MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 816 It-Tlieta, 19 ta' Novembru, 2002 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 816

It-Tlieta, 19 ta' Novembru, 2002

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.01 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

It-Tlieta, 19 ta' Novembru, 2002

WERREJ

MINUTI 650

KUNSENS GĦAL ATTI 650

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI 650

TQEGĦID TA' KARTI 655

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR L-UGWALJANZA BEJN IS-SESSI (IT-TIENI QARI)

EQUAILTY FOR MEN AND WOMEN BILL (SECOND READING) 656

AĠĠORNAMENT 679

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 682

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 815 li saret fil-18 ta' Novembru, 2002 ġew konfermati.

KUNSENS GĦAL ATTI

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): Ninforma lill-Kamra li l-President ta' Malta għoġbu jagħti l-kunsens tiegħu għal:

Att Nru XXV ta' l-2002 - Att ta' l-2002 dwar il-Metroloġija.

MISTOQSIJIET - TWEĠIBIET ORALI

PAZJENTI BARRANIN

L-ONOR.

DOLORES CRISTINA staqsiet lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' il-Ministru jgħid jekk jeżistux sistemi biex jiġi assigurat li pazjenti barranin bl-obbligu li jħallsu għas-servizzi mediċi li jkunu ngħataw fl- isptarijiet tal-gvern, fil-fatt iħallsu dak kollu minnhom dovut?

ONOR.

LOUIS DEGUARA (Ministru tas-Saħħa): Illum fl-isptar San Luqa hemm sistemi li jiżguraw li pazjenti barranin ikunu ħallsu ta' dak kollu dovut għal servizzi mediċi li jkunu ngħataw ġewwa l-isptar stess.

• Hemm sistema ta` depożiti li jitħallsu qabel jingħata s-servizz u oħrajn li jitħallsu wara li jingħata s-servizz;

• Mad-dħul ta` pazjent barrani fl-Isptar San Luqa, il-familjari tiegħu jintalbu jmorru fil-billing section sabiex jiddiskutu il-mod tal-ħlas;

• Meta pazjent barrani jkun inxurjat, l-insurance barranija tiġi mitluba tibgħat fax biex tikkonferma li tidħol responsabbli għall-ħlas tal-kont ta` l-isptar;

• Meta pazjent barrani jkun ħiereġ mill-isptar, jinħariġlu kont u jintalab iħallas l-ammont dovut bi flus kontanti, b'cheque jew bi credit card;

• Meta pazjent barrani ma jkollux flus fuqu sabiex iħallas il-kont, huwa jiġi mitlub jiffirma dikjarazzjoni li huwa jaċċetta li jħallas il-kont; u

• Kwalunkwe kont li ma jitħallasx mat-tluq ta` pazjent barrani mill-isptar, jiġi segwit mis-sezzjoni tar-revenue sakemm isir il-ħlas dovut.

NAXXAR - DRENAĠĠ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Michael Farrugia) staqsa lill- Ministru tas-Saħħa: Jista' il-Ministru jieħu l-passi meħtieġa biex jara li l-insetti li huma riżultat ta' fawran ta' drenaġġ fil-plot li qed tinbena kantuniera bejn Triq il-Parroċċa u Triq San Pawl, in-Naxxar, jiġu kkontrollati?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Mill-investigazzjonijiet li saru mill-uffiċjali tad- dipartiment tas-saħħa pubblika fi plot li qiegħda fi Triq il-Parroċċa, in- Naxxar, kantuniera ma` Triq San Pawl, jirriżulta li kien hemm diversi tnixxijiet ta` drenaġġ li qegħdin jikkontribwixxu għal tali inkonvenjent.

Diġa` ttieħdu l-passi neċessarji dwar ħafna minn dawn id-difetti, tant li saru t-tiswijiet fuq is-sistema tad-drenaġġ ta` diversi residenzi fil- viċin.

Baqa` biss nixxiegħa waħda li dwarha qed isir l-istħarriġ meħtieġ biex jiġi allokat l-għajn.

Fir-rigward ta` insetti fil-plot indikat intbagħat avviż lis-sid biex dan ineħħi l-ilma li nġema', b'mod partikolari wara x-xita li għamlet.

PULIZIJA - HOLD-UPS

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Adrian Vassallo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm saru hold- ups din is-sena u kemm minnhom ġew solvuti?

X'weħlet kull persuna li ttellgħet il-qorti fuq reati simili?

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni) (f'isem il- Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent): Ninsab informat li bejn Jannar u Ottubru 2002 il-pulizija kellha 30 rapport ta` hold-ups, filwaqt li fl- istess perijodu l-pulizija solviet 19-il każ.

Tlieta minn dawn kienu seħħew is-sena l-oħra filwaqt li tnejn mis-16 ma kenux seħħew imma kienu każi ta` rapporti foloz.

Dawn il-każi għadhom ma ġewx deċiżi.

ETC – QTUGĦ MIR-REĠISTRU TAX-XOGĦOL

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Adrian Vassallo) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid kemm hemm persuni li kienu jirreġistraw għax-xogħol u nqatgħu mir-reġistru din is-sena u għaliex?

ONOR.

ĊENSU GALEA (f'isem il-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li jien tajt għall-mistoqsija parlamentari 35399.

PACEVILLE - REATI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Adrian Vassallo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm saru reati ġo Paceville u fl-area tal-madwar din is-sena?

X'kienu r-reati rrapportati?

ONOR.

ĊENSU GALEA (f'isem il-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent): Ninsab informat illi bejn Jannar u Ottubru 2002 il-pulizija kellha 1,568 rapport ta` reati li seħħew fl-area ta` San Ġiljan, li 398 minnhom jidhru li seħħew ġewwa Paċeville.

Dawn kienu jinkludu attentati ta` offiżi, offiżi fuq il- persuna, ksur tal-bonordni, ħsarat, frodi, omiċidju u serq.

UE – DELEGAZZJONIJIET MINN BARRA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Adrian Vassallo) staqsa lill- Ministru għall-Affarijiet Barranin: Jista' il-Ministru jgħid kemm swew flus lit-taxpayer Malti d-delegazzjonijiet li ġew Malta minn pajjiżi membri u oħrajn applikanti għad-dħul fl-Unjoni Ewropea s-sena l-oħra u din is- sena?

Jista' il-Ministru jgħid x'ħallas għal kull żjara u għaliex?

ONOR.

ĊENSU GALEA (f'isem il-Ministru għall-Affarijiet Barranin): Ma narax il-ħtieġa li tinġabar l-informazzjoni mitluba sakemm l-Onor.

Interpellant ma jagħtinix raġuni konvinċenti biex inqabbad lill-uffiċjali fil-ministeru tiegħi jiddedikaw ħin sostanzjali sabiex ifittxu l- informazzjoni neċessarja biex tkun tista' tingħata r-risposta.

Ninforma lill-Onor.

Interpellant li daparti tal-ministeru tiegħi, l-infiq kollu konness ma' delegazzjonijiet li ġew Malta minn pajjiżi membri u oħrajn applikanti għad-dħul fl-Unjoni Ewropea s-sena l-oħra u din is-sena kienu dejjem fil-limiti ta' l-estimi finanzjarji tal-ministeru tiegħi għas- snin relevanti.

F'dawn l-okkażjonijiet tiġi estiża l-ospitalita' tal-Gvern Malti ġieli mill-ministeru ta' l-affarijiet barranin u ġieli minn ministeri oħra, skond iċ-ċirkostanzi partikolari ta' kull każ.

Għaldaqstant l- informazzjoni li qed jitlobni l-Onor.

Interpellant ma tistax tinġabar b'mod komprensiv u akkurat mill-ministeru tiegħi.

Nixtieq inżid ukoll li r-riferenza magħmula mill-Onor.

Interpellant biex jipprova jieħu vantaġġ politiku dwar kemm swew flus lit-taxpayer Malti dawn id-delegazzjonijiet li ġew Malta hija żejda.

Il-gvern huwa kommess li jitlob lill-poplu Malti li jiddeċiedi permezz ta' referendum dwar is- sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, liema referendum l-oppożizzjoni Laburista lanqas għandha d-diċenza li tirrispetta.

Għalhekk se jkun il- poplu Malti stess li jiddeċiedi jekk dan l-infiq kienx floku jew le permezz ta' dan ir-referendum.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Ma jħossx il-Ministru li bir-risposta li ta qed jikkontradixxi lilu nnifsu ladarba ma ndikax kemm hi din in-nefqa?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, din hija domanda li jsiru diversi bħala f'din il-Kamra u min jagħmel dawn it-tip ta' domandi għandu l-mezzi li jivverifika u jkollu aktar dettall dwar l-informazzjoni li jkun qed jitlob permezz tal-public accounts committee.

Madankollu f'din ir-risposta qed jingħad li l-infiq li sar ma qabiżx il- limitu ta' nfiq stabilit fil-budget għall-iskop partikolari matul is-sena.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Sur President, fir-risposta ntqal li parti minn dawn l-ispejjeż tħallsu minn ministeri oħra.

Il-Ministru ma jafx li meta tintalab din it-tip ta' informazzjoni, anke fil-PAC, dan it-tagħrif ma jingħatax?

Allura kif jippretendi li l-poplu se jkun informat dwar kemm kienet in-nefqa li saret biex delegazzjonijiet jiġu f'pajjiżna u jagħmlu promozzjoni għall-isħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, ma rridx nidħol f'dibattitu pero' ikolli ngħid li d-domanda ma titkellimx dwar xi delegazzjoni partikolari u allura diffiċli li l-informazzjoni tingħata kif mitluba.

Nerġa' nirrepeti li jekk hemm xi diffikulta' dwar xi nfiq partikolari, il-post adattat fejn dan jista' jiġi vverifikat huwa l-public accounts committee.

(Interruzzjonijiet)

Lili li jdejjaqni mhux id-domanda as such imma li jkun hawn min donnu jrid jagħti l-impressjoni lill-poplu Malti li nefqiet għal safar ta' delegazzjonijiet mill-gvernijiet ta' Malta għal barra minn Malta u nefqiet għal visti f'pajjiżna minn barranin li jiġu jżuruna, bdew isiru biss f'dawn is-sentejn jew f'xi perijodu ieħor meta kien hawn il-Partit Nazzjonalista fil-gvern.

Kif inhu magħruf min kulħadd, anke għal kull pajjiż li jkun irid li jkollu relazzjonijiet mal-kumplament tad-dinja, iż-żjarat li jsiru minn dawn id-delegazzjonijiet ma jsirux bħala vakanza imma jsiru fl- interess tal-pajjiż li huma jkunu qed jirrappreżentaw.

Għalhekk ma nifhimx l-implikazzjonijiet tal-mod kif inhi imposta din id-domanda u domandi simili li jsiru ripetutament.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Sur President, jien għandi nifhem li l-interpellanza li għamel l-Onor.

Adrian Vassallo hija konforma ma' l-ordnijiet permanenti tal-Kamra, li lkoll kemm aħna obbligati li nosservaw.

Allura jikkonsidra l- Ministru li forsi jagħti t-tagħrif mitlub fi stadju ieħor, anke peress li kien hemm ministri oħrajn li rrispettaw talbiet simili u taw it-tagħrif?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, jekk hawn xi kliem li jiġġebbed aktar miċ- chewing gum f'dan il-parlament huma dawn l-imberkin ordnijiet permanenti tal-Kamra.

Naturalment tista' tkun is-Sedja stess li tagħti indikazzjoni lill-Onor.

Farrugia dwar x'inhuma l-implikazzjonijiet ta' l-istanding orders.

Naf li diversi drabi inti, Sur President, bħala Speaker ta' din il- Kamra, tajt interpretazzjoni ta' x'inhuma d-doveri u r-responsabbiltajiet li għandu kull ministru meta jkun qed iwieġeb id-domandi li jsirulu.

Inżid ngħid li d-domanda li qed inwieġeb għaliha hija numru 35,955 u m'għandix dubju li dan fih innifsu hu record tad-domandi li saru f'dan il- parlament.

Jien wieħed minn dawk li niftaħar li meta kont backbencher, kemm fuq in-naħa tal-gvern kif ukoll fuq in-naħa ta' l-oppożizzjoni, kont nagħmel numru sostanzjali ta' domandi għax m'għandix dubju li dan huwa l- mod kif deputat isir jaf ċerti affarijiet fuq d-distrett tiegħu u fl-istess ħin ikun qed jaqdi l-obbligi tiegħu f'dan il-parlament.

Pero' bl-istess mod jien konvint li dan huwa record ta' domandi li saru f'dak li huwa numru.

Jien konvint ukoll li kieku kellna mmorru naraw it-36,000 domanda li saru sal-lum insibu li 95% minnhom ingħataw ir-risposta fl-ewwel seduta, filwaqt li l-5% l-oħra ma ngħatawx risposta mill-ewwel minħabba ċerti ċirkostanzi, jew għax id-domanda tkun waslet tard jew minħabba diffikultajiet oħra.

Pero' b'mod ġenerali nafu li diversi ministri jirrispondu għad-domandi li jkollhom quddiemhom.

Sur President, iż-żmien li niġu f'dan il-parlament – jien ma kontx nagħmel parti minn dak il-parlament meta relattivament għal-lum meta n-numru ta' domandi li kienu jsiru kien limitat ħafna – u r-risposta għad-domandi tkun li mhux fl-interess tal-poplu li jkun jaf spiċċa u llum is-sitwazzjoni hija totalment differenti.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Sur President, ipermetttili nagħmel domanda lill- Ministru fuq id-dekasteru tiegħu.

Jista' jgħid jekk jitteħdux passi meta diversi kunsilli jaqbdu u jiddeċiedu huma li ċerti toroq jagħmluhom one-way – jien għandi lista ta' dawn it- toroq u nixtieq nagħtiha lill-Ministru privatament – mingħajr ma jitolbu l- parir tat-traffic control board?

Jien ma jidhirlix li xi ħadd li jiġi elett kunsillier f'daqqa waħda jsir jifhem f'dawn l-affarijiet!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Għalkemm din id-domanda hija totalment differenti minn dik oriġinali, xorta waħda se nweġibha għax hija importanti.

Fil-fatt ġieli saruli domandi simili fejn diversi membri ta' din il-Kamra staqsewni jekk ċerti signs fit-toroq kellhomx l-approvazzjoni jew le ta' l-awtorita' dwar it-trasport.

Lili din id-domanda tagħtini ċ-ċans biex għal darba oħra nenfasizza l-fatt li kunsill lokali, hu liema hu u hu fejn hu, m'għandu l- ebda dritt li jaqbad u jiddeċiedi li jdawwar u jqalleb is-sistemi tat- traffiku mingħajr l-approvazzjoni ta' l-awtoritajiet relattivi, xi ħaġa li sfortunatament tiġri b'mod ripetut.

Naturalment m'huwiex faċli li d-direttorat responsabbli mill-kontroll tat- traffiku jkun magħrraf mill-ewwel b'sitwazzjonijiet bħal dawn imma kull meta ġie informat, mill-ewwel ħa l-passi neċessarji.

Jekk l-Onor.

Interpellant jew xi membru ieħor ta' din il-Kamra jafu b'xi każi partikolari, nitlobhom jgħadduli l-informazzjoni ħalli nkun nista' ngħaddiha lill-awtorita' dwar it-trasport u jittieħdu l-passi neċessarji.

Nerġa' nenfasizza li l-ebda kunsill lokali waħdu m'għandu d-dritt u l-poter li jaqla', ibiddel u jqalleb is-sinjali tat-traffiku.

F'dan il-pajjiż għandna t-tentazzjoni wkoll – forsi din m'għandhiex x'taqsam ma'dak li qed ngħidu – li jekk ikollna xi tabella li tkun qed iddejjaqna quddiem il-bieb jew fit-triq, naqbdu u naqilgħuha.

Din is- sitwazzjoni m'hijiex aktar aċċettabli.

Fil-fatt l-istess awtorita' qed tikkonsidra li tagħmel pieni ħafna aktar ħorox milli hemm illum għal min jaqbad u jiddeċiedi li jagħmel dawn l-affarijiet.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Sur President, ħa mmur lura għall-mistoqsija oriġinali.

Jista' il-Ministru jgħid għala filwaqt li ministri oħra kienu trasparenti u wieġbu għal mistoqsijiet simili, il-ministru għall-affarijiet barranin m'huwiex qed jirrispetta din it-trasparenza u m'huwiex qed jagħti informazzjoni dwar infiq pubbliku?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: L-ewwelnett l-istess ministru għall-affarijiet barranin wieġeb li hemm partijiet mill-informazzjoni li qed jitlob l-Onor.

Interpellant li lanqas tista' tinġabar mill-ministeru tiegħu għax jista' jagħti l-każ li delegazzjoni barranija ma tkunx ġiet mistiedna tiġi Malta mill-ministeru tiegħu imma minn xi ministeru ieħor.

Naturalment tkun ġiet through il-protokoll normali tal-ministeru għall-affarijiet barranin għaliex dak il-ministeru jikkordina ż-żjarat ta' delegazzjonijiet barranin pero' mbagħad fir-rigward ta' spejjeż u affarijiet oħrajn ikunu mdaħħlin ministeri oħrajn.

Għalhekk li fir-risposta tiegħu, il-ministru għall- affarijiet barranin qed jgħid li m'huwiex possibbli li tingħata risposta għal dawn it-tip ta' domandi għax din l-informazzjoni trid tiġi minn ministeri oħrajn.

Jiena konvint li kieku l-ministeru għall-affarijiet barranin kellu jkollu domanda dwar xi delegazzjoni speċifika partikolari, kien ikun f'pożizzjoni li jagħti risposta preċiża.

MR SPEAKER: L-Onor.

Galea.

ONOR.

MARIO GALEA: Jien ukoll se mmur lura għall-mistoqsija oriġinali tiegħi li tikkonċerna l-ministeru għat-trasport u komunikazzjoni.

Ġieli ltqajt ma' każi fejn l-awtorita' għat-trasport tagħti permess biex isiru traffic calmers - dawk li nirriferu għalihom bħala sleeping policemen - u dawn ma jsirux skond il-qies u l-għoli li suppost isiru.

Jista' il- Ministru jgħid jekk wara li jingħata l-permess biex isiru dawn is-sleeping policemen, imurx xi ħadd biex jiċċekkjahom jew forsi dan ix-xogħol jaqa' taħt xi dipartiment jew awtorita' oħra?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Biex inkun onest miegħi nnifsi, ma naħsibx li wara li jingħata l-permess biex issir xi sleeping policeman jew traffic calmer oħra, imur xi ħadd min-naħa ta' l-awtorita' għat-trasport biex jivverifika jekk id-daqs partikolari jkunx inżamm skond dak impost oriġinarjament mill- istess awtorita'.

Dan bażikment jiġri għax huwa magħruf li hemm nuqqas ta' persuni biex ikunu jistgħu jagħmlu dan ix-xogħol.

Pero' jien nippretendi li kull kunsillier ikun elett biex suppost imexxi 'l quddiem il-lokalita' tiegħu u allura biex imexxi 'l quddiem id-drittijiet tal-persuni li jkunu joqogħdu f'dik l-istess lokalita'.

Il-kunsill lokali għandu jkun responsabbli biżżejjed biex dak li jagħmel, jagħmlu skond il-qisien u l- forom approvati.

Safejn jien informat, il-MEPA – u qabel il-planning authority - diġa' bagħtet il-karti neċessarji li jagħtu d-dimensions u l-qisien ta' x'inhuma l-forom ta' sleeping policemen jew miżuri oħrajn ta' traffic calmers li jridu jittieħdu.

Għalhekk nappella lill-kunsilli lokali li meta jiddeċiedu li jagħmlu dawn it-traffic calmers, jimxu ma' dawn il-kriterji.

M'hemmx dubju li wħud mill-kunsilli lokali ma jimxux ma' dawn il-qisien għax ġieli niltaqgħu ma' traffic calmers li biex taqbiżhom ikollok tagħmel il-high jump.

Hawnhekk l-appell tiegħi hu li l-kunsill lokali jassigura, anke fejn ikollu l-permess, li l-qisien ikunu miżmuma u t-traffic calmers ikunu mqiegħda kif suppost jitqiegħdu.

IMMIGRANTI ILLEGALI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Adrian Vassallo) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm inġabru immigranti illegali din is-sena?

Kemm ġew ripatrijati u minn liema pajjiż kienu?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent): Nirriferi lill- Onor. Interpellant għat-tweġiba li jien tajt għall-mistoqsija parlamentari 36593.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA; Il-bieraħ il-ministru tas-saħħa qal li kienu qegħdin isiru t-testijiet fuq tfal ta' immigranti klandestini li daħlu Malta biex dawn jibdew jintbagħtu fl-iskejjel tal-gvern.

Jista' il-Ministru jgħid jekk dawn it-tfal bdewx jattendu l-iskola?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Iva, dawn it-tfal bdew jattendu fl-iskejjel tal-gvern minn nhar it-Tnejn li għaddew, għalkemm irrid ngħid li l-kwestjoni ta' l- edukazzjoni hija faċli ħafna li titkellem dwarha imma mbagħad m'hijiex daqshekk faċli meta tiġi biex timplimentaha.

L-ewwelnett hawn min minn dawn it-tfal li qatt ma mar skola, jiġifieri trid tara kif se tintegrahom ġo l-iskejjel tagħna.

L-ewwel grupp ta' tfal bdew dan il-kors ta' edukazzjoni u ta' dan nirringrazzja lill-ministeru ta' l- edukazzjoni li kkopera ħafna f'dan il-qasam.

Kif qal il-ministru tas-saħħa stess, dawn it-tfal ġew screened qabel ma ntbagħtu fl-iskejjel.

Dan naturalment sar għal skopijiet ta' saħħa.

Tajjeb li sar hekk u tajjeb ukoll li lil dawn it-tfal naċettawhom fl-iskejjel tagħna.

Fil-fatt nixtieq li l- iskejjel kollha jkunu jistgħu joffru edukazzjoni għal dawn it-tfal għax għad hemm gruppi minn dawn it-tfal li għadhom ma ntbagħtux fl-iskejjel.

Nisperaw li dan isir fi żmien qasir.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu għat- Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru Censu Galea.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni) Mr Speaker, inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar vetturi second hand liċenzjati Malta bejn l-2000 u l- 2002, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari 36990; u

f'isem il-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra:

Kopja tal-ftehim dwar is-sigurta' soċjali bejn Malta u l-Olanda ffirmat fil-11 ta' Settembru 2001.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Minstru Ninu Zammit.

ONOR.

NINU ZAMMIT (Ministru għall-Agrikoltura u Sajd): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra:

Tabella li turi l-għadd ta' siġar tal-frott u dwieli importati mid- Dipartiment ta' l-Agrikoltura bejn l-1998 u l-2002, bi tweġiba għal mistoqsija parlamentari 36785.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR L-UGWALJANZA BEJN IS-SESSI

EQUAILTY FOR MEN AND WOMEN BILL

L-ordni għat-Tieni qari ġie moqri.

Ikompli mill-4 ta' Novembru, 2002 Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Rimarki?

Il-Ministru Josef Bonnici.

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Mr Speaker, jiena wkoll xtaqt nitkellem ftit dwar dan l-abbozz ta` liġi importanti li l- għan tiegħu huwa li jġib iktar 'il quddiem l-ugwaljanza għall-irġiel u għan- nisa, hekk li jiżgura li ma jkun hemm ebda diskriminazzjoni kontra xi ħadd minħabba fis-sess jew minħabba responsabbiltajiet li ġġib il-familja.

Qed ngħid li dan huwa abbozz importanti għax qed jittratta dwar prinċipju fundamentali ta' soċjeta` moderna li ma jkunx hemm din it-tip ta' diskriminazzjoni u fl-istess ħin ikun hemm dak kollu li jista' jsir biex il- familja jinkorraġiha b'mod li ma jkunx hemm diffikultajiet biex wieħed jaqdi d-doveri tiegħu li għandhom x'jaqsmu mal-familja.

Niftakru li l- familja hija n-nukleu tas-soċjeta` tagħna u hija element ewlieni fuq xiex il-fibra tas-soċjeta` tagħna hija bbażata.

Allura żgur li rridu nagħtu attenzjoni lil dan il-qasam, kif qed jagħmel dan il-gvern, b'mod li nsaħħu dak kollu li għandu x'jaqsam jew jista' jaffettwa l-familja.

Sur President, nixtieq nitkellem mill-aspett ekonomiku dwar l- opportunitajiet li nħolqu għan-nisa fl-ekonomija tagħna u dwar ir-riżors importanti ħafna li n-nisa jirriflettu fl-ekonomija tagħna, li fil-fehma tiegħu għad baqagħlu x'jiżviluppa.

Naħseb li waħda mill-iktar mill-ikatr bidliet importanti mill-apett ekonomiku saret proprju fl-1990 meta introduċejna riforma fis-sistema ta' l-income tax.

Qabel kien donnu kien hemm ċertu element ta` bias kontra li n-nisa jaħdmu tant li s-sistema tat- tassazzjoni kienet waħda inġusta għax kienet tgħaqqad is-salarju tal-mara miżżewġa ma' dak tar-raġel u allura s-salarju tal-mara kien jinqabad f'tax bracket ferm iktar għoli għax ovvjament l-income tagħha kien jiżdied ma' dak li kien qed jaqla' r-raġel.

Din kienet xi ħaġa inġusta li biha n-nisa kienu qed jiġu ttrattati bħala second class citizens u barra minn hekk kien qisu jfisser li mara qed toħroġ taħdem b'kapriċċ u għax toħroġ taħdem se jintaxxaha iktar milli se jintaxxa lir-raġel.

Hawn qiegħed dejjem nitkellem fuq mara miżżewġa.

Din kienet xi ħaġa li fil-fehma tiegħi kienet qed toħloq ċerti diffikultajiet għall-iżvilupp ekonomiku ta' pajjiżna.

Il-bidla fis-sistema tat-tassazzjoni kienet waħda li ppermetthiet li jkollok separate assessment għan-nisa miżżewġin, jiġifieri d-dħul tal-mara ma baqax jiġi mgħadud mad- dħul tar-raġel u beda jiġi trattat separatament.

B'hekk id-dħul tal-mara u dak tar-raġel setgħu jiġu ttrattati bl-istess rata ta' taxxa b'mod li spiċċat din id-diskriminazzjni kontra nisa miżewġin li qed jaħdmu.

Din kienet ilha ġejja mit-tmeninijiet meta anke fis-servizz pubbliku kien hemm sitwazzjoni fejn jekk mara tiżżewweġ ma tistax titibqa` tokkupa il-kariga li kellha qabel ma żżewġet.

Din kienet ukoll diskriminazzjoni tassew kerha u inġusta.

Dan m'ilux wisq żmien.

Qed nitkellmu fuq 15 jew 20 sena ilu.

Allura meta wieħed iqis dan jista` jinduna li saru ħafna bidliet importanti li wasslu biex jinħolqu iktar opportunitajiet.

Sur President, il-gvern immexxi mill-partit Nazzjonalsita kellu dejjem quddiemu l-element ta' opportuniajiet u ta` fiduċja fil-poplu tagħna u meta jagħmel għażla tkun waħda tajba u mhux tkun xi ħaġa li hija imposta kważi b'sistema ta' kmand li tpoġġi lil dak li jkun f'pożizzjoni li m'għandux għażla ħielsa x'jagħmel.

Huwa interessanti li naraw x'ġara fil-labour market mill-1990 'il hawn insibu li fl-1990, meta nbidlet is-sistema tat- tassazzjoni, kien hemm madwar 122,000 ruħ jaħdmu li minn 30,300 kienu nisa u 91,600 kienu irġiel.

Tul dawn l-aħħar 12-il sena - u qed nuża ċ-ċifri kif inhuma ppubblikati mill-istatistika ta' l-ETC għax il-labour force survey ma jmurx daqshekk lura - insibu li l-ammont ta` nisa jaħdmu minn 30,300 tela għal madwar 40,000.

Qed nitkellmu fuq żieda ta' 10,000 persuna.

Jiġifieri l-ammont ta` nisa jaħdmu tela' b'terz jew bi 33% milli kien dak iż-żmien.

Dan jindika l-progress li sar u naħseb li parti minnu huwa wkoll dovut għall-bidla li saret mill-aspett tas-sistema ta' tassazzjoni.

Jekk inħarsu lejn iċ-ċifri ta` l-irġiel insibu minn 91,600 dan l-ammont tela' għal 97,198.

Jiġifieri żdied bi kważi 7,000.

Hawnhekk għandna sitwazzjoni interessanti li f'dawn l-aħħar 12-il sena n-numru ta' rġiel li żdiedu fuq is-suq tax-xogħol fil-fatt huwa inqas min-numru ta' nisa li żdiedu fis-suq tax-xogħol.

Dan ukoll huwa dovut mhux għaż-żieda naturali li jkun hemm kull sena – u llum qed ikun hemm proporzjoni viċin ta` nisa u rġiel li jidħlu fil-labour market.

Pero` qegħdin insibu l-parteċipazzjoni tan-nisa żdiedet, u m'hemmx dubju li din tirrifletti awgurju tajjeb u sitwazzjoni ta' iktar opportunitajiet.

Din tirrifletti wkoll sitwazzjoni li qed twassal biex il-mara jkollha involviment iktar fis-soċjeta` tagħna u huwa interessanti kif ir-rata ta' parteċipazzjoni tal-popolazzjoni nisa minn 26% fl-1990, illum telgħet għal 31%.

Dan huwa avvanz tajjeb fiċ-ċirkostanzi tagħna.

Naturalment wieħed irid jistaqsi: Imma dan huwa biżżejjed?

Kif jippaguna ma' pajjiżi oħra?

Fil-verita` jekk tħares lejn pajjiżi li huma iktar avvanzati ekonomikament, issib li r-rata ta' parteċipazzjoni tan-nisa hija ikbar minn dik ta' Malta.

Fil-fatt jekk tħares lejn l-average ta' l-Ewropa ssib li l- parteċipazzjoni tan-nisa hija madwar 51%.

Jiġifieri nofs in-nisa tal- working age fl-Ewropea qegħdin jipparteċipaw fis-suq tax-xogħol, mentri f'Malta ir-rata hija ta` 31%.

Din hija riflessjoni tal-livell ta' żvilupp ta' pajjiżna wkoll.

Iktar ma jkollok soċjeta` li avvanzata iktar issib li għandek opportunitajiet li wieħed jista' jipparteċipa fihom, kemm fuq livell ta' full time kif ukoll fuq livell ta' part-time għax m'hemmx dubju li n-nisa għandhom forsi iktar tendenzi li jipparteċipaw fuq livell ta' part-time milli ta' full time għax għandhom xogħol ieħor li huwa wkoll importanti ħafna li huwa dak ix-xogħol li semmejt iktar kmieni li għandu x'jaqsam mal-familja.

Pero` m'hemmx dubju li hemm ċertu żmien li l-omm ma tkunx tista' tkompli bil-karriera tax- xogħol.

Jekk wieħed iħares lejn l-aħħar ċifri tal-labour force survey ta` Ġunju, 2002 isib li waqt li l-ammont ta` rġiel jaħdmu part-time kien ta` 4,300, dak tan-nisa kien ta' 8,700.

Dan ifisser li l-ammont tan-nisa li jaħdmu part-time huwa madwar 19% ta` l-amont tan-nisa kollha li qed jipparteċipaw fis-suq tax-xogħol waqt li dak ta` l-irġiel huwa madwar 4%.

Dan huwa indikatur ieħor li jirrifletti li fix-xogħol part-time ħafna drabi iktar jista' jkollok flessibbilta` biex tagħmel iktar minn ħaġa waħda, inkluż dak tax-xogħol daqshekk importanti tal-familja.

Sur President, jiena m'iniex se ntawwal pero` nixtieq ngħid li din hija liġi importanti għal pajjiżna.

Huwa importanti li nasserixxu li m'għandux ikun hemm diskriminazzjoni fuq bażi ta' sess.

Huwa importanti wkoll li nasserixxu li jridu jinħolqu iktar opportunitajiet biex ikun hemm il- faċilita` għan-numru kbir ta' nisa li għadhom mhux qegħdin jipparteċipaw fis-suq tax-xogħol.

Jekk aħna għandna 31% u l-medja ta' l-Ewropa hija 51% bħala participation rate, din tfisser ukoll li hemm parti sostanzjali mill- popolazzjoni tan-nisa f'pajjiżna li llum għar-raġuni jew oħra mhux jipparteċipaw.

Sakemm ir-raġuni tkun l-għażla tagħhom li ma jridux jipparteċipaw u jridu jokkupaw ruħhom mod ieħor, dik l-għażla tagħhom għanda nirrispettawha.

Pero` tajjeb li ngħidu li għandu jkun hemm iktar opportunitajiet, u dan jista' jiġi billi jkollna rata ta' tkabbir ekonomiku iktar qawwija biex jinħolqu dawn l-opportunitajiet.

M'hemmx dubju li l-parteċipazzjoni tan-nisa, b'mod partikolari, tiċċaqlaq skond ir-ritmu ekonomiku, skond il-business cycle.

Fil-fatt fil-graph li għandi u li se npoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra wieħed jista` jara li l- parteċipazzjoni tul dawn l-aħħar tnax-il sena ma żdiditx b'mod linjari, jiġifieri straight line increase minn sena għal sena, imma daqqa żdiedet bi ftit iktar u daqqa żdiedet bi ftit inqas.

Din hija xi ħaġa li nosservaw f'pajiżi oħra.

Meta jkollok rata ta' tkabbir ekonomiku iktar qawwija u hemm iktar opportunitajiet hemm it-tendenza li jkollok iktar nisa jipparteċipaw fis-suq tax-xogħol u l-participation rate tiżdied iktar.

Meta għandek inqas opportunitajiet jiġri bil-maqlub għax peress li jkun hemm inqas opportunitajiet, inqas nisa jitħajru jipparteċipaw fis-suq tax-xogħol u allura jkollok fluctuation fir-rata ta' parteċipazzjoni skond iċ-ċiklu ekonomiku li jkollok fil-pajjiż.

Din qed ngħidha għax tirifletti l-fatt li n-numru ta' nisa li jistgħu jipparteċipaw fl-ekonomija tagħna huwa influwenzat minn kemm l-ekonomija tagħna qiegħda tikber.

Jekk l-ekonomija tagħna qiegħd tikber b'mod iktar mgħaġġel allrua qed ikun hemm iktar opportunitjaiet u dan iwassal ukoll biex in-numru ta' nisa li jaħdmu fl- ekonomija tagħna iktar jiżdied.

Sur President, hemm element ieħor li huwa importanti ħafna.

Dan huwa l- element ta' l-edukazzjoni.

M'hemmx dubju li għal ħafna snin in-numru ta' studenti fis-settur terzjarju tas-sistema edukattiva tagħna kien ferm ristrett u dan kien iwassal biex kien ikollok ferm inqas parteċipazzjoni ta' nisa f'dak il-livell terzjarju milli għandek illum.

Illum, għall- grazzja t'Alla għandek kważi ammont indaqs ta' rġiel u nisa, u dan qed iwassal biex ikollna iktar nisa kwalifikati li meta joħorġu għas-suq tax- xogħol ikunu jistgħu jagħmlu xogħol ta' livell ogħla milli kienu jagħmlu fil-passat.

Dan huwa tajjeb għal pajjiżna.

Imma tajjeb li ngħid li fost in- nies li jaħdmu f'pajjiżna, 9.5% mill-irġiel u 14% tan-nisa għandhom edukazzjoni terzjarja.

Meta wieħed iqabbel dawn iċ-ċifri ma` ta` l-Ewropa jsib li għadna lura għaliex fl-Ewropa 22% ta' l-irġiel u 19% tan-nisa li jaħdmu li għandhom edukazzjoni terzjarja.

Dan jirrifletti li għadna ma' lħaqniex il-livell ta` l-edukazzjoni terzjarja li huwa indikat f'pajjiżi oħra kemm ta' l- irġiel kif ukoll tan-nisa fis-suq tax-xogħol.

Għalhekk huwa tajjeb li dan il-gvern qed ikompli jinvesti fis-sistema terzjarja ta' l-edukazzjoni tagħna biex b'hekk mhux biss inkunu nistgħu noħolqu iktar opportunitajiet ta' xogħol pero` jkollna iktar opportunitajiet ta' livell ogħla li minnu jiggwadanja pajjiżna kollu.

Sur President, nagħlaq billi nawgura li dan l-abbozz jgħaddi minn din il- Kamra bis-support taż-żewġ naħat.

Naħseb li dan huwa abbozz li qed ipoġġi l- importanza li ma jkunx hemm diskriminazzjoni u fl-istess ħin jittieħdu miżuri biex ikollna kemm jista' jkun parteċipazzjoni tan-nisa fl-aspetti kollha tal-ħajja, mhux inqas fl-aspett ekonomiku li jwassal biex finalment l-istandard of living tal-pajjiż ikun jista' jogħla.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

Il-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni.

ONOR.

ĊENSU GALEA: Mr Speaker, dan l-abbozz ta` liġi li għandna quddiemna jitkellem dwar il-ħtieġa li jġib iktar 'il quddiem l-ugwaljanza għall- irġiel u għan-nisa u jiżgura li ma jkun hemm ebda diskriminazzjoni kontra xi ħadd minħabba fis-sess.

Dan l-abbozz ta` liġi qed jippromwovi l- ugwaljanza bejn il-pożizzjonijiet differenti li rnexxiela tieħu s-soċjeta` fl-oqsma differenti tal-ħajja b'mod li jiġi assigurat li l-fatt li inti mara jew li inti raġel ma jagħmilx differenza kemm-il darba inti kapaċi tagħmel dak ix-xogħol partikolari li xi ħadd jistenna mingħandek.

Sur President, wieħed irid jara jekk minbarra l-ħteġijiet leġislattivi hemmx ukoll elementi oħra li jmorru ferm 'il bogħod mill-istess liġijiet li jista' jkun hemm fil-pajjiż biex dak li jkun jew dik li tkun jaraw li d- drittijiet tagħhom ikunu mħarsa kontinwament.

Waħda mill-ewwel affarijiet li wieħed irid jirrifletti dwarha u li tmur 'il bogħod mil-leġislazzjoni hija l-attitudni tagħna l-Maltin meta niġu biex nittrattaw lilna nfusna, u dan mill-mument tat-twelid.

Qed ngħid mill-mument tat-twelid għax meta nkunu qegħdin nikbru jew ninbidlu mit-tfulija għaż-żgħożija mbagħad għall- eta` iktar matura rridu naraw f'liema ambjent inkunu qegħdin ngħixu sa minn dakinhar li nitwieldu.

F'ċertu sens fiż-żmenijiet tal-lum meta ħafna koppji jkunu jafu minn qabel jekk hux se jkollhom tifel jew tifla wieħed irid jara wkoll l-attitudni tagħna lejn il-ħajja.

M'għandix dubju li kull membru ta' din il-Kamra għadda mill-esperjenza hu nnifsu li jiltaqa' ma' ġenituri li kellhom it-tieni jew it-tielet tarbija u jgħidulu li xtaqu li kellhom tifel imma tifla reġa` kellhom, jew inkella bil-maqlub xtaqu tifla u kellhom tifel.

Fl-opinjoni tiegħi dan jibda juri l-mod ta' kif aħna nħarsu lejn il-possibbiltajiet differenti li għandna u li se jkollna 'l quddiem meta niġu biex niffaċċjaw il-kumplament tal-ħajja.

Jekk din it-tarbija tgħix fl-ambjent ta' familja fejn il-missier jew l-omm jew t-tnejn jibdew juru mill-bidunett li huma xtaqu tifel minflok tifla jew tifla minflok tifel allura żgur li minn dak iż-żmien nibdew inħarsu b'mod negatttiv lejn kif niffaċċjaw id-diffikultajiet tal-ħajja minħabba l-mod ta' kif konna kkondizzjonati mill-ġenituri tagħna.

Allura jiena naħseb il- promotion ta' l-ugwaljanza tibda proprju minn dakinhar tat-twelid.

Aħna bħala ġenituri rridu nassiguraw li jkun xi jkun is-sess ta` dik it-tarbija li titwieled irridu nħarsu lejha bla ebda distinzjoni u bla ebda differenza.

Naturalment forsi l-element ta' kif inħarsu lejn it-tarbija li tkun twieldet fl-ambitu tal-familja tagħna, iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed tonqos.

Pero` nafu wkoll iktar ma mmorru lura fiż-żmien iktar nistgħu nifhmu kif parti mis-soċjeta` tagħna kienet tħares lejn it-twelid ta' tarbija.

Sur President, fiż-żmenijiet l-imgħoddija fis-soċejta` tagħna kien hawn l- idea li ċertu xogħol irid isir mill-irġiel biss.

M'iniex qed nitkellem dwar xogħlijiet li huma xogħlijiet iktar riċenti, imma qed nitkellem dwar xogħlijiet iktar tradizzjonali li huma marbutin b'mod partikolari ma' xogħol fiżiku.

Fil-fatt iktar ma mmorru lura fiż-żmien iktar wieħed seta` jara l-element li kien aħjar li jkollok tifel milli jkollok tifla.

Pero` illum iktar qed nifhmu li fil-fatt m'għandux ikun hemm distinzjoni bejn jekk min jitwieled hux tifel inkella tifla għax ma nistgħux inħarsu lejn il- kapaċitajiet ta' persuna sempliċiment mil-lat ta` jekk dik il-persuna hiex kapaċi ġġorr u timxi b'ċerti piżijiet fuq spallejha għal distanzi twal.

M'għandix dubju li b'mod ġenerali raġel huwa kapaċi aktar minn mara li ġġorr ċerti piżijiet tqal għal distanza twila.

Imma dan ma jfissirx u m'għandux ifisser li dak li jkun għandu jipprova jkollu iktar subien milli bniet sempliċiment għax hemm xi ħaġa li trid tinġarr minn banda għall-oħra.

Irrid ngħid - u dan huwa fatt li ma nistgħux niċħduh - li kien hemm setturi tal-poplu Malti li kienu jagħmlu evalwazzjoni ta` x'inhu l-aħjar li jkollok, jekk hux tifel jew tifla, skond ix-xogħol li fih tkun involuta l-familja.

Dan kien jgħodd iktar fiż-żmenijiet meta x-xogħol kif nafuh illum, jiġifieri li wieħed imur jaħdem f'uffiċċju jew f'fabbrika ma tantx kien jeżisti.

Kien jeżisti iktar l-element ta' gruppi ta' membri ta' l- istess familja li jagħmlu xogħlijiet partikolari, ħafna drabi marbutin max- xogħol tar-raba' u ta' kostruzzjoni li huma xogħlijiet marbutin mas-saħħa fiżika.

Allura wieħed, f'ċertu sens ikollu jaċċetta u jasal biex jgħid li dawk kienu r-relatajiet tal-ħajja.

Pero` dawk realtajiet tal-ħajja minħabba l-iżviluppi li seħħew u minħabba l-bidliet soċjali kbar li saru u li għadhom qegħdin isiru m'għadhomx iktar aċċettati.

Illum wieħed jasal biex jgħid li hu x'inhu x-xogħol li jkun qed jagħmel il- missier u hu x'inhu x-xogħol li tkun qed tagħmel l-omm, naħseb li almenu fl-element tal-familja iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed nifhmu li l-ulied mhux bilfors jieħdu x-xogħol li tradizzjonalment tagħmel il-familja tagħhom.

Naturalment imbagħad għadek issib l-eċċezzjonijiet għax sal-lum għadek issib ġenituri li għadhom ma jridux jaċċettaw li wliedhom jagħmlu xogħol differenti mix-xogħol li tradizzjonalment tagħmel il-familja tagħhom, pero` żgur li iktar ma jgħaddi ż-żmien, din il-mentalita` iktar qed tinbidel, u qed tinbidel b'mod drastiku.

L-istess nistgħu ngħidu għal dawk il-familji li ma jkollhomx ċertu livell ta' edukazzjoni.

Huwa veru li llum lanqas jekk trid, ma tistax ma tibgħatx lil uliedek l-iskola minħabba li t-tagħlim edukattiv huwa obbligatorju sa meta t-tfal ikollhom 16-il sena, pero` llum anke dawk il-ġenituri li huma illitterati u li ma kenux imorru skola meta kienu għadhom żgħar qed iħossu r-responsabbilta` li lil uliedhom jagħtuhom it-tagħlim edukattiv li għandhom bżonn, irrispettivament minn jekk dawn l-ulied humiex subien jew bniet.

Sa ftit għexieren ta' snin ilu, f'pajjiżna rari kont issib nisa li jaħdmu barra mid-dar, u jekk stess kont tiltaqa' ma' xi ftit nisa li kienu jaħdmu, ħafna drabi dawn kienu jagħmlu xogħol tradizzjonali minn ġewwa djarhom stess, bħal ngħidu aħna xogħol tal-bizzilla, li mbagħad kienu jbigħuh żwieġhom jew membri oħra tal-familja.

Issa hawnhekk nixtieq nagħmel parentesi żgħira billi ngħid li forsi sal-lum is-soċjeta` għadha m'hijiex tirrikonoxxi biżżejjed ix-xogħol li l-mara tagħmel ġewwa d-dar, u jeħtieġ li tirrikonoxxih ferm iktar.

Iktar ma pajjiżna beda jindustrijalizza ruħu, is-soċjeta` Maltija iktar bdiet taċċetta li l-mara toħroġ mid-dar għal numru ta' sigħat biex tagħmel ċertu xogħol, speċjalment xogħol fil-fabbriki.

Fl-istess żminijiet f'pajjiżna beda jiżviluppa wkoll il-qasam tat-turiżmu, li beda joħloq numru sostanzjali ta' mpjiegi, u għalhekk is-soċjeta` Maltija bdiet taċċetta li l- mara toħroġ taħdem anke biex tagħmel xogħol marbut mal-lukandi, speċjalment xogħol ta' tindif.

Fil-fatt għal numru ta' snin ħafna min-nisa Maltin kienu jagħmlu biss xogħlijiet relatati ma' l-oqsma tat-turiżmu u ta' l- industrija, pero` meta mbagħad bdew isiru ċerti bidliet fil-qasam edukattiv, speċjalment meta l-iskola saret obbligatorja sa ma wieħed ikollu 16-il sena u mhux iktar 14-il sena, iktar beda jkun hemm tfajliet li bdew jiksbu ċertifikati, liema ċertifikati qabel kienu jiksbuhom biss il- ġuvintur, u allura ftit ftit iktar beda jiġi aċċettat li n-nisa jagħmlu xogħlijiet differenti mix-xogħlijiet tradizzjonali li kienu jagħmlu qabel.

Kif jidhirli li ssemma matul dan id-dibattitu, illum ninsabu f'sitwazzjoni fejn in-numru ta' tfajliet li qed ikomplu l-edukazzjoni terzjarja qed huwa ikbar minn dak tal-ġuvintur, u allura, almenu f'dan il-qasam, illum ma nistgħux ngħidu li teżisti diskriminazzjoni kontra n-nisa, anzi għall- kuntrarju, nistgħu ngħidu li n-nisa għaddew lill-irġiel f'dak li hu livell ta' edukazzjoni.

Fil-bidu li l-istudenti tas-sess femminili bdew jattendu l-universita`, dawn kienu jagħżlu korsijiet li għandhom x'jaqsmu mal-qasam edukattiv.

Fil- fatt sa ftit ilu f'pajjiżna kien hawn biss perit mara waħda u avukatessa waħda, pero` llum jekk wieħed jara kemm nisa qed jattendu korsijiet tal- liġi, għal biex jilħqu periti u għal biex jilħqu tobba jsib li iktar min- nofs il-persuni li qed jattendu għal dawn it-tip ta' korsijiet huma tas- sess femminili.

Jien m'għandix dubju li mara li jkollha ċerta professjoni, bħal ngħidu aħna ta' perit, tista' ssib ċerti diffikultajiet meta tmur fuq xi sit ta' kostruzzjoni, anke għax ħafna drabi meta l-bennejja jaraw quddiemhom perit mara jistgħu jgħaddu xi kummenti, pero` jien persważ li kwalunkwe perit mara hija kapaċi li tegħleb dawn id-diffikultajiet u tasserixxi ruħha għal dak kollu li tirrikjedi l-professjoni ta' perit daqs raġel, jekk mhux iktar, u dan qed ngħidu mill-esperjenza.

Fortunatament illum qed naraw li ftit ftit din il-mentalita` qed tinbidel ukoll u iktar ma qed jgħaddi ż- żmien, il-ħaddiema li jaħdmu fil-qasam tal-kostruzzjoni iktar qed jidraw l- idea u jaċċettaw il-fatt li perit tista' tkun ukoll tas-sess femminili.

Infatti llum il-periti nisa m'għadhomx jiltaqgħu daqs qabel ma' nies li jipprovaw jirredikolaw id-deċiżjonijiet tagħhom sempliċement minħabba li għandhom sess femminili.

Madanakollu ħadt pjaċir ninnota li l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed jipprovdi li persuna tista' tipproċedi kontra min ikun abbuża minnha, wera nuqqas ta' rispett lejha jew saħansitra rredikolaha.

Mr Speaker, biex nittrattaw lil kulħadd indaqs irrispettivament mis-sess tiegħu, l-ewwel ma rridu nitgħallmu huwa li nirrispettaw l-opinjonijiet ta' xulxin.

Jekk jien m'iniex kapaċi nirrispetta l-opinjoni ta' ħaddieħor u jekk m'iniex kapaċi naċċetta li xi ħadd jista' jkollu opinjonijiet li huma differenti għal kollox minn tiegħi - u hawnhekk m'iniex qed nirriferi għall- opinjonijiet differenti li jeżistu fil-politika - allura jkun impossibbli li nuri rispett verament lejn dak li jkun.

Fl-opinjoni tiegħi, l-ewwel ma rridu nenfasizzaw meta nitkellmu dwar il-ħtieġa li jkun hemm ugwaljanza bejn is-sessi hija li lkoll kemm aħna għandu jkollna l-kapaċita` li nirrispettaw lil xulxin.

Irrid ngħid ukoll li d-diskriminazzjoni mhux biss tista' ssir minn raġel kontra mara jew inkella minn mara kontra raġel imma tista' ssir saħansitra minn persuni kontra persuni ta' l-istess sess.

Naħseb li xi darba jew oħra lkoll kemm aħna smajna b'każijiet ta' nisa li ttrattaw lil ta' taħthom b'mod differenti fuq il-post tax-xogħol, anke jekk dawn ikunu nisa bħalhom, u naturalment dan li qed ngħid japplika wkoll għall-irġiel.

Mr Speaker, fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna hemm klawsola partikolari li titkellem dwar is-self-employed.

Jekk wieħed iħares lejn ix- xogħlijiet tradizzjonali tagħna l-Maltin isib li hemmhekk iktar ikun hemm kooperazzjoni bejn l-irġiel u nisa.

Ix-xogħol li jsir jinqasam kif suppost, u mn'Alla jkun hekk, għax inkella l-vapur li jkunu qed imexxu jegħreq.

Il-bdiewa ta' pajjiżna forsi huma l-iktar nies konservattivi fis- soċjeta` Maltija, imma madanakollu huma fost l-iktar nies li jipprattikaw id-doveri u r-responsabbiltajiet li ġġib magħha l-ugwaljanza bejn is-sessi.

Fil-fatt meta wieħed jgħaddi minn ħdejn xi għelieqi, hemmhekk mhux biss jara jaħdem lir-raġel tal-familja imma wkoll lil martu u wliedu, meta ma jkunx hemm ukoll in-nannu u n-nanna!

B'hekk ix-xogħol jitqassam aħjar għax ir-responsabbiltajiet jinġarru minn kulħadd indaqs, u għalhekk nistgħu ngħidu li l-iktar parti tas-soċjeta` li hija meqjusa bħala konservattiva f'pajjiżna fir-realta` hija l-ikbar eżempju ta' ugwaljanza li għandu jkun hemm bejn raġel u mara, speċjalment f'dawk li huma responsabbiltajiet u doveri li dawn ikollhom jerfgħu.

Mr Speaker, fil-passat is-soċjeta` Maltija kienet inqas komplikata milli hi llum, pero` kellha wkoll ċertu mod kif tħares lejn il-ħajja.

Per eżempju, qabel kull membru tal-familja kien iġorr parti mir-responsabbilta` u mbagħad dawn kienu lkoll jibbenefikaw mill-ġid li jinħoloq.

Imma kif għedt diġa`, is-soċjeta` ta' llum hija iktar komplikata.

Illum ħafna mis-self- employed jimpjegaw persuni oħra magħhom, li ħafna drabi ma jkunux jiġu minnhom, u fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed jiddaħħal il-konċett li l-konjuġi tas-self-employed jitħallsu tax-xogħol li jagħmlu fil-business tar-raġel jew tal-mara.

Illum, peress li iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar qed jikber in-numru ta' nisa li joħorġu jaħdmu, iktar qed jikber il-kuntatt bejn in-nisa u l-irġiel fis-soċjeta` tagħna, pero` dan mhux biss qed iseħħ fuq il-postijiet tax-xogħol imma anke f'postijiet oħra, speċjalment f'postijiet ta' divertiment, u għalhekk l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna m'huwiex qed jitkellem biss fuq il-ħtieġa li jkun hemm ugwaljanza bejn is-sessi fuq il-postijiet tax-xogħol imma f'kull qasam ieħor tal-ħajja għax is-soċjeta` tagħna b'hekk biss tkun tista' timxi 'l quddiem.

Mr Speaker, inqas ma s-soċjeta` tagħna ddum biex tirrealizza li kulħadd għandu l-istess obbligi u drittijiet, iktar tkun tista' timxi 'l quddiem u l-poplu iktar ikun jista' jiġġieled biex jieħu d-drittijiet tiegħu jekk xi ħadd jipprova jnaqqashomlu.

Irrid ngħid ukoll li permezz ta' l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna kull persuna se tkun assigurata li d-drittijiet tagħha jkunu mħarsa, u f'każ li jitteħdilha xi dritt se jkun hemm modi biex din tingħata dak li hu tagħha.

Madanakollu min-naħa tagħna, għandna nkunu kapaċi li ma narawx biss x'obbligi għandu ħaddieħor lejna, kif ħaddieħor suppost jobdi lilna jew inkella kif ħaddieħor suppost ikun sottomess għalina, imma għall-kuntrarju għandna nassiguraw li ħadd ma jkun sottomess għal ħadd u li kulħadd jagħti sehmu b'mod ugwali u bla ebda distinzjoni.

Hekk kif matul is-snin li għaddew irnexxielna nnaqqsu distinzjonijiet oħra, hekk ukoll għandu jirnexxielna nnaqqsu jew neliminaw għal kollox id- distinzjonijiet abbażi ta' sess.

Grazzi.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Iktar rimarki, jekk jogħġobkom?

L-Onor.

Antoine Mifsud Bonnici.

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI (Segretarju Parlamentari): Mr Speaker, is- sehem tal-mara fl-ekonomija ta' pajjiżna m'huwiex mibni biss fuq il- kontribut finanzjarju produttiv li jagħtu dawk in-nisa li jissieħbu fis-suq tax-xogħol.

Fil-fatt huwa bil-wisq iktar evidenti l-kontribut li tagħti l- mara Maltija sabiex iżżomm il-familja soda u sabiex it-tessut soċjali jkun wieħed tali li jippermetti kontinwita`, sostenibbilta`, tisħiħ tal-valuri tas-solidarjeta` u għaqda, li tant jikkaratterizzaw lis-soċjeta` Maltija.

Mr Speaker, tajjeb li wieħed jirreġistra l-progress li għamlet il-mara Maltija fid-dinja tax-xogħol u fil-qasam ta' l-edukazzjoni.

Il- parteċipazzjoni tan-nisa fuq iż-żewġ aspetti kibret b'mod sostanzjali u x- xejriet riċenti qed jindikaw li dan il-progress qed iġib bidla fl- organizzazzjoni tax-xogħol, fil-kondizzjonijiet tax-xogħol u fl-istruttura u l-mobilita` tar-riżorsi umani fuq is-suq tax-xogħol.

Wieħed irid ifakkar ukoll fil-kontribut li n-nisa jagħtu fil-komunita` u sabiex jibnu sens ta' għaqda fil-komunitajiet tagħhom.

Il-parteċipazzjoni tan-nisa fil-kunsilli lokali, ix-xogħol volontarju li jagħmlu diversi nisa ma' anzjani, tfal, persuni b'diżabilita` huwa kollu xiehda tal-valur kbir u tad-dedikazzjoni li bosta nisa Maltin u Għawdxin jagħtu lis-soċjeta` Maltija.

Fl-isfond ta' dan il-kwadru, wara ħafna diskussjonijiet u konsultazzjoni, il-gvern ra li huwa f'pożizzjoni li jġib għall- approvazzjoni ta' dan il-parlament dan l-abbozz ta' liġi dwar l-ugwaljanza bejn is-sessi.

Mr Speaker, il-bieraħ il-Kap ta' l-Oppożizzjoni tkellem fid-dibattitu dwar din il-liġi.

Min bħali segwa dak kollu li qal seta' jikkonkludi li l- intervent tiegħu ma kienx l-iktar xi kritika ġustifikata per se lejn din il- liġi, iżda iktar kien monologu sħiħ biex jipperswadina li din il-liġi il- gvern qiegħed iressaqha fuq ordni u biex jogħġob lil Brussell.

Kieku wieħed kellu jgħodd kemm-il darba ssemmiet il-kelma Brussell fid-diskors tiegħu naħseb li ma kienx isib irkaptu.

Skond il-Kap ta' l-Oppożizzjoni din hija liġi oħra mressqa minn dan il- gvern għax kien imġiegħel minn Brussell.

Skond hu mhux veru li aħna nemmnu f'ugwaljanza vera bejn l-irġiel u n-nisa għax kieku konna nipproponu liġi aħjar minn din.

Fost affarijiet oħra huwa qal li din il-liġi hija nejja.

Iżda allavolja nejja l-oppożizzjoni se tivvota favur tagħha għax, kif qal l- Onor. Sant, fiha hemm affarijiet oħra li huma jaqblu magħhom.

Iżda hu wiegħed li jirranġahom għall-aħjar kemm-il darba jkunu fil-gvern , ħrafa oħra apparti oħrajn li nisimgħu mill-oppożizzjoni.

Mr Speaker, meta dan il-gvern qed iressaq din il-liġi quddiem dan il- parlament qiegħed iġib fis-seħħ wegħda elettorali oħra li għamel fl-aħħar elezzjoni.

Fil-programm elettorali kellna mniżżel li rridu ngħaddu liġi ġdida għall-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa.

U dak li qed nagħmlu llum f'dan il-parlament u ebda Brussell ma jidħol fin-nofs.

Mr Speaker, m'iniex se neżamina l-klawsoli tal-liġi, imma rrid nitkellem iktar fuq linji ġenerali dwar kif jaħsibha u fiex jemmen il-partit Nazzjonalista dwar l-ugwaljanza bejn is-sessi u kif dan it-twemmin tagħna ġie rifless fil-prattika speċjalment f'dawn l-erba' snin ta' dan il-gvern.

L-għan aħħari tal-politika tal-partit Nazzjonalista huwa li jinħoloq ambjent li fih kull Malti u Maltija jsibu l-milja tagħhom, jiżviluppaw il- potenzjal sħiħ tagħhom u jipparteċipaw b'mod sħiħ f'kull qasam tas-soċjeta` Maltija.

Il-partit Nazzjonalista huwa impenjat li jkompli jiżviluppa politika biex jiżdiedu u jitjiebu l-għażliet, biex tiġi mħarsa d-dinjita` tal-mara u tar-raġel filwaqt li tkun enfasizzata r-responsabbilta` tagħhom lejn familji iktar b'saħħithom.

Mr Speaker dawn l-erba' snin il-gvern irnexxielu jsaħħaħ is-sehem tal-mara Maltija fis-soċjeta` bid-diversi miżuri li huwa ħa favur il-mara u li bihom naqqas ħafna mid-diskriminazzjoni li kienet teżisti.

Il-gvern għamel hekk għax verament jemmen f'dak li għamel u mhux biex jingħoġob ma' Brussels.

Għall-partit Nazzjonalista s-soċjeta` Maltija tkun qed titlef ħafna jekk ma jkunx hemm is-sehem sħiħ tal-mara li ġġib magħha l-esperjenzi differenti minn ta' ħaddieħor.

Aħna nemmnu li l-għażla favur it-tisħiħ ta' sehem il-mara fis-soċjeta`hija wkoll għal uliedna.

Il-perspettiva ta' kif mara tħares u tasal għad- deċiżjonijiet hi differenti minn dik ta' raġel.

Għalhekk jekk il-mara tkun imxekkla milli tagħti s-sehem sħiħ tagħha ma nkunux qed nagħmlu l-aħjar għażla għal uliedna.

Il-partit Nazzjonalista jemmen li l-politika tiegħu trid tkun mibnija fuq opportunitajiet, fuq spazji ġodda, fuq kondizzjonijiet aħjar biex il-mara tkun tista' tagħti sehemha fis-soċjeta`.

Dan ma jgħoddx biss għall-politika iżda anke għas-sehem fis-soċjeta` ċivili fejn jingħata kontribut indispensabbli.

Dawn l-erba' snin ta' gvern Nazzjonalista huma l-ikbar ċertifikat u l-aqwa ċertifikat ta' l-avanz li għamlet il-mara Maltija f'kull qasam tas-soċjeta` tagħna.

Il-preżentazzjoni ta' dan l-abbozz ta' liġi dwar l-ugwaljanza huwa pass loġiku li qed jieħu dan il-gvern fil-kontest tal-politika tiegħu li huwa wettaq f'dawn l-erba' snin u fis-snin ta' qabel ukoll biex jippromwovi l-ugwaljanza bejn il-mara u r-raġel.

Għaldaqstant wieħed bilfors iħossu diżilluż meta jisma' dak li kellu xi jgħid jew inkella aħjar ma kellux xi jgħid fuq din il-liġi l-Kap ta' l- Oppożizzjoni l-bieraħ u żgur li ħadd m'hu se jagħti kredtu għall- allegazzjonijiet infondati tiegħu dwar Brussels u mhux Brussels.

Mr Speaker, il-partit Nazzjonalista jemmen li l-ugwaljanza bejn in-nisa u l- irġiel hija prinċipju fundamentali ta' pajjiż demokratiku fejn kemm bil- liġi kif ukoll fil-prattika kulħadd hu indaqs, bl-istess drittijiet u bl- istess obbligi.

Taħt gvern Nazzjonalista saru tibdiliet kbar f'dan il- pajjiż li qed iwasslu b'pass imgħaġġel biex jintlaħaq l-għan ewlieni.

Fl-1989 il-Prim Ministru Fenech Adami kien ħabbar il-politika tal-gvern biex jippromwovi l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel u biex jitwarrab kull għamla ta' diskriminazzjoni b'mod partikolari kontra n-nisa.

Fil-fatt iċ- ċirkolari maħruġa mill-uffiċċju tal-Prim Ministru fl-20 ta' Novembru 1989 kellha l-għanijiet biex jiġi aċċertat li l-ugwaljanza bejn in-nisa u l- irġiel tifforma parti integrali tas-soċjeta` u tal-kultura Maltija, biex in- nisa u l-irġiel igawdu mill-istess opportunitajiet u biex titjieb il-qagħda tan-nisa Maltin.

Fl-istess ċirkolari l-kapijiet tad-dipartimenti tal-gvern ingħataw direttivi biex jippromwovu l-ugwaljanza u fl-istess ħin tinqered d- diskriminazzjoni bejn nisa u rġiel.

Fost affarijiet oħra dawn id-direttivi kienu jgħidu li dak kollu li hu ta' importanza għan-nisa għandu jiġi kkonsidrat fit-tfassil ta' kull liġi u fit-twettiq tal-politika tal-gvern, li l-makkinarju nazzjonali għandu jkun konsultat qabel titfassal xi liġi, li għandu jiġi assigurat li l-lingwaġġ użat f'kull ċirkolari tas-servizz pubbliku jkun newtrali.

Id-direttivi kienu jgħidu li sejħiet għall- postijiet għandhom ikunu miftuħa għan-nisa u għall-irġiel u m'għandhomx jintalbu kwalifiki differenti mingħand applikanti nisa, li għandu jinħoloq l-ambjent neċessarju biex in-nisa jgawdu mill-istess opportunitajiet fil- proċess ta' promozzjoni u fit-teħid ta' deċiżjonijiet.

Fl-istess ċirkolari l-Prim Ministru kien ħabbar ukoll it-twaqqif tal- makkinarju nazzjonali dwar in-nisa bil-għan li jaħdem għall-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel.

Il-makkinarju nazzjonali kien jikkonsisti f'dak li dak iż-żmien kien magħruf bħala s-segretarjat għall-ugwaljanza tan-nisa, illum id-dipartiment dwar in-nisa fis-sosċjeta` fil-ministeru għall- politika soċjali, u l-kummissjoni għall-avvanz tal-mara.

L-objettivi tal- makkinarju nazzjonali kienu li tiġi eliminata d-diskriminazzjoni fuq bażi ta' sess u tiġi aċċertata l-ugwaljanza bejn is-sessi kemm legalment kif ukoll fil-prattika.

F'Ġunju tas-sena 2000 il-Kabinett sostna l-impenn tal-gvern għall- integrazzjoni tal-perspettiva tan-nisa u ta' l-irġiel fil-livelli u fl- oqsma kollha ta' l-amministrazzjoni pubblika.

Uffiċjali pubbliċi fid- dipartimenti u entitajiet tal-gvern kollha kienu meqjusa responsabbli għall- implimentazzjoni tal-policies dwar gender mainstreaming.

U għalhekk dan kellu jkun inkluż fil-performance management programme ta' l-uffiċjali pubbliċi.

Fl-1991 il-gvern ta' Malta rratifika l-konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-tneħħija ta' kull għamla ta' diskriminazzjoni kontra n-nisa.

Bħala miżuri internazzjonali tad-drittijiet il-konvenzjoni tipprovdi aġenda ta' azzjoni għall-gvernijiet biex taċċerta l-ugwaljanza bejn is-sessi.

Din il- konvenzjoni tippreżenta linji ta' gwidi dwar il-miżuri prattiċi u legali li jridu jittieħdu mill-gvernijiet biex tiġi żgurata l-ugwaljanza bejn in- nisa u l-irġiel fil-ħajja pubblika u politika, fl-edukazzjoni, fl-impjiegi, fil-kura medika, fil-ħajja ekonomika u soċjali, fiż-żwieġ u fil-ħajja familjari.

Ċirkolari mill-uffiċċju tal-Prim Ministru bid-data ta' 14 ta' Awissu 1991 tobbliga lid-dipartimenti tal-gvern bit-twettiq ta' din il-konvenzjoni tan- Nazzjonijiet Uniti.

Fil-fatt artiklu 2 tal-United Nations Convention for the elimination of all forms of discrimination against women jgħid hekk.

Se naqra bl-Ingliż testwalment:

"The States Parties condemn discrimination against women in all its forms, agree to pursue by all appropriate means and without delay a policy of eliminating discrimination against women and, to this end, undertake:

(a) to embody the principle of the equality of men and women in their national constitutions or other appropriate legislation, if not yet incorporated therein, and to ensure through law and other appropriate means the practical realisation of this principle;

(b) to adopt appropriate legislative and other measures, including sanctions where appropriate, prohibiting all discrimination against women;

(c) to establish legal protection of the rights of women on an equal basis with men and to ensure, through competent national tribunals and other public institutions, the effective protection of women against any act of discrimination;

(d) to refrain from engaging in an act or practice of discrimination against women and to ensure that public authorities and institutions shall act in conformity with this obligation;

(e) to take all appropriate measures to eliminate discrimination against women by any person, organisation or enterprise;

(f) to take all appropriate measures, including legislation, to modify or abolish existing laws, regulations, customs and practices which constitute discrimination against women; (g) to repeal all national penal provisions which constitute discrimination against women.".

M'hemmx dubju li bil-liġi tal-familja mgħoddija minn dan il-parlament il- konċetti ġodda warrbu għal kollox id-diskriminazzjoni legali li kienet teżisti kontra n-nisa miżżewġa.

B'hekk il-liġi ġiet konformi mal- Kostituzzjoni ta' Malta li tagħti protezzjoni kontra d-diskriminazzjoni sesswali.

Il-kapijiet tad-dipartimenti u organizzazzjonijiet parastatali ġew mitluba li jaġixxu skond konċetti Ii jinkludu li, fil-kontest tal-familja, iż-żewġ miżżewġin għandhom l-istess dritttijiet u responsabbiltajiet fis-sens li d- drittijiet u r-responsabbiltajiet ta' parti mhumiex la superjuri u lanqas inferjuri għal dawk tal-parti l-oħra.

Il-mara u r-raġel huma sħab indaqs, l-omm u l-missier għandhom awtorita` u responsabbilta` indaqs fuq l-ulied.

Il-mara u r-raġel jamministraw flimkien il-proprjeta` komuni, il-komunjoni ta' l-akkwisti.

Mara miżżewġa għandha l-għażla li żżomm kunjomha ta' xebba u mhux obbligata li tieħu kunjom żewġha.

Ebda liġi m'għandu jkollha provvedimenti li huma diskriminatorji fuq bażi ta' sess.

Mr Speaker, gvern Nazzjonalista ntroduċa inizjattivi ġodda li jgħinu lin- nisa u lill-familji tagħhom biex il-mara Maltija u Għawdxija tkun tista' dejjem tieħu u tagħti sehem akbar u aħjar għall-ġid ta' kulħadd.

Il-partit Nazzjonalista jgħaraf li meta omm tkun għaddejja jew tħabbat wiċċha ma' diffikultajiet, dan ikollu effett fuq l-ulied ukoll.

Għalhekk bit-tneħħija ta' xkiel u aktar appoġġ lin-nisa jkunu qed igawdu t-tfal.

Għalhekk dawn ukoll huma għażliet għal uliedna.

It-track record ta' l-amministrazzjonijiet Nazzjonalisti dwar introduzzjoni ta' miżuri ġodda favur in-nisa huwa żgur ta' l-ikbar sodisfazzjon għall-partit Nazzjonalista fil-gvern.

Sena wara l-oħra, speċjalment f'dawn l-aħħar erba' snin, gvern Nazzjonalista introduċa miżura wara l-oħra biex ineħħi kull diskriminazzjoni kontra l-mara, speċjalment dik li taħdem.

Il-miżuri li ħa gvern Nazzjonalista favur il-familja żgur li kienu ta' għajnuna kbira fil-proċess ta' l-emanċipazzjoni tal-mara.

Impjegati tal- gvern bdew igawdu minn diversi miżuri ewlenin, fosthom id-dritt għall- impjieg mingħajr diskriminazzjoni, opportunitajiet indaqs fl-interviews, fil-promozzjoznijiet u fit-taħriġ, il-maternity leave, il-parental leave, il-career break, l-adoption u fostering leave, responsibility leave, id- dritt li impjegati jaħdmu sigħat inqas ta' xogħol minħabba l-ħteġijiet tal- familja.

B'ċirkolari mill-MPO tal-15 ta' April 1994 impjegati nisa ingħataw l-għażla li jibqgħu jaħdmu mal-gvern sa l-età ta' 61 sena.

Però xorta għandhom ukoll l-għażla li jirtiraw ta' 60 sena u jkunu intitolati għall-pensjoni.

Fl-1990 tfasslu linji ta' gwida għall-kapijiet tad-dipartimenti u entitajiet parastatali dwar il-kompożizzjoni tal-bordijiet ta' l-intervisti waqt ir-reklutaġġ ta' impjegati u dwar dak li għandu x'jaqsam ma' l-għażla, mat-taħriġ u mal-promozzjoni fl-impjieg.

Dan bl-iskop li l-intervisti dwar reklutaġġ, taħriġ u promozzjonijiet ikunu aktar objettivi biex ikun hemm opportunitajiet indaqs għall-impjegati tas-settur pubbliku.

Ġie adottat il-konċett tal-gender mainstreaming li jfisser li l-konċett ta' l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel għandu jifforma parti minn kull ħidma li tiġi ppjanata, minn kull liġi li tiġi mfassla u minn kull servizz li jiġi offrut minn xi dipartiment tal-gvern.

Gvern Nazzjonalista adotta din il-politika ta' gender mainstreaming li għandha twassal biex jispiċċaw ħafna barrieri li s'issa għadhom jeżistu fis-soċjeta` tagħna.

Iżda l-akbar tibdiel irid ikun wieħed kultura li jħares lejn il-mara bħala persuna li kapaċi tikkontribwixxi bis-sħiħ għall-ġid politiku, soċjali u ekonomiku ta' dan il-pajjiż.

Mr Speaker, allura wieħed bilfors jistaqsi: X'raġun għandha l- oppożizzjoni meta tgħidilna li din il-liġi qed inressquha quddiem dan il- parlament fuq l-insistenza ta' Brussels?

Wara kollox x'inhi din il-liġi u x'hemm propost fiha?

Ilna għaddejjin ħafna snin b'diskussjonijiet dwar din il-liġi.

Fil-fatt fi żmien l-amministrazzjoni preċedenti kien twaqqaf kumitat lokali dwar id-drafting ta' din il-liġi li kien ippreżenta r- rapport tiegħu f'Ġunju ta' l-1999 wara li kien hemm bidla fl- amministrazzjoni.

It-terms of reference ta' dan il-kumitat - li kien kompost minn Dr. Yana Micallef Stafrace bħala chairperson, Mrs Renée Laiviera, Dr. Helen Borg u Mrs. Anna Spiteri - kien kif se nikkwota:

"The committee's brief was to prepare for the visit of the international legal expert in gender equality legislation by undertaking the necessary research on existing relevant laws and policies.

The committee was asked to review new and existing legislation as well as policies of government departments and parastatal corporations and policies of trade unions, to submit proposals and suggestions for the necessary amendments and revisions.".

Dan kien proġett miftiehem bejn il-United Nations development programme u l- gvern Malti.

Din hija liġi li tgħaqqad flimkien katina ta' inizjattivi dwar l-ugwaljanza bejn l-irġiel u n-nisa u ġġib fis-seħħ wegħda elettorali oħra ta' gvern Nazzjonalista.

Din il-katina ta' inizjativi tinkludi l-ħolqien ta' shelter għan-nisa li qed isofru vjolenza domestika.

Wieħed mill-oqsma li bih il- partit Nazzjonalista għandu tassew għalfejn ikun kburi huwa l-investiment li għamel kull meta kien fil-gvern f'servizz ta' appoġġ għall-familji fejn ikun hemm il-problema serja tal-vjolenza.

Gvern Nazzjonalista waqqaf servizz apposta biex jindirizza l-vjolenza domestika.

Fl-aħħar erba' snin it-taqsima vjolenza domestika ssaħħet bil- kbir b'iktar servizzi u iktar social workers.

Infetħu żewġ ċentri residenzjali għal min ikollu bżonn ta' kenn barra mid-dar, twaqqaf ukoll team apposta biex jissaħħaħ il-koordinament f'dan il-qasam.

Mr Speaker, kif kont qed ngħid, kien hemm katina ta' inizjattivi li jinkludu emendi li saru fil-liġi dwar is-sigurta` soċjali u emendi fil-liġi tat-taxxi.

Ħarġu programmi ta' flessibbilta` fl-impjieg fis-servizz pubbliku, taħriġ u skemi għall-akkwist ta' ħiliet għan-nisa li jixtiequ jirritornaw fis-suq tax-xogħol u programmi edukattivi għan-nisa fil- lokalitajiet.

Kien hemm ukoll programm terapewtiku għall-irġiel li huma vjolentati f'darhom.

Mr Speaker, sar anke tibdil fil-liġijiet li jirregolaw il-kondizzjonijiet ta' l-impjieg sabiex jagħmlu l-ambjent tax-xogħol iktar idoneu u adattat għall-ħteġijiet tal-familja.

Ħarġu regolamenti dwar il-ħarsien tas-saħħa u s-sigurta` fuq il-post tax-xogħol għan-nisa li jinsabu f'perijodu tat-tqala fost affarijiet oħra.

Din il-liġi tipproponi protezzjoni kontra kull forma ta' diskriminazzjoni sesswali fuq il-post tax-xogħol jew minn xi istituzzjoni finanzjarja fir- rigward ta' għoti ta' faċilitajiet lil min ikun fin-negozju, aċċess liberu għall-oppotunitajiet ta' impjieg, edukazzjoni jew kull forma ta' taħriġ vokazzjonali.

Se jkun hemm miżuri għall-ħarsien tal-prinċipju ta' ugwaljanza fil-mezzi ta' komunikazzjoni, protezzjoni sħiħa kontra l-fastidju sesswali kemm fuq il-post tax-xogħol kif ukoll f'istituzzjonijiet edukattivi u fi stabbilimenti pubbliċi, inklużi dawk li joffru akkomodazzjoni.

Se titwaqqaf ukoll kummissjoni għall-promozzjoni ta' l-ugwaljanza għall-irġiel u n-nisa li se tassorbi d-dipartiment dwar in-nisa fis-soċjeta`.

Mr Speaker, sar ħafna xogħol, iżda għad hemm ħafna xi jsir u l-partit Nazzjonalista fil-gvern huwa konxju tar-realtajiet u l-isfidi li għandna f'dan il-pajjiż u li s-soċjeta` tagħna għandha quddiemha.

Imma nistqarr li l-impenn tagħna hu serju u qawwi.

F'dan iż-żmien ta' tibdil soċjo- ekonomiku għad fadal wisq preġudizzji u normi kulturali li qed ixekklu l- progress meħtieġ u mixtieq.

In-nuqqas ta' nisa fil-qasam politiku għadu xhieda ċar ta' dan.

In-nisa iżommu lura minn dan il-qasam għax għadhom iħossuhom żvantaġġati u għalhekk jibqgħu nieqsa mill-kuraġġ u l-motivazzjoni, minkejja x-xewqa personali li jersqu 'l quddiem biex jieħdu posthom fil-ħajja politika fejn kulħadd jemmen li għandhom ħafna x'joffru u fejn in-nuqqas tagħhom iwassal għal nuqqas u perspettiva politika imxellfa.

Għalkemm qed naraw numru ta' nisa fil-kunsilli lokali, dan in-numru jeħtieġ li jkompli jiżdied għax għadu aktar baxx milli mixtieq.

L-istess jgħodd għall-parlament.

Il-partit Nazzjonalista huwa impenjat li jżid l-isforz tiegħu, jagħmilha iktar faċli biex nisa jidħlu fl-istrutturi politiċi u li jżid aktar kandidati nisa fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali u l- elezzjonijiet ġenerali.

Dan hu messaġġ ta' għażliet li qed jagħmel l-partit Nazzjonalista favur sehem akbar tan-nisa fis-soċjeta`.

Sehem akbar tal-mara fis-soċjeta` hija għażla għal uliedna għal-lum u għal għada.

Għażla għal-lum għax tagħti iktar vuċi lil uliedna u għal għada wkoll għax il-parteċipazzjoni tal-mara ssir naturali, ħaġa li sal-lum għadha mhijiex u li l-partit Nazzjonalista jaħdem biex tkun.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Iktar rimarki?

L-Onor.

Mario Galea.

ONOR.

MARIO GALEA: Grazzi, Mr Speaker.

Ftit ilu kont mitlub li nkun wieħed mill-keynote speakers f'konferenza li kienet saret mill-Commonwealth Parliamentary Association li kienet fuq is-suġġett tal-liġi li għandna llum u kienet tiffoka wkoll fuq gender sensitising parliaments ukoll, għalkemm is-suġġett kien iktar wiesa'.

Allura kelli nagħmel ftit riċerka fuq dan is- suġġett.

F'dan il-kontest xtaqt li naqsam magħkom xi ftit ta' stramberiji, biex insejħilhom hekk, u ideat oħra li kont sibt dakinhar.

L-ewwel ħaġa li laqtitni kienet kemm għadha ingrained in-nuqqas ta' ugwaljanza mhux biss f'diversi kulturi, f'diversi pajjiżi imma anke f'kulturi Ewropej.

Għad hemm nuqqas ta' ugwaljanza f'diversi parlamenti, f'diversi istituzzjonijiet li suppost messhom jafu aħjar.

U f'dan il-kuntest se nagħti ftit eżempji iktar 'il quddiem, fosthom kemm-il darba ngħata l- premju Nobel lin-nisa.

Naqbel ħafna ma' dak li qal il-Viċi Prim Ministru fl-introduzzjoni ta' din il-liġi meta rrimarka li huwa faċli li tgħaddi l-liġijiet, iżda ferm iktar diffiċli li tbiddel il-mentalita`, l-attitudni u t-tradizzjonijiet li, kif għedt diġà, ħafna minnhom huma ingrained f'diversi kulturi.

Il-verita` traġika, verita` li tiddiżappuntak hija li, minkejja li l-gender equality hija entrenched f'diversi dikjarazzjonijiet, f'diversi treaties, per eżempju, fil-United Nations charter, fil-universal declaration of discrimination against women, fil-Beijing declaration u tant u tant oħrajn, id-diskriminazzjoni fuq bażi ta' sess għadha ma ġietx eradikata għal kollox u f'ċerti kulturi għadha hemm b'mod mill-iktar lampanti.

Ovvjament f'uħud mill-kulturi, kif qalu kelliemi li tkellmu tul dan id-dibattitu, għadha ħafna iktar.

Hemm kulturi li minħabba kwestjonijiet ta' reliġjon u kwestjonijiet oħra għad hemm diskriminazzjoni sfaċċata kontra n-nisa, imma anke f'kulturi bħal tagħna, kulturi Ewropej, tinduna kemm kellu raġun il-Viċi Prim Ministru meta qal li mhux se naslu billi ngħaddu l-liġijiet imma fl-aħħar irridu nbiddlu l-mentalita` u t-tradizzjonijiet li konna mdorrijin naħdmu bihom s'issa.

Semmejt l-istituzzjonijiet li mhumiex la gender equal u lanqas gender sensitive.

Per eżempju, ħaġa li timpressjonak hija li l-pajjiżi li jifformaw il-Commonwealth u l-parlamenti tagħhom sfortunatament, minkejja dak kollu li ntqal u dak kollu li sar s'issa, la huma gender sensitive u wisq u wisq inqas bilanċjati fejn jidħol il-qasma bejn deputati nisa u deputati rġiel.

L-ewwel membru parlamentari li kienet eletta fil-House of Commons kienet kitbet dwar il-kalvarju li kellha tgħaddi minnu kif daħlet mara fil- parlament għaliex ma aċċettawhiex.

Il-messaġġi kienu in a very polite way jew inkella b'mod mhux daqshekk bil-pulit, fejn kienu qalulha li l-fatt li tkun membru parlamentari u mara mhux ħobs għal snienha.

Fost affarijiet oħra din tgħid li – kulħadd jaf kif inhuma s-seats fil- House of Commons - ġegħluha toqgħod fin-nofs b'deputati rġiel fuq naħa u deputati rġiel fuq in-naħa l-oħra.

Din tgħid ċar u tond li meta kellha bżonn toħroġ biex tmur il-bathroom kellha tgħaddi minn fuq xi 20 deputat raġel.

Qalet ukoll li fil-House of Commons lanqas għaddielhom minn moħħhom li jagħmlu public convenience għan-nisa u qalet li kellha tuża l-bathroom ta' l-irġiel.

Tgħid li l-ostilità min-naħa tal-membri parlamentari rġiel kienet xi ħaġa bażika fil-konfront tagħha għax din kienet l-ewwel mara li daħlet fil-House of Commons.

Peress li tradizzjonalment il-parlamenti bdew bl-irġiel għad hawn irġiel li jaħsbu li l-parlament għandu jkun esklussivament tagħhom.

Sfortunatament il-parlamenti għadhom mhumiex gender sensitive.

Irrid nirrikonoxxi li qed isir progress imma l-qasma bejn is-sessi għadha sinifikanti.

Hawnhekk nixtieq insemmi sforz li kienet għamlet il- Commonwealth Parliamentary Association.

Niftakar li meta kont għadni kif tiela' fl-Eżekuttiv tal-Commonwealth Parliamentary Association fis-sena 2001 ̧ din kienet organizzat gender study group li kellu taħlita ta' membri parlamentari rġiel u membri parlamentari nisa u dan kien iltaqa' fil- Malasja.

Ir-rapport li kien sar kien tajjeb ħafna għax fih kien hemm stampa ċara dwar x'inhu jiġri f'diversi parlamenti tal-Commonwealth, inkluż Malta.

Fil-fatt kienu saru ħafna rakkmandazzjonijiet ukoll.

Skond dan l-istudy group in-numru ta' nisa fil-parlamenti tal-Commonwealth huwa biss ta' 14.1% jiġifieri ftit aktar minn 13.8% li hija l-figura dinjija.

Fil-fatt in-numru ta' nisa hu ta' 31% jiġifieri għandek biss 194 mara minn total ta' 626 membru.

F'dan il-kontest ikun tajjeb li ngħidu wkoll li meta ltaqgħu l-Commonwealth heads of governments f'Durban fl-1999 kienu qalu li l-objettiv tagħhom huwa li sas-sena 2005 in-numru ta' nisa fil-livell fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet irid ikun ta' 30%.

Hawnhekk ikun tajjeb li nsemmi l-kriżi li qed taħkem l-istituzzjonijiet politiċi madwar id-dinja kollha.

Fil-fatt il-polls u s-surveys qed juru li l-fiduċja fil-politika u l-politiċi qiegħda dejjem tonqos.

F'dan il-kontest nistaqsi kif nippretendu li n-nisa li jammontaw għal nofs il-popolazzjoni jkollhom fiduċja fl-istituzzjonijiet politiċi meta dawn l- istess istituzzjonijiet għal tant żmien injoraw lin-nisa u wasslulhom il- messaġġ li l-politika mhijex ħobż għal snienhom.

F'kulturi oħra din l-idea hija predominanti ħafna aktar milli hija f'pajjiżna.

Sur President, huwa mportanti li nilħqu l-gender equality mhux biss bin- numri imma wkoll b'dak li nagħmlu fil-liġijiet.

Jien għalhekk ngħid li għandna bżonn aktar nisa fil-politika għaliex irridu jkunu nisa li jkunu fil-politika u li jkunu f'pożizzjonijiet li jinfluwenzaw biex lilna jixprunawna li l-leġislazzjonijiet li nagħmlu jkunu gender sensitive.

Jien wieħed minn dawk li nemmen li jekk għandek grupp partikolari li jrid jippromwovi issue partikolari naħseb li huwa mportanti li dan ikun fil- livell fejn ikun jista' jinfluwenza d-deċiżjonijiet li nieħdu.

Għalhekk nemmen li għandna bżonn aktar nisa fil-politika.

Għalkemm għad m'għandniex numru ta' nisa biżżejjed fil-parlament tagħna naf li qed isir sforz miż- żewġ partiti ewlenin li għandna f'pajjiżna.

Sur President ̧ naħseb li n-nisa jżommu 'l bogħod mill-politika għax għadhom vulnerabbli u f'ċerti pajjiżi dan huwa aktar qawwi minn pajjiżi oħrajn.

Per eżempju, xi ħaġa traġika li nixtieq insemmi hija li llum hawn 1.5 biljun persuna li għadha tgħix b'inqas minn USD1 kuljum u sfortunatament il-maġġoranza tagħhom dawn huma nisa u tfal.

Fil-fatt statistika ta' l-United Nations turi li n-nisa għadhom jaqilgħu ftit aktar minn 50% ta' dak li jaqilgħu l-irġiel.

Sa ċertu punt jidher li anke hawn Malta l-irġiel jaqilgħu aktar min-nisa.

Dan ifisser li l-punt tat- tluq mhuwiex ugwali bejn iż-żewġ sessi u fil-ftuħ tad-diskors tiegħu l- Onor. Gonzi kien qal li l-bniedem għandu jkollu l-opportunità li jieħu sehem fil-ħolqien tal-ġid b'mod indaqs għaliex kulħadd għandu valur ta' bniedem li huwa ugwali daqs ta' ħaddieħor.

Naħseb li dak li qal il- Ministru Gonzi fl-introduzzjoni tiegħu jispjega l-prinċipju wara din il- liġi.

Fl-aħħar mill-aħħar kulħadd għandu l-valur tiegħu bħala bniedem u bejn mara u raġel m'għandux ikun hemm differenza.

L-edukazzjoni hija raġuni oħra għaliex in-nisa jibqgħu lura milli jidħlu fil-politika jew f'istituzzjonijiet oħra fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet.

Kif nafu l-edukazzjoni hija ċ-ċavetta ta' l-opportunitajiet.

Per eżempju ̧ illum il-Ministru Tonio Borg, fl-introduzzjoni tad-diskors tiegħu qal li wħud mit-tfal tal-klandestini li ġew Malta qatt ma marru skola pero' dan il- gvern irid jibgħathom l-iskola.

Mingħajr edukazzjoni jkollok handicap kbir għax ma tkunx tista' tagħraf tieħu vantaġġ mill-opportunitajiet li jkollok.

L-edukazzjoni tgħin u tagħti s-saħħa lil min hu fqir u batut u tħares u tipproteġi lil dawk li huma vulnerabbli.

L-edukazzjoni tippromwovi t-tkabbir ekonomiku u l-ġustizzja soċjali.

Li jkollok aċċess għall-edukazzjoni huwa dritt bażiku.

Fortunatament f'pajjiżi bħal tagħna dan huwa dritt bażiku għaliex diversi gvernijiet differenti iggarantixxew dan id-dritt.

Imma dan mhuwiex hekk għal kulħadd u m'huwiex hekk kullimkien.

Ta' min isemmi wkoll li żewġ terzi ta' 110 miljun tifel u tifla fl-età li suppost imorru l-iskola u li m'għandhomx aċċess għall-ebda tagħlim huma bniet.

Minn 800 miljun adulti li huma illetterati, 60% minnhom huma nisa.

Xi ħaġa mportanti oħra hija li mid-disa' pajjiżi li l-aktar li għandhom illitteriżmu u li għandhom l-akbar numru ta' tfal li ma jmorrux skola ̧ erbgħa minnhom huma pajjiżi tal-Commonwealth.

Sur President ̧ jien naħseb li biex niggarantixxu li aktar nisa jkunu fil- livell fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet – naf li hawn min mhux se jaqbel miegħi - irridu nagħmlu t-targets.

Per eżempju, nistgħu nagħmlu targets ta' persentaġġ ta' nisa li għandhom ikunu fil-politika, kif għamlu xi wħud mill-pajjiżi.

It-target li għamlet il-Commonwealth jista' jintlaħaq minn ċerti pajjiżi imma hemm pajjiżi oħrajn li mhux se jilħquh minħabba fatturi ekonomiċi u edukattivi.

F'pajjiżna għamilna passi kbar fejn tidħol l-edukazzjoni.

Dan il-gvern fetaħ il-bibien ta' l-università beraħ u llum hemmhekk hemm studenti ta' kull sess u eta' li ġejjin minn kull family background.

Illum tieħu gost tmur għand familja fejn minkejja li l-missier u l-omm bilkemm ikunu jafu jiktbu isimhom it-tfal tagħhom ikunu qegħdin l-università.

Naħseb li din hija rivoluzzjoni kbira li għamilna fil-qasam ta' l-edukazzjoni f'dan il- pajjiż.

Per eżempju ̧ hawnhekk nixtieq insemmi wkoll l-MCAST li qed toffri opportunitajiet ġodda għall-istudenti bniet u subien.

Sur President, għamilna tajjeb li nvestejna f'dan il-qasam u huwa mportanti ħafna li nkomplu nindukraw il-qasam ta' l-edukazzjoni għax dan huwa l-aħjar mod kif innaqqsu l-preġudizzji u kif inbiddlu l-attitudni negattiva ta'dawk li għadhom ma fehmux biżżejjed li l-irġiel u n-nisa għandhom jiġu stmati ndaqs.

Per eżempju ̧ qabel ma dħalt fil-parlament persuna rrakkontatli li l-employer tagħha jekk jista' jkun ma jimpjegax nisa fl-azjenda tiegħu għax skond hu dawn darba kull xahar jeħdulek is-sick leave, joħorġu pregnant u jieħdu l-maternity leave.

F'pajjiżna għad hawn employers Jien anke f'pajjiżna għad hawn ċerti employers, kellimni xi ħadd employer li jgħidilhom "jien l-għan tiegħi huwa li jekk jista' jkun ma jkollix nisa jaħdmu fid-dipartiment tiegħi, fl- azjenda tiegħi għaliex dawn darba kull xahar jeħdulek is-sick leave jew min joħroġlok pregnant u jieħdu l-maternity leave, eċċ.".

Pero' b'din il-liġi li xi ħadd sejħilha "nejja" dan mhux se jibqa' jagħmel dawn l-affarijiet.

Għalhekk naħseb li bl-edukazzjoni biss nistgħu niġġieldu dan il- preġudizzju.

L-edukazzjoni hija l-aktar ħaġa effettiva biex tfajliet u nisa jisfruttaw il-potenzjal tagħhom u b'mod assertiv jinsistu li jiġu trattati ndaqs.

L-edukazzjoni tagħmlek assertiv.

Qawl Asjatiku jwassal il-messaġġ li rridu nwasslu b'mod mill-aktar ċar.

Fil-fatt dan igħid li jekk trid tippjana għal sena għandek tiżra' żerriegħa, jekk trid tippjana għal għaxar snin għandek tħawwel is-siġar u jekk trid tippjana għal 100 sena għandek teduka, teduka u teduka.

Naħseb li dan jispjega dan kollu li konna qed ngħidu.

L-inugwaljanza hija ambigwità fiha nnifisha għax fil-familja ̧ per eżempju, hija l-mara li tieħu ħsieb il-budget tal-familja u l-flus tal-bank.

Per eżempju, fl-Awstralja huwa stmat li hemm madwar 1.5 miljun operaturi ta' small businesses u 35% minnhom huma nisa.

Ma nafx ir-rata f'pajjiżi oħra x'inhi imma naħseb li numru ta' operaturi ta' businesses li saru kbar huma nisa.

Pero' mbagħad f'diversi pajjiżi n-nisa għadhom kważi assenti għal kollox minn ċerti pożizzjonijiet, bħal per eżempju, ministru tal-finanzi.

F'Malta qatt ma kellna ministru tal-finanzi li kienet mara jew inkella nisa f'pożizzjoni għolja fil-qasam ta' l-ekonomija.

Dawn huma oqsma li għadhom iddominati mill-irġiel.

Ambigwità oħra hija li n-nisa kienu ̧ għadhom u jibqgħu vittmi tal-konflitt f'diversi pajjiżi.

Huwa fatt magħruf li fejn jidħlu diversi pajjiżi li fihom hemm il-konflitti n-nisa huma l-akbar vittmi.

Per eżempju ̧ f'dawn l- aħħar sentejn jien għamilt xahrejn fiż-Zimbabwe u hemmhekk l-aktar nies li jispiċċaw vittmi ta' dan kollu huma n-nisa u t-tfal.

Pero' mbagħad ħafna drabi l-irġiel imorru għat-taħdidiet u għal-laqgħat ta' paċi.

Per eżempju ̧ kemm-il mara kien hawn ministru ta' l-affarijiet barranin?

Nista' ngħid li f'Malta qatt ma kellna ministru ta' l-affarijiet barranin mara.

Din mhijiex kapaċi daqs l-irġiel?

Qed ngħid dan kollu biex insostni li d- diskriminazzjoni u l-inugwaljanza hija ferm aktar fil-fond fil-kulturi tagħna u rridu nagħmlu sforzi kbar u persistenti biex inbiddlu din l- ambigwità.

Kif qal il-ministru din il-liġi mhux se tbiddel ċerti affarijiet imma se tagħmel passi kbar.

In-nisa jkunu assenti meta jkun hemm conflict resolutions u allura nerġa' ntenni li n-nisa għandhom ikunu f'dawk il-pożizzjonijiet fejn jittieħdu d- deċiżjonijiet mhux biss huwa tajjeb li jkollok in-nisa imma għax in-nisa fin-natura tagħhom huma carers u jista' jkollhom ċerti skills li l- irġiel ma jkollhomx.

Per eżempju, kulħadd jaf li n-nisa min-natura tagħhom huma ħafna aktar carers mill-irġiel.

Ovvjament dan mhux qed ngħidu b'xi disprezz lejn l-irġiel.

Jien nemmen li n-nisa jistgħu jagħmlu d-differenza jekk jingħataw iċ-ċans.

Huwa fatt magħruf, per eżempju, li n-nisa jaddottaw approach ferm aktar kostruttiv u anqas konfrontali mill-irġiel.

Fi studju li kien sar minn Marilyn Waring Etal irriżulta li l-involviment tan-nisa fil-politika wassal għal bidla għall-aħjar fil-mod kif il-politiċi jġibu ruħhom.

Barra minn hekk studju ppubblikat dan l-aħħar fl-Istati Uniti wera li meta jkollok aktar nisa fit-top management kien hemm qligħ akbar.

Minn studju ieħor li sar mill-world bank instab li n-nisa jgħinu biex ikun hemm tmexxija aħjar u fejn l-influwenza tan-nisa fil-ħajja pubblika tkun għolja jkun hemm inqas korruzzjoni.

Jien nemmen li n-numri waħedhom mhux se jagħmlu d-differenza.

L-approach tagħna għandu jkun kemm kwantitattiv kif ukoll kwalitattiv.

Fl-aħħar mill- aħħar hija l-kwalità u l-integrità tan-nisa li se jinvolvu ruħhom fil-ħajja pubblika li tista' tagħmel id-differenza.

Dan igħodd kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa u jien għalhekk ma naqbilx mal-positive discrimination.

Jien ngħid li għandna naċċertaw li l-opportunitajiet ikunu l-istess kemm għall-irġiel kif ukoll għan-nisa.

Fil-fatt dan huwa dak li se tipprova tagħmel din il-liġi.

B'din il-liġi se nagħmlu passi kbar 'il quddiem pero' jkun ħażin jekk xi ħadd jaħseb li se nagħmlu l-mirakli.

Kif diġà għidt l- akbar bidla trid tkun fil-mentalità, fit-tradizzjonijiet tagħna, fil-mod kif imdorrijin naħdmu u fil-mod kif imdorrijin nittrattaw lil xulxin.

Pero' li jkollok il-qafas legali huwa mportanti ħafna għax b'hekk ma jiġix xi ħadd u jgħid li ma jridx jimpjega nisa għax dawn joqgħodu jieħdu l- maternity leave eċċ.

Fl-introduzzjoni tad-diskors tiegħu l-Ministru Gonzi qal li dan la huwa l- bidu u lanqas it-tmiem.

Dan huwa pass ieħor konkret biex neliminaw id- diskriminazzjoni bejn in-nisa u l-irġiel f'pajjiżna.

Per eżempju, darba, jien u l-ħabib tiegħi s-Sur Lino Spiteri, ex-ministru, konna mistednin għal konferenza li kienet saret mill-kummissjoni nazzjonali persuni b'diżabilità u xi ħadd kien qal - sfortunatament insejt min - li l-liġi mhijiex poeżija u mhijiex qiegħda hemm biex tmiss il-qalb iżda qiegħda hemm għal min hu bla qalb.

Naħseb li dan huwa veru għax min jaħseb li jista' jiddiskrimina kontra n-nisa ma jkunx jista' jagħmel dan.

Fil-bidu tad-diskors tiegħu l-Ministru Gonzi kien qal li rridu nbiddlu d- drawwiet tagħna u li l-ewwel pass lejn l-ugwaljanza huwa li ninbidlu aħna lkoll.

Margaret Alva li hija membru parlamentari prominenti fl-Indja li tippromwovi ħafna l-ugwaljanza ̧ fl-istudy group li kien sar fil-Malasja kienet qalet li l-membri parlamentari nisa jitkellmu meta jkun hemm issues li jikkonċernaw in-nisa imma mbagħad rari jingħaqdu f'vuċi komuni speċjalment jekk dik tmur kontra l-linja tal-whip jew tal-partit tagħhom.

Qalet ukoll li kull inizjattiva li tnaqqas id-diviżjoni u t-tensjoni politika bejn il-partiti opposti fil-parlament hija more than welcome u għandna bżonnha.

Fil-fatt din temmen li fuq ċerti issues il-membri parlamentari nisa għandhom jaħdmu flimkien biex jipprovaw jaslu għal pożizzjoni bejniethom li tkun komuni.

Skond hi ̧ dan jista' jsir mhux biss fejn jidħlu gender issues iżda wkoll fejn jidħlu oqsma oħrajn fosthom il-qasam tas-saħħa u l-qasam ta' l-edukazzjoni.

Jien nemmen li l-membri parlamentari nisa tagħna jistgħu jkunu strumentali biex f'ċerti dibattiti li jkollna jinstab consensus pero' mbagħad naħseb li dawn ġustament igħiduli li m'għandhomx bżonn xi membru parlamentari raġel biex jgħidilhom x'għandhom jagħmlu.

Jekk igħidu hekk ikollhom raġun.

Pero' nerġa' ntenni li rridu naċċertaw li l-liġijiet li nagħmlu jkunu gender sensitive u gender friendly u dan huwa wieħed mill-għanijiet ta' din il-liġi.

Il-parlamenti tagħna twaqqfu u ġew organizzati mill-irġiel u allura għal ħafna snin dawn kienu riservati għall-irġiel.

Fil-fatt għal ħafna snin in- nisa kienu esklużi minn dan il-proċess demokratiku u politiku u l-ironija hi li dan kollu kien qed isir f'isem id-demokrazija.

Fejn għad hemm diskriminazzjoni bejn is-sessi fin-numru ta' nies fil-politika u f'livell fejn jistgħu jinfluwenzaw jew jittieħdu d-deċiżjonijiet hemm handicap tad- demokrazija.

Kull soċjetà li tkompli teskludi nofs il-popolazzjoni tagħha tkun qed tagħmel farsa mis-sistema demokratika tagħha minbarra li tkun qed toħnoq l-iżvilupp tagħha.

Fil-fatt hemm rabta bejn il-gender gap u t- tkabbir ekonomiku.

F'pajjiżi fejn dan il-gap bejn in-nisa u l-irġiel huwa żgħir, f'ċerti oqsma bħall-qasam ta' l-edukazzjoni u l-qasam ta' l- impjiegi, ir-rata ta' infant mortality rate hija aktar baxxa u hemm aktar tkabbir ekonomiku.

Karl Marx li kien kritiku kbir tas-sistema demokratika darba kien qal li kulma tagħmel id-demokrazija hu li darba kull ftit snin tagħtik l- opportunità li tagħżel lil min se joppressak fil-parlament.

Meta Karl Marx kiteb dan fis-seklu XIX kien hemm ftit element ta' verità f'dak li qal.

Biss bla dubju ta' xejn l-iżball ta' Karl Marx kien li jinjora għal kollox il-kapaċità u l-potenzjal tad-demokrazija li tevolvi u tiżviluppa.

Id-demokrazija evolviet ħafna u qed tkompli tiżviluppa.

Kull sistema demokratika, matura kemm hi matura, trid tkompli tiżviluppa, jekk hija demokrazija ħajja.

Dan l-aħħar għamilna passi kbar f'pajjiżna f'dak li għandu x'jaqsam ma' demokrazija.

Per eżempju ̧ hawnhekk nista' nsemmi l- introduzzjoni tal-kunsilli lokali, il-kumitati permanenti tal-Kamra u d- dritt għar-referendum.

Jien nemmen li l-ugwaljanza bejn is-sessi huwa s-sinjal taż-żmenijiet għad- demokrazija tagħna u huwa l-pass naturali li jmiss biex ikollna demokrazija b'saħħitha.

Se nerġa' nikkwota dak li qal l-Onor.

Gonzi fl-introduzzjoni tiegħu fejn qal li kull soċjetà trid timmodernizza lilha nfisha billi tbiddel it-tradizzjonijiet, il-kulturi u l-attitudnijiet.

Aħna hekk għamilna, hekk qed nagħmlu b'din il-liġi u hekk nemmen li rridu inkomplu nagħmlu.

Fil-bidu semmejt ftit ambigwitajiet li jeżistu fil-premju Nobel u din hija xi ħaġa inkwetanti.

Per eżempju, il-premju Nobel għax-xjenza u l-mediċina li beda jingħata fl-1901 s'issa ngħata 400 darba pero` 11-il darba biss ħaduh in-nisa.

Irrid ngħid li darbtejn ħaditu Marie Curie u fid-disa' darbiet l-oħra kien shared ma' raġel.

Il-premju Nobel għall-litteratura beda jingħata fl-1901 u minn 93 darba, disa' darbiet biss ħaduh in-nisa.

Il-premju Nobel għall-ekonomija beda jingħata fl-1969 u ma nagħta qatt lil mara.

Il-premju Nobel tal-paċi beda jingħata fl-1909, 10% biss ingħata lin-nisa.

Qed ngħid dan kollu biex nuri li l-gender inequality hija ingrained f'diveri istituzzjonijiet li jmisshom jafu aħjar fuq dawn l-affarijiet.

Qabel nikkonkludi nixtieq nagħmel kumment fuq il-gender digital divide li hija l-computer illiteracy.

Illum għandna forma ġdida ta' faqar u d- digital divide sar aktar komplikat bil-gender digital divide.

Illum min għandu n-knowhow u r-riżorsi fl-information technology għandu ċans jimxi 'l quddiem u min m'għandux se jibqa' lura.

Dan huwa ċirku vizzjuż.

Sfortunatament għad m'għandniex biżżejjed statistika biex neżaminaw kemm hi kbira l-gender digital divide.

Biss ministru Kanadiża tatni paper li turi li l-irġiel li jużaw l-internet fil-Kanada huwa d-doppju tan-nisa.

Sfortunatament naħseb li hawn Malta m'għandniex din is-sitwazzjoni.

Per eżempju ̧ l-ETC ma tistax tiddiskrimina bejn applikant raġel u mara imma jkun interessanti li f'pajjiżna jkollna statistika - ma nafx jekk hawnx; forsi l-Ministru Gatt ikun jaf – dwar il-gender digital divide.

Bħala membru parlamentari rrid ngħid li l-oġġettiv tagħna għandu jkun li naċċertaw li kulħadd ikollu l-istess opportunitajiet u drittijiet, indipendentement mis-sess tiegħu.

Jien se nagħlaq id-diskors tiegħi billi ngħid x'kien qal darba l-Onor.

Gonzi meta kien qed jiftaħ seminar.

Dan qal hekk:

"L-ugwaljanza bejn is-sessi m'hijiex xi konċessjoni mogħtija mid-dinja dominata mill-irġiel imma hija riżultat naturali tar-rispett u d- dinjità tal-bniedem".

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Hawn aktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Nistieden issa lill-Viċi Prim Ministru biex ̧ jekk jogħġbu, jagħmel il- winding up.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, wasalna fl-aħħar ta' dan id- dibattitu fuq dan l-abbozz ta' liġi li rrid ngħid li kien dibattitu interessanti li fih ipparteċipaw numru sostanzjali ta' deputati miż-żewġ naħat tal-Kamra, ministri u segretarji parlamentari.

Naħseb li rrid nesprimi b'ċertu sens ta' sodisfazzjon il-fatt li kien tajjeb li kien hemm din il-lista ta' interventi.

Fil-fatt innotajt li ċerti interventi taw perspettiva partikolari u speċjali għall-analiżi tal-liġi.

Per eżempju ̧ l- Onor. Michael Asciak semma aspetti mediċi li jkun tajjeb li wieħed jirrifletti fuqhom ukoll.

Din hija liġi li taffettwa l-iżvilupp tas- soċjetà tagħna u li fil-politika soċjali toffrilna mezz ta' kif nistgħu ngħinu lis-soċjetà biex tiżviluppa fil-linja li nixtequha tiżviluppa.

L- għan ta' din il-liġi huwa li telimina l-ostakli biex bnedmin li jgħixu f'din il-gżira jkunu jistgħu javvanzaw iżjed milli avvanzaw s'issa.

Nixtieq nesprimi r-ringrazzjament tiegħi lil kull min ikkontribwixxa miż- żewġ naħat tal-Kamra.

Kif għamilt fil-bidu nixtieq nagħmel il-premessa li l-perfezzjoni teżisti biss fis-sema.

Jien fl-ebda ħin m'għidt li qed nippreżenta xi ħaġa li hija perfetta imma qed nippreżenta xi ħaġa li hija frott ta' ħidma twila, riflessjoni twila, diskussjoni twila u analiżi ta' x'jeżisti f'pajjiżi oħrajn.

M'hemm xejn li huwa mnaqqax fil-granite u aħna qed naħdmu biex intejbu l-iskop tal-proċess parlamentari.

Jidher li l-oppożizzjoni se tivvota favur din il-liġi pero' l-kelliema tan- naħa l-oħra tawha diversi aġġettivi negattivi.

Fil-fatt sejħulha liġi nejja ̧ liġi li hija l-eku ta' l-Unjoni Ewropea u qalu wkoll li qed nagħmluha minħabba l-Unjoni Ewropea.

Bir-rispett kollu ngħid li fl- opinjoni tiegħi hija kritika mill-iktar inġusta u minflok għenet biex b'mod kostruttiv intejbu dak li għandna pjuttost poġġiet id-dibattitu fuq livell ta' konfrontazzjoni li naħseb li kien inutli.

Qed ngħid dan għax fl-għeluq ta' dan id-dibattitu se jkolli nirribatti għal din il-kritika.

Sur President, fil-bidu ta' din is-sena ppubblikajna white paper li fiha kien hemm it-test tal-liġi kollu kelma b'kelma.

Fil-fatt kien hemm xahrejn żmien, eżattament sa l-aħħar ta' Marzu ̧ biex kulmin deherlu li kellu jikkontribwixxi, jikkontribwixxi.

Issa jien irrid nirreġistra li ma rċevejt xejn mingħand l-oppożizzjoni.

(Interruzzjonijiet) L-Onor.

Dalli qiegħda tgħid li xogħol l-oppożizzjoni huwa hawnhekk!

Naħseb li qed naqilbu d-dinja ta' taħt fuq.

Mela jien bħala ministru tal-gvern ippubblikajt white paper, stedint lill-poplu Malti kollu biex jikkritika u jgħidli jekk din hija nejja jew maħruqa u mill-oppożizzjoni ma smajt xejn.

Smajt mingħand diversi organizzazzjonijiet, assoċjazzjonijiet, unions u individwi pero' l-oppożizzjoni baqgħet b'ħalqha magħluq.

Imbagħad niġi fil-parlament u fil-bidu ta' dan id-dibattitu niġi ffaċċjat bl-argument li din hija liġi nejja!

(Interruzzjonijiet) Skużi missek għidtli tmien xhur ilu li hija liġi nejja!

(Interruzzjonijiet) Imma din xi kritika hi?

Imma dan x'metodu hu kif issir il-kritika?

Qed igħidu li l-oppożizzjoni hawnhekk huwa xogħolha!

(Interruzzjonijiet) Bir-rispett kollu ma naqbilx.

Jekk l-oppożizzjoni trid tiffunzjona b'dan il-mod tiffunzjona b'dan il-mod.

Wara kollox hekk għamlu fuq il-liġi dwar ix-xogħol.

Ikkontribwew il-Maltin kollha u l- assoċjazzjonijiet kollha, kien hemm eluf ta' kopji u mbagħad ġejna kkritikati li ma ċċirkolajniex kopja tal-white paper lill-membri parlamentari ta' l-oppożizzjoni biex baqgħu b'ħalqhom magħluq!

(Interruzzjonijiet) Jiddispjaċini imma mhuwiex mod li f'daqqa waħda tiġi l- oppożizzjoni u tgħid li din hija liġi nejja!

Dan assolutament mhuwiex il- mod kif isiru l-affarijiet speċjalment fuq il-liġijiet ta' impatt soċjali li jiġu ppubbikati f'forma ta' white paper preċiżament biex ikun hemm ir- reazzjoni ta' kulħadd.

THE DEPUTY SPEAKER: L-Onor.

Helena Dalli, bil-permess tal-Viċi Prim Ministru.

(Interruzzjonijiet)

ONOR.

HELENA DALLI: Il-Viċi Prim Ministru qed jippretendi li nagħmlulu l-liġi aħna?!

Aħna xogħolna hu li niġu fil-parlament u nikkritikaw l- abbozz ta' liġi.

THE DEPUTY SPEAKER: Ikompli l-Viċi Prim Ministru.

(Interruzzjonijiet)

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jien ma nterrompejt lil ħadd u issa ma rridx min jinterrompini.

Jekk inhu point of order ̧ isir.

Il-fatt innegabbli huwa dan.

Jien ippubblikajt il-white paper, ktibt il-liġi ppubblikata fil-white paper, kien hemm ċans sat-28 ta' Marzu biex kulħadd jikkritikaha...

(Interruzzjonijiet) X'tagħmilli?

Mela jien tlabt li tagħmilli l-liġi!

Tajtek il-liġi jien!

(Interruzzjonijiet) Issa ħallini nkompli għax inkella lanqas f'dan il-parlament ma jkun hawn ugwaljanza!

Issa l-Onor.

Dalli trid tagħmel id-diskors ta' l-għeluq hi!

Ħallini nagħmel id-diskors għax jien ma nterrompejtekx!

(Interruzzjonijiet)

Jien lanqas biss ftaħt ħalqi!

Ara kemm għandek impressjonijiet u perceptions żbaljati int!

(Interruzzjonijiet)

Nerġa` nirripeti li l-fatti ħadd ma jista' jinnegahom.

Jien ippubblikajt dan l-abbozz ta' liġi kelma b'kelma kif qiegħed hawnhekk f'forma ta' white paper.

Kien hemm żmien sat-28 ta' Marzu, 2002 għall-kummenti, il-kummenti baqgħu deħlin sa Mejju u min-naħa ta' l-oppożizzjoni ma daħalx kumment wieħed!

(Interruzzjonijiet) Dawn huma l-fatti, u ħadd ma jista' jinnegahom!

(Interruzzjonijiet)

THE DEPUTY SPEAKER: Jekk jogħġobkom m'hemmx interruzzjonijiet.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: It-tieni kumment li sar u li rrid nirrispondi għalih huwa li aħna la tajna kas ix-xogħol li għamlet l-Onor.

Dalli meta kienet segretarja parlamentari u lanqas ix-xogħol li għamel il-partit Laburista fit-22 xahar li għamel fil-gvern.

Fil-fatt lanqas dan l- istatement m'hu korrett, u dan jien għedtu fl-introduzzjoni tiegħi.

Fil- white paper stess hemm miktub li aħna mxejna fuq ix-xogħol kollu li kien sar minn meta twaqqaf il-working committee, inkluż fuq ir-rapport li sar mill-working committee, liema working committee twaqqaf taħt l-Onor.

Dalli u baqa' mwaqqaf anke wara l-elezzjoni ta' l-1998.

F'Ġunju ta' l-1999 lili tawni rapport, u jien se nqiegħed dan ir-rapport fuq il-Mejda tal-Kamra.

ONOR.

HELENA DALLI: Diġa` qegħedtu fuq il-mejda tal-Kamra jien dak ir- rapport.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Anke jekk diġa` qiegħdtu int, jien se nerġa` nqiegħed dan ir-rapport fuq il-Mejda tal-Kamra, u nistieden lil kulħadd biex jaqrah.

(Interruzzjonijiet) Fil-fatt jien nixtieq li jkun hemm xi ħadd li jgħidli x'fih dan ir-rapport li b'xi mod jew ieħor ma ġiex kopert fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna.

Min jaqra dan ir-rapport għandu jinduna mal-ewwel li m'hu veru xejn ...

Għax hawn irrid nagħmel parentesi u ngħid li t-tielet kritika li saret min-naħa ta' l-oppożizzjoni kienet li dan l-abbozz ta' liġi huwa eżerċizzju ta' cut and paste mid-direttivi ta' l- Unjoni Ewropea.

Din hija falsita` mill-kbar, Sur President!

(Interruzzjonijiet) Huwa veru li d-direttivi ta' l-Unjoni ttieħdu in konsiderazzjoni.

Dażgur li ttieħdu in konsiderazzjoni d-direttivi ta' l- Unjoni Ewropea!

Fil-fatt ir-rapport ta' dan il-working committee stess isemmi d-direttivi ta' l-Unjoni Ewropea, pero`...

(Interruzzjonijiet) Ħallini ħalli nkompli!

Dawn x'affarijiet huma?!

THE DEPUTY SPEAKER: Jekk jogħġobkom żommu l-ordni.

(Interruzzjonijiet)

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, kont qed ngħid li l-istess rapport ta' dan il-working committee isemmi bl-iktar mod ċar li d-dokumentazzjoni li fuqha huwa mibni l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna tieħu in konsiderazzjoni wkoll dokumentazzjoni internazzjonali u konvenzjonijiet internazzjonali li jorbtu lil pajjiżna minħabba li rratifikajniehom.

Naturalment aħna ħadna in konsiderazzjoni wkoll id-direttivi ta' l-Unjoni Ewropea, pero` kif għedt diġa`, hemm konvenzjonijiet internazzjonali li jorbtuna li nagħmlu l-affarijiet li qegħdin nagħmlu f'dan l-abbozz ta' liġi.

(Interruzzjonijiet) Proprju fl-introduzzjoni tad-dokument li pprepara l-working committee magħmul minn - u hawn irrid ngħid li taħt il- gvern Nazzjonalista dan il-working committee baqa' magħmul mill-istess nies li kien hemm fih taħt il-gvern Laburista għax jien ma biddilt lil ħadd - Dr. Yana Micallef Stafrace, minn Renée Laiviera, minn Dr Helen Borg, minn Miss Anna Spiteri u mill-Onor.

Louise Coleiro - fil-fatt kien matul dan id- dibattitu li sirt naf li kkontribwiet anke l-Onor.

Coleiro f'dan il-working committee - li jien nirringrazzjahom tax-xogħol li għamlu ...

U hawn qed nirringrazzjahom sinċerament, jiġifieri m'iniex qed niġbed is-saqajn, għax persważ li din ma kenitx biċċa xogħol faċli.

Tant hu hekk li meta l-Onor.

Dalli kienet waqqfet dan il-working committee, kien hemm il-ħsieb li jinġieb espert legali minn barra taħt programm ta' l-United Nations development programme biex jagħmel id-drafting ta' l-abbozz ta' liġi dwar l- ugwaljanza bejn is-sessi hu.

Fil-fatt dan il-working committee kien fl- istadju li jipprepara t-terms of reference għal dan l-espert.

Fl-istess rapport jissemma ...

U jien inħeġġeġ biex naqrawh rapport bħal dan u mhux niġu hawnhekk u nfajru l-istatements bl-addoċċ!

Kif kont se ngħid qabel, fl-introduzzjoni ta' dan ir-rapport stess hemm miktub li:

"The Malta Government ratified the United Nations Convention for the Elimination of all forms of discrimination against Women (CEDAW) in 1993.".

Imbagħad fl-istess paġna dan ir-rapport jgħidlek xi jridu jagħmlu l-pajjiżi membri.

Ħalli nikkwota:

"State Parties condemn discrimination against women in all its forms, agree to pursue by all appropriate means and without delay a policy of eliminating discrimination against women and, to this end, undertake:

(a) To embody the principle of the equality of men and women in their national constitutions or other appropriate legislation if not yet incorporated theirin and to ensure, through law and other appropriate means, the practical realization of this principle:".

Issa hawnhekk jien nistaqsi: Mhux hekk qed jagħmel dan l-abbozz ta' liġi?!

U mhux hekk qed tagħmel il-liġi dwar ix-xogħol?

(Interruzzjonijiet) Permezz ta' l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna, aħna qed nimplimentaw obbligu li ngħatajna taħt il-konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti.

Imbagħad fl-introduzzjoni tiegħu, dan ir-rapport ikompli jgħid hekk:

"(b) To adopt appropriate legislative and other measures, including sanctions where appropriate, prohibiting all discrimination against women.",

- u nerġa` nistaqsi: Mhux hekk qed jagħmel dan l-abbozz ta' liġi; iwaqqaf il-mekkaniżmi?! -

''(c) To establish legal protection of the rights of women on an equal basis with men and to ensure through competent national tribunals and other public institutions the effective protection of women against any act of discrimination.'',

- u mhux hekk qed jagħmel dan l-abbozz ta' liġi?!

Fil-fatt dan l-abbozz ta' liġi qed iwaqqaf mekkaniżmu li sal-lum m'għandniex f'dan il-pajjiż -

''(d) To refrain from engaging in any act or practice of discrimination against women and to ensure that public authorities and institutions shall act in conformity with this obligation.'',

- l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qiegħed jagħmel proprju dan, anzi huwa qed jipprovdi biex mhux biss il-public authorities and institutions imma s-setturi kollha; pubbliċi u privati, jaġixxu b'konformita` ma' din l- obbligazzjoni -

''(e) To take all appropriate measures to eliminate discrimination against women by any person, organization or enterprise:''

- fil-fatt hekk qed jagħmel dan l-abbozz ta' liġi għax il-Kostituzzjoni tagħna m'hijiex biżżejjed biex jitwettaq dan kollu, u dan huwa punt li spjegah il-Ministru Louis Galea fid-diskors li għamel il-bieraħ.

L-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qiegħed jestendi l-eliminazzjoni tad- diskriminazzjoni għar-relazzjonijiet bejn individwu u ieħor -

''(f) To take all appropriate measures, including legislation, to modify or abolish existing laws, regulations, customs and practices which constitute discrimination against women.",

- hawnhekk irrid nagħmel il-punt li l-liġi tax-xogħol li ppreżentajna f'dan il-parlament ħadet dan il-pass, dan l-abbozz ta' liġi qed jagħmel pass ieħor u għad fadlilna abbozzi ta' liġi oħra x'inressqu quddiem dan il- Parlament li qed jagħmlu pass f'din id-direzzjoni -

''(g) To repeal all national penal provisions which constitute discrimination against women.",

u din hija xi ħaġa li aħna diġa' għamilnieha f'dan il-pajjiż.

Hawnhekk jien qed nikkwota l-konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti.

U mela jiġi l-kap ta' l-oppożizzjoni jgħid li dan l-abbozz ta' liġi huwa eżerċizzju ta' cut and paste u li qegħdin nagħmlu hawnhekk huwa sempliċement li naddottaw id- direttivi ta' l-Unjoni Ewropea!

Jien persważ li l-kap ta' l-oppożizzjoni lanqas qara dan ir-rapport u ma jafx x'hawn miktub hawnhekk.

Fil-fatt jekk tifli dan ir-rapport kollu kemm hu ssib li l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna tkopri l-konċetti kollha tiegħu.

Per eżempju, dan ir-rapport jitkellem fuq il-burden of proof, u l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed ikopri dan il-punt, dan ir-rapport jitkellem fuq sexual harassment, u l- abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed ikopri dan il-punt, dan ir-rapport jitkellem fuq il-Gender Equality Act and its enforcement, u l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed ikopri dan il-punt ukoll, dan ir-rapport jitkellem fuq l-equality ombudsman, u l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed ikopri dan il-punt, għalkemm f'dan l-abbozz ta' liġi l- equality ombudsman qed jissejjaħ "commissioner", dan ir-rapport jitkellem fuq l-equality board of appeal u fl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna hemm il-proċess kollu għal dak li għandu x'jaqsam ma' proċeduri li għandhom jittieħdu f'każ ta' diskriminazzjoni, u l-istess nistgħu ngħidu għall- employment, għas-Social Security Act - u minn hawn u ftit ieħor se nitkellem fuq dawn iż-żewġ punti - għall-education u għall-media.

Insomma, nistgħu ngħidu li l-punti kollha li hawn imsemmija f'dan ir-rapport huma koperti bl-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Jekk jogħġobkom żommu l-ordni.

Kompli, Onor. Gonzi.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Issa hawnhekk se niġi għal punt kardinali li dwaru jien u din in-naħa tal-Kamra ma taqbel xejn ma' l-oppożizzjoni.

Ħalli nispjega x'inhu dan il-punt kardinali.

Jekk fhimt sew mid-diskorsi li għamlu l-kelliema ta' l-oppożizzjoni u mill-interruzzjonijiet li dawn qed jagħmlu bħalissa, donnha l-oppożizzjoni tippreferi li jkollna liġi waħda li tiġbor fiha l-oqsma kollha li għandhom x'jaqsmu ma' l-eliminazzjoni tad- diskriminazzjoni u ma' l-ugwaljanza tas-sessi.

Issa jien jiddispjaċini ngħid li fil-prinċipju ma naqbilx ma' dan l-approach, u dan l-approach m'huwiex irrikmandat lanqas fuq livell internazzjonali għax il-konċett ta' gender mainstreaming ...

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Onor. Dalli, jekk jogħġbok żomm l-ordni.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: L-ewwelnett ħalli nispjega x'ifisser il-konċett ta' gender mainstreaming.

Il-konċett ta' gender mainstreaming ifisser li jekk jien qiegħed nagħmel liġi tax-xogħol, kif fil-fatt għamilt f'dan il-Parlament, din fiha nnifisha għandu jkollha klawsoli li jeliminaw id-diskriminazzjoni, li jinkoraġġixxu l-ugwaljanza u li jdaħħlu miżuri favur il-familja.

Infatti wieħed mill- iktar punti b'saħħithom li għandha l-liġi tax-xogħol huwa li wara li ressaqt l-abbozz ta' liġi dwar ix-xogħol f'dan il-Parlament u għaddejtu mill-proċess parlamentari kollu bi qbil finali bejn kulħadd, l-approach tagħha kien dak ta' gender mainstreaming għax tgħid ċar u tond li l- kondizzjonijiet tax-xogħol għandhom ikunu applikabbli għan-nisa u għall- irġiel, u din il-liġi tipprovdi għal każi ta' diskriminazzjoni jew ta' sexual harassment fuq il-post tax-xogħol ukoll Dan hu kollox f'dak li għandu x'jaqsam mal-gender mainstreaming, anzi jien immur pass iktar 'l quddiem billi ngħid li nilleġislaw x'nilleġislaw, dawn il-liġijiet għandhom ikunu gender mainstreamed.

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Jekk jogħġobkom no cross debates.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Anke jekk niġu biex nemendaw il-liġi tas-sigurta` soċjali, liema liġi għandha x'taqsam ma' proviżjonijiet ta' welfare u ta' pensjonijiet, fiha nnifisha dik il-liġi għandha tkun tkopri l-issue tad- diskriminazzjoni.

Fil-fatt ir-rakkmandazzjoni internazzjonali fid-dinja tal-lum, u mhux ta' 20 sena ilu, x'inhi?

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: Onor. Dalli, ma rridx iktar interrruzzjonijiet.

Il-Ministru Gonzi qed jagħmel il-winding up.

ONOR LAWRENCE GONZI: Dawn huma affarijiet tal-ġenn!

Mela m'għandniex prudenza?!

Mr Speaker, it-trend li hija rrikmandata internazzjonalment mill- konvenzjonijiet tan-Nazzjonijiet Uniti hija li l-pajjiżi membri għandhom jimplimentaw proċeduri ta' gender mainstreaming, u dan ifisser li ministri differenti f'ministeri differenti m'għandhomx jistennew li jkun il-ministru responsabbli mill-ugwaljanza li joqgħod jiġri warajhom u joqgħodilhom għassa.

Kull ministru, kull dikasteru u kull dipartiment li joħroġ xi policy, dan għandu jara li din il-policy tiġi mfassla b'mod li tkun gender mainstreamed.

Min ikun qed jipprepara liġi dwar it-taxxa, għandu jifhem mal-ewwel l-implikazzjonijiet ta' dik il-liġi fil-qasam ta' l-ugwaljanza bejn in-nisa u l-irġiel, u l-istess nistgħu ngħidu għal min ikun qed jipprepara liġi dwar is-saħħa, dwar it-turiżmu, dwar l-anzjani u dwar kwalunkwe qasam ieħor.

Huwa proprju għalhekk li ma jistax ikollna liġi waħda li tiġbor fiha l-oqsma kollha li għandhom x'jaqsmu ma' l- eliminazzjoni tad-diskriminazzjoni u ma' l-ugwaljanza tas-sessi.

Il-liġi waħda li jrid ikollok - u fil-fatt l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qiegħed proprju jagħmel dan - trid twaqqaf mekkaniżmu nazzjonali li jkun jaqdi diversi funzjonijiet, fosthom li jgħin lill-gvern fit-tfassil tal- politika u li jagħmel monitoring biex jassigura li kien hemm gender mainstreaming u allura jintervjeni ma' kull ministeru f'każ li jkunu qed jittieħdu deċiżjonijiet bla ma jittieħed in konsiderazzjoni l-impatt li qed ikun hemm fuq l-ugwaljanza tas-sessi f'pajjiżna.

Ta' min jgħid ukoll li dan il-mekkaniżmu għandu jkun infilzat b'mod li jaħdem ma' l-istrutturi ġudizzjarji u ma' tribunali oħrajn li aħna għandna f'pajjiżna, għandu jippermetti li jkun hemm min jeżamina l-allegazzjonijiet ta' diskriminazzjoni jew ta' fastidju sesswali u għandu jipprovdi l-proċeduri neċessarji biex dan ikun jista' jseħħ.

Għalhekk jien ma naċċettax il-kritika li dan l-abbozz ta' liġi huwa nej.

Jien nistaqsi: Illum għandna liġi li tiddikjara li m'għandux ikun hemm diskriminazzjoni fil-qasam ta' l-edukazzjoni?

Le!

Illum għandna liġi li tiddikjara li m'għandux ikun hemm diskriminazzjoni fil-qasam tal-media?

Le!

Illum għandna liġi li tiddikjara li m'għandux ikun hemm diskriminazzjoni fil-qasam tas-servizzi bankarji u finanzjarji?

Le!

Illum għandna liġi li twaqqaf uffiċjalment kummissarju responsabbli mill- ugwaljanza?

Le!

Illum għandna liġi li twaqqaf kummissjoni li tkun tista' tidħol f'dan il-qasam u tispeċjalizza fih?

Ir-risposta hija: Le!

In-nisa Maltin li jsofru diskriminazzjoni fuq il-post tax-xogħol għandhom xi forma ta' soluzzjoni llum?

Le!

Illum fil-liġijiet tagħna hemm miżuri li jiddikjaraw il-fastidju sesswali bħal att kriminali?

Le!

Pero` b'dan l- abbozz ta' liġi r-risposti għal dawn id-domandi kollha se jkunu "iva".

Għalhekk jien ngħid: X'nej nej!

Lanqas fhimtuh dan l-abbozz ta' liġi intom la qed tgħidu li dan huwa abbozz ta' liġi nej!

Kellu bżonn dak li hu nej ikollu t-tweġibiet ta' "iva" għal dawn l-affarijiet kollha, għax allura f'dak il-każ j'Alla nagħmlu liġijiet nejjin f'dan il-Parlament!

Mr Speaker, issa se ngħaddi biex nagħmel l-aħħar punt għax il-ħin qed jagħfas.

Dan l-abbozz ta' liġi mhux biss huwa frott ta' l-esperjenza tal- politika li wettaqna matul dawn l-erba' snin imma huwa wkoll mibni fuq politika li twettqet fis-snin ta' qabel.

Hawnhekk jien irrid nirreġistra li l-istatistika qed turina li qed ikollna riżultati marġinalment pożittivi, liema riżultati għandhom jinkoraġġuna għal quddiem.

Ir-rata ta' parteċipazzjoni tal-mara Maltija fil-ħajja soċjali tagħna qiegħda tiżdied, u għalhekk m'għandniex inpinġu dejjem kollox iswed.

Jien stess ngħid li għad fadal ħafna iżjed x'isir, pero` li għallinqas qed jibda jkollna riżultati pożitivi naħseb li huwa fatt li għandna nirreġistrawh.

Per eżempju, il-policies importanti li ħa l-gvern Nazzjonalista erba' snin ilu meta ġie nnegozjat il-ftehim kollettiv tal-gvern kienu avant-garde ħafna.

Biżżejjed ngħid li dawn il-policies taw għall-ewwel darba l-konċett ta' parental leave suret in-nies u taw il-garanzija, speċjalment lin-nisa, li jekk dawk il-ħaddiema li jsiru ġenituri joħorġu fuq parental leave, il- karriera tagħhom tibqa' garantita għax mhux biss ma jitilfux il-post tax- xogħol tagħhom imma jibqa' jkollhom l-opportunita` li jieħdu promotion anke fil-perijodu ta' żmien li jkunu fuq parental leave.

Fil-fatt dawn il- policies illum qegħdin jagħtuna r-riżultati, u dan l-esperiment li għamilna fis-settur pubbliku tant kien pożittiv li aħna qed inħossu li għandna nestendu din l-esperjenza - għax issa dan m'hux se jibqa' esperiment - għas- settur privat bil-mod il-mod, bil-kalma u mingħajr ma ngħaġġlu.

Fid-diskors tiegħu l-Onor.

Carmelo Mifsud Bonnici għamel punt tajjeb meta fl-intervent tiegħu rrikkmanda li m'għandniex nesperimentaw f'dan il-qasam u li għandna nużaw il-prudenza għax hawnhekk qed nitkellmu fuq qasam sensittiv u delikat, pero` naħseb li wasal iż-żmien li mingħajr ma ngħaġġlu, nagħmlu pass ieħor 'il quddiem f'dan il-qasam.

Kif għedt diġa`, l-esperiment li bdejna fis-settur pubbliku erba' snin ilu ħalla riżultati pożittivi, u allura dan għandu jinkoraġġina biex nagħmlu pass ieħor 'il quddiem, li qedgħin naslu għalih bis-saħħa tal-liġijiet tagħna.

Meta konna qed nagħmlu l-liġi tax-xogħol ħadna ħsieb ċerti aspetti u f'dan l-abbozz ta' liġi li għandna quddiemna qed nieħdu ħsieb ċerti aspetti oħrajn.

Mr Speaker, nixtieq nieħu l-okkażjoni biex nuri grafikament xi wħud mir- riżultati li rnexxielu jikseb il-gvern Nazzjonalista matul dawn l-aħħar erba' snin.

Nerġa` ngħid li m'għandniex noqogħdu nimlew rasna għax għad fadlilna baħar sħiħ x'naqdfu, imma li għallinqas qed ikollna indikazzjoni li qed ikollna żidiet fir-rata tal-parteċipazzjoni tal-mara hija xi ħaġa pożittiva, u għaldaqstant fl-aħħar tad-diskors tiegħi nixtieq inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra numru ta' graphs li jindikaw iż-żieda li kellna matul dawn l-aħħar erba' snin f'dak li għandu x'jaqsam mal-labour supply femminili ta' pajjiżna, liema żieda titla' minn 37,000 fl-1997 għal 41,000 fis-sena 2001.

Se nqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra wkoll graph ta' dawk li huma gainfully occupied full time.

Irrid nagħmilha ċara li hawnhekk m'iniex qed ninkludi l-gainfully occupied part-time.

Fil-fatt minn 36,000 mara gainfully occupied full time fl-1997, fis-sena 2001 dan in-numru tela' għal kważi 40,000, qabża li qatt ma kellna bħalha f'dawn l-aħħar snin.

Imbagħad hawn graphs oħrajn li jgħinuna nagħmlu l-analisi tax-shifts u taż- żieda ta' ħaddiema nisa li qed ikollna fil-qasam tal-produzzjoni diretta, tas-servizzi u tas-self-employed.

F'dawn il-graphs qed naraw ukoll li fis- settur pubbliku qed ikun hemm tnaqqis fin-numru ta' rġiel filwaqt li qed ikun hemm żieda fin-numru ta' nisa.

Biex nikkonkludi dan id-diskors irrid ngħid li perfetti m'aħniex, u aħna lesti li ntejbu kull fejn ikun hemm bżonn li ntejbu, pero` l-ewwelnett irridu nkunu oġġettivi u mhux partiġjani fil-kritika li nagħmlu lil xulxin, it-tieni nett irridu nkunu kostruttivi biex oġġett tajjeb, minflok ngħidu li hu ħażin, nagħmluh aħjar u t-tielet nett irridu nirrikonoxxu li għallinqas il-politika li qegħdin inwettqu qed twassalna fit-triq li tipprovdi r-riżultati li dan il-pajjiż għandu bżonn.

Mr Speaker, fl-aħħarnett nixtieq inqiegħed id-dokumenti li għamilt riferenza għalihom fid-diskors tiegħi fuq il-mejda tal-Kamra.

MR SPEAKER: Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra:

Rapport datat Ġunju 1999 fuq leġislazzjoni dwar l-ugwaljanza bejn l- irġiel u n-nisa maħruġ mid-dipartiment nisa fis-soċjeta` fi ħdan il- ministeru għall-politika soċjali; u

Diversi graphs li jindikaw il-female labour supply, in-nisa jaħdmu bi qligħ, in-nisa fi private direct production, in-nisa fis-suq tas- servizzi privati, in-nisa jaħdmu għal rashom, ħaddiema rġiel u nisa fis-settur pubbliku, u ħaddiema rġiel u nisa f'dipartimenti tal-gvern, bejn l-1997 u l-2001.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Il-mistoqsija hi li l-abbozz ta' liġi msejjaħ ''Att biex iġib 'il quddiem l-ugwaljanza għall-irġiel u n-nisa" jiġi moqri t-Tieni Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-abbozz ta' liġi ġie moqri t-Tieni Darba.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi li dan l-abbozz ta' liġi jiġi ttrattat mill-Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi, maħtur skond il-mozzjoni nru.

14 tas-27 ta' Ottubru 1998.

MR SPEAKER: Min jissekonda, jekk jogħġobkom?

ONOR.

ANTOINE MIFSUD BONNICI: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li dan l-abbozz ta' liġi jiġi ttrattat mill- Kumitat Permanenti għall-Konsiderazzjoni ta' Abbozzi, maħtur skond il- mozzjoni nru.

14 tas-27 ta' Ottubru 1998.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con.

MR SPEAKER: Sar il-ħin.

Nitlob lill-Viċi Prim Ministru biex, jekk jogħġbu, iressaq l-Aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal nhar l- Erbgħa, 20 ta' Novembru, 2002, fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:-

Mozzjonijiet

Estimi ta' dħul u nfiq ta' l-Awtorita' tad-Djar għas-sena 2002 – 2003.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar l-Isports - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili – Tieni Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar l-Assigurazzjoni ta' Vetturi tal-Mutur għar-Riskji ta' Terzi Persuni – Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Proċeduri fil-Qrati u fit-Tribunali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Ugwaljanza bejn is-Sessi - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Hawn rimarki?

L-Onor.

George Hyzler.

ONOR.

GEORGE HYZLER: Sur President, bejn il-bieraħ filgħaxija u dalgħodu rċevejt numru ta' telefonati ta' negozjanti li kienu f'ċerta paniku u dan għaliex jiena ġejt rapportat fil-media, li jiena ħtart numru ta' market surveyors officers li proprju għandhom x'jaqsmu mal-liġi li għaddejna xhar u nofs ilu.

Jidher li kien hemm ċerta konfusjoni għaliex dawn in-negozjanti ħasbu li aħna konna se nerġgħu ndaħħlu xi sistema ta' price control.

Sur President, għal din ir-raġuni, jiena xtaqt li f'dan l-aġġornament, nemfasizza li x-xogħol li se jagħmlu dawn l-uffiċjali ma għandu assolutament xejn x'jaqsam mal-price control system tal-passat.

Fl-ewwel ta' Ottubru, aħna ntroduċejna regolamenti li jobbligaw in-negozjanti biex ipoġġu l-prezz fuq il-prodotti li għandhom għal bejgħ.

Dik mhux xi ħaġa ġdida u kienet teżisti fil-regolamenti li kienu ħarġu taħt is-Supply & Services Act ħafna snin ilu.

Sur President, aħna kull ma għamilna hu li ħadna dawn ir-regolamenti minn din il-liġi u poġġejnihom mar-regolamenti l-oħra tal-liġi l-ġdida għax aħna ħsibna li l-prezzijiet fuq l-oġġetti m'għandhomx x'jaqsmu daqshekk mal- price control imma għandhom x'jaqsmu iżjed mal-protezzjoni tal-konsumatur sabiex l-affarijiet ikunu iżjed trasparenti.

Qabel ma fassalna r-regolamenti li daħħlu f'Ottubru, jiena ddiskutejt dawn ir-regolamenti mad-dipartiment konċernat, mar-rappreżentanti tan-negozjanti - l-GRTU - u mal-kunsill ta' l-affarijiet tal-konsumatur.

Qed ngħid dan għaliex l-abbozz oriġinali inbidel ħafna peress li kien hemm ħafna proposti tajbin u jiena qbilt magħhom u għalhekk iddaħħlu fl-abbozz finali li għadda mill-parlament.

Fil-fatt sejjer insemmi uħud mil-bidliet li saru.

Fejn fl-abbozz oriġinali – il-liġi l-antika - kien hemm li negozjant seta' jeħel sa sentejn ħabs jekk ma jkollux prezzijiet fuq il-prodotti, dik tneħħiet mil-liġi l-ġdida.

Fejn fl-abbozz oriġinali kien hemm li negozjant seta' jeħel sa Lm2000 multa jekk ma jkollux prezzijiet fuq l-prodotti, din tnaqqset għal Lm 500 fil- liġi l-ġdida.

Fejn fl-abbozz oriġinali kien hemm li l-qorti kellha tippublika l-isem tan-negozjant li jinstab ħati u li l-prodotti bla prezz setgħu jiġu konfiskati, fil-liġi l-ġdida dawn tneħħew.

Fejn fl-abbozz oriġinali, każ ta' każi ripetuti setgħu jwasslu għal sospensjoni indefinita tal-liċenzja tan-negozju, din daħħalna limitu ta' ġimgħa fuqha u mhux se jibqa' jidher dak in-notice – kif kienet fuq il-liġi l-antika – li juri li l-ħanut ġie sospiż.

Veru li hemm riduzzjoni fl-ammont tal-multi u pieni imma l-liġi għada tgħodd u n-negozjant għandu jpoġġi l-prezzijiet fuq il-prodotti li jkollu għal bejgħ.

U fil-fatt dawn l-uffiċjali se jkunu qed iduru l-ħwienet u jekk jaraw xi ħaġa mhux kif suppost, dawn se jindikaw – mhux jagħmlu ċitazzjonijiet – lil tal-ħanut x'għandu jagħmel.

Din hi materja tal-protezzjoni tal-konsumatur u jiena ninsisti li għandha tkun hekk.

Jekk il-konsumatur jara xi ħaġa li toġbu fil-ħanut, għandu jħares u jsib il-prezz imwaħħal x'imkien.

Mhux sew li jkun hemm żewġ negozjanti, wieħed għandu l-prezzijiet fuq il-prodotti – għax il-liġi dejjem hekk kienet titlob – u l-ieħor m'għandux għax jiġi jaqa' u jqum mil- liġi!

Hawnhekk hawn żewġ kunċetti importanti, l-protezzjoni tal-konsumatur u l-protezzjoni tan-negozjant li jirrispetta l-liġi minn dak li ma jirrispettax il-liġi.

Tajjeb li ngħidu li lil dawn l-uffiċjali – li se jkunu part-timers – aħna qegħdin ngħidulhom sabiex javviċinaw lil tal-ħwienet bil-prudenza u jiggwidawhom fuq il-liġi u fil-fatt ġew trained proprju fuq dan l-aspett.

Għednilhom biex imorru f'ħinijiet fejn tal-ħwienet ma jkollhomx ħafna nies, sabiex dawn l-uffiċjali ma jħarbtux il-ħinijiet fejn l-aktar li jkun hemm xogħol u sabiex jagħmlu l-affarijiet sew u bil-kwiet.

Meta jkun hemm dan it- tip ta' attitudni, ma nippretendix li għandu jinqala' dan it-tip ta' paniku għax nibda nissuspetta li ċerti negozjanti għandhom interess li dawn ma jmorrux fil-ħwienet tagħhom għax hemm affarijiet ħżiena.

Pero` dan mhux kollox.

Aħna daħħalna regolamenti dwar dak li jgħidulu price indications.

Dan ifisser li meta wieħed jixtri xi ħaġa li tkun pre- packaged jew bl-użin, dan irid ikollu fuq il-prodott, mhux biss il-prezz ta' dak l-oġġett imma l-prezz ta' dak l-oġġett relatat mal-kejl normali tiegħu u hawn se nagħti eżempju ħalli ninftiehem sew.

Jekk wieħed imur biex jixtri 200g ġobon, wieħed irid ikun jaf kemm il-prezz ta' 200g u kemm il-prezz bil-kilo sabiex dan jkun jista' jqabbel l-prezz ta' din il-biċċa ġobon ma' prezzijiet oħrajn.

Dawn żgur li m'humiex affarijiet kontroversjali u jiena qatt ma pretendejt li għandhom jitqiesu hekk.

Nixtieq ngħid ukoll lil dawk kollha li jaħsbu li l-price control spiċċa totalment li dan mhux minnu.

Hawn, jiena nfakkar li meta aħna tlaqna mis- sistema ta' price control u daħħalna l-liġi tal-kompetizzjoni, kien hemm ċerti aspetti fejn l-monitoring kontinwu ta' prezzijiet baqa' jsir u eżempju ta' dan, huma l-prezzijiet tal-mediċini.

Jiġifieri l-ispiżjara li raw dawn l-uffiċjali u bdew jippanikjaw għax ħasbu li se ndaħħlu sistema ġdida ta' price control, jiena ngħidilhom li l-monitoring tal-prezzijiet fl- ispiżeriji baqa' għaddej b'mod regolari u hemm raġuni speċifika.

Ir-raġuni mhux il-price control kif konna nifhmuh fl-antik imma għaliex ir-regoli tal- kompetizzjoni ħielsa jitolbu li jkun hemm awtorita` fil-pajjiż li toqgħod attenta li jkunx hemm xi tip ta' price fixing jew prattiċi restrittivi oħra li ma jħallux is-suq jaħdem kif suppost.

Dan għandna obbligu li nagħmluh u jekk in-negozjanti ma fehmux dan, allura jiena nissugerixxi li dawn imorru jiddiskutu mar-rappreżentanti tagħhom għaliex hemm bżonn li jifhmu dan il- punt.

Biex ikollna suq ħieles jaħdem sew, dan it-tip ta' eżeċizzju irid isir bilfors.

Biex inġib eżempju, aħna ma nistgħux inħallu li l-kumpanniji kbar jiftiehemu prezz għoli ħafna bejniethom u aħna nibqgħu nħarsu.

Iva, hawn dan it-tip ta' monitoring u dan se jibqa' jsir.

L-uffiċjali maħtura m'għandhom x' jaqsmu xejn ma dan.

Jekk per eżempju qed nitkellmu fuq monitoring ta' prezzijiet tal-prodotti agrikoli li qed jibbenefikaw mis- sussidju li jingħata mill-gvern, hemm hekk qiegħed isir dan il-monitoring tal-prezzijiet sabiex aħna nserħu moħħna li s-sussidju li gvern qed jagħti, qed jibbenefika minnu l-konsumatur ukoll.

Jekk hawn min qed jaħseb li l- gvern qed joffri s-sussidju u dan ma jiġix rifless fil-prezz, allura mhux qed niftiehemu u hemm bżonn isiru laqgħat oħra.

Pero` dawn ma jistgħux joqgħodu joħorġu fit-toroq bħalli kieku qed indaħħlu xi sistema antiki u ħażina.

Sur President, ħadd ma tkellem fuq din il-liġi sakemm ma ssemmewx dawn l- uffiċjali.

Din il-liġi l-ġdida hi anqas oneruża fuq in-negozjat mil-liġi li kien hemm qabel pero` xorta hi liġi li trid tiġi osservata.

Jiena qatt m'hu se naqbel li ngħaddu liġi u ma nagħtux kasa, dik tkun farsa kieku.

Fil- fatt, waħda mill-aktar affarijiet li niġu kritikati dwarha kemm mill- oppożizzjoni u kemm mill-pubbliku hu l-fatt li ngħaddu l-liġijiet imma imbagħad ma nimplimentawx l-istess liġijiet.

Jekk liġi mhux tajba, tneħħiha u jekk liġi hi tajba, tosservaha.

Issa din il-liġi hi tajba u trid tiġi osservata għax tassigura trasparenza fil-prezzijiet għall-benefiċċju tal- konsumatur u tassigura level playing field lin-negozjati.

L-uffiċjali li semmejt huma trained biex ikunu prudenti, biex jagħtu pariri lin-negozjanti u biex ma jkunux heavy handed.

Hawn hekk nixtieq ngħaddi kumment żgħir dwar dak li għandu x'jaqsam ma' prodotti perikolużi għax f'dan il-każ, l-ordnijiet huma li għandhom ikunu iżjed severi sabiex il- prodotti perikolużi ma jibqgħux fuq l-ixkaffef għax min jaħseb li jista' jbiegħ prodotti perikolużi f'dak il-mod u ħadd ma jkellmu, allura ovvjament hawn mhux qed naqblu.

Jiena nistieden lil dawn l-uffiċjali li ħadu l-ħatra l-bieraħ sabiex jaħdmu bi prudenza imma anke sabiex ma jiġux intimidati milli jagħmlu x-xogħol kif suppost.

Għandhom ikunu iebsin fuq dak li għandu x'jaqsam ma prodotti perikolużi għax fl-aħħar mill-aħħar, id-direttorat għas-sorveljanza tas-suq daħħalnih fil-liġi tal-Products Safety Act u f'din il-Kamra żgur li naqblu li fuq dawn l-affarijiet, għandna nimxu b'id iebsa u nużaw il-qrati fejn ikun hemm abbuż insistenti.

Nagħlaq billi ngħid li ma kienx hemm lok għal dak il-paniku li sar u li n- negozjanti jistgħu jserħu rashom u nistieden lil dawk li rreaġixxew b'dan il-mod biex jifhmu eżattament għal xiex ġew maħtura dawn l-uffiċjali.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Michael Bonnici.

ONOR.

MICHAEL BONNICI: Sur President, riċentement għamilt studju fuq l- istatistika li toħroġ miċ-ċentru nazzjonali ta' l-istatistika.

L-ewwelnett irrid nieħu din l-okkazjoni biex infaħħar ix-xogħol li jagħmel dan iċ- ċentru.

F'dan il-ftit ħin li għandi, grazzi għall-istatistika li toħroġ minn dan l-uffiċċju, rrid nagħmel paragun bejn l-inċidenti tat-traffiku u inċidenti li jiġru fuq il-post tax-xogħol f'Malta.

Mr Speaker, s'issa dejjem kellna l-perspettiva li l-inċidenti jiġru l-aktar fuq il-post tax-xogħol.

Fl-1999, korrew 440 sewwieqa, 300 passiġġier u madwar 300 pedestrian li jew kienu qed jaqsmu zebra crossing jew qasmu t- triq bl-addoċċ jew inċidentalment id-driver ma rahomx.

Fl-2000, kellna madwar 12,600 inċident tat-traffiku li fihom korrew 600 sewwieqa, 360 passiġġier u madwar 250 pedestrian.

Fl-2001, kellna madwar 13,372 inċident – qabża minn 12,600 - tat-traffiku li fihom korrew 650 sewwieqa, 357 passiġġier u madwar 230 pedestrian.

Fl-2002 sa Settembru, l-ammont ta' inċidenti mistenni li jerġa jiżdied, għax s'issa kien hemm 10,641 u dawn jitilgħu b'average ta' 3,600 kull tlett xhur u allura mistenni li jkun hawn xi 14,000 inċident.

Sa Settembru ta' din is-sena weġġgħu 600 sewwieq, 292 pedestrian u 300 passiġier.

Jekk inħarsu lejn l-istatistika, naraw li fl-1999 kellna erba' sewwieqa, ħames pedestrians u tliet passiġġieri li mietu b'kawża ta' inċident tat- traffiku.

Fl-2000 kellna tmien sewwieqa, tliet pedestrians u 4 passiġġieri u fl-2001 kellna tmien sewwieqa, 6 pedestrians u 2 passiġġieri.

Ovvjament għad m'għandniex il-figura eżatta tas-sena 2002 pero` s'issa diġa` mietu seba' sewwieqa, tliet pedestrians - u nżid ieħor għax ix-xahar li għadda miet wieħed f'Ħaż-Żebbuġ - u passiġġieri għad m'għandix il-figura.

Hawnhekk wieħed jinnota kemm l-inċidenti tat-traffiku ġewwa pajjiżna qegħdin jiżdiedu b'rata aktar minn dawk ta' inċidenti fuq il-postijiet tax- xogħol.

M'għandix ċans nagħti l-figuri kollha pero` tajjeb li ngħid li fl- 1997 mietu ħamsa fuq il-post tax-xogħol, fl-1998 mietu 12, fl-1999 mietu tmienja, fl-2000 mietu ħamsa, fl-2001 mietu sitta u fl-2002 s'issa mietu tlieta.

Wieħed jista' jara li fortunatament, l-inċidenti fuq il-post tax- xogħol qed jonqsu għall- kuntrarju ta' dak li qed jiġri fl-inċidenti tat- traffiku.

Fil-fatt naqsu bi 300, minn 5,286 inċident għal 5,000 u din is- sena probabilment se tkun l-anqas sena li kellna inċidenti fuq il-post tax- xogħol f'dawn l-aħħar 10 snin.

Rigward, it-tweġiba li ta l-Viċi Prim Ministru rigward ġranet ta' xogħol li qed jintilfu minħabba mard, jiena nixtieq nagħmel enfasi fuq l- iStatistics Office biex jekk jista' jkun, jagħtuna d-dettalji eżatti, permezz ta' koperazzjoni mad-dipartiment tas-sigurta` soċjali, ta' kemm minn dawn il-ġranet tax-xogħol qegħdin jintilfu minħabba inċidenti tat- traffiku, minħabba inċidenti fuq il-post tax-xogħol u minħabba mard ieħor.

Wieħed jara li fl-ewwel ħames xhur ta' din is-sena ntilfu 194,000 ġurnata tax-xogħol u jekk nagħmlu projection ta' kemm se jintilfu ġranet ibbażata fuq din il-figura, aħna se jkollna kważi 465,000 ġurnata mitlufa.

Nafu li dawn il-ġranet mitlufa – minħabba mard jew inċidenti - jiswew il- flus lill-gvern u fil-fatt fis-sena 2000, il-gvern ħareġ Lm5.5 miljun bħala medical assistance lil dawk li preżentaw ċertifikat tal-mard.

Tajjeb li wieħed jikkonsidra dawn l-affarijiet kif ukoll tajjeb li jkollna aktar statistika dettaljata.

Nagħti prosit lill-National Statistics Office li matul din l-aħħar sena ħarġet format ġdid ta' l-informazzjoni li qed tagħtina u nfaħħar lid-dipartiment tal-pulizija u d-dipartiment tas- sigurta` soċjali li jagħtu l-kontribut tagħhom sabiex aħna nkunu nistgħu naraw x'qiegħed jiġri.

Nappella l-poplu biex joqgħod iżjed attent kemm meta jkun qed isuq kif ukoll meta jkun qed jaqsam it-triq u nittama li darb'oħra nkun nista' ngħid x'qed jagħmel il-gvern biex inaqqas ir-rata allarmanti ta' inċidenti tat-traffiku f'pajjiżna.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal għada l- Erbgħa, 20 ta' Novembru, 2002 fis-6:00 p.m. bl-agenda kif komunikata mill- Viċi Prim Ministru.

Fid-9:30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

IMMIGRANTI LLEGALI

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' Il-Ministru jgħid kemm inġabru immigranti llegali din is- sena?

Kemm ġew ripatriati u mil-liema pajjiż kienu?

ONOR.

TONIO BORG: Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li tajt għal mistoqsija parlamentari 36593.

PULIZIJA - OĠĠETTI MISRUQA

L-ONOR.

ADRIAN VASSALLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' il-Ministru jelenka l-oġġetti rapportati mitlufa lill- pulizija?

Kemm minnhom reġgħu sabu ruħhom għand sidhom?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li bejn Jannar u Ottubru ta' din is- sena l-pulizija kellha 6,131 rapport ta' oġġetti mitlufa.

135 mill- affarijiet rapportati mitlufa ġew ritornati lil sidhom.

Fost l-oġġetti rapportati mitlufa kien hemm pets, cheques u credit cards, flus, arloġġi, ħwejjeġ, jewellery, portmonijiet u kartieri, souvenirs, apparat tat- telefon, eċċ.

ĊENTRU NAZZJONALI TAL-COMPUTER

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jwieġeb mistoqsija parlamentari 36015 li oriġinarjament saret lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali u jgħid kemm hemm studenti jsegwu xi kors maċ-ċentru nazzjonali tal-computer fis-Swatar?

X'korsijiet qed isiru?

Kemm qed iħallsu għal kull kors?

Min qed imexxi dan iċ-ċentru?

Għaliex f'dan iċ-ċentru l-istudenti qed ikollhom iħallsu?

ONOR.

LOUIS GALEA: Jidher li l-Onor.

Membru qed jirriferi għall- korsijiet immexxija mill-MITTS ġewwa s-Swatar.

Għaldaqstant nissuġġerixxi li l-Onor.

Interpellant jirriferi din il-mistoqsija lill-ministru responsabbli mill-MITTS.

ISTITUT TA' L-ARTI U D-DISINN

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: B'riferenza għat-tweġiba għal mistoqsija parlamentari 35817, jista' il- Minsitru jgħid meta hu maħsub li jitlesta x-xogħol li qed isir biex l- istitut jopera mill-bini f'Tarġa Gap.

ONOR.

LOUIS GALEA: Is-sit ta' Tarġa Gap diġa` beda jopera.

SPLD - ITTRA TA' RIFERENZA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' iċ-ċentru SPLD tal-Furjana joħroġ l-ittra ta' riferenza dwar il- kundizzjoni ta' l-istudent, li dettalji dwaru qed jintbagħtu separatament, mitluba mill-kap ta' l-iskola?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li ebda talba ma waslet mingħand il-kap ta' l-iskola għal ittra ta' riferenza.

Waslet talba mingħand il-ġenituri għal rapport.

Iċ-ċentru ta' SPLD ħareġ rapport fuq il-kundizzjoni tat-tifel fil- 15 ta' Ottubru, 2002.

SKEJJEL - GĦALLIEMA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jwieġeb mistoqsija parlamentari 36023 u jgħid x'għalliema nieqsa hemm fl-iskejjel sekondarji ġenerali u fil-junior lyceums?

F'liema suġġetti?

Kemm hemm tfal fil-klassijiet milquta?

X'passi qed jittieħdu biex f'kull każ jinstabu l-għalliema meħtieġa għax irrapportawli li hemm każi fejn mill-bidu tas-sena skolastika hemm studenti li m'għandhomx għalliema f'ċerti suġġetti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li n-numru ta' għalliema nieqsa fl-iskejjel sekondarju u fil-junior lyceums hija kif se nsemmi:

|Skola |Suġġett|Lesson|Studen| | | |s |ti | |Naxxar HSS |Bioloġi| 8 | 16 | | |ja | | | |St Luċija |Ġermani| 3 | 14 | |GJL |ż | | | |Cospicua |HE |18 | 91 | |GSS | | | | |B'Kara BSS |IT | 8 | 140 | |Ħamrun GSS |Int. | 8 | 46 | | |Sc. | | | |St Francis |Physics|24 |139 | |of Assisi | | | | |Żebbuġ BSS |Physics| 6 | 40 |

Informat li fil-bidu tas-sena ntbagħtu l-għalliema kollha meħtieġa, iżda kien hemm min ma aċċettax ix-xogħol għal raġunijiet diversi.

Ħarġet sejħa fil-gazzetti biex tfakkar li l-applikazzjonijiet għall-għalliema supply kienet miftuħa.

Qed isiru wkoll l-interviews għal supply teachers għal dawn is-suġġetti.

PULIZIJA - GĦAWDEX - LOGĦBA TAL-PREMIER LEAGUE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid x'passi ħadet il-pulizija kontra l- persuna li attakkat l-uffiċjal tal-logħba f'partita tal-premier league f'Għawdex nhar il-Ħadd 13 ta' Ottubru, 2002 fil-Gozo stadium?

Jaf il-Ministru li l-uffiċjal, li ismu qed jintbagħat separatament, kellu feriti f'wiċċu u f'idejh?

Jaf li l-persuna li aggreditu huwa mpjegat tal- gvern?

Jikkonferma li l-persuna li attakkat lill-uffiċjal tal-logħba hija mpjegata bħala uffiċjal tas-sigurta` fl-isptar ta' Għawdex?

Ma jaħsibx il-Ministru li f'każ bħal dan il-pulizija kellha tipproċedi immedjatament?

Jikkonferma li l-persuna li aggrediet lill-uffiċjal tal-logħba reġa' ġie arrestat mill-pulizija minħabba theddid lill-istess referee?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-inċident imsemmi mill-Onor.

Interpellant seħħ nhar it-12 ta` Ottubru 2002 u dwaru hemm proċeduri kriminali pendenti quddiem il-qorti.

KUMITAT GĦAR-RIABILITAZZJONI TAL-BELT VALLETTA - KNISJA TAL-VITORJA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għar-Riżorsi u l- Infrastruttura: Jista' il-Ministru jgħid x'xogħol sar mill-kumitat għar- riabilitazzjoni tal-Belt Valletta fuq il-knisja tal-Vitorja?

Dan il- kumitat qabbad lil xi ħadd jirrestawra l-orgni tal-knisja?

Min tqabbad jagħmel dan ix-xogħol?

Meta sar dan ix-xogħol?

Kemm ġie jiswa?

Meta tħallsu l-ispejjeż tax-xogħol?

Fejn jinsab l-orgni bħalissa?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Il-proġett tal-Knisja tal-Madonna tal- Vitorja fil-Belt Valletta huwa wieħed mill-proġetti prinċipali tal-proġett għar-riabilitazzjoni tal-Belt, Valletta.

Xogħol li sar s'issa jinkludi rapport dwar il-pittura tas-saqaf, tibdil ta' pajpijiet tal-ħadid u turġien.

(Sar xi xogħol ieħor in kollaborazzjoni ma' Din l-Art Ħelwa - restawr ta' żewġ urni fuq il-faċċata).

Bħalissa qed isir restawr tal-bronż u l-irħam fil-faċċata mid-ditta Sante Guido Restauro.

L-istorja tar-restawr ta' l-orgni tas-seklu sbatax hija storja twila.

Wara li f'Malta kien hawn ditta Taljana li żaret xi orgnijiet, flimkien ma' Maestro Joseph Gatt, kien sar ftehim mal-Maestro Gatt li, in kollaborazzjoni ma' din id-ditta Taljana, isir restawr ta' orgni żgħir iżda importanti li hemm f'din il-knisja.

S'issa diġa` tħallsu Lm2,990. għar- restawr ta' dan l-orgni.

Il-proġett kellu jkun lest fl-2000 u s'issa l- Maestro Gatt ma rritornax l-orgni minkejja diversi laqgħat u talbiet, anke b'mod legali, li saru.

Propju din il-ġimgħa, wara li huwa ma rrispondiex għall-ittra uffiċjali li saret, ittieħdet id-deċiżjoni li tinfetaħ kawża fuq l-istess suġġett.

COMMON AGRICULTURAL POLICY - TARIFFI FUQ IL-MANIFATTURI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għall-common agricultural policy, jiċħad jew jikkonferma l- Ministru li t-tariffa/levy fuq l-importazzjoni tal-manufacturers barra mill- Unjoni Ewropea hija ta' 3.7% u se tibqa' hekk wara s-sena 2010?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tajjeb jingħad li d-definizzjoni manufacturers hija wiesgħa wisq biex tista' tiġi kkalkulata tariffa medja li fil-prattika tagħmel sens.

EUROGAP CERTIFICATE - ESPORTAZZJONI TAL-PATATA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' il-Ministru jgħid kemm fil-fatt hija l-kunsinja ta' l- esportazzjoni tal-patata li trid tkun koperta fil-Eurogap certificate din is-sena?

X'tagħrif u informazzjoni ngħataw il-bdiewa u l-koperattivi tagħhom matul l-1999, 2000 u 2001 sabiex ikunu informati dwar il-bidliet li jridu jħejju għalihom?

Jista' il-Ministru jpoġġi fuq il-mejda tal-Kamra kopja tat-tagħrif, informazzjoni, ċirkolari , eċċ. li ntbagħtu lill-bdiewa jew lill- koperattivi tagħhom għal dawn it-tħejjijiet?

Kemm kienu l-uffiċjali responsabbli mill-proċess ta' tagħrif li ngħata lill-bdiewa għas-snin imsemmija?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Il-kwantita` ta' patata esportata li trid tkun koperta bil-Eurepgap certificate din is-sena għadha qed tiġi negozjata ma' l-importatur Olandiż skond il-ħteġijiet tas-suq.

Din hi l-ewwel darba li se tiġi esportata patata biċ-ċertifikat tal- Eurepgap, għalhekk it-tħejjijiet għal dan il-għan bdew isiru minn din is- sena.

Id-dipartiment ta' l-agrikultura daħal fi ftehim ma' ditta Olandiża, il- PlantConsult, biex 12-il uffiċjal tad-dipartiment jingħataw it-taħriġ meħtieġ ħalli jkunu f'pożizzjoni li jħarrġu numru ta' bdiewa biex jikkwalifikaw għaċ-ċertifikat tal-Eurepgap.

Fil-fatt l-ewwel sessjoni ta' taħriġ għal dawn l-uffiċjali saret bejn l-14 u t-18 ta' Ottubru, 2002.

Għal din il-ġimgħa ta' taħriġ attendew ukoll, bħala osservaturi, rappreżentanti ta' l-assoċjazzjoni tal-bdiewa, għaqda bdiewa progressivi u l-koperattiva ċentrali tal-bdiewa.

L-uffiċjali tad-dipartiment, li kollha temmew b'suċċess il-kors ta' taħriġ, ġew assenjati lokalitajiet fejn titkabbar il-patata għall- esportazzjoni u qegħdin fil-proċess li jidentifikaw numru ta' bdiewa li se jingħataw it-taħriġ meħtieġ matul l-istaġun tat-tkabbir tal-patata, jiġifieri bejn Diċembru 2002 u April 2003.

Dan it-taħriġ se jinkludi żjarat regolari minn dawn l-uffiċjali lill-bdiewa magħżula biex ikun aċċertat li l-bdiewa jkunu qegħdin jimxu mal-prinċipji u regolamenti tal- protokoll tal-Eurepgap.

Fl-istess waqt qed issir traduzzjoni għall-Malti tal-prinċipji u regolamenti tal-Eurepgap Protocol u dan it-tagħrif se jiġi stampat u mqassam lill-bdiewa kollha li jkabbru l-patata għall-esportazzjoni.

Kopja ta' dan it-tagħrif titqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra meta tkun lesta.

IMPORTAZZJONI TA' SIĠAR

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' il-Ministru jgħid kemm ġew importati siġar tal-frott, dwieli, eċċ. mid-dipartiment ta' l-agrikoltura matul dawn l-aħħar ħames snin?

Kemm swew dawn is-siġar?

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-informazzjoni mitluba qed titpoġġa fuq il-mejda tal- Kamra.

AFM - SAJJIEDA MALTIN U GĦAWDXIN

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' il-Prim Ministru jgħid kemm-il darba sajjieda Maltin u Għawdxin talbu l-protezzjoni tal-forzi armati ta' pajjiżna biex jassistuhom u jipproteġuhom waqt is-sajd minħabba periklu u inkonvenjenti oħra li kkawżawlhom sajjieda barranin matul dawn l-aħħar erba' snin?

X'sapport ingħataw meta talbu din l-għajnuna u kemm-il darba ġiet rifjutata?

X'kienu r-raġunijiet?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: In-numru ta' sejħiet lill-forzi armati ta' Malta għal għajnuna minn sajjieda Maltin fi kwestjonijiet ma' sajjieda barranin waqt li kienu jistadu, kienu tliet darbiet fl-2001 u darbtejn din is-sena, sas-17 ta' Settembru.

F'kull kaz, safejn kien possibbli, intbagħtu mezzi ta' l-ajru u tal-baħar biex iżommu sorveljanza u joffru deterrent biex jipproteġu s-sajjieda Maltin u biex tinġabar evidenza sabiex l-awtoritajiet Maltin ikunu f'pożizzjoni li jsegwu l-każ ma' gvernijiet barranin.

OECD - IMPORTAZZJONI TA' ĦUT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jinvestiga għaliex skond l-OECD l-Unjoni Ewropea timponi tariffi fuq il-ħut importat lejn l-Unjoni ta' 3.6% mill-pajjiżi li huma barra mill-Unjoni Ewropea u pajjiżna, skond il-gvern, qed iħallas 7.5% u dan għaliex skond il-gvern tal-ġurnata saru arranġamenti speċjali?

Jista' il-Ministru jinvestiga jekk it-Tuneżija hijiex eżenti mill-istess tariffa li l-Unjoni ilha timponi mill-1994?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Tajjeb jingħad li fl-Unjoni Ewropea l-importazzjoni ta' ħut, kemm dak tal-baħar kif ukoll dak ta' l-ilma ħelu, hija suġġetta għal tariffi.

Dawn ivarjaw skond l-ispeċi tal-ħut u skond jekk il-ħut huwiex qed jiġi importat ħaj, frisk jew iffriżat.

Għal dak li għandu x'jaqsam ma' importazzjoni ta' ħut tal-baħar frisk, it- tariffa tipika hija ta' 15%.

Fil-każ ta' importazzjoni ta' awrat u paġell (sea bass and sea bream), minn din is-sena l-Unjoni Ewropeja adottat tariffa mnaqqsa marbuta ma' kwota.

It-tariffa fuq l-importazzjoni ta' ħut ieħor, jew ta' awrat u paġell fi kwantitajiet li jaqbżu l-kwota, ġiet imnaqqsa wkoll kif spjegat fit-tabella li ġejja:

|Sen|Tarif|Kwota |Tariffa|Tariff| |a |fa | | |a | | | | |Fuq |Normal| | | | |Il-Bqij|i | | | | |a | | |200|7.5% |1500 |10% |15% | |2 | |tunnell| | | | | |ata | | | |200|0% |1750 |5% |15% | |3 | |tunnell| | | | | |ata | | | |200|0% |bla |0% |15% | |4 | |limitu | | |

Ħut li joriġina mit-Tuneżija jidħol fl-Unjoni Ewropea mingħajr ma jitħallas dazju.

Dan isir a bażi ta' ftehim għal żona ta' kummerċ ħieles li t- Tuneżija kkonkludiet ma' l-Unjoni Ewropea.

Dan il-ftehim ikopri ukoll l- oqsma tas-sajd u tal-biedja u mhux biss il-qasam industrijali.

UE - PROTEZZJONI TAL-BIEDJA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jirriżultalu l-Ministru li l-Unjoni Ewropea se tkompli timponi l- protezzjoni tal-biedja tagħha permezz tat-tariffi protettivi f'levies wara s-sena 2010?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Nissuġġerixxi li l-Onor.

Interpellant jindirizza l- mistoqsija tiegħu lill-Unjoni Ewropea.

SKEJJEL/UNIVERSITA` - STUDENTI B'DIŻABILITA`

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm hemm studenti b'diżabilita` fl-universita`, fl-MCAST, fil-junior collage u fl-iskola Giovanni Curmi?

Jista' jgħid ukoll fl-istituzzjonijiet hawn fuq imsemmija x'inhi l-popolazzjoni ta' l- istudenti kollha?

ONOR.

LOUIS GALEA: Peress li t-tagħrif mitlub għadu qed jinġabar mill- istituzzjonijiet kollha, tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

ĦAL TARXIEN - PARKING

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jara li ma jibqax isir parking ta' karozzi fl-aktar parti wiesgħa ta' sqaq it-Tramuntana, Ħal Tarxien minħabba li meta jkunu jridu jduru bil-karozzi biex joħorġu mill-isqaq qed isibuha ferm diffiċli minħabba li jkun hemm karozzi pparkjati?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Tajt struzzjonijiet lill-awtorita` dwar it-trasport biex tiċċekkja t-triq imsemmija mill-Onor.

Interpellant sabiex jiġi deċiż x'inhu l-aħjar li jsir.

KLANDESTINI - SKEJJEN

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm inqabdu skejjen tal-klandestini din is-sena?

Jista' jgħid f'liema kundizzjoni huma, xi kemm jiswew il-waħda u xi ħsieb hemm li jsir bihom?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li matul din is-sena kien hemm 16-il dgħajsa nvoluta fit-traġitt ta' klandestini.

Tnejn minnhom kienu suġġett ta' operazzjoni ta' salvataġġ mill-forzi armati wara li kienu f'diffikultajiet.

Waħda minnhom kienet għerqet waqt il-ħidma ta' salvataġġ, filwaqt li l-oħra għadha qed tkun miżmuma sakemm isiru l- investigazzjonijiet.

Mill-14 l-oħra li kienu daħlu Malta bil-klandestini, waħda kienet ġiet ritornata lil sidha, oħra tkissret mal-blat waqt il- wasla, filwaqt li l-oħrajn ġew esebiti fil-proċeduri quddiem il-qorti li ordnat il-konfiska tagħhom.

Għaldaqstant ġentilment nissuġġerixxi lill- Onor. Interpellant jirriferi l-aħħar parti tal-mistoqsija lill-ministru konċernat.

BORMLA – MANUTENZJONI FI TROMBA TA' APPARTAMENT

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jara li ssir it-tiswija neċessarja fit-tromba ta' l-appartamenti 7/8/14/15 blokk 1 fuq San Pawl, Bormla?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Għaddejt it-talba ta' l-Onor.

Interpellant lid- dipartiment tal-bini u tiswija ta' djar għall-azzjoni meħtieġa.

ĦAL TARXIEN - DJAR

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm baqa' toroq f'Ħal Tarxien li d-djar fihom għadhom ma ġewx innumerati?

Jista' jgħid liema huma?

ONOR.

TONIO BORG: Nitlob lill-Onor.

Interpellant jirriferi din il- mistoqsija lill-ministru konċernat.

ĦAL TARXIEN - TRAFFIC SIGNS

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jara li jinbidlu żewġ tabelli - traffic signs - li jindikaw id-destinazzjoni ta' l-irħula f'Tal-Barrani Road, Tarxien, waħda li hemm bejn l-iskola u l-pompa tal-petrol u l-oħra aktar `il isfel kif taqbeż l-ewwel sett ta' traffic lights qabel iddur lejn Triq San Anard, għax litteralment huma mqaxxra u ma jidher xejn bil-konsegwenza li ħafna turisti jispiċċaw mitlufa?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat illi d-direttorat għat-toroq diġa` ħa l- passi biex dawn it-tabelli jiġu mibdula sabiex il-kitba li għandhom fuqhom tkun tista' terġa' tibda tinqara.

ĊIMITERJU TA' L-ADDOLORATA - OQBRA

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' il- Ministru jgħid kemm hemm oqbra ssiġillati fiċ-ċimiterju ta' l-Addolorata, cioe` oqbra li s-sidien tagħhom ma jridux li jibqa' isir dfin fihom?

Tista' issir xi ħaġa biex wara ċertu żmien jerġgħu jibdew jintużaw biex isir użu sew mill-ispazju limitat li hemm fiċ-ċimiterju?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninsab informat li jeżistu madwar 450 qabar issiġillat fiċ-ċimiterju ta' l-Addolorata.

Dwar it-tieni parti tal-mistoqsija, tali siġillar ta' oqbra jsir permezz ta' dokument notarili, liema dokument jista` isir peress li l-qabar ikun inxtara minn sidien privati u b'hekk huwa kkunsidrat bħala proprjeta` privata.

PERMESSI - OPEN AIR MARKETS

L-ONOR.

JOE CILIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm hawn permessi validi bħalissa lill-persuni biex jarmaw f'open air markets?

Jista' jgħid kemm ilhom li reġgħu nfetħu l-applikazzjonijiet għal dawn it-tip ta' permessi?

Kemm hemm applikazzjonijiet pendenti għal tali permessi?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jien informat li bħalissa hawn 70 permessi validi li ngħataw lil persuni biex jarmaw f'open air markets.

L-applikazzjonijiet għal dawn it-tipi ta' permessi nfetħu fit-2 ta' Mejju, 2002 u fil-preżent hemm 96 applikazzjoni għal tali permessi li għad iridu jitħallsu.

Dwar liċenzji ta' dan it-tip li nħarġu mill-pulizija sa l-aħħar ta' April ta' din is-sena, nissuġġerixxi li l-mistoqsija ssir lill-ministru konċernat.

TUNA PENNINGS

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jista' il-Ministru jgħid kemm kienet il-produzzjoni mit-tuna pennings f'Malta mill-1 ta' Novembru 2001 sal-31 ta' Ottubru 2002?

Kemm marret għas-suq lokali u kemm għas-suq barrani?

Dan it-tonn f'liema swieq barranin ġie esportat?

F'liema ammonti?

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-informazzjoni li qiegħed jitlob l-Onor.

Interpellant hi ta' natura kummerċjali u l-pubblikazzjoni tagħha tista' tagħmel ħsara lill-operaturi għaliex f'dak il-perjodu kien hawn tnejn biss.

It-tonn imrobbi fil-gaġeġ dejjem jispiċċa esportat lejn swieq Asjatiċi bħall-Korea u l-Ġappun għaliex hemm iġib l-aħjar prezzijiet.

TUNA PENNINGS - ESPORTAZZJONI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm-il tunnellata tonn mit-tuna pennings Maltin l- Air Malta ġarret bejn l-1 ta' Novembru 2001 u l-31 ta' Ottubru 2002?

Lejn liema destinazzjonijiet twassal dan it-tonn mill-Air Malta?

Liema kienu d- destinazzjonijiet finali ta' dan it-tonn?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Ir-risposta tingħata f'xi seduta oħra.

FORZI ARMATI TA' MALTA - AMMUNITION

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' il-Prim Ministru jgħid kemm-il round ta' ammunition ta' small weapons intuża f'sessjonijiet ta' taħriġ mill forzi armati ta' Malta matul l-2001?

Kemm- il shell intużat mill-kanuni fl-istess perijodu għall-istess għan?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Ma jidhirlix li l-informazzjoni għandha tkun pubblikata.

FORZI TAS-SIGURTA` - TAĦRIĠ F'KAŻ TA' DIŻASTRU NAZZJONALI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid meta sar l-aħħar eżerċizzju ta' prova għal xi tip ta' national disaster mill-forzi tas-sigurta`, pulizija u protezzjoni ċivili?

Jekk sar, fiex kien jikkonsisti?

ONOR.

TONIO BORG: It-tliet korpi msemmija mill-Onor.

Interpellant għandhom rwol differenti pero` l-att dwar il-protezzjoni ċivili jipprovdi sabiex f'każ ta' diżastri naturali u dawk magħmula mill-bniedem, il-ħidma tat-tliet forzi tiġi kordinata mid-dipartiment tal-protezzjoni ċivili.

Għalhekk tħejjew pjani ta' kontinġenza li jiġu adoperati f'kull eventwalita`.

It-taħriġ f'dawn il-każi jingħata on the job bħalma ġara fil- każi ta' l-immigranti illegali, kif ukoll riċentement fil-każ ta' l- għargħar.

Il-koperazzjoni bejn it-tliet forzi kif ukoll ma' dipartimenti oħra tal- gvern u korpi volontarji kienet waħda sodisfaċenti.

Ninsab informat li l-aħħar eżerċizzju li kien jinvolvi l-forzi tas-sigurta` (il-pulizija, l-AFM u d-dipartiment tal-protezzjoni ċivili) flimkien ma' entitajiet oħra, fosthom l-MIA, id-DCA u l-awtoritajiet tas-saħħa, sar fis- 6 ta' Ġunju 2002.

Dan kien jitratta simulazzjoni ta' ajruplan f'diffikulta`.

GWARDJANI LOKALI

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' il-Ministru jgħid kemm hemm nisa u rġiel impjegati bħala gwardjani lokali?

Liema huma l-lokalitajiet li għad m'għandhomx is-servizz ta' gwardjani lokali?

ONOR.

AUSTIN GATT: L-Onor.

Interpellant hu mitlub jirriferi d-domanda tiegħu lill-ministru konċernat peress li l-gvern ma jimpjegax gwardjani privati.

BORMLA - TISWIJA TA' APPARTAMENTI

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Peress li ftit ilu sar xi xogħol ta' tiswija fuq is-saqaf ta' l-appartament li d-dettalji dwaru qed jintbagħtu separatament u peress li ssa li għamlet l-ewwel xita jidher li xorta waħda dawn is-soqfa għadhom joqtru ħafna, jista' il-Viċi Prim Ministru jara li din il-ħsara tissewwa bis-serjeta`?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Għaddejt it-talba ta' l-Onor.

Interpellant lid- dipartiment tal-bini u tiswija ta' djar għall-azzjoni meħtieġa.

BORMLA – TRIQ SAN MARK - SLUM CLEARENCE

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid jekk hemmx xi fażi oħra ta' slum clearence proġettata għal Triq San Mark, Bormla?

Jekk fl- affermattiv, jista' jgħid liema postijiet ser ikunu milquta u meta se jsir dan ix-xogħol?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Ninforma lill-Onor.

Interpellant li saret applikazzjoni lill-awtorita' Maltija għall-ambjent u ippjanar biex tkun żviluppata t-tielet fażi tal-proġett.

Din tkopri ż-żewġ blokki bejn Triq Hanover, Triq Sta.

Liena, Hanover Hill, Triq l-Irlandiżi u Triq San Mark.

Ix-xogħol hu maħsub li jinbeda fl-2005.

JUNIOR LYCEUM G. DESPOTT - FREE LESSONS

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm kellhom free lessons, mill-bidu tas-sena skolastika sal-lum, l-istudenti tal-form I tal-junior lyceum G. Despott?

Jista' jaqsamhom separatament skond is-suġġetti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-istudenti m'għandhomx free lessons.

Numru ta' lezzjonijiet lill-istudenti tal-form I fil-junior lyceum G. Despott ma setgħux isiru minħabba mard ċertifikat ta' l-għalliema.

WSC - ĦADDIEMA

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' il-Prim Ministru jgħid x'inhi l-pożizzjoni tal-gvern dwar ħaddiema li jaħdmu mal- water services corporation u li jixtiequ jmorru jaħdmu mal-gvern?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Il-kundizzjonijiet tal-ħaddiema tal-gvern li huma detailed mal-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma huma regolati minn Att XXIII ta' l-1991 (Parti V).

Talbiet li jsiru minn dawn il-ħaddiema għal trasferiment jiġu kkunsidrati fuq il-meriti tagħhom u skond il-ħteġijiet tas-servizz pubbliku.

ENEMALTA - ARBLI TAD-DAWL

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għal mistoqsija parlamentari preċedenti tiegħi fuq arbli tad- dawl ta' l-elettriku li jinsabu f'għalqa fis-Sqaq taċ-Ċaqma fi Triq tar- Rumi, M'Scala possibbli li l-Enemalta tinnota li l-arbli msemmija kellhom jinqalgħu madwar sena ilu u minkejja li kien inqala' wieħed, l-oħrajn baqgħu ma nqalgħux?

Billi dawn l-arbli huma ta' inkonvenjent għal sid l- għalqa, possibbli tittieħed azzjoni biex dawn l-arbli jinqalgħu għax lis- sid ta' l-għalqa in kwestjoni qed itellfuh fix-xogħol tar-raba'?

Jekk l- Enemalta qed issib problema biex issib fejn huma dawn l-arbli, tista' tikkuntattja lili biex nindikalhom fejn joqgħod sid l-għalqa.

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-ilment u s-suġġeriment ta' l-Onor.

Interpellant ġew mgħoddija lill-Enemalta għall-kunsiderazzjoni tagħha.

WIED IL-GĦAJN - TQEGĦID TA' MAINS TA' L-ILMA

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru ġentilment jinformana meta hu maħsub li l-kuntrattur jibda xi xogħol fuq it-tibdil ta' mains ta' l-ilma fi Triq l- Imriekeb, Wied il-Għajn?

Liema toroq se jsiru fl-istess tender flimkien ma' din it-triq?

Meta se jibda dan ix-xogħol u minn liema triq se jibda l- kuntrattur?

Meta hu maħsub li jintemm dan ix-xogħol bejn wieħed u ieħor?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li Triq il-Qawwara, Triq Wistin Born u Triq l-Imriekeb huma t-tliet toroq li se jiġu asfaltati skond il-kuntratt imsemmi mill-Onor.

Interpellant.

Ix-xogħol ta' tibdil ta' mains beda fil- 11 ta' Novembru fi Triq il-Qawwara.

Ix-xogħol ta' kostruzzjoni mistenni li jdum għaddej għaxar ġimgħat u għandu jkun lest fil-bidu ta' Frar.

FURJANA - TRIQ VILHENA - ŻBIR TA' SIĠAR

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: Jistgħu jinżabru s-siġar fi Triq Vilhena, Furjana fejn binja Filippo Sciberras?

ONOR.

NINU ZAMMIT: Jien informat li ż-żabra tas-siġar li hemm fi Triq Vilhena, Furjana fejn binja Filippo Sciberras, saret f'Ottubru 2001.

Issa li l-consortium ħa r-responsabbilta` ta' dan ix-xogħol, din it-talba ġiet reġistrata fil-programm.

FURJANA - GARAGES TAĦT BINJA FILIPPO SCIBERRAS

L-ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jara jekk il- garages ta' taħt binja Filippo Sciberras Furjana joħorġu b'tender għall-użu ta' l-inkwilini/sidien ta' l-appartamenti fl-istess binja?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-garages indikati mill-Onor.

Interpellant huma meħtieġa mill-awtorita' tad-djar li diġa` qed tużahom bħala stores, arkivji għad-dokumenti, sala għal konferenzi, biex jiġu ppubblikati skemi kif ukoll għall-parkeġġ ta' karozzi ta' l-impjegati ta' l-awtorita`.

Għalhekk m'hemmx ħsieb li jiġi attwat is-suġġeriment ta' l-Onor.

Interpellant.

SAN ĠWANN - TRIQ GĦARGĦUR - TISWIJA

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jara li tiġi rranġata Triq Għargħur, San Ġwann minħabba l-kundizzjoni ħażina li tinsab fiha?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien informat li d-direttorat għat-toroq, flimkien mal-kunsill lokali, qed jimplimenta programm għal asfaltar ta' toroq ma' Malta kollha.

Ix-xogħol fil-lokalita` isir skond il-prioritajiet li jkunu qed jirriżultaw minn żmien għal żmien.

OPERATUR TAL-LOTTU GRIEG - ĦASIL TA' FLUS

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' il- Ministru jgħid fiex waslu l-investigazzjonijiet tal-Ministeru tiegħu biex jiġi stabilit jekk l-operatur Grieg prospetttiv tal-lottu pubbliku huwiex qed jiġi indagat għall-ħasil tal-flus maħmuġin flimkien ma' irregolaritajiet oħra kif irrapportat fl-istampa internazzjonali u lokali?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li qiegħda tiġi miġbura informazzjoni f'dan ir-rigward minn fonti kompetenti u eventwalment jintalbu opinjoni minn fonti daqstant kompetenti.

CHILD DEVELOPMENT AND ASSESSMENT UNIT - BUDGET

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid x'kien il-vot globali fis-snin 2000, 2001 u 2002 għall-budget tas-CDAU?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Iċ-child developmnet and assessment unit taqa' taħt ir-responsabbilta` tal-ministeru għas-saħħa, għalhekk nitlob lill- Onor. Interpellant jirriferi l-mistoqsija tiegħu lill-ministru konċernat.

SKEJJEL SPEĊJALI - BUDGET

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'kien il-vot globali fis-snin 2000, 2001 u 2002 għall- budget ta' l-iskejjel speċjali f'Malta u Għawdex?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-vot globali fis-snin 2000, 2001 u 2002 għall-budget ta' l-iskejjel speċjali huwa ta' Lm731,000; Lm695,000 u Lm981,000 rispettivament.

BICAL - FLUS DOVUTI

L-ONOR.

MARIO GALEA staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' il- Ministru jgħid kemm tħallsu flus tal-BICAL s'issa?

Meta se jitħallsu l- kumplament tal-flus dovuti lid-debituri?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li l-ammont ta' flus li s'issa tħallsu lid-depożitanti u l-kredituri tal-BICAL jammonta għal Lm1,825,899.

Rigward meta sa jitħallsu l-kumplament tal-flus dovuti lid-depożitanti u kredituri, deċiżjoni tittieħed meta jiġi stabilit u realizzat skond il- kawżi pendenti li hemm il-qorti l-ammont ta' flus li jappartjenu lill- BICAL.

IMPORTAZZJONI TA' KAROZZI SECOND HAND

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm ġew importati karozzi second hand mis-sena 2000 sal-lum, xahar b'xahar?

Jista' jgħid minn liema pajjiżi oriġinaw?

X'inhuma l-proċeduri sabiex persuna tkun tista' timporta karozza second hand?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Qed inpoġġi fuq il-mejda tal-Kamra lista dwar vetturi second hand li ġew liċenzjati mis-sena 2000 sal-lum.

Dwar l-aħħar parti tal-mistoqsija, nitlob lill-Onor.

Interpellant jagħmel il-mistoqsija tiegħu lill-ministru konċernat.

ASTHMA RELIEVER

L-ONOR.

CHRIS AGIUS staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' il- Ministru jgħid jekk kellux ilmenti li l-aħħar lot ta' asthma reliever bl- isem Salamol m'hux qed ikollhom l-effett mixtieq bħalma kien ikollhom il- lots ta' qabel?

Jaf il-Ministru li minħabba dan ċerti pazjenti qed ikollhom jirrikorru għal spiżeriji privati sabiex jixtru asthma relievers li verament ikollhom effett?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninsab informat li sal-lum id-dipartiment tal- farmaċija ma rċieva l-ebda lment li l-aħħar lot ta` Salamol inhaler mhux qed ikollu l-effett mixtieq.

MEPA - SAN ĠWANN - PENTHOUSE

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: B'riferenza għal mistoqsija parlamentari 36403, liema domanda tikkonċerna premises kantuniera ma' St. Margaret Street, San Ġwann hekk kif iddur ma' Triq il-Fuxa, San Ġwann, jista' il-Ministru jinnota li s-sidien, li d- dettalji dwarhom qed jintbagħtu separatament, applikaw biex jibnu t-tielet sular liema permess gie rrifjutat u huma xorta komplew jibnu penthouse u flat żgħir li jidher min-naħa ta' wara tas-supermarket li ismu qed jintbagħat separatament?

X'passi ttieħdu dwar dan?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li ttieħdet azzjoni ta` infurzar skond l-Att 1 dwar l-ippjanar ta` l-iżvilupp u nħarġu separatament tliet avviżi biex tieqaf u tat-twettieq - ECF 871/02, ECF 872/02, ECF 873/02 - kontra l- persuna indikata u dan talli ikkonverta washroom bħala penthouse fuq kull wieħed mit-tliet blokki ta` erba` flats il-wieħed, u dan kuntrarjament għal kif kien approvat fil-permess ta' żvilupp PA 5329/97 maħruġ fit-23 ta`April 1998.

Informat ukoll illi sal-lum penthouse waħda biss mit-tlieta in kwestjoni hija kompluta - finished - mentri t-tnejn l-oħra għadhom fi stat ta' shell form.

Il-MEPA se tibqa` issegwi l-każ sa ma l-proċeduri ta` infurzar ikunu konklużi skond il-liġi.

SAN ĠWANN – NAXXAR ROAD - STABBILIMENTI

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: B'riferenza għal mistoqsija parlamentari 36407, jaf il-Ministru li f'Naxxar Road, San Ġwann hemm żewġ stabbilimenti separati - wieħed confectioner u l-ieħor supermarket - li għandhom roller door bejniethom li jinfetaħ kull nhar ta' Ħadd biex it-tnejn jiftħu taparsi bħala confectioner minkejja l-liċenzji separati li għandhom?

X'passi ħadet il-pulizija dwar dan il-każ s'issa?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li l-pulizija għamlet diversi spezzjonijiet tul l-aħħar Ħdud, fejn irriżulta li kemm il-confectionery, is- supermarket u l-grocery, li hemm fit-triq imsemmija, kienu magħluqin.

Informat ukoll illi ma rriżultax li hemm xi stabilimenti li għandhom roller door bejniethom.

Għaldaqstant ikun apprezzat jekk l-Onor.

Interpellant jagħtina aktar dettalji sabiex inkun nista` nivverifika ulterjorment.

PERMESSI - NEGOZJU

L-ONOR.

GAVIN GULIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-liċenzji u l-permessi kollha relattivi għan-negozju li d-dettalji dwaru qed jintbagħtu separatament?

ONOR.

TONIO BORG: Peress li b'effett mill-1 ta' Mejju ta' din is-sena l- liċenzji ta` dan it-tip ta' negozju ma baqgħux jinħarġu mill-pulizija, nissuġġerixxi li l-Onor.

Interpellant jagħmel din il-mistoqsija lill- ministru konċernat.

LIĊENZJA TAL-KAĊĊA

L-ONOR.

ANGELO FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid x'inhu jżomm lill-kummissarju tal- puliizija milli joħrog liċenzja tal-kaċċa lill-persuna li isimha qiegħed jintbagħat separatament meta dan għandu l-kondotta nadifa, għal dawn l- aħħar 20 sena żgur?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat li peress li riċentement il-persuna msemmija mill-Onor.

Interpellant instabet ħatja ta' ksur tar-regolamenti dwar il-kaċċa, it-talba tiegħu ma tistax tiġi kkunsidrata.

SAN PAWL - TARMAC

L-ONOR.

ANGELO FARRUGIA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid meta l-kunsill lokali ta' San Pawl il-Baħar beħsiebu jagħti wiċċ tarmac lit-Triq Arznell, San Pawl il- Baħar minħabba s-sitwazzjoni prekarja tagħha?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Naħseb li l-Onor.

Interpellant għandu bżonn jiddistingwi x'inhu x-xogħol li għandu jagħmel il-kunsill lokali minn dak li jsir mill-gvern ċentrali.

Minn barra hekk, jien konvint li l-Onor.

Interpellant jaf x'inhu l-mod li bih jaħdmu l-kunsilli lokali.

POLITIKA SOĊJALI – KONSULENT

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall- Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jikkonferma li l-persuna li isimha qed jintbagħat separatament għadha kif ġiet maħtura konsulenta mal- ministeru tiegħu?

X'ser ikun ix-xogħol tagħha?

Kemm ser tkun mistennija taħdem sigħat fix-xahar?

X'ser ikun is-salarju tagħha bħala advisor?

X'perijodu ta' żmien ikopri l-kuntratt?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-kuntratt fuq bażi part-time tal-persuna indikata mill-Onor.

Interpellant bħala konsulenta dwar affarijiet tal- Komunita' Ewropea ġie estiż għal 12-il xahar b'effett mis-17 ta' Ottubru 2002.

Din il-persuna mistennija taħdem mill-anqas 30 siegħa fix-xahar u s-salarju tagħha hu ta Lm3,600 fis-sena.

PRIVATISATION UNIT - KONSULENT

L-ONOR.

LEO BRINCAT staqsa lill-Ministru tal-Finanzi: Jista' il- Ministru jikkonferma li l-persuna li isimha qed jintbagħat separatament ġiet maħtua bħala konsulent mal-privatisation unit?

X'se jkun ix-xogħol speċifiku tagħha?

Kemm se tkun mistennija taħdem sigħat fix-xahar?

X'se jkun is-salarju tagħha bħala konsulent?

X'perijodu ta' żmien ikopri l- kuntratt?

ONOR.

JOHN DALLI: Ngħarraf lill-Onor.

Interpellant li l-unit ma mpjegat lil ħadd b'dak l-isem.