MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 866 L-Erbgħa, 5 ta' Frar, 2003 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 866

L-Erbgħa, 5 ta' Frar, 2003

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fid-9.02 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 5 ta' Frar, 2003

WERREJ

MINUTI 181

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 181

MOZZJONIJIET

ESTIMI TAD-DĦUL U NFIQ TA' L-AWTORITA` DWAR IT-TRASPORT TA' MALTA

GĦAS-SENA 2002-2003 185

AĠĠORNAMENT 209

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 213

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 865 li saret fl-4 ta' Frar, 2003 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

UE – BOLLA TAR-RAĦĦALA, BDIEWA U SAJJIEDA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Fin-negozjati tiegħu ma' l-Unjoni Ewropea, il-gvern b'liema kriterju u għal liema raġuni aċċetta li jneħħi nofs is-sussidju tal-bolla tar- raħħala, bdiewa u sajjieda?

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Nirriferi lill- Onor. Interpellant għat-tweġiba li tajtu għall-mistoqsija parlamentari 38176.

UE - SUSSIDJU LILL-KOPERATIVA ĊENTRALI TAL-BDIEWA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Fin-negozjati tiegħu ma' l-Unjoni Ewropea, il-gvern b'liema kriterju u għal liema raġuni aċċetta li jneħħi s-sussidju ta' 4.25% lill- koperativa ċentrali tal-bdiewa?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajtu għall-mistoqsija parlamentari 38176.

UE – KUMMISSJONI LILL-PITKALA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: X'se jiġri mill-kummissjoni ta' 1.7% li tingħata lill-pitkala wara s- sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea?

Se titneħħa u tispiċċa bħas-sussidju ta' nofs il-bolla?

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-arranġament li qed jirriferi għalih l-Onor.

Interpellant dwar il-kummissjoni ta' 1.75% se jibqa' fis-seħħ, naturalment sakemm ma jinbidilx b'miżura jew b'għajnuna oħra li tiggarantixxi dħul xieraq u ġust għall-bdiewa.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, mistoqsija supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, peress li huwa fatt li ma jista' jinnegah ħadd li d-dokument li ffirma l-gvern u li tqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra jikkonferma li se jispiċċaw kemm is-sussidju ta' nofs il-bolla tas-sigurta` soċjali li jingħata lir-raħħala, bdiewa u sajjieda, kemm is- sussidju ta' 4.25% li jingħata lill-koperativa ċentrali tal-bdiewa, kif ukoll is-sussidju ta' 1.7% li jingħata lill-pitkala, jista' jgħid kemm raħħala, bdiewa, sajjieda u pitkala se jintlaqtu minn din it-tneħħija tas- sussidju mill-għada li pajjiżna jsir membru ta' l-Unjoni Ewropea?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, l-Onor.

Membru jmissu jaf li ġaladarba nissieħbu fl-Unjoni Ewropea, is-sussidju li llum igawdu minnu r-raħħala, bdiewa, sajjieda u pitkala se jinbidel f'forma ta' għajnuna oħra.

Jien diġa' kelli l-okkażjoni ngħid li qegħdin nikkonsidraw li jiġu introdotti skemi ta' assigurazzjoni għall-makkinarju li jużaw il-bdiewa u r-raħħala.

Rigward il-kummissjoni ta' 1.75%, l-Onor.

Interpellant jaf daqsi li xi żmien qabel ma l-Onor.

Interpellant sar ministru, koperativa minnhom kienet sabet problema fuq din il-kummissjoni u fil-fatt sal-lum il-pitkala għadhom m'humiex qed jibbenefikaw minnha.

Ta' min jgħid li din f'sena waħda titla' għal madwar Lm27,000 u bi pjaċir ngħid li issa din l-għajnuna se tibda tingħata u se jingħataw ukoll l-arretrati.

Fil-fatt se nibdew mis-sena bażi 2001 u jekk Alla jrid, il-ġimgħa dieħla, il-koperativa ċentrali tal- bdiewa se tingħata s-somma ta' Lm27,000 bħala l-ħlas dovut għas-sena 2001.

Issa hawnhekk irrid ngħid ukoll li kien hawn daqsxejn ta' anomalija, fis- sens li filwaqt li parti mill-ħaddiema tal-pitkalija kienu qed jieħdu għajnuna ta' 8%, għal xi raġuni jew oħra l-koperativa ċentrali tal-bdiewa kienet qed tieħu biss 6.25% bħala għajnuna.

Meta tneħħi 6.25% minn 8% jibqagħlek 1.75% u allura bi djalogu, koperazzjoni, raġunament u sens komun, wasalna għal ftehim li din il-1.75% tibda tingħata lill-bdiewa wkoll.

Fil-fatt din il-kummissjoni lill-bdiewa se tibda tingħata b'lura mis-sena 2001, Sur President.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Il-verita' hi li hemm bdiewa li l-għada li pajjiżna jissieħeb fl-Unjoni se jitilfu Lm400, u dan għaliex se jitilfu s-sussidju tal-bolla u l-kummissjoni ta' 1.75%.

Jikkonfermah dan il-Ministru?

Fil- fatt hemm bdiewa li se jitilfu iktar minn hekk għax se jitilfu Lm600, biċ- ċifra tkompli togħla skond kemm il-bdiewa jniżżlu biegħa fil-pitkalija.

Terġa` fil-każ ta' GĦawdex, din iċ-ċifra tkompli togħla iktar għax minbarra li se jitilfu dawn is-sussidji li semmejt, il-bdiewa GĦawdxin se jitilfu wkoll is-sussidju tat-trasport, Sur President.

Għalhekk jista' il-Ministru jgħidilna kif se jiġu affettwati l-bdiewa Maltin u Għawdxin mill-għada li nsiru membri ta' l-Unjoni - il-Ministru m'għandux għalfejn joqgħod isemmi l-assigurazzjoni għax dak suġġett ieħor - meta se jispiċċalhom is-sussidju fuq il-bolla li jħallsu kif ukoll sussidji oħra?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, jien li nista ngħid huwa li l-għajnuniet li qed jieħdu llum il-bdiewa, ir-raħħala, is-sajjieda u l-pitkala se jinbidlu f'għajnuniet oħra li jrendulhom iktar.

Per eżempju, bi sħubija sħiħa fl-Unjoni, is-sussidju ta' nofs il-bolla li jingħata lill-bdiewa, raħħala u sajjieda se jinbidel f'għajnuna oħra li trendi iktar.

Anke jekk inħarsu lejn l-ispejjeż tal-bidwi għall-fini tat-taxxa, l-istima qed tinħadem a favur tal-bdiewa għax filwaqt li l-ispejjeż tal-bidwi kienu stmati li jammontaw għal 20% tad-dħul tiegħu, issa dan il-persentaġġ aħna tellajnieh għal 40%, jiġifieri rdoppjajnieh.

Terġa` jekk bidwi jkollu rċevuti li juru li f'sena partikolari l-ispejjeż ikunu jammontaw għal iktar minn 60% tad-dħul tiegħu, id-dipartiment jistma l-ħlas tat-taxxa fuq dawk l-irċevuti li jkun ta.

Għalhekk, kif qed naraw, iktar ma jgħaddi ż-żmien, l-affarijiet iktar qed imorru għall-vantaġġ tal- bdiewa, raħħala, sajjieda u pitkala.

Bl-iskemi li se jiddaħħlu, dawn il- ħaddiema mhux talli mhux se jmorru minn taħt imma talli se jmorru ħafna aħjar.

Hawnhekk ikun tajjeb jekk ngħid ukoll li bħalissa għaddej djalogu kontinwu bejn il-mexxejja tal-bdiewa u r-raħħala biex nagħmlu pjan li jkun vantaġġjuż għalihom.

Fil-fatt dawn id-diskussjonijiet ilhom għaddejjin u fi ftit xhur oħra dan il-pjan se jkun lest.

Rigward l-aspett ta' l-assigurazzjoni, lill-Onor.

Farrugia ngħidlu li anke fi żmienu kien hemm il-ħsieb li tiddaħħal xi forma ta' assigurazzjoni, Sur President.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Iva, nikkonferma li aħna konna qed naħsbu biex indaħħlu xi forma ta' assigurazzjoni.

Madanakollu ma konniex qed naħsbu in terms li nneħħu s-sussidju li jingħataw il-bdiewa, raħħala u sajjieda fuq nofs il-bolla li jħallsu.

U din nagħmilha ċara għax ma nixtieqx li jkun hawn min jaħseb li aħna konna se nagħmlu kif se jagħmlu huma, Sur President.

Veru li aħna konna qed naħsbu fil-possibbilta` li l-bdiewa, l-irziezet, l- uċuh tar-raba' u s-serer jiġu assigurati, pero` mhux biex inneħħu s- sussidju fuq il-ħlas tal-bolla imma biex nipprovdulhom benefiċċju addizzjonali.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mela qegħdin naqblu mija fil-mija, Sur President.

Aħna qed nipproponu li l-bdiewa u l-familjari tal-bdiewa jiġu assigurati, flimkien mal-makkinarju li jużaw fix-xogħol tagħhom ta' kuljum.

Issa s- sussidju li qabel kien jingħata biex titħallas nofs il-bolla se jmur fuq din l-assigurazzjoni u l-bdiewa se jħallsu biss kwart ta' kemm tqum din l- assigurazzjoni.

Hawn ta' min jgħid li l-pajjiżi żviluppati ta' madwar id- dinja - jiġifieri hawnhekk m'iniex qed nirriferi għall-pajjiżi Ewropej biss - kollha għandhom din it-tip ta' insurance u, jekk Alla jrid, fil-każ tagħna, sa l-għada tas-sħubija din l-istrateġija tkun diġa` ddaħħlet u bdiet tiġi implimentata.

Rigward it-trasport minn Għawdex, aħna qed naħdmu biex indaħħlu sistema oħra minflok dik preżenti, imma qabel xejn irridu nassiguraw li b'din is- sistema l-bdiewa u r-raħħala Għawdxin ma jkunux qed jiġu żvantaġġati.

Ovvjament qabel ma tiġi introdotta din is-sistema m'hijiex se titneħħa dik preżenti.

Din titneħħa biss meta nkunu ċerti li bis-sistema l-ġdida, il- bdiewa u r-raħħala Għawdxin m'humiex se jmorru minn taħt.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Imma ġaladarba l-Ministru qed jikkonferma li mill- għada tas-sħubija fl-Unjoni lill-bdiewa se jitneħħilhom is-sussidju li sal- lum qed jingħataw fuq il-bolla u se titneħħielhom il-kummissjoni fuq il- prodotti li jniżżlu fil-pitkalija, jista' jgħid kif qatt seta' jasal għall- konklużjoni li bidwi jaqla' Lm60 minn kull Lm100 ħaxix u frott li jniżżel fil-pitkalija?

Meta kien qed jagħmel il-kalkoli tiegħu, ikkonsidra li l- bidwi jkollu jaħdem fuq bażi ta' sebat ijiem u jekk għandu serra, irid jiddedika mill-inqas seba' sigħat is-Sibt u ħames sigħat oħra l-Ħadd?

Ġardinar mad-dipartiment ta' l-agrikoltura li jagħmel dawn is-sigħat xogħol jaqla' medja ta' Lm4,000 overtime fis-sena.

Nixtieq li l-Ministru jagħmel dawn il-kalkoli ħalli nkunu nistgħu nistabilixxu ċifra għax filwaqt li jingħad min-naħa tal-gvern li l-għaqdiet tal-bdiewa jaqblu li minn kull Lm100 ħxejjex u frott il-bidwi jaqla' Lm60, meta niltaqa' magħhom jien lili jgħiduli li ma jaqblux ma' din iċ-ċifra.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Mr Speaker, jien qatt ma nista' nikkonferma li mill- għada tas-sħubija fl-Unjoni, se jkollu jġorr il-piż kollu l-bidwi.

Veru li se jitneħħewlu s-sussidji u l-commissions imma se jiddaħħlu għajnuniet oħra li huma iktar vantaġġużi, naturalment taħt isem differenti.

Nerġa` nagħmilha ċara li sa l-għada li pajjiżna jissieħeb fl-Unjoni Ewropea, din l-istrateġija trid tkun iddaħħlet u għalhekk il-bdiewa u r- raħħala jkunu diġa` bdew igawdu mill-għajnuniet il-ġodda.

Per eżempju, jekk illum il-bidwi qed jibbenefika minn sussidju fuq il-bolla u mill- commission fuq il-bejgħ tal-prodott ...

Għax fl-aħħar mill-aħħar il- commission x'inhi?

Kif nafu, meta l-bidwi jieħu l-ħxejjex u l-frott il- pitkalija, ikun irid iħallas lis-sensar talli dan ibiegħlu l-prodotti tiegħu, u huwa hawnhekk fejn tiddaħħal il-commission.

Fil-preżent din il-commission qed joħroġha l-gvern u allura l-gvern iddeċieda li għandhom jiddaħħlu sistemi alternattivi bi strateġija ġdida, basta dawn l-għajnuniet jibqgħu jingħataw xorta b'mod li jkunu ta' benefiċċju u ta' vantaġġ ikbar għall-bdiewa u r-raħħala.

Irrid nagħmilha ċara li b'dawn is-sistemi alternattivi, il-bdiewa u r-raħħala mhux talli m'huma se jitilfu assolutament xejn talli se jiggwadanjaw.

L-Onor.

Interpellant staqsieni jekk ħadtx inkosiderazzjoni kemm bidwi jqatta' sigħat jaħdem.

Kulħadd jaf kemm ix-xogħol tal-bidwi huwa iebes u ma nimmaġinax li hawn xi ħadd f'din il-Kamra li jħeġġeġ lil uliedu li jsiru bdiewa.

Imma għal min ikun trabba fir-raba', ix-xogħol tar-raba' jkun ġo demmu.

Lin-nies bħal dawn mhux se nistaqsuhom jien jew l-Onor.

Farrugia kemm jagħmlu sigħat jaħdmu.

Dawn kapaċi jaħdmulek 24 siegħa kuljum għal sebat ijiem fil-ġimgħa.

Fil-fatt huwa proprjament għax ix-xogħol tar-raba' huwa iebes li l-gvern se jintroduċi din l-istrateġija l-ġdida li semmejt, ħalli lill-bidwi ma nħallsuhx biss tal-produzzjoni imma wkoll talli jieħu ħsieb l-ambjent.

Imma issa ħalli nkompli nitkellem fuq l-istima ta' l- ispejjeż tal-bdiewa, Sur President.

F'pajjiżna sar ċensiment li fih ipparteċipaw il-bdiewa u fost id- dikjarazzjonijiet li għamlu, dawn iddikjaraw li 20% tad-dħul tagħhom imorru għall-ispejjeż.

Issa aħna nafu li s-self-employed ma jħallasx taxxa sakemm ma jaqlax iktar minn Lm4,300 netti, imma jekk jaqbeż dak is-ceiling imbagħad jibda jħallas.

Fi kliem ieħor, jekk bidwi jiddikjara li 20% tad- dħul tiegħu jmorru fi spejjeż meta d-dħul tiegħu huwa ta' Lm4,300 netti, dan ifisser li d-dħul gross tiegħu huwa ta' madwar Lm5,400, pero` f'dan il- każ huwa xorta m'huwiex obbligat li jħallas it-taxxa.

Issa aħna għollejna t-threshold minn 20% għal 40% u allura jekk il-bidwi jiddikjara li jkun qala' Lm4,300 netti u mbagħad ma' din iċ-ċifra jżid l-40% ta' l-ispejjeż, it-total jitla' għal Lm7,166.

Mela b'din il-bidla tela' s-ceiling għax fejn qabel bidwi ma kienx iħallas taxxa sakemm ikollu dħul sa Lm5,400, issa s-ceiling tela' għal Lm7,166, żieda ta' madwar Lm1,900.

Għalhekk nistgħu ngħidu li din il-miżura waħedha qed isservi ta' vantaġġ konsiderevoli għall-bdiewa.

(Interruzzjonijiet)

Jien nista' niggarantixxi lil din il-Kamra li l-għajnuniet il-ġodda li se jiddaħħlu minflok is-sussidji u l-commissions li qed jingħataw preżentement, se jkunu ħafna iktar vantaġġjużi għall-bdiewa u għar-raħħala tagħna.

Issa l-aħjar mod kif dan jintlaħaq huwa billi kulħadd jagħti l- kontribut tiegħu ħalli din l-istrateġija, żgħira kemm hija żgħira, naħdmuha bil-għaqal.

GĦax wara kollox aħna ma rridux inħarsu lejn il-bdiewa b'mod partiġjan, jiġifieri naraw jekk dawn humiex Nazzjonalisti jew Laburisti imma għandna nħarsu lejhom bħala bdiewa Maltin u GĦawdxin.

Irridu ninsew li hemm bdiewa Nazzjonalisti u bdiewa Laburisti u għandna nħarsu lejhom bħala ħutna bdiewa Maltin u GĦawdxin li, kif qal l-Onor.

Farrugia, jaħdmu sebat ijiem fil-ġimgħa u probabbilment 24 siegħa kuljum.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Sur President, il-Ministru qed jgħid li l-gvern wasal għall-konklużjoni li l-minn kull Lm100 ħaxix u frott, il-bidwi jaqla' Lm80.

Issa jista' jgħidilna kemm jikkalkula li tiġi tiswa siegħa xogħol tal-bidwi, jekk hux Lm1.50, Lm2.00 jew Lm3.00.

Imma l-aktar li nixtieq inkun naf huwa jekk mill-għada tas-sħubija, il-bidwi hux se jkun jista' jibqa' jgawdi mis-sussidju li qed jingħata llum fuq il-bolla.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Sur President, ma nistax nifhem kif il-ħabib tiegħi jsibha tant tqila biex jifhimni meta jien b'Malti sempliċi nitkellem għax ma nafx nitkellem b'Malti tqil.

Jien diġa` għedt li kulma se nagħmlu huwa li s-sussidji u l-commissions li għandna llum se nagħtuhom isem ieħor.

Għedt ukoll li din il-forma ta' għajnuna li se tingħata se tkun iktar vantaġġuża minn dik preżenti.

Fil-fatt, kif għedt diġa`, diġa` għamilna ċertu titjib għax filwaqt li qabel kien smat li 20% biss minn dak li jaqla' il-bidwi jmorru għall-ispejjeż, issa dan il-persentaġġ irdoppjajnieh għal 40%, bir-riżultat li filwaqt li sas-sena l-oħra l-bidwi ma kienx iħallas taxxa fuq dħul ta' Lm5,400, issa dan is-ceiling tellajnieh għal Lm7,200.

L-Onor.

Farrugia staqsieni wkoll biex nikkalkula kemm tiġi tiswa siegħa xogħol.

Naturalment l-istima ta' siegħa xogħol ta' bidwi trid tkun relatata mal-produzzjoni tiegħu.

Ngħidu aħna, jekk dan ikun qed jiżra' l- għalf ...

L-għalf kulħadd jaf kemm jinbiegħ, allavolja bil-pakkett li nnegozjajna kulmin jiżra' l-għalf se jibda jingħata Lm6 it-tomna.

MR SPEAKER: Ministru, jekk jogħġbok ikkonkludi għax sar il-ħin.

ONOR.

NINU ZAMMIT: Għalhekk rigward x'tiġi tiswa siegħa xogħol ta' bidwi, irrid ngħid li dan jiddependi mix-xogħol li jkun qed jagħmel.

GĦax jekk bidwi jaħdem raba' saqwi jaqla' tant u jekk bidwi jaħdem fis-serer jaqla' tant ieħor, Sur President.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-Mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet.

Il-Ministru Galea.

MOZZJONIJIET

ESTIMI TAD-DĦUL U NFIQ TA' L-AWTORITA` DWAR IT-TRASPORT TA' MALTA GĦAS-SENA 2002-2003

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, nipproponi:

Illi l-Kamra tapprova l-Estimi tad-dħul u nfiq ta' l-Awtorità dwar it- Trasport ta' Malta għas-sena finanzjarja mill-1 ta' Ottubru 2002 sat- 30 ta' Settembru 2003 skond l-Att dwar l-Awtorità dwar it-Trasport ta' Malta, Kap. 332.

MR SPEAKER: Min jissekonda(

ONOR.

JOSEF BONNICI: Nissekonda.

MR SPEAKER: Infakkar lill-Kamra li d-diskussjoni fuq din il-mozzjoni għandha tieħu seduta waħda, bil-ħin jinqasam indaqs bejn kelliema min-naħa tal-gvern u kelliema min-naħa ta' l-oppożizzjoni, bil-winding up għall- gvern.

Hemm rimarki?

Il-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, m'iniex se nagħmel introduzzjoni twila ħafna biex l-ewwel nisma' l-kummenti li jgħaddu l-kelliema ta' l- oppożizzjoni u wara nwieġeb għal dak li jkun intqal.

Din hija l-ewwel darba li qegħdin niddiskutu l-estimi ta' l-awtorita` dwar it-trasport ta' Malta minn mindu daħal fis-seħħ l-Att dwar l-Awtorità dwar it-Trasport ta' Malta din l-awtorita`.

Il-gvern deherlu li s-settur tat-trasport li kien maqsum taħt diversi dipartimenti għandu jiġi taħt awtorita` waħda proprju biex ikun hemm amministrazzjoni waħda ħalli nassiguraw li jkun hemm ko- ordinazzjoni sħiħa.

Skond il-liġi li konna għaddejna l-għan prinċipali ta' l-awtorita` dwar it- trasport ta' Malta huwa l-koordinazzjoni bejn dik li kienet l-awtorita` dwar it-trasport pubbliku, dak li kien it-traffic control board, dak li kien id-dipartiment tal-liċenzji u l-ittestjar u dak li kien id-dipartiment tat-toroq.

Din l-awtorita` kellha tieħu r-responsabbiltà tax-xogħol marbut mat-toroq, mat-traffic control, mat-trasport pubbliku u mal-liċenzjar u l- ittestjar tal-vetturi ħalli dawn ikunu jaqgħu taħt kappa waħda.

Għalkemm kull wieħed minn dawn id-dipartimenti kien qed jaħdem biex imexxi s-settur tat-trapsort 'il quddiem, ħassejna l-ħtieġa li dawk l-elementi differenti jitqiegħdu kollha taħt tmexxija waħda biex nassiguraw amministrazzjoni aħjar.

Mr Speaker, wieħed jista' jgħid li t-trasport f'pajjiżna bażikament huwa kważi kollu road transport.

GĦaldaqstant ridna nassiguraw li mhux biss ikun hemm titjib fis-sistema tat-trasport, imma f'dak kollu li huwa marbut mat-toroq.

Ridna nagħmlu pjan biex kemm jista' jkun malajr jiġu żviluppati t-toroq tagħna ħalli titjieb is-sistema tar- road transport li għal pajjiżna tant hija importanti.

Waħda mill-ewwel affarijiet li kellha tagħmel malli twaqqfet l-awtorita` dwar it-trasport kienet li tassigura li d-diversi dipartimenti li kienu jeżistu jibdew jikkooperaw flimkien.

Qed ngħid dan għax dawn id- dipartimenti ilhom jeżistu għal snin twal u kull wieħed minnhom kellu l-mod tiegħu kif jaħdem għax kien indipendenti mill-oħrajn.

Din is-sistema ta' tmexxija mhux dejjem wasslet biex dawk id-dipartimenti u awtoritajiet jimplimentaw iI-ħsibijiet tal-gvern tal-ġurnata.

GĦalhekk dehrilna li bit-twaqqif ta' l-awtorita` Maltija dwar it-trasport f'pajjiżna konna se nkunu f'pożizzjoni li naslu għat-targets ta' żvilupp li huma meħtieġa kemm fil-qasam infrastrutturali kif ukoll fil-qasam iktar dirett tat-trasport f'pajjiżna Fl-ewwel sena tat-twaqqif ta' din l- awtorita` ridna naraw li x-xogħol kollu li kien isir fil-passat minn diversi dipartimenti jiġi kkoordinat ħalli l-attivita` tat-trasport f'pajjiżna tkun waħda sodisfaċenti.

Bla ebda dubju ta' xejn is-sena li għaddiet l-awtorita` kellha tiffaċċja numru ta' diffikultajiet li jirriżultaw mill-fatt li kellha ġġib flimkien taħt tmexxija waħda dipartimenti li kienu jaħdmu għal rashom.

Fil-fatt l- awtorita` kellha bilfors tieħu in konsiderazzjoni dak ix-xogħol li kien diġa` mibdi f'diversi setturi.

Riedet tara li tkompli bix-xogħol li kienu għaddejjin bih u fl-istess ħin tassigura li jitwettqu l-pjanijiet għaż- żmien li ġej min-naħa ta' l-awtoirta`.

Meta twaqqfet l-awtorita` kull wieħed minn dawn id-dipartimenti kellu l- programm ta' xogħlijiet imfassal għall-futur.

GĦalhekk kellha torbot dak li kien inbeda mid-dipartimenti l-oħrajn ma' dak li kellha ppjanat hi għall- futur.

Irrid ngħid li wara l-esperjenza ta' dawn ix-xhur li għaddew, minkejja d-diffikultajiet li wieħed bilfors jiffaċċja fil-bidu ta' organizzazzjoni biex jikkoordina dawn id-diversi direttorati li għandha l- awtorita`, wieħed jista' jgħid li iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed nilħqu l-għan tagħna li npoġġu f'postu programm ta' xogħol li jwassal biex dak kollu li hu marbut mat-trasport f'pajjiżna ikollu bażi iktar soda.

B'hekk nassiguraw li tiġi imposta d-dixxiplina meħtieġa fuq kulmin b'xi mod imiss ma' l-awtorita`.

Naturalment nistgħu nikkummentaw dwar diversi aspetti ta' xogħol li saru jew inkella li għadhom qed isiru f'pajjiżna.

Wieħed jista' jilmenta li ċerti xogħlijiet għadhom ma sarux u li hemm ammont ta' xogħol li għadu mhux komplut, pero` hemm ċerti fatti li bilfors wieħed irid jissottolinea fil- bidu ta' dan id-dibattitu.

Mr Speaker, ħadd ma jista' jiċħad li matul l-erba' snin li għaddew, u kemm ilu fi ħdan l-awtorita` dwar it-trasport, id-direttorat tat-toroq biddel drastikament il-mod ta' kif isiru x-xogħlijiet f'pajjiżna.

Saħansitra biddel rasu 'l isfel il-mod kif anke l-istess kuntratturi jħarsu lejn ix- xogħol li jkunu nkarigati li jagħmlu.

U dan irid ikompli għaddej ukoll fi żmien li ġej.

Jista' jkun hemm min jilmenta li x-xogħlijiet mhux qed jitlestew fiż-żmien li wieħed ikun intrabat li fil-fatt ilestihom.

Dan huwa minnu, pero` wieħed irid ukoll jirrealizza li qegħdin fi żmenijiet ta' bidla radikali fil-mod kif isiru l-affarijiet, allura jkun hemm organizzazzjonijiet li jew għax ma fehmux jew inkella għax fiehmu biżżejjed, jipprovaw li ma jlestux l- affarijiet fiż-żmien li jkunu marbuta li jlestu.

Imma l-bidla prinċipali hija marbuta mal-fatt li l-kuntrattur li jagħmel ix-xogħol jaf li huwa marbut għal numru ta' snin b'mod dirett.

Hu se jkun responsabbli li jagħmel kull tiswija li jkun hemm bżonn u jrid iħallasha minn butu.

Din hija bidla kbira mill-mod ta' kif konna mdorrijin li jsiru l-affarijiet.

Qabel konna nimxu bis-sistema li l-aqwa li taparsi jsiru x-xogħlijiet, imbagħad xi darba xi ħadd jerġa' jirripeti l-istess xogħlijiet.

Għal dak li jirrigwarda public transport f'pajjiżna ħafna jgħidu li għadu ma sar xejn u jeħtieġ li nbiddlu is-sistema tat-trasport fil-pajjiż iktar radikalment.

Fil-bidu ta' din id-diskussjoni tajjeb li wieħed jagħmel ir- riflessjoni li l-public transport fil-pajjiż mhuwiex magħmul biss mill- karozzi tal-linja, imma huwa magħmul minn numru sostanzjali ta' setturi oħrajn.

Hemm il-coaches, il-minibuses, it-taxis u l-garage hire.

L- awtorita` dwar it-trasport qed tara li nkunu f'qagħda li nimplimentaw dak li huwa meħtieġ biex inkomplu ntejbu dak is-servizz li jagħtu dawn id- diversi setturi.

Mr Speaker, ħafna drabi meta nitkellmu fuq is-servizz tal-karozzi tal-linja - anke dawk minna li forsi ilhom ma jużawh għal għexieren ta' snin - jgħidu ħafna affarijiet mingħajr ma fil-fatt ikunu jafu preċiżament x'tip ta' servizz qed jingħata.

Fil-fatt saru diversi improvements fis-servizz li qed jingħata għax kien hemm titjib fir-rotot, titjib fil-ħinijiet, u llum il-biċċa l-kbira tal-bus stops għandhom ukoll it-time schedule biex wieħed ikun jaf f'liema ħin tgħaddi karozza minn hemm.

Naturalment jibqa' lok għal iktar titjib għax dan m'huwiex servizz li jiddependi minn persuna waħda imma minn 400 jew 500 persuna li taħdem b'mod differenti u mhux kulħadd huwa kalm biżżejjed biex iġib ruħu tajjeb dejjem man-numru kbir ta' passiġġieri li jużaw dak is-servizz kuljum.

Infatti minn żmien għal żmien ikollna rapporti u lmenti minn persuni li ma jiġux trattati tajjeb minn min ikun qed jagħti s-servizz.

Naturalment l- awtorita` tara li jittieħdu l-passi dixxiplinarji fil-konfront tagħhom, pero` jibqa' servizz mogħti lill-bnedmin minn bnedmin umani u bħal kull settur ieħor jibqa' okkażjonijiet fejn ikollna problemi.

Il-kwestjoni li hija marbuta direttament mat-trasport pubbliku pajjiż hija l-bidla tal-karozzi tal-linja.

Numru ta' snin ilu 147 sid tal-karozzi tal- linja kienu waslu f'arranġament ma' l-awtoritajiet ta' pajjiżna biex dawn il-karozzi jinbidlu.

Saru diskussjonijiet li ma jispiċċaw qatt, imma diffiċli biex tasal għall-konklużjoni ma' kulmin b'xi mod kellu interess, pero` nistgħu ngħidu li llum dawk il-147 sid oriġinali li kien talab biex jibdel il-karozza tal-linja, u dawk kollha li għadhom interessati li jbiddlu l-karozza fil-fatt ordnaw u bbukkjaw karozza tal-linja.

Diversi minn dawn il-karozzi waslu u diġa` qed jagħtu s-servizz fit-toroq.

Issa jeħtieġ li nassiguraw li dawk il-karozzi tal-linja li fil-fatt hemm ordnati jaslu fil-pajjiż kemm jista' jkun malajr.

Skond l-informazzjoni li għandi, fil-ġimgħat li ġejjin prattikament kull ġimgħa se jaslu numru ta' karozzi tal-linja ġodda biex jissostitwixxu wħud minn dawk il-147 karozza tal-linja li hemm l-arranġament ma' l-awtorita` li jinbidlu.

Mr Speaker, tajjeb li wieħed jenfasizza wkoll li l-awtorita` dwar it- trasport ħadet fuqha r-responsabbilta` li tattwa dak li kien miftiehem mas- sidien tal-karozzi tal-linja, jiġifieri li tagħti sussidju għal kull karozza li tkun mibdula bl-agreement oriġinali.

Tajjeb li wieħed jenfasizza li l-awtorita` dwar it-trasport se tagħti sussidju ta' Lm32,000 fuq kull karozza li tinbidel.

Naturalment dan qed jingħata mill-fondi tal- poplu Malti.

Iżda dan huwa investiment qawwi li l-awtorita` qed tagħmel direttament fis-settur li għandu jwassal għal servizz kemm jista' jkun tajjeb.

Irridu nkomplu naħdmu biex dak kollu li huwa ħażin fis-servizz nnaqqsuh u bil-mod il-mod ukoll neqirduh.

Matul is-sena li qegħdin niddiskutu l-awtorita` dwar it-trasport kellha diskussjonijiet fit-tul biex tipprova tistabbilixxi night service fis- settur tat-trasport pubbliku għax jidher li hemm domanda għal dan is- servizz għal diversi lokalitajiet.

L-awtorita` qed taħdem biex tistabbilixxi dan in-night service proprju biex tassigura li mhux biss ingawdu s-servizz tat-trasport pubbliku mal-ġurnata imma possibilment ingawduh matul il-lejl ukoll.

Diġa` tfasslu skedi dwar il-mod kif dan is-servizz jista' jingħata b'mod nazzjonali mil-lokalitajiet kollha prattikament li għandna f'pajjiżna, bi frekwenza li pjuttost hija regolari ħafna.

Wieħed jispera li fis-sena finanzjarja li qegħdin nibdew inkunu fil-pożizzjoni li l-awtorita` tkun tista' tikkonkludi ftehim li finalment iwassal biex ikollna night service li jwassal għal kullimkien.

Dak li kien it-traffic control board illum sar direttorat ieħor fi ħdan l- awtorità.

Hawnhekk wieħed irid jipprova japprezza wkoll il-konflitt li fih irid jaħdem kontinwament dan id-direttorat.

Ħafna drabi fit-talbiet li jkollu quddiemu dan id-direttorat irid jieħu deċiżjonijiet li jaqtagħhom kif jaqtagħhom qatt m'hu se jikkuntenta lil kulħadd.

F'kull okkażjoni jkun hemm grupp ta' nies li jitolbu li triq issir one-way minn direzzjoni u grupp ta' nies li jkunu jridu li l-istess triq issir one-way fid-direzzjoni opposta.

Naturalment imbagħad ikun hemm l-oħrajn li jkunu jridu li t- trasport jibqa' jgħaddi kif kien jgħaddi dejjem, u allura jkun hemm konflitti kontinwi.

Wieħed ma jistax jibqa' jikkonċentra iktar fuq triq waħda partikolari għax anke jekk il-bidla li ssir fi triq partikolari tkun żgħira, din taf teffettwa lir-raħal kollu, u dan juri kemm għandna nieħdu t-traffic control bis-serjeta`.

Huwa importanti wkoll li jsir ippjanar serju, anke għax xi kultant anke l-lokalitajiet tal-madwar jiġu effettwati.

Mr Speaker, sa minn qabel ma twaqqfet l-awtorita` dwar it-trasport, id- direttorat tal-liċenzji ħa responsabbilta` oħra taħt idejh minbarra li jġedded il-liċenzji; dik li jagħmel riforma radikali f'dak li għandu x'jaqsam mad-driving tests.

Fil-fatt jekk m'iniex sejjer żball f'Ġunju tas- sena li għaddiet kienu diġa` ħarġu legal notices li jitkellmu dwar dawn il- bidliet, u jien persważ li l-awtorita` dwar it-trasport miexja fid- direzzjoni li tattwa dak li ġie mfassal mid-direttorat tal-liċenzji.

Ta' min jgħid li fost il-bidliet li se jsiru, se jinbidel il-konċett ta' l- għoti tal-liċenzji fis-sens li l-liċenzji m'humiex se jibqgħu jingħataw b'mod permanenti imma se jibdew jingħataw għal tliet snin, u mbagħad jekk matul dawn it-tliet snin is-sewwieq il-ġdid jitlef il-points li se jingħataw hekk kif wieħed jingħata l-liċenzja, allura jkun irid jibda l- proċess mill-bidu daqs li kieku dan ikun għadu ma ngħatax il-liċenzja.

Jien niskanta kif minkejja li kemm-il darba ngħad li se ssir din ir-riforma u minkejja li ġew saħansitra ppubblikati regolamenti f'dan ir-rigward, għad fadal nies li għadhom qed jgħidu li ma jafux b'dawn il-bidliet, imma naturalment iktar huwa faċli li tħarbex xi artiklu x'imkien milli li tara x'ikun qed isir verament.

Issa l-probabbilta` hi li fil-mument li jidħlu fis-seħħ dawn ir-riformi, dawn in-nies jistenbħu u joqogħdu jitkażaw bil- bidliet li jkunu qed isiru.

Hekk imdorrijin naġixxu f'dan il-pajjiż, u naħseb li din m'hijiex se tkun xi eċċezzjoni!

Mr Speaker, minbarra d-direttorat tal-liċenzji, l-awtorita` dwar it- trasport tħaddan fi ħdanha wkoll direttorat ieħor, li xogħlu huwa li jikkoordina l-istrateġiji li jkunu se jsiru fil-qasam tat-trasport flimkien.

Kif għedt diġa`, lanqas fil-qasam tat-trasport wieħed ma jistax jagħmel ċerti bidliet f'settur partikolari mingħajr ma jagħti kas kif se jiġu effettwati s-setturi l-oħra, imma jrid ikun hemm il-koordinazzjoni meħtieġa.

Fil-ftit żmien li ilha mwaqqfa l-awtorita` dwar it-trasport, diġa` rajna jsiru numru sostanzjali ta' bidliet, pero` naturalment dejjem tibqa' d-diffikulta` ta' kif wieħed jista' jagħmel il-bidliet neċessarji fi żmien qasir kemm jista' jkun, għalkemm l-awtorita` dwar it-trasport ma twaqqfitx biex tilħaq l-għanijiet kollha tagħha fi żmien sena waħda.

Jien ċert li s-sena li għadna kif spiċċajna se sservi ta' bażi għal bidliet iktar drastiċi u importanti li jridu jittieħdu bil-għan li kulmin jagħmel użu mit-trasport, ikun jista' jagħmel dan b'faċilita`, kemm jekk ikun qed jivvjaġġa għal raġunijiet ta' xogħol kif ukoll jekk ikun qed jivvjaġġa għal raġunijiet ta' divertiment.

Għalissa se nieqaf hawnhekk, Mr Speaker, u mbagħad inwieġeb għar-rimarki li se jsiru matul dan id-dibattitu.

Grazzi.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Iktar rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Buhagiar.

ONOR.

CHARLES BUHAGIAR: Mr Speaker, bla ebda dubju t-trasport f'pajjiżna huwa issue li ħafna nies jaqblu li għandna nagħtuh prijorita`, anke għax illum kulħadd qed jifhem li dan is-settur jeffettwa l-ħajja tagħna lkoll.

Ikun biżżejjed jekk insemmu t-tniġġiż ta' l-arja li jġib miegħu t-trasport jew l-inkonvenjenzi li jkollhom jgħaddu minnhom ir-residenti meta jkunu qed isiru xi xogħlijiet fit-toroq.

Għalhekk nistgħu ngħidu illi li f'dan il- pajjiż ikollna sistema trasport diċenti hija xi ħaġa ta' prijorita`.

Mr Speaker, jien se nitkellem fuq żewġ direttorati li għandha l-awtorita` dwar it-trasport; fuq id-direttorat tat-toroq u fuq id-direttorat tat- traffic management.

Ħalli nibda nitkellem fuq id-direttorat tat-toroq, u se mmur lura għall-1996 meta nbidel il-gvern.

Meta l-partit Laburista kien tela' fil-gvern fl-1996, huwa kien sab li d-dipartiment tat-toroq ma kienx organizzat xejn, u dan ma kienx tort ta' min kien qed imexxi d-dipartiment dak iż-żmien jew inkella tort tal-ħaddiema li kienu jaħdmu fih imma kien pjuttost tort tal-mod kif kien qed jaħdem il-gvern tal-ġurnata f'dan is- settur.

Għalhekk aħna kellna nieħdu diversi inizjattivi sabiex dan id- dipartiment, li huwa tant importanti ...

Fil-fatt kull meta jsir survey hawn Malta dwar liema huma l-iktar fatturi li jdejquhom, dawn kważi dejjem isemmu t-toroq.

M'iniex se nsemmi l-inizjattivi kollha li saru f'dan il- qasam minn gvern Laburista għax kemm-il darba semmejthom f'dan il- Parlament, pero` ma nistax ma nsemmix, per eżempju, li ħadna inizjattivi sabiex għall-ewwel darba dan id-dipartiment ikun mgħammar bir-riżorsi meħtieġa.

Biżżejjed ngħid li f'dan id-dipartiment kulma kien hemm periti kien perit wieħed, li kien ukoll id-direttur ta' dan id-dipartiment, u l- ħaddiema ma kinux imħarrġa professjonalment fuq dan ix-xogħol.

Għalhekk aħna ġibna esperti Ġermaniżi minn barra sabiex iħarrġu lill-periti tagħna minn meta dawn ikunu għadhom l-universita` ħalli b'hekk meta jiggradwaw dawn ikunu kapaċi jaħdmu fuq ix-xogħol tat-toroq.

Ta' min jgħid li minbarra li dawn l-esperti Ġermaniżi kellhom ir-rwol li jagħtu l-expertise tagħhom dwar dan il-qasam, huma ġew imqabbda wkoll iħejju master plan.

Jidhirli li matul diskors li għamel il-Ministru Galea llum, huwa ma rriferiex għal dan il-master plan li kien ippreparat mill-Ġermaniżi, pero` jien napprezza li dan il-gvern kompla jibni fuq il-master plan li sar fi żmienna.

Aħna konna ħadna ħsieb ukoll inwaqqfu unit biex ikun hemm iktar koordinament u b'hekk meta jiġi biex jitpoġġa xi cable tad-dawl jew xi pipe ta' l-ilma ta' ma jkollhiex għalfejn tinqala' t-triq kollha.

Apparti minn hekk aħna waqqafna wkoll l-istorm water unit u riedna nagħmlu master plan għall-istorm water għax kif nafu l-ilma tax-xita, apparti l-karozzi, hija l- ikbar għadu tat-toroq.

Aħna għarafna li jekk wieħed ma jippjanax biex l- ilma tax-xita jiġi drained mit-toroq tagħna b'mod effiċjenti, dan l-ilma jispiċċa kollu fil-pedament tat-triq, jaħsel il-pedamenti u mbagħad it-triq tinżel bil-konsegwenza li maż-żmien tispiċċa.

Mr Speaker, hawnhekk ta' min isemmi wkoll li fl-1996 sibna wkoll problema kbira għax id-dipartiment tat-toroq kien nefaq ħafna iktar flus milli kellu vvotati.

Fil-fatt l-ewwel indikazzjonijiet kienu juru li dan id- dipartiment kien nefaq Lm7 miljun iktar, imbagħad dawn is-Lm7 miljun saru Lm9 miljun u iktar ma jgħaddi ż-żmien din iċ-ċifra iktar bdiet togħla bil- konsegwenza li matul it-22 xahar li kien fil-gvern il-partit Laburista, ħafna mill-budget li kien ingħata d-dipartiment tat-toroq kien jispiċċa biex jitħallas f'dejn li kien tħalla minn gvern Nazzjonalista preċedenti.

Dawn l-issues li qed insemmi kollha kienu ġew indirizzati fl-1996 b'suċċess, u llum qed naraw ir-riżultat tagħhom.

Għalhekk nistgħu ngħidu li meta reġa` tela' gvern Nazzjonalista u l-Onor.

Ċensu Galea nħatar bħala ministru, huwa sab li diġa` kienu saru tentattivi biex ċerti problemi jiġu indirizzati b'suċċess.

Naturalment matul it-22 xahar li dam il-gvern, il-partit Laburista għamel ħafna xogħol ukoll f'dan il-qasam.

Fil-fatt mingħalija f'dak il-perijodu qasir saru 490 triq.

Mr Speaker, meta l-Onor.

Galea sar ministru fl-1998, huwa ma daħalx f'dipartiment li ma kellux pjan jew riżorsi, bħalma sab ħaddieħor, u jien kont persważ li dan il-Ministru, li huwa perit ukoll u allura għandu l- ideat tiegħu fuq dan is-suġġett, kien se jimxi b'ċertu ritmu u jkompli jibni fuq dak li konna għamilna aħna, imma ħriġt iddiżappuntat ħafna għall- mod kif mexxa dan id-dipartiment mill-1998 sal-lum.

Huwa veru li taħt din l-amministrazzjoni saru diversi proġetti tat-toroq, li ħafna minnhom kienu mibdija taħt gvern Laburista, bħalma huma, ngħidu aħna, Psaila Street, it- triq ta' Ħal Far, Imdina Road ġewwa Ħal Qormi u l-junction ta' quddiem l- isptar Monte Carmeli, pero` anke l-mod kif tkomplew dawn il-proġetti juri li ma kienx hemm ħsieb biżżejjed warajhom.

Il-gvern preżenti jrid jifhem li mhux biżżejjed li x-xogħol li jsir ikun ta' kwalita` tajba u jservi għal xi 20 sena sħaħ.

Kif nafu, meta jkunu qed isiru t-toroq, jinħolqu ħafna inkonvenjenzi, u għalhekk jeħtieġ li nirrispettaw lil min ikun qed jużahom.

Ma jistax ikun li f'dan il-pajjiż naqbdu triq u ma nispiċċawha qatt, speċjalment meta dawn ikunu main roads, bħat-toroq li għadni kif semmejt.

Kieku almenu tgħallimna mill-esperjenza ta' meta għamilna t-toroq li semmejt, bħal Imdina Road f'Ħal Qormi u Psaila Street f'Birkirkara, kont ngħid li dik kienet learning curve, pero` milli jidher dik l-esperjenza ma kienet learning curve xejn għax illum qed naraw l-istess storja terġa` tirripeti ruħha fil-proġetti li qed isiru fit-triq ta' Burmarrad, fit-triq tas-Salina li tagħti għal San Pawl tat-Tarġa, fil- Mosta ring road u fil-bypass ta' l-Imtarfa.

Biżżejjed ngħid li minkejja li t-tender għall-proġett tat-triq ta' Burmarrad ħarġet fil-15 ta' Mejju tas- sena 2000, jiġifieri dalwaqt tkun ilha li ħarġet tliet snin, sal-lum lestejna biss madwar 60% minn din it-triq, u dan meta dan il-proġett kellu jitlesta fi żmien sena, u l-istess nistgħu ngħidu għall-proġetti l-oħra.

Anke l-proġetti ta' San Pawl tat-Tarġa u tal-Mosta ring road, minkejja li t- tender għalihom ħarġet fil-15 ta' Mejju tas-sena 2002, jiġifieri sentejn u disa' xhur ilu, u minkejja li suppost dawn il-proġetti kellhom jitlestew fi 12-il xahar, sal-lum xi 60% jew 65% minnhom biss huma lesti.

Imma l-isbaħ proġett huwa dak tal-bypass ta' l-Imtarfa, fejn filwaqt li x-xogħol fuq il- parti ta' din it-triq li tagħti għall-Belt ilu li sar, għal xi raġuni jew oħra meta ġew biex jibdew ix-xogħol fuq il-parti l-oħra tat-triq, waqfu bil- konsegwenza li minkejja li l-Ministru kien wegħidna li din it-triq kellha tkun lesta sa xi sentejn ilu, illum il-ġurnata għadu qed jinbena r- retaining wall ta' din it-triq u ma nafux meta se titlesta.

Forsi xejn ma taf, il-Ministru jazzarda jgħidilna meta se titlesta din it-triq!

L-aħħar darba li l-Ministru azzarda jgħid meta se titlesta kien meta qal li din it- triq kienet se titlesta sa l-aħħar tas-sena li għaddiet, pero` sa dak iż- żmien konna għadna 'l bogħod biex inkunu nistgħu ngħidu li din it-triq hija lesta.

Mr Speaker, ċertament m'hijiex serjeta` li nagħmlu l-affarijiet b'dan il- mod.

Jekk irridu nagħmlu l-affarijiet bis-serjeta`, meta ngħidu li x- xogħol se jitlesta fi 12-il xahar, dan għandu jitlesta fi 12-il xahar verament.

Nisimgħu ħafna kritika fuq it-toroq, imma ħadd ma jagħmel kritika li matul dawk it-22 xahar li għamel fil-gvern il-partit Laburista, għamilna xi biċċa xogħol li tawwlet esaġeratament.

Almenu jien qatt ma smajt din it-tip ta' kritika.

Issir kritika fuq ħafna affarijiet, imma dwar dan ma ssir l-ebda kritika, u din il-kritika ma ssirx għax dan ma kienx jiġri.

Meta konna nkunu qed inwettqu xi proġett tat-toroq, aħna konna ngħidu li din il-biċċa xogħol trid tieħu tant żmien, u tant żmien kienet tieħu.

M'għandniex noqogħdu nikkunslaw bl-iskużi li jġibilna l- Ministru Galea meta jieħu kuntrattur miegħu quddiem it-television u dan il- kuntrattur jgħidilna li m'hux qed isib nies biżżejjed biex jagħmlu dan ix- xogħol.

Imma dan x'jiġifieri?!

Bir-rispett kollu, imma din m'hix problema tiegħek, Ministru, imma hija problema tal-kuntrattur!

Kieku l-kuntrattur jiġi jgħid dan il-kliem lili, jien ngħidlu biex imur isib kuntrattur ieħor ħalli jaħdmu bi sħab.

L-aqwa li t-tali triq tkun lesta fiż-żmien li jkun ġie ippjanat u li jkun sar xogħol sew u kif suppost fiha.

Hemm bżonn li nittekiljaw dawn l-affarijiet b'serjeta` kbira.

Il-Ministru jħobb jiġġustifika dan id-dewmien billi jgħid li llum qed isiru b'sistemi differenti milli kienu jsiru qabel, pero` dan m'hu veru xejn, u se nagħti provi biex nissostanzja dak li qed ngħid.

Per eżempju, il-Ministru qal li llum il-utilities qed jiġu mgħoddija minn ġol-culverts, u jien nistaqsih: Allura għaliex m'għamiltux hekk f'Hompesch road, il-Fgura?

Għax f'din it-triq intom għaddejtu s-servizzi tad- drenaġġ, ta' l-ilma u s-servizzi l-oħra kollha minn nofs it-triq u lanqas tajtu kas x'se jiġri mill-ilma tax-xita.

Fil-fatt dawn kulma għamlu hija ġiebja daqs ġiebja li jkollha dar f'dik il-pjazza ta' fejn il-knisja u malli għamlet l-ewwel ftit xita, it-triq għerqet kollha!

Jien nistaqsi: Fejn hi s-serjeta`?

Irrid ngħid ukoll li sal-bieraħ stess għaddejt minn din it-triq u sibt li għadha m'hijiex lesta, u dan meta suppost ma nafx kemm ilha lesta.

La l-Membri tal-gvern qed jgħidu li l-utilities qed jiġu mgħoddija minn taħt il-bankina, allura f'Hompesch Road għaliex m'għamlux hekk?

Ara f'Żabbar Road aħna hekk għamilna, u allura f'Hompesch Road għaliex ma komplejtux b'din is-sistema?

Imbagħad il-Ministru jiġi jgħidilna wkoll li huma ma jaċċettawx xogħol ħażin, u li meta jsir xogħol ħażin mill-kuntratturi, dawn iġiegħluhom jerġgħu jibdewh mill-ġdid, imma jien lill-Ministru ngħidlu: Jiddependi min ikun il-kuntrattur għax mhux ma' kulħadd timxu b'dan il-mod.

Per eżempju, meta l-perit tad-direttorat, Lara Baldacchino, ittestjat Triq Ċiċerun waqt li kien qed isir ix-xogħol, din kitbet lill-perit tal- kuntrattur - bħalissa nsejt min hu dan il-kuntrattur - u qaltlu li skond il- quality assurance report, ix-xogħol li kien qed isir ma kienx aċċettabbli u li "the existing material is to be removed and a new layer of cement stabilisation conforming with specifications to be related, as agreed on Thursday."

Għax hawn ta' min jgħid li waqt meeting li kien sar apposta, il- kuntattur ingħata l-istruzzjonijiet biex jerġa` jaqla' t-triq u jibdel is- cement stabilisation.

Dan il-quality assurance certificate kien ġie ffirmat minn wieħed mill-Ġermaniżi li semmejt qabel u mill-Perit John Demicoli.

Fil-fatt fil-quality assurance report dawn qed jgħidu li "The existing cement stabilisation material is to be removed, the existing sub- grade compacted to achieve the required bearing capacity, small patches of soil should be identified ..."- għax mid-dehra dawn ħallew il-ħamrija hemmhekk u taw is-cement stabilisation fuq kollox - "... and 1/50 mm of each layer to be laid and compacted.

Din l-ittra kienet intbagħtet mill- perit Lara Baldacchino fis-6 t'Ottubru, 2002.

Imbagħad fis-16 ta' Ottubru reġgħet intbagħtet ittra lill-istess kuntrattur, ukoll iffirmata mill-perit Lara Baldacchino, fejn din qaltlu li hi u l-uffiċjali tad-direttorat qed jinsistu li jagħmlu dak li diġa` qalulhom li jagħmlu fl-ittri ta' qabel.

Wara dan kollu, min-naħa tiegħu l-kunsill lokali ta' Marsaxlokk kiteb ittra liċ-chairman ta' l-awtorita` dwar it-trasport fejn fiha informah li minkejja li huma għandhom f'idejhom il-korrispondenza li għaddiet il-perit Lara Baldacchino, jidher li x-xogħol li ġie miftiehem m'huwiex se jsir, u fit-22 t'Ottubru d-dipartiment irrisponda lill-kunsill lokali ta' Marsaxlokk billi qallu hekk:

''Nirriferik għall-ittra li s-segretarju tal-kunsill lokali kitibli fit-18 ta' dan ix-xahar, l-għada tal-laqgħa li t-tnejn kellna mal- kuntrattur.

Kif taf, iddiskutejna l-problema li kienet se tinvolvi l- qlugħ mill-ġdid ta' din it-triq, speċjalment għar-residenti, li kellhom ibatu minn diversi inkonvenjenzi waqt li kien qed isir ix- xogħol.

Għalhekk iddeċidejna li nagħmlu li nistgħu biex nevitaw iktar inkonvenjent u b'hekk wasalna biex nikkonvinċu lill-kuntrattur ..."

- li ma naħsibx li kellu bżonn wisq konvinzjoni! -

"... li l-aħjar rimedju għaċ-ċirkostanzi kien li jħaxxen l-asfalt tat- triq u jtawwal iż-żmien tal-garanzija minn sentejn għal erba' snin. ''

Mela hawnhekk, Mr Speaker, tlaqna mill-punt fejn inħareġ ċertifikat minn wieħed mill-esperti Ġermaniżi li jrid jinqala' kollox mill-ġdid u mbagħad, wara li l-kuntrattur ma nafx ma' min mar jitkellem, dawn iddeċidew, kuntrarjament għall-parir li ngħataw mill-esperti Ġermaniżi - issa dawn, fejn iridu jeħduh il-parir ta' l-esperti Ġermaniżi, u se nitkellem ukoll dwar dan - li bl-iskuża ta' l-inkonvenjenzi li joħolqu lir-residenti - issa dawn ir-residenti kienu ilhom ħafna jbatu minn dawn l-inkonvenjenzi u allura billi kienu jbatu l-inkonvenjenzi għal jumejn oħra ma kien se jiġri xejn - iħaxxnu l-asfalt u jħallu x-xogħol ħażin li sar.

Imbagħad il- Ministru ġie jgħidilna li kull meta jsir xogħol ħażin mill-kuntrattur, dan ikollu jaqla` kollox u jerġa` jibda mill-ġdid!

Mhux veru, Ministru; inti taċċettah ix-xogħol ħażin, anzi tara kif tista' ddur mal-lewża biex ix- xogħol li jkun sar ħażin ma taqilgħux, u hawnhekk ġibt il-provi biex nissostanzja dak li qed ngħid!

Huwa veru li ġieli sar xogħol minn kuntrattur, u dan reġa` kellu jaqla' kollox mill-ġdid, pero` mhux kull kuntrattur jiġi mġiegħel jagħmel dan meta jagħmel xogħol ħażin Onor. Galea, meta jkollok pressjoni biex ix-xogħol ma jinqalax, inti m'intix qed taqilgħu imma qed tgħattih bl-asfalt!

Allura din x'serjeta` hi?!

Anke dik li l-garanzija se tiżdied minn sentejn għal erba' snin ma tfisser xejn, iktar u iktar meta l-Ministru qed jgħidilna li llum it-toroq qed jiġu magħmula għal 20 sena!

Per eżempju, Żabbar Road diġa` ilha erba' snin li saret.

Is-snin malajr jgħaddu; f'kemm ili ngħidlek!

Issa se niġi biex ngħid xi ħaġa fuq ir-rapport li għandna quddiemna rigward l-awtorita` dwar it-trasport.

Jien qrajt x'xogħol qed jgħidu li se jagħmel id-direttorat tat-toroq is-sena d-dieħla imma jew ma qrajtx is-silta t- tajba jew ma nafx għax ma sibt li m'hu se jsir l-ebda xogħol ġdid.

Fil- fatt kulma se jsir huwa li se jiċċekkjaw jekk il-bridges humiex f'kondizzjoni tajba ...

U din oħra; din tal-bridges!

Qed jgħidu li se jqabbdu periti privati biex jiċċekkjaw il-bridges!

Jien m'għandi xejn kontra li jitqabbdu periti privati biex jagħmlu dan ix-xogħol, imma dan huwa xogħol li diġa` sar, u fil-fatt jekk il-Ministru jistaqsi ftit lill- perit Oliver Debono, li jaħdem fil-building and engineering department tal- public works, huwa malajr jgħidlu li dan ix-xogħol diġa` sar u li hemm rapporti sħaħ fuqu.

Għalhekk jien ma nifhimx għaliex il-Ministru se jqabbad lil min jagħmel dan ix-xogħol mill-ġdid.

Skond dan ir-rapport, dan hu l-uniku xogħol li se jagħmel id-direttorat tat-toroq is-sena d-dieħla, imma mbagħad meta fir-rapport tar-raba' sena ħidma tad-direttorat tat-toroq qrajt x'xogħol hemm ippjanat li se jagħmel dan id-direttorat matul is-sena d-dieħla, sibt li se jsiru toroq ġodda minn Wied il-Qlejgħa sat-triq tar- Rabat, mill-isptar Monte Carmeli sas-Saqqajja u se ssir triq oħra mir- roundabout ta' Wied il-Qlejgħa sa Triq l-Imdina f'Ħal Qormi.

Għalhekk jien ma nistax nifhem liema rapport huwa t-tajjeb, u jkun tajjeb jekk il- Ministru jikkjarifikalna ftit liema programm ta' xogħol se jsir is-sena d- dieħla.

Mr Speaker, dawn l-affarijiet jindikawlna b'mod ċar li m'hemmx serjeta` fil- mod kif qed isiru l-affarijiet f'dan is-settur.

Waħda mill-affarijiet li aħna għamilna bħala partit Laburista hija li studjajna lil dan is-settur matul dawn l-aħħar 12-il xahar u qegħdin inħejju pjan ta' ħidma - fil-fatt hawnhekk għandi l-aħħar draft tiegħu - fis-settur tat-toroq.

Dan il-pjan se jkun inkluż fil-manifest elettorali tagħna għall-elezzjoni li ġejja u fih qegħdin nagħmlu targets preċiżi ta' dak li rridu nwettqu matul il-ħames snin li ġejjin.

Fost l-affarijiet li qed ngħidu f'dan id-dokument, li huwa kollu bbażat fuq informazzjoni li għandna available mir-rapporti u mill- master plans li saru mid-direttorat tat-toroq matul dawn l-aħħar snin, aħna identifikajna l-ħtieġa li matul il-ħames snin li ġejjin it-toroq kollha li qegħdin f'areas residenzjali u li għadhom ma sarux iridu jsiru.

Aħna qed nikkalkolaw li bejn wieħed u ieħor hemm madwar 500 triq li għadha ma saritx, jiġifieri trid issir 100 triq kull sena ħalli b'hekk inkunu evitajna l-inkonvenjent lil tant residenti li qegħdin jgħixu fi triq li għadha ma saritx.

F'dan id-dokument qegħdin ngħidu wkoll li t-toroq arterjali, speċjalment dik it-triq li miċ-Ċirkewwa twasslek sa Birżebbugia, għandhom jiġu upgraded u li l-problemi ta' traffiku li għandna f'diversi nħawi ta' pajjiżna għandhom jibdew jiġu solvuti.

Per eżempju, waħda mill- ispots li aħna identifikajna problema fiha hija l-junction ta' fejn il- knisja ta' Burmarrad għax minkejja li kif għedt diġa`, hemmhekk qed issir triq ġdida, il-problema tat-traffiku li hemm hemmhekk xorta għadha ma ġietx solvuta.

Aħna qed ngħidu wkoll li jekk matul is-snin li ġejjin, jekk Alla jrid, fl-aħħar il-proġett tal-Kottonera jibda miexi 'l quddiem, dan se joħloq ħafna traffiku u għalhekk irridu nsibu sistema kif it-traffiku f'dawk l-inħawi jiġi mmexxi aħjar.

Minkejja li saru l-upgrading ta' Hompesch Road u Zabbar Road, it-traffiku f'dawk l-inħawi xejn ma qed jitmexxa b'mod tajjeb u qed ikun hemm ħafna traffic jams.

Sal-bieraħ stess fil-11.00 a.m. biex ħriġt minn Ħaż-Żabbar u wasalt sat-tarf ta' Zabbar road domt xi nofs siegħa għax it-triq hija dejqa u ma tiflaħx għal dak it- traffiku kollu.

Problema oħra ta' dan it-tip imma li hija akuta teżisti f'Ħ'Attard fejn f'ċerti ħinijiet qed tinħoloq konġestjoni sħiħa ta' traffiku.

Aħna qed ngħidu li dawn il-problemi għandhom jiġu ndirizzati u għalhekk hemm bżonn li naraw x'se nagħmlu dwarhom.

Apparti minn hekk, aħna kkalkolajna wkoll kemm se jiġu jqumulna dawn il-proġetti biex ma niġux akkużati li nagħmlu biss proposti u fil-fatt nafu eżattament kemm se jqumulna dawn il-proġetti biex jiġu implimentati.

Nittama biss li permezz ta' ħidma serja, inkunu nistgħu nsolvu l-problemi li għandna f'dan is-settur tant importanti.

Issa, Mr Speaker, nixtieq ngħaddi kelmtejn dwar id-direttorat tat-traffic management.

Jien nemmen li dan id-direttorat huwa importanti ħafna, pero` waħda mill-affarijiet li ma nistax nifhem hija kif id-direttorat tat- traffic management suppost jaħdem.

Meta rajt x'ġie vvotat lil dan id- dipartiment għas-sena d-dieħla, sibt li m'għandux nefqa kapitali, u dan minkejja li suppost ikollu.

Safejn naf jien il-pelican lights u t-traffic lights m'għadhomx iktar responsabbilta` tar-roads department imma saru jaqgħu taħt ir-responsabbilta` tad-direttorat tat-traffic management għax dawn huma żewġ modi ta' kif jiġi managed t-traffiku.

Kulma għandu d- direttorat tat-traffic management huwa nefqa rikorrenti ta' xi Lm14,000 f'personal emoluments.

L-istess nistgħu ngħidu għad-direttorat tat- transport strategy għax kulma ġie vvotat għalih hija nefqa ta' Lm11,000, jiġifieri probabbilment dawn il-flus se jservu biss biex jitħallas id- direttur ta' dan id-direttorat!

Jien naqbel li għandu jkollna dawn l- istrutturi, imma trid tagħtihom ir-riżorsi biex jaħdmu u mhux tidħak bihom Dawn id-direttorati kif jistgħu jissaħħu jekk lanqas biss għandhom budget għalihom?!

Fil-budget li ppreżentajtilna għas-sena d-dieħla ħlief il-paga tad-direttur m'hemmx.

Kif se jaħdem dan id-dipartiment?

Bid-direttur waħdu?

Id-direttur tat-transport strategy ma nafx min hu imma jekk ma jkunx xi superman, waħdu żgur li mhux se jlaħħaq max-xogħol li hemm bżonn isir.

Hemm ideat tajbin imma hemm bżonn inlaħħmuhom.

Ma rridux, per eżempju, nagħmlu kif jidher li se jsir fid-direttorat tat-toroq.

Jiena rajt x'qed isir issa u rajt it-tenders kollha li ħarġu s'issa mid-direttorat tat-toroq.

F'daqqa waħda wara li kien ilu ma joħroġ tender ma nafx kemm, sal-bieraħ jew il- bieraħt lura sibt li d-direttorat tat-toroq ħareġ 45 tender għal xogħlijiet ta' toroq u qaluli li hemm xi 30 oħra li jridu joħorġu.

Jiena analizzajt ftit dawn il-45 tender li huma kollha għal toroq u x'sibt li 26 minnhom inzertaw toroq kollha fid-distrett tal-ministru.

Imma mhux din l- iktar li dejqitni għax innotajt li qed tidħol id-drawwa - u hawn irrid niġbed l-attenzjoni ta' l-awditur ġenerali - li għal xogħol kbir fi triq qed tinħareġ departmental tender, u x-xogħol jinqasam f'biċċiet.

Per eżempju, għal Triq il-Ħtajriet ġewwa l-Mosta kien hemm xi ħames tenders differenti.

Għandek phase I, phase II, phase III, etc. Meta nħareġ departmental tender ma tistax teċċedi Lm20,000.

Issa din it-triq mid-dehra biex isir l-asfalt tagħha trid 'il fuq minn Lm800,000.

Allura x'għamlu?

Biex ma jgħadduhiex mis-sistema tal-kuntratti qabdu qasmuha biċċa biċċa u se jgħadduha departmental tender.

Dan huwa abbuż u jien niġbed l-attenzjoni ta' l-awditur ġenerali biex jara li dawn l-affarijiet ma jsirux.

Fil-fatt diġa` l-awditur ġenerali kien ta ruling fuq każ ieħor simili u qal li mhux sewwa li meta jkun hemm dawn it-tip ta' kuntratti taqsmuhom biċċa biċċa u toħorġuhom departmental tenders meta dawn suppost joħorġu mid-dipartiment tal-kuntratti.

U għaliex ma joħorġux mid-dipartiment tal-kuntratti?

Għax id-dipartiment tal-kuntratti għandu ċerti safeguards li m'għandux id- departmental tender.

U dan mhux sewwa.

Dan huwa abbuż u nitlob investigazzjoni kif qed joħorġu dawn it-tenders.

Sur President, nagħlaq billi ngħid li veru li s-settur tat-trasport huwa settur importanti, pero` dan il-gvern mhux qed jittekiljah bis-serjeta`.

Biżżejjed infakkru li dan il-gvern qabel ma tela` fil-poter kien wiegħed li se jġib il-flus mill-Unjoni Ewropea b'mod faċli, skond hu, sabiex insolvu l- problemi tat-trasport f'pajjiżna.

Fil-fatt fil-manifest elettorali tal- partit Nazzjonalista jingħad li r-riabilitazzjoni sħiħa tat-toroq ta' Malta u Għawdex jista` faċilment jiġi finanzjat mill-Unjoni Ewropea.

S'issa, għallinqas safejn naf jien, lanqas sold wieħed imġiddem għadu ma ġie mill- Unjoni Ewropea għat-toroq.

J'Alla li dawn il-flus jiġu minn x'imkien ħalli insolvuhom il-problemi li għandna f'dan is-settur.

Jiena ngħid li m'għandniex noqogħdu nistennew lill-Unjoni Ewropa biex insolvu l-problemi tat-toroq.

Biex insolvu dawn il-problemi li għandna f'dan is-settur tant importanti għal pajjiżna jrid ikun hemm ir-rieda u l-impenn politiku biex issir dik il-ħidma li hemm bżonn, B'hekk biss nistgħu nsolvu l-problemi kbar li hemm f'dan is-settur.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar Rimarki?

L-Onor.

Joe Debono Grech.

ONOR.

JOE DEBONO GRECH: Sur President, illum reġa' għandna quddiemna r- rapport ta' l-awtorita` tat-trasport.

Illum din l-awtorita` spiċċat u flokha sar xi ħaġa ikbar li ġabar taħtu dak kollu li għandu x'jaqsam mat- trasport u bir-rispett kollu ngħid li ma rajna l-ebda ħaġa li marret 'il quddiem.

F'dan ir-rapport erġajna ġejna bl-istess affarijiet li issa ilna nisimgħuhom għal dawn l-aħħar sittax-il sena, li t-trasport pubbliku se jirranġa.

Kif qal il-kollega tiegħi l-Ministru, it-trasport pubbliku m'huwiex il-karozzi tal-linja biss imma huwa dak kollu li l-commuter juża biex jivvjaġġja f'dawn il-gżejjer.

Għandek il-minibuses, tar-RACA, il- buses tat-turisti, il-vapuri li jaqsmu bejn Malta u Għawdex u anke d- dgħajjes li jużaw it-turisti.

Kulma rajna jmur 'il quddiem huma l- insurances li saru cartel bejniethom u biżżejjed ngħidu li mill-budget 'il hawn l-insurances għolew b'10%.

Din hija xi ħaġa li qatt ma tissemma fil-Parlament.

Imma din hija taxxa diretta li għalkemm ma jagħmilhiex il- gvern qed jagħmluha l-kumpanniji ta' l-insurance.

Din hija taxxa li baqgħet tiela` u ħadd m'hu qed jagħti kas x'inhu jsir fil- kwestjoni ta' l-insurances.

Per eżempju, tmur illum tħallas Lm100 u tmur l- għada u jgħidlek li issa għoliet u trid tħallas Lm120 u qisu m'hu qed jiġri xejn.

Meta tistaqsihom għaliex għoliet jgħidulek għax kellhom ħafna accidents.

Anzi issa għandna skuża oħra għax qed iwaħħlu f'Bin Ladin minħabba t-traġedja tal-11 ta' Settembru.

Qegħdin jgħidulna wkoll minħabba li kien hawn ħafna każi ta' tankers li nqasmu u allura l-insurances marru ħażin.

Iġibu l-iskużi kollha bjiex jgħollu l-insurance.

Nisimgħu ħafna lil min jgħid li hawn il-kompetizzjoni bejn il-kumpanniji ta` l-insurances.

Jiena ngħid tassew sabiħa din il-kompetizzjoni.

Minflok li l-affarijiet jorħsu, dejjem jogħlew.

Għaliex?

Għax dawn jiftiehmu bejniethom u jgħollu kemm iridu għax m'hawn kontroll ta` xejn.

Forsi wieħed jgħidli: Imma l- gvern Laburista se jikkontrollahom dawn l-affarijiet?

Jien ngħid li iva, għax l-affarijiet li għandu dritt ikun jaf il-gvern Laburista jkun irid jafhom.

Ma jistax ikun li nibqgħu sejrin bl-insurances tal-karozzi dejjem telgħin.

Erbat ijiem oħra l-ħaddiem mhux se jkun jista' jżomm karozza għax bil-pagi li għandu se tkun xi ħaġa impossibbli biex iżżommha.

Sur President, illum ikollok karozza tmur għand l-insurance u jgħidlek li se jinxurjahielek fuq Lm1,000.

Ikollok accident tmur għandhom u jgħidulek issa nagħtuk Lm200 u l-karozza neħduha aħna għax ma tissewwiex.

Imbagħad tmur għand min isewwi u jgħidlek li tissewwa.

Mela meta biex jinxurjawlek jeħdulek ħafna flus tajbin imma meta jiġu biex iħallsu jibdew isibu l- iskużi kollha u naf niex li biex tħallas minn ċerti insurances dam jitħabat sena jew sentejn.

Ħafna minnhom kellhom jidħlu l-qorti biex tħallsu.

Jien mhux qed ngħid li kull min jagħmel claim għandu raġun.

Alla ħares ikun hekk.

Imma mbagħad min qatt ma kellu claim u ġie darba biex jagħmel claim għax kellu accident trid tittrattah ta` nies u mhux tipprova ġġib l-iskużi kollha biex ma tħallsux.

Din hija xi ħaġa li qed ibati kulħadd biha.

Dan mhux qed ibatu l-Laburisti jew in-Nazzjonalisti, qed ibati kulħadd.

Tiltaqa` ma' min tiltaqa` jgħidlek li l-insurance tal-karozzi tieklok għax dejjem togħla minn xahar għal xahar.

Din mhux qed nagħmluha bi kritika.

Aħna qegħdin hawnhekk biex ngħinu liż-żgħir għax il-kbir mhux se taffettwah billi jmur iħallas Lm200 insurance.

Għax aħna dejjem ngħidu li hawn min hu traskurat fis-sewqan u dejjem inwaħħlu fiż-żgħażagħ.

Dejjem huma jeħlu.

Hawn żgħażagħ isuqu aħjar minn min għandu ċerta eta` għax ikunu bil-galbu u hawn min għandu ċerta eta` u jqażżek fit-triq.

Ara jekk ikun xi wieħed minn dawn naqbel li m'għandekx taqbad u tħallas.

Imma jekk ikollu għaxar accidents f'sena, jiena li qatt ma kelli accident għandi nħallas għalih?

M'għandux ikun hawn xi ħaġa li jekk wieħed kellu għaxar claims ħames iħallas tant u wieħed li qatt ma kellu claim iħallas mod ieħor.

Jekk jien qatt ma kelli claim f'għaxar snin għax għandi neħel ma` dak li għamel ħafna claims?

Imma għaliex għandi neħel jien ma' l-insurance?

Jekk Bin Laden kisser l-Amerika għaliex għandi neħel jien ma' l-insurance?

Imur isib lil Bin Laden mela lili!

Jiġu bl-iskuża li b'dak li seħħ fil-11 ta' Settembru l-insurances ħadu daqqa.

Allura tort tiegħi?

Allura jien li għandi karozzi għaliex irrid inħallas għal dak li għamel Bin Laden?

Jekk kien hemm tanker li nqasam u l-insurances imfarrkin għandi neħel jien? għax issa jien l-aħħar insurance li kelli qalli, jekk nafx li kien hawn ħafna accidents fil-baħar.

Jien mort ma' wieħed ħabib tiegħi li kien sejejr għand ta` l-insurance biex jinxurja l-karozza.

Meta staqsih kemm, ta` l- insurance qallu bħalissa għoliet għax kien hawn ħafna accidents fuq il- baħar.

Qbiżt jien u għedtlu: Isma' dan karozza ġie jinxurja u mhux dgħajsa.

Illum il-ġurnata m'huwiex kapriċċ li jkollok karozza.

Min ikollu karozza biex jinqeda m'huwiex kapriċċ.

Hemm bżonn li jsir xi ħaġa.

Ma jistax ikun li nibqgħu sejrin li hekk.

Dawn taparsi għandhom il- liberalizzazzjoni u minn taħt kulħadd magħqud biex jiftiehemu.

B'kumbinazzjoni dawn jifthemu, jekk għoliet waħda għolew kollha f'daqqa.

Mela se nibqgħu sejrin hekk?

Ma nistgħux nibqgħu sejrin hekk.

Sur President, niġi issa għall-kwestjoni tar-riforma fit-trasport pubbliku.

Il-ministru qal li jekk għada se jkun hawn ir-riforma f'dan is-settur se nibdew niġu kkritikati, li r-riforma mhux hekk kellha ssir.

Jiena nista` ngħidlu li jekk ir-riformi li jsiru jkunu riformi bis-serjeta`, sakemm indum shadow minister jien ta` dan is-settur żgur li m'iniex se nikkritikahom għax jiena favur li jsiru riformi bis-serjeta` f'dan il- qasam.

Trid tkun miġnun biex issir riforma għall-ġid u inti ma taqbilx magħha.

Jien ma naqbilx ma' riformi li jkunu taparsi riformi.

Per eżempju, f'dak li għandu x'jaqsam mal-karozzi tal-linja dejjem inżidu n-nolijiet u ngħidu li qed nagħmlu dan biex ikun hawn trasport aħjar u flok 'il quddiem immorru lura.

M'iniex qed ngħid għal naħa jew oħra, imma f'dawn l-aħħar snin it-trasport pubbliku mhux għall-aħjar mar imma għal agħar.

Jien mhux qed ngħid li kollox ħażin.

Imma l-poplu qed iħoss li mhux moqdi tajjeb għax kieku m'hawnx dan it-tgergir kollu.

Inti taħseb li billi nġibu l-karozzi l- ġodda se nkunu rranġajna t-trasport pubbliku?

Lanqas qatt!

It-trasport pubbliku ma jistax jirranġa jekk nibqgħu mexjin kif aħna mexjin.

In-nies qed jitilfu n-nies il-fiduċja u min mhux jinduna b'dawn l- affarijiet mhux qed jgħix f'Malta.

Għada pitgħada, jekk imorru fl-Unjoni Ewropea s-sussidju jrid jispiċċa.

Issa ma noqogħdux ninħbew dak is-sussidju jrid jispiċċa.

Aħna veru li rridu nirrinġaw it-trasport pubbliku f'Malta?

Mhux veru li rridu nirranġawh.

Billi noqogħdu nagħmlu l-bordijiet u l- awtoritajiet mhux se nirranġaw it-trasport pubbliku.

Lanqas jekk tagħmel 10,000 bord u 10,000 awtorita` ma tirranġa.

Jekk mhux se naqbdu l-barri minn qrunu, il-problema tat-trasport pubbliku qatt m'hu se nsolvuha.

Fil- qasam tal-karozzi tal-linja trid issir riforma bilfors.

Ma jistax ikun li dan is-settur jibqa' mfarrak u mkisser.

Issa jien naf li għada se joħorġu jgħajruni.

Imma ma ninkwetax meta nkunu se nagħmlu xi ħaġa għall-ġid.

Il- ministru jaf li meta nagħmlu xi ħaġa għall-ġid lili se jsibni warajh għax jiena naqbel ma` riformi għall-ġid.

Imma ma nistgħux nibqgħu kull darba ngħidu li se nżidu l-nolijiet u li se nagħtu s-sussidju biex imbagħad noħorġu stqarrijiet u ngħidu li t-trasport pubbliku se jmur 'il quddiem u l-commuter se jkun moqdi aħjar.

Ma ndaħkux nies.

Sur President, jiena qbilt mar-riforma li saret fl-istages għax veru ġew sbieħ.

Imma jien nixtieq inkun naf kif meta kien hemm din il-proposta mill- gvern Laburista l-planning authority qaltilna le.

Tafu għaliex qaltilna le?

Għax ix-xemx tista` tirrifletti fuq il-ħġieġ u ttellef lid-drivers.

Din waħda mill-iskużi banali li kellna biex ma nbidlux l-istages.

Issa nbidlu u ġew sbieħ ħafna ma nistax ngħid li ma ġewx tajbin.

Imma għaliex meta jkun hemm gvern Laburista nagħmlu l-bsaten fir-roti u mbagħad meta tinqaleb il-folja nibqgħu għadejjin?

Jiena naf x'jien ngħid.

Din saret tajba imma b'daqshekk ifisser li rranġajna t-trasport pubbliku?

Billi bdilna l-istages ifisser li l-commuters ġew moqdijin aħjar?

Jiena ngħid li le.

Kulħadd jismagħhom il-complaints.

La jżommu ħinijiet, tkun fuq l- istage d-driver jibqa` għaddej u ħafna complaints oħra.

M'hemmx serjeta`.

Naħseb li l-awtoirta` bħalna tismagħhom dawn il-complaints.

Allura mhux bilfors kulħadd juża l-karozza privata tiegħu.

Min se joqgħod nofs siegħa fuq l-istage għal xejn.

X'ħin fettillu ġie u x'ħin fettillu ma ġiex.

X'jiswa li nwaħħlu l-karti bil-ħinijiet fuq l-istages jekk imbagħad ix- xufier fettillu li ma jridx jgħaddi?

Kien hawn ħafna kunsilli li pprovaw jiltaqgħu ma` tal-karozzi tal-linja biex jaraw x'jistgħu jirranġaw.

Jiena naf li l-Ministru jagħmel l-almu tiegħu imma dan ma jiddependix mill-Ministru, jiddependi minn min jaħdem f'dak is-settur.

Inutli tiltaqa` magħhom biex per eżempju tgħidilhom biex jagħmlu servizz ta` karozza tal-linja f'ċerta area jekk jgħidulek li ma jridux jagħmluha ma jagħmluhiex.

Jien naqbel li f'ċerti areas għandu jkun hemm servizz ta` karozza tal-linja imma naqbel ukoll li fejn m'hemmx bżonn m'għandiex issir għax mhux sewwa li toqgħod taħli xufier u karozza tal- linja biex kull siegħa joqgħod jitla' u jinżel vojt.

Taparsi għandek il- karozza tal-linja u ma jużaha ħadd.

Imma dak għandu jsir studju sew u fejn naraw li għandu jkun hemm karozza tal-linja nagħmluha u fejn naraw li m'hemmx bżonn ma nagħmluhiex.

La jidħol is-sajf il-karozzi tal-linja ta` San Pawl il-Baħar, tal-Mellieħa, ta` Birżebbuġa, ta` Buġibba u ta` nħawi turistiċi oħra kollha jkunu mimlijin bit-turisti u n-nies li jkunu fuq l-istages biex imorru jew jiġu lura mix-xogħol jħalluhom l-art.

Jiena ngħid li fis-sajf għandu jkun hemm ċertu ammont ta` karozzi tal-linja u fix-xitwa għandu jkun hemm ammont ieħor.

Jien m'iniex qed ngħid lit-turisti biex ma jużawx il-karozzi tal- linja imma għandu jsir xi ħaġa biex in-nies tax-xogħol ma jibqgħux jitħallew l-art.

Kemm ikun hawn nies sejrin il-Marfa biex jilħqu il-vapur u għax il-karozza tkun mimlija dawn jibqgħu fuq l-istage?

Darba kien hemm xufier u lil wieħed qallu biex jekk irid jinqeda jidħol il-Belt.

Għaliex għandu jidħol il-Belt meta hemm l-istages?

Allura inneħħu l-istages mill- ewwel u kulħadd jidħol il-Belt.

Ma nistgħux nibqgħu sejrin hekk, kulħadd jagħmel li jrid.

Jiena nammeti li l-affarijiet għolew u llum biex tibdel tyre trid Lm100 jew Lm150.

Nammetti wkoll li batterija ta' karozza ta' linja m'għadhiex Lm10 imma saret Lm200.

Nammetti wkoll li d-diesel għolielhom, imma nammetti wkoll li l-gvern qed joħroġ is-sussidju għal dawn il-karozzi u l-poplu għandu jkollu return għax is-sussidju mit-taxxi tal- poplu qiegħed jingħata.

Mela l-poplu jħallas t-taxxi biex jissussidja l- karozzi tal-lina biex inkun moqdi u fil-fatt m'hu moqdi xejn.

Dan mhux qed ngħidu bi kritika lejn il-Ministru jew lejn l-awtorita`, imma qed ngħidu biex il-poplu jkun moqdi.

Hawnhekk qed niddiskutu jekk it-trasport pubbliku hux sejjer tajjeb jew le.

Jekk sejjer tajjeb ngħidu li sejjer tajjeb, imma jekk sejjer ħażin, kif fil-fatt sejjer, irridu ngħidu li sejjer ħażin u qed ibati kulħadd.

Dan mhux għax inti Nazzjonalista mhux se tbati u għax inti Laburist se tbati.

Jekk it-trasport pubbliku jkun sejjer ħażin ibati kull min jużah.

Jiena nemmen li kieku t-trasport pubbliku jkun organizzat suret in-nies, il-poplu m'hu se jsib l-ebda diffikuta` li jagħmel użu minnu.

Irridu nammettu wkoll li dawn huma affarijietli l-poplu qed jistenna minn min hu responsabbli biex xi darba naslu biex ngħidu li veru għandna trasport pubbliku li jixraq il-poplu Malti.

Sur President, issa ħalli niġi daqsxejn għall-kwestjoni tal-wardens.

Jiena m'iniex kontra l-wardens u dawn saru bi skop tajjeb.

Jiena nemmen li l- warden għandu jkun hemm biex jeduka lin-nies u mhux biex joqgħod għassa wara xi siġra jew wara xi kantuniera biex joqgħod jagħmel iċ- ċitazzjonijiet.

Din m'hijiex serjeta`.

Dawn saru biex nedukaw lin-nies jew biex niġbru t-taxxi?

Dawn ġew tax collectors bil-pulit.

Forsi wieħed jgħidli: Allura nħallu lil kulħadd jipparkja fejn irid?

Le, mhux hekk qed ngħid.

Imma mhux sew li għax jiena nkun pparkjat f'kantuniera ħażin u qiegħed nostakola daqsxejn jiġi l-warden u jagħmilli ċitazzjoni mbagħad fi triq prinċipali trakk fih daqs hawn pparkjat f'kantuniera u ma tistax toħroġ minħabba fih ma jimportax, u meta tkellem lill-pulizija jew lill- wardens jgħidulek li ma jistgħu jagħmlu xejn għax dak għandu liċenzja u jista' jipparkja fejn irid.

Veru li għandu l-liċenzja imma fl-opinjoni tiegħi trakk m'għandux ikun ipparkjat fi triq prinċipali.

Lanqas huwa sewwa li nħallu karozzi mitluqin fit-triq bil-ġrieden u l-ħmieġ u tmur l-għassa jew għand tal-kunsill u jgħidulek li qegħdin hemm għax m'għandhomx fejn ipoġġuhom.

Inkella oħra, mela jekk wieħed tal-ħaxix joħroġ kannestru barra nagħmlulu ċitazzjoni għax qed jieħu l-ispazju, imbagħad lil dawn il-ħafna dealers tal-karozzi li jkollhom 200 karozza kollha barra ma ngħidulhom xejn.

Jekk tmur tgħidlu biex ineħħi xi karozza jgħidlek li m'hijiex tiegħu.

Jgħidlek li qiegħda hemmhekk imma ma jafx ta` min hi, imbagħad fil-għaxija jdaħħluhom kollha fil-garaxx.

Dażgur għax meta jixtriha l-liċenzja ma jdawwarhiex fuqu u tibqa' l-liċenzja tas-sid ta` qabel.

Morru il-Fleur-de-Lys u l-Mosta u taraw jekk hux minnu dan li qed ngħid.

Sewwa dawn l-affarjiet?

Sewwa li l-kunsill ikun għadu kemm għamel bankina ġdida u dawn id-dealers jimlewha kollha karozzi għax uħud minhom ħadd ma jista' għalihom u malli jmur ikellimhom il-warden bil-kemm ma jaħbtux għalih?

Sewwa dawn l-affairjiet?

Għalhekk qed ngħidu li meta jkun hemm gvern Laburista ġdid is-sistema tal-wardens se tispiċċa minn kif inhi.

Is-sistema tal-wardens trid tiġi mod ieħor.

Il-warden mhux se jibqa` jkun dak il-bniedem li qiegħed hemm biex jagħtik ċitazzjoni ħalli l-kunsill jiġbor l-eluf tal-liri.

Din trid tispiċċa.

Dawn jew se jkunu nies li veru qegħdin hemmhekk biex jaraw li l-affarijiet isiru sewwa jew inkella m'aħniex se naslu.

Sur President, ngħaddi issa biex ngħid xi ħaġa dwar il- Gozo Channel.

Xtaqt li kien hawn il-Ministru għal Għawdex ħalli tirrispondi hi għax din m'hijiex responsabbilita` tal-Ministru Ċensu Galea.

Jien jaqbadni d-daħk, titla' fuq il-vapur ta' Għawdex u jiġu fuqek tfajliet jistaqsuk kif mort bil-vjaġġ, biex qsamt u minn fejn tlajt.

Min fejn trid titla'?!

Mela hemmhekk hemm l-istage?!

Jew mill-Marfa jew miċ-Ċirkewwa.

Ġiet waħda fuqi, ma kenitx taf min jien, u staqsietni biex qsamt.

Qbiżt jien u għedtilha: Sa Kemmuna bil-għawm imbagħad irkibt minn hawn.

Dawn mhux affarijet tad-daħk.

Mhux bil-vapur tal-Gozo Channel trid tmur?

Biex trid taqsam hawn għal Għawdex?

Jew bil-għawm jew bil-vapur tal-Gozo Channel jekk ma jkollokx id- dgħajsa tiegħek.

Dawn mhux flus fil-ħela, meta l-kumpannija għandha daqs dak dejn?

Meta biex issir riforma suret in-nies hemm bżonn din il-ħela?

Jien naqbel li l-kumdita` hija sabiħa imma minn flusek għamilha l-kumdita` mhux minn flus il-poplu!

Hemm bżonn dawn it-teatrini kollha biex wieħed jaqsam minn fuq bejn Malta u Għawdex?

Għaliex bil-lejl meta m'hemmx karozzi għandu jiġi dak il-vapur kbir b'karozza waħda u b'sitt passiġġieri?

Meta kienet f'idejn il-privat kienu jċemplu biex jaraw kemm hemm nies u vetturi.

Dan mhux ħela ta' flus?

Ma nafux kemm jaħlu u kemm ġew jiswew flus lill- poplu Malti?

Il-Ministru Giovanna Debono qalet li l-Għawdxin se jibqgħu jiġu sussidjati.

X'sussidju hu?

Dak tal-gvern u l-gvern ma jissussidjahx.

Lill-Għawdxin iżżommilhom prezz u lill-Maltin u t-turisti żżommilhom prezz ieħor.

Il-gvern jiddeċidih il-prezz.

Jekk il-Malti jħallas Lm1.50 u l- Għawdxin li jadħmu Malta iħallsu 25c, il-gvern mhux qed jgħaddi l-Lm1.25 differenza lill-gozo channel.

Mela m'int qed tissussidja xejn.

Inti tkun tajt prezz speċjali lil Għawdxi li jaħdem Malta u l-Malti jħallas kollox.

Is-sena l-oħra kellna l-joke tas-sena għax intqal li nsterqu bi Lm80,000 crisps u ħallsithom il-Gozo Channel.

Issa biex insterqu Lm80,000 crisps kull passiġġier li qasam qabad pakkett crisps u niżel bih.

Imma kif ngħiduhom dawn l-affarijiet!

Dawn x'affarijiet huma?

Crisps qed isemmu mhux xi skrun ta` vapur!

Dawn l-affarijiet iniżżluhom fir-rapporti u waqt li taqrahom jaqbdek id-daħk.

Sur President, niftaħħru li naqqasna l-vjaġġi u qasmu iktar nies u karozzi bejn Malta u Għawdex.

Pero` imbagħad insibu li l-kumpannija reġgħet tilfet.

Dawn x'affarijiet huma?

Din is-serjeta` li għandna?

Allura ħadd ma jara għaliex qed isiru dawn l-affarijiet?

Ħadd ma jaf x'inhu jsir?

Din m'hijiex ażjeda ta' Giovanna Debono.

Din hija ażjenda tal-poplu.

Issa nħalluha titkisser imbagħad nipprivatizzawha biex mingħalina nirranġawha.

Mela l-ewwel inħalluha titkisser imbagħad nipprovaw nirranġawha.

Sewwa dawn l-affarijiet?

Issa għada nibdew nisimgħu li mhux veru li dak li qed ngħid jien.

Imbagħad meta tmur tfittex u joħorġu r-rapporti hawnhekk inkunu nafu jekk huwiex veru dak li għedt jien jew le.

Jien ma nħobbx nitkellem bit-teoriji.

Qatt ma tkellimt bit-teoriji.

Jien nitkellem fuq il-fatti.

Dawn huma affarijiet tal-poplu u min hu responsabbli jrid jara x'inhu jsir f'din il-kumpannija u mhux qisu din m'hi ta' ħadd imbagħad jinbidel il-gvern, jitlaq kulħadd u l- gvern irid jara x'se jagħmel u ma jagħmilx biha.

Sur President, għanda wkoll il-kwestjoni tal-vapuri ż-żgħar li jużaw it- turisti, għax dak huwa trasport ukoll.

Dawn huma ċertifikati jekk humiex veru seaworthy jew le, jew kulħadd jarma u jwaħħalek tabella u ejja ħa mmorru.

X'safeguards għandhom it-turisti li jużaw dawn il-vapuri?

Hawn min jgħidlek li dan m'għandux x'jaqsam ma' dan il-minsiteru għax din taqa` taħt il-maritime.

Imma dan mhux trapsort ukoll?

Hemm xi ħadd li qed jara x'inhu jsir f'dan is-settur?

Veru li biċċiet minnhom m'humiex seaworthy?

Dawn biċċiet minnhom inxtraw junk, irranġawhom u issa qegħdin jġorru t-turisti mingħajr ma ġew iċċekkjati.

Issa meta jiġri xi ħaġa nibdew ngħidu li rridu naraw x'jista` jsir, imma fil-frattemp m'hu qed isir xejn.

Hemm bżonn li ma neħdux kollox for granted li kollox huwa tajjeb u l-aqwa li wieħed ikollu biċċa liċenzja.

Għalhekk nitlob lil min hu responsabbli biex qabel ma jibda s-sajf isir checking fuq dawn il-vapuri ħalli naraw jekk humiex veru seaworthy.

L-awtorita` marittima u l-awtorita` tat-trasport jaqgħu taħt Minsteru wieħed u għandu jkun hemm kordinament biex dawn l-affarijiet jieħdu ħsiebhom.

Sur President, nixtieq issa nitkellem fuq il-karozzi l-ħomor, dawk li jġorru t-tfal ta' l-iskola.

Jiena nibqa' ngħid li hemm biċċiet minnhom li huma irresponsabbli għax ħadd m'hu qed jagħti kas x'inhu jiġri.

Ma jistax ikun - u nibqa' ngħidha għal dejjem - li tfal ta' tliet snin u erba' snin jibqgħu jinġabru minn fuq l-istages fis-6:30a.m. jew fis-7:00a.m. u jgħabbuhom fil-vannijiet bħaz-zalzett u jitilqu jiġru bihom kemm jifilħu biex ilħaqqu xi vjaġġ ieħor u allaħares xi ħadd minnhom ikollu xi accident.

Ma jistax ikun nibqgħu sejrin hemm u ħadd ma jagħti kas x'inhu jiġri.

Din ilna ngħiduha minn sena għal sena u xorta ħadd ma jagħmel xejn fuqhom.

Għaliex?

Għax dejjem ġietna tajba.

Dawn għandhom id-dritt tal-liċenzja tagħhom, imma l-poplu għandu dritt ukoll li wliedu jmorru bħan-nies l- iskola.

Ma jistax ikun li tfal ta` tliet snin u erba` snin joqogħdu waħdehom max-xufier biss u kulħadd għaddej qisu mżhu xejn.

Jekk m'intomx qed temmnuni, ibagħtu lill-awtorita` biex filgħodu jwaqqfu xi tnejn minnhom u mbagħad jaraw jekk għandix raġun.

Dan huwa xogħol ta` l-awtorita` u mhux tal-ministru.

Billi li dak li jkun teħodlu l-liċenzja għax, per eżempju, qabad jgħajjat ma tkun għamilt xejn.

Irridu naraw kif lil dawn it-tfal inwassluhom l-iskola bħan-nies u mhux ngħabbuhom ippakkjati bħas-sardin u ejja ħa mmorru ħalli nlaħħqu x-xogħol l-ieħor.

Sur President, niġi issa għall-kwestjoni tat-taxis.

Lil tat-taxis qalulhom jekk nidħlu fl-Unjoni Ewropea jistgħu jmorru taħdmu barra.

Għaliex nidħku bihom lil dawn in-nies?

Din min bellagħilhom?

Mhux kulħadd jista` jmur jaħdem barra?

Biex tieħu liċenzja ta` taxi driver fl-Ingilterra trid erba' snin u ġewwa Strasbourg trid tliet snin.

Barra minn hekk irid ikollok ċerti kwalifiki u trid tkun taf ċerti lingwi.

Għalfejn noqogħdu nbellgħulhom li jekk nidħlu fl-Unjoni Ewropea fl-Ewropa se jkunu jistgħu jmorru jaħdmu barra u jkollhom Iktar xogħol?

Dawn se jaqbdu t-taxi u jmorru jaħdmu fl- Ewropa?

Ejja ma ndaħħkux nies bina għax meta ngħidu dawn l-affarijiet hekk inkunu qed nagħmlu.

Lil tat-taxi għidulhom li jekk nidħlu fl-Ewropa jispiċċa kollox u jistgħu joħorġu liċenzji għal kulħadd.

Siegħa wara li jmorru fl-Ewropa dan is-settur se jinfetaħ għal kulħadd.

Fil-ftehim hemm imniżżel x'se jiġri u ma jiġrix u jmisskom tgħidulhom x'se jiġri.

Dak huwa regolament ta' l-Ewropa għax jekk jien nista' mmur naħdem barra l-ieħor jista' jiġi jaħdem hawn.

Ma nistax ngħidlu jien ġej naħdem hemm u inti ma tistax tiġi taħdem hawn.

Dawn l-affarijiet għandna ngħiduhomlhom u mhux ngħidulhom li jistgħu jmorru jaħdmu barra u nieqfu hemm.

Għidulhom li tista' tiġi kumpannija sħiħa tat-taxis u tgħidlek jiena se narma hawn u ma tistax iżżommha mhux imbagħad wara t-8 ta` Marzu wara li tkun ittieħdet id- deċiżjoni tgħidulhom messkom qrajtu x'fih il-pakkett ħalli kontu tkunu tafu.

Issa ħalliha li l-pakkett lanqas il-gvern ma jaf x'fih għax għamilna tmient ijiem niddiskutuh u ħadd ma qal x'fih dan il-pakkett.

Dan qisu xi ħaġa li meta tiftaħ dejjem issib xi ħaġa ġdida.

Per eżempju, jekk taqra l- parti li għandha x'taqsam amt-trasport għal seba` darbiet ibqa` ċert li dejjem se ssib xi ħaġa ġdida fih.

Imma l-pakkett ma kellux jiġi hawn u jgħaddi fi tmient ijiem.

Il-Kostituzzjoni ta` l-1964 għaddiet fi tmien sigħat minn dan il-Parlament u l-liġi dwar iż-żibel li kienet saret fl-1965 damet għaddejja xahar.

Dawn mhux affarijiet tad-daħk.

Mela l-Kostituzzjoni tgħaddi fi tmien sigħat u l-liġi dwar iż-żibel iddum xahar.

Issa veru li d- diskussjoni fuq dan il-pakkett damet tmien seduti imma ħadd minn tan-naħa l- oħra ma qal x'fih.

Jien kont noqgħod hawn nisma ħalli nara x'fih dan il- pakkett u s'issa għadna ma nafux x'fih.

Imma l-importanti li lil tat-taxis ngħidulhom li jistgħu jmorru jaħdmu fl-Ewropa.

Anke tal-karozzi tal-linja jistgħu jmorru jaħdmu fl-Ewropa.

Kulħadd jista' jmur jaħdem fl-Ewropa imma anke huma jistgħu jiġu jaħdmu hawnhekk.

Jgħidulek li ftehemu fuq perjodu transitorju ta` seba` snin.

Seba` snin x'inhuma f'ħajja ta' nazzjon?!

Leġislatura u nofs.

Jien ili hawn ġew 30 sena.

Lanqas naf kif għaddew, aħseb u ara seba` snin.

Sur President, ngħaddi issa biex ngħid xi ħaġa dwar il-kwestjoni tal- burdnara.

Lil dawn ukoll għednilhom li se jibqa` jkollhom il-liċenzja, pero` 'l quddiem trid issir riforma.

Aħna favur ir-riforma, imma skond x'riforma.

Imma b'din ir-riforma li se ssir nieħdu ħobż in-nies tax-xatt?

Se nieħdu l-ħobż tal-burdnara?

Se nżidu l-liċenzji tal-burdnara?

Se tispiċċalhom il-liċenzja u niġu bħalma konna qabel 1947 li jikkmanda l-aġent( L-aġent se jkollu l-liċenzja u ma jista' jmissielu ħadd?

Il-burdnara u dawk kollha li għandhom x'jaqsmu max- xatt -trasport ukoll se jkollhom din il-liċenzja li huma jistgħu jaħdmu fejn iridu( Jiena nixtieq li l-Ministru jgħidli li kollox se jibqa kollox kif inhu f'dak li għandu x'jaqsam l-affarijiet tal-burdnara.

Din hija importanti għalina li nkunu nafuha.

Aħna rridu nkunu nafu fuq dawn l- affarijiet.

Nixtieq ngħid xi ħaġa wkoll fuq il-kwestjoni tal-liċenzja tas-sewqan – li aħna naqblu magħha - li din m'hijiex tiegħek imma hija ta min joħroġha.

Għaliex( Ma jistax ikun nibqgħu sejrin ikollna dawn l-accidents kollha u kulħadd ikisser u jfarrak.

Aħna naqblu li fuq il-liċenzja għandu jkun hemm il-punti.

Naqblu wkoll li għandu jkun hawn il-cameras ta ' l-ispeed biex l- affarijiet isiru sew.

U jiena naqbel mar-riformi li semma' l-Ministru.

Jiena li huwa tajjeb ngħid li hu tajjeb.

Wara kollox il-Ministru m'huwiex Ministru ta' aħmar jew abjad jew iswed, jew ċelesti jew aħdar, huwa Minsiteru tal-poplu kollu.

Jekk isir accident u joqtol bniedem l-ebda Ministeru ma jista' jagħmel liġi biex lil dak li jkun jerġa' jġibu mingħand il-Bambin.

Irrid ngħid li dak li nagħmlu hawn mhux qed nagħmluh kontra ż- żgħażagħ kif kien hawn għaqdiet taż-żgħażagħ jew għaqdiet tal-kbar qalu.

Hawn irġiel daqsi u jitkessħu fis-sewqan.

Per eżempju waħda mill- affarijiet li ddejjaqni hi li ssib lil xi wieħed quddiemek bis-sigarett f'id waħda, bil-mobile phone fl-oħra u l-isteering waħdu.

Kif jista'( Jekk ikun tabib ngħid forsi jkun jkollu xi call urġenti, imma wieħed m'għandux joqgħod jibgħat il-messaġġi lit-tfajla waqt li jkun qed jsuq il-karozza.

Kif jistgħu jsiru dawn l-affarijeit( Dalgħodu waqt li kont ġej hawnhekk iltqajt ma każ simili u daqqejtlu.

Dan bilkemm ma jkellmekx ħażin.

Dawn huma affarijiet li rridu narawhom.

Dawn huma riformi li l-oppożizzjoni taqbel magħhom.

Dawn riformi tajbin u jagħmlu ġid lill-poplu Malti.

Mr. Speaker, issa nixtieq nistaqsi mistoqsija u nagħlaq biha.

Veru li din l- awtorita` se tiġi pprivatizzata( Veru saru xi diskorsi minn ċerti individwi fl-awtorita` ma ċerti nies dwar dan( Jekk din se nagħmluha privatizzata wkoll naħseb li se tkun waħda mit-teatrini li se jkollu l-ministeru.

J'Alla li dan l-għajdut m'huwiex veru.

Jiena ma nafx min jista' jkollu interess biex tiġi privatizzata.

Nagħlaq billi nirringrazzja lil dawk ta' l- awtorita` li ħadmu in buona fede u nappella lill-oħrajn li qegħdin hemmhekk għall-interessi tagħhom li jekk m'għandhomx għalfejn joqogħdu hemm, jitilqu mill-awtorita`.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Rita Law.

ONOR.

RITA LAW: Mr Speaker, nirringrazzja l-kollega tiegħi l-Onor.

Joe Debono Grech talli tani ftit ħin biex insemma' l-ħsibijiet tiegħi dwar din l-awtorita` tant importanti fil-pajjiż.

Fil-ftit ħin tiegħi ma xtaqtx niftaħ ħafna pero` se nħares lejn l-awtorita' mil-lat ta' ċittadina komuni li tkun qiegħda tgħaddi mit-toroq tagħna u anke mill-viżjoni tat-turisti li jiġu hawn Malta u jħallu daqsxejn finanzi f'pajjiżna.

Din l-awtorita' hija ferm importanti għax tkopri t-toroq, l-ambjent, l-air traffic, il-pollution.

F'dan il-qasam hemm ħafna affarijiet li wieħed jista' jirranġa u jameljora.

Dan id-diparitment irid jaħdem ħafna iktar għax għal ħafna snin, sfortunatament pajjiżna bata mit-traskuraġni fejn ftit li xejn saru żviluppi bis-serjeta` biex ikollna pajjiż diċenti, nadif u kontrollat mill-ammont kbir ta' karozzi li qed jidħlu.

Jiena per eżempju, nistgħaġeb meta l-gvern jiftaħar bl-ammonti kbar tal-karozzi li qegħdin jidħlu ta' kull sena f'Malta.

F'Malta sas-sena 2000 kellna 246,824 registered motor vehicle.

Għall-ispazju u kobor ta' pajjiżna dan huwa ammont kbir ħafna u huwa importanti li wieħed jikkonsidra li jżomm ir- rigni.

Għalkemm iddaħħal il-VRT, bħalma bħalma qal il-kollega tiegħi l- Onor. Joe Debono Grech, ħafna karozzi qed jibqgħu għaddejjin minkejja li ma jkunux tajbin għat-triq.

Forsi dan qed jiġri għax il-gvern qed jibża' għall- voti.

Jiena ngħid li l-gvern għandu jkollu daqsxejn iżjed sinsla u jieħu dan il-qasam b'iktar serjeta` għall-ġid tal-poplu Malti li qed jimrad minħabba veleni li jkunu emitted minn vetturi li jkunu antiki u ma jkunux tajbin għat-triq.

Jekk jara l-ammonti ta' ċittadini Maltin li qegħdin jimirdu bil-cancer wieħed jinduna kemm il-gvern irid iħares lejn dawn l- affarijiet b'iktar serjeta`.

Mr. Speaker, hawnhekk irrid ngħid li fil-Fgura għadu kemm sar survey li wera ammont kbir ta' persuni mill-Fgura u anke mill-area ta' madwar li qed ikunu effettwati b'dan il-mard qattiel.

Aħna nieħdu nifs minn dawn il- karozzi u l-ammonti kbar ta' nies li qegħdin jimirdu minħabba dan il-velenu huwa ta' min wieħed jistgħaġeb bih.

Għalkemm qegħdin inbiddlu t-tip ta' diesel u petrol biex ikollna tip ta' emissions inqas velenużi, pero` xorta waħda qed ikun hemm ammonti kbar ta' emissions, u dawn wieħed jinnotahom l- aktar meta jkun għaddej wara karozzi kbar speċjalment karozzi tal-linja u trakkijiet.

Meta nkun qiegħda wara xi vettura simili jkolli nagħlaq it- tieqa għax ma nkunx niflaħ nieħu n-nifs.

Dawn huam affairjeit li l-gvern irid Iħares lejnhom bis-serjeta`.

Mr Speaker, fil-ftit ħin li fadalli nixtieq ngħid kemm huwa importanti li jkun hemm kordinazzjoni bejn min hu responsabbli mit-traffiku, il-MEPA u anke minhu responsabbli mit-toroq.

Dawn kollha jridu jiftehmu bejniethom u jagħmlu pjan ta' struttura.

Nixtieq insemmi wkoll każ ta' xi ħadd li għandu karozza tal-linja u li l-gvern ġiegħlu jixtri garage biex ma jħallix it- trakk tiegħu barra.

Dan xtara garage, pero' issa qed ikollu problemi biex joħroġ iI-karozzi tal-linja minnu għax biex toħroġ vettura ta' dak id-daqs trid l-ispazju.

Ma jistax ikun li min-naħa waħda tingħata permess u min- naħa l-orħa tiġi fil-problemi għax inti ma tkunx tista' tagħmel il-permess tiegħek reali.

Nixtieq issa ngħid xi ħaġa dwar l-importanza li jkollna toroq suret in- nies.

Jekk irridu li jkollna t-turisti f'Malta, ejja nipprovaw imqar nibdew mit-toroq prinċipali.

GĦandha tingħata priorita' wkoll it-triq ta' l-isptar.

Sfortunatmaent kelli nidħol ma' mal-mama tiegħi f'ambulanza u skantajt bl-ammont ta' skossi li kellna tul il-vjaġġ speċjalment fit-triq ta' l-isptar, Din hija xi ħaġa li nitlob lill-Ministru biex jieħu ħsieb.

Huwa importanti li naraw dawn l-affarijiet, anke mal-kunsilli lokali biex il-poplu Malti jkun dejjem moqdi aħjar.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Nistieden għalhekk lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni sabiex jagħmel il- winding up.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, kif għedt fil-bidu għandna quddiemna diskussjoni li tolqot fil-laħam il-ħaj lil kull wieħed u waħda minna li ngħixu f'dan il-pajjiż.

Qed niddiskutu awtorita` li tolqotna għax bl-iktar mod naturali tittratta ħafna punti fiżiċi li lkoll kemm aħna nistgħu naraw jekk ikunx qed isir titjib fihom jew le.

Wieħed jista' jitlaq bil-premessa wkoll li huwa faċli li tagħmel enfasi fuq dak li jkun għadu ma sarx u tinsa dak li jkun sar.

Huwa faċli għax fil-ħajja tagħna kull wieħed minna jħares lejn l-affarijiet b'mod personali.

Mr Speaker, nixtieq nibda dan il-winding up billi nagħmel riferenza għal survey żgħir li sar reċentement minn "The Malta Indipendent" dwar affarijiet marbutin mat-trasport u mat-toroq f'pajjiżna.

F'dan is-survey saru numru ta' domandi li wħud minnhom kienu ta ' natura perosonali.

Fil- fatt l-ewwel domanda kienet jekk qatt kontx involut f'inċident tat- traffiku.

Naturalment dik hija domanda personali.

It-tieni domanda kienet tirrigwarda kummenti fuq il-kondizzjoni tat-toroq ta' pajjiżna.

Hanwhekk għal darb'oħra kien hemm kummeti b'mod personali.

Fil-fatt min qal li jridhom aħjar u min iridhom mod ieħor.

S'hemmhekk konna qegħdin nitkellmu fuq domandi li lilna ftit li xejn jirrigwardawna b'mod dirett, pero` mbagħad kien hemm tliet domandi oħra u waħda minnhom kienet dwar l-x'inhu l-ispeed limit f'one lane f'pajjiżna.

Sfortunatament, kulmin wieġeb, weġibha ħażin.

Domanda oħra kienet dwar jekk jużax il-mobile phone jew le u x'inhi l-multa li jeħel bniedem li jinqabad fuq mobile phone waqt li qed isuq.

GĦal din id-domanda, numru sostanzjali wieġbu li jużaw mobile phone pero` meta ġew għall-mistoqsija dwar il-multa, jekk m'inix żball, persuna waħda biss qalet korrettament x'inhi l-multa u qalet.

Kienet mara u ammettiet li hija ta' Lm10 għax fil-fatt weħlitha hi.

Dawn ir-risposti jindikaw in-nuqqas ta' informazzjoni u n-nuqqas ta' knowledge li għandu kull wieħed minna fil-qasam tas-sewqan.

L-Onor Debono Grech din semmiha u qal li għandhom isiru riformi fil-qasam tat-trasport.

Nieħu gost ukoll nara li l-oppożizzjoni taqbel mar-riformi fil-liċenzji tas- sewqan.

L-oppożizzjoni qed tgħid li għandna s-support tagħha rigward il- bidliet li qegħdin nagħmlu.

Hawn qed nagħmlu riferenza għar-riformi li ilhom ippubblikati xi seba' jew tmien xhur fil-qasam tal-liċenzjar fejn ġiet introdotta l-points system.

Hija l-intenzjoni ta' l-awtorita` tat- trasport u tal-gven li we go ahead u npoġġu in place is-sistema tal-punti.

Kif għedt diversi drabi fil-fatt din is-sistema se tibda għal dawk li għandhom liċenzja ġdida mbagħad tiġi estiża għal persuni oħrajn.

Dan huwa importanti li nifhmuh għax huwa marbut mal-ħajja ta' kull wieħed u waħda minna li jgħixu f'dan il-pajjiż.

Wara kollox, min huwa traskurat fis-sewqan ma jkunx qed jesponi lilu nnifsu biss għall-perikli u għad-danni imma miegħu jkun qed jesponi lil numru sostanzjali ta' persuni oħrajn li jkunu qed isuqu jew passiġġieri f'karozzi oħrajn jew ikunu pedestrians.

Ilkoll għandu jkollna responsabbilta` ta' l-azzjonijiet tagħna waqt li nkunu qed insuqu, u dan kemm għall-ġid tagħna kif ukoll għall-ġid ta' dawk madwarna.

Aħna li nsuqu f'dan il-pajjiż naraw kontinwament infringements minn diversi persuni.

L-Onor.

Debono Grech semma' l-eżempju tas-sigarett u tal-mobile phones.

Din hija xi ħaġa li tara kontinwament bħalma kontinwament tara persuni li jibqgħu jsuqu meta l-lights ikunu ħomor jew amber.

Donnu hawn qabda sewwieqa f'dan il-apjjiż li huma colour blind għax għalihom ma jeżistix l-aħmar, l-amber u l-aħdar, u hawnhekk qed nirreferi wkoll għall- pedestrians.

Importanti li f'dan ir-rigward mhux biss is-sewwieqa jkollho responsabbilta` imma anke l-persuni li qegħdin jaqsmu minn fuq it-toroq ta' pajjiżna.

M'għandix dubju li numru sostanzjali mill-inċidenti li jiġru fl- inħawi tal-pelican lights u taż-zebra crossings huma riżultat tal-fatt li nies ma jistennewx il-kulur jaqleb jew inkella jaqsmu qabel.

Mhux darba jew tnejn li tara pelican lights qegħdin ħomor u taħseb li għafashom il- ħares għax min kellu bżonn jaqsam qabad u qasam, għafas il-buttuna qabel u ħarab jiġri.

U dan ma jiġrix f'xi triq imwarrba x'imkien.

L-iktar post li naraha tiġri spiss hija l-bypass ta' Birkirkara, fl-Iklin.

Din naraha tiġri b'mod regolari, jaqleb il-kulur aħmar u ma tara lil ħadd għaliex dak li jkun ikun diġà qasam għan-naħa l-oħra.

Hija r-responsabbiltà tagħna lkoll li nużaw tajjeb il-mezzi provduti għal management aħjar tat-traffiku.

Tajjeb ngħid hawnhekk li matul is-sena li għaddiet l-awtorità dwar it- trasport istallat madwar 70 pelican lights biex nagħtu ċans lill- pedestrians jaqsmu b'mod safe.

Naturalment jibqa' diversi postijiet fejn għad iridu jsiru.

Infatti għandi diversi parliamentary questions fuq lokalitajiet fejn għadhom ma sarux.

Bil-mod il-mod kollha se jsiru għax l- awtorità tat-trasport trid tassigura li l-pedestrians jaqsmu b'mod safe.

Però l-pelican lights ikunu kull ċertu distanza, allura min ikun se jaqsam ma jistax jaqsam bilfors minn quddiem il-kantura tad-dar tiegħu, irid jimxi ftit passi 'l hawn u ftit passi 'l hemm.

Huwa importanti li nosservaw ir- regolamenti kontinwament.

Mr Speaker, l-Onor.

Rita Law qalet li hawn 0.25 miljun karozza jiġru fit- toroq tagħna.

Fil-fatt għandna iktar minn kwart ta' miljun għax għandna 260,000.

Dawn huma karozzi tiegħi, tiegħek u ta' kull min joqgħod hawn Malta u kull wieħed minna għandu l-mod tiegħu kif juża l-karozza tiegħu.

Illum il-karozza saret l-iktar għodda bżonnjuża li twasslek minn destinazzjoni għall-oħra.

GĦalhekk irridu naraw li dik l-għodda nużawha tajjeb kontinwament għaliex inkella jkollna problemi serji li jistgħu jkunu ta' dannu għal kull wieħed u waħda minna.

Saret riferenza wkoll għall-VRT u tajjeb li wieħed jgħid li dan it-test ma jagħmlux il-gvern.

It-test tal-VRT jagħmluh 37 jew 38 operatur liċenzjat li għandna f'pajjiżna.

Meta ddaħħal il-VRT f'Ottubru ta' l-1999 l- intenzjoni ma kenitx li neħilsu mill-karozzi qodma, imma li jitneħħew dawk il-vetturi li mhumiex roadworthy, li mhumiex safe fit-toroq.

Mhijiex kwesjtoni ta' età għax jista' jkollok karozza li għandha mitt sena li tkun għadha roadworthy u ma toħloqx problemi għal min ikun qed isuqha.

Allura m'hemmx relazzjoni bejn l-età ta' karozza u l-VRT.

Tajjeb li wieħed jgħid li mill-1 ta' Jannar tas-sena li għaddiet kważi nofs il-vetturi ta' pajjiżna beda wkoll isirilhom l-emission test.

L-Onor.

Rita Law għamlet riferenza għal survey li sar f'isem il-kunsill lokali tal- Fgura.

U jien niskanta mhux b'li qalet l-Onor.

Law imma b'li qal min ippreżenta s-survey.

Jekk inti tippretendi li titwemmen fis-survey li qed tippreżenta nistenna li bħala l-persuna li qed tikkoordina s-survey tkun taf li mill-1 ta' Jannar 2002 beda jsir l-emission test fuq il-vetturi li jitilgħu għat-test.

Però min għamel is-survey ġie kkwotat li qal: "Nispera li jidħol l-emission test fil-VRT f'pajjiżna".

Ma jafx x'qed jgħid għax l- emission test f'pajjiżna ilu li daħal mill-1 ta' Jannar tas-sena li għaddiet.

Jiġifieri sa l-aħħar ta' din is-sena l-vetturi kollha jkunu waslu għall-ewwel emission test tagħhom bħala parti mill-VRT.

Għal dak li jirrigwarda trakkijiet kbar, karozzi tal-linja u vetturi tal- gvern ma nafx kemm-il darba weġibt domandi parlamentari f'din il-Kamra.

Fil-każ tal-karozzi tal-linja u tat-trakkijiet il-kbar il-VRT isirilhom kull sena, u jsirilhom ukoll l-emissions test.

Naturalment id-direttorat għandu l-informazzjoni miġbura dwar il-vetturi li jagħmlu t-test u dawk li jgħaddu mit-test.

U dawk li ma jgħaddux mit-test triq waħda għanhom - u hekk qed jiġrilhom - ma jitħallewx fit-toroq ta' pajjiżna.

Mhijiex kwestjoni ta' sinsla.

Mr Speaker, il-gvern kellu sinsla meta ntroduċa l- VRT minkejja l-kritika mhux żgħira li qala'.

L-Onor.

Joe Debono Grech għamel sensila ta' domandi dwar il-minibuses u dwar il-Gozo Channel u affarijiet oħra li nweġibhom iktar tard.

Però waqt dan id-dibattitu rrid nitkellem iktar fit-tul dwar il-qasam tat-toroq li jolqot mill-qrib lil kulħadd.

L-Onor.

Charles Buhagiar li ttratta dan is-suġġett qal li dak kollu li sar minn dan il-gvern f'dawn l-erba' snin sar fuq dak li fil-fatt kien għamel il-gvern preċedenti.

Mela ejja npoġġu ftit fatti f'posthom biex ħadd iktar ma jibqa' jirrepeti dak li mhux minnu.

L-esperti Ġermaniżi ġew hawn Malta f'Marzu ta' l-1998 meta l-Onor.

Charles Buhagiar kien ministru inkarigat mill-qasam tat-toroq f'pajjiżna.

Ġew f'pajjiżna, bdew jagħmlu analiżi fil- qosor ta' x'inhi s-sitwazzjoni ta' pajjiżna, però fil-5 ta' Settembru, jiġifieri ħames xhur wara li ġew hawn Malta kien hemm bidla fil-gvern.

U sa dakinhar l-esperti Ġermaniżi kienu bdew jagħmlu xi analiżi żgħar, imma ma kenux bdew jagħmlu bis-serjetà l-analiżi tal-problemi li jolqtu t-toroq ta' pajjiżna.

Dan għedtu diversi drabi, imma l-Onor.

Buhagiar jibqa' jirrepeti li sa Settembru ta' l-1998 kien hemm kollox lest.

Kieku tajjeb li kien hemm kollox lest!

Kieku kont niffranka xi sena u nofs xogħol, xi sena u nofs inkwiet minn dak li għamlu l-esperti Ġermaniżi biex inkunu nistgħu finalment ngħidu li l-affarijiet huma kif fil-fatt huma.

L-Onor.

Buhagiar qal li dan il-ministeru għamel it-triq ta' Ħal Far li kienet diġà mibdija.

Imma jien ma nafx minn fejn kienet inbdiet għax kulma kien hemm f'Settembru ta' l-1998 kienet konfużjoni ta' kuntratturi jiġġieldu, ta' diversi pariri legali tal-kuntratturi li qalu li l-kuntratt tat-triq li kienu ħadu kien diġà mogħti lil xi ħaddieħor.

Domna kważi sena niġġieldu u nillitikaw bejn il-kumitat tal-kuntratti, id-dipartiment tat- toroq u dawn il-kuntratturi biex instabet soluzzjoni għall-kobba mħabbla li sibna dak iż-żmien.

U madwar sena wara iva bdejna x-xogħol fuq it-triq ta' Ħal Far, u llum parti sostanzjali minn dik it-triq hija lesta.

Dik it-triq damet biex saret ukoll għax għal darba oħra kellna l-problema li rridu naqilgħu ħafna minn dak l-imbarazz li kienet magħmula bih u kellna nibnuha mill-ġdid.

Kellna nibnu t-triq mill-ġdid proprju għaliex hija waħda mis- sensila ta' toroq fejn l-affarijiet ma kenux saru sewwa.

Illum ħadd ma jgħid li t-triq ma saritx tajjeb, imma jgħidu li t-triq hija dejqa, mhijiex wiesgħa biżżejjed.

Jien ukoll ngħaddi minn dik it-triq u nara persuni bi trailers u b'vetturi kbar ħafna - li għandhom id-dritt joperaw f'pajjiżna - li jaħsbu li qegħdin f'xi grand prix tat-trakkijiet il- kbar.

Dawn il-persuni jgħaddu jgħaddu regolarment minn dik it-triq għaliex imorru u jiġu bil-merkanzija tagħhom lejn u mill-freeport kuljum.

U dawn il-persuni jridu jifhmu li għandhom trakkijiet tajbin kemm huma tajbin ma jistgħux jagħmlu minn dik it-triq il-post fejn itellqu t-trakkijiet u l- containers tagħhom.

Qed jagħmlu ħażin ħafna dawk li fil-fatt jabbużaw għaliex issa l-wiċċ tat-triq huwa tajjeb għax qed ikissru dak kollu li sar.

Importanti li npoġġu l-affarijiet f'posthom.

L-Onor.

Buhagiar qal ukoll li f'Ottubru ta' l-1996 sab dipartiment mingħajr periti.

Fil-fatt bqajna fejn konna għax f'Settembru ta' l-1998 jien sibt lid-direttur, id-direttur u d-direttur waħdu.

Kien hemm id-direttur u dawk iż-żewġ Ġermaniżi li semmejt qabel magħluqin ġo kamra żgħira waħda fil- ministeru tax-xogħlijiet, la jafu minn fejn se jibdew u lanqas fejn se jispiċċaw.

Iżda llum id-direttorat tat-toroq - dak li kien id-dipartiment tat-toroq - għandu premises suret in-nies, għandu equipment u computers li jista' jaħdem bihom, u għandu wkoll numru sostanzjali ta' periti li jgħinuh fix-xogħol tiegħu.

Uħud minnhom huma qrib sewwa ta' l-Onor.

Buhagiar u huma kandidati mal-partit Laburista.

Forsi jgħaddulu l-informazzjoni wkoll, però ma jimpurtax għax illum hawn libertà kbira.

Għandna numru ta' periti li jagħmlu xogħolhom b'mod tajjeb u b'mod serju.

Jien ma niddistingwix bejn perit li huwa tax-xaqliba politika tiegħi jew tax-xaqliba politika tan-naħa l-oħra, naturalment sakemm dan il-perit ikun qed jagħmel xogħlu b'mod tajjeb.

U rrid ngħid li l-parti l-kbira tal- periti li hemm fid-direttorat tat-toroq illum jagħmlu xogħolhom sewwa.

Illum għandna programm ta' xogħol li rridu naħdmu fuqu għall-ġid ta' pajjiżna.

Dan il-programm ta' xogħol ikompli ma' dak li sar matul iż-żmien li għadda.

Illum ħadd min-naħa ta' l-oppożizzjoni ma qalilna li fl-erba' snin li għaddew ma sar xejn għax saru 400 triq imferrxin ma' diversi lokalitajiet.

F'dan il-parlament tpoġġiet il-lista tat-toroq li saru f'dawn l-erba' snin fid-diversi lokalitajiet ta' pajjiżna.

Illum l-Onor.

Buhagiar donnu nesa għax qal: GĦandu jkun saru 490 triq!

Għandu raġun jinsa għaliex dawk l- 490 triq mhumiex parti mill-infrastruttura ta' pajjiżna.

Dawk l-490 triq ma sarux fit-22 xahar li għamlu huma fil-gvern.

Jaf li ma sarux u għandu raġun jinsa jekk sarux jew le jew inkella fejn saru.

U l-poplu Malti jista' jixhed li ma sarux.

Illum x'qed tagħmel l-oppożizzjoni?

Illum qed tmur tħabbat il-bibien tan- nies li joqogħdu fit-toroq li għadhom ma sarux - naturalment għad fadal numru sostanzjali li għadhom ma sarux, xi 400 jew iktar - u tgħidilhom: "X'Għarukaża Ċensu Galea għadu m'għamlilkomx it-triq"!

Mr Speaker, Ċensu Galea għamel ħiltu u b'ċertu sodisfazzjon ngħid li fl- erba' snin li għaddew irnexxielna nbiddlu l-mentalità ta' kif isiru l- affarijiet.

Illum ħadd m'għadu jiġi għandi - u naħseb li lanqas għand kelliema oħra min-naħa ta' l-oppożizzjoni jew min-naħa tal-gvern - u jgħidli: "Ministru, ejja itfa' daqsxejn żrar u daqsxejn qatran fit-triq tiegħi".

Naħseb li dik l-idea spiċċat, bi tbatija kbira għalija personali u bi tbatija kbira għad-direttorat tat-toroq għax kienet ġlieda kontra l- mentalità li kellna f'pajjiżna.

Jien nibqa' nsostni li l-metodu ta' ftit żrar u ftit qatran huwa l-mod kif tħarbat il-flus ta' dan il-poplu.

Sakemm inkun responsabbli jien minn dan is-settur nibqa' niġġieled biex ħadd ma jaħdem bis-sistema li jitfa' ftit żrar u ftit qatran 'l hawn u 'l hemm għax dan ma jaqax mis-sema, irid isir permezz tal-flus tal-poplu Malti.

Il-flus tal-poplu Malti rridu nużawhom għal investiment serju fit-toroq ħalli iktar 'il quddiem inkunu nistgħu nagħmlu dawk li għadhom ma sarux.

L- Onor. Buhagiar qalilna li l-partit Laburista għandu programm serju - ma qalx kemm se jiswa - biex fil-ħames snin li ġejjin ilesti x-xogħol fuq il- 500 triq li fadal.

M'għandux bżonn ikun hemm l-Onor.

Buhagiar biex jgħidilna dan.

Forsi dak li qed jgħid li għandu m'huwa xejn ħlief kopja tal-programm tax-xogħol li għandu d-direttorat tat-toroq li se jsir fiż- żmien li ġej.

Forsi dak kulma għandu.

L-Onor.

Buhagiar qalilna wkoll li jeħtieġ issir it-triq miċ-Ċirkewwa sa Birżebbuġa li fiha 39 kilometru.

Skopra l-Amerika 300 sena wara l-Onor.

Buhagiar, għax dak huwa l-programm tax-xogħol li fuqu qed jaħdem id- direttorat tat-toroq u l-awtorità tat-trasport f'pajjiżna miexja bis- serjetà fuqu.

L-Onor.

Buhagiar ma qalx li bħalissa qegħdin f'l-istadju li nibdew b'impact assessment għal dak li huwa l-programm tat-TINA.

It-TINA mhijiex xi frotta li naqtgħuha mis-siġar tal-bajtar f'pajjiżna imma huwa transport infrastructural need assessment li sar matul is-sentejn li għaddew biex jitfassal programm ta' xogħol ħalli dak li huwa meqjus bħala parti mit-trans-European network f'pajjiżna jiġi ffinanzjat mill-Unjoni Ewropea.

Dawn mhumiex invenzjonijiet ta' xi ħadd min-naħa tal-gvern jew min-naħa ta' l-awtorità dwar it-trasport, imma huma fatti konkreti li l- Onor. Buhagiar, permezz ta' organizzazzjonijiet qrib tiegħu, fil-fatt jaf għaliex issottomettew applikazzjonijiet għall-impact assessment li qed nagħmel riferenza għalih.

Dan huwa importanti li nifhmuh biex meta niġu nitkellmu hawn ġew inkunu qed ngħidulu l-verità lill-poplu Malti.

Ma ġewx il-miljuni ta' liri għat- toroq, le.

Imma ma ġewx għaliex kellna gvern fis-sentejn li għamel imexxi lil pajjiżna ddeċieda li jiffriża l-applikazzjoni għas-sħubija.

Issa qed jgħidilna li mhux biss niffriżaw l-applikazzjoni, imma nwaqqfu l- affarijiet, u addio dak kollu li ħdimna għalih matul l-erba' snin li għaddew, addio l-programmi kollha ppubblikati - li kulħadd jista' jarahom - fuq il-ħteġijiet tat-trasport f'dan il-pajjiż li għandhom finanzjament mill- Unjoni Ewropea permezz ta' dan il-programm TINA.

Mr Speaker, hemm 56 kilometru ta' toroq li qegħdin jiġu analizzati fid- dettall ħalli wieħed jiddeċiedi x'hemm bżonn jsir fihom, proprju biex 75% tal-finanzjament tagħhom ikun jista' jiġi mill-Unjoni Ewropea.

Mr Speaker, hemm parti ta' 30 kilometru min-network tat-toroq li se jiġu ffinanzjati permezz tal-protokoll Taljan li nafu li ġie analizzat b'dan il- mod minħabba t-triq ta' Malta lejn sħubija fl-Unjoni Ewropea.

Jiġifieri 30 kilometru oħra mit-toroq tagħna se jiġu ffinanzjati mill-Unjoni Ewropea permezz tal-protokoll Taljan.

Sal-ġimgħa li għaddiet stess persuni li huma responsabbli mill-qasam tat-toroq fl-Italja ġew hawn Malta, raw l-analiżi u l-programm ta' xogħol li għamel id-direttorat tat-toroq u fil-fatt mhux biss aċċettaw, imma huma kuntenti ħafna bix-xogħol li sar għal dak li jirrigwarda dawn it-toroq.

Jiġifieri kważi 90 kilometru ta' toroq arterjali ta' pajjiżna se jkunu ffinanzjati b'mod dirett minn dawn is-sorsi li semmejt.

Imbagħad jibqa' t- toroq fl-ibliet u fl-irħula tagħna.

Mr Speaker, kuljum niltaqa' ma' nies li jgħiduli li triq tagħhom għadha ma saritx.

Matul iż-żmien li għadda stajt inkun irresponsabbli u nitfa' żewġ pulżieri tarmak biex ngħidu li kullimkien huwa lest.

Iżda ma ridniex naħlu l-flus.

It-Lm30 miljun u aktar li ntnefqu matul l-erba' snin li għaddew intnefqu bħala parti minn investiment dirett u tajjeb fl-infrastruttura ta' pajjiżna.

U hekk se nibqgħu nagħmlu fiż-żmien li ġej.

L-Onor.

Buhagiar ipprova jagħti l-impressjoni li wara tliet snin għadu ma sarx dak li konna wegħedna li se nlestu.

L-ewwelnett, għall-korrettezza ta' dawk il-ftit li forsi jkunu qed isegwu dibattitu bħal dan, tajjeb wieħed jgħid li bejn il-ġurnata li toħroġ it-tender u l-ġurnata li fiha tiġi allokata t-tender jgħaddi żmien pjuttost twil, speċjalment jekk ikun hemm tenders ta' ammonti sostanzjali.

U l-Onor.

Buhagiar jaf li, jekk nieħdu average, il-proċess kollu jispiċċa biex jieħu madwar sena f'dak li huwa tendering process f'pajjiżna.

Jien wieħed minn dawk li nikkritika ħafna l-fatt li t-tendering process idum sena.

Din għedtha diversi drabi u nibqa' ngħid li t-tendering process f'dan il-pajjiż irid jiqsar, proprju biex jiġi assigurat li dak li inti titfa' t-tender għalih tkun tista' tagħmlu fi żmien kemm jista' jkun qasir wara li fil-fatt jagħlqu t-tenders.

U fit-tendering process li għamel riferenza għalih, ta' Burmarrad, tas- Salina u tal-Mosta, kien hemm diversi komplikazzjonijiet oħrajn.

Kien hemm il-kumplikazzjoni li dak li sa dak iż-żmien kien għadu bħala r-roads group, il-kumpannija li kienet tinkorpora fiha prattikament il-kuntratturi kollha, at one stage iddeċidiet li tirtira mit-tendering process.

Ma nafx fuq il- parir ta' min, però dik l-organizzazzjoni kienet iddeċidiet li tirtira mit- tendering process.

B'hekk ġejna fil-pożizzjoni li minn erbgħa jew ħames tenders separati kuntrattur wieħed kellu t-tender in place, u kien l-uniku wieħed li kien għadu fil-kompetizzjoni biex jieħu x-xogħol li kien hemm.

Dan jafu kulħadd, jafu l-Onor.

Buhagiar, tafu din il-Kamra, u jafuh nies oħrajn li kultant joqogħdu jxerrdu ċerti xniegħat ta' kwalitajiet differenti.

Però ħafna drabi biex issib il-verità trid iddum tfittex mhux ħażin.

Bħalma ġara fil-każ ta' Psaila Street, Imdina Road u l-junction ta' quddiem Mount Carmel.

Mr Speaker, dalgħodu stennejt lill-Onor.

Buhagiar jgħidilna, bħalma qalilna diversi drabi, li din il-junction hija mkissra, mhijiex tajba u allura sejrin inkissruha.

Hekk qalilhom darba fil-każin Laburista f'Ħal Lija.

L- ewwel biċċa xogħol li kellu jagħmel l-Onor.

Buhagiar meta jitla' fil-gvern - il-Bambin biss jaf meta - kellha tkun dik li jkisser ix-xogħol li hemm quddiem Mount Carmel u jagħmlu b'mod differenti.

Illum għamel riferenza għalih u kemm kemm ma tax l-impressjoni li sar fi żmien l-amministrazzjoni Laburista!

Bħal Psaila Street.

Dik ukoll, sinjuri nies li tgħaddu minn Psaila Street, sinjuri li toqogħdu fi Psaila Street, dik ma saritx fis-sena li għaddiet, dik saret bejn l-1997 u l-1998.

Dawk id-domandi kollha li saru - naħseb li wħud minnhom mill-istess Onor. Buhagiar - fuq meta se jibda x-xogħol fuq Psaila Street u meta se jispiċċa x-xogħol, huma kollha ħolm tiegħi, mhumiex realtà!

Dawk huma ħolm li kont noħolmu meta niġi biex inwieġeb fil-parlament.

Dawk id-domandi jindikaw bis-serjetà meta beda t-tendering process, meta nbeda x-xogħol u meta sar ix-xogħol.

L-istess fil-każ ta' Imdina Road.

Ma nafx kemm smajna fuqha!

Però llum ħadd ma jitkellem iktar fuqha, kif ma jitkellmux fuq ix-xogħol li għaddej fuq it-toroq madwar l-inħawi ta' l-isptar il-ġdid.

Hemmhekk ukoll qed naħdmu fuq network ta' toroq biex nassiguraw l-ewwelnett l-aċċess għall- isptar, u t-tieni nett li jkun jista' jimxi bi flow ferm aħjar it-traffiku kollu li joriġina minn San Gwann, min-Naxxar u min-naħa ta' Birkirkara.

L-Onor.

Buhagiar qalilna li kulma hemm fil-programm tax-xogħol ta' l- awtorità dwar it-trasport huwa li se tagħmel analiżi tal-bridges.

Ir- rapport tal-Perit Oliver Debono li semma hu qatt ma rajtu b'għajnejja, però pprovajt nindaga ftit x'inhu dan ir-rapport minn x'ħin tkellem s'issa.

Dan huwa lista tal-bridges ta' pajjiżna, uħud minnhom akkumpanjati minn xi sketches u akkumpanjati minn xi ritratti.

Però mill-informazzjoni li għandi jien dan ir-rapport imkien u fl-ebda mument ma jitkellem dwar x'għandu bżonn isir u jekk hemmx bżonn issir xi ħaġa.

Forsi l-iktar li naraw huma dak ta' Regional Road, però għandna diversi bridges f'pajjiżna li jistgħu jkunu ta' periklu.

Allura ridna nanalizzaw bis-serjetà dawk il- bridges biex naraw jekk għandhomx bżonn nirranġawhom.

Wieħed irid jiftakar li meta nbnew dawk il-bridges hawn Malta kien hawn ferm inqas min-nofs il-vetturi li għandna llum, u kien hawn trakkijiet li lanqas kellhom 50% tal-kapaċità li għandhom it-trakkijiet tal-lum.

Dik hija waħda mill-affarijiet li wieħed irid janalizza bis-serjetà meta jiġi biex iħares lejn xogħol bħal dan.

L-Onor.

Buhagiar qalilna li hemm bżonn li nagħmlu bypass f'Burmarrad.

Forsi diġà għandu l-permess tal-planning authority biex jagħmel bypass f'Burmarrad, Mr Speaker!

Din il-bypass se tgħaddi mill-ajru, se tgħaddi mis-sema jew se tgħaddi bħal dik tal-Fgura li kulħadd jaf li ma tistax tgħaddi?

Din il-bypass li għamel riferenza għaliha l-Onor.

Buhagiar hija xi invenzjoni oħra bħal dik li kien semma l-Onor.

Refalo fid-dibattitu hawnhekk iktar kmieni s-sena li għaddiet, meta qal li se nagħmlu bypass li ddur madwar ma nafx liema partijiet ta' Għawdex?

Mr Speaker, jekk għandu xi indikazzjoni mill-awtorità ta' l-ippjanar li se toħroġ permess biex issir bypass, nistieden lill-awtorità ta' l-ippjanar tgħid minn fejn se tgħaddi din il-bypass.

L-Onor.

Buhagiar semma l-bypass ta' l-Imtarfa.

Ma jafx li meta bdejna x- xogħol fil-lane li nieżel mir-Rabat lejn il-Belt kien hemm xi nies li għoġobhom jagħmlu ħafna domandi parlamentari, b'ħafna istigazzjonijiet 'l hawn u 'l hemm li wasslu lill-planning authority biex tgħidilna li għandna bżonn il-permess biex din it-triq - li meta saret ħarbtet kullimkien u ħadd ma tkellem dak iż-żmien - issir b'mod li ma tkunx tista' taqa'.

Allura d- dipartiment applika għall-permess u dam jistenna kważi sena.

L-istess rapport dam jiġri mingħand persuna għall-istess persuna ma nafx kemm-il darba u kważi ħlejna sena biex setgħu jitkomplew ix-xogħlijiet.

Illum li għandna r-retaining wall kważi lest, x'qed tipprova tagħmel l- oppożizzjoni?

Qed tmur fuq il-post u tgħidilna: "X'għarukaża, dan il-ħajt li qegħdin tagħmlu mhuwiex tas-sejjieħ!".

Le, mhuwiex tas-sejjieħ għax b'ħajt tas-sejjieħ li ma jeżisti imkien f'dawk l-inħawi tat-triq partikolari, konna nagħmlu farsa mix-xogħol li qegħdin nagħmlu.

Sar it- retaining wall li jrid jilqa' madwar żewġ sulari, u f'ċerti postijiet iktar, ta' tafal biex nassiguraw li meta titlesta t-triq ma jiġrilhiex bħalma ġralha fl-ewwel tentattiv tagħha meta taparsi saret.

Irridu naraw li dak ix-xogħol isir b'mod tajjeb proprju biex nassiguraw li dak l- investiment li nagħmlu jkun long-term.

L-Onor.

Buhagiar ħareġ b'żewġ affarijiet biex juri kemm m'huwiex minnu dak li ngħid jien u l-awtorità.

L-ewwelnett qalilna: "Jiddependi ta' min ikun ix-xogħol biex jaqilgħuh!"

Jien m'iniex se nwieġeb għal dik ir-rimarka.

Dik iwieġbu għaliha l-kuntratturi li huma ta' fehmiet politiċi differenti li qlajnielhom ix-xogħol.

Nistedinhom, huma min huma l-kuntratturi, biex jgħidu li mhux veru jiġri kif qed ngħid jien.

Ix-xogħol ħażin jinqala', ikun ta' min ikun, Mr Speaker.

Ikun ta' min ikun jinqala' u jkollu jerġa' jagħmlu a spejjeż tiegħu.

L-Onor.

Buhagiar qalilna li Triq iċ-Ċiċerun, Marsaxlokk hija triq fejn id- dipartiment qalilna li kellu jaqla' s-cement stabilisation, jiġifieri dak il-concrete li jsir fit-triq, imbagħad il-kuntrattur ma qalax dak ix-xogħol u ħallieh hemmhekk.

L-ewwelnett jien nitlob lill-persuni, li jirrappreżentaw lill-istess partit politiku fil-kunsill lokali ta' Marsaxlokk, biex ma jipprovax jitfgħu dellijiet fuq id-direttorat tat-toroq minħabba li għandhom ġlied personali.

Il-ġlieda bejn min qed imexxi u min kien jixtieq li jkun imexxi hu, hija xi ħaġa li m'għandix għalfejn nidħol fiha jien.

Però x'kienet id-deċiżjoni fuq Triq iċ-Ċiċerun f'Marsaxlokk?

Sirt naf li kien hemm dik l-ittra li għamel riferenza għaliha l-Onor.

Buhagiar, u mbagħad sar on the spot inspection ta' dak li hemm u fil-fatt kien hemm id-deċiżjoni li minflok ikun hemm ċertu ammont ta' concrete stabilisation u jintuża ammont inqas ta' tarmak, ikun hemm bidla fil-mod ta' kif l-istess triq tinbena.

Allura s-cement stabilisation li kien hemm fil-qiegħ tħalla fejn hu, però bħala konsegwenza tal-fatt li s-cement stabilisation ma kienx jiflaħ daqskemm wieħed kien jixtieq oriġinarjament, kien hemm iż-żieda fil-ħxuna a spejjeż tal-kuntrattur f'dak li huwa t-tarmak.

Forsi jkun hawn nies li ma jifhmux dak li qed ngħid, imma l-Onor.

Buhagiar jaf li biex tilħaq l-istess reliability tat-triq, l-istess kwalità tat- triq, hemm diversi modi kif tibni triq.

Dan żgur li jafu l-Onor.

Buhagiar u allura wieħed ikollu jistaqsi x'inhi l-intenzjoni wara dak li qal.

Kien hemm diversi każi fejn ix-xogħol tal-kuntratturi kellu jinqala' u jien nieħu pjaċir li l-Onor.

Buhagiar, minn tant xogħol ta' natura ferm u ferm ikbar minn ta' Triq iċ-Ċiċerun, ma kellux eżempju ieħor x'jista' jikkritika ħlief Triq iċ-Ċiċerun.

Il-kuntratturi dan tant jafuh illi llum waħda mill-biżgħat tagħhom hi li jkollhom jaqilgħu x-xogħol li jkunu għamlu mill-ġdid.

Din hija waħda bidliet radikali li saru fil-mod kif isiru l-affarijiet f'dan is-settur.

Jien nammetti li xi drabi jkun hemm kuntratturi li jdumu iktar milli jkun mistenni għax ma jeħdux it-time factor in consideration biżżejjed, pero` bil-mod kif qed isiru l-affarijiet, iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed jirrealizzaw li mhux biss il-kwalita` tax-xogħol hija importanti imma wkoll li x-xogħol jitlesta fil-ħin li jkun miftiehem.

Mr Speaker, l-Onor.

Buhagiar kellu raġun meta qal li fi 22 xahar ma tantx tilħaq tagħmel affarijiet kbar għax il-gvern Laburista ta' bejn l-1996 u l- 1996 ħlief parti minn Zabbar road jew Hompesch road - għax hawn min jgħidilha "Zabbar Road" u hawn min jgħidilha "Hompesch Road" - m'għamilx, u qed ngħid li għamel biss parti minnha għaliex minkejja li fil-Fgura hemm nies li joqogħdu jiftaħru li ma ħallewx li din it-triq tinbeda qabel Ottubru ta' l-1996 minħabba li kienet ġejja l-elezzjoni, sa dak iż-żmien din it-triq kienet diġa` kważi lesta.

Aħna qed nagħmlu minn kollox biex nassiguraw li x-xogħol li jsir fit-toroq ikun ta' kwalita` tajba, pero` xorta waħda tibqa' ssir il-kritika li hemm toroq li m'humiex qed isiru b'mod tajjeb.

Fil-fatt l-awtorita` dwar it-trasport qiegħda torganizza laqgħat regolarment, għal liema laqgħat qed tistieden lill-periti tagħha, lill-kuntratturi u lill-periti tal-kuntratturi proprju sabiex tassigura li l-kwalita` tat-toroq ta' pajjiżna titjieb.

Innotajt li dalgħodu ma saritx kritika mill-oppożizzjoni - u s-soltu jħobbu jagħmluha din it-tip ta' kritika - fuq id-djuq ta' ċerti toroq.

Fil-fatt aħna ħdimna wkoll f'dan ir-rigward u ħadna ħsieb naraw li nagħmlu sinjali tat-traffiku biex f'dawn it-toroq dak li jkun ma jaqbiżx karozzi oħra minħabba n-nuqqas ta' spazju.

Per eżempju, fost it-toroq li fihom saru dawn is-sinjali tat-traffiku hemm dik li qiegħda fl-inħawi magħrufa bħala "Tal-Balal" u dik it-triq li hemm quddiem l-isptar Monte Carmeli.

Forsi l- oppożizzjoni ma reġgħetx għamlet din il-kritika għax irrealizzat li dan kien l-aħjar mod biex nevitaw li tiġri xi diżgrazzja f'dawn it-toroq.

Għandu mnejn nerġgħu nisimgħu din il-kritika meta wieħed ikun qed jitkellem f'xi każin, bħalma ġara, jekk m'iniex sejjer żball, il-Ħadd li għadda fejn waqt diskussjoni li kien hemm f'każin partikolari kien hemm min tkaża li jien l-ewwel wegħidt lill-kunsill lokali tal-Gudja li se nagħmlilhom ħaġa u mbagħad għamiltilhom ħaġa oħra.

Meta vverifikajt sibt li jien kont wettaqt dak li wegħidthom, u l-kunsill lokali tal-Gudja jafu dan, pero` billi ninsabu biss ftit ġimgħat 'il bogħod mill-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, inkluż ta' dak tal-Gudja, is-sindku u l-kunsilliera tal-Gudja, flimkien mal-Membri ta' l-oppożizzjoni, qed jgħidu lir-residenti tal-lokal illi t-toroq fl-area magħrufa bħala "Tax-Xlejli" ma sarux minħabba li l- Onor. Ċensu Galea ma ħallihomx.

Dan il-kliem ġie rrekordjat, jiġifieri min irid jista' jivverifika hu stess jekk dan li qed ngħid huwiex minnu.

Quddiemi għandi ittra li ntbagħtet mill-kunsill lokali tal-Gudja fis-17 ta' Diċembru li għadda, jiġifieri ħames ġimgħat ilu, u ittra oħra li ntbagħtet mill-permanent secretary fl-24 ta' Diċembru, jiġifieri lejliet il-Milied li għadda, dwar il-kuntratt tax-xogħol biex isiru t-toroq f'Tax-Xlejli.

Wara li nikkwota l-ittra tas-segretarju tas-sindku wieħed jinduna li minkejja li s-sindku, fl-ittra li bagħat, qal li hu u l-kunsilliera jridu li jaslu, dan kien biss lip-service.

Ħalli nikkwota silta mill-ittra li bagħat il- permanent secretary lill-kunsill lokali tal-Gudja fl-24 ta' Diċembru:

"Għalhekk nistieden lill-kunsill biex jagħmel l-istimi tiegħu fil- limiti tas-somma biss.

Hekk kif ikolli l-lista tat-toroq u l-istima tagħkom inkunu nistgħu nipproċedu bl-iffirmar ta' ftehim."

Inselli għalik u għall-kunsill u nixtieqilkom l-isbaħ xewqat għall- festi".

Mela jekk mill-24 ta' Diċembru l-awtorita` dwar it-trasport ma ngħatat l- ebda risposta mill-kunsill lokali tal-Gudja, wisq nibża' li l-interessi politiċi tal-kunsilliera tal-Gudja pprevalew fuq l-interessi tar-residenti ta' Tax-Xlejli, u dan huwa l-iżball.

L-Onor.

Buhagiar qal li nofs il-45 tender li ntefgħu, intefgħu minn nies li joqogħdu fl-istess distrett tal- Ministru.

Jien ma nafx mil-liema distrett huma dawk li tefgħu dawn it- tenders, pero` naf xi jgħidu sħabu, jekk mhux hu wkoll, meta jkun qed jagħmel iż-żjarat fid-djar ta' Tax-Xlejli.

Fil-fatt dawn jgħidulhom li l- Onor. Ċensu Galea ma jridx jagħmlilhom it-toroq.

Mr Speaker, hemm bżonn nagħrfu li jrid ikollna responsabbilta` kemm lejna nfusna, kemm lejn dak li ngħidu kif ukoll lejn dawk in-nies li nkunu qed nitkellmu magħhom.

Il-Membri parlamentari ta' l-oppożizzjoni tgħidx kemm huma frustrati minħabba x-xogħol li sar fl-inħawi tal-Baħrija.

Fil-fatt dawn kienu qed jagħmlulna domanda wara l-oħra biex jaraw meta se jsiru t- toroq tal-Baħrija u kienu jgħidu lir-residenti ta' dawk l-inħawi li sakemm il-gvern huwa mmexxi mill-partit Nazzjonalista, dawn it-toroq m'humiex se jsiru, pero` billi issa x-xogħol f'dawn it-toroq sar, il-kelma tagħhom ġiet miksura, bħalma ġiet miksura bix-xogħol li sar fi Triq Gorg Borg Olivier ġewwa r-Rabat wara l-ħafna pressjoni li kien hawn biex issir din it-triq.

F'leaflet li bagħat l-Onor.

Buhagiar lir-residenti ta' Ħad-Dingli, huwa qalilhom li ġaladarba jitilgħu fil-gvern, huma se jbiddlu s-sistema tal-one- way li saret fit-triq tar-Rabat u jerġgħu jagħmluha two-way, pero` issa mhux se jkollhom ċans jitilgħu fil-gvern u jbiddlu din is-sistema għax din diġa` nbidlet mill-amministrazzjoni li għandna preżenti llum.

Mr Speaker, kull wieħed u waħda minna hawn ġew irridu naraw li nġorru r- responsabbiltajiet li għandna verament, kemm meta nkunu fuq in-naħa ta' l- oppożizzjoni kif ukoll meta nkunu fuq in-naħa tal-gvern.

Dalgħodu l-erba' kelliema li tkellmu qalu kemm hu importanti li nittrattaw il-qasam tat- trasport b'mod tajjeb, b'mod onest u b'mod konkret, pero` biex nittrattaw il-qasam tat-trasport bis-serjeta` m'huwiex biżżejjed li nqumu bil-wieqfa f'din il-Kamra u ngħidu erba' kelmiet.

Biex turi li inti temmen verament dak li tgħid, irid ikollok xi riżultati għax-xogħol li tkun għamilt.

Matul dan id-dibattitu diġa` ssemma kemm għad fadlilna x'nagħmlu f'dan il-qasam, u ġaladarba qed insemmi kemm għad fadlilna x'nagħmlu rrid ngħid li r- rapport li sar ma jgħidx li s-sena d-dieħla kulma se nagħmlu huwa li niċċekkjaw jekk il-bridges humiex f'kondizzjoni tajba imma jitkellem fuq diversi toroq li għad iridu jsiru wkoll.

Id-diffikultajiet li ltaqa' magħhom id-dipartiment tat-toroq fil-passat u d-diffikultajiet li qed jiltaqgħu magħhom id-direttorat tat-toroq u l-awtorita` dwar it-trasport illum nistgħu nsolvuhom biss jekk inkomplu nibnu fuq dak li bnejna matul iż- żmien li għadda.

Irrid nikkoreġu dak li sar fi żmien l-imgħoddi b'mod żbaljat u rridu nassiguraw bis-serjeta` li l-awtorita` dwar it-trasport, bil-funzjonijiet diversi li għandha, dak li għandha tagħmel, tagħmlu tajjeb fl-interess tal-poplu Malti u Għawdxi kollu.

B'hekk biss inkunu nistgħu naċċertaw ruħna li qed intejbu l-qasam tat- trasport verament u li dan m'huwiex biss lip-service.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Il-mistoqsija hi l-mozzjoni kif imressqa u moqrija mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

ONOR.

MEMBRU: Division.

MR SPEAKER: Din id-division tittieħed minn hawn u 20 minuta oħra.

Billi ntalbet votazzjoni l-Kamra ġiet sospiża f'nofsinhar u rriżumiet għaxar minuti wara.

MR SPEAKER: Se nerġa` npoġġi l-mistoqsija.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

(Onor. Membri: No) Carried.

ONOR.

MEMBRU: Division.

VOTAZZJONI NRU.

FAVUR: 31 L-Onor.

|Abela Anthony |Galea Louis | |Agius Francis |Galea Mario | |Asciak Michael |Galea Pace | | |Victor | |Azzopardi |Gatt Austin | |Frederick | | |Azzopardi Jason |Gonzi Lawrence | |Bonnici Josef |Hyzler George | |Bonnici Michael |Mifsud Bonnici | | |Antoine | |Borg Tonio |Mifsud Bonnici | | |Carmelo | |Cristina Dolores |Mugliett Jesmond| |Dalli John |Pullicino George| |Debono Giovanna |Refalo Michael | |Deguara Louis |Vassallo Edwin | |Farrugia Jean |Vella John | |Pierre | | |Fenech Adami |Zammit Ninu | |Eddie | | |Frendo Michael |Zammit Dimech | | |Francis | |Galea Censu | |

KONTRA: 18

L-Onor.

|Abela Carmelo |Debono Grech Joe| |Agius Chris |Farrugia Angelo | |Brincat Leo |Farrugia Michael| |Buhagiar Charles |Farrugia Noel | |Chircop Karl |Law Rita | |Cilia Joe |Parnis Silvio | |Coleiro Marie |Sant Alfred | |Louise | | |Cuschieri Joseph |Vassallo Adrian | |Dalli Helena |Vella George | | | |

Il-mozzjoni għaddiet u l-estimi ġew approvati.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nipproponi l-Aġġornament tal-Kamra għal-lejla l- Erbgħa, 5 ta' Frar 2003, fis-6:00 p.m. b'din l-aġenda:

Mozzjonijiet

Estimi ta' dħul u nfiq ta' l-Awtorita' dwar it-Turiżmu ta' Malta għas-sena 2003

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar il-Mediċini - Tieni Qari (Kont.);

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Tpaċija u Netting f'każ ta' Insolvenza - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Verifika Interna u Investigazzjonijiet - Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kummissarju għat-Tfal - Tieni Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż – Kontinwazzjoni.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Asciak.

ONOR.

MICHAEL ASCIAK: Mr Speaker, xtaqt ngħid xi ħaġa fuq ċertu kliem li qed jingħad fil-konfront ta' l-applikazzjoni ta' Malta biex issir membru ta' l-UE.

Fl-aħħar laqgħa annwali tad-delegati li kellu l-MLP, ġie deċiż li l-boycott fuq ir-referendum li tant kien hemm kliem fuqu, mhux se jsir, almenu mhux uffiċjalment.

Dan hu ċertament punt pożittiv u hija ħaġa naturali li f'demokrazija, wieħed iħalli n-nies jieħdu d-deċiżjoni imbagħad din id-deċiżjoni tiġi rispettata.

Dawn huma l-punti elementari fid- demokrazija u fi kwalunkwe demokrazija vera fid-dinja, lanqas biss isir diskussjoni fuqhom.

GĦalhekk huwa tajjeb li l-MLP wara ħafna tingiż, wasal għall-konklużjoni li jħalli lill-laburisti free li jmorru jivvotaw għal referendum u għall-kunsilli lokali.

Pero` ikolli ngħid li l-appell li sar huwa stramb.

Skond il-MLP, il-laburisti jistgħu jew ma jmorrux jivvotaw, jew li jmorru jivvotaw u jħassru l-vot jew li jivvotaw le.

Din hija stramba immens għaliex ovvjament hemm ir-raba option, option li nittama li se jagħżlu l-biċċa l-kbira tal-Maltin u l-GĦawdxin, dik li jivvotaw iva.

Din l-option, il-MLP ma semmihiex u mhux qegħda msemmija fid- diskors ta' Dr. Alfred Sant, u hija option importanti li nsemmu u importanti li nafsu fuqha, li l-poplu Malti u GĦawdxi jmur għal dak ir- referendum u jivvota bi ħġaru għal sħubija fl-UE.

Qiegħed ngħid dan il- għaliex il-MLP jaħdem bis-sulluzzu.

Dan ħadem bis-sulluzzu fil-kwestjoni tal-kunsilli lokali, ħadem bis-sulluzzu fil-kwestjoni tal-liberalizzazzjoni tal-kummerċ, ħadem bis-sulluzzu fil-kwestjoni tal-VAT u qed jaħdem bis- sulluzzu fil-kwestjoni tar-referendum.

Issa nispera li bħalma wieħed ma jippretendix li partit politiku joqgħod jordna boycott fuq referendum jew le, u tajjeb li ngħidu f'liema ċirkustanzi dan il-boycott ma seħħx għax l- MLP kien ilu jgħid li se jagħmel boycott żmien twil ħafna imma mbagħad m'għamlux bħal ma' għamel fuq il-cash register fejn ta' x'jifhem li se jneħħiha u ma neħħihiex.

Issa ddeċieda li ma jagħmilx boycott u wieħed irid jifhem ukoll għalfejn ma għamilx il-boycott.

Jista' jkun li l-partit Nazzjonalista kellu l-għerf li jgħajjat ir-referendum flimkien ma' l- elezzjoni tal-kunsilli lokali u allura ma kienx jagħmel sens li l-MLP jagħmel boycott fil-ġurnata meta kienu qegħdin jiġu eletti 40% tal- kunsilliera tal-kunsilli lokali ta' Malta u GĦawdex kollu.

Jista' jkun li l- partit Nazzjonalista reġa kien instrumentali sabiex jisforza idejn il-MLP biex ikun demokratiku u jista jkun allura li bħalma ġara fil-passat, huwa proprju l-partit Nazzjonalista li hu l-vera tarka tad-demokrazija f'pajjiżna u kellu jkun hu li jwassal il-MLP biex jieħu deċiżjoni li hija demokratika.

Hija deċiżjoni li wieħed jistenna u wieħed jistenna wkoll li kemm il-partit Nazzjonalista u kemm il-MLP jagħmlu dak li huwa normali f'kull demokrazija fid-dinja u jaċċettaw ir-riżultat tar-referendum.

GĦalxejn il-MLP joqgħod jgħid li mhux se jagħti kas tar-riżultat tar- referendum imma se jagħti kas ta' l-elezzjoni ġenerali.

Issa li l-MLP mexa pass 'il quddiem u se jieħu sehem f'dan ir-referendum, kull ma jonqsu hu li jimxi pass ieħor u jaċċetta l-opinjoni tal-poplu, jiġifieri r-riżultat tar- referendum.

Jiena qrajt l-intervista li ta Gunter Weiss, li kien l-ex-ambaxxatur ta' l- UE u li issa jinsab irtirat u dan qal li Malta għandna t-tendenza li niġbdu d-demokrazija bil-lastiku imma din li jiġi njorat jew ibbojkottjat referendum lanqas biss tiġi diskussa f'pajjiżi oħra.

Jekk partit hu vera demokratiku, dan irid ta' l-inqas, juri rispett lejn id-deċiżjoni kollettiva tal-poplu Malti u Għawdxi.

Gunter Weiss jippretendi li d-deċiżjoni tal-poplu għandha tiġi rispettata, jgħid x'jgħid Dr. Alfred Sant u jgħid x'jgħid kull kelliem tal-MLP, id- deċiżjoni tal-poplu Malti hija deċiżjoni sovrana u trid tkun attwata.

Dak il-partit li jaħseb li jasal biex jimmina deċiżjoni demokratika ta' poplu demokratiku, jkun qed jiżbalja bil-kbir għax ikun qed jistieden fuqu dak li jiġi wara, li hija l-istmerrija kompleta tal-poplu Malti u Għawdxi għal dak li jkun għamel il-partit Laburista.

Għalhekk, jiena nitlob lill-partit Laburista biex ladarba wasal biex ma jordnax boycott fuq ir-referendum, jasal għat-tieni pass li jmiss li jbaxxi rasu bħalma jbaxxi rasu l-partit Nazzjonalista u kull partit demokratiku f'pajjiżna u jaċċetta dak ir- riżultat tar-referendum bir-riżultati kollha tiegħu u bl-implikazzjoni kollha tiegħu.

L-elezzjoni ġenerali huwa mezz kif jiġi elett il-gvern għax huwa l-poplu Malti li huwa sovran, jiddeċiedi min jiggverna f'pajjiżna, tajjeb jew ħażin.

Il-poplu għandu l-aħħar kelma u għajb għal dak il-partit, bħalma ġara fl-1981, meta l-gvern immexxi mill-MLP dak iż-żmien kien injora mandat ċar tal-poplu li ried il-partit Nazzjonalista jiggverna.

Dak iż-żmien, il- partit Nazzjonalista kien ġab aktar minn 50% tal-voti mitfugħa u għaddejna minn snin li sfortunatament bata kemm il-poplu Malti u kemm l-istess partit li wettaq fl-opinjoni tiegħi, dak li tista' ssejjaħlu reat demokratiku, bata dak il-partit li kien rasu kbira biżżejjed biex ma jbaxxix rasu għad- deċiżjoni tal-poplu Malti, jibqa' jiggverna kontra r-rieda tal-poplu Malti u nafu in effett li dawk kienu ħames snin moħlija li tefgħu pajjiżna u l- partit Laburista lura.

Jiena ngħid li dawk il-ħames snin tefgħuh tant lura li sal-lum, għadu ma rkuprax.

Dak li ġara bejn l-1996 u l-1998 reġa' kkonferma s-suspetti tal-poplu Malti li l-partit Laburista għadu m'huwiex fit to govern, għadu m'huwiex tajjeb biex imexxi.

Ilum kont qed naqra artiklu tajjeb fuq waħda mill-gazzetti minn Karl Stagno Navarra fejn dan għamel punti tajbin ħafna fejn qiegħed jargumenta li l- partit Laburista kontra dak li qiegħed jgħid, għadu not fit to govern għaliex l-ideat politiċi tiegħu għadhom fil-qamar.

Sfortunatament, il- partit Laburista għadu jrid jitgħallem il-lezzjoni li biex tiggverna jrid ikollok żewġ kwalitajiet.

Waħda li jkollok programm tajjeb biex tkun tista tiggverna bih u t-tieni, li tkun umli biżżejjed biex taċċetta r-riedha tal- poplu Malti u GĦawdxi u dan il-partit Laburista, għadu ma tgħallmux.

J'Alla f'dan ir-referendum jitgħallem kif għandu jbaxxi rasu għar-rieda tal-poplu Malti u GĦawdxi għax jekk ma jbaxxiex rasu għar-rieda tal-poplu Malti u GĦawdxi, Sur President, il-poplu Malti u GĦawdxi se jagħti risposta qawwija lill-MLP fl-elezzjoni ġenerali.

Pero`, l-isbaħ waħda li ħarġet minn din il-konferenza tal-MLP, u qed nikkwota minn "The Times" ta' nhar it-Tnejn, kienet li l-ispokesman tal- partit Laburista għal ekonomija, l-Onor.

Leo Brincat qal li huma qatt ma kienu qed jaħsbu fuq boycott.

Issa din aħna nafu li mhux vera imma nsomma fil-politika milli jidher, ir-retorika tgħodd kollox u l-MLP malajr jinsa dak li jkun qed jgħid qabel.

Niftakru fuq il-VAT kemm damu jagħmlu kruċjati kontriha u f'daqqa waħda intesa kollox; l-istess jgħodd għall- kunsilli lokali.

Il-verita` hi li l-MLP huwa dgħajjef immens f'dik li hija politika konkreta għall-pajjiżna.

Pero` statement klassiku - u se nikkwotah għaliex tajjeb li jinżel fir- records ta' dan il-parlament - hu dak li qal l-Onor.

Brincat.

Dan qal hekk:

"We respect your intelligence, the motion was a choice that respects choice and leaves it up to you to reach your own decision.

The important thing is that you do what you want as long as you don't vote yes.".

Mela f'nifs wieħed qegħdin jgħidu li hu importanti li dak li jkun jagħmel dak li jħoss imma imbagħad qalulu biex ma jivvotax iva!

Allura m'hemmx choice!

Il-partit Laburista qed jipprova jinħeba wara dawk li jkunu ħassru l-vot jew dawk li ma jmorrux jivvotaw għal raġunijiet differenti, biex dan jkun jista jinterpreta r-riżultat tar-referendum fid-dawl tan-nies li ma marrux jivvotaw għal raġunijiet li m'għandu x'jaqsam xejn ma dak li qed jgħidilhom il-MLP.

Jista' jkun li uħud minn dawk li qegħdin fir-reġistru elettorali laħqu mietu wkoll.

Anke l-voti ta' dawn in-nies se jitqiesu bħala vot kontra għall-MLP?

Jiena nappella lill-MLP biex ma jkomplix idaħħak in-nies bih.

Illum il- poplu Malti huwa poplu li tgħallem il-lezzjonijiet tad-demokrazija.

Issa ilna bil-Parlament mill-1921, qabel il-Parlament kellna l-kunsill tal- gvern, jiġifieri ilna iktar minn 100 sena bil-partiti politiċi.

Ma naqbilx ma' xi kumment li smajt dan l-aħħar fuq it-television jew fil-gazzetti li l- poplu Malti għadu ġdid għad-demokrazija.

Il-poplu Malti m'huwa ġdid xejn għad-demokrazija, il-poplu Malti immatura fid-demokrazija, jaf jużaha, jaf juża s-sistema tajjeb u huwa għajb li jkollok il-partit Laburista li jipprova jċajpar is-sitwazzjoni b'dan il-mod biex mingħalih jidħak bin- nies.

Jiena ngħid l-unika entita` li l-partit Laburista jkun qed jidħak biha huwa proprju bih innifsu għax qed jagħmel bħal l-ostrich u jdaħħal rasu taħt il-ħamrija u mingħalih għax hu qed jara dlam hemm isfel, il- kumplament tal-poplu Malti u Għawdxi jkun qed jara d-dlam ukoll.

Jiena nitlob lill-MLP biex ikun realistiku u jieqaf bil-kampanja ta' gideb, gideb li huwa magħżul mhux b'kumbinazzjoni.

L-ewwelnett, nerġa' nfakkar lil din il-Kamra li l-Kummissarju Verheugen, meta ġie hawnhekk f'dan il- Parlament biex jindirizza lid-deputati parlamentari - laqgħa li sfortunatament kienet magħluqa għall-press għax naħseb li laqgħa bħal dik mmissha kienet miftuħa għal press – dan qal lill-MLP u l-GWU to stop misleading.

Irrid infakkar li l-istess GWU applikat għal programmi ta' Socrates u Leonardo ta' l-UE u ħadet kwart ta' miljun Lira biex tissieħeb f'dawn il-programmi, liema programmi qegħdin ingawdu għax aħna applicant state għall-UE.

Huwa tajjeb li l-GWU ħadet dawn il-flus pero` il-mod kif imxiet hu tassew double faced fejn b'id waħda tieħu Lm0.25 miljun mill-UE u bl-id l-oħra qed turi kwadru li m'huwiex l-opinjoni tagħha imma sempliċiment m'huwiex vera.

Qed tgħid ħafna nofs veritajiet jew gideb sfaċċat u sfortunatament din il- union qed terġa' tħalli l-MLP jissettja l-aġenda tagħha.

Il-GWU reġgħet spiċċat dak il-kelb fuq iċ-ċinga li konna nafu fi żminijiet mhux wisq imbiegħed meta minħabba l-fatt li l-GWU ħalliet lilha nnifisha tiġi użata mill-MLP, kien sofra l-ħaddiem Malti u Għawdxi.

Sfortunatament, illum erġajna qed naraw dan it-tip ta' ipokreżija fejn min- naħa waħda il-GWU tieħu l-flus ta' l-UE u min-naħa l-oħra toħroġ gideb kontinwu kontra l-istess UE.

Mhux qed ngħid li f'xi affaijiet żgħar m'għandhiex raġun imma r-realta` hi li fl-istragrande maġġoranza ta' l- affaijiet li qed tgħid, il-GWU qed tgħid nofs verita` jew qed tigdeb.

Dan qed isir biex tingħata palata lill-MLP bħal li kieku għada pitgħada, meta joħroġ ir-riżultat tar-referendum, il-GWU ma tridx tagħti rendikont ta' dak li għamlet.

Sfortunatament, il-GWU ma tgħallmitx tagħmel bħal unions oħra u tkun oġġettiva.

Jekk il-GWU trid tħares lejn l-oġġettivita`, kulma trid tagħmel hu li tħares lejn rapporti li għandha hi stess fejn jirriżulta li l- UE tkun ta' ġid għal ħaddiem Malti u Għawdxi.

Għalhekk ngħid li kemm il-MLP u kemm il-GWU f'din il-kampanja qed ikunu ipokriti.

L-MLP qed ikun arroganti għaliex lanqas ma huwa lesti li jbaxxu rashom għal dak li jgħid il-poplu Malti.

Anzi l-GWU qalet li lesta tirrispetta r-riżultat tar-referendum avolja x'se tgħid wara r-referendum, jiena ma nafx pero` nispera li jiġu f'sensihom.

Il-MLP huwa tant arroganti li l-kap tal-partit Laburista jmur f'konferenza tal-partit tiegħu u jsemmi affarijiet li trid tkun babbu biex tgħidhom.

Ma naħsibx li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni huwa injorant imma trid tkun pjuttost babbu biex tgħajjar stat, li ilu jinvesti f'pajjiżna dawn is-snin kollha, bil-fatt li tefa' fuqna l-bombi fil-gwerra.

Dan insult għal poplu Malti u Għawdxi kollu speċjalment meta nafu li l-Ġermaniżi u t-Taljani jieħdu għalihom b'din il-biċċa xogħol.

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni qed imur oltre mid-diplomazija u mill-manjieri tajbin meta jgħid dawn l-affarijiet fil- konfront ta' Verheugen, ċittadin ta' stat li għandha relazzjonijiet eċċellenti miegħu.

Jiena membru tal-grupp bejn il-Parlament Malti u l-Parlament Ġermaniż u dejjem ġejt smat b'mod eċċellenti u kelli relazzjoni eċċellenti ma' l- ambaxxatur tar-Repubblika Federali Ġermaniża f'Malta u jiena ma neħodhiex bi kbira li dan il-bniedem stqarr b'mod pubbliku li ħa għalih.

Il-Ġermanja hu pajjiż li jibgħatilna numru kbir ta' turisti fis-sena u hu wieħed mill- founding members ta' l-UE.

Kienet il-Ġermanja taħt il-kanċellier Konrad Adenauer li kellha l-kuraġġ tgħid le għall-gwerer u flimkien ma Franza u pajjiżi oħra, bdew jingħaqdu flimkien biex fl-Ewropa jkun hawn il-paċi.

Kif jista' jkun li wara dan kollu, jiġi Dr. Sant jgħajjar dak il-pajjiż għax tefgħalna l-bombi!

Dawn huma affarijiet li ma jingħadux.

Hawnhekk irrid nagħmel skuża pubblika minn dan il-Parlament għal dak li ngħad u nippretendi li l-Kap ta' l-Oppożizzjoni jagħmel l-istess skuża għax dawn it-tip ta' kummenti huma irritanti immens.

Ara meta nfittxu fuq il- passat tal-MLP u ngħidu taħt il-gvern tagħhom, min inqatel u min ġie sparat, dawn mill-ewwel jibdew joqomsu.

Jekk jiena irrid ikolli relazzjoni tajba mal-MLP, irrid ninsa l-passat u nipprova nimxi 'l quddiem għax jekk issemmi l-passat, in-nies se jħossuhom skomdi.

Il-kumment ta' Dr. Sant kien diżgrazzja għal pajjiżna u hawnhekk irrid nagħmel apoloġija lill-ambaxxatur Ġermaniż f'isem il-poplu Malti u f'isem din in-naħa tal-Kamra u nispera li dawn il-vavati qatt ma jerġgħu jingħadu.

L-UE twieldet biex ma jkunx hawn iżjed gwerer, l-UE hu proġett mibni fuq l- etika politika u fil-politika jekk ma jkollokx prinċipji etiċi, ma tistax timxi.

L-etika fil-politika hija mportantissima.

U għalhekk l-Unjoni għandha l-ġustizzja, il-ġid komuni, s-solidarjeta` u s-sussidjarjeta` kemm fost in-nies tagħha u kemm fost il-popli tat-tielet dinja fl-etika politika tagħha.

Nagħlaq billi nikkwota dak li kiteb il-Papa Ġwann Pawlu II f'waħda mill- enċikliċi tiegħu:

"Fid-dinja tal-lum, poplu li jgħix fid-dinja globalizzata, f'dinja fejn għad hemm il-faqar u fejn hemm il-pajjiżi sinjuri, mportanti li f'din id-dinja l-popli juru solidarjeta` ma' xulxin, jingħaqdu ma' xulxin, jissaħħu huma u jagħtu għajnuna lil dawk il-pajjiżi li huma ifqar.".

U din hi referenza ċara għal dak li għamlet l-UE għaliex il-metodu kif inhu miktub għalkemm ma jsemmix l-UE, hu ovvju li l-Papa qed jirreferi għal dak li għamlet l-UE.

Il-Papa qed jgħid biex inħarsu lejn l-UE u naraw kif din ġabet il-paċi u qed tgħin lill-pajjiżi oħra tat-tielet dinja, hekk għandhom jagħmlu pajjiżi oħra fid-dinja, dawk fl-Afrika, dawk fl- Amerika t'Isfel u dawk fl-Asja li għandhom jingħaqdu u jikkoperaw biex jgħinu lilhom infushom u wkoll lil min hu aktar batut minnhom.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla, l-Erbgħa, 5 ta' Frar, 2003 fis-6:00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Viċi Prim Ministru.

Fin-12.55 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PRODUZZJONI TA' ĦALIB FRISK

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' il-Ministru jgħid kemm hija kkalkulata l-ispiża għall- produzzjoni tal-ħalib frisk sabiex jintlaħaq il-livell ta' 3.5% xaħam fil- ħalib?

Kemm hija kkalkulata l-ispiża fuq kull baqra?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Jien informat li m'għandux ikun hemm żieda fl-ispiża għall-produzzjoni ta' ħalib frisk biex jintlaħaq il-livell ta' 3.5% xaħam fil-ħalib.

Infatti minn riċerka li saret fl-Għammieri u li ġiet konkluża, jidher biċ-ċar li l-baqar jieħdu ġwież u magħlef biżżejjed biex jipproduċu ħalib bit-3.5%.

Biss instab li l-metodu ta' kif jingħata l-għalf irid jinbidel.

Tant hu hekk li dawk il-produtturi li bidlu s-sistema, kellhom riżultati tajbin mhux biss fix-xaham fil-ħalib imma wkoll żdied l-ammont ta' ħalib li tagħti kull baqra.

UE – DAZJU FUQ L-IMPORTAZZJONI TA' IKEL PROĊESSAT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' il- Ministru jgħid fuq liema kriterji l-gvern aċċetta li jdaħħal dazji fuq ikel proċessat meta importat minn pajjiżi li m'humiex membri ta' l-Unjoni Ewropea u meta dan it-tip ta' ikel ma nipproduċuhx lokalment?

ONOR.

JOHN DALLI: Nirreferi lill-Onor.

Interpellant għar-risposta li tajtu fil-mistoqsija parlamentari 38156.

UE – EŻENZJONI MID-DAZJU FUQ L-IMPORTAZZJONI TAZ-ZOKKOR

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għat-tweġiba għall-mistoqsija parlamentari 38112, jista' il- Ministru jinformani f'liema każi wara s-sħubija , Malta se tkun eżentata milli tħallas tariffi, dazji jew kwoti fuq l-importazzjoni taz-zokkor?

Kemm fil-fatt hija t-tariffa, kemm huwa d-dazju u kemm hija l-kwota li se tiġi imposta?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tajjeb jingħad li hekk kif Malta tissieħeb fl-Unjoni Ewropea, f'pajjiżna nibdew napplikaw l-istess tariffi li japplikaw fil- pajjiżi membri ta' l-Unjoni.

Dawn it-tariffi jvarjaw mhux biss skond il- prodott partikolari iżda wkoll skond il-pajjiż minn fejn ikun qed jiġi importat dak il-prodott u għalhekk wieħed ma jistax jispeċifika tariffa waħda.

Fil-fatt jeżistu diversi tariffi, jiddependi mill-pajjiż minn fejn joriġina l-prodott.

L-Unjoni għandha ftehim ta' kummerċ ħieles ma' 'l fuq minn 100 pajjiż.

Xi wħud minn dawn il-ftehim huma fuq bażi reċiproka, waqt li oħrajn huma fuq bażi mhux reċiproka.

B'riżultat ta' dawn id-diversi ftehim, pajjiż membru ta' l-Unjoni jista' jimporta minn dawn il-pajjiżi mingħajr tariffa jew b'tariffa mnaqqsa.

Il-pajjiżi li magħhom l-Unjoni Ewropea għandha ftehim ta' kummerċ ħieles reċiproku huma l-Isvizzera; il-Polonja, ir-Rumanija, ir-Repubblika Ċeka, is- Slovakkja, l-Ungerija, il-Bulgarija, il-Latvia, l-Estonia, il-Lithuania u s- Slovenja, kollha pajjiżi dawn ta' l-Ewropa Ċentrali u ta' l-Ewropa tal- Lvant kandidati għas-sħubija fl-Unjoni; l-Alġerija, il-Marokk, it-Tuneżija, l-Eġittu, l-Israel, il-Libanu, il-Ġordan, l-Awtorita' Palestinjana, is- Sirja, Ċipru u t-Turkija, kollha pajjiżi ta' l-Euromed – fil-każ tas- Sirja, il-ftehim mistenni li jkun iffinalizzat fil-bidu ta' din is-sena – il-Messiku, l-Afrika t'Isfel, iċ-Ċili u l-Kroazja.

Fil-każ tal-Mercosur, jiġifieri bħall-Arġentina, il-Brażil, il-Paragwaj u l- Urugwaj, id-diskussjonijiet ma' dawn il-pajjiżi għal ftehim ta' kummerċ ħieles jinsabu fi stadju avanzat.

L-Unjoni Ewropea tinsab f'negozjati avanzati wkoll għal ftehim ta' kummerċ ħieles mas-Saudi Arabja, mal-Kuwajt, mal-Bahrain, mal-Qatar, ma' l-Emirati Għarab Magħquda u ma' l-Oman, li lkoll jifformaw parti mill-Gulf cooperation council.

L-Unjoni anke għandha ftehim ta' kummerċ ħieles mhux reċiproku ma' 142 pajjiż li qed jiżviluppaw, il-GSP; ma' 48 pajjiż li jifformaw parti mill-Afrika, il- Karibew u l-Paċifiku – dawn illum magħrufa bħala Cotonou agreements, qabel Lome' - u ma' 49 pajjiż sotto-żviluppat bħala parti mill-programm everything but arms.

BAĦAR IĊ-ĊAGĦAQ – ABBUŻ MILL-BEJGĦ TA' L-ALKAĦOL

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jikkonferma il-Ministru li l-pulizija qed tagħmel investigazzjoni dwar parties li qed jiġu organizzati - fejn anke qed jitħallew jidħlu tfal taħt l-eta' ta' sittax-il sena - fejn jinbiegħ l-alkaħol, u dan speċifikament f'Baħar iċ-Ċagħaq?

Jaf il-Ministru li wieħed minn dawn il- parties ma sarx nhar il-Ġimgħa 24 ta' Jannar għaliex meta marru fil-post imsemmi separatament, sabu il-bieb magħluq għaliex qalulhom li beżgħu li kien se jsir rejd mill-pulizija?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat illi fil-ġurnata msemmija mill-Onor.

Interpellant, il-pulizija kienet diġa` għaddejja bl-investigazzjoni tagħha dwar ir-rapport imsemmi, bħalma diġa` informajt lill-Onor.

Interpellant fit- tweġiba li tajtu għall-mistoqsija parlamentari 38285.

Kien għalhekk illi l- post imsemmi kien ordnat li jinżamm magħluq.

BAĦAR IĊ-ĊAGĦAQ - PERSUNI LI JAGĦMLUHA TA' DISC JOCKEY

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm jista' jkollha żmien persuna sabiex tagħmilha ta' disc jockey f'post ta' divertiment?

Jikkonferma li hemm rapporti li tfal taħt is-sittax-il sena qed jorganizzaw discos u parties f'postijiet tad-divertiment fejn jinbiegħ l-alkaħol?

Il-pulizija qed tagħmel investigazzjoni dwar dan, speċjalment fil-post imsemmi separatament?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat illi ma hemmx regolamenti dwar l-eta` li jrid ikollhom d-disc jockeys.

Biss kif diġa` kelli l-okkażjoni nispjega, ir-regolamenti biex tinżamm il-bonordni f`lokalitajiet ta` divertiment, jipprojbixxu li persuni taħt l-eta` ta` sittax-il sena jitħallew jidħlu ġewwa lokalita` ta` divertiment.

Informat ukoll illi l-pulizija rċeviet informazzjoni dwar disco minn żgħażagħ taħt is-sittax-il sena fil-post imsemmi mill-Onor.

Interpellant, liema informazzjoni qed tiġi investigata.