MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 640 L-Erbgħa, 14 ta' Novembru, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 640

L-Erbgħa, 14 ta' Novembru, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.00 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 14 ta' Novembru, 2001

WERREJ

MINUTI 776

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 776

TQEGĦID TA' KARTI 782

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI (KUMITAT)

CULTURAL HERITAGE BILL (COMMITTEE STAGE) 782

AĠĠORNAMENT 804

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 809

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 639 li saret fit-13 ta' Novembru, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

INSTRUCTORS

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid fejn qegħdin jgħallmu l- instructors li qabel kienu jgħallmu fl-iskejjel tas-snajja' Salvatore Dimech, Dun Ġwann Mamo, Stefano Zerafa, Ġilormu Cassar u Umberto Colosso?

X'suġġetti ġew imqabbda jgħallmu f'kull każ?

ONOR.

LOUIS GALEA (Ministru ta' l-Edukazzjoni): Informat li parti mill- għalliema ta' l-iskola Salvatore Dimech kif ukoll ta' l-iskola Stefano Zerafa ġew trasferiti fejn kien possibbli skond it-trasferimenti li talbu filwaqt li oħrajn baqgħu fl-iskola jgħallmu lill-istudenti.

F'kull każ kien hemm għalliema li ġew reklutati ma' l-MCAST.

L-għalliema ta' l-iskola Ġilormu Cassar ġew amalgamati f'Lorenzo Manche Boys' School, Floriana u l- għalliema ta' Dun Ġwann Mamo ġew amalgamati fi skejjel oħra qabel is-sena skolastika 2000/2001.

Uħud mill-għalliema ta' l-iskola Umberto Colosso baqgħu jgħallmu lill-istudenti fl-ESTS fl-istess skola u oħrajn ingħaqdu ma' l-iskola St. Francis of Assisi.

POSTIJIET VAKANTI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joe Cilia) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid kemm-il talba għandu l- ministeru u d-dipartiment li jaqgħu taħt ir-responsabbilita` tiegħu biex jimtlew postijiet vakanti fl-istess ministeru u dipartimenti?

Liema huma dawk il-gradi li l-ministeru u d-diviżjoni qed jitolbu li jimlew?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li d-dipartiment tas-servizzi korporattivi għamel talba lill-Uffiċċju tal-Prim Ministru biex jimtlew il-vakanzi ta' żewġ principals u riċentement inħolqot vakanza ta' uffiċjal eżekuttiv.

Fir- rigward ta' teaching grades id-diviżjoni bħalissa ħarġet żewġ sejħiet ta' applikazzjonijiet.

Dawn huma sejħa għal uffiċjali edukattivi u sejħa għal assistenti kapijiet fl-iskejjel primarji, waħda għal Malta u oħra għal Għawdex.

Id-diviżjoni għandha 37 post vakant fil-grad ta' uffiċjali edukattivi.

Meta jagħlqu dawn l-applikazzjonijiet isiru l-intervisti u min jikkwalifika jingħata order of merit.

Ir-riżultat iservi għal sentejn u f'dawn is- sentejn id-diviżjoni timpjega skond il-ħteġijiet li jinqalgħu.

Bħalissa hemm vakanti xi postijiet ta' assistenti kapijiet fl-iskejjel sekondarji.

F'dan il-każ l-intervisti diġa` saru u d-diviżjoni tibda timpjega skond il- vakanzi li jinħolqu hekk kif tirċievi l-approvazzjoni tal-kummissjoni għas- servizz pubbliku.

Fi gradi li ma jiffurmawx parti mit-teaching grades id-diviżjoni għaddejja bil-proċess neċessarju biex jimtlew postijiet vakanti f'dawn it-tmien gradi: Senior foreman (gardening), foreman (gardening), electricial engineer, architect and civil engineer, assistant technical officer (civil draughstmanship), staff nurses, school secretaries u part-time clerks.

Fl-estimi ta' l-2002 id-dipartiment ta' l-eżamijiet indika l-ħtieġa ta' charwoman u assistant principal.

Id-dipartiment tal-libreriji u arkivji ressaq talba għall-mili ta' postijiet vakanti fi ħdanu għas-sena 2002 f'dawn il-gradi: Security guards, executive officers, clerks, drivers u general hand.

Informat ukoll li m'hemmx talbiet biex jimtlew postijiet vakanti fl- uffiċċju tas-segretarju parlamentari, fid-dipartiment taż-żgħażagħ u sport, fid-dipartiment tal-mużewijiet u fid-dipartiment tal-kultura.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: X'follow-up sar għat-talba li ressaq id-dipartiment tal-libreriji u arkivji biex jimtlew postijiet vakanti?

Din it-talba hija marbuta ma' xi ħaġa annwali u mhux ma' xi ħaġa li tkun scheduled u marbuta mas-suġġett skolastiku.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Meta dipartiment ikollu bżonn jimla xi postijiet vakanti l-proċess imur l-ewwelnett għand il-management and personnel office, isiru l-verifiki meħtieġa u jekk jirriżulta li verament hemm din il- ħtieġa u li fl-estimi hemm il-provvista ta' fondi adegwata, joħorġu l- applikazzjonijiet taħt l-aegis tal-public service commission.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Imma sakemm joħorġu l-applikazzjonijiet biex jimtlew il-postijiet vakanti, u jintbagħtu xi nies minn xi dipartiment ieħor?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: It-talba għal dawn il-postijiet qiegħda ssir għas- sena d-dieħla mhux għalissa.

POST REKWIŻIZZJONAT

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Evarist Bartolo) staqsa lill- Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' l-Ministru jgħid fejn waslet it-talba tal-persuna indikata under separate cover biex tpartat il-post tagħha preżenti ma' post ieħor li kellha qabel u li kien ġie rekwiżizzjonat?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba li jien tajt għal mistoqsija parlamentari nru.

28762 li tajt f'seduta nru.

622 fit-22 ta' Ottubru, 2001.

MR SPEAKER: L-Onor.

Helen D'Amato, domanda supplimentari.

ONOR.

HELEN D'AMATO: Jista' l-Ministru jagħti update ta' x'sar s'issa fil-qasam tal-fostering?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, fl-imgħoddi diġa` kelli l-okkażjoni nenfasizza kemm hu importanti l-iżvilupp ta' dan il-qasam f'pajjiżna.

Dan huwa servizz indirizzat lejn dawk it-tfal li minħabba diffikultajiet kbar soċjali jkollhom b'xi mod jew ieħor jinqatgħu mir-relazzjoni tal-familji tagħhom u jmorru joqogħdu f'istituti fejn ikunu jistgħu jirċievu dak li jkunu qegħdin sfortunatament jitilfu mill-ambjent normali tal-familja tagħhom.

Sa ftit ta' żmien ilu f'każijiet bħal dawn l-uniku servizz li kellna - speċjalment għal dawk it-tfal li jkunu milquta minn care order li l- Ministru responsabbli mill-politika soċjali joħroġ fuq rakkmandazzjoni ta' social worker - kien li dawn it-tfal imorru ġewwa l-istituti.

Filwaqt li nirrikonoxxi d-dedikazzjoni u x-xogħol importanti li dawn l-istituti jagħtu lil pajjiżna, speċjalment dawk ta' l-ordni reliġjuża u anke l-volontarjat kollu li jmur ma' dawn l-istituti, nemmen li l-mira tagħna fil-konfront ta' dawn it-tfal hija li nressquhom iżjed lejn l-ambjent ta' familja u li eventwalment jekk jista' jkun jingħaqdu mal-membri tal-familja tagħhom.

Għal dan il-għan ftit ta' żmien ilu beda l-proċess biex f'pajjiżna jidħol il-kunċett ta' fostering.

Dan huwa differenti mill-addozzjoni u l-kopji li jkunu se jagħmlu dan il-proċess iridu jkunu mħarrġa għal dan l-iskop u ċċertifikati bħala foster parents.

Ix-xogħol tagħhom ikun li jissostitwixxu lill-ġenituri naturali għal perijodu ta' żmien biex jgħinu lit-tfal bil-mod il-mod jerġgħu jersqu lejn iż-żmien li jingħaqdu mal- familji naturali tagħhom.

Din hija biċċa xogħol kbira li titlob dedikazzjoni, sagrifiċċji u missjoni min-naħa ta' dawn il-kopji.

L-aġenzija Appoġġ, li qabel konna nafuha bħala l-SWDP, kienet waqqfet unit speċjalizzat biex tiżviluppa dan is-servizz.

Matul it-tliet snin li għaddew investejna bil-qawwi f'dan is-servizz u bi pjaċir ngħid li llum għandna madwar 70 tifel u tifla li jinsabu għaddejjin mis-servizz ta' fostering.

Hemm ukoll madwar 60 kopja li ġew imħarrġa minn din l-aġenzija u kkwalifikaw biex ikunu foster parents.

Xi sentejn ilu jiena kelli laqgħa ma' dawn il-foster parents u semmewli d- diffikultajiet partikolari li jiltaqgħu magħhom, fosthom li ma jirċievu l- ebda tip ta' għajnuna finanzjarja biex tagħmel tajjeb għall-ispejjeż li jidħlu għalihom.

Ħafna minn dawn il-kopji saħansitra jibagħtu lit-tfal fi skejjel privati u anke jħallsu.

Barra minn hekk jixtrulhom il-ħwejjeġ, il- kotba, l-ikel u ta' dak kollu li jmur ma' trobbija tajba tat-tfal, dejjem bl-iskop li dawn eventwalment jingħaqdu mal-ġenituri naturali tagħhom.

Barra minn hekk, ħafna drabi l-foster parents ikollhom jgħinu wkoll lill- ġenituri naturali biex jirkupraw minn ċerti ċirkostanzi ekonomiċi u tant u tant diffikultajiet oħrajn.

Fi Frar li għadda kont ressaqt quddiem il-Kabinett it-talba biex dawn il- foster parents jingħataw għajnuna finanzjarja u kien ġie deċiż li mill-vot tad-dipartiment tas-sigurta` soċjali tibda titħallas allowance ġdida ndirizzata speċifikament lil dawn il-foster parents bil-kundizzjoni li jkunu ċċertifikati għal dan l-iskop mill-aġenzija Appoġġ.

Bi pjaċir ngħid li dan is-servizz beda jitħaddem amministrattivament, naturalment għad iridu jsiru l-emendi fil-liġi dwar is-sigurta` soċjali biex 'il quddiem inkopru dan l-aspett anke legalment pero` riċentement, f'attivita` li saret f'St. James Cavallier, iltqajt ma' dawn il-foster parents u filwaqt li fraħtilhom, kelli l-pjaċir narahom jieħdu l-ewwel pagament ta' allowance biex tgħinhom ikomplu jaqdu l-funzjoni tant importanti li qegħdin jagħmlu ma' tfal li jkollhom problemi.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Jista' l-Ministru bl-istess mod kif tana background tant tajjeb dwar il-policy tal-gvern fir-rigward ta' fostering, jgħidilna x'inhuma l-pjanijiet tal-gvern biex fis-snin li ġejjin jiġu solvuti każijiet fejn familji qed jgħixu f'bini kkundannat?

M'hemmx dubju li minbarra t-tbatija li dan jikkawża lill-familji li qegħdin jgħixu f'dan l- istat, tinħoloq ukoll tensjoni kbira għall-ulied ta' l-istess familji.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, kif kelli l-okkażjoni ngħid drabi oħra, familji li qegħdin jgħixu f'postijiet li jkunu ċċertifikat li huma perikolużi, awtomatikament jingħataw il-preċedenza biex ikunu jistgħu jibbenefikaw mis-servizzi varji li jiġu offruti mid-dipartiment.

Jista' jkun li d-dipartiment minflok ikollu post allokat għal dan l-iskop ikollu servizzi oħrajn li jkunu adattati għal każ partikolari.

Matul is-snin li għaddew, partikolarment is-sena li għaddiet, irfinajna l- iskemi kollha li għandha l-awtorita` tad-djar biex f'każijiet fejn dan ikun possibbli, isir xogħol immedjat u jitneħħa l-periklu biex dik id-dar terġa' tiġi abitabbli.

L-awtorita` tad-djar fil-fatt żiedet sostanzjalment il-vot li hi tonfoq fuq dawn it-tip ta' skemi ta' riparazzjonijiet u din is- sistema ntużat bħala forma ta' soluzzjoni f'każijiet partikolari fejn ikun hemm il-periklu.

Soluzzjoni oħra li ntużat hi li meta d-dipartiment ma jkollux postijiet available biex ikun jista' jalloka f'ċirkostanza partikolari, il-familja nvoluta tingħata l-għajnuna taħt skema separata biex tiġi ssussidjata l- kera mingħand il-privat.

Jiġifieri l-familja tiġi mħeġġa toħroġ mill- periklu, tikri post mingħand il-privat u skond il-mezzi ta' dik il-familja hemm skema għal tapposta li tissussidja parti mill-kera li dik il-familja tkun qiegħda tħallas.

Naturalment fejn dawn is-sistemi ma joffrux is-soluzzjoni ideali tibqa' dejjem is-soluzzjoni finali illi d-dipartiment jalloka post alternattiv fejn il-familja partikolari tmur toqgħod.

Pero` din is-soluzzjoni hija l- aktar waħda diffiċli minħabba n-nuqqas ta' availability li jkollna f'każijiet bħal dawn u allura ma nistgħux niddependu biss fuq din is- soluzzjoni.

Naturalment qegħdin nitkellmu dwar każijiet li huma ġenwini – hawnhekk nenfasizza l-kelma "ġenwini" - għax mill-investigazzjonijiet li għamel id-dipartiment ma jirriżultax li kull każ ikun ġenwin.

MR SPEAKER: L-Onor.

Helen D'Amato.

ONOR.

HELEN D'AMATO: Fir-risposta preċedenti l-Ministru qal li dawk il- familji li qegħdin jagħtu servizz ta' foster care qed jingħataw allowance.

Jista' jgħidli jekk din hijiex means-tested?

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Le, minħabba l-missjoni, il-vokazzjoni, l-impenn u s-servizz li dawn il-kopji qegħdin jagħtu lill-Istat proprju permezz ta' attenzjoni partikolari li hija neċessarja, kien ġie deċiż li dan it-tip ta' servizz ma jkunx means-tested.

ASSISTENT KAP TA' SKOLA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jinvestiga jekk hux minnu l-ilment li wasalli dwar assistent kap ta' skola primarja li isimha qed jindher under separate cover, li qiegħda taħdem fid-deher favur kunsillier tal-Partit Nazzjonalista u tgħaddi botti dispreġjattivi dwar ġenituri li għandhom tendenzi Laburisti u li jaħdmu għall-ġid ta' l-istudenti?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li ma jirriżultax li xi assistent kap ta' l- iskola tagħmel propaganda għal xi persuna partikolari jew tgħaddi botti dwar xi ġenituri ta' xi kulur politiku.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo, domanda supplimentari.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Mr Speaker, naħseb li f'dan il-qasam irridu noqogħdu attenti kif nitkellmu anke fid-dawl ta' l-inċidenti koroh li kellna dan l-aħħar bejn ġenituri u għalliema.

Jien nieħu l-okkażjoni biex nikkundanna bil-qawwa kollha dan l-aġir daparti tal-ġenituri li jmorru jsawtu jew jaħbtu għall-għalliema jew l-edukaturi għax ċert li hemm modi aktar ċivilizzati kif wieħed isolvi dawn il-problemi.

Huwa importanti wkoll – naħseb li l-Ministru jaqbel miegħi – li l-amministraturi ta' l- iskejjel juru responsabbilta` biex ma jinħolqux konflitti mingħajr bżonn speċjalment f'dawk il-lokalitajiet fejn tkun se ssir l-elezzjoni tal- kunsilli lokali.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Mr Speaker, naturalment nikkondividi kemm il- preokkupazzjoni kif ukoll il-kundanna ta' dan l-aġir.

Għar-rigward tal- mistoqsija partikolari, l-assistent direttur operazzjoni daħlet fil-każ li qanqal l-Onor.

Membru u ma rriżultalhiex dak li semma hu.

MR SPEAKER: L-Onor.

Dolores Cristina.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Jista' l-Ministru jgħid jekk daħlux xi ilmenti dwar għalliema oħra li għamlu kummenti ta' natura politika?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Le, fir-rigward ta' din l-iskola in partikolari ma jirriżultalix.

PREZZIJIET TAŻ-ŻRIERAGĦ

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jinvestiga jekk il-prezzijiet taż-żrieragħ u l-bexx għolewx b'mod ġustifikat matul dawn l-aħħar tliet snin?

Jista' jispjega kif 1000 zerriegħa tal-bżar minn Lm18.70 fl-1998 għoliet għall Lm60.00 fil- 2001?

ONOR.

LOUIS GALEA (f'isem il-Ministru għal-Servizzi Ekonomiċi): Mill- informazzjoni li għandha d-diviżjoni tal-kummerċ ma jirriżultax li saru lmenti dwar il-prezzijiet taż-żrieragħ u l-bexx matul dawn l-aħħar tliet snin.

Tajjeb jingħad li l-prezz taż-żerriegħa tal-bżar ivarja skond jekk tkunx żerriegħa li tinżera' fl-għelieqi jew li tinżera' fis-serer, li f'dan il- każ hija ħafna aktar speċjalizzata.

Difatti dik li tinżera' fl-għelieqi bħalissa tiswa madwar Lm5 kull elf, skond il-kwalita`, filwaqt li dik tas- serra tvarja bejn Lm46.40 u Lm75 kull elf, dejjem skond il-kwalita` tagħha.

Minn dan għalhekk jidher li l-prezz taż-żrieragħ tal-bżar jiddependi ħafna mit-tip ta' żerriegħa partikolari.

Jidher ukoll li minn informazzjoni li kisbet id-diviżjoni tal-kummerċ ma kienx hemm żidiet f'dawn il-prezzijiet matul l-aħħar sena.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Peress li għall-gvern f'pajjiżna qisu m'hu qed jogħla xejn u m'hu qed jiġri xejn, jista' l-Ministru jgħid jekk il- verifiki, l-analisi u r-riċerki jsirux kontinwament mid-dipartimenti konċernati bil-għan li tabilħaqq ikun sostnut il-kontroll meħtieġ?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA Jidhirli li fejn si tratta kwestjonijiet ta' inflazzjoni jew żidiet fil-prezzijiet il-gvern juri serjeta` u jitrattahom b'manjiera trasparenti għax fl-aħħar snin il-mekkaniżmu li jkejjel dawn iż- żidiet irfina ħafna u naħseb il-mod li bih jiġu stabiliti dawn il- prezzijiet huwa ta' min joqgħod fuqu.

PULIZIJA - DROGA

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jgħid kemm kien in-numru ta' persuni li nqabdu jieħdu d-droga jew bil-pussess tagħha u rriżulta li kienu mill-Mosta jew inqabdu fil-Mosta?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Ninsab informat illi matul l- ewwel għaxar xhur ta' din is-sena kien hemm 12-il persuna mill-Mosta li nqabdu mill-pulizija b`konnessjoni mad-droga barra l-Mosta, filwaqt li kien hemm ħames persuni oħra li nqabdu fil-Mosta stess.

PULIZIJA - INVESTIGAZZJONI

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' l- Ministru jinvestiga l-allegazzjonijiet li saru b'riferenza għat-tieni ittra miktuba minn persuna li isimha qed jintbagħat separatament u li ġiet ippubblikata fil-ġurnal "l-orizzont" nhar it-Tnejn, 5 ta' Novembru, 2001 fejn ġiet indikata sitwazzjoni li qed isseħħ fil-każin Nazzjonalista tal- Mosta?

Jista' l-Ministru jinformani x'investigazzjonijiet saru mill-pulizija dwar l-ewwel ittra ta' l-istess persuna kuraġġuża li jixirqilha kull appoġġ fis- sehem sħiħ tagħha fil-ġlieda kontra droga fil-lokal tal-Mosta?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab informat illi l-iskwadra ta' kontra d-droga tal- pulizija kienet u se tibqa' tagħti l-attenzjoni tagħha lil din il- lokalita`.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: X'inhi t-tip ta' attenzjoni li l-iskwadra kontra d- droga se tagħti lil-lokalita` tal-Mosta?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Wieħed irid japprezza li jkun aħjar kieku dawn l- affarijiet kellhom isiru privatament, għax jekk tagħtihom wisq pubbliċita` jista` jkun li l-għasfur jaħrablek.

Fir-rigward tal-każ partikolari saru perkwiżizzjonijiet f'diversi postijiet li ma tawx riżultat u għalhekk se tkompli ssir is-sorveljanza neċessarja, naturalment b'mod diskret.

Naturalment m'hemmx bżonn ikunu nvoluti ammonti kbar ta' droga biex wieħed jipperikola l-ħajja tan-nies u allura huwa diffiċli biex tiġbor provi għax għalkemm kulħadd ikun jaf li qed jiġri xi ħaġa jkun diffiċli biex tipprova li qed issir xi ħaġa illegali.

Dawn l-affarijiet jirrikjedu paċenzja kbira u għalkemm il-pulizija għamlet ħafna raids f'dawn il-postijiet, s'issa għad ma kellniex riżultat.

Kien hemm każijiet fejn wara sitt xhur imbagħad instabet il-prova sabiex persuna setgħet tittella' l-qorti wara sorveljanza kontinwa.

BUDGET

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: B'riferenza għat-tweġiba parlamentari nru.

29175 u oħrajn simili u l-fatt li d-dipartiment tal-housing jagħmel xogħlijiet simili, jista' l-Viċi Prim Ministru jikkonsidra l-bżonn tar-residenti Mostin f'Ta Mlit u jikkonsidra mill-ġdid it-talba tiegħi f'isimhom?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: M'għandi xejn xi nżid mat-tweġiba li jien tajt għall-mistoqsija parlamentari nru.

29175 f'seduta nru.

WTO

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: B'riferenza għall-mistoqsija parlamentari tiegħi dwar id-WTO, jista' l- Ministru jinformani bid-differenza fit-tariff quotas u l-ispecial safeguard provisions for agriculture products?

Dawn il-provvedimenti ġodda fi ħdan id- WTO, daħlu flok il-kunċett tal-levy li kien hemm qabel?

ONOR.

LOUIS GALEA (f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Nirriferi lill-Onor.

Interpellant għat-tweġiba mogħtija mill-ministru ta' l- agrikoltura u sajd għall-mistoqsija nru.

Il-mekkaniżmu ta' special safeguard measures ma japplikax fil-każ ta' Malta fejn is-settur agrikolu għadu soġġett għal-levies sinifikattivi imposti fuq il-prodotti agrikoli importati.

Is-sistema ta' special safeguard measures titħaddem appuntu fejn it-tariffi fuq l-importazzjoni jitniżżlu għal livell baxx ħafna filwaqt li minflokhom titħaddem kwota li tillimita l- importazzjoni.

MR SPEAKER: L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Fid-dawl tal-policy tal-gvern illi jneħħi l-levies ta' protezzjoni tal-biedja u fid-dawl illi l-world trade organisation għandha sistemi għal dawk il-pajjiżi li jneħħu l-levies fis-sens li dawn jistgħu japplikaw metodi ġodda fejn tidħol is-supply safeguard provisions for agricultural produce, jista' l-Ministru jgħid x'se tkun il-policy tal- gvern f'dan ir-rigward?

Jiġifieri aħna se nneħħu l-protezzjoni u m'aħniex se noħolqu mekkaniżmi li permezz tagħhom inkunu nistgħu nsostnu l- protezzjoni ta' dan is-settur mhux biss bis-sussidji finanzjarji imma wkoll b'dawn il-metodi li huma taħt il-parametri rikonoxxuti rrispettivament mill- world trade organisation?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Jiena jidhirli li l-politika tal-gvern preżenti li jsaħħaħ dawn is-setturi ta' l-agrikoltura sew b'miżuri li huma applikabbli anke fil-kuntest partikolari tagħna kif ukoll billi jsieħeb lil pajjiżna fl- Unjoni Ewropea u allura nkunu nistgħu aħna nħaddmu politika li tagħti għajnuna eċċezzjonali fir-rigward ta' din l-industrija tal-biedja, hija l- aħjar triq biex is-settur ta' l-agrikoltura jissaħħah, jiġi protett u żviluppat fuq linja b'mod sostenibbli.

B'din il-manjiera nkunu nistgħu wkoll ngħinu lill-bdiewa tagħna mhux biss jibqgħu jissupplixxu l-pajjiż b'ħafna mill-bżonnijiet tiegħu fil-qasam tal-prodotti agrikoli, imma jorganizzaw lilhom infushom aktar bl-iskop li jikkompetu f'suq illi huwa bil-bosta akbar mill-possibbiltajiet li aħna għandna.

Fl-istess ħin din il- politika tal-gvern m'hijiex se xxekkel bl-ebda mod il-kuntatti li l-bdiewa tagħna jista' jkollhom fl-area tar-reġjun tal-Mediterran, anzi naħseb li bil-potenzjal li jinħoloq inkunu nistgħu nagħtu sehem ħafna aħjar.

Fir-rigward ta' l-oġġett partikolari li tqanqal anke f'din il-mistoqsija, nerġa' nirriferi għat-tweġiba li kien ta l-Ministru Ninu Zammit għall- mistoqsija nru.

27,913, fejn spjega tajjeb il-kwestjoni ta' l-ispecial safeguard measures.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Ngħaddu issa għal Tqegħid ta' Karti.

Il-Ministru ta' l-Edukazzjoni

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LOUIS GALEA: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Tagħrif dwar l-għadd ta' support staff fl-iskejjel tal-gvern, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 29534; u

Tagħrif dwar skejjel tal-gvern li talbu jieħdu sehem fi proġetti taħt il-programm ta' l-Unjoni Ewropea "Comenius", bi tweġiba għall- mistoqsija parlamentari numru 29655.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni.

ONOR.

ĊENSU GALEA (Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni): Mr Speaker, f'isem il-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi, inqiegħed fuq il-Mejda tal- Kamra:-

Statistika dwar in-nefqa edukattiva bejn l-1996 u l-2001, kif tidher fl-indiċi tal-prezzijiet bl-imnut, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 29541; u

f'isem il-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern lokali, inqiegħed fuq il-Mejda tal- Kamra:

Skeda ta' xogħol fil-Qorti Inferjuri tal-Maġistrati quddiem kull maġistrat, bi tweġiba għall-mistoqsija parlamentari numru 29669.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal- Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-PATRIMONJU KULTURALI

CULTURAL HERITAGE BILL

L-ordni għall-Kumitat ġie moqri

FIL-KUMITAT

L-Onor Michael Bonnici, President tal-Kumitati, jippresjedi.

(Ikompli mit-13 ta' Novembru, 2001)

Klawsola 2 - Tifsir (Kont.)

Clause 2 - Interpretation (Cont.)

THE CHAIRMAN: Hawn iktar rimarki?

Il-Ministru ta' l-Edukazzjoni.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, fis-seduta tal-bieraħ filgħaxija għamilna diskussjoni, fl-opinjoni tiegħi, pjuttost dettaljata fuq din il- klawsola.

Fil-kors ta' dik id-diskussjoni saru suġġerimenti li aħna qbilna li għandna napprofonduhom billi nipprovaw nabbozzaw xi emendi biex inkunu nistgħu ninkorporaw, per eżempju, is-suġġeriment li ndaħħlu t-tifsira ta' "wirt intanġibbli" u punti oħrajn li tqanqlu.

Fil-fatt id-drafters, l- esperti u d-direttur tal-mużewijiet diġa` bdew jagħmlu ċertu xogħol biex inkunu nistgħu nlestu proposti għall-konsiderazzjoni anke ta' l- oppożizzjoni fuq dan is-suġġett.

Min-naħa tiegħi nista' ngħid li m'għandix iktar kummenti u nipproponi li nipposponu din il-klawsola sakemm isir id-drafting ta' l-emenda.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, naħseb li nistgħu naqblu li nipproċedu b'dan il-mod.

Jiena wkoll nista' ngħid li ddiskutejt ftit mad- direttur tal-mużewijiet u ntrabatt li min-naħa tiegħi ngħaddilu xi materjal li aktar ikun fuq livell ta' suġġerimenti kunċettwali milli jkunu mfasslin bħala emendi legali, għax m'iniex bniedem tekniku u nkun qed inkun prużuntuż jekk nagħmel xi ħaġa li ma nifhimx fiha.

Jien intrabatt li matul għada ngħaddilu xi suġġerimenti fuq xi punti prinċipali li tqajmu matul id- diskussjoni tal-bieraħ biex imbagħad niddiskutuhom aktar fid-dettall x'ħin jiġu abbozzati bħala emendi għal tifsir ta' kliem fi klawsola 2.

THE CHAIRMAN: Hawn permess biex klawsola 2 tiġi posposta?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata u l-klawsola ġiet posposta.

Klawsola 3 - Oġġetti li dwarhom japplikaw id-dispożizzjonijiet ta' dan l- Att.

Clause 3 - Objects to which provisions of this Act apply.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, għal din il-klawsola għandi emenda, imma naħseb li qabel ma nressaqha formalment aħjar nagħmlu d-diskussjoni li fiha ninkludu t-tibdil li qed nissuġġerixxu biex imbagħad, se mai, nippreżentawha.

Klawsola 3, kif tidher fl-abbozz, fiha żewġ partijiet.

B'din il-klawsola qegħdin niddefinixxu u nistabbilixxu l-parametri ta' l- applikazzjoni tal-liġi.

Aħna fi klawsola 2 iddefinejna x'inhu l-partimonju kulturali li hija definizzjoni wiesgħa immens.

Din se tapplika għal kull ħaġa li taqa' fid-definizzjoni ta' "patrimonju kulturali" li taqa' taħt il- kappa tax-xemx?

Id-definizzjoni kif inhi s'issa ppreżentata fi klawsola 3 hija magħmula f'żewġ paragrafi.

L-ewwelnett qegħdin ngħidu għal xiex għandhom japplikaw.

Oriġinarjament f'paragrafu (1) ta' klawsola 3 konna qegħdin ngħidu li:

"Id-dispożizzjonijiet ta' dan l-att għandhom japplikaw għal monumenti u għal oġġetti oħra sew mobbli sew immoblli ta' importanza artistika, arkitettonika, storika, arkeoloġika, ġeoloġika, paleontoloġika, reliġjuża jew ta' antikwarjat.".

Issa l-proposta tagħna hi li dan il-paragrafu jitneħħa minn hawn u npoġġuh fid-definizzjoni ta' "patrimonju kulturali".

Imbagħad niġu għall-paragrafu (2) ta' klawsola 3, liema paragrafu qed jispjega l-applikazzjoni tal-liġi u l-limitu taż-żmien, Dan hu argument li kien tqanqal anke mill-Onor.

Bartolo fl-istadju tat-Tieni Qari.

Il- pożizzjoni hija li qegħdin inżommu l-kriterju li huwa stabbilit sal-lum fil- liġi dwar l-antikitajiet, jiġifieri li ngħidu li oġġett ma jitqiesx li jagħmel parti mill-partimonju kulturali jekk kemm-il darba ma jkunx eżista għal 50 sena.

Dan huwa l-ewwel kriterju.

Imbagħad qegħdin ngħidu li jekk l- oġġett m'għandux 50 sena għallinqas irid ikollu x'jaqsam ma' l-arti jew l- istorja lokali.

Issa naturalment kellna d-diskussjoni fl-istadju tat-Tieni Qari u kellna diskussjonijiet anke minn dakinhar sal-lum u allura qegħdin nagħmlu proposta li twessa' iktar il-parametri minn dawk kif inhuma stabbiliti s'issa fl-abbozz li għandna quddiemna.

Fl-emenda li se nipproponu żammejna l-kriterju tal-50 sena għaliex hawn Malta, sa minn żmenijiet twal ilu, addottajna l-kriterju ta' 50 sena u issa qegħdin ngħidu li għall-finijiet ta' dan l-abbozz li għandna quddiemna:

"Oġġett ma jitqiesx li jkun jagħmel parti mill-patrimonju kulturali kemm-il darba dan ma jkunx eżista f'Malta, inklużi l-ibħra territorjali tagħha, jew f'xi pajjiż ieħor, ....".

Sal-lum aħna konna marbutin li l-oġġett irid ikun eżista f'Malta jew fl- ibħra territorjali tagħna imma issa qed inżidu l-kliem "jew f'xi pajjiż ieħor" għax jista' jkollok oġġett ta' patrimonju kulturali li ġie minn barra, jew li għandna kontroll fuqu aħna u li eżista f'xi pajjiż ieħor għal iktar minn 50 sena.

Allura aħna jidhrilna li m'għandniex ngħidu li għax mhux tagħna m'għandniex inqisuh bħala parti mill-patrimonju kulturali.

Il- kunċett dejjem hu li fejn si tratta patrimonju kulturali qed nitkellmu fuq il-wirt komuni tal-bniedem u allura qed nestendu.

Mhux biss qed ngħidu li oġġett irid ikun eżista f'Malta jew fl-ibħra territorjali tagħha għal 50 sena imma qed inżidu l-kliem "f'xi pajjiż ieħor".

Sur President, żammejna l-limitu ta' 50 sena għax il-pariri li għandu l- gvern huma li dan huwa kriterju importanti fejn si tratta l-proprjeta` immobbli għax inkella nispiċċaw li kollox isir patrimonju kulturali.

Naturalment kollox huwa importanti, anke dak li qed nagħmlu llum, imma t- test fuq il-proprjeta` immobbli hija ta' 50 sena.

Wieħed jista' jqanqal argument u jgħid li hemm ħafna affarijiet li m'humiex bini, pero` jkunu komtemporanji, li xorta waħda wieħed irid jipproteġihom.

Allura l-proposta issa hija li naqbdu d-definizzjoni oriġinali li kellna ta' "valur kultuali" u nittrasportawha għal din il-parti.

Allura qegħdin ngħidu li jekk l-oġġett m'huwiex bini, fejn allura japplika l-kriterju tal-50 sena, jew inkella m'huwiex oġġett ta' ċerta importanza arkeoloġika, u allura jista' ma jkunx ta' valur artistiku jew storiku imma, per eżempju, tkun instabet xi biċċa fuħħar elf sena ilu x'imkien barra mill-pajjiż u ġiet hawn Malta, għall- fatt biss li din eżistiet għal dawn is-snin kollha għandha tiġi protetta.

Imma mbagħad għall-affarijiet l-oħrajn qegħdin napplikaw il-kriterju li oġġett li jkollu valur kulturali, artistiku, jew storiku, anke jekk kontemporanju, għandu jiġi ppreservat.

Naturalment meta ngħidu li għandu jiġi ppreservat, xi ħadd irid jieħu din id-deċiżjoni.

Dan ix-xi ħadd iridu jkunu l-esperti, in-nies tas-sovrintendenza u nies tal-kumitat tal- garanzija li jridu jagħmlu evalwazzjoni tal-valur patrimonjali ta' dak l- oġġett u jkun hemm il-ġudizzju li dan għandu jiġu ppreservat.

Allura jekk aħna naqblu fuq din l-emenda - li eventwalment wara d- diskussjoni niddeċiedu jekk għandniex nippreżentawha f'dawn it-termini - inkunu qegħdin ngħidu li l-liġi se tapplika għall-patrimonju kulturali, kif defint u se tapplika wkoll għal dawk l-oġġetti li huma definiti li jagħmlu parti mill-patrimonju kulturali, sakemm dawn ikunu eżistew għal 50 sena.

Barra minn hekk din se tkun tapplika wkoll għal dawk l-oġġetti li għandhom valur kulturali, artistiku u storiku, anke jekk kontemporanju.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, naħseb li l-emenda li qed isemmi l- Ministru hija pass 'il quudiem fuq l-idea orinġinali kif kienet fl-abbozz fi klawsola 3.

Imma naħseb li ta' min wieħed jirrifletti daqsxejn aktar fuq kif inhi l-emenda.

Niftakar li meta ddiskutejna dan l-abbozz fl-istadju tat-Tieni Qari kien sar il-punt – naħseb miż-żewġ naħat tal-Kamra – li jista' jkun li d-definizzjoni ta' oġġetti li dwarhom japplikaw id- dispożizzjonijiet ta' dan l-Att hija limitata wisq.

Niftakar li kien ingħad li hemm oqsma tal-ħajja li dik id-definizzjoni ma kenitx qiegħda taqbadhom.

Allura hawnhekk ta' min jistaqsi jekk l-emenda għandhiex dan il-vizzju, biex ngħidu hekk, li ċerti oqsma qed tħallihom barra kompletament.

Issa jiena nifhem li t-tieni waħda aktarx li taqbad iżjed oqsma, imma naħseb li hi vvizzjata wkoll.

Aħna li ġejjin aktar mill-background umanistiku – ninkuldi lili nnifsi f'din l-awtokritika li se nagħmel – tal-formazzjoni kulturali tagħna għandna t-tendenza li fid-definizzjoni ta' x'inhu kulturali u x'jistħoqqlu jiġi definit bħala wirt indaħħlu l-affarijiet li huma familjari magħna, bħalma huma l-kotba u l-pittura, u nħallu barra oqsma importanti tal-ħajja bħalma huma l-oqsma tax-xogħol, għax dawk inqisuhom li m'humiex parti mill-wirt tagħna.

Anke jekk ma nesprimuhiex daqshekk ċar imma narawha.

Allura x'jiġri dwar il-wirt rurali, ix-xogħol tal-biedja, ix-xogħol tas-sajd, ix-xogħol tal-barrieri?

La aħna qisna ma nappartjenux għal dik id-dinja għandna t-tendenza li nemarġinawhom minn dak li niddefinixxu bħala wirt storiku u wirt kulturali.

Naħseb li b'hekk qed nagħmlu żball.

Pajjiżi oħra mxew 'il quddiem f'din id-definizzjoni u wessgħu t-tifsira ta' wirt kulturali.

Per eżempju, f'dokument li ħareġ dan l-aħħar bi sħab bejn l-Universita` ta' Bath, istituzzjonijiet ta' l-Unjoni Ewropea u mużewijiet Ingliżi ssib li fid-definizzjoni ta' "wirt" idaħħlu l-kunċett ta' wirt xjentifiku, wirt industrijali u wirt kulturali.

Jiena naħseb li dik hija aktar feliċi minn dik li qed ngħidu aħna, fejn qed ngħidu li "patrimonju kulturali" huwa oġġett ta' valur kulturali, artistiku jew storiku".

Naħseb li ma nagħmlux ħażin jekk nikkonsidraw li ma' dik id-definizzjoni ndaħħlu wkoll il-kliem "xjentifiku u industrijali".

Naħseb li b'daqshekk ma nkunux qegħdin inwessgħuha b'mod astratt ħafna jew li titlef kull sinifikat.

Anzi huwa importanti għax ċertament f'pajjiżna għandna oqsma importanti, bħal per eżempju, il-qasam tal-barrieri li l-Ministru hu familjari ħafna iktar minni tiegħu, li jekk mhux se nieħdu ħsiebhom issa se jintilfu darba għal dejjem.

Sur President, f'Wales kien hemm komunitajiet sħaħ jgħixu mill-faħam.

Illum il-minjieri tal-faħam għalqu u ġew konvertiti f'mużewijiet li meta żżurhom tħossok qed tgħix mill-ġdid kif kienu jgħixu n-nies tal-faħam, telgħin u neżlin f'dak ix-xogħol perikoluż li kienu qed jagħmlu.

Il-faħam f'ċerti komunitajiet ta' Wales m'huwiex biss realta` ekonomika imma huwa wkoll realta` kulturali u soċjali u llum jekk iżżur ċerti postijiet tal- faħam fil-qalba ta' Wales tara li dak l-isforz kbir li qabel kien hemm fuq l-industrija tal-faħam illum jinsab fuq l-industrija tat-turiżmu, tal-ħin ħieles u ta' l-arrekkiment personali.

Jiġifieri llum wieħed jista' jmur iżur dawn il-postijiet u jara kif in-nies ta' Wales kienu jgħixu għax dawk il-komunitajiet bidluhom f'mużewijiet ħajjin li juru kif kienet il-ħajja.

Hemmhekk ix-xogħol tal-faħam ma kienx sempliċement li n-nies imorru u jtellgħu l-faħam mill-minjieri, imma madwaru nbniet kultura sħiħa ta' mużika, kant, korijiet, bandalori u gruppi.

Inbniet il-ħajja soċjali u kulturali kollha li kienet iddur max-xogħol tal-faħam.

Issa biex niġi għall-barrieri, dawn, bħal kull ħaġa oħra, għandhom iċ- ċiklu tagħhom.

Fil-fatt diġa` hemm minnhom li huma vojta u m'għandhomx jintużaw u ma' dawk il-barrieri hemm realta` soċjali sħiħa.

Dawn m'humiex biss ħofra kerha fl-art.

Dawn il-barrieri pprovdew il-ġid u kienu ferm importanti għax kienu waħda mill-ftit riżorsi naturali ta' pajjiżna u, nerġa' ngħid, madwarhom hemm realta` soċjali u kulturali kbira.

Meta titkellem ma' nies mill-Imqabba u minn dawk l-inħawi ssib li għandhom realta` soċjali sħiħa x'jirrakkontaw li sfortunatament ħafna minna – wieħed minnhom jiena li ġej min-naħa l-oħra ta' Malta – lanqas biss noħolmu.

In- naħa tagħna għandna l-barriera tal-qawwi li hija realta` differenti mill- barrieri tal-franka.

Naf li kien hemm kunsilli lokali li għamlu sforz żgħir u umli imma tajjeb u li ta' min isaħħu, li bdew jiġbru ftit mill-għodda li kienu jużaw u kien hemm realta` soċjali sħiħa ddur ma' din l-attivita`.

Hemm dokumentazzjoni sħiħa umana x'tirrakkonta.

Barra dawn hemm ukoll il- qasam tas-sajd u tal-biedja.

Sur President, irrid nagħmilha ċara li waqt li rridu nħarsu dan il- patrimonju u dan l-ambjent, bl-ebda mod m'hu qiegħed ngħid li għandna naqbdu l-pajjiż kollu, inqiegħduh f'xi vażett kbir bil-chloroform ġo fih biex nippreservawh.

Imma żgur li għal ġid tagħna u għall-ġenerazzjonijiet li telgħin, li llum telgħin f'pajjiż żgur differenti minn din ir-realta` li qed nitkellmu dwarha huwa importanti ħafna.

Dawn huma nħawi sħaħ fis- soċjeta` tagħna marbutin ma' kultura, ma' mod ta' għajxien u ma' ħajja sħiħa ta' poplu.

Jiena semmejt is-sajd, il-biedja u l-barrieri bħala eżempji għax hemm affarijiet oħra.

Biżżejjed wieħed jara kif żviluppa l- qasam tal-ħaddiema tal-gvern fit-toroq, mill-baqqun bħala għodda biex iħaffru trinka għall-mod kif isir ix-xogħol illum.

Jekk 'il quddiem hemm il- ħsieb li jiżviluppa mużew tax-xjenza u t-teknoloġija, kif nawguraw li jsir, żgur li l-istituzzjoni li mbagħad se tieħu ħsieb trid tagħti spinta kbira.

Allura nifhem dak li qal il-Ministru, jiġifieri li meta se nesprimu xi kunċett trid taħseb liema istituzzjoni se tkun qiegħda timbuttah 'il quddiem.

Naħseb li mużew tax-xjenza u t-teknoloġija, li ma jkunx sempliċiment depositarju tas-snin li għaddew, imma wkoll hands on ta' l- iżviluppi xjentifiċi u teknoloġiċi tal-lum u b'sezzjoni li trid tħares lura, ikun il-mutur biex niżviluppaw din l-ideat ta' wirt xjentifiku u wirt industrijali f'pajjiżna.

Sur President, wieħed mill-oqsma li 'l quddiem irridu niżviluppaw huwa l- qasam ta' l-etnografija.

F'Malta għad għandna minn għandu kunċett pjuttost antikwat.

Illum aktar mill-idea tal-folklor għandna nitkellmu fuq l- etnografija, fuq kif naqbdu r-realta` soċjali u kulturali tal-poplu u naħseb li la qegħdin nagħmlu dawn it-tibdiliet li se jiswew għas-snin li ġejjin f'dan il-qasam, ta' min jikkonsidra bis-serjeta` kunċetti bħal dawn.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, dan li qed jgħid il-kollega tiegħi huwa interessanti u rilevanti.

Inzerta proprju li fl-aħħar xhur iltqajt ma' żewġ każijiet.

F'każ minnhom hemm bniedem li diġa` qed jikkonverti barriera f'mużew tal-barrieri.

Dan ġie jkellimni biex jara jekk għandux bżonn ta' xi permessi.

Jiena għedtlu li dak li se tagħmel huwa tajjeb ħafna u ta' valur u jien ninkoraġġih.

Għedtlu li issa jkellmuh in-nies tal-mużewijiet u oħrajn biex jagħtuh parir ħalli dak li se jagħmel jagħmlu tajjeb.

Il-każ l- ieħor huwa li hemm bniedem – dan laqqagħni miegħu l-Ministru Ċensu Galea – li għandu proprjeta` privata, razzett antik, u għandu diversi għodda tar- raba' antiki u diġa` qed jieħu l-passi u lest li jinvesti minn flusu biex jikkonvertih f'mużew tal-biedja.

Allura sakemm ma jagħtunix parir li hawn xi problema li jien m'iniex naraha, naħseb li għandna nieħdu din l- opportunita` li nibdlu sew id-definizzjoni kif ukoll l-emenda biex jiġu jinkludu dan kollu.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, naħseb li tajjeb li nagħmlu dawn it- tip ta' tibdiliet u nappella lill-kollegi tagħna f'dan il-qasam tal- mużewijiet u tal-wirt storiku biex naraw x'għamlu pajjiżi oħra f'dan il- qasam u nitgħallmu minnhom.

Ikun tajjeb li nuru ftit umilta` professjonali għax il-formazzjoni li ħafna minna ngħatajna f'dan il-qasam tista' timmilita kontra li jkollna idea miftuħa dwar dan it-tip ta' wirt storiku u kulturali li qegħdin nitkellmu fuqu.

Naħseb li jkun importanti ħafna jekk aħna ninkoraġġixxu biex partijiet importanti mill-wirt fil-mod ta' għajxien tagħna f'oqsma differenti ta' xogħol u f'oqsma differenti tal-ħajja nagħtuhom skop fejn jesprimu ruħhom.

Semmejna l-qasam tal-barrieri u semmejna l-qasam tal-biedja.

Wieħed jista' jagħmel l-istess punt dwar is-sajd.

Per eżempju, għandna ħafna forom differenti ta' sajd tradizzjonali li għadda minn ħafna żviluppi f'modi differenti ta' kif kien isir is-sajd f'pajjiżna.

Allura importanti li naqbdu t-tibdil li qed iseħħ għax b'hekk inkunu qed nagħmlu ġid lilna nfusna bħala komunita` billi napprezzaw id-diffikultajiet u l-mod ta' kif kienu jgħixu l-ġnus tagħna ta' qabilna.

Dan ikun ukoll mezz ta' arrekkiment kulturali għat-tfal u ż-żgħażagħ li telgħin u anke nsaħħu t-turiżmu kulturali f'pajjiżna.

Importanti li ngħidu li n-nies li jridu jħarsu l-wirt storiku diġa` huma mgħaffġin taħt ħafna piżijiet għax iridu jieħdu ħsieb ħafna affarijiet, imma huwa tajjeb li niftħu f'dawn l-oqsma u jkollna persuni li jitgħallmu mill-esperjenzi ta' pajjiżi oħra għax dan huwa mod li, nerġa' ngħid, jagħmel ġid lill-komunita` tagħna, lil dawk il-partijiet tas-soċjeta` tagħna li għandhom l-istorja tagħhom x'jirrakkontaw u jsaħħaħ ukoll l- identita` kulturali u soċjali ta' pajjiżna.

Barra minn hekk, aktar ma noffru minn dawn it-tipi ta' attrazzjonijiet minn oqsma differenti tal- ħajja, aktar se jkun hawn x'jagħmel iż-żjara f'Malta u f'Għawdex ricca kulturalment.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, jekk qed naqblu li mal-kliem "oġġetti ta' valur kulturali, artistiku, storiku" inżidu l-kliem "etnografiku, xjentifiku u industrijali" allura nipproponi li nagħtu ċans lid-drafters iġibulna l-emenda kif qed nissuġġerixxu u nkunu nistgħu nipproponu l-emenda għall-klawsola 3 u b'hekk, jekk ma jkunx hemm iktar rimarki, nagħlqu din il- klawsola.

Issa biex nagħmlu dan iridu ftit taż-żmien, għalhekk nipproponi li din il-klawsola tiġi posposta u ngħaddu għall-klawsola ta' wara.

THE CHAIRMAN: Hawn permess biex klawsola 3 tiġi posposta?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata u l-klawsola ġiet posposta.

Klawsola 4 - Prinċipji u dmirijiet.

Clause 4 - Principles and duties.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, naħseb li din il-klawsola wkoll għandha bżonn xi titjib.

Wara d-diskussjoni li saret fl-istadju tat-Tieni Qari, jiena diġa` għandi xi proposti x'nagħmel u flimkien, kif ġara fiż-żewġ klawsoli li ddiskutejna s'issa, naħseb li nistgħu ntejbuha.

L-ewwelnett tajjeb li nispjegaw x'inhu l-iskop ta' taqsima II, li fiha tliet klawsoli.

Din it-taqsima, li titkellem dwar prinċipji u dmirijiet ġenerali, tinkludi klawsola 4 li titkellem dwar prinċipji u dmirijiet, klawsola 5 li titkellem fuq il-kondizzjonijiet li għandhom jiġi segwiti meta l-Istat jidħol f'xi ftehim ma' terzi dwar l-amministrazzjoni, u klawsola 6 li tgħid li l- patrimonju kulturali għandu jingħata l-ogħla priorita`.

Pero` aħna għalissa se nitkellmu fuq klawsola 4.

Sur President, hawn qed nieħdu ftit il-mudell li għandna fil-Kostituzzjoni tagħna.

L-ewwel kapitolu tal-Kostituzzjoni tagħna huwa kapitolu li f'ċertu sens jistabbilixxi l-identita` tal-pajjiż; għandek l-isem, il-bandiera, it- territorju u affarijiet bħal dawn.

Imbagħad fit-tieni kapitolu ssib sensila ta' prinċipji, fosthom il-prinċipju li kulħadd għandu dritt għax-xogħol u għall-edukazzjoni primarja u sekondarja.

Hemm ukoll il-prinċipju li jitkellem dwar l-obbligu ta' l-Istat li jħares il-patrimonju kulturali u l- wirt storiku ta' pajjiżna.

Hemm il-prinċipju li rridu nissalvagwardjaw il- pajesaġġ ta' pajjiżna u prinċipji oħrajn bħalma huma s-saħħa u s-sigurta` fuq il-post tax-xogħol.

Fil-mod ta' kif inhi abbozzata l-Kostituzzjoni tagħna - u hemm kostituzzjonijiet oħrajn barranin li huma simili - issib li bħala prinċipju l-Istat għandu jassigura xogħol għal kulħadd.

Issa meta inti qed tistqarr dan f'liġi, ifisser li jista' jkun li jkun hemm xi ħadd li ma jkollox xogħol u allura jista' jfittex lill-gvern u l-gvern ikun obbligat li jagħti x-xogħol?

Minħabba li dawn huma kwestjonijiet fundamentali f'kull soċjeta` imma huma kwestjonijiet fejn l-ebda gvern ma jista' jagħti garanziji assoluti, hemm imbagħad miktub li dawn huma prinċipji li qegħdin hemm biex jiggwidaw lill-Istat, lill-awtoritajiet u lill-gvern fit-tfassil tal- liġijiet u fit-twettiq ta' strateġiji, pero` kull prinċipju m'huwiex inforzabbli quddiem il-qorti tal-pajjiż jew inkella quddiem xi qorti oħra Ewropea, fil-każ ta' Malta.

Għalhekk aħna ħadna dan il-mudell biex nistabbilixxu numru ta' prinċipji li fuq kull wieħed minnhom qed ngħidu li ħadd ma jista' jiftaħ xi kawża biex jinforza dak il-prinċipju fl-assjem kollu tiegħu.

Il-prinċipji, min-natura tagħhom, huma stqarrija ta' impenn, twemmin, dmir u responsabbilta`, pero` hija stqarrija wiesgħa li tapplika għan-nies tal- lum u għal dawk t'għada u tapplika bla limitu.

Imma meta jkollok dawn it- tip ta' stqarrijiet fil-liġijiet ta' kwalunkwe pajjiż ma jkunx, la korrett u lanqas ġust li wieħed jibbaża dik l-istqarrija ta' prinċipju bħala bażi legali li fuqha tista' tieħu azzjoni legali quddiem il-qrati kompetenti.

Hawnhekk, allura aħna qegħdin ngħidu li rridu nistabbilixxu sensila ta' prinċipji għax nemmnu li dawn huma prinċipji li għandhom jiggwidaw lill- Parlament fit-tfassil tal-liġijiet u lill-awtoritajiet fit-tfassil tal- policies tagħhom u fil-mod kif se joperaw.

Allura f'din il-klawsola qegħdin nistqarru liema huma l-prinċipji li l-Istat Malti u ċ-ċittadini Maltin iridu josservaw.

Pero` għalkemm huma prinċipji fundamentali għall- protezzjoni tal-patrimonju kulturali, u għandha tkun l-mira ta' l-Istat li japplikahom u jiggwida ruħu bihom, m'humiex ħwejjeġ li huma esegwibbli f'xi qorti tal-ġustizzja.

Sur President, x'kien ġara meta fl-1964 konna qed infasslu l-Kostituzzjoni u konna diġa` qed nitkellmu fuq prinċipji li jolqtu l-kondizzjonijiet tal- ħaddiema fuq il-postijiet tax-xogħol, li jolqtu l-ambejnt, l-edukazzjoni primarja u sekondarja, kwestjonijiet ta' sigurta` soċjali u affarijiet oħrajn?

Dakinhar meta dan il-kapitlu nkiteb u ġie addottat bħala dikjarazzjoni ta' prinċipji fil-Kostituzzjoni ta' Malta ma kellniex il- liġijiet li għandna llum u għaddew ħafna snin f'ċerti oqsma biex imbagħad il-Parlament ispira ruħu minn dawn il-prinċipji u għadda l-liġijiet meħtieġa.

Għaddew ħafna snin biex gvernijiet differenti adottaw programmi soċjali, edukattivi u ambjentali biex ikunu jistgħu jimplimentaw dawk il- prinċipji.

Jekk naraw minn dak iż-żmien sal-lum kif il-pajjiż żviluppa soċjo-ekonomikament u kif żviluppa l-qafas legali fid-diversi oqsma naslu għall-konklużjoni biex ngħidu li dik id-dikjarazzjoni ta' prinċipji ispirat kwantita` ta' liġijiet li huma esegwibbli quddiem il-qrati tagħna u ċ- ċittadini għandhom il-protezzjoni mhux biss tal-prinċipju imma ta' liġijiet apposta li jagħtuhom id-drittijiet u r-rimedji li kienu maħsubin dak iż- żmien.

Dan huwa l-proċess li qegħdin nipproponu hawnhekk.

Qegħdin nelenkaw numru ta' prinċipji li wħud minnhom, permezz ta' din il-liġi u permezz ta' miżuri li qegħdin nipprovaw nieħdu, nistgħu ngħidu li diġa` qegħdin ngħixuhom u qegħdin nimxu skond dan it-twemmin.

Imma f'ħafna oqsma jrid jgħaddi ż-żmien biex il-pajjiż jirfina l-policies tiegħu u jkollu l- mezzi biex iwettaq strateġiji partikolari u anke biex il-Parlament ikollu l- opportunita` li jgħaddi regolamenti u liġijiet oħra li jagħtu tifsira aktar sħiħa lil dawn il-prinċipji.

Allura dan huwa s-sens tal-klawsola 4 meta ngħidu li għandna stqarrija ta' prinċipji u dmirijiet li pero` m'humiex esegwibbli f'xi qorti tal-ġustizzja, imma li huma fundamentali għall- protezzjoni tal-patrimonju kulturali u tkun il-mira ta' l-Istat li jiggwida ruħu bihom.

Issa ejja ħalli naraw liema huma dawn il-prinċipji, Sur President.

L-ewwel prinċipju li qed nistqarru f'dan l-abbozz ta' liġi huwa li:-

"Kull ċittadin ta' Malta kif ukoll min ikun preżenti f'Malta għandu jkollu d-dmir li jipproteġi l-partimonju kulturali."

Naħseb li din hija xi ħaġa li m'hijiex żejda fis-sens li għad trid tirradika ħafna u ħafna ruħha l-kuxjenza ta' kull wieħed u kull waħda minna dwar id-dmir tagħna lejn il-patrimonju kulturali.

Hawn ħafna li mhux biss jitkellmu fuq hekk imma hawn ħafna li jiddedikaw ħajjithom, l-enerġija tagħhom u ġidhom biex iħarsu l-patrimonju kulturali.

Imma r-realta` hi li hawn ħafna iktar li dan id-dmir ma jħossuhx u naħseb li f'dan il-kamp l- Istat Malti u s-soċjeta` Maltija fadlilhom ħafna x'jaqdfu.

Għalhekk qegħdin ngħidu li kull ċittadin u kulmin ikun preżenti f'pajjiżna għandu jkollu d- dmir li jipproteġi l-patrimonju kulturali.

Dan huwa prinċipju li qed nistqarruh mhux għax qed niskopru xi ħaġa li ma konniex nafu imma qed nonqxuh biex tkun xi ħaġa li għandna niftakru l-ħin kollu li dwarha għad fadlilna ħafna xogħol x'nagħmlu.

It-tieni prinċipju li qed nistqarru huwa li:-

"L-Istat Malti jkollu d-dmir jistabbilixxi u jżomm strutturi amministrattivi u regolatorji ta' sovrintendenza sabiex jiżgura li dan il-patrimonju ikun protett u konservat, kif ukoll jaħseb għal dawk l- istrutturi l-oħra li jkunu meħtieġa għall-amministrazzjoni tal-kura, espożizzjoni u apprezzament ta' dan il-patrimonju.".

Mela l-ewwel dmir li l-liġi qed tpoġġi fuq l-Istat huwa li l-Istat irid jaħseb biex ikollna strutturi amministrattivi u regolatorji għall- konservazzjoni u l-protezzjoni.

L-esperjenza l-ħin kollu turi li l-bnedmin jaġixxu fi ħdan strutturi li jkunu ta' natura amministrattiva u regolatorja u qed naffermaw li dan l-prinċipju huwa d-dmir ta' l-Istat li jagħmlu.

L- istrutturi amministrattivi u regolatorji jrid jistabbilixxihom u jżommhom l- Istat Malti, pero` mbagħad qed ngħidu wkoll li huwa d-dmir ta' l-Istat Malti li jaħseb għal dawk l-istrutturi l-oħra li jkunu meħtieġa għall- amministrazzjoni tal-kura, espożizzjoni u apprezzament ta' dan il- patrimonju.

Issa hawn għandna ċerta differenza.

Filwaqt li fl-ewwel parti qegħdin ngħidu li hu d-dmir ta' l-Istat li jistabbilixxi u jżomm l-istrutturi li jieħdu ħsieb il-protezzjoni u l- konservazzjoni, x'ħin niġu għall-espożizzjoni u apprezzament tal-patrimonju qegħdin ngħidu li l-Istat għandu jaħseb li jkun hemm dawk l-istrutturi meħtieġa, għaliex huwa ċar li x'ħin niġu għal dik il-parti li jiena ngħidilha li taqa' fi ħdan il-funzjoni ta' l-operazzjoni ta' dan is-settur, hemmhekk l-Istat jista' jew jaġixxi hu jew inkella jaġixxi permezz ta' organizzazzjonijiet oħrajn volontarji jew inkella fis-settur privat.

Mela hawn qed nistabbilixxu x'inhu d-dmir ta' l-Istat.

F'emenda li se nipproponu iktar tard se ngħidu li f'subklawsola (3) ta' klawsola 4, wara l- kliem "għall-amministrazzjoni tal-kura, espożizzjoni u aprezzament ta' dan il-patrimonju." għandhom jiżdiedu l-kliem "permezz tat-tagħlim u t- tgawdija."

Imbagħad fil-parti l-oħra qegħdin ngħidu li ċ-ċittadini u l-Istat għandhom id-dmir li jipproteġu u qed nispjegaw x'inhu dan id-dmir billi qed ngħidu li:

"Id-dmir li tipproteġi jinkludi d-dmir li tikkonserva, tirrestawra, tesebixxi, sakemm dan ma jkunx imprudenti jew mhux prattiku, li tiżgura li jsir studju u li jintgħamel aċċessibbli għall-istudju, li tagħti informazzjoni li tirrigwarda l-eżistenza u li tippromwovi l- apprezzament tal-patrimonju kulturali."

Sur President, għal dan il-paragrafu qegħdin nikkonsidraw li nressqu xi tibdil li ġie suġġerit minn "Din l-Art Ħelwa".

Qegħdin naħsbu li jkun aħjar li niddefinixxu "id-dmir li tipproteġi" billi ngħidu li "id-dmir li tipproteġi jinkludi d-dmir li tiddokumenta, tikkonserva."

B'riżultat tad- diskussjoni li kellna l-bieraħ fuq suġġeriment ta' l-Onor.

Bartolo żidna l- kliem:

"tagħmel manutenzjoni u tirrestawra kif ukoll jinkludi d-dmir li tintervjeni kull meta jitqies li jkun hekk meħtieġ, inklużi f'ċirkostanzi ta' użu mhux kif imiss, nuqqas ta' konservazzjoni jew applikazzjoni ta' metodi li ma jkunux kif imiss.

Id-dmir li tagħmel aċċessibbli jinkludi d-dmir li tesebixxi, li tagħmel riċerka, li tagħmel aċċessibbli għal riċerka studju u tgawdija l-patrimonju kulturali u li jinġieb 'il quddiem il-partimonju kulturali u l- għarfien, l-apprezzament u l-konoxxenza ta' dan il-patrimonju."

Naħseb li kif qed jiġi propost it-tibdil għandna definizzjoni aktar ċara ta' x'inhu d-dmir.

F'din Il-klawsola qegħdin ukoll nistabbilixxu l-prinċipju tal-jedd ta' aċċess u f'subklawsola (5) qegħdin ngħidu li:

"Il-jedd ta' aċċess għall-patrimonju kulturali ma jappartjenix unikament għall-ġenerazzjoni ta' llum, u kull ġenerazzjoni għandu jkollha d-dmir li tieħu ħsiebu u tissalvagwardjah għall- ġenerazzjonijiet ta' għada u għall-umanita' kollha."

Anke hawn qed nikkonsidraw li nipproponu xi tibdil wara d-diskussjonijiet li kellna.

Irridu nżomu l-istess sens imma nesprimuh b'manjera ftit differenti u ngħidu "id-dritt ta' aċċess għal, u benefiċċju mill-patrimonju kulturali" – u għamlet sew "Din l-Art Ħelwa" li ssuġġeriet dan – għax inti m'għandekx biss l-aċċess għall-patrimonju Malti imma għandek ukoll il- benefiċċju.

U dak huwa wkoll benefiċċju li mhux biss huwa tal- ġenerazzjonijiet tal-lum, imma tal-ġenerazzjonijiet t'għada wkoll.

Allura nissuġġerixxi li ngħidu li:

"Id-dritt ta' aċċess għal, u benefiċċju mill-patrimonju kulturali ma jappartjenix biss unikament għall-ġenerazzjoni ta' llum, u kull ġenerazzjoni għandha d-dmir tipproteġi dan il-patrimonju u li tagħmlu aċċessibbli għall-ġenerazzjonijiet tal-ġejjieni u għall-umanita` kollha.".

Irrid ngħid li l-bieraħ tqanqlu argumenti oħra li rridu nikkonsidraw.

Per eżempju, meta saret riferenza għall-kwestjonijiet ta' natura fiskali bdejna naraw kif dak li enfasizza fuqu l-bieraħ l-Onor.

Bartolo nistgħu nibdew nersqu lejh.

Forsi din il-klawsola tista' toffri anke l-ispazju anke għal din ir-riflessjoni.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, kif kien qed jargumenta l-Ministru, din hija l-parti tad-dikjarazzjoni tal-prinċipji, biex ngħid hekk, il-parti tal-poeżija fil-liġi.

Il-parti l-oħra hija l-proża, fis-sens ta' kif se nagħmlu l-istrutturi biex inwettqu fil-prattika.

Issa l-fatt li hija d- dikjarazzjoni ta' prinċipju, din hija l-parti fejn jien ngħid li għandu jkollha element iżjed qawwi ta' viżjoni, u ħolm, pero` ovvjament mhux fl- ajru.

Dan huwa kważi l-mission statement il-ġdid f'dan il-qasam u għalhekk jiena nissuġġerixxi li jista' jkollha element qawwi iżjed ta' ħolm b'saqajna ma' l-art, imma fejn ma niddejqu xejn nikkonsidraw affarijiet li s'issa ma konniex nassoċjawhom ma' dan il-qasam.

Anke fil-mod kif tinkiteb, din hija l-parti fejn nistgħu nkunu iżjed ħielsa fil-mod kif nesprimu l- prinċipji li jispirawna u li għandhom jispirawna għall-ħarsien tal-wirt storiku u kulturali ta' pajjiżna.

Naħseb li għandna biżżejjed dokumenti internazzjonali u charters min-naħa tal-Kunsill ta' l-Ewropa u min-naħa tal- UNESCO minn fejn nitgħallmu u jien se nissuġġerixxi ftit minn dawn il- prinċipji li għandna nikkonsidraw.

Jekk wieħed janalizza ftit iċ-charters tal-Kunsill ta' l-Ewropa f'dan il- qasam isib li jidħlu fi prinċipji li aħna s-soltu ma nikkonsidrawx.

Per eżempju, jidħlu anke fil-kunċett ta' ġustizzja soċjali, ir-rabta bejn il- wirt storiku kulturali u l-ġustizzja soċjali.

Dak li jkun forsi jistaqsi dan x'għandu x'jaqsam imma jiena ngħid li la qegħdin nagħmlu dikjarazzjoni ta' prinċipju għandna jkollna l-kuraġġ li nagħmlu qafas ġenerali li fih nixtiequ li dan il-qasam jiżviluppa u jimxi 'l quddiem.

Ħalli ndur ftit ftit fuq ċerti prinċipji li naħseb li għandhom jidħlu f'din il-parti tal- liġi u li huma ispirati mill-esperjenza u r-riflessjoni anke tal-Kunsill ta' l-Ewropa f'dan il-qasam.

Nikkwota ħafna l-Kunsill ta' l-Ewropa u l- UNESCO għax naħseb li bl-esperjenza li rabbew mas-snin tkun ħela ta' żmien għalina mhux biss li nipprovaw nivvintaw ir-rota imma anke li ma nitgħallmux mill-esperjenza u r-riflessjonijiet ta' pajjiżi oħra u organizzazzjonijiet internazzjonali.

U ċertament li f'dan il-qasam il- Kunsill ta' l-Ewropa huwa wieħed mill-mexxejja.

Wieħed mill-prinċipji li l-Kunsill ta' l-Ewropa enfasizza ħafna matul is- snin huwa li ndaħħlu l-idea - din diġa` tkellimna dwarha fl-istadju tat- tieni qari – li l-wirt storiku mhux biss huwa ta' kulħadd u għandu dritt għalih kulħadd, imma l-wirt storiku għandu jesprimi lil kulħadd.

F'liema sens?

Għal ħafna f'pajjiżi barranin - f'pajjiżna għad hawn min għandu din it-tendenza – il-wirt storiku kien qisu meqjus bħala wirt ta' l-irjus il- kbar minħabba li kien hemm l-attitudni li l-istorja jagħmluha l-irjus il- kbar, il-mexxejja, in-nies tal-klassi għolja.

Dawk kienu l-protagonisti ta' l-istorja u kien hemm assenza totali minn fuq il-palk ta' l-istorja ta' klassijiet soċjali sħaħ li kienu hemm qed jaħdmu biex ibiddlu r-realta` soċjali li kienu jgħixu.

Maż-żmien minħabba t-tibdil kbir li seħħ fid- dinja u fis-soċjetajiet – nafu li dan it-tibdil ma jseħħx b'mod instantanju u simultanju fl-inħawi kollha tal-pjaneta, ċerti pajjiżi minħabba ċ- ċirkostanzi partikolari tagħhom ikunu waslu fi stadju ta' żvilupp u f'ċerti pajjiżi oħra jdum biex jasal dak l-iżvilupp – bdiet tinbidel l-attitudni u beda jidħol il-kunċett li l-istorja jagħmluha in-nies kollha fis-soċjeta`.

Allura bdiet tinbidel id-definizzjoni ta' x'inhu wirt storiku.

Il-wirt storiku ma baqax biss il-palazzi tal-granmastru, imma anke l-girna umli, ir- razzett u l-barriera tal-komunita` qrib tiegħek.

Jiena nħoss li hawn Malta għandna l-problema li għandna idea dejqa wisq ta' x'inhu wirt storiku.

Postijiet bħall-Imdina, il-Birgu, il-mużew il-Belt, Ħaġar Qim u l-Ġgantija nqisuhom bħala wirt storiku, imma dak li proprju hemm taħt imneħirna fir- raħal jew fil-belt fejn ngħixu ħafna drabi mhux talli ma nagħtux kasu u ma napprezzawhx talli nħalluh jitkisser u jinqered.

Wieħed mill-prinċipji importanti li l-Kunsill ta' l-Ewropa mbotta fl-aħħar snin huwa li l-wirt storiku mhux biss jappartjeni lil kulħadd u huwa ta' kulħadd imma jesprimi lil kulħadd.

Allura naħseb li dan il-prinċipju nistgħu nsibu l-mezz kif nesprimuh anke fil-liġi l-ġdida.

Prinċipju ieħor importanti li l-Kunsill ta' l-Ewropa mbotta fl-aħħar snin hu kif it-tgawdija u l-apprezzament tal-wirt storiku huwa essenzjali anke għall-ħajja bilanċjata u armonjuża tagħna.

M'iniex qed ngħid li għandna nagħmluha fid-dikjarazzjoni ta' prinċipju, imma fil-fatt hemm min jorbot dan anke ma' kwestjoni ta' saħħa mentali.

Waħda mill-akbar problemi li għandu l-bniedem fis-seklu 21 li huwa diżorjentat u disconnected mill- komunita` tiegħu minħabba it-tibdiliet kbar li seħħew u li qed iseħħu bil- mod kif ġejna skussjati mit-terremoti soċjali, ekonomiċi u teknoloġiċi, hija li tilef il-memorja u bniedem bla memorja huwa bniedem li għandu problemi kbar anke ta' saħħa mentali.

Allura l-Kunsill ta' l-Ewropa daħħal l-idea kif it-tgawdija u l-apprezzament tal-wirt storiku huwa indispensabbli – din hija l-kelma li jużaw – għall-ħajja bilanċjata u kompleta.

Jiena naħseb li ta' min jitkellem fuq dan għax għalina u għall- ġenerazzjonijiet futuri l-apprezzament u l-promozzjoni tal-wirt storiku huma essenzjali u kruċjali għall-memorja ta' soċjeta`, għall-memorja ta' kollettivita` u anke għall-memorja tar-razza umana għax jekk ma jkollux din it-tip ta' memorja, il-kontinwita` storika u anke l-integrita` ta' soċjeta` jkunu mhedda.

Naħseb li dan huwa prinċipju importanti u, nerġa' ngħid, li hemm dokumenti li jistgħu jgħinuna biex nasserixxu prinċipju bħal dan.

Prinċipju ieħor li nsibuh asserit f'ħafna mid-dokumenti internazzjonali meta pajjiżi jiġu biex jiddikjaraw liema prinċipji għandhom jiggwidawhom għall-ħarsien tal-wirt storiku u kulturali huwa l-assersjoni li wirt storiku u kulturali – din aħna għamilnieha bil-kliem sew meta konna fl- istadju tat-tieni qari u sew issa waqt l-istadju tal-kumitat – għandu valur kbir spiritwali, kulturali, soċjali u ekonomiku.

Li nagħmlu stqarrija ta' prinċipju bħal din f'din il-parti tal-liġi naħseb li nkunu qed nagħmlu tajjeb.

Iċ-charter tal-Kunsill ta' l-Ewropa jmur iżjed minn hekk għax jgħid "heritage is a capital of irreplaceable spiritual, cultural, social and economic value.".

Jiġifieri qed jgħid li m'hemm xejn x'jeħodlu postu, u l-fatt li nkunu qed nasserixxu l-importanza anke spiritwali, kulturali, soċjali u ekonomiċi tiegħu jiena nasħeb li nkunu qegħdin insaħħu l- importanza.

B'hekk ma nibqgħux inħallu din il-parti bħala emarġinali għas- soċjeta` imma nagħmluha bħala parti kruċjali anke mill-mod ta' kif ngħixu u indispensabbli anke għall-ġid tagħna.

Prinċipju ieħor li jiġi asserit anke f'konvenzjonijiet u charters internazzjonali huwa li jekk inħarsu l-wirt storiku u kulturali tal- komunitajiet tagħna nkunu qed ngħinu biex anke l-iżvilupp ta' dawk il- komunitajiet ikun sostenibbli u armonjuż milli kieku nħallu affarijiet jinkisru u jinqerdu u jitilgħu bl-addoċċ.

Huwa importanti għal kull wieħed u waħda minna li jkollna l-memorja tal-komunita` u tar-razza umana, anke għall-bilanċ soċjali tal-komunita`.

Dan il-prinċipju għandu jidħol għax huwa importanti għall-kunċett ta' żvilupp sostenibbli, mhux emarġinali, imma bħala parti mir-riżorsa ta' meta niġu biex niddefinixxu x'inhu żvilupp sostenibbli.

Il-wirt storiku u anke l-historic centres tal-komunitajiet tagħna huma importanti f'dak il-kuntest.

Prinċipju ieħor huwa s-sehem importanti ħafna li għandu l-wirt fl- edukazzjoni.

Din hija xi ħaġa li aħna semmejnieha u ċertament meta qed ngħidu kemm huwa importanti għall-edukazzjoni u kemm huwa importanti għall- formazzjoni kulturali u spiritwali tagħna m'aħniex qed neħduha li qisu huwa importanti biss bħala xi quiz ta' general knowledge; imma huwa proprju parti mill-formazzjoni tagħna.

Aħna nkunu nafu min aħna u fejn sejrin jekk nafu bis-serjeta` u tassew minn fejn ġejjin.

U minn fejn ġejjin ifisser li jkollna apprezzament serju tal-wirt storiku u kulturali tagħna.

Hemm ukoll trattati u konvenzjonijiet internazzjonali li fid-dikjarazzjoni ta' prinċipji tagħhom jagħmlu għajta ta' allarm u jgħidu: Isma' dan il-wirt huwa fil-periklu u għandhom jittieħdu dawk il-passi kollha meħtieġa biex dan il-wirt jiġi mħares.

Dawn isemmu kif dan il-wirt huwa mhedded u jagħmlu lista sħiħa ta' x'qiegħed jhedded lil dan il-wirt.

Fost affarijiet oħra jsemmu l-injoranza, it-traskuraġni u l-mod ta' kif inħallu l-hekk imsejjaħ żvilupp isir bla ma nkunu sensittivi biżżejjed, anke għall-kunċett ta' żvilupp sostenibbli, u għalhekk fil-prinċipju ta' qabel ikunu daħħlu l- apprezzament xieraq u s-sensittivita` xierqa lejn il-wirt storiku bħala parti mid-definizzjoni ta' l-iżvilupp sostenibbli.

Isemmu wkoll kif dan il- ħarsien tal-wirt storiku jrid jaħseb biex joħroġ lill-wirt mill-periklu kbir li qed jiffaċċja.

Periklu ieħor li qed jiffaċċja, li tkellimna ftit dwaru u ta' min jikkonsidra f'din il-parti tad-dikjarazzjoni ta' prinċipji, huwa l-problema mhux biss ta' l-ippjanar ħażin u mhux sostenibbli, imma anke l-problema tal- protezzjoni ambjentali.

Jiena ngħid li jekk hawn post fil-liġi fejn għandha tidħol l-idea kif il- protezzjoni ambjentali, b'mod pro-attiv, tgħin għall-protezzjoni u l-wirt storiku huwa proprju f'din it-taqsima.

Prinċipju ieħor li jissemma meta niġu għad-dikjarazzjoni dwar il- promozzjoni tal-wirt storiku huwa l-kunċett ta' konservazzjoni integrata.

Il-kliem li jintuża huwa "integrated conservation" u tintuża l-kelma "integrata" għax fiha hemm anke l-element ta' ġustizzja soċjali.

Per eżempju, ħaġa li niftakar li Dr Ballester saħaq ħafna fuqha hija l-mod kif tagħti ħajja ġdida liċ-ċentri storiċi tal-komunitajiet tagħna.

Hekk kif aħna għedna li l-aħjar mod kif tħares il-wirt storiku u arkitettoniku tagħna huwa li tuża dawk il-postijiet, il-Kunsill ta' l-Ewropa jgħid li l- esperjenza turina li l-aħjar mod kif inħarsu l-qalba storika tal- kummunitajiet tagħna huwa li niżguraw li f'dik il-qalba storika n-nies jibqgħu jgħixu.

Fil-fatt f'waħda miċ-charters tal-Kunsill ta' l-Ewropa fuq il-wirt akitettoniku jingħad li:

"Integrated conservation is achieved by the application of sensitive respiration techniques and the correct choice of appropriate functions.

In the course of history the hearts of towns and sometimes villages have been left to deteriorate and have turned into areas of sub-standard houses.

Their restoration must be undertaken in a spirit of social justice and should not cause the departure of the poorer inhabitants.

Because of this, conservation must be one of the first considerations of all urban and regional planning.".

Hawnhekk qed naraw kif dan il-kunċett jidħol bħala parti ċentrali mir- regional and urban planning.

Imbagħad l-aħħar parti tad-dikjarazzjoni tgħid li biex il-konservazzjoni integrata sseħħ għandek bżonn tal-mezzi legali, amministrattivi, finanzjarji u tekniċi.

Naħseb li f'din il-liġi l-parti legali u dik amministrattiva qed nieħdu ħsiebhom.

Imbagħad għandek il- parti finanzjarja fejn iċ-charter tal-Kunsill ta' l-Ewropa jissuġġerixxi lill-membri stati biex idaħħlu, li jekk ikun hemm bżonn jittieħdu miżuri fiskali u finanzjarji biex jgħinu fil-promozzjoni tal-ħarsien storiku.

U kif spjega l-Ministru fil-bidu ta' din is-seduta minħabba li fl-ewwel klawsola jkollna dik id-dikjarazzjoni, b'daqshekk ma jfissirx li minn għada se jidħlu miżuri fiskali biex jgħinu fil-ħarsien tal-wirt storiku.

Jissemmew wkoll il-mezzi tekniċi u allura l-bżonn ta' taħriġ ta' arkitetti tekniċi ta' kull tip ta' artiġjani bis-snajja' meħtieġa biex iwieġbu għall- bżonnijiet li fid-dikjarazzjoni qed insemmu, jiġifieri manutenzjoni, restawr u affarijiet oħra bħal dawn.

Prinċipju ieħor importanti huwa kif il-konvservazzjoni integrata u l- ħarsien tal-wirt storiku ma jistgħux jirnexxu mingħajr il-koperazzjoni ta' kulħadd.

Aħna qed niddikjaraw dan il-prinċipju f'din il-liġi billi qed ngħidu li kull ċittadin ta' Malta kif ukoll kulmin ikun preżenti f'Malta għandu jkollu d-dmir li jipproteġi l-patrimonju kulturali.

Jiena naħseb li din hija stqarrija importanti ħafna.

Il-mistoqsija tiegħi hija jekk din għandhiex tiġi kkumplimentata bil-kliem "biex dan jirnexxi għandna l-bżonn tal-kooperazzjoni ta' kulħadd".

Aħna nafu li f'pajjiżna wieħed mill-akbar difetti tal-ħajja nazzjonali tagħna huwa li ma tantx għandna kultura li nikkoperaw u naħdmu flimkien u naħseb li ma tkunx idea ħażina li fit- taqsima ta' prinċipji u dmirijiet ġenerali nasserixxu li r-responsabbilta` biex inħarsu l-patrimonju kulturali tagħna mhux biss huwa d-dmir ta' kull ċittadin ta' Malta u ta' min iżurna, imma li dan jista' jirnexxi biss jekk naħdmu lkoll flimkien.

Naħseb li huwa importanti li nagħmlu dik it-tip ta' dikjarazzjoni.

THE CHAIRMAN: Hawn iktar rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, meta wieħed jibda jiddiskuti ħwejjeġ li jiġborhom taħt il-kappa ta' stqarrija ta' prinċipji the sky would be a bit the limit, fis-sens li tant hemm xi tgħid li meta tibda tifformolahom tibda torbot ħaġa m'oħra.

Allura l-proposta li nixtieq nagħmel jien hija li filwaqt li għandna nirriformulaw din il-klawsola biex anke tirrifletti ħafna mill-punti li qanqal l-Onor.

Bartolo, irridu noqogħdu ftit attenti biex ma nagħmluhiex top-heavy u nibdew ngħidu ħafna affarijiet li meta tanalizzahom mhux neċessarjament ikunu stqarrija ta' prinċipji.

Ħalli nieħu l-kwestjoni tal-kunċett tal-konservazzjoni integrata.

Wieħed jista' bħala prinċipju jagħmel dikjarazzjoni favur li fit-tmexxija u fit-twettiq ta' policies u ta' liġijiet f'dan il-kamp għandna nkunu ggwidati mill-kunċett ta' integrated resource management għax fil-fatt minn hawn toħroġ, f'ċertu sens, il-kwestjoni ta' integrated conservation, li jiena naqbel ħafna miegħu.

Meta ftit ta' snin ilu f'Malta konna qegħdin nibdew nitħaddtu dwar l-integrated resource management kien hawn mumenti fejn konna qed ngħidu li dan il-kunċett għandu jkun proprju s-sies ta' kull tip ta' ppjanar, żvilupp u twettieq ieħor.

Dan japplika wisq iktar meta aħna qed naffaċċjaw sitwazzjonijiet fejn ir-riżorsi pubbliċi m'humiex qed ikunu biżżejjed biex nissodisfaw il-bżonnijiet kontinwi li qegħdin jinqalgħu.

Allura iktar kemm timmassimizza l-integrazzjoni tar-riżorsi u iktar kemm dan il-kunċett tapplikah sa mill-ewwel azzjoni li inti tieħu, iktar wieħed ikun jista' jimxi aħjar.

Anke jekk qed nitkellmu fir-rigward tal-patrimonju kulturali m'hemmx dubju li dan huwa kunċett li japplika u huwa kunċett li nsibu ċerti riferenzi għalih fil-liġi attwali.

Per eżempju, jekk wieħed iħares lejn paragrafu (e) ta' klawsola 56 li jitkellem dwar il-Heritage Advisory Committee isib li dan jgħid hekk: "Tkun il-funzjoni tat-taqsima, kull waħada fil-qasam ittrattat minnha, li tagħti pariri professjonali u esperti lill-awtorita` fuq dak kollu li għandu x'jaqsam mal-konservazzjoni tal-patrimonju kulturali u naturali fi proċess integrat.

Kull taqsima għandha wkoll tagħti pariri fuq il-proċess ta' applikazzjonijiet partikolarment dwar il-konservazzjoni tal-proprjeta` jew arei li jistgħu jkunu affettwati b'applikazzjoni għal permess ta' żvilupp.".

Jiġifieri hawnhekk naħseb li wieħed jista' jagħmel riferenza għal dan il- prinċipju li mhux biss huwa riferut f'dawn id-dokumenti, imma hemm konvenzjonijiet oħrajn li enfasizzawh.

Fil-fatt waħda minnhom hija l- Valletta Convention ta' l-1992 - qabilha kien hemm il-Granada Convention ta' l-1983 – li għamlet riferenzi għal dan il-kunċett ta' konservazzjoni integrata.

Irrid ngħid li dan il-kunċett diġa` qegħdin nibdew naraw kif nistgħu nwettquh.

Proprju riċentement, il-ġimgħa li għaddiet, iltqajna fl- awtorita` ta' l-ippjanar biex nagħmlu ftehim ta' partnership biex inkunu nistgħu nwettqu l-integrated heritage management system.

F'dan il- partnership bejn l-awtorita` ta' l-ippjanar, id-dipartiment tal-mużewijiet, iċ-ċentru Malti għar-restawr, id-dipartiment għall-protezzjoni ta' l- ambjent u r-restoration unit tal-works division, sar ftehim għal ħidma flimkien sabiex tinbena u tiġi managed sistema ta' integrated heritage management għal-wirt naturali u għall-patrimonju kulturali.

Kif kont qed ngħid, dan il-partnership li tħabbar f'konferenza stampa li fiha ħadna sehem jiena u l-Onor.

Pullicino – kienet inizjattiva li ħadmet ħafna fuqha l-awtorita` ta' l-ippjanar - jinħadem proprju bil- kollaborazzjoni tal-Kunsill ta' l-Ewropa.

Dan huwa network li se jkun magħmul fuq il-prinċipji ta' integrated heritage management kif ifissruh l- Kunsill ta' l-Ewropa u anke d-direttivi ta' l-Unjoni Ewropea.

F'pajjiżna dan it-tip ta' partnership jista' jibda jseħħ aħjar jekk jirnexxilna nħaddmu tajjeb anke s-sistema ta' l-e-government li mbarkajna fuqha.

Sur President, dan huwa proġett importanti għax se jwaqqaf bank ta' informazzjoni li tkun common digitalised data li tkun aċċessibbli għall- pubbliku kollu kemm hu.

Kulmin irid jidħol on-line ikun jista' jara din l- informazzjoni fuq il-patrimonju kulturali.

Hija sistema li mhux biss qed jieħdu sehem fiha dawk il-ħames organizzazzjonijiet pubbliċi, imma se jieħdu sehem fiha wkoll numru ta' għaqdiet volontarji bħal "Din l-Art Ħelwa", "Fondazzjoni Wirt Artna", "Għaqda għall-Volontarji Nixxiegħa Kulturali tal-Mellieħa" u oħrajn.

Jiġifieri dan id-diskors li qed isir huwa, f'ċertu sens, diskors kurrenti u allura tajjeb li nsibu l-manjiera li nonqxuh f'din il-parti tal-liġi.

Sur President, din m'hijiex xi tip ta' emenda li tista' titfassal waqt li aħna qegħdin niddiskutu u allura bilfors inkunu rridu nagħmlu ri-assunt ta' dak li għedna fuq din il-klawsola, li ħadna nota tiegħu, u naħdmu ftit barra l-ħin tal-Parlament biex ikollna ftit taċ-ċans nirriflettu tajjeb fuqha u niskambjaw anke l-abbozzi li nkunu għamilna biex meta niġu bl- emenda, din tkun kemm jista' jkun mirquma.

Naħseb li meta tiġi biex titkellem fuq prinċipji wieħed isibha faċli, imma x'ħin tiġi biex tikteb l- affarijiet, speċjalment f'liġi, trid ftit taż-żmien u jrid ikollok ukoll ftit għajnuna mid-drafters legali.

Sur President, il-punt li tqanqal li wirt storiku għandu jesprimi lil kulħadd għandna nadottawh f'din il-parti.

Naqbel ukoll li għandna ndaħħlu r-riflessjoni dwar l-essenzjalita` li napprezzaw il-patrimonju kulturali proprju għall-bilanċ tagħna nfusna u biex il-memorja u l-kontinwita` ta' l- umanita` tkun tista' jseħħ b'mod aħjar.

Naqbel ukoll ma' l-asserzjoni li dan il-wirt għandu l-valur spiritwali, kulturali, soċjali u ekonomku u fuq l-issue ta' l-iżvilupp sostenibbli ngħid li forsi wieħed jista' jgħaqqad miegħu issues tal-konservazzjoni integrata.

Jiġifieri jiena nara li jistgħu jiżdiedu tlieta jew erba' paragrafi oħra li jiġbru dawn il-ħsebijiet u m'hemmx dubju li jekk jirnexxielna nagħmluha nkunu tajna mission statement li huwa ħafna aħjar minn dak li għandna hawn bħalissa.

Jekk naqblu nistgħu nagħmlu kif għamilna għal klawsola 2 u niskambjaw xi dokumenti li jistgħu jkunu għad-dispożizzjoni tal-membri biex id-drafters ikunu jistgħu jaħdmu fuqhom.

Malli d-drafters ilestuhom jiena nibagħthom lill-Onor.

Bartolo ħalli jkun jista' jarahom u jikkontribbwixxi b'iktar tibdil jekk iħoss il-ħtieġa, jerġgħu jintbagħtu lura għandna biex jekk jista' jkun sa nhar it-Tnejn inkunu nistgħu nġibuhom lesti u allura meta nkomplu d-dibattitu nkunu għalaqna klawsola 2 u nkunu nistgħu nagħlqu anke klawsola 4.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, meta konna qed niddiskutu l- kwestjonijiet tal-miżuri fiskali, il-Ministru kien esprima r-riflessjoni jekk ikunx f'din it-taqsima li għandha tidħol riferenza għaliha.

Qed ngħid hekk għaliex naħseb li hawn iħaffulna daqsxejn mix-xogħol dawk tal-Kunsill ta' l-Ewropa, proprju bil-mod ta' kif ipoġġu d-diskors u se nikkwotah fil- kwestjoni tal-miżuri fiskali u fil-kwestjoni tat-tniġġis.

Naħseb li l- kliem li għandhom fiċ-charter tagħhom ikun tajjeb għal mod kif esprimejnih s'issa f'din il-Kamra.

Rigward miżuri fiskali dan iċ-charter jgħid hekk: "...... to resort, if necessary, to fiscal measures to facilitate the conservation of this heritage.".

Imbagħad għal dak li għandu x'jaqsam ma' tniġġis iċ-charter jgħid hekk:

"..... to take into consideration the special problems of conservation of heritage in anti-pollution policies.".

Naħseb li dawn qegħdin espressi fi kliem tajjeb u ma naħsibx li jkollna problema biex nagħmluhom simili ħafna għalihom fid-dikjarazzjoni ta' prinċipji li qed nagħmlu f'din it-taqsima tal-liġi.

Jiena naqbel li jekk ikun hemm bżonn nipposponu d-diskussjoni fuq din il-klawsola u mmorru lura għal klawsola 3.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, meta nkunu qed nagħmlu dan ix-xogħol ikun importanti li nipprovaw nifformulaw il-ħsebijiet tagħna anke fuq dawn iż-żewġ aspetti tal-miżuri fiskali u tal-protezzjoni ambjentali.

Huwa importanti li jekk jista' jkun nikkonkludu d-drafting tagħhom sal-ġimgħa biex imbagħad it-Tnejn inkun nista' nagħmel konsultazzjoni anke ma' ministri oħrajn fuq dan is-suġġett.

Għalhekk nitlob il-permess sabiex din il-klawsola tiġi posposta.

THE CHAIRMAN: Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata u l-klawsola ġiet posposta.

Klawsola 3 - Oġġetti li dwarhom japplikaw id-disposizzjonijiet ta' dan l- Att.

Clause 3 - Objects to which provisions of this Act apply.

(Posposta iktar kmieni fil-Kumitat)

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, għal din il-klawosla nipproponi din l- emenda:

"A" Minflok klawsola 3 għandha tidħol din il-klawsola ġdida li ġejja:-

Għall-finijiet ta' dan l-Att, oġġett ma jitqiesx li jkun jagħmel parti mill-patrimonju kulturali kemm-il darba dan ma jkunx eżista f'Malta, inklużi l-ibħra territorjali tagħha, jew f'xi pajjiż ieħor, għal ħamsin sena, jew kemm-il darba ma jkunx oġġett ta' valur kulturali, artistiku, storiku, etnografiku, xjentifiku jew industrijali, ukoll jekk kontemporanju, li għandu jiġi preservat.".

"A" For clause 3 there shall be substituted the following new clause:-

For the purposes of this Act, an object shall not be deemed to form part of the cultural heritage unless it has existed in Malta, including the territorial waters thereof, or in any other country, for fifty years, or unless it is an object of cultural, artistic, historical, ethnographic, scientific or industrial value, even if contemporary, that is worth preserving.".

THE CHAIRMAN: Rimarki?

L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, jiena naqbel ma' din l-emenda, pero` naħseb li ta' min wieħed jagħmel daqsxejn ta' kumment ġenerali.

Mhux l-ewwel darba li jsiru karikaturi tal-membri parlamentari qishom xi gladjaturi jattakkaw lil xulxin u jitgħajru.

Naħseb li kif qed tipproċedi d- diskussjoni fuq dan l-abbozz ta' liġi turi li l-Parlament jista' jagħmel ħafna xogħol serju li jkollu wkoll importanza kbira fuq il-ħajja tal- pajjiż.

Sintendi huwa bix-xogħol li nagħmlu aħna li nirbħu r-rispett jekk ikun jimmeritana.

Sur President, din il-klawsola ġiet emendata b'mod tajjeb u tagħtina anke ċ- ċans, kif qal il-Ministru, li nirriflettu fuq klawsoli oħra li huma relatati mal-kunċett ta' kif ġie espress il-patrimonju kulturali, b'mod aktar wiesa' minn dak li kien qabel ma tressqet din l-emenda.

THE CHAIRMAN: Hawn iktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hi l- emenda kif imressqa u moqrija mill-Ministru.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

L-emenda "A" għaddiet nem. con.

THE CHAIRMAN: Il-mistoqsija hi klawsola 3 kif emendata.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 3, kif emendata, għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 5 - Kondizzjonijiet.

Clause 5 - Conditions.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, s'issa, salv għad-diskussjoni li se jkollna, mid-diskussjonijiet li kelli ma' l-għaqdiet volontarji ma jidhirlix li hawn bżonn ta' xi tibdil f'din il-klawsola.

Fi klawsola 4 li konna qed niddikutu qabel ma pposponejniha, stabbilixxejna d-dmirijiet taċ- ċittadini u ta' l-Istat u għamilna stqarrija ta' prinċipji, pero` l-liġi kif inhi mposta ma taħsibx biex l-Istat jagħmel kollox hu, anzi qed toħloq l-ispazju biex l-Istat jidħol fi sħubija ma' entijiet oħrajn.

Dawn jistgħu jkunu entijiet ta' għaqdiet volontarji u entijiet privati sew Maltin kif ukoll barranin.

F'din il-klawsola qegħdin ngħidu li l-liġi se tagħti l- poter li ftehim ta' partnerships jistgħu jsiru billi l-Istat jiddelega lil xi għaqda volontarja jew organizzazzjoni oħra parti mid-dmirijiet tal- ħarsien, konservazzjoni, protezzjoni, preżentazzjoni u affarijiet oħra tat- tmexxija tal-patrimonju.

Pero` qegħdin ngħidu wkoll li meta l-Istat kif rappreżentat mill-gvern jiġi biex jagħmel dan il-ftehim, sew ma' entijiet li llum jeżistu u sew m'oħrajn pubbliċi jew mhux statali li jistgħu jitwaqqfu fil-futur, irid isegwi ċerti kondizzjonijiet.

Jiġifieri kull darba li l-Istat se jaqbad xi patrimonju kulturali u jgħaddih f'idejn xi għaqda volontarja jew inkella xi organizzazzjoni oħra għal dik li hija kura, amministrazzjoni u preżentazzjoni jrid l-ewwelnett jippubblika l- kondizzjonijiet li taħthom ikun għamel dik id-delega.

Ħafna drabi jiġu delegati ċerti affarijiet u ma jkunx biżżejjed ċar taħt liema kondizzjonijiet dawn ikunu qed isiru.

Meta ssir din id-delega ma jfissirx li xi ħadd qed jagħti xi ħaġa minn butu lil xi ħaddieħor biex jeħodlu ħsiebha.

Hawn qed nittrattaw ma' ħwejjeġ li huma pubbliċi u li huma ta' patrimonju kulturali li għadna kif stqarrejna li dawn ma jappartjenux biss lilna, imma jappartjenu lill-ġenerazzjonijiet futuri.

Allura patti chiari, amicizia lungha u l-kondizzjonijiet iridu jiġu ppubblikati f'kull każ.

It-tieni punt huwa li qatt m'hu se jkun permessibbli li l-proprjeta` pubblika li tifforma parti mill-patrimonju kulturali tingħata.

Allura qegħdin ngħidu li l-proprejta` pubblika għandha dejjem tiġi riservata.

Fit- test Ingliż qegħdin ngħidu "reserve the public ownership of all that is put in trust by such delegation."

Mela jekk għall-argument jiġi l-mument li propjeta' pubblika li tifforma parti mill-patrimonju kulturali tingħata lil xi għaqda volontarja - u diġa` beda jiġi, għax għandna siti li diġa` ngħataw taħt il-guardianship ta' għaqdiet volontarji – it-titolu tal- proprjeta` jibqa' dejjem ta' l-Istat.

Mela qed ngħidu li lesti li nidħlu fi ftehim biex niddelegaw l-amministrazzjoni u l-preżentazzjoni ta' dawn is- siti, pero` l-proprjeta` fejn għandna dan il-patrimonju kulturali se tibqa' dejjem titolu f'idejn l-Istat.

Sur President, dawn huma kondizzjonijiet ġenerali.

M'aħniex qed nidħlu fil-kondizzjonijiet partikolari ta' kull delega li aħna niftehmu fuqha.

It-tielet kondizzjoni ġenerali li trid tapplika dejjem u għal kulħadd hija li jrid jiġi riservat il-jedd ta' sovrintendenza.

Aħna diġa` rajna li f'dan il-qasam indaħħlu l-idea ta' sovrintendenza min-naħa u ta' l- operazzjoni min-naħa l-oħra.

Hi x'inhi l-operazzjoni u hu min hu l- operatur, hu min hu l-persuna jew l-organizzazzjoni li miegħu jew magħha jsir dan il-ftehim li bih issir din id-delega, is-setgħat, id-dmirijiet u drittijiet tas-sovrintendent jibqgħu kollha kemm huma riservati.

Din il-klawsola qiegħda allura tenunzja dawn id-drittijiet biex ikun ċar għal kulħadd li meta se nidħlu f'partnership ma' għaqdiet volontarji jew mas-settur privat jew ma' xi organizzazzjoni oħra aħna nkunu qegħdin nissalvagwardjaw dawn l-affarijiet kollha.

Xejn m'hu se jsir bil-moħbi għax kollox se jkun ppubblikat.

M'hu se nċedu l-ebda titolu ta' proprjeta` fuq il-patrimonju kulturali u m'hu se nċedu xejn mid-drittijiet, is-setgħat u dmirijiet tas-sovrintendenza.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, sintendi għandi għax nifhem ukoll li l-għodda tar-riżoluzzjoni parlamentari, meta tiġi biex tgħaddi art pubblika lil xi enti oħra, se tibqa' tiġi mħarsa bi klawsoli bħal dawn.

Jiġifieri b'dan li qed ngħidu fi klawsola 5 xorta jibqa' l-obbligu li titressaq riżoluzzjoni parlamentari biex tiġi diskussa meta aħna niġu biex ngħaddu art pubblika lil xi organizzazjoni kummerċjali privata, lil xi għaqda volontarja, lil xi kunsill lokali jew lil xi enti oħra.

Qen nifhem tajjeb?

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, dan il-punt li l-Onor.

Bartolo qed iqanqal huwa importanti.

Dan is-suġġett se nittrattawh fi klawsola 48 li titkellem dwar il-kurazija.

Anke din il-klawsola naħseb li se jkollna norqmuha ftit iktar.

Din il-klawsola titkellem fuq kurazija u rridu narawha b'ħafna attenzjoni u b'iktar dettall aktar 'il quddiem.

Ħafna drabi meta tiġi biex tittrasferixxi art tiġi b'riżoluzzjoni fil-Parlament għax tkun qed tgħaddi titolu ta' ċens, jew titolu ta' proprjeta` jew inkella ta' kera.

Hawn qed indaħħlu kunċett li s'issa ma tantx trattajna, il-kunċett ta' guardianship.

Allura qegħdin ngħidu – din m'hijiex kwestjoni ta' domma, imma ninsab open għad-diskussjoni – jekk ikunx iktar effettiv li meta jsiru dawn it-tip ta' partnerships niftehmu u minflok noqogħdu nagħmlu d-diskussjoni hawn inpoġġu l-ftehim fuq il-Mejda tal-Kamra u jekk fi żmien 28 ġurnata ma jkunx hawn talba biex dak jiġi diskuss ikun ifisser li l- Parlament m'għandux diffikulta` b'dak li jkun ġie maqbul.

Naturalment il- Kamra, l-Oppożizzjoni jew xi ħadd ieħor, tkun dejjem tista' tressaq ir- riżoluzzjoni biex dak il-ftehim li jkun sar jinbidel, jiġi modifikat jew anke mħassar, skond it-talba li tkun saret.

Jiġifieri meta qed nitkellmu fuq kondizzjonijiet fejn l-Istat jiddelega d- dmirijiet tiegħu fir-rigward ta' patrimonju kulturali m'aħniex nidħlu fil- proċedura ta' kif se nagħmluh għax dak se jiġi ttrattat fi klawsola 48.

Diġa' qed nikkonsidra li jkun hawn involviment tal-ministru responsabbli mill-artijiet biex issir ħaġa konġunta u meta niġu għall-klawsola nkunu nistgħu npoġġuha taħt il-lenti tagħna u naraw fihiex is-salvagwardji kollha meħtieġa.

F'dan l-istadju għadna qed nitkellmu fuq dmirijiet ġenerali; m'aħniex qed nidħlu fid-dmirjiet li huma speċifiċi.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, nixtieq ngħaddi daqsxejn ta' riflessjoni ta' prinċipju fuq din il-ħaġa billi ngħid li waqt li assolutament naqbel li aħjar ikollok proprjeta` li qed tiġi mħarsa minn enti oħra milli tħalliha tintelaq u tiġi abbandunata u żdingata jekk mhux ukoll vandalizzata, x'ħin niġu biex ngħaddu bil-kunċett ta' kurazija dawn it-tip ta' proprjeta` naħseb li jrid ikollna prinċipju importanti x'jiggwidana, u wieħed jista' jitgħallem minn pajjiż bħal Spanja f'dan il- qasam.

Qed ngħid hekk għaliex naħseb li fil-bidu se jkollna t-tentazzjoni, b'intenzjonijiet tajba, ngħid jien, li parti minn din il-proprjeta` ngħadduha lill-għaqdiet li għandhom ħafna enerġija u li għandhom ħafna impenn biex jieħdu ħsieb il-patrimonju kulturali ta' pajjiżna.

Jiena ngħid li għandna nipprovaw ngħelbu dik it-tentazzjoni tal-bidu, għax f'sitwazzjoni bħal dik, jekk ikollok għaqda volontarja li għandha rieda u enerġija kbira u tagħtiha ħafna postijiet differenti f'Malta u f'Għawdex x'tieħu ħsieb xorta waħda rridu naraw li lil min qed ngħaddu l-proprjeta` ikunx f'qagħda li jsostni u li jieħu tassew ħsieb dik il-proprjeta`.

It- tieni nett jista' jkun li dawn ikun qed ifittxu kondizzjoni mingħand il- gvern biex huma jkunu b'xi mod jew ieħor jistgħu jagħmlu qliegħ kummerċjali minn dik il-proprjeta`.

Jien ma nara xejn ħażin li jsir qliegħ kummerċjali minn patrimonju storiku u kulturali għax inkella nkunu qed nagħmlu kontradizzjoni kbira, imma li qiegħed ngħid jien hu li għandna nirriflettu iżjed fuq esperjenza li għaddew minnha pajjiżi bħal Spanja.

Jekk, per eżempju, hemm forti u hemm għaqda volontarja li tixtieq li tieħu dak il-forti, dik l-għaqda volontarja mbagħad taf li biex il-ħarsien ta' dak il-forti jkun sostenibbli trid tirranġa ma' xi settur kummerċjali biex tmexxih bħala restaurant jew bħala guest house.

Jiena ngħid li f'dak il-każ għandu jkun il-gvern innifsu li jirranġa mas-settur kummerċjali, u mhux tramite l-għaqda volontarja.

Biex tassew nagħmlu l-ħarsien tal-wirt storiku sostenibbli ejjew ma ngħaddux ħafna minn din il-proprjeta` lill-għaqdiet volontarji.

Nerġa' ngħid li dawn għandhom rieda tajba, biex ma ninftehimx ħażin, imma meta niġu biex nibdew ngħaddu minn din il-proprjeta` naħseb li għandna naħsbuha daqsxejn għaliex dan huwa prinċipju li f'pajjiżi oħra serva biex għamel aktar sostenibbli l-ħarsien tal-wirt storiku għax minħabba li ġejjin minn snin fejn għal ħafna raġunijiet ħallejna ħafna żdingar u traskuraġni f'dan il- qasam issa se jkollna t-tentazzjoni li ħafna minn din il-proprjeta` ngħadduha lil min nafu li żgur se jieħu ħsiebha aktar milli ħadna ħsiebha aħna s'issa.

Imma naħseb li nagħmlu żball li nċedu malajr għal dik it- tentazzjoni u ma narawx kif nużaw bl-aktar mod vijabbli din ir-riżorsa prezzjuża għal pajjiżna.

Jiena qed nifhem ukoll li klawsola 5 ma titkellimx biss fuq il-kurazija ta' proprjeta` ta' patrimonju kulturali imma anke fuq ir-relazzjoni bejn l- istrutturi li jieħdu ħsieb il-ħarsien tal-wirt storiku u entijiet oħra li qegħdin hemm anke biex iwettqu l-prinċipji li se nkunu enunzjajna fi klawsola 4.

Nixtieq hawnhekk nistaqsi wkoll jekk ir-relazzjoni bejn il- kumitat ta' garanzija u l-kumitat għar-riabilitazzjoni tal-Kottonera jaqax taħt din il-klawsola.

Jien naħseb li hekk għandu jkun.

X'ħin bdejna nitkellmu fuq entijiet u jien qajjimt il-punt ta' dawn il-kumitati l-Ministru mill-ewwel qal li hemm entijiet oħra barra l-kumitat għar-riabilitazzjoni tal-Kottonera, dak tal- Belt u dak ta' l-Imdina, u dawn sintendi f'xi mument se jidħlu taħt din l- arkitettura istituzzjonali li qed nitkellmu dwarha.

Imma r-relazzjoni bejn l-istrutturi li qed inwaqqfu u dawn il-kumitati ta' riabilitazzjoni, li qed nagħti bħala eżempju, jeżisti xi qafas ta' ftehim bil-miktub bejniethom, anke kif inhi l-liġi s'issa, jew dawn għandhom il-mod tagħhom kif imexxu?

Qed ngħid dan għax mhux l-ewwel darba li f'pajjiżna ttieħdu inizjattivi – jiena ngħid b'intenzjoni tajba – li mbagħad spiċċaw li aktar għamlu ħsara milli ġid.

U dak li għedna s'issa għar-relazzjoni li għandu jkun hemm ma' l-għaqdiet volontarji naħseb li għandu jkun hekk ukoll – u hekk nifhem li se jkun – ma' strutturi oħra ta' natura aktar pubblika jew parastatali.

Il- kumitati tar-riabilitazzjoni se jkollhom mano libera għax ġew kostitwiti mill-gvern?

Ma nifhimx li se jkun hekk, imma qed nistaqsi apposta.

Se jkollna xi forma ta' ftehim bil-miktub?

Meta qed nagħmlu hekk, qed inkunu pedantiċi?

Se noħolqu ħafna burokrazija?

Jien ngħid li għandna naħsbu fuq x'realzzjoni għandha teżisti, u bil- miktub, għax dak li qal il-Ministru dwar il-patti chiari jgħodd sintendi għall-għaqdiet volontarji imma għandu jgħodd ukoll għal dawn l-istrutturi għax mhux l-ewwel darba li affarijiet li saru b'intenzjoni tajba u b'tant entużjażmu minn kumitati ta' riabilitazzjoni wasslu għal żbalji koroh.

Ma rridx noqgħod insemmi ismijiet, imma dawn m'għandhomx jaħsbu li għandhom alla għalihom u jagħmlu li jridu għax ġew maħtura f'kumitati ta' riabilitazzjoni; jaħsbu li huma repubblika ġo repubblika.

Jiġifieri naħseb li għandu jkun hemm xi qafas li jirregola dawn l-affarijiet, kif naħseb li se jkun hemm fir-relazzjoni mal-Fondazzjoni tal-Kon-Kattidral ta' San Ġwann.

Sur President, meta għandek territorju ta' kulħadd hemm it-tendenza kbira li ma jkollok ir-responsabbilta` ta' ħadd għax inti ma tkunx taf jekk hux qed jieħu ħsieb wieħed jew jekk hux qed jieħu ħsieb l-ieħor.

Per eżempju, għandek il-Kon-Kattidral ta' San Ġwann fejn għandek entijiet differenti li kienu qed jieħdu ħsiebu.

Issa nasħeb li bil-fondazzjoni dik ir- responsabbilta` ġiet ċentralizzata u m'għadux bħal qabel, ikun dieħel xi monsinjur li jara lil xi ħadd ħiereġ b'xi ħaġa u jistaqsih fejn sejjer biha u l-ieħor jgħidlu li sejjer jirrestawraha mingħajr ħadd ma jaf fejn se jirrestawraha, kif se jirrestawraha u min se jirrestawraha għax daqqa l- inizjattiva tiġi mid-dipartiment tal-mużewijiet, daqqa tiġi mir-restoration unit ta' l-ambjent u daqqa tiġi mill-kumitat għar-rijabilitazzjoni tal- Belt.

Hawnhekk qed nitkellem fuq affarijiet li ġraw u li naħseb li bit-twaqqif tal-Fondazzjoni għall-Kon-Kattidral ta' San Ġwann tista' tiġi solvuta.

Jekk dik tiġi solvuta se tiġi solvuta għall-Kon-Kattidral ta' San Ġwann, li hija xi ħaġa importanti ħafna, imma t-territroju ta' Malta, Għawdex, Kemmuna, Filfla u l-Gżejjer ta' San Pawl huma ħafna ikbar minn hekk u naħseb li għandna naħsbu biex ikollna qafas ta' ftehim, li min-naħa waħda ma jkunx pedantiku u ma rridux insiru biżantini li kollox bil-punto e virgola imma min-naħa l-oħra lanqas għandna nħallu l-free-for-all li s'issa jkollna nammettu li għadu jeżisti.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, issa qed nitkellmu dwar fejn qed jolqot ir-relazzjonijiet bejn is-sovrintendenza u l-entijiet l-oħrajn.

Naħseb li dan jagħtina l-opportunita` biex niċċaraw oġġett li rridu l-ħin kollu nżommuh quddiem għajnejna.

Il-patrimonju kulturali kollu li hawn fil- pajjiż, hu ta' min hu, b'xi mod jew b'ieħor b'din il-liġi hu soġġett għas- sorveljanza tas-sovrintentenza.

M'aħniex qegħdin ngħidu li għax hu soġġett għas-sorveljanza s-sovrintendent se jkollu xi poteri bla limitu fejn jirrigwardja l-patrimonju kulturali tal-privat jew il-patrimonju kulturali tal-knisja kattolika.

Imma b'din il-liġi qegħdin nasserixxu a favur ta' l- Istat id-dmir li dak li jaqa' fid-definizzjoni ta' patrimonju kulturali huwa soġġett għall-ħarsien, għall-protezzjoni u għall-konservazzjoni.

Infatti, kif naraw iktar tard fil-liġi, taħt is-setgħat speċjali ta' l- Istat qegħdin ngħidu li jekk ikun hemm patrimonju kulturali li huwa fil- periklu tat-tiġrif jew inkella fil-periklu li ma jibqax jeżisti jew f'xi periklu ieħor, hu x'inhu, hu ta' min hu u hu fejn hu, is-sovrintendent għandu d-dritt li jintervjeni.

Naturalment dejjem soġġett għall- kondizzjonijiet kollha li qed tistabbilixxi din il-liġi, għax din il-liġi lis-sovrintendent timponi fuqu d-dmir u tagħtih ċerti setgħat u tgħidlu kif dawk is-setgħat irid jeżerċitahom, soġġett ukoll għad-drittijiet kollha fundamentali kif sanċiti fil-Kostituzzjoni ta' Malta kif ukoll għal ċerta differenza ta' kif wieħed jintervjeni għax hemm differenza bejn li tintervjeni fuq patrimonju kulturali li hu ta' l-Istat għal li tintervjeni fuq dak li hu tal-knisja jew inkella tal-privat.

Sur President, l-ewwel punt li rrid nagħmel huwa li fir-rigward tar- relazzjonijiet bejn is-sovrintendenza u kull organizzazzjoni oħra jibqgħu dejjem salvagwardjati d-drittijiet u d-dmirjiet tas-sovrintendent li sal- lum huma merfugħa mid-dipartiment tal-mużewijiet.

Allura r-relazzjoni bejn is-sovrintendent u l-entijiet hija regolata mill-funzjonijiet tas- sovrintendent u mis-setgħat speċjali ta' l-Istat li nitkellmu fuqhom aktar tard.

Din il-klawsola m'hijiex qed taħseb li toħloq xi realzzjoni speċjali ma' kumitati ta' rijabilitazzjoni bħalma huwa dak tal-Belt, tal-Kottonera jew ta' l-Imdina.

M'hijiex qed taħseb biex toħloq xi realzzjoni mal- Fondazzjoni tal-Kon-Kattidral ta' San Ġwann jew ma' xi organizzazzjoni oħra għax dawn ir-relazzjonijiet huma ta' żewġ tipi.

Jekk inti għandek il-kumitat għar-rijabilitazzjoni tal-Belt u dan irid jirrestawra l-faċċata tal-palazz, dan ikun irid jagħmel il-proposta tiegħu lill-awtoritajiet kompetenti, din il-proposta titressaq quddiem is- sovrintendent li se jkun involut fl-ipproċċesar ta' dik l-applikazzjoni, tgħaddi mill-proċeduri amministrattivi biex wieħed jara li hemm il-fondi meħtieġa u li l-affarijiet isiru skond liġijiet oħra li għandna fil-pajjiż, imbagħad meta l-kumitat għar-rijabilitazzjoni tal-Belt jibda l-operazzjoni tar-restawr fuq il-faċċata tal-palazz ikollok is-sovrintendent u ċ-ċentru Malti għar-restawr li se jkunu qed isegwu dak li qed jiġri, u taħt il-gwida tagħhom wieħed ikun jista' jwettaq dan ix-xogħol.

Mela f'dan il-każ ma kienx hawn xi delega partikolari lill-kumitat għar- rijabilitazzjoni tal-Belt Valletta.

Dan kien kumitat li twaqqaf mill-gvern kif twaqqfu ta' l-Imdina u tal-Kottonera, ingħataw it-terms of reference u l-istrutturi tagħhom, għandhom iċ-chief executive u jaħdmu fil-parametri ta' dawk it-terms of reference.

Dawk it-terms of reference huma uffiċajli u ġieli saru pubbliċi, pero` m'hijiex delega fis-sens proprju li qed nitkellmu hawnhekk.

Hawnhekk m'aħniex qed nitkellmu fuq it-tip ta' relazzjoni li tkun teżisti bejn is-sovrintendent u kull organizzazzjoni oħra li b'xi mod se tagħmel xi ħaġa li tista' tolqot il-patrimonju kulturali.

Hawnhekk qed nitkellmu fuq meta l-Istat jaqbad patrimonju kulturali u jgħaddih f'idejn organizzazzjoni oħra biex din tieħu ħsiebu.

Kien hawn żmenijiet meta dan kien isir b'mod informali billi l-ministru konċernat kien jaqbad u jgħaddi proprjeta` ta' patrimonju kulturali lil xi ħadd biex jieħu ħsiebha.

Kultant lanqas nota ġo file ma kont issib meta din kienet issir.

Iktar tard bdejna nersqu iktar biex dawn nirregolawhom taħt il-liġi tat-trasferiment ta' l-artijiet pubbliċi.

Pero` anke f'dan il-każ mhux l-ewwel darba li kellna riżoluzzjonijiet fejn ġiet trasferita proprjeta` pubblika li hija ta' patrimonju kulturali u lanqas biss ikun ġie kkonsultat id-dipartiment tal-mużewijiet.

Riċentement kellna l-okkażjoni fejn ikun hemm il-proposta li jsiru dawn it- trasferimenti u lanqas biss tinduna għax la tkun ġejt ikkonsultat u lanqas involut biex proprju tassigura li tkun qed tistabbilixxi liema huma l- kondizzjonijiet.

Imma f'dan il-pajjiż awtorita` taħdem indipendentement minn awtorita` oħra tkun iltaqgħet u ddiskutiet l-affarijiet u tmexxi.

Huwa fuq din it-tip ta' partnership li qegħdin nitkellmu li hu regolat, fost ħwejjeġ oħra bi klawsola 48 ta' din il-liġi li jitkellem dwar il- kurazija fejn qegħdin ngħidu li rridu nosservaw dawn l-affarijiet.

Per eżempju, għandek il-koperattiva ta' l-arkeoloġija li ġiet delegata mill- kumitat għar-rijabilitazzjoni ta' l-Imdina taħt is-sovrintendenza tad- dipartiment tal-mużewijiet biex tagħmel dawk l-iskavi.

Il-mistoqsija ta' l-Onor.

Bartolo hi jekk f'dan il-każ hux se nistabbilixxu l-kondizzjonijiet, u jekk iva, iridux jiġu ppubblikati.

Hawnhekk wieħed ikun irid jgħid li ma tkunx qiegħed timponi l-kitba għal kull azzjoni li tkun qiegħda ssir.

Jiġifieri rridu nagħmlu distinzjoni bejn il-bżonn li jinkisbu l-awtorizzazzjonijiet meħtieġa minn kumitat ta' rijabilitazzjoni, għaqdiet volontarji u kwalunkwe enti li tkun se tagħmel xi ħaġa li tolqot il-patrimonju kulturali, u l-arranġmenti jew relazzjonijiet li kif kont qiegħed ngħid jaqgħu iktar fil-kwadru tal-kurazija li qiegħed insemmi.

Per eżempju, fil-każ tal-Fondazzjoni tal-Kon-Kattidral ta' San Ġwann instabet il-formola u fil-fatt id-dipartiment tal-mużewijiet kien ilu jiġi b'xi mod ikkonsultat fuq din il-materja.

Hemm kellna każ speċjali fejn kemm l-Istat kif ukoll il-Knisja kienu jippretendu u għadhom ikollhom id-dritt tal- proprjeta` ta' wieħed mill-ikbar patrimonju kulturali li għandu pajjiżna; il-Kon-Kattitral ta' San Ġwann.

Din ġiet riżolta permezz ta' kuntratt pubbliku fejn ġew stabbiliti l-kondizzjonijiet biex ikun hemm tmexxija u responsabbilita` konġunta ta' din il-fondazzjoni.

Kif qal l-Onor.

Bartolo qabel ma kellna din il-fondazzjoni kollox kien isir qisu bil-grazzja jew bil-karita`.

Tmur San Ġwann u jgħidulek: Ara kif tagħmel forsi nirranġaw it-twieqi.

Imbagħad il-ministru, fil-ħniena kbira tiegħu, kien jgħid: Mela ħa naqbad somma flus u nara insewwihomx.

Daqqa jsir xi xogħol fuq inizjattiva tal-Kon-Kattidral li jitkellmu mad-dipartiment tal-mużewijiet biex jagħmlu xi restawr u jġibu lit-Taljani u daqqa jkun hemm xi ministru li jkun, per eżempju, Firenze u jgħidilhom biex jagħmlulna pjaċir u jirrestawrawlna l-Caravaggio.

Hekk kienu jsiru qabel l-affarijiet.

Illum hemm fondazzjoni li l-kondizzjonijiet tagħha huma pubbliċi.

Il-proprjeta` pubblika baqgħet riservata a favur l-entijiet li jippretenduha u anke r-riserva tad-dritt tas-sovrintendent fuq il-Kon- Kattidral ta' San Ġwann baqgħet u mhux mittiefsa.

Jiġifieri naħseb li r- risposta trid tkun li hawnhekk l-aktar li qegħdin nirriferu huwa għal meta wieħed jaqbad patrimonju kulturali u jpoġġih taħt kurazija, mentri r- relazzjoni tar-restoration units, il-kumitati ta' rijabilitazzjoni u organizzazzjonijiet oħrajn m'hijiex stabbilita b'xi delega ad hoc, imma permezz tal-liġi kollha kemm hi li tistabbilixxi x'inhuma s-setgħat u d- dmirijiet tas-sovrintendent u x'inhuma l-obbligi u d-drittijiet ta' kulmin se jiġġestixxi xi ħaġa fil-patrimonju kulturali.

THE CHAIRMAN: Aktar rimarki?

L-Onor.

Carmelo Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Sur President, ġaladarba l-Ministru qed jagħmel riferenza għal klawsola 48 li titkellem dwar il-kurazija, għandniex allura nagħmlu riferenza għaliha fi klawsola 5, peress li huma marbutin flimkien?

Fil-każ tad-delega jiena qed nifhem li din se tkun marbuta mal-management tal-post in kwestjoni.

Wara li d-delega tkun saret u l-kondizzjonijiet ikunu ppubblikati, il-gvern se jkollu poter jidħol bejn min ikun irċeva d- delega u terzi persuni biex - per eżempju, jara x'tip ta' kuntratt qed isir bejniethom u affarijiet oħra?

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, għall-ewwel mistoqsija ngħid li f'din il-klawsola m'għandux ikun hemm cross reference għal klawsola 48.

Qed ngħid hekk għax l-ewwelnett klawsola 48 hija parti minn din il-liġi u jekk inti qed tapplika klawsola 5 ma tistax tapplikaha indipendentement minn klawsola 48 imma trid tapplikaha fil-kuntest ta' kull klawsola u kull obbligu f'din il-liġi.

Rigward it-tieni mistoqsija r-risposta hija li fi klawsola 48 qegħdin ngħidu li jridu jiġu stabbiliti l-kondizzjonijjiet li taħthom tkun se ssir din il-kurazija.

Qegħdin ngħidu wkoll li fl-att ta' kurazija għandu jiġi dikjarat għal kemm żmien dan ikun qiegħed isir, liema perijodu ma jkunx ta' iżjed minn tliet snin u li jista' jiġġedded għal iktar perijodi ta' mhux iżjed minn għaxar snin kull wieħed.

Mela għal kemm żmien nistgħu nagħtuh post ta' patrimonju kulturali qed jiġi stabbilit fil-liġi.

Issa tajjeb li nagħti notice u ngħid li f'dan il-każ "Din l-Art Ħelwa" qaltli li tliet snin huwa terminu qasir jekk irridu nagħmlu management plan li għalih jista' jkollok bżonn fondi finanzjarji minn sorsi oħrajn li jkunu jridu jaraw ftit il-feasibility.

Allura meta niġu biex niddisutuha nkunu nistgħu nidħlu ftit fiha.

Jiena naħseb li l-aspetti tas-salvagwardji li għandhom ikunu garantiti meta niġu biex nagħtu post ta' patrimonju kulturali taħt guardianship inkunu nistgħu niddiskutuhom meta niġu għal klawsoli oħra li għandna f'din l- istess liġi.

Sal-lum għandna l-liġi tat-trasferiment ta' proprjeta` pubblika, liema liġi m'hijiex se titħassar.

Dik hija liġi li tistabbilixxi li rridu niġu fil-Parlament u taħt dik il-liġi kull gvern se jkun jista' jaqbad kwalunkwe proprjeta` u jagħmel ftehim fuqha ma' terzi, liema ftehim iġibu għall-konsiderazzjoni ta' din il-Kamra.

Dik il-liġi se tibqa' kif inhi.

Li qed nipprovaw nagħmlu huwa li jkollna salvagwardji ħafna aħjar għal meta jkun hemm xi okkażjoni fejn ikun se jsir xi trasferiment ta' dak it-tip, u iktar minn hekk, se nieħdu l-inizjattiva biex inkunu pro- attivi.

Fil-fatt qed tiġi proposta bil-manjiera li qed tiġi proposta minħabba l-argument li qanqal l-Onor.

Bartolo dwar il-firxa ta' patrimonju li għandna.

Irridu nagħmlu pjan tajjeb biex naraw dan il-patrimonju li għandna f'idejn min se jkun fdat.

Aħna kellna ftit l-esperjenza ta' x'ġara meta ġejna biex nipprovaw ngħaddu t-Tempji Neolitiċi ta' Ħal Tarxien lil BOVI Heritage Trust.

Din hija waħda mill-problemi li ltqajt magħha u m'iniex sodisfatt bil-mod ta' kif ittekiljatha.

U huwa fid-dawl ta' din l- esperjenza li qed nimxi f'din id-direzzjoni.

Nerġa' ngħidli rridu nkunu pro- attivi, ma nistgħux nibqgħu fis-sitwazzjoni li kważi jekk ma jissikkaniex ħaddieħor ma niċċaqalqux, għax inkella m'aħna se nsibu tarf ta' xejn.

Sur President, din il-liġi żgur li m'hijiex is-soluzzjoni ta' kollox.

Jgħaddi ċertu żmien u nibdew naraw li għandna ċerti difetti.

Imma issa jiena nispera li permezz ta' din il-liġi se jkun hawn mekkaniżmi li jkunu ħafna iktar pro-attivi u allura qed jinħoloq dan it-tip ta' guardianship, u qed nipprovaw nagħmluh ftit iktar flessibbli u minflok noqogħdu ngħaddu mill-proċedura li tgħaddi minnha l-liġi dwar it-trasferiment ta' l- artijiet, nissottomettuh xorta għall-iskrutinju tal-Parlament biex f'każ li jkun hemm xi ħaġa li m'hijiex f'postha l-Parlament ikollu 28 ġurnata żmien li fihom ikun jista' jagħmel l-iskrutinju li hemm bżonn.

Jiġifieri din il- klawsola tidher li tkopri l-kontinġenzi li għandna bżonn.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Sur President, dwar it-tieni mistoqsija li għamiltlu nixtieq inżid xi ħaġa oħra.

Nixtieq inġib eżempju fuq proprjeta` ta' patrimonju kulturali li ma tkunx se tgħaddi lil "Din l-Art Ħelwa", imma tkun se tgħaddi għand kumpannija privat.

Per eżempju, ikun hemm kumpannijia li jkollha interess li tiftaħ restaurant u titfa' għajnejha fuq post li huwa ta' patrimonju kulturali u tagħmel talba lill-ministru responsabbli mill-artijiet għax kif qal il-Ministru l-liġijiet eżistenti m'humiex qed jintmissu permezz ta' dan l-abbozz ta' liġi.

F'dan il-każ x'saħħa se nagħtu lill-aġenziji jew lis-sovrintendenza li hija responsabbli taħt dan l-att, ġaladarba m'humiex indaħħlin f'liġijiet li jirregolaw kif l- art tiġi trasferita?

Jistgħu dawn jagħtu l-opinjoni tagħhom jekk tali art għandhiex tingħata lil "X" jew lil "Y" jew b'liema kondizzjonijiet għandha tingħata?

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, aħna qegħdin ngħidu li din il-liġi m'hijiex titkellem fuq it-trasferiment ta' proprjetajiet tal-gvern taħt il- liġi dwar l-artijiet.

Aħna qegħdin nitkellmu fuq il-kunċett tal- guardianship.

Fejn si tratta patrimonju kulturali, taħt din il-liġi m'aħniex nikkonsidraw trasferiment ta' proprjeta`.

F'dan l-istadju m'aħniex nikkonsidraw trasferimenti ta' titoli, imma hawn din il-liġi li qiegħda tipprovdi apposta dan it-tip ta' kunċett.

Meta niġu għalih hemm argumenti legali u hawn min isostni li t-titolu rridu niddiskutuh ftit iktar għax huwa xi ħaġa pjuttost ġdida għalina.

Barra minn Malta għandhom il-kunċett tat-trust imma fil-liġi ċivili tagħna għad m'għandniex dan it-tip ta' kunċett li fil-liġi Ingliża huwa definit ħafna.

Mela int se tibqa' bis- sitwazzjoni fejn għandek patrimonju kulturali li se ngħadduh in guardianship taħt din il-liġi, pero` dejjem tibqa' l-possibilita` taħt il- liġi tat-trasferiment ta' artijiet, li tgħaddi proprjeta` oħra.

Issa hawnhekk forsi wieħed jistaqsini għaliex ma norbotx lil dik il-liġi li ma tistax tittrasferixxi art jekk ma jiġux salvagwardjati dawn l-affarijiet kollha li hawn fil-liġi li qed niddiskutu.

L-ewwelnett din il-liġi diġa` tgħid li fejn si tratta patrimonju kulturali, hu x'inhu l-att, jista' jkun trasferiment jew jista' jkun li se nagħmlu restawr, l-obbligi, id-dmirijiet u s-setgħat kollha tas-sovrintendent li qed inpoġġu f'din il-liġi huma applikabbli anke għal dawk l-affarijiet.

Jiġifieri jekk is-sovrintendent ma jiġix ikkonsultat u mbagħad jinduna li se jsiru affarijiet li se jiksru din il-liġi dan jaqbad u jintervjeni bis- setgħat li tagħtih din il-liġi.

Jien irrid nassumi li mhux hekk se jiġri, imma rrid nassumi li l-awtoritajiet l-oħrajn se jkunu jistgħu jitħaddtu.

Jiġifieri jekk ikun hawn xi proposta li għall-ġid ta' l-iżvilupp ekonomiku tal-pajjiż ikun hemm bżonn, kif diġa` kien hawn bżonn fil-passat, li ngħaddu proprjetajiet fejn hemm patrimonju kulturali, barra milli jittieħdu in konsiderazzjoni l-aspetti ta' żvilupp, l-aspetti ta' feasabilty finanzjarji u oħrajn, se jkun hawn dan il-mekkaniżmu li se jiġi involut biex jieħu in konsiderazzjoni, b'mod ħafna iktar effettiv milli kien sal- lum, l-aspetti li jolqtu l-patrimonju kulturali.

Hekk irridu nħarsu lejha s- sitwazzjoni.

THE CHAIRMAN: Hawn iktar rimarki?

L-Onor.

Rita Law.

ONOR.

RITA LAW: Sur President, meta jingħataw ċerti siti storiċi lil xi organizzazzjoni biex jitmexxew minnha ġieli jkun hemm bżonn ukoll li mas- sit storiku tingħata art li tkun maġenbu u se nagħti żewġ eżempji li ġewni f'moħħi waqt li kienet għaddejja d-diskussjoni.

L-ewwel każ huwa cafe' bar li jeżisti ġos-sur tal-Birgu, fejn hemm l-uffiċċju tal-kunsill lokali ta' l- istess lokal.

Dan huwa post li qed jieħu ħsiebu l-kunsill lokali, imma jrid juża l-foyer li hemm quddiem il-bieb biex iservi lin-nies li jiġu għall- kafe`.

Il-każ l-ieħor huwa dwar għar ġo sur – u s-swar huma wkoll parti mill- partimonju kulturali tagħna – li huwa sabiħ ħafna u li ngħata lill-iscout group tal-Fgura.

Dawn għandhom problema kbira biex jidħlu ġol-post għax l- għalqa li hemm quddiem l-għar hija ta' xi ħadd li qed jikriha u għalkemm rari tinħadem, l-iscout group ma jistax jeħodhielu.

L-iscout group jixtieq juża dan l-għar biex ikunu jistgħu jidħlu t-tfal biex jgħallmuhom u jedukawhom u bħalissa ma jistgħux jidħlu ġo fih għax huwa mdawwar b'għalqa li hi tal-privat.

Għandna ħafna patrimonju kulturali li jista' jkun utilizzat min-nies li verament jixtiequ jieħdu ħsiebu, pero` ma jistgħux jagħmlu dan għax isibu ostakli minn dipartimenti oħra li qegħdin jagħlqulhom l-aċċess.

Naħseb li kieku wieħed jagħmel xi ħaġa f'dan ir- rigward ikun ħafna ta' ġid għal min ikun irid jagħmel użu minn dawn is-siti kif ukoll għall-istess siti.

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, jien nifhem id-diffikulta` li jqanqal il-punt li għamlet l-Onor.

Law, pero` din hija tip ta' diffikulta` li ma naħsibx li tista' tiġi solvuta b'din it-tip ta' liġi għax f'dan il-każ aħna qed nitkellmu dwar patrimonju kulturali li l-aċċess għalih qiegħed ostakolat minn proprjeta` oħra privata.

Ta' min jgħid li ġieli kien il- gvern innifsu li kellu din it-tip ta' diffikulta`.

Każ klassiku huwa dak tal-Hypogeum ġewwa Ħal Tarxien li jinsab imdawwar bi proprjetajiet privati, inklużi djar, u biex seta' jsir ir-restawr tiegħu l-gvern kellu jesproprja.

Issa filwaqt li huwa ġustifikat li l-gvern jesproprja art u proprjeta` privata għal skop ta' dan it-tip, biex ikun jista' jsir ir-restawr ta' wirt dinji bħalma hu l-Ipoġew ħalli jippreżentah aħjar u jagħmlu aktar aċċessibbli, il-gvern ma jistax jagħti xi dritt li xi organizzazzjoni li twarrab min-nofs id-drittijiet ta' proprjeta` privata biex isir aktar aċċessibbli xi spazju li jista' jkollu sbuħija naturali u li jista' jkun ta' interess ambjentali jew ta' interess ieħor biex jitgawda minn terzi.

Hemmhekk iridu japplikaw ir-regoli li diġa` jeżistu, jiġifieri li d- drittjiet tal-proprjeta` privata jridu jiġu rispettati dejjem.

Imbagħad hemm ir-rimedji li tipprovdi l-liġi ċivili għax din kultant tagħti anke d- dritt li ikun hemm aċċess għal min għandu proprjeta` imma huma magħluq minn proprjeta` oħra privata.

Imbagħad jiddependi dejjem minn kull każ għalih innifsu.

Jiġifieri din m'hijiex materja li nistgħu insolvuha fil-kwadru ta' din il-liġi.

THE CHAIRMAN: L-Onor.

Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Sur President, li kieku kellha timxi 'l quddiem l- inizjattiva mal-BOVI fuq il-kwestjoni ta' Tarxien Temples, fejn il-BOVI min- naħa tiegħu kellu relazzjoni ma' kumpannija ta' konsulenza għall- preżentazzjoni aħjar tat-Tempji ta' Ħal Tarxien u kien se jidħol fi ftehim mal-gvern biex jimmaniġġja dik is-sit, xi ħaġa bħal din taqa' taħt din il- klawsola jew hemm xi klawsoli oħra fejn se nirregolaw relazzjoni ta' dak it- tip?

THE CHAIRMAN: Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Il-każ tal-BOVI Heritage Trust, jekk wieħed jerġa' jaqbdu, se jkun jinkwadra ruħu taħt il-guardianship concept u fil-fatt dawk huma l-kunċetti li kienu diġa` bdew jiġu diskussi.

THE CHAIRMAN: Hawn iktar rimarki?

(Onor. Membri: No) Il-mistoqsija hi klawsola 5.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Klawsola 5 għaddiet nem. con. u ġiet ordnata biex issir parti mill-abbozz ta' liġi.

Klawsola 6 - Priorita' lill-Patrimonju Kulturali.

Clause 6 - Priority of Cultural Heritage.

THE CHAIRMAN: Rimarki?

Il-Ministru.

ONOR.

LOUIS GALEA: Sur President, f'din il-klawsola ma naħsibx li se jkollna bżonn ta' diskussjoni fil-fond.

Hawn qegħdin ukoll fil-qasam tal- prinċipji u qegħdin ngħidu li:

"Il-protezzjoni tal-patrimonju kulturali għandha tingħata priorita` għolja meta tkun qed tiġi deċiża xi tkun il-politika pubblika f'kull qasam ta' attivita` f'Malta.".

Issa fil-fatt qed nissuġġerixxu emenda biex mhux sempliċement ngħidu "priorita` għolja" imma rridu ngħidu "priorita` għolja ħafna".

Dan huwa suġġeriment li ħassejt li kelli nilqa' min-naħa ta' "Din l-Art Helwa".

Allura eventwalment jekk ma jkunx hawn tibdil inkun f'pożizzjoni li nipproponi emenda fejn inkunu qegħdin ngħidu li l-protezzjoni tal- patrimonju kulturali u l-aċċessibilita` għalih – dan għamlet aċċenn għalih l-Onor.

Law - għandhom jingħataw priorita` għolja ħafna.

THE CHAIRMAN: Grazzi.

Sar il-ħin.

F'nofsinhar il-Kamra rriżumiet u l-President tal-Kumitati rrapporta progress u talab il-permess biex il-Kumitat jerġa' jiltaqa'.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni, jekk jogħġbu, iressaq l-aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LOUIS GALEA: Mr Speaker, nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal nhar Erbgħa, 14 ta' Novermbru, 2001 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:-

Mozzjonijiet

Mozzjoni dwar is-seduta li fiha ssir id-Dikjarazzjoni Finanzjarja għas-sena 2002.

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar il-Patrimonju Kulturali - Kumitat (Kont.);

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kunsill Nazzjonali għall-Kultura u l-Arti - Kumitat;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Ordinanza dwar il-Kostituzzjoni tal-Kariga ta' Avukat Ġenerali u dik ta' Avukat tar-Repubblika - Tieni Qari; Abbozz ta' Liġi dwar Lotteriji u Logħob Ieħor – Tielet Qari; Abbozz ta' Liġi dwar it-Trattament Xieraq ta' l-Annimali - Tielet Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar Soċjetajiet Koperativi - Tielet Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Kriminali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni ta' Art tal-Gvern - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Liċenzji tal-Kummerċ - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar is-Sigurta' fl-Ikel - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ibħra Territorjali u ż-Żona Kontigwa - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Rimarki?

L-Onor.

Michael Bonnici.

ONOR.

MICHAEL BONNICI: Mr Speaker, se nagħmel intervent qasir ħafna sabiex nirrispondi xi kummenti li għamel l-Onor.

Joe Mizzi fl-aħħar aġġornament li ħa.

Fost affarijiet oħra l-Onor.

Joe Mizzi reġa' semma korruzzjoni fl-awtorita` ta' l-ippjanar.

Hawnhekk ta' min jgħid li dwar din il-korruzzjoni qatt ma ġie ppruvat xejn.

Mr Speaker, l-aktar ħaġa li rrid nagħmel enfasi fuqha hija dwar il-każ tiegħi bħala ex-membru ta' l-awtorita` ta' l-ippjanar li nirrappreżenta n- naħa tal-gvern.

L-Onor.

Joe Mizzi qal li jiena ġejt imneħħi u qal ukoll li mhux veru li jien tneħħejt għax diġa` għamilt seba' snin bħala membru, għax skond hu l-membru ta' l-oppożizzjoni u tal-gvern m'humiex marbutin biż- żmien.

Mr Speaker, dan m'hu veru xejn; il-liġijiet qegħdin hemm għal kulħadd u wieħed għandu jarahom u jifhimhom sew.

F'artiklu 3 tal-liġi dwar il-planning authority jingħad hekk:

"The two other members of the authority shall be members of the House of Representatives of which one shall be appointed by the Prime Minister and the other by the Leader of the Opposition.".

Imbagħad f'subklawsola 8 hemm li:

"No person shall in the aggregate, be a member of the authority for more than seven consecutive years.".

Xi ħaġa aktar ċara minn din ma naħsibx li jista' jkun hawn.

Jien ma kellix interruzzjonijiet f'dawn is-seba' snin li ili fil-planning authority; bdejt u komplejt.

Meta kien wasal biex jagħlaq dan iż-żmien lill-Prim Ministru għedtlu li fadal ftit ġimgħat oħra pero` la kien se jinħatar bord ġdid aħjar jaħtar il-persuna li għandu jaħtar fil-bord il-ġdid mhux joqgħod jappuntaha wara li jispiċċali ż-żmien.

Jiġifieri kont jien stess li offrejtlu lill-Prim Ministru għaliex hu ried li jiena nibqa' hemmhekk għal dawn il-ftit ġimgħat li fadal.

Mr Speaker, jien ħassejt li kelli nispjega l-fatti kif inhuma, issa jekk hawn min ma jridx jifhem il-liġi jew inkella jrid jinterpretaha kif jogħġob lilu, allura dik hija ħaġa oħra.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Helen D'Amato.

ONOR.

HELEN D'AMATO: Mr Speaker, il-bieraħ f'gazzetta lokali kien hemm ittra ta' xi ħadd minn Ħal Tarxien bl-titlu "Government opposing regular breast screening".

Jien ħassejt li hemm bżonn li tiġi ċċarata din is- sitwazzjoni għaliex segħtet tingħata l-impressjoni li dan il-gvern mhux qed jagħti importanza għat-tip ta' kanċer li jistgħu jbatu minnu n-nisa li huwa wkoll mifrux mhux ħażin.

Irrid ngħid li s-sitwazzjoni hija ferm differenti mill-impressjoni li jista' wieħed jieħu minn din it-tip ta' ittra.

Mr Speaker, nixtieq ngħid xi ħaġa dwar dak li verament qed jiġri fil-qasam tas-saħħa dwar il-kanċer tas-sider.

Mr Speaker, ftit iktar minn sena ilu l-ministru tas-saħħa l-Onor.

Louis Deguara kien waqqaf a national advisory committee on breast screening u dan il-kumitat ħejja rapport biex il-ministru jagħraf jaġixxi f'dan il-qasam, biex naraw x'hemm bżonn isir u x'għandha tkun il-way forward.

Dan il-kumitat kien magħmul minn speċjalisti kliniċi, jiġifieri kien hemm kirurġi, onkoloġisti, pataloġisti u dawk kollha li b'xi mod jew ieħor huma nvoluti fil-kura tal-kanċer tas- sider.

Kien hemm ukoll involuti d-dipartiment tal-policy and planning, aħna l-politiċi għax kien hemm jien u l-Onor.

Helena Dalli, u kien hemm ukoll l-NGOs, fosthom il-hospice movement, liema moviment huwa magħruf għall-kura li jagħti fil-qasam tal-mard tal-kanċer kif ukoll il-breast care support group li naturalment għandhom interess ħafna iktar dirett f'dan il-qasam.

Dan in-national advisory committee imbagħad ħareġ b'rapport li parti minnu kien studju dwar il-marda u dwar x'tip ta' affarijiet iridu jsiru u anke kien hemm sezzjoni oħra li kienet iffokata fuq ir-rakkmandazzjonijiet li dan in-national advisory committee għamel lill-ministeru tas-saħħa biex niffaċċjaw din is-sitwazzjoni.

U xtaqt hawnhekk insemmi ftit minn dawn ir- rakkmdazzjonijiet.

Per eżempju, kien hemm ir-rakkmandazzjoni dwar breast care unit.

Ġie suġġerit li kellu jkun hemm clinical assessment minn team multi-dixxiplinarju, jiġifieri li jiġi minn diversi professjonijiet, taħriġ ta' clinical special breast care nurses u taħriġ ta' radiographers fuq l- apparat tal-mammografija, appart li huwa meħtieġ biex tmexxi a breast care unit.

F'dan ir-rapport kien suġġerit ukoll min għandu jkun targeted biex isirulu l-mammograms u jissuġġerixxi wkoll xogħol li għandu jsir mill- health promotion department .

U proprju l-aħħar rakkmandazzjoni ta' dan id- dokument kienet li wara li jkun issodat is-servizz u li dan is-servizz ikun żgurat li hu ta' kwalita`, allura fl-2005 għandha tittieħed deċiżjoni jekk għandux jiġi ntrodott national breast screening programme.

Mr Speaker, li tagħmel breast screening huwa mod u li tagħmel in-national breast screening programm huwa xi ħaġa kompletament differenti, pero` dan juri li l-gvern żgur mhux qed ikun inattiv meta qed jipprovdi s-servizz lin-nisa Maltin.

Irrid insemmi wkoll x'sar matul din l-aħħar sena biex jibdew jiġu attwati dawn ir-rakkmandazzjonijiet biex is-servizz li jingħata mill-isptar fil- kura tas-sider jiġi msaħħaħ u biex eventwalment fl-2005 tkun tista' tittieħed deċiżjoni nformata u anke b'esperjenza dwar jekk jiġix introdott national breast screening programme.

Mr Speaker, nibda billi nsemmi l-breast care unit.

Huwa minnu li ma twaħħlet ebda rħama ma' x'imkien fejn ngħidu li nfetaħ il-breast care unit.

Huwa veru li hemm limitazzjonijiet ta' spazju f'St. Luke's fejn tista' twaqqaf unit li tista' tgħid li huwa breast care unit, pero` fil-limitazzjonijiet kollha li għandu l-isptar ġiet identifikata kamra fl-outpatients li se jkollha l- funzjoni għall-counselling.

Il-kmamar tal-konsulenti fejn jeżaminaw il-pazjenti qegħdin hemm; hemm is- surgical out-patient, pero` nħass il-bżonn li jkun hemm kamra li tkun dedikata għall-counselling għaliex dawn in-nisa u l-familjari tagħhom ikollhom bżonn ta' l-għajnuna hekk kif il-persuna tingħata l- informazzjoni dwar il-kundizzjoni tagħha.

Ġew ukoll identifikati żewġ nurses f'din il-clinic li xogħolhom huwa proprju li jiddijljaw ma' dawn il-pazjenti u l-familjari tagħhom biex jagħtuhom team counselling, biex jagħtuhom l-għajnuna meħtieġa, u biex anke tinġabar id-data neċessarja biex inkunu nistgħu nkabbru dan is-servizz.

Issa meta niġu għall-isptar il-ġdid din se tkun xi ħaġa kompletament differenti għaliex se jkun hemm a designated area bħala breast care unit, fejn għandek il-kmamar għall-konsulenti, il-counselling rooms u l-waiting rooms li huma apposta għal dik il-clinic.

Fl-isptar il-ġdid ukoll ġew allokati numru ta' sodod u parti minn wieħed mis-surgical wards se jkun proprju ddedikat għall-kura tas-sider.

Forsi veru li jkun hawn min jgħid li allura se jkollna nistennew sakemm ikollna l-isptar il-ġdid, imma ta' min jgħid li fil-limitazzjonijiet li għandna llum, din il-counselling room qed tiġi pprovduta ġo surgical outpatient.

Aktar milli l-bini, żgur li naqblu li huwa s-servizz li jingħata li jagħmel il-breast care unit.

Hawn ukoll f'din l-aħħar sena rajna bidla kbira.

Illum il-ġurnata qegħdin f'sitwazzjoni fejn min jippreżenta ruħu b'lump imur il-customer care u jingħata appuntament immedjat.

Nhar ta' Tnejn u nhar ta' Ħamis ikun hemm proprju a breast care outpatient clinic; nhar ta' Tnejn tkun iffokata fuq new cases u nhar ta' Ħamis għall-follow up cases iżda jinżammu wkoll postijiet riżervati biex f'każ li persuna tippreżenta ruħha b'lump matul il-ġimgħa din tkun tista' tiġi riferuta għall-Ħamis.

Meta persuna tippreżenta ruħħa għaliex ikollha ittra mingħand it-tabib tagħha li tgħid li għandha lump tmur il-customer care u jekk tkun trid ikun jista' jaraha konsulent dakinhar stess u jekk ma tkunx trid allura tmur l-ispecial breast care unit it-Tnejn ta' wara.

Dan ifisser li within a few days persuna tkun tista' tiġi eżaminata minn speċjalista.

Mr Speaker, fl-1996, qabel l-elezzjoni kienet inxtrat makna ġdida u jekk wieħed jara l-ammonti ta' mammograms li saru f'dawn l-aħħar snin mill- ewwel jinduna li dawn qed jiżdiedu.

Fil-fatt filwaqt li fl-1995 saru 916- il mammogram, fi-sena ta' wara, jiġifieri meta nxtrat il-makna, dan l- ammont tela' għal 1,265.

Imbagħad fl-1997 in-numru tela' għal 1,512, fl- 1998 tela' ftit ieħor għal 1,694, fl-1999 żamm l-istess livell għax kien hemm 1,655, fis-sena 2000 tela' għal 1,662 u din is-sena sploda 'l fuq għal 2,240 u dan sa l-1 ta' Novembru.

Mr Speaker, wieħed irid jistaqsi wkoll x'inhi l-waiting time jekk mara tippreżenta ruħha b'lump.

Issa nafu li xi ħaġa bħal din dejjem toħloq ansjeta` kbira mhux biss fil-persuna li jkollha l-lump imma anke fil- familjari tagħha.

Sa ftit taż-żmien ilu dan il-waiting time kien ta' madwar tlieta jew erba' xhur, filwaqt li llum il-waiting time għan-non urgent cases huwa ta' 12-il ġurnata.

Tajjeb li ngħidu wkoll li jekk jiena nippreżenta ruħi b'lump u l-konsulent li jarani jaħseb li huwa każ urġenti, allura jarawni fi żmien 24 siegħa.

Dan juri li s-servizz qiegħed jingħata b'effiċjenza kbira.

Avvanz ieħor li jirrifletti waħda mir-rakkmandazzjonijiet li saru min- national advisory committee on breast screening kien li għandhom isiru clinical assessments f'dawn il-każi u li dawn kellhom isiru minn team multidixxiplinarju li jinkludi kirurgu, radjoloġista, patoloġista, onkoloġista kif ukoll nurse speċjalizzata.

Wieħed jista' jgħid li llum dawn il-clinical assessments bdew isiru, nixtiequ narawhom jiżviluppaw iktar u nixtiequ li fihom jidħlu anke professjonijiet oħra b'mod partikolari dawk in-nies involuti fil-parti tal-counselling.

Mr Speaker, biex breast care unit jiffunzjona tajjeb jenħtieġ personnel imħarreġ.

Fejn jidħlu l-kirurgi, radjoloġisti, onkoloġisti u psycologists nistgħu ngħidu li qegħdin in place, pero` imbagħad hemm l-ispecialist breast care nurses u r-radiographers, u se nibda b'dawn ta' l-aħħar.

Jien naħseb li m'hemmx radiographers li huma specialists fil-mammografija u minħabba f'hekk, fit-13 ta' Lulju ta' din is-sena, ħarġet applikazzjoni għal kors fil-mammografija.

Fil-fatt diġa` għandna persuna li bdiet il- kors u persuna oħra li se tibdih is-sena d-dieħla.

Ir-rapport jirrikkmanda li jkun hemm żewġ radiographers u issa mhux biss se jkollna żewġ radiographers b'degree ġenerali fir-radiography imma se jkollna żewġ radiographers li huma speċjalizzati fis-sub-speciality tal-mammografija.

Imbagħad niġu għall-ispecialist breast care nurses.

Nistgħu ngħidu li għandna numru ta' nurses li ħadu korsijiet ħfief f'dan il-qasam u għalkemm dan huwa tajjeb ħafna u nirringrazzja lill-breast care support group li għamlu dawn it-tip ta' courses fost in-nurses u jagħmlu awareness campaign - ftit ilu kellna l-ġimgħa ddedikata proprju għal hekk - irridu nagħrfu l-bżonn li hemm korsijiet apposta għall-ispecialist breast care nurses u jridu jiġu mħarrġa barra minn Malta u ladarba jiġu lura jkunu meqjusa bħala specialist nurses.

Huwa tajjeb li nibdew nirrealizzaw li specialist nurses insibuhom f'ħafna oqsma oħra.

Kif kien mistenni, dan il-pass ħoloq ċertu diżgwid għaliex inqalgħet il-mistoqsija ta' jekk meta dawn jiġu lura bħala specialist nurses humiex se jibqgħu bil-grad li kienu fih jew humiex se jogħlew fil- grad.

Inqalgħet ukoll il-mistoqsija ta' jekk ladarba ma jibqgħux jagħmlu xogħol fil-breast care unit humiex se jibqgħu jġorru l-grad li kellhom qabel.

Saru ħafna diskussjonijiet dwar dawn bejn id-diviżjoni tas-saħħa, l- MUMN u l-management and personnel office fl-Uffiċċju tal-Prim Ministru u ntlaħaq il-ftehim bejniethom li jinħarġu applikazzjonijiet biex registered nurses ikunu jistgħu jagħmlu kors speċjalizzat barra minn Malta fuq il- breast care.

Fil-fatt dawn l-applikazzjonijiet għandhom joħorġu fil-jiem li ġejjin.

Mr Speaker, apparti r-riżors uman għandna bżonn ukoll l-apparat, iżda f'dan il-qasam nistgħu ngħidu li aħna covered.

Għad baqa' biss li jkollna sistema tal-computer u database li tkun speċjalizzata għal dan il-qasam biex mill- informazzjoni li tidħol fiha jkollna stampa ċara ta' x'qiegħed isir.

Hawnhekk ta' min jgħid li din id-database bdiet tinbena u wieħed jawgura li jkollna sistema effiċjenti u effikaċi.

Mr Speaker, m'hemmx dubju li l-kanċer tas-sider huwa l-iktar forma ta' kanċer komuni fin-nisa Maltin iżda nisa li jiżviluppaw dan it-tip ta' kanċer għandhom ċans tajjeb li jiġu mfejqa kemm-il darba jaqdu l-marda kmieni qabel ma tinfirex f'partijiet oħra tal-ġisem.

Għarfien bikri jżid ukoll il-probbabbiltajiet li l-kanċer jiġi kkurrat b'suċċess mingħajr ma jkun hemm bżonn ta' operazzjonijiet u l-aħjar mod li bih in-nisa jistgħu jkunu ċerti li jiskopru l-kanċer tas-sider fil-bidu huwa billi jitgħallmu jagħmlu l-eżami ta' sidirhom huma stess.

Dan il-parir ħadtu minn booklet li ħareġ id-dipartiment għall-promozzjoni tas-saħħa li kien imniedi proprju f'Marzu ta' din is-sena.

Dan ukoll isegwi waħda mir-rakkmandazzjonijiet li n-national advisory committee on breast screening ta lill-ministru.

Ir- rakkmandazzjoni kienet li d-dipartiment għall-promozzjoni tas-saħħa għandu rwol importanti ħafna fejn jidħlu l-prevenzjoni u l-għarfien ta' ċertu mard.

Mr Speaker, minbarra dan il-booklet, nies professjonisti li jaħdmu fid- dipartiment għall-promozzjoni tas-saħħa ta' sikwit imorru jagħtu taħdidiet fil-komunita`.

Dawn ħafna drabi jiġu mistiedna mill-iskejjel, mill-kunsilli lokali u anke mill-parroċċi biex jindirizzaw tfal u nisa ta' kull eta` ħalli b'hekk isiru dejjem aktar konxji ta' kemm huwa bżonnjuż li jħarsu saħħithom.

Ta' sikwit ukoll nisimgħu programmi fuq ir-radio li jindirizzaw is-saħħa tal-mara u anke programmi li bħala focus ikollhom il-mara Maltija, iżda nixtieq li naraw ħafna iktar fuq it-television, speċjalment dwar kif isir l-eżami tas-sider, għaliex forsi dan huwa l-iktar medium li jilħaq nies.

Bħalissa id-dipartiment qed jipprepara wkoll għal kampanja preventiva kbira dwar il-kanċer u li hija in line mal-kampanja li qed issir fl-Unjoni Ewropea msejħa Europe against cancer campaign.

Din il-kampanja qed tkun immirata li ssir fi Frar tas-sena d-dieħla u se tiffoka fuq għaxar punti ta' prevenzjoni, li wieħed minnhom huwa propju l-kura tas-sider.

Mr Speaker, nerġa' mmur lura għall-booklet li semmejt u ngħid li dan huwa booklet attraenti ħafna, fih ħafna informazzjoni u jinkiseb b'xejn mill- kunsilli lokali - jiġifieri dak li jkun m'għandux għalfejn jidħol il-Belt biex tiksbu - miċ-Ċentru Tagħrif dwar saħħtek li hemm fi Triq il-Merkanti, il-Belt u mid-dipartiment għall-promozzjoni tas-saħħa.

Dan il-booklet, li huwa bil-Malti u bl-Ingliż, fost l-oħrajn jindirizza mistoqsijiet li ħafna drabi tagħmel il-mara meta tara xi tibdil f'sidirha u anke jindirizza l- beżgħat li mara jista' jkollha jekk tara xi differenzi.

Miegħu hemm ukoll pull-out dwar kif il-mara tista' teżamina lilha nnifisha, bl-istampi li jindikawlek x'għandek tagħmel biex iżżomm ruħek aġġornata, tagħraf lilek innifsek u tinduna jekk ikun hemm xi bidliet.

Kif għedt qabel, l-iktar importanti huwa li l-marda tinqabad kmieni kemm jista' jkun u l-fatt li m'għandniex a national breast screening programme ma jfissirx li dan ma jistax isir għaliex hemm diversi modi kif dan jista' jsir.

Apparti mid-dipartiment għall-promozzjoni tas-saħħa hemm ukoll il- breast suppost group u f'dan il-booklet hemm ukoll in-numri tat-telephone fejn wieħed jista' jfittex l-għajnuna li jkollu bżonn.

Xtaqt issa ngħaddi biex nitkellem dwar suġġett differenti li pero` huwa wkoll marbut mas- saħħa.

Mr Speaker, ġie mniedi booklet ieħor mill-mental health association, liema assoċjazzjoni m'hijiex tal-gvern u li fiha hemm membri li huma professjonisti u jaħdmu fil-qasam tas-saħħa mentali u hemm ukoll familjari ta' persuni li għandhom problemi ta' saħħa mentali.

Proprju x-xahar li għadda din l-assoċjazzjoni nidiet booklet ta' informazzjoni dwar problemi ta' saħħa mentali u dan huwa maħsub bħala ġabra ta' tagħrif għall-qraba tal- persuni li għandhom problemi ta' dan it-tip.

Dan il-ktieb m'humiex intenzjonat biex dak li jkun ikun jaf il-parti klinika tal-marda mentali, u fil-fatt l-introduzzjoni tiegħu tgħid hekk:

"Dan il-ktejjeb huwa intenzjonat bħala tagħrif u mhux bħala ktieb diagnostiku, fejn wieħed janalizza lilu nnifsu jew lil qrabatu.

Jekk ikollkom xi problema fuq is-saħħa mentali, dejjem irriferu għal nies professjonali".

F'dan il-ktieb wieħed isib, per eżempju, introduzzjoni fuq mard mentali bħall-attakk nervuż, x'jikkawża l-mard mentali, kemm huwa komuni l-mard mentali, x'inhija l-psikożi, x'inhuwa n-nevrożi u x'inhuma t-tipi ta' mard mentali li jeżistu.

Jagħti anke dettalji dwar l-iskizofrenija, id- dipressjoni, l-ansjeta`, id-dimensja u l-eating u l-personality disorders.

Jagħti wkoll informazzjoni dwar x'effett ikollu l-mard mentali mhux biss fuq il-persuna nnifisha, imma anke fuq il-familja u l-ħbieb tagħha.

L-attitudni ġenerali dwar il-mard mentali li żgur li hija waħda ta' biża' u nuqqas ta' simpatija.

M'hemmx dubju wkoll li dan it-tip ta' mard għadu jġorr miegħu stigma kbira.

M'ilux kont qiegħda f'konferenza fejn l- epilepsija ġiet deskritta bħala 4,000 sena ta' injoranza, nuqqas ta' tagħrif, preġudizzju u stigma, u 100 sena ta' tagħrif.

Dan ma jgħoddx biss għall-epilepsija imma jgħodd anke għall-mard mentali.

Mr Speaker, dan il-booklet jitkellem ukoll dwar l-anzjani li jistgħu jbatu minn mard mentali minħabba l-eta`, kif wieħed jista' jieħu ħsieb persuni bi problemi ta' saħħa mentali, x'benefiċċji u servizzi jeżistu fil- qasam tas-saħħa mentali - xi kultant min ikun qed ibati jirrealizza li kieku dar il-kantuniera seta' jsib xi ftit ta' għajnuna – u jagħmel ukoll elenku ta' l-aġenziji li jaħdmu f'dan il-qasam.

Aħna dejjem inqisu li l- mard mentali equals l-isptar Monte Carmeli, pero` llum għandna numru ta' għaqdiet u NGOs li qegħdin jgħinu f'dan il-qasam, l-ewwelnett biex ikissru l-istigma, u t-tieni nett biex ikunu ta' għajnuna mhux biss għall-persuna li għandha problemi ta' dan it-tip imma anke għall-familjari tagħha.

Nista' nsemmi, per eżempju, l-friends of Attard, il-ladies of Attard, it- Thursday Club, il-mental health commission, il-mental health association u r-Richmond foundation.

Dawn huma kollha support services li n-nies li għandhom problemi ta' saħħa mentali u l-familjari tagħhom jistgħu jirrikorru għandhom għall-għajnuna.

Mr Speaker, nagħlaq billi ngħid li f'dawn l-aħħar ġranet il-mental health association akkwistat post minn fejn se tibda tagħti servizz ta' drop in centre għall-persuni bi problema ta' saħħa mentali u għall-familjari tagħhom.

Jiena nawguralhom li dan il-post jarmawh kemm jista' jkun malajr biex jibda jagħti l-frott meħtieġ f'dan il-qasam.

Grazzi, Mr Speaker.

MR SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal-lejla, l- Erbgħa 14 ta' Novembru, 2001 fis-6:00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill- Ministru.

Fin-12:30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

SKEJJEL

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jwieġeb il-mistoqsija parlamentati nru.

ONOR.

LOUIS GALEA: L-informazzjoni mitluba qed titpoġġa fuq il-Mejda tal- Kamra.

UFFIĊĊJU NAZZJONALI TA' L-ISTATISTIKA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jgħid liema huma l-komponenti differenti li jiffurmaw in-nefqa edukattiva fl-istatistika li tinġabar u tixxandar mill- Uffiċċju Nazzjonali ta' l-Istatistika?

Jista' juri kif iċċaqalqu l- prezzijiet f'dawn il-komponenti differenti fis-snin 1996, 1997, 1998, 1999, 2000 u s'issa fis-sena 2001?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba mill-Onorevoli Interpellant qed titpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra.

INDIĊI TAL-PREZZIJIET

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' l-Ministru jittieħdu passi biex l-indiċi tal-prezzijiet ikun organizzat mill-Uffiċċju b'mod nazzjonali ta' l-istatistika li ċ- ċaqlieq tiegħu jiġi reġistrat waħdu u mhux ikun amalgament mar-rikreazzjoni u d-divertiment?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Is-suġġeriment ta' l-Onorevoli Interpellant ser jiġi kkunsidrat issa li qegħdin isiru l-preparamenti għall-introduzzjoni ta' bażi ġdida għall-indiċi tal-prezzijiet bl-imnut.

UFFIĊĊJU NAZZJONALI TA' L-ISTATISIKA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Ir-rapport interessanti li ħareġ dan l-aħħar mill-Uffiċċju Nazzjonali ta' l-Istatistika dwar l-edukazzjoni u t-taħriġ vokazzjonali, fuq liema statistika kien ibbażat fejn jidħol Għawdex?

Kemm kien hemm azjendi u stabbilimenti Għawdxin li ħadu sehem f'dan l-istudju u x'konklużjoni jekk jistgħu jinġibdu dwar Għawdex f'dan il-qasam?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jiena nfurmat li r-rapport dwar l-edukazzjoni u t- taħriġ vokazzjonali inbena fuq ċensiment ta' l-azjendi kollha li jħaddmu għaxar persuni jew aktar.

Rapport separat dwar Għawdex għandu jinħadem aktar il-quddiem.

PRODUCERS ORGANISATION

L-ONOR.

NOEL FARRUGIA staqsa lill-Ministru għall-Agrikoltura u Sajd: B'referenza għat-tweġiba tal-Ministru fil-mistoqsija parlamentari 29200, jista' l-Ministru jgħid x'se tkun jinvolvi l-bdiewa is-sistema tal- producers organisation?

Jista' allura jikkunsidra mill-ġdid it-tweġiba tiegħu u dan fid-dawl li l- UE stess, filwaqt li tinkuragixxi l-producers organisation timponi wkoll kwoti, tariffi, dazji u taħt is-sistema tat-TARIC

ONOR.

NINU ZAMMIT: L-Onor.

Interpellant jaf tajjeb li s-sistema tal- Producers' Organisation (POs) hi mekkanizmu fl-interess ta' produtturi zgħar biex fl-interess tal-mestjier tagħhom, jibbenefikaw minn stabbilta' fil-prezzijiet, kwalita aħjar, u sostenibbilta fis-swieq tal-prodott tagħhom.

Barra minnhekk, permezz tal-Producers Organisation il-produttur individwali jsaħħah u jtejjeb il-vuċi tiegħu.

M' hemm l-ebda rabta bejn il-POs u dak li l-Onor.

Interpellant jiddeskrivi bhala kwoti, tariffi, dazji, eċċ.

KAROZZI TAL-LINJA - TESTIJIET

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru għat-Trasport u Komunikazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid peress li numru ta' karozzi tal- linja għandhom 'il fuq minn tletin sena, jista' jgħid jekk isirux testijiet għall-għarrieda biex jkun żgurat li jkunu mekkanikament fi stat tajjeb?

Jekk fil-fatt isiru dawn it-tipi ta' testijiet, kemm saru din is-sena?

Minn min isiru testijiet fuq il-karozzi tal-linja?

ONOR.

ĊENSU GALEA: Jien infurmat li l-karozzi tal-linja huma, bħal kull vettura oħra, suġġetti għal Vehicle Roadworthiness Test.

Fil-fatt, il- liċenzja tagħhom tiġi mġedda biss jekk jiġi provdut iċ-ċertifikat ta` dan it-test.

PROGRAM COMENIUS

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid liema huma dawk l-iskejjel li talbu biex jieħdu sehem fil-programm Comenius ?

Jista' jgħid fhiex jikkonsisti dan il- programm għal din is-sena?

ONOR.

LOUIS GALEA: L-informazzjoni mitluba qed titpoġġa fuq il-Mejda tal- Kamra.

KULLEĠĠ DE LA SALLE

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk l-awtoritajiet tal-kulleġġ De La Salle għamlux xi kuntratt mad-Divizzjoni tal-Edukazzjoni jew miegħek personalment dwar it- tfixkul tad-dħul u ħruġ tal-istudenti minħabba li nhar ta' Tlieta jarma s- suq quddiem il-bieb prinċipali tal-istess kulleġġ?

Kif qed jipprova jgħin?

ONOR.

LOUIS GALEA: Nirreferi l-Onor.

Membru għat-tweġiba għal Mistoqsija Parlamentari Numru 29222.

Qed nipprovaw ngħinu billi flimkien ma' l- awtoritajiet kompetenti nipprovaw insibu soluzzjoni prattika u adegwata.

MATSEC - EŻAMIJIET

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' l-Ministru jgħid jekk jeżistux arranġamenti għal studenti li jagħmlu l-eżamijiet tal-Matsec uli jkollhom bżonnijiet partikolari minħabba l- kundizjoni medika tagħhom?

ONOR.

LOUIS GALEA: Informat li l-Matsec Board jagħti kull konsiderazzjoni u jagħmel kull arranġament meħtieġ, sakemm huwa possibli, għall-kandidati li jkollhom bżonnijiet partikulari minħabba l-kundizzjoni medika tagħhom.

SCHOOL MEDICAL SERVICE

L-ONOR.

CARMELO ABELA staqsa lill-Ministru tas-Saħħa: Jista' l- Ministru jgħid x'isir mid-data li tinġabar mill-ischool medical service?

ONOR.

LOUIS DEGUARA: Ninsab infurmat li d-data fuq il-ħidma ta` l-iSchool Health Service tinġabar f'rapport manwali kull xahar u dan jingħaqad f'wieħed fl-aħħar tas-sena.

Dan it-tagħrif jinżamm fl-uffiċċju ta` dan id- dipartiment bl-għan li jiġi awditjat ix-xogħol tas-servizz u jiġu ppjanati kampanji tat-tilqim fl-iskejjel.

Huwa ppjanat li dan is-servizz tas- sorveljanza fl-iskejjel ikun kompjuterizzat fil-ġejjieni qarib u b'dan il- mod it-tagħrif ikun aktar aċċessibli.

QORTI INFERJURI TAL-MAĠISTRATI

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kif inhu mqassam ix-xogħol quddiem il-Qorti Inferjuri tal-Maġistrati, maġistrat b'maġistrat

ONOR.

AUSTIN GATT: Qed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra l-informazzjoni mitluba.

TRIBUNAL GĦALL-INVESTIGAZZJONI TA' INĠUSTRIZZJI

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm kawżi pendenti quddiem it- Tribunal għall-Investigazzjoni ta' Inġustizzji?

ONOR.

AUSTIN GATT: Ninforma lill-Onorevoli Interpellant li peress li l- informazzjoni qed tinġabar, ir-risposta tingħata f'xi seduta oħra.

TRIBUNAL GĦALL-INVESTIGAZZJONI TA' L-INĠUSTIZZJI

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm ġie ordnar iħallas il-gvern jew l- aġenziji tiegħu f'kumpens f'kawżi li nqatgħu kontra tiegħu mit-Tribunal għall-Investigazzjoni ta' l-Inġustizzji?

ONOR.

AUSTIN GATT: Minn meta beda jiffunzjona t-Tribunal għall- Investigazzjoni ta' l-Inġustizzji, il-President ordna lill-Gvern jew l- aġenziji tiegħu li jħallsu f'kumpens is-somma ta' Lm 283,823.00

KAWŻI KOSTITUZZJONALI

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid matul l-2001 kemm ġew preżentati kawżi ta' natura kostituzzjonali, kemm minnhom inqatgħu u kemm għadhom pendenti?

ONOR.

AUSTIN GATT: Ninsab infurmat li mill-1 ta' Jannar sad-9 ta' Novembru 2001 ġew preżentati 34 Kawża ta' natura kostituzzjonali, li minnhom inqatgħu 5 u hemm pendenti 29.

UFFIĊĊJU TA' L-AVUKAT ĠENERALI

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali: Jista' l-Ministru jgħid kemm hemm avukati jaħdmu fl-uffiċċju ta' l- Avukat Ġenerali u jekk hu possibbli jispeċifika l-inkarigu ta' kull wieħed minnhom?

Jista' jgħid jekk għandux ħsieb jingaġġa iktar avukati fi ħdan dan l-uffiċċju?

ONOR.

AUSTIN GATT: Fl-uffiċċju ta' l-Avukat Ġenerali hemm 15-il avukat apparti l-Avukat Ġenerali nnifsu.

Wieħed mill-avukati għandu l-kariga ta' Deputat Avukat Ġenerali, 2 huma Assistenti Avukati Ġenerali, 3 Avukati tar- Repubblika Anzjani, 4 Avukati, 3 Uffiċċjali Legali, 1 Uffiċċjal Legali Junior.

Taħt l-istess uffiċċju hemm ukoll Avukat ta' l-Għajnuna Legali u Assistent Avukat ta' l-Għajnuna Legali.

Ir-risposta għat-tieni parti tad-domanda hi fl-affermattiv u dan maħsub isir wara li tiġi approvata r-riforma tal-Uffiċċju li hi diġa quddiem din il-Kamra.

OMBUDSMAN

L-ONOR.

JOSE' HERRERA staqsa lill-Prim Ministru: Jista' l-Prim Ministru jgħid kemm ġew intavolati ilmenti quddiem l-ombudsman fl-2000 u kemm minnhom ġew deċiżi?

ONOR.

EDDIE FENECH ADAMI: Niġbed l-attenzjoni ta' l-Onorevoli Interpellant li bħala Uffiċjal tal-Parlament l-Ombudsman huwa indipendenti mill-Gvern eżekuttiv u għalhekk ma jaqax taħt ir-reponsabbilita' diretta tiegħi.

Skond il-proċedura stabbilita, informazzjoni dwar l-Uffiċċju ta' l- Ombudsman tista' tinkiseb jew direttament mingħand l-Ombudsman jew permezz ta' l-iSpeaker.

F'dan il-każ kopja tal-mistoqsija għaddejta lill-Ombudsman.