistu li kull ministeru jara l-liġijiet u ċ-ċirkolarijiet tiegħu mill- perspettiva femminili, fir-rigward ta' gender, imma iżjed minn hekk, konna qed nesiġu wkoll li kull abbozz ta' liġi, qabel jersaq fil-parlament irid jgħaddi mis-segretarjat parlamentari għad-drittijiet tan-nisa.

Forsi la jgħaddi ż-żmien ma jibqax ikun hemm il-bżonn li jsir hekk, għax kull dipartiment u kull ministeru jkun qed jagħmel dan ix-xogħol tajjeb u waħdu, pero' s'issa nafu li għadna ma lħaqniex dak il-livell.

Kif għedt, fir-rigward tal-mainstreaming il-gvern Laburista kien beda proġett ta' training flimkien mal-Commonwealth.

Fir-rigward imbagħad ta' practical initiatives, kien hemm ħafna proġetti bħal per eżempju dak ta' Profs.

Leyton, li kienet bdiet taħdem fuq rapport dwar kif wieħed jista' jtella' b'mod strutturali lin-nisa fil-livelli għolja taċ-ċivil, fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet, liema rapport tlesta f'din amministrazzjoni preżenti.

Rigward il-kwota ta' nisa fuq bordijiet, mill-mistoqsijiet parlamentari li nagħmel lill-ministri b'mod individwali, jien nara li kif anke qal tajjeb il-Kap ta' l-Oppożizzjoni, din qiegħda kulma tmur tinżel.

Għalhekk inħeġġeġ lill-ministri preżenti hawnhekk biex jagħmlu użu mid- direttorju li jeżisti fid-dipartiment tan-nisa biex dawk in-nisa li huma kapaċi u kwalifikati, li m'humiex ftit, jingħataw ċerti responsabbiltajiet u jitqiegħdu f'pożizzjonijiet fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet biex jagħtu l- perspettiva tagħhom li tant hi meħtieġa f'dawn il-livelli li qed insemmu.

Il-gvern Laburista kien għamel ukoll inizjattivi oħra prattiċi, bħal per eżempju l-emenda li kienet saret fl-industrial development act, fejn kienet qed tingħata għajnuna lill-employers li jiftħu child care centre.

Rajna li dan il-benefiċċju beda jintuża ftit taż-żmien ilu fiċ-ċentru li nfetaħ fl- industrial estate ta' Bulebel.

Jien nieħu pjaċir li din il-miżura ntlaqgħet u ntużat għax kif diġa' għedt, dawn huma inizjattivi prattiċi.

Mr Speaker, qed insemmi l-miżuri varji li ħa l-partit Laburista fir-rigward tal-mara meta kien fil-gvern biex nuri li wieħed ma jistax joqgħod fuq il- mainstreaming biss.

Minbarra l-Leyton report, il-mainstreaming, il- vjolenza domestika, iċ-child minding u l-employment, irrid insemmi wkoll lill-equality legislation, fejn f'dan ir-rigward nistaqsi x'sar matul din il-leġislatura.

Kif għedt iktar kmieni, fi żmien il-Ministru Galea għaddiet il-liġi tal- familja, pero' x-xogħol fuq din il-liġi kien ilu jsir sa mill- amministrazzjoni Laburista tas-snin 80.

Fil-fatt kienet il-kummissjoni mmexxija minn Dr. Ġuże' Cassar li ħejjiet il-proposti li imbagħad iddaħħlu f'din il-liġi.

Hawnhekk irrid nagħmel parentesi żgħira biex ngħid li hemm bżonn li naraw jekk wasalx iż-żmien li din il-liġi tiġi emendata, l-iktar minħabba l-firem ta' nisa għal ċerti businesses, id-dejn li jsir f'isem koppja, avolja ħafna drabi l-mara ma tkun taf b'xejn, ir-rikonoxximent ta' tfal mill-missier u problemi oħra.

Sfortunatament, il-liġi tal-familja għadha ma taħsibx għal dawn id-diffikultajiet, u għalhekk minn hawn nappella biex din il-liġi tiġi emendata.

Iktar kmieni f'dan l-intervent għedt li ġiet ippubblikata l-white paper dwar l-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa.

F'dan ir-rigward li rrid ngħid hu li dan ix-xogħol kien beda minn gvern Laburista madwar sitt snin ilu u fil-fatt aħna ilna mill-1999 nistaqsu lill-gvern preżenti meta se joħroġ il- white paper u jiddiskuti din il-liġi.

Issa, f'daqqa waħda, rajna li din il- white paper ġiet pubblikata.

Minn dan kollu, li jinkwetani huwa l-fatt li meta din ġiet launched, il-kummissjoni għall-avvanz tal-mara ma kinetx preżenti.

Jien nistaqsi x'ġara għax qatt ma nippretendi li f'launching ta' liġi daqshekk importanti, il-kummissjoni għall-avvanz tal-mara ma tkunx preżenti.

Imma insomma, issa li l-white paper qiegħda f'idejna nistgħu naraw dak li qed jiġi propost.

Waħda mill-iktar affarijiet li laqtitni hija li d-dipartiment tan-nisa fis- soċjeta` se jispiċċa fuq il-kummissjoni, jiġifieri dan il-gvern mhux talli ma waqqafx ministeru għall-qasam tan-nisa, talli beda billi neħħa lis- segretarjat parlamentari li kien jaħdem f'dan ir-rigward u issa se jitfa' lil dan id-dipartiment f'kummissjoni.

Jekk inħarsu lejn pajjiżi Ewropej narw li dawn kollha għandhom ministeru għad-drittijiet tan-nisa, anke fl- Isvezja, fejn nofs il-kabinett huwa magħmul minn nisa, il-poplu jħoss il- bżonn ta' ministeru għall-women's issues.

Minkejja li nofs il-kabinett Svediż hu magħmul min-nisa, dan il-pajjiż xorta għadu ma wasalx fejn ried, għax kieku ma jħossx il-bżonn li jkollu ministeru għad-drittijiet tan-nisa, aħseb u ara aħna.

Irrid nagħmel parentesi oħra u ngħid li fl-Isvezja, il-poplu wasal biex ikollu kabinett maqsum bejn nisa u rġiel għax fis-snin 70 kien introduċa s- sistema tal- kwota, li issa m'għadhiex teżisti għax m'hemmx iktar bżonnha.

Iva, biex l-Isvezja laħqet dan il-bilanċ kellha tuża din l-azzjoni pożittiva, u b'hekk irnexxielha jkollha rappreżentanza xierqa ta' nisa fil- parlament.

Jien nixtieq li f'pajjiżna ma jkunx hawn bżonn ta' segretarjat jew ministeru għad-drittijiet tan-nisa, kif hemm f'pajjiżi oħra, bħalma nixtieq ukoll li ma jkunx hemm bżonn tan-national council of women.

Imma la dawn qegħdin hemm, sinjal li għad hemm bżonnhom.

Jien nixtieq li fis-soċjeta` tagħna tant ma jkunx hawn diskriminazzjoni bejn is-sessi, li nkunu kapaċi ngħaddu mingħajr in-national council of women, mingħajr Jum il-Mara, mingħajr il-ministeru għad-drittijiet tan-nisa.

Wara kollox, ma jeżisti l- ebda kunsill nazzjonali għall-irġiel jew ministeru għad-drittijiet ta' l- irġiel, għax m'hemmx bżonn li jkollna entitajiet bħal dawn, pero' fir- rigward tan-nisa, iva, il-bżonn ta' dawn l-istituzzjoni li jaħdmu favur il- mara, għadu jinħass għax għad fadal xi jsir biex naslu fejn nixtiequ.

Minn dak li rajt fil-white paper innotajt li din hija bbażata fuq sex discrimination u mhux fuq azzjoni pożittiva.

Il-liġijiet li għandhom x'jaqsmu ma' gender equality, huma mferrxa fuq il-liġi ta' l-employment, dik ta' l-occupational health, il-liġi tal-gender equality u s-social security law.

Dawn il-liġijiet kellhom ikunu miġbura f'waħda koerenti u komprensiva, għax kif qegħdin f'din il-white paper, huwa diffiċli għan-nisa li jieħdu azzjoni legali għax mhux kollox hu miġbur f'liġi waħda.

F'dan l-istadju tajjeb li ngħid li l-liġi li fuqha kien qed jaħdem il-gvern Laburista kienet tiġbor flimkien u b'mod koerenti, dak kollu li għandu x'jaqsam ma' gender equality.

Iva, dak li kien ippropona gvern Laburisa huwa ħafna iktar dettaljat minn din il-white paper.

Dan għaliex aħna kollna inkludejna riżoluzzjonijiet u rakkomandazzjonijiet ta' l-Unjoni Ewropea li ħassejna li huma rilevanti, filwaqt li f'din il-white paper qegħdin naraw biss dawk id-direttivi ta' l-Unjoni Ewropea li jridu jkun hemm bilfors.

Fil-fatt, l-Unjoni stess qaltilna li sa l-aħħar ta' din is-sena, dawn id- direttivi jridu jsiru mil-liġi tagħna.

Fl-opinjoni tiegħi, dan juri nuqqas ta' impenn min-naħa tal-gvern għal gender approach bis-serjeta`.

Jidher li din il-white paper ħarġet malajr malajr ħalli sa l-aħħar tas-sena 2002 tkun għaddiet minn din il-Kamra.

Hemm bżonn li nifhmu li aħna rridu naħdmu għal rasna, skond il-bżonnijiet u r-realtajiet ta' pajjiżna, kif wara kollox jagħmel il-Partit Laburista.

Sur President, quddiem dan l-aġir, bilfors ikolli ngħid li din il-white paper saret biex il-gvern jissodisfa lill-Unjoni Ewropea għax fil-fatt, issues bħall-vjolenza domestika u ċ-child minding, li dwarhom l-Unjoni ma ħarġet l-ebda direttiva, baqgħu fuq l-ixkaffa.

Din l-attitudni qed narawha kontinwament, bħal meta l-Ministru Gonzi qal li l-maternity leave żdied b'ġimgħa minħabba li ninsabu mexjin fit-triq tas-sħubija fl-Unjoni Ewropea.

Allura aħna ma nafux nagħmlu l-affarijiet waħedna?

Jien ngħid li iva, nafu nagħmlu dan, għax iżjed 20 sena ilu, il-gvern Laburista kien introduċa 13- il ġimgħa maternity leave, bi ħlas, mingħajr ħadd ma ġiegħu imam għaliex kien jaf x'inhuma l-bżonnijiet tas-soċjeta` tagħna, li kienet qiegħda tiżviluppa u tinbidel.

Għalhekk nappella lin-naħa tal-gvern biex ta' l- inqas, tirrispetta l-ftit intelliġenza li forsi għandna.

Nixtieq issa nerġa' lura għall-white paper. filwaqt li aħna konna qed nitkellmu dwar it-twaqqif ta' makkinarju bi status bħalma għandu l- ombudsman jiġfieri bil-bord ta' l-appell u b'poteri legali fost l-oħrajn, fil-white paper m'hawn xejn minn dan, anzi l-poteri ġew watered down ħafna 'l bogħod minn dak li konna qed ngħidu aħna.

Biex inġib eżempju, jekk jinqala' każ ta' sexual harassment, il-vittma trid tirrikorri għand it- tribunal industrija u mhux għandi il-kummissjoni li konna qed infasslu aħna.

U jen nistaqsi.

It-tribunal industrijali kemm huwa gender sensitive?

L-iktar jekk ikun magħmul minn maġġoranza assoluta ta' rġiel!

Fir-rigward tax-xogħol, fir-rapport li kien ħejja l-Partit Laburista, kien hemm speċifikat x'għandu jsir bid-dettal, x'azzjonijiet pożittivi kien hemm bżonn li jittieħdu, imma minn dan kollu ma jidher xejn, la f'din il-white paper u lanqas f'dik li ħarġet iktar kmieni dwar l-impjiegi.

Sur President, illejla smajna b'ħafna ċifri u statistika tan-numru tan-nisa fuq bordijiet fejn jittieħdu deċiżjonijiet.

F'dan l-istadju, li rrid ngħid hu li hawn diversi nisa li mhux talli ma jaspirawx li jkunu fuq dawn il- bordijiet, talli lanqas f'darhom stess ma jistgħu jiftħu ħalqhom.

Din hija pjaga li nafu biha, u għalhekk, f'din is-seduta speċjali, ma nistgħux ma nitkellmux dwar min m'għandux vuċi, dwar min qiegħed priġunier fid-dar tiegħu stess.

Qed nirriferi hawnhekk għan-nisa msawta, li minkejja l-emendi li hemm għal-liġi, minkejja l-ħafna seminars li jsiru dwar dan is-suġġett, minkejja li n-national council of women iħeġġeġ lill-Ministru biex iġib fis- seħħ l-emendi li kien ressaq gvern Laburista, ħalli għallinqas dawn in-nisa jkollhom protezzjoni legali, sal-lum għadu ma sar xejn.

Minkejja li għaddew li għaddew 4 snin, ħlief seminar dwar il-white paper ma sarx.

Hawnhekk nixtieq nagħti ħajr lil dawk li ħadmu ħafna.

Ftit taż-żmien ilu ltqajt ma' mara li kienet fuq dan il-kumitat u kienet tmexxi dar tan-nisa msawta u qaltli li meta tarani tieħu qatgħa għax tiftakar f'dawk l- afternoons li qattajna naħdmu fuq l-emendi għal-liġi, biex issa għadhom ma tressqux.

Minn hawnhekk nixtieq nirringrazzjaha filwaqt li nirringrazzja wkoll lil Dr. Lorraine Schembri Orland, lil Dr. Jana Micallef Stafrace, lis- social workers, lill-pulizija u lil dawk li jmexxu d-djar tan-nisa msawta, li għamlu xogħol tajjeb ħafna, għax huma esperti fuq dan is-suġġett u jmissu l-problema b'idejhom kuljum.

Minn mistoqsija parlamentari li għamilt riċentement nafu li fis-sena jiġu rappurtati average ta' 500 każ ta' vjolenza domestika, pero' l-problema żgur li hija akbar minn hekk għax ħafna każijiet ma jkunux rappurtati.

Ħafna nisa jċemplu lili, bħalma naf li jċemplu lid-deputati l-oħra ta' din il-Kamra, u jistaqsuni x'inhi tagħmel il-klassi politika fir-rigward ta' din il-problema.

Il-proposti għall-emendi huma lesti u qegħdin hemm.

Il- Ministru, meta mistoqsi dwar dan, jgħid li qed jistenna li titwaqqaf il- qorti tal-familja, imma din hija skuża għax il-qorti tal-familja ilha żmien twil ġejja u Alla biss jaf meta se tasal.

Jien naf li l-Ministru se jirrispondi billi jgħid li din il-qorti dalwaqt se titwaqqaf, imma allura sa ma jasal dak il-mument se nibqgħu nċaħħdu lin-nisa mill-protezzjoni legali?

Il-gvern iva, jista' jressaq l-emendi issa, għax kif kulħadd jaf, dawn ilhom lesti.

Le, m'hemmx għalfejn nistennew li titwaqqaf il-qorti tal- familja biex in-nisa li jisfaw vittmi ta' vjolenza domestika jingħataw il- protezzjoni meħtieġa.

Fl-Ingilterra per eżempju hemm liġi li tgħid min isawwat lill-mara tiegħu jittieħed il-qorti, anke jekk il-vittma tirtira r-rapport li tkun għamlet għax kif jaf kulħadd, f'ħafna każi r-rapport jitwaqqa' għax il-vittma tkun ġiet intimidata.

Għalkemm f'pajjiżna nafu li hawn minn jinsab għaddej minn dawn il-problema, xorta għadna m'aħniex qed noffru protezzjoni legali.

Aħna mhux qed nitolbu ħafna, imma dak il-ftit li qed jintalab, xorta għadu ma sarx.

Infakkar biss li f'Jum il-Mara tas-sena 2000, il-Ministru Gonzi kien qal li sa Ġunju ta' dik is-sena, dawn l-emendi kienu se jitressqu f'din il-Kamra.

Is-sena 2000 għaddiet u fl-2001 reġa' qal l-istess u l- emendi xorta baqgħu ma tressqux.

Dawn huma kollha wegħdiet li qegħdin on record, imma llum donnu li l-kelma ma saret tfisser xejn.

Kien ikun aħjar kieku l-Onor.

Gonzi ma qal xejn milli qal li se jressaq dawn l-emendi f'Ġunju tas-sena 2000 u s'issa, ftit inqas minn sentejn wara, għadu ma sar xejn.

Sur President, nistgħu ngħidu li l-istess ġara fir-rigward tar-regolamenti dwar iċ-child minding.

Għalkemm dawn diġa' tfasslu u minkejja li nafu li għandna bżonnhom, għadhom ma ġewx implimentati.

Ħafna ommijiet qed ikollhom iħallu lil uliedhom flimkien ma' xi 10 oħra, ma' carer waħda.

Ma jeżisti ħadd li jispezzjoni l-iġjene tal-postijiet fejn jinżammu dawn il- fatt jew li jara li dawn il-postijiet huma addattati biex jintużaw għal dan l-iskop.

Ftit taż-żmien ilu sar rapport mill-għaqda tal-kooperattivi li kkonkluda li hemm bżonn urġenti li s-settur taċ-child minding jiġi regolat.

Fir-regolamenti li kien fassal il-partit Laburista jingħad li għandu jkun hemm reġistru, approvat mill-gvern, ta' nies li jistgħu jieħdu ħsieb lit- tfal fid-djar tagħhom.

Jingħad ukoll li dawn id-djar għandhom ikunu ċċekkjati għall-finijiet ta' iġjene, security, in-numru tat-tfal li se jinżammew hemm u min se jieħu ħsiebhom.

Barra minn hekk, il-gvern għandu jara li jagħti t-taħriġ meħtieġ lill-carers ta' dawn it-tfal.

L-istess bħal fil-każ tal-vjolenza domestika, l-appell tagħna bħala oppożizzjoni huwa li l-gvern iressaq dawn ir-regolamenti li diġa' huma mfassla, imma r-risposta tal-gvern dejjem tkun li dan m'huwiex se jsir qabel ma jiġi fis-seħħ iċ-children act, ħalli dawn ir-regolamenti jiġi nkorporati mill-ewwel f'dan l-att.

Issa aħna nafu li dan l-att ilu snin twal jintiret minn gvern għall-ieħor.

Dan l-att għadda mingħand gvern Laburista għal għand gvern Nazzjonalista, imbagħad reġa' għadda għand gvern Laburista ieħor biex issa spiċċa f'idejn il-gvern Nazzjonalista preżenti.

Jien nistaqsi x'jista' jiġri jekk dawn ir-regolamenti jinġiebu fis-seħħ imbagħad jiġi nkorporati fiċ-children act meta dan jiġi fis-seħħ.

Hawn ġew, aħna nfasslu l-liġijiet għalina jew skond il-bżonnijiet tal-poplu?

M'hemmx għalfejn li wieħed ikun xi Einstein biex jifhem il-bżonn immedjat li dan is-settur jiġi regolat.

Jien ma nistax nifhem għaliex il-gvern qed iġib id-dinja fit-tarf biex iġib fis-seħħ regolamenti li diġa' huma mfassla u li għandhom bżonnhom kulħadd.

Iva, dawn ir-regolamenti ilhom iktar minn tliet snin li ġew imfassla u xorta għadu ma sar xejn biex jinġiebu fis- seħħ.

Kultant jien naħseb li dan il-gvern qed jaġixxi b'dan il-mod, jew għax ma jkollux kuntatt mal-bżonnijiet tal-poplu, bħal qisu qed jgħix f'torri għoli u ma jafx x'inhu jiġri fl-art, jew inkejja għandu xi skop speċifiku u jrid jilħaq lilu biss.

Pero' jiena ngħid li jekk dawk l-affarijiet li hu jqis bħala żejda, jirriżultaw indispensabbli għall-poplu, iridu jiġu mwettqa xorta waħda.

Huwa veru li l-poplu eleġġa lill-partit Nazzjonalista biex dan jimplimenta l-politika tiegħu, imma l-gvern għandu d-dmir li jindirizza li dawk nuqqasijiet li qed joħolqu inkonvenjent daqshekk kbir fost il- poplu.

Sur President, jien nittama li mhux f'Jum il-Mara biss nitkellmu dwar in- nisa fis-soċjeta`, imma kuljum.

Iva, irrid naħdmu biex inkomplu nsaħħu dak li bnew ta' qabilna.

Jiena ma rridx ngħid bħalma qal l-Onor.

Galea, li l- progressi kollha f'dan il-qasam saru f'dawn l-aħħar 10 snin.

Nixtieq infakkar per eżempju li s-Sinjorina Agatha Barbara kienet l-ewwel mara li ġiet eletta fil-parlament Malti proprju għaliex il-Partit Laburista kien ħadem biex anke n-nisa jkollhom id-dritt li jivvutaw.

Jekk il-Ministru Galea se joqgħod jgħid li x-xogħol kollu f'dan il-qasam sar f'dawn l-aħħar 10 snin, jien se jkolli ngħid li ftit iżjed minn 50 sena ilu, kien il- partit Nazzjonalista li qal li l-mara ma jmisshiex tivvota, biex ikun intqal kollox.

Jiddispjaċini li qed ikollu nuża dan l-atteġġjament, pero' jiddispjaċini wisq iktar meta nisma' lil min jitkellem b'dan il-mod.

Mr Speaker, minn hawnhekk irrid insellem lis-Sinjorina Agatha Barbara, li kienet l-ewwel mara eletta f'dan il-parlament, fiż-żmien meta l-gvern Laburista kien ħadem ħalli n-nisa jkollhom il-vot, għall-kuntrarju tal- partit Nazzjonalista li ma riedx li jsir dan.

Is-Sinjorina Agatha Barbara fetħet l-aċċess għan-nisa għall-edukazzjoni.

Iva, f'dan iż-żmien, is- Sinjorina Barbara kienet għamlet li setgħet biex l-edukazzjoni saret tingħata b'xejn u lil kulħadd.

Huwa faċli li wieħed jgħid fiex wasalna llum, imma tajjeb li fl-istess ħin jgħid ukoll minn fejn bdejna, jgħid li min dak iż-żmien ma kellux min iħallaslu biex jeduka ruħu jew il-ġenituri tiegħu ma tawx każ, baqa' illitterat.

Sfortunatament, ħafna minn dawk li batew minn dawn iċ- ċirkostanzi kienu l-bniet, li kienu jitħallew id-dar biex jgħinu fit- trobbija u fil-faċendi.

Jekk inħarsu lejn l-istatistika naraw li r-rati ta' illitteriżmu f'dawk in-nies li qorbu għal 60 sena jew qabżuhom, jikkomparaw ma' dak iż-żmien meta kenet ġiet introdotta l-edukazzjoni obbligatorja għal kulħadd.

Qed ngħid dan kollu biex nuri li x-xogħol ilu żmien twil isir, mhux biss tul dawn l-aħħar 10 snin.

Jiena ngħid li jekk irridu nsemmu bl-eżatt meta beda jsir ix-xogħol f'dan ir-rigward, irridu nibdew minn 50 sena ilu, minn dawk li stinkaw biex is- servizzi tas-saħħa f'pajjiżna jkunu mingħajr ħlas, biex jibdew jingħataw il- benefiċċji soċjali u biex il-pagi tan-nisa u ta' l-irġiel li jagħmlu l- istess xogħol ikunu indaqs.

Jien niftakar żminijiet fejn in-nisa kienu jaħdmu ta' sefturi u jitħallsu bis-soldi, imma meta imbagħad għaddiet il- liġi dwar il-pagi, l-affarijiet inbidlu u n-nisa bdew jieħdu r-ruħ.

Nista' nsemmi wkoll il-maternity leave u l-ħolqien tal-kindergartens, li l-iktar li bbenefikaw minnhom kienu n-nisa.

Huwa veru li llum avvanzjana tant li wasalna sal-mainstreaming, pero' rridu nsemmu l-mixja li mxejna rridu nirrikonoxxu x-xogħol ta' kulħadd.

Filwaqt li rridu natgħu ħarsa lura, huwa iktar importanti li narsu 'l quddiem u ngħidu fejn sejrin.

Bla dubju ta' xejn, huwa mportanti ħafna li naħdmu biex insaħħu l- makkinarju tad-drittijiet tan-nisa sabiex inkunu ċerti li l-aġenda tal- gvern tkun tista' tiġi mplimentata.

Filwaqt li nimplimentaw politika ta' gender mainstreaming - li hija xi ħaġa kontinwa u għalhekk m'hemmx għalfejn insemmuha kull darba – huwa importanti ħafna li nagħmlu liġijiet skond il- ħtiġijiet u l-bżonnijiet tas-soċjeta` tagħna, mhux għax jordnalna xi ħadd biex nagħmlu hekk, u fuq kollox naraw li jiġu infurzati.

Irridu nibnu strutturi li jissapportjaw lil dawn il-liġijiet, għax jekk ma jkollniex l-enforcement u l-istrutturi meħtieġa, ikun inutli li ngħaddu l- liġi.

Minbarra dawn l-istrutturi li għandna bżonn biex inħaddmu l-liġijiet, hemm il-ħtieġa wkoll ta' strutturi oħra biex permezz tagħhom inkunu nistgħu ngħinu lill-familji jimxu iktar 'il quddiem.

Qed nirriferi hawnhekk għal per eżempju childcare centres u shelters għal dawk in-nisa li minħabba xi raġuni jew oħra, ikunu kostretti jitilqu minn darhom.

Irridu nħarsu 'l quddiem ukoll fil-qasam ta' l-edukazzjoni u naraw li t-tfal bniet u subien mhux biss jingħataw opportunitajiet indaqs imma kif diġa' semmejt, jiġi żviluppat fihom il-kunċett ta' ekwita`.

Jinħtieġ li kull fejn hemm bżonn, u jirriżulta li l-bżonn huwa kbir, nieħdu azzjoni pożittiva u ma noqogħdux nibżgħu li forsi dik l-azzjoni se tkun diskriminatorja.

Wara li ilna niġu diskriminati għal dawn is-sekli kollha, naħseb li ftit azzjoni pożittiva biex niġu f'postna m'hi se tagħmel ħsara lil ħadd.

Iva, trid tittieħed azzjoni pożittiva anke per eżempju fil-qasam tat-teknoloġija ta' l-informatika, fejn hemm bżonn li nkunu nafu għaliex inqas nisa qed jersqu għal dawn is-suġġetti.

Huwa b'dan il-mod li nkunu nistgħu nindirizzaw dawn il-problemi, għax billi ngħidu li t-tfajliet m'humiex qed jitħajju għal ċertu ġeneru ta' xogħol, imbagħad ma niċċekkjawx iktar 'l isfel fil-livell ta' l-edukazzjoni ħalli naraw minn fejn ġej dan in-nuqqas, ħalli naraw jekk kulħadd huwiex qed jingħata t-taħriġ meħtieġ, b'daqshekk ma nkunu qed insolvu xejn.

Mr Speaker, għalkemm il-Ministru Deguara ta s-sehem tiegħu f'din id- diskussjoni, ma semma' xejn dwar xi breast screening programme.

Hawnhekk tajjeb li ngħid li l-gvern Laburista kien kommess li sas-sena 2000, jibda' programm, avolja żgħir, ta' breast screening għal nisa at high risk.

Fil- fatt kollox kien kollox maħdum biex l-affarijiet jimxu f'dik id-direzzjoni.

Meta nbidel il-gvern, twaqqaf kumitat u ġie kkummissjonat rapport li spiċċa biex qal dak li kien qed jgħid il-gvern Laburista.

Minn dak iż-żmien 'l hawn pero', ħadd ma sema' xejn iktar dwar il-programm ta' breast screening, jiġifieri anke fejn tidħol is-saħħa, jiena ma narax għalfejn m'għandniex, kif qal il-Ministru Gonzi, nikkompetu kontra xulxin fuq min jaħdem l-iżjed.

Jien ngħid li gvern għandu jkompli fejn ikun ħalla l-gvern ta' qablu.

Fl-opinjoni tiegħi, f'affarijiet bħal dawn m'għandhiex tidħol il-politika, speċjalment meta dawn l-affarijiet ikollhom x'jaqsmu mas-saħħa tal-bniedem.

Nafu li aħna għandna l-ogħla inċidenza ta' breast cancer fl- Ewropa, jiġifieri m'iniex qed nitkellem kappriċċożament jew fuq affarijiet taċ-ċajt.

Sur President, irridu nagħtu każ ukoll tan-nisa anzjani, tar-romol, tas- single parents u tan-nisa fis-suq tax-xogħol.

Għalkemm l-Onor.

Bonnici rrifera għal statistika li turi li n-numru ta' nisa li jaħdmu qiegħed dejjem jiżdied, irridu naraw taħt liema kundizzjonijiet ta' xogħol qegħdin jaħdmu.

X'qed jiġu offruti dawn in-nisa, part-time jobs b'kundizzjonijiet ħżiena, fejn ma jaħdmux 40 siegħa fil-ġimgħa ħalli ma jkollhomx dritt għal ċerti benefiċċji u kundizzjonijiet?

Iva, ħafna nisa qegħdin jgħaddu minn dan il-martirju għax minħabba ċ-ċirkostanzi li jinsabu fihom, ma jistgħux jaffordjaw li ma jaħdmux.

Allura qed jiġu sfruttati billi per eżempju jintbagħtu jaħdmu f'xi stabbiliment, bħal f'xi lukanda, fejn f'ġimgħa jaħdmu 19-il siegħa bħala chambermaids u 19-il siegħa oħra bħala waitresses, biex peress li ma jkunux qed jaħdmu 40 siegħa f'post wieħed, ma jikkwalifikawx għall-ebda benefiċċju.

Li qed nipprova ngħid hu li qabel ma nsemmu ċerti ċifri rridu naraw eżattament fejn qed jaħdmu dawn in-nisa, x'xogħol qed jagħmlu u taħt liema kundizzjonijiet.

Mr Speaker, irridu naraw ukoll li l-piż tal-familja, ir-responsabbilta` tat- trobbija tinqasam bejn il-membri kollha tal-familja u rridu nħarsu 'l quddiem fir-rigward tal-pożizzjonijiet fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet, mhux biss bir-rapporti imma billi naraw li dawn ir-rapporti jiġu implimentati.

Per eżempju r-rapport ta' Profs.

Leyton, as a starting point jgħid li għandna nwaqqfu kummissjoni għan-nies fiċ-ċivil li tkun taħdem fuq equal opportunities policy.

Għalkemm din hija xi ħaġa primarja, dan is- sempliċi bord xorta għadu ma twaqqafx.

Minkejja li fi żmien gvern Laburista ġie kkummissjonat ir-rapport li x-xogħol dwaru sar waqt din l- amministrazzjoni, issa għaddiet iktar minn sena u l-iċken rakkomandazzjoni, u ċioe` li titwaqqaf kummissjoni għall-opportunitajiet indaqs fiċ-ċivil, għadha ma ġietx milqugħa.

Jekk din l-kummissjoni ma titwaqqaf, ix-xogħol biex ikun hemm iktar nisa f'pożizzjonijiet fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet ma jistax jinbeda.

Kif semmejt iktar kmieni, hemm bosta liġijiet oħra li wieħed irid jitkellem dwarhom fil-kuntest tas-suġġett tal-lum, fosthom il-liġi tas-social security, fir-rigward ta' raġel li jrid imantni lil martu imma jekk din tkun breadwinner ma tgawdix mill-married rate, u ħafna kumplikazzjonijiet bħal dawn.

Statistika li ġiet ippubblikata dan l-aħħar mill-NSO turi li l- average tal-paga tan-nisa hija 84% fuq dik ta' l-irġiel, jiġifieri l- problema ta' diskrepanza li semmejt fir-rigward ta' pajjiżi oħra, toħroġ ukoll mil-labour force survey.....

MR SPEAKER: Onor. Dalli, il-ħin li fadal issa huwa għad-dispożizzjoni tan-naħa tal-gvern.

Aktar rimarki?

Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nibda' billi nirringrazzja lil kull min ħa sehem f'dan id-dibattitu li s-suġġett tiegħu kien il-mara fis- soċjeta` Maltija.

Nistqarr li xtaqt li konna ftit iżjed kostruttivi, għax wieħed mill-messaġġi li donnu ħareġ kien li kollox sar f'amministrazzjonijiet preċedenti u f'dawn it-tliet snin, Alla jbierek ma sar xejn.

Saħansitra l-Kap ta' l-Oppożizzjoni wasal biex qal li fl- amministrazzjoni preżenti morna lura.

Illum jien nista' nikkwota ċifri li qatt ma kien hemm bħalhom f'dak li għandu x'jaqsam maż-żieda fir-rata tal-parteċipazzjoni tal-mara, żieda li seħħet matul dawn it-tliet snin li għaddew.

Nista' ngħid li f'dawn l-aħħar tliet snin, fost affarijiet oħra irriżulta l-ogħla numru ta' studenti tfajliet li bdew jattendu fl-universitajiet Maltin.

Nista' ngħid ukoll li minn mindu dan il-gvern, fil-bidu ta' din il-leġislatura, ftiehem mal- unions u daħħal kunċetti ġodda fil-ftehim kollettiv, bħall-parental leave, il-flexible hours, il-career breaks, ir-responsibility breaks, rajna riżultati pożittivi, grazzi għal dawn il-miżuri li ddaħħalu fis-settur pubbliku, li nkoraġġewna biex nagħmlu l-istess fis-settur privat.

Iva, waħda mill-ikbar sfidi li għandna quddiemna hi li nikkonvinċu lis-settur privat li dawn il-miżuri favur il-mara fis-soċjeta` Maltija iservu finalment għall-ġid ekonomiku tagħhom ukoll, mhux biss għall-gwadann soċjali u għall-gwadan tal-mara nnifisha.

Ilum, tliet snin wara li tlajna fil-gvern, nista' niġi quddiem din il-Kamra u ngħid li analizzajna r-realtajiet ta' pajjiżna, flimkien ma' l-Unjoni Ewropea kkonkludejna rapport li ppubblikajna, li huwa joint assessment paper, u identifikajna fejn huma l-isfidi li għandna u identifikajna wkoll is-soluzzjonijiet għal pajjiżna.

Nista' ngħid li kkonkludejna proċess li kien ilu 12-il sena biex isir, u cioe` l-aġġornament tal-liġijiet tax- xogħol ta' pajjiżna.

Dan l-aġġornament jinkludi miżuri kontra d- diskriminazzjoni tan-nisa, kontra l-fastidju sesswali fuq il-post tax- xogħol, jinkludi protezzjonijiet għall-ħaddiem part-time, li nafu li l- maġġoranza tagħhom huma nisa.

Nista' ngħid ukoll Ii matul dawn it-tliet snin, l-amministrazzjoni Nazzjonalista għaddiet liġi li permezz tagħha ġiet imwaqqaf l-awtorita` tas- saħħa u s-sigurta` fuq il-post tax-xogħol, filwaqt li saħħaħ il-miżuri tas- saħħa u s-sigurta` għall-mara Maltija li taħdem, inkluża dik il-mara li tkun tqila u allura, fuq il-post tax-xogħol ikollha bżonn protezzjoni għal saħħitha.

Jien nista' niġi quddiem din il-Kamra u ngħid li f'dawn it-tliet snin li għaddew ħdimna wkoll biex insaħħu l-istrutturi, għax għalkemm l-iktar ħaġa faċli hi li wieħed ifassal il-liġijiet, l-iktar ħaġa diffiċli hija li imbagħad isarraf dawk il-liġijiet fi strutturi li mbagħad jimplimentaw l- istess liġijiet.

Huwa proprju għalhekk li nista' ngħid li l-white paper għall-emendi tal-liġijiet tax-xogħol tinkludi wkoll emendi għall-poteri tat- tribunal industrijali, biex dan ikollu l-kompetenza li jisma' każi ta' diskriminazzjoni fil-konfront tan-nisa.

F'dawn it-tliet snin li għaddew wasalna biex anke ppubblikajna l-white paper għal dak li għandu x'jaqsam ma' l-ugwaljanza bejn in-nisa u l- irġiel, fejn fiha ndirizzajna l-oqsma kollha tat-tneħħija tad- diskriminazzjoni, jiġifieri mhux biss fil-qasam tax-xogħol imma fil-qasam soċjali kollu kemm hu, fil-qasam ta' l-edukazzjoni, fil-qasam tar-riklamar, f'dak li għandu x'jaqsam ma' protezzjonijiet fil-ħajja soċjali, filwaqt li ddikjarajna l-fastidju sesswali fl-ambjenti kollha bħala reat kriminali.

Mr Speaker, dan il-gvern, fit-tfassil tal-Kunsill Malti għall-Iżvilupp Ekonomiku u Soċjali, irrikonoxxa li fil-kumitat tas-soċjeta` ċivili jkun hemm preżenza stabbilita bil-liġi tal-kummissjoni għall-avvanz tal-mara.

Jien nista' niġi quddiem din il-Kamra u ngħid li huwa faċli li nagħmlu il- liġijiet u nkomplu ntejjbu fuq dak li diġa` jeżisti ħalli nipproteġu lin- nisa milli jkunu msawwta.

Pero` nista' ngħid ukoll li xtaqtna li qabel ma nippubblikaw il-liġi, ikollna strutturi li jiffunzjonaw, ikollna shelter li jiffunzjona.

Illum nista' ngħid li l-ispiża li jonfoq il-gvern, filwaqt li fl-1998 kienet tammonta għal Lm49,000 f'forma ta' għajnuniet lil organizzazzjonijiet bħal Dar Merħba Bik, Dar Qalb ta' Ġesu` u l-Aġenzija Appoġġ, illum telgħet għal Lm152,000, jiġifieri iktar minn tliet darbiet iktar minn dak li kien jintefaq fir-rigward tan-nisa msawwta.

Allura nista' ngħid li, iva, f'dawn it-tliet snin twaqqaf shelter għall-vjolenza domestika li llum il-ġurnata jilqa' fih vittmi ta' din ix-xorta.

Nista' ngħid ukoll li l-aġenzija Appoġġ, filwaqt li tliet snin ilu kienet tingħata Lm400,000, illum qed tingħata Lm800,000.

Barra minn hekk, illum il-ġurnata din l-Aġenzija għandha numru ta' social workers li huwa tliet darbiet iżjed milli kellha dakinhar, u allura nistgħu ngħidu li din l- aġenzija tinkorpora fiha unit speċjalizzat u b'saħħtu biex jindirizza l- qasam tal-vjolenza domestika.

Ma rridx ninsa ngħid li aħna bħala gvern ħdimna flimkien mal-Ministeru tal-Ġustizzja biex, iva, titwaqqaf il-qorti tal-familja, għax naħseb li l-parti effettiva tal-bidla kbira f'dak li għandu x'jaqsam ma' protezzjoni legali lil nisa msawwta u lil vittmi ta' ċrikostanzi partikolari, hija li kemm jista' jkun, dawn il-vittmi jingħataw ir-riżultat finali mill-qorti malajr, b'mod effiċjenti u li jżomm quddiem għajnejh il-kunċett tal-familja.

Mr Speaker, nista' ngħid ukoll li f'dawn it-tliet snin waqqafna l- kummissjoni tal-familja, li parti mportanti mit-termini ta' riferenza tagħha hija li tara lir-rwol tal-mara fil-familja, fir-realtajiet soċjali u ekonomiċi ta' pajjiżna.

Għalkemm parttikament għedt x'għamel il-gvern preżenti f'dawn l-aħħar tliet snin fir-rigward tan-nisa, ma xtaqtx li dan id-dibattitu jikkonċentra fuq x'għamel dak u x'għamel l-ieħor, imma xtaqt li nikkonċentraw iktar fuq l-isfidi li għandna quddiemna.

X'inhuma l- prijoritajiet li pajjiżna jrid jiddedika ruħu għalihom biex il-mara fis- soċjeta` Maltija tkompli tavvanza?

Jien naħseb li hawn lok fejn dan id- dibattitu jitkompla ħalli nidentifikaw u naqblu ħafna iżjed milli qed naqblu llum fuq x'inhuma l-isfidi u fuq is-soluzzjonijiet għalihom.

Ma nistgħux nibbażaw is-soluzzjonijiet tagħna fuq il-perceptions imma fuq ir- riċerki u fuq liġijiet li jkollhom l-istrutturi neċessarji ħalli jkunu jistgħu jitmexxew 'il quddiem.

Mr Speaker, l-aħħar minuti li fadal irrid niddedikahom għall- organizzazzjonijiet li taw sehem qawwi fil-qasam ta' l-avvanz tal-mara fis- soċjeta` Maltija, bħall-Kunsill Nazzjonali għan-Nisa, il-Kummissjoni għall- Avvanz tal-Mara, id-dipartiment konċernat u ħafna organizzazzjonijiet oħra li qed jaħdmu, u m'għandix dubju li se jkomplu jaħdmu, biex issir pressjoni ħalli l-affarijiet jinbidlu.

Qabel nagħlaq irrid nirringrazzja lill-ministri u lill-backbenchers li ħadu sehem f'dan id-dibattitu.

Il-messaġġ li ħareġ kien wieħed, li l-qasam ta' l- avvanz tal-mara m'huwiex monopolju tal-Ministru tal-Politika Soċjali, imma huwa monopolju ta' gvern sħiħ fid-dekasteri kollha.

U dan huwa gender mainstreaming fil-prattika.

Aħna ma naqbdux is-suġġett "nisa" u npoġġuh f'garzella għalih u ngħidu li l-Ministru tal-Politika Soċjali huwa responsabbli minnu.

Il-qasam tan-nisa jaqa' taħt ir-responsabbilta` tal- ministri kollha, li l-mira waħdanija tagħna hi li nsaħħu lil pajjiżna permezz tar-riżorsi umani kollha li hawn.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nifhem li l-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi jixtieq iqiegħed xi dokumenti fuq il-Mejda tal-Kamra.

Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Graph li turi r-rata ta' parteċipazzjoni tan-nisa fid-dinja tax-xogħol bejn l-1990 u l-2000.

KUMITATI PERMANENTI

MR SPEAKER: L-Onor.

Anthony Abela.

ONOR.

ANTHONY ABELA: Mr Speaker, nixtieq ninfurmak li wara 19-il laqgħa, l-istadju ta' kumitat dwar l-emendi għall-kodiċi kriminali huwa lest.

MR SPEAKER: Nitlob lill-Viċi Prim Ministru biex jekk jogħġbu jressaq l- aġġornament.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi l-aġġornament tal-

Kamra għal nhar it-Tnejn, 11 ta' Marzu 2002, fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:-

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li Jimplimenta Miżuri ta' l-Estimi - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Pulizija ta' Malta – Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar l-Għaqdiet tal-Produtturi – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ir-Referendi – Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika - Kumitat;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Tielet Qari;

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni; u

Xi aġenda oħra li tista' tiġi komunikata aktar tard.

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti; Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurta' fl-Ikel - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti.

Mr Speaker, fir-rigward ta' l-ewwel item irrid ngħid li ninsab infurmat li se jkun hemm talba għar-recommittal ta' dan l-abbozz lura lill-Kumitat tal- Kamra, waqt li fir-rigward tat-tieni item, kif spjegajt fil-Kumitat tax- Xogħol tal-Kamra, anke dan se jkollu bżonn ta' recommittal fil-kumitat pero' tal-Kamra kollha biex tinbidel biss klawsola waħda li ssemmi d-data ta' bidu fis-seħħ, li kellha tkun l-1 ta' Marzu.

Dik id-data ta' bidu fis- seħħ trid tinbidel, imbagħad bil-permess tal-Kamra, ikun jista' jitressaq it-tielet qari dak il-ħin stess, kif tkellimna fil-Kumitat tax-Xogħol tal- Kamra.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Antoine Mifsud Bonnici.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI: Mr Speaker, nixtieq nieħu dan l-aġġornament biex inserraħ moħħ il-poplu Malti fuq x'qed jiġri eżatt f'San Vinċenz de Paule Residence rigward il-mikrobu MRSA u l-allarmiżu żejjed li nħoloq wara li "l-orizzont" ta' nhar is-Sibt, 2 ta' dan x-xahar ippubblikat fil-faċċata tagħha l-artiklu "Il-Każ jitħalla Mistur".

Jien se nibda billi nikkwota xi partijiet mill-artiklu in kwestjoni ħalli inkun nista' nispjega aħjar il-punt tiegħi u hekk nuri lil din l-Kamra kif "l-orizzont" uża s-suġġett sensittiv tas-saħħa biex jagħmel propaganda issa li ġejjin l-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali.

Sfortunatament, l-artikolist irnexxielu fil-missjoni tiegħu li jallarma lill-pubbliku għalxejn u l- effett tiegħu deher meta xi ġenituri imbeżżgħin ma ħallewx lit-tfal tagħhom imorru ma' ta' l-iskola fit-teatru ta' l-SVPR.

Mela ħalli naraw x'kien hemm miktub f'dan l-artiklu.

"L-awtoritajiet responsabbli mill-Isptar San Vinċenz de Paule, qegħdin iżommu mistur każ ta' l-MRSA, li laqat lil waħda mis-swali ta' dan l-isptar, u apparti dan ma ttieħdu l-ebda prekawzjonijiet biex il- marda ma tinfirixx.

Fil-fatt, la l-qraba u lanqas il-pazjenti f'din is- sala partikolari m'huma informati b'dan il-mikrobu li hemm u li jista' jwassal anke għall-mewt"

Dan il-mikrobu, li fl-artiklu ġie pinġut bħala letali, hu l-staphylococcus aureus li f'ċerti każi huwa reżistenti għall-antibiotics u għalhekk jissejjaħ methicillin resistant staphylococcus aureus jew MRSA fil-qosor.

Dan il-mikrobu jinsab fil-maġġoranza tal-poplu Malti imma f'ċerti każi jista' jwassal għall-infezzjoni li bl-antibiotics li għandna illum, jista' jirriżulta li huwa reżistenti pero` huwa kurabbli għalhekk dan il-mikrobu mhux letali daqs kemm "l-orizzont" iridu juru.

Fl-artiklu wkoll ġie rrapportat li ma ttieħdux il-prekawzjonijiet li kellhom jittieħdu u hawn fejn tara l-ħażen ta' dawn in-nies għax fl-istess artiklu kitbu :

"L-MRSA instab f'sala ta' erba' pażjenti.

Wieħed biss minn dawn il- pazjenti, kellu l-MRSA.

Biss immedjatament l-awtoritajiet ta' l-isptar bdew jinvestigaw lit-tliet pazjenti l-oħra"

Minkejja li fl-artiklu tagħhom, huma stess qalu li aħna ħadna l-passi immedjati biex ninvestigaw lill-pażjenti, xorta waħda kitbu li ma tieħdux il-prekawzjonijiet u biex inkompli nuri lil din il-Kamra li dawn ittieħdu, jien għandi ittra datata 2 ta' Marzu, iffirmata mill-acting DNO tas-sala mibgħuta lil Dr Ronald Fiorentino li tgħid:

"Wara li ġejt mitluba minnek sabiex niproduċi statement rigward il- każijiet ta' l-MRSA fil-ward St. Joseph, 20 u 21.

Kif wasal ir-riżultat ta' l-MRSA positive (+ve), kemm l-Infection Control Officer kif ukoll it-tabib tas-sala tawna dawn l- istruzzjonijiet:-

Nibdew lill-pazjent fuq antibiotic.

Naħslu il-pazjent bil-Hibiscrub Meta naħslu idejna nużaw il-Hibisol.

Ġibna l-water soluble bags mill-laundry.

Ġibna wkoll yellow plastic bags (biohazard) mill-istores.

Il-materjal kollu rikjest u ordnat mill-infection control officer ingħataw u ntużaw immedjatament mill-istaff.

L-istaff kollu kien informat bil-miktub bil-proċeduri kollha li għandhom isegwu sabiex jiġi evitat li l-mikrobu jinfirex fuq pazjenti oħra.

Dan kollu miktub hawnhekk, jistgħu jixhduh l-istaff kollu tas-sala. "

Din l-ittra iffirmata min Mary Anne Bugeja - li aktar tard nitlob il- permess biex inpoġġiha fuq il-Mejda tal-Kamra - tkompli turi li l- prekawzjonijiet ittieħdu għax il-prekawzjonijiet ma jikkonsistux f'li tavża lill-pazjenti u lill-qraba li hemm periklu ta' l-MRSA.

Dakinhar li deher l- artiklu, is-supretendent kiteb ittra lill-editur ta' "l-orizzont" fejn qallu hekk:

" B'riferenza għall-artiklu li deher fil-ħarġa tal-ġurnal "l-orizzont" illum 2 ta' Marzu 202, rigward l-MRSA fir-residenza San Vinċenz de Paule intitolat il-Każ Jitħalla Mistur.

Wieħed għandu japprezza li m'hijiex etika u lanqas proċedura li tiġi ppubblikata jew tingħata informazzjoni dwar il-qagħda tar-residenti li jkunu rikoverati ġewwa l-isptarijiet jew ġewwa istituzzjonijiet residenzjali.

Il-mikrobu ta' l-MRSA huwa mikrobu staphylococcus aureus, li jinstab fil-ġisem tal-bniedem f'postiijet bħall-imnieħer, urina, eċċ., jew fuq il-ġilda mingħajr ma jagħmel l-ebda ħsara.

Il-mikrobu jista' jikkawża l-mard f'każijiet fejn l-immunita` tal-bniedem tkun baxxa.

Għalkemm il-mikrobu huwa kemmxejn aktar diffiċli li jitfejjaq pero` hemm mediċini li jingħataw u jaħdmu.

Għaldaqstant għalkemm kull ħaġa tista' twassal għall-mewt, infezzjoni bil-mikrobu ta' l-MRSA m'hijiex aktar serja mill-infezzjonijiet b'mikrobi oħra"

Dan ifisser li "l-orizzont" allarma lill-poplu Malti" għalxejn.

Imbagħad is- supretendent ikompli jgħid hekk:

"Nassiguraw li l-awtoritajiet fir-residenza ta' San Vinċenz ħadu u qed jieħdu l-passi kollha neċessarji biex iħarsu saħħet ir-residenti.

Kien proprju għalhekk li wassal biex jiġi investigat dan il-pazjent fejn irriżulta li kellu l-MRSA.

L-amministrazzjoni ħadet ħsieb li oltre l-proċedura normali segwita minn sptarijiet oħrajn, pazjenti oħra ġewwa s-sala ġew screened għal dan il-mikrobu.

Dan konfermajtu int stess fil-paragrafu 3

" biss immedjatament l-awtoritajiet ta' l-isptar bdew jinvestigaw lil tliet pazjenti l-oħra".

Kif ġie notifikat ir-riżultat mil-laboratorju, l-istaff fir-residenza ħa mill-ewwel il-miżuri kollha skond struzzjonijiet maħruġa mill- infection control unit"

Naturalment l- infection control unit ta' l-isptar San Luqa u mhux tagħna.

" Immedjatament din is-sala ġiet fornuta bil-materjal kollu nkluż likwidi apposta, sew biex jinħaslu l-idejn (Hibisol) u kif ukoll biex jinħasel il-pazjent involut (Hibiscrub).

Tajjeb nżidu li l-istaff kollu kien informat anke bil-miktub, bill-proċeduri kollha li għandhom isegwu sabiex jiġi evitat li l-mikrobu jinfirex fuq pazjenti oħra.

Għaldaqstant il-persuni li kienu sors ta' informazzjoni għalik, jirriżulta li huma stess ma tantx huma informati sew.

U għalhekk dak li ntqal minn "nies mitħla ta' San Vinċenz li l-prekawzjonijiet m'humiex jittieħdu" jista' jitqies bħala gidba assoluta.

Mhux minnu dak li ntqal li dan l-MRSA jitfaċċa biss ġewwa l-isptar San Luqa, tant li fl-istess residenza kien hemm każi fejn tfaċċa l-MRSA għall-ewwel darba u dawn ġew ikkurati u mfejqa.

Kellna wkoll każi ta' persuni li ġew ammessi ġewwa San Vinċenz mid-djar tagħhom u dawn instabu li kellhom l-MRSA u ġew ikkurati għal din l-infezzjoni.

Screening tal-pazjenti kien, għadu u se jibqa' jsir kemm jekk jiġu mill-isptarijiet u kemm jekk jiġu mir-residenzi tagħhom.".

Spiċċajna din l-ittra billi tlabna li tiġi ppubblikata fi "l-orizzont" u billi ktiba:

"L-awtoritajiet fir-residenza bir-responsabbilta' kollha jassiguraw lill-pubbliku li ma hemm l-ebda stat ta' alarm rigward l-MRSA fir- residenza SVPR".

U din għamilniha in bold type ħalli jagħtuha importanza.

Li kieku dawn in- nies kellhom intenzjoni tajba, kienu jippubblikaw l-ittra kollha kemm hi imma minflok, jumejn wara, "l-orizzont" ġab artiklu ieħor fejn qalu:

"Konfermat il-każ ta' mikrobu MRSA f'San Vinċenz de Paule".

Bħallikieku hemm x'tikkonferma!.

Aħna m'għedniex li m'hemmx u għalhekk m'hijiex kwestjoni ta' jekk hemm jew m'hemmx.

Imbagħad komplew b'ittri kbar:

"Ebda prekawzjoni għal pazjenti u qraba f'riskju"

U dan sar biex ikomplu jallarmaw llil-pubbliku għalxejn u rnexxilhom sa ċertu punt, għaliex kif diġa` għedt aktar qabel, kien hemm każi ta' ġenituri li ma bagħtux lit-tfal fit-teatru ta' SVPR.

Fl-istess artiklu komplew jgħidu :

"il-mikrobu jista' jwassal għall-mewt...."

- dan mhux veru għax nista' ngħid li kważi l-virus ta' l-influwenza hu aktar letali - u:

"......ma ttieħdu ebda prekawzjoniijiet biex dawk li jinstabu f'riskju li jieħdu l-mikrobu, fosthom il-qraba ta' pazjenti fl-istess sala, ma jieħdux dan il-mikrobu".

Minkejja li bgħatnilhom spjegazzjoni dettaljata bħal dik, xorta reġgħu kitbu li ma ħadniex prekawzjonijiet għax dawn jaħsbu li billi tavża lill- qraba tal- pazjenti l-oħra tkun qed tieħu xi prekawzjonijiet!

Il- prekawzjonijiet huma dawk li ħadna aħna u li qalulna biex nieħdu mill- infection control unit.

L-istess l-artiklu jistaqsi kif dan il-mikrobu spiċċa f'SVPR.

Dawn donnhom irridu jidħku bin-nies meta jistaqsu dan għax, minkejja li dan l- mikrobu jinstab l-iżjed f'postijiet fejn hemm infezzjonijiet akuti bħal fl-isptar San Luqa speċjament fl-ITU, m'hemm l-ebda regola li dan ma jistax jinstab x'imkien ieħor u fil-fatt mhux l-ewwel darba li deher f'SVPR.

Veru li dan huwa t-tieni każ li kellna ta' l-MRSA din is-sena imma kif spjegajt il- bieraħ fi press conference - għaliex kellna nagħmlu press conference ħalli nippruvaw nikkalmaw il-pubbliku - l-istatistika f'San Vinċenz turi li fis- sena 2000 kellna 41 każ, fl-1999 kellna 49 każ u fl-1998 kellna 19–il każ ta' MRSA.

Dan juri bla ebda dubju li l-MRSA kemm il-darba tfaċċa fl-SVPR u għalhekk nistaqsi jiena, għalfejn "l-orizzont" qed jistaqsu kif dan il- mikrobu ġie f'SVPR bħal li kieku din kienet xi ħaġa ta' barra min hawn.

L- importanti f'dan il-każ hu li tieħu l-prekawzjonijiet kollha ħalli l- mikrobu ma jinxteridx u aħna jidhrilna li ħadna l-prekawzjonijiet kollha meħtieġa.

Mr Speaker se nikkwota issa ittra li bagħat is-senior pharmacy technician lil Dr Fiorentino fit-2 ta' Marzu meta deher l-ewwel artiklu f' "l- orizzont" – 'il quddiem inpoġġiha fuq il-Mejda tal-Kamra fejn qed jgħidlu:

"I was phoned by the medical superintendent and informed that we have a MRSA alert.

I promised Dr Fiorentino that I will look into it immediately.

I discussed it with the medical officer in charge and we established that we are well stocked with all the necessary medicaments required to treat and also to prevent it from spreading.

I contacted the wards involved within seconds and insured the ward managers that we were at their disposal at all times and with all means necessary.

I telephoned back Dr Fiorentino that the situation was taken care of and also that I will consider myself on call, even after closing hours, should there be an emergency.

I would like to add that at anyone time we are prepared to deal with more than 30 cases of MRSA although even one case is a rarity.

Its significant that we have been requested by other hospitals and other polyclinics to supply them with medicaments from our stores on many occasions.".

Dan ikompli juri, jekk kien hemm aktar bżonn, li l-prekawzjonijiet neċessarji ttieħdu u dak li ġie ppubblikat fl- "l-orizzont" m'hu xejn ħlief allegazzjonijiet vojta.

Jiena ngħid li affarijiet bħal dawn ma jagħmlu ġieh lill-ebda ġurnalist u niskanta kif "l-orizzont" tkompli tippersisti biex tagħmel id-deni lill-amministrazzjoni ta' San Vinċenz jew inkella tipprova tieħu vantaġġ politiku min dan il-każ.

Anke llum f'"l-orizzont" reġgħu ġabu artiklu ieħor wara l-press conference li tajt jien flimkien mad-direttur tad-dipartiment, Dr Fiorentino u s-Sur Cini – li hu l- infection control officer li għall-ewwel darba qed jaħdem f'San Vinċenz għax dan il-post ħloqnieh aħna biex l-affarijiet isiru b'mod serju – fejn b'ittri kbar ippublikaw:

"Konferma oħra li kien hemm każ ta' l-MRSA f'San Vinċenz de Paule"

Nerġa ngħid li l-kwestjoni qatt ma kienet jekk hemmx MRSA jew le.

Bħalma ġara fis-snin li għaddew, nafu li kien hemm il-każ ta' l-MRSA u peress li ħadna l-prekawzjonijiet meħtieġa l-fatti tawna raġun għax min kien suspettuż ġie screened u bi pjaċir ngħid li r-riżultati kienu kollha negattivi.

Ħadd ma jista' jakkużana li ma ħadniex il-prekawzjonijiet li kellna nieħdu u billi "l-orizzont" jibqa jirsisti li jgħid il-ħmerijiet bħal ma għamel illum fejn qal:

"Segretarju Parlamentari fil-Ministeru għall-Politika Soċjali Dr Mifsud Bonnici kkonferma li f'sala ġewwa SVPR kien hemm każ tal- mikrobu MRSA fuq pazjent"

Jiena naħseb li hu deplorevlori meta ikollok ġurnalisti li japprofitaw ruħhom min każi bħal dawn biex jieħdu vantaġġ politiku.

La qed nitkellem fuq SVPR, se nitkellem fuq l-artiklu "SVPR, Ward 7 u 8 Irġiel" tal-ħabib tiegħi Sylvio Parnis fejn fih dan qal li sab din il-ward f'miżerja kbira fejn iż-żebgħa qed taqa', qed jidħol l-ilma tax-xita ġol- bini, it-toilets huma fi stat disastruż, dawk li jbatu bil-parkinsons għandhom bżonn pultruni aħjar u ħafna problemi oħra.

Mr Speaker, ma nistenniex li d-deputati tal-faċċata jiġu u jgergru fuq SVPR wara x-xogħol kollu li sar f'dawn it-tliet snin u fejn pero`, l-wards 7 u 8 ma lħaqniex irranġajnihom.

Żgur ma kinitx kumbinazzjoni li dan l-artiklu sar fl-istess ġimgħa li l-ward kienet waslet għar-rinnovament u dan jista' ikun li sar biex l-artikolista mingħalih se jieħu l-mertu ta' dak li se isir għax ġabha fuq il-gazzetta.

Mhux issa għandu jgħid x'se jagħmel meta l- Partit Laburista jitla' fil-gvern għax dawn huma l-istess nies li kienu fil- gvern tliet snin ilu u nistedinhom issemmuli ward waħda biss li ġiet miżbugħha meta huma kienu fil-Gvern.

Dak iż-żmien il-wards 7 u 8 hemm kienu wkoll.

Mela fit-22 xahar huma m'għamlu xejn waqt li aħna fil-istess perjodu ta' żmien mhux talli żbajna u rranġajna xi wards, imma anke tellajna blokk sħiħ ta' 120 sodda imbagħad jiġi l-Onor Parnis jikkritikana fuq xi wards li għadhom mhux lesti!.

Irrid ngħid wkoll li mhux veru li hemm dik il-miżerja kollha li issemmiet fl-artiklu.

Mhux veru li jidħol l-ilma għax erġajt investigajt dan l-punt u irriżulta li din hi waħda minn dawk il-wards li għandha l-membrane fuq u għalhekk żgur li ma jidħolx l-ilma minn hemmhekk.

Din l-kritika fuq SVPR hija biss kritika partiġġana u l-għan tagħha ma hux l-ġid tar-residenti ta' SVPR imma li ssir propaganda kontra l-Gvern Nazzjonalista.

Inqas ma l-Partit Laburista isemmi l-SVPR, iktar jaqbillhom għaliex il- poplu qed jara d-differenza kbira li hemm f'SVPR bejn tmexxija Nazzjonalista u tmexxija Soċjalista.

Ma jistax jiġi l-Onor.

Parnis jew xi onorevoli ieħor min-naħa l-oħra u isemmu x'se jagħmlu meta jitilgħu fil- Gvern bħal ma qal:

"għaliex ma nistgħux nħallu swali li jkunu kważi se jaqgħu biċċiet kif fil-fatt morna u rajna b'għajnejna fil-ward ta' l-irġiel 7 u 8"

Veru ma missux iħallihom u missu għamel hekk tliet snin ilu u qal lil min kien responsabbli għal SVPR biex jirranġahom.

Jien ngħidlu mhux 7 u 8 ara biss, imma l-wards 5 u s-6 kemm tan-nisa kif wkoll ta' l-irġiel li rranġajna, is-Sala 1 Rużar Briffa li rranġajna wkoll u s-serenity ward li bnejna, u dan ix-xogħol kollu sar f'dawn it-tliet snin.

Minkejja li tal-faċċata qed jagħmlu min kollox biex isibulna jew joħolquna l-problemi, jiena nemmen li fil-qasam ta' l-anzjani u persuni b'diżabilita' ħadd m'hu se jħammrilna wiċċna.

Wieħed irid jifhimhom lil dawn in-nies għax dawn kienu jgħidu li meta jitla' il-gvern Nazzjonalista kien se ikun hemm disastru fl-aspett soċjali u dan mhux talli ma seħħx, talli wrejna lill- oppożizzjoni li fil-qasam soċjali gvern Nazzjonalista qiegħed ferm aktar l- quddiem mill-Partit Soċjalista.

Nagħmel enfasi ta' l-aħħar biex inserraħ lill-poplu Malti li fuq l-MRSA m'hemm l-ebda allarm u nippretendu li jekk veru "l-orizzont" iridu ikunu ġurnalisti kredibbli, m'għandhomx għalfejn jallarmaw l-pubbliku għalxejn.

Rigward SVPR in ġenerali, l-gvern Nazzjonalista dejjem għamel u se ikompli jagħmel l-aħjar li jista'.

Għada għandna konferenza stampa oħra hemmhekk fejn bdejna l-proġett l-ieħor li ħabbarna s-sena l-oħra u ċioe` l-bini ta' blokk ġdid fin-naħa ta' l-irġiel.

Sa sitt xhur ilu kien jagħmluli l- interpellanzi dwar il-fatt li fin-naħa ta' l-irġiel wards 1, 2, 3 u 4 qed jiġru l-ġrieden pero` issa żgur mhux se jiġru iżjed għax l-blokk waqqagħnih u minflok se ntellgħu blokk ġdid fuq il-livell tas-serenity ward.

Dan hu l- gvern Nazzjonalista fejn jidħol il-qasam ta' l-anzjani u l-persuni b'diżabilita'.

Mr Speaker qabel nagħlaq xtaqt nitlob l-permess biex inpoġġi fuq xi dokumenti li rreferjt għalihom fid-diskors tiegħi.

MR SPEAKER: Hawn permess?

(Onor Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI: Inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja ta' ittra mibgħuta fit-2 ta' Marzu 2002 mill-Amministratur Mediku tar-Residenza San Vincenz de Paul lill-editur ta' "l-orizzont" dwar artiklu li deher fl-istess gazzetta fuq każijiet ta' MRSA fl- istess Residenza; u

Kopja ta' korrispondenza datata 2 ta' Marzu 2002 bejn l-Amministratur Mediku u uffiċjali tar-Residenza San Vincenz de Paule dwar każijiet ta' MRSA fl-istess Residenza.

MR SPEAKER: Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tnejn 11 ta' Marzu, 2002 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

ENEMALTA - RABAT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid peress li l-bozza ta' farmhouse il-Kunċizzjoni limiti tar-Rabat ta' anzjan li ismu qed jintbagħat separatament qed tinxtel mal-jum flok mal-lejl, jista' d-dipartiment konċernat jara li tiġi rimedjata immedjatament il-ħsara?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ninsab infurmat li l-manutenzjoni meħtieġa diġa' saret.

ENEMALTA - QTUGĦ TA' DAWL - RABAT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid x'ikkawża l-qtugħ tal-provista tad-dawl ta' l- elettriku nhar is-Sibt, 12 ta' Jannar 2002 filgħaxija?

Liema bliet u rħula kienu affettwati u għall kemm-il siegħa dawn tħallew bla dawl separatament?

Kemm tammonta fi spejjeż l-ispiża tal-ħsarat li kkawżaw il-qtugħ inkwistjoni?

Jista' jikkunsidra li peress li ħafna stabbilimenti kummerċjali tilfu l-kummerċ tas-Sibt filgħaxija li jkun ilhom jistennew il- ġimgħa kollha, bħal fil-kas tal-ħwienet tax-xorb u restoranti fir-Rabat eċċ, jagħti skont fuq il-kont tad-dawl lil dawn il-familji u nies ta' negozju jridu jħallsu fil-ġimgħat li ġejjin?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Il-kawża tal-qtugħ fil-provvista tad-dawl kienet dovuta għat-tripping ta' l-interbus transformer numru 1 fil-power station ta' Delimara.

B'riżultat ta' dan, kien hemm ħsara fit-tap charger tat- transformer.

Peress li dan it-transformer jagħti l-provvista ta' l- elettriku lill-impjant awżiljarju tal-power station, din intfiet kollha u per konsegwenza waqaf il-kuntatt mal-power station tal-Marsa.

Din ta' l- aħħar ma setgħetx tagħti provvista lis-sistema ta' l-elettriku kollha u għalhekk kellu jsir load shedding.

Il-qtugħ fil-provvista ta' l-elettriku sar għall-ħabta ta' l-9.40p.m. u kienu effettwati diversi lokalitajiet f'Malta u Għawdex.

Il-ħin li dawn il- lokalitajiet damu bla provvista jvarja minn post għal ieħor.

Kien hemm postijiet fejn il-provvista ħadet żmien mhux ftit biex ġiet kompletament għan-normal u kien hemm oħrajn fejn damu mingħajr provvista għal ħin relattivament qasir.

Dwar l-aħħar parti tal-mistoqsija, ninforma lill-Onor.

Membru li l-liġi ta' l-1977 dwar l-Enemalta tistipula li l-korporazzjoni ma tkunx responsabbli f'dawn iċ-ċirkustanzi u għaldaqstant ir-risposta hija fin-negattiv.

WIED INĊITA - NURSERY

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' l-Ministru jinfurmani bl-arranġamenti li saru bejn il-gvern u l-kumpaniji privati dwar il-nursery ta' Wied Inċita?

Jista' jinfurmani bis- sitwazzjoni u l-pożizzjoni tal-ħaddiema ta' Wied Inċita?

Jista' jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-proposti tal-ministeru u jgħid meta ġew ippublikati u ċirkolati?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Ma saru ebda arranġamenti bejn il-Gvern u kumpaniji privati dwar in-nursery ta' Wied Incita.

Il-public private partnerships unit tal-management and personnel office tal-Uffiċċju tal-Prim Ministru ppublikat sejħa sabiex kull min hu interessat li jidħol bi sħab mal-gvern fit-tmexxija tax-xogħol tal-fergħat tal-urban and rural landscaping unit tad-diviżjoni ta' l-agrikoltura jagħmel il-proposti tiegħu.

Il-proposti sejrin jiġu analizzati u aktar informazzjoni tingħata hekk kif u jekk tiġi finalizzata xi ħaġa.

AFM

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid kemm kienu u x'tip kienu l-bombi jew ordinji militari oħra li ġew newtralizati mil-AFM is-sena l-oħra?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Matul is-sena 2001, l-explosives ordnance disposal section tal-Forzi Armati ssejħet għal 11-il darba biex tinvestiga, tinnewtralizza jew tiddisponi minn bombi u materjal splussiv ieħor kif jidher fit-tabella li qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra.

HOAXES - AMBULANZI

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid kemm saru sejħiet foloz (hoaxes) għall-ambulanzi is-sena l- oħra?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Infurmat li matul is-sena 2001 saru 198 sejħiet foloz għas-servizz tal-ambulanza.

SUBMARINE NUKLEARI AMERIKAN F'MALTA

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' l-Ministru jikkonferma li fil-futur qarib se jidħol submarine nukleari Amerikan f'pajjiżna u jekk hux veru li se jsorġi ġo San Pawl il-Baħar?

ONOR.

JOE BORG: Il-Ministeru ma rċieva ebda talba biex submarine nukleari Amerikan iżur Malta.

HOAXES – PROTEZZJONI ĊIVILI

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il darba ġew imsejħa għal xejn (hoaxes) il-membri tal-protezzjoni ċivili is-sena l-oħra?

Għaliex ġew imsejħa?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi matul is-sena 2001 id-dipartiment tal-protezzjoni ċivili sarulu 266 sejħa għal għajnuna li irriżultaw li kienu hoax calls.

Dawn il-calls kienu varji, iżda fil-maġġor parti kienu dwar nirien li wara nstab li kienu sejħiet foloz.

AFM – AIR SEARCHES

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid kemm saru air searches is-sena l-oħra mill-AFM?

Kemm ġew salvati nies?

Kemm swew dawn is-searches lill-AFM?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Matul l-2001, il-Forzi Armati salvaw 32 persuna, filwaqt li ngħatat assistenza lil 132 persuna oħra.

Dawn il-figuri jinkludu wkoll assistenza mogħtija bil-mezzi tal-baħar.

Tfittxijiet bil-mezzi ta' l-arju saru 78.

Dawn it-tfittxijiet swew lill- Forzi Armati s-somma ta' Lm5,395.

VAPURI TAL-GWERRA

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' l-Ministru jgħid kemm daħlu vapuri tal-gwerra is-sena l- oħra u ta' liema pajjiż kienu?

X' tip kienu?

ONOR.

JOE BORG: Matul is-sena 2001 daħlu 51 vapur militari li ġew mill- Belġju, Franza, Ġermanja, Greċja, Ingilterra, Italja, Kanada, Marokk, Olanda, Polonja, Stati Uniti u t-Turkija.

It-tip ta' dawn il-vapuri kienu: Amphibious Assault Ships, Fleet Ocean Tugs, Frigates, Guided Missile Destroyer, Coastal Minehunter, Minehunters, Supply Ships, Coastal Defence Ship, Guided Missile Frigate, Dock Landing Ship, Command Ship, Submarines, Patrol Craft, Combat Store Ship, Ocean Surveillance Ship, Corvette, Training Ship, Aircraft Carrier, Surveying Ship, Helicopter Carrier, Attack Submarine.

ETC – REĠISTRAR TA' XOGĦOL

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Viċi Prim Ministru jara biex l-ETC jinvestiga l- każ ta' l-persuna under separate cover li ilu xi żmien jirreġistra għax- xogħol?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li jien tajt għall-mistoqsija nru.

31826 fil-5 ta' Marzu 2002, f'seduta nru.

SWATAR – TRIQ INDRI GRIMA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jara li isiru stop lines u yellow lines aħjar fis-Swatar, l-aktar fl-inħawi ta' Triq Indri Grima?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Nirriferi l-Onor.

Interpellant għar-risposta mogħtija għall-mistoqsija parlamentari nru.

PBS - RIFORMA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jara fhiex waslet ir-'riforma' li kellha issir fil-PBS?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirriferi lill-Onor.

Membru għat-tweġiba li tajt għall- mistoqsija parlamentari nru.

31831 f'seduta 707 ta' l-istess Onor. Membru.

PULIZIJA – SWATAR - SKIPS

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' l-Ministru jara x'passi qed tieħu l-pulizija kontra l-iskips li spiss ikunu parkjati f'zoni residenzjali tas-Swatar b'konsegwenza ta' danni għall-igene u il-ħolqien ta' problema ta' ġrieden?

ONOR.

TONIO BORG: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li jien tajt għall-mistoqsija parlamentari nru.

SWATAR – TRIQ INDRI GRIMA - BOUNDARY WALL

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għar-Riżorsi u l- Infrastruttura: Jista' l-Ministru jara li jieħu passi biex jinbena boundary wall madwar dawk iż-żewġ plots abbandunati li hemm fi Triq Indri Grima, Swatar minħabba il-perikli li qed jikkawżaw għat-tfal li jkunu jilgħabu fl- inħawi, aktar u aktar minħabba bir, nofsu mikxuf, li hemm f'wieħed minnhom?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Nirriferi l-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għall-mistoqsija parlamentari nru.

31835 (seduta 708).

HOUSING – APPARTAMENTI TAL-GVERN

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' l-Ministru jinvestiga l-każ ta' housing 63/1999 ref application 760/99 ta' l-Aquilina, Lorenza Fl.

3 Capuchins Str, San Ġwann?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nirriferi lill-Onor.

31836 fil-5 ta' Marzu 2002, f'seduta nru.

VOT RIKORRENTI

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għal Għawdex: Jista' l- Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentari nru.

31568 għas-sempliċi raġuni li dawn huwa fondi pubbliċi li joħorġuhom iċ-ċittadini li jħallsu t-taxxi u wkoll għax hija funzjoni essenzjali tal-parlament li jiskrutinja n-nefqa pubblika?

ONOR.

GIOVANNA DEBONO: Risposta tingħata f'seduta oħra.

ENEMALTA – UNIVERSITA`

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid għas-servizzi ekonomiċi jassigura li d- dawl tal-lampi fit-toroq li jwasslu għad-daħla ta' l-Universita' jinxtegħlu peress li jeżisti dlam kbir li jista' jwassal għal inċidenti serji?

ONOR.

JOSEF BONNICI: It-talba ta' l-Onor.

Membru ġiet riferuta lill- korporazzjoni Enemalta sabiex issir l-investigazzjoni meħtieġa u jekk ikun il-każ tittieħed l-azzjoni neċessarja.

MARSAXLOKK - SKOLA PRIMARJA – GĦALLIEM

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jistgħux jittieħdu passi biex fl-iskola primarja ta' Marsaxlokk l-istudenti ta' klassi 5B jerġa' jkollom għalliem għalihom kif kellhom qabel ġew mibgħuta ma' klassi 5A bil-periklu reali li jibqgħu jaqgħu lura?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li n-numru ta' tfal li hemm fil-5A u fil-5B fl- Iskola ta' M'Xlokk, meta jitqabbel man-numru ta' tfal li hemm fi klassijiet fi skejjel oħra, ma jitlobx żewġ għalliema.

Informat ukoll li dawn il-klassijiet diġa' kienu magħquda darba oħra, minħabba ċirkostanzi partikulari, u ġejt assigurat li ma jkun hemm ebda detriment għat-tfal.

PLANNING AUTHORITY - FORTI CHAMBRAY

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' l-Ministru jgħid jirriżultax li l-awtorita' ta' l-ippjanar ordnat lill-iżviluppaturi ta' Forti Chambray biex iħallsu Lm100,000 f'garanzija bankarja?

Meta saru dawn il-ħlassijiet dovuti?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat illi l-Awtorita' ta' l-Ippjanar fl-14 ta` Diċembru 2001 talbet lill-applikanti għall-iżvilupp ta' Fort Chambray biex jagħmlu garanzija bankarja ta' Lm100,000 iżda din il-garanzija għada ma' ġietx ippreżentata.

MINISTERU TAL-EDUKAZZJONI - ĦLASS TA' PERSUNA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid xi tħallset il-persuna li isimha qed jintbagħat separatament fil-perjodu bejn l-10 ta' Settembru 1998 sal-lum mill- ministeru ta' l-edukazzjoni u l-entitajiet kollha, dipartiment, awtoritajiet u fondazzjonijiet li jagħtu taħt l-istess ministeru?

ONOR.

LOUIS GALEA: La l-ministeru u lanqas dipartimenti jew entitajiet taħtu m'għandhom relazzjoni kuntrattwali diretti u personali mal-persuna indikata imma mal-kumpannija li tagħha huwa direttur.

Bejn l-10 ta' Settembru 1998 sal-lum din il-kumpannija tħallset kif ġej għas-servizzi li ġiet mitluba tagħti:

1998: xejn

1999: Lm11,400 fuq xogħol konness ma' challenge 2000

2000: Lm6,000 fuq xogħol konness ma' challenge 2000

Lm8,750 fuq xogħol konness mat-task force ta' tomorrow's schools

2001: Lm5,000 fuq xogħol konness mat-task force ta' tomorrow's schools

Lm8,750 mill-fondazzjoni għall-iskejjel ta' għada

2002: Lm2,500 mill-fondazzjoni għall-iskejjel ta' għada.

MOBILE PHONES ANTENNAE – SAFETY GUIDELINES

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Fid-dawl tar-riċerka ta' Dr G Hyland fuq l-efett tal-antennae tal-mobile phones li saħansitra għamel rapport lill-parlament ewropew fejn jgħid li s-safety guidelines eżistenti m'humiex adekwati għax ma jipproteġux kontra l-effetti non-thermal u jirrakomanda li għandhom jiġu ssikkati drastikament (minn 41 v/m għal 0.19 v/m); u fid-dawl ta' rakkomandazzjoni li saret f'konferenza internazzjonali li saret f'Salzburg fis-7/06/2000 li l-livelli għandhom jinżlu għal 0.6 v/m, il-Ministru jikkunsidra li s-safety guidelines lokali e'eistenti jiġu ssikkati drastikament (mill-inqas b'70 darba) minħabba l- ħsara lis-saħħa tal-bniedem?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Id-Dipartiment tas-saħħa pubblika qiegħed kontinwament jissorvelja xi jkun qiegħed jiġi diskuss fl-isfera xjentifika internazzjonali fuq dan is-suġġett.

Madanakollu, d-dipartiment tas-saħħa pubblika dejjem japplika dawk ir-rakkomandazzjonijiet li joħorġu uffiċjalment mill-organizzazzjoni dinjija tas-saħħa (WHO) u mhux opinjonijiet personali ta` xjenzati individwali, sakemm dawn l-opinjonijiet ma jiġux riprodotti f'rakkommandazzjonijiet uffiċjali ta` l-istess organizzazzjoni.