MALTA DIBATTITI TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 792 L-Erbgħa, 25 ta' Settembru, 2002 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 792

L-Erbgħa, 25 ta' Settembru, 2002

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-6.01 p.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 25 ta' Settembru, 2002

WERREJ

MINUTI 495

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 495

DIBATTITU DWAR L-INTERVISTA TA' L-OMBUDSMAN, IR-REAZZJONI TAL-GVERN

DWARHA U L-UFFIĊĊJU TA' L-OMBUDSMAN (KONT.) 501

AĠĠORNAMENT 527

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 532

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 791 li saret fil-25 ta` Settembru, 2002 ġew konfermati

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

WSC – BOREHOLES

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm huwa n- numru ta' ħofor ta' l-ilma u ta' spieri antiki reġistrati mal-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma f'Malta u Għawdex separatament?

Kemm minnhom ġew reġistrati din is-sena wara li nstabu mħaffra wara rapporti li saru lid- WSC?

X'tip ta' ilma qed jittella` mill-ħofor u x'livelli ta' salinita`/kontaminazzjoni ġew reġistrati mill-ispezzjonijiet li tagħmel id- WSC?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Jien informat li n-numru ta' spieri antiki u boreholes reġistrati mal-korporazzjoni għas- servizzi ta' l-ilma huwa kif ġej, li jinkludu xi spejjer antiki wkoll:

| |Malt|Għawde| | |a |x | |Spieri antiki (bejn |3,01| | |l-1945 u l-1950) |6 |1,833 | |Boreholes reġistrati|3,48| | |sa Awissu 2002 |2 |1,860 |

Bejn Jannar u Awissu ta' din is-sena, kien hemm 123 borehole f'Malta u 10 boreholes f'Għawdex li ġew reġistrati mal-korporazzjoni.

Fuq direttiva ta' l-awtorita` tar-riżorsi, b'seħħ mill-1 ta' dan ix-xahar ma qed tiġi aċċettata l-ebda reġistrazzjoni oħra.

Il-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma m'għandha l-ebda informazzjoni rigward il-kwalita` ta' l-ilma li qed jittella` minn dawn il-ħofor peress li l-ispezzjonijiet li għamlet il-korporazzjoni kienu intiżi biss sabiex jikkonfermaw l-eżistenza tat-tali ħofor.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Abela, domanda supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Sur President, spiss ikolli lmenti li meta jkun hemm ħsara fil-kanen ta` l-ilma u jsiru r-rapporti, l-azzjoni ddum ħafna ma tittieħed bil-konsegwenza li jilħaq jinħela ħafna ilma għax idum ħiereġ għal sigħat sħaħ.

Per eżempju, dan l-aħħar kien hemm ħsara f'kanna ta` l- ilma viċin ta` fejn noqgħod jien, ir-rapport sar għal darba, tnejn, tlieta qabel l-10.00 a.m. iżda damu sa' l-11.30 p.m. sakemm ġew in-nies biex isewwu l-ħsara.

Jien qed ngħid dan biex meta jsiru rapporti bħal dawn, jekk jista` jkun l- azzjoni tittieħed minnufih biex ma jkunx hemmx ħafna ħela ta` ilma għax inkella xi skop hemm li noqogħdu ngħidu lill-konsumatur biex jibża` għall- ilma!

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Sur President, wieħed irid jara l-każ partikolari għax ġieli jkun hemm sitwazzjonijiet fejn ikun hemm ħsarat x'imkien ieħor u allura wieħed irid jiddeċiedi liema waħda tkun l-iktar serja u urġenti, anke mil-lat ta` kemm ikunu qed jintlaqtu l-konsumaturi.

(Interruzzjonijiet) Jekk l-Onor.

Membru jagħtini aktar informazzjoni tal- każ li semma', inkun nista` nitlob rapport biex ikolli spjegazzjoni għaliex ġara hekk u jekk jinstab li kien hemm xi nuqqas ta` xi ħaddiem jew ta` xi ħaddieħor, jittieħdu l-passi meħtieġa.

Pero` ċertament li l-ħsara tissewwa fil-ħin u mill-aktar fis possibbli sabiex ma jkunx hemm ħela ta` ilma u fl-istess ħin is-servizz jingħata lill- konsumatur kif suppost, huwa l-iskop kollu tad-diviżjoni li tieħu ħsieb il- ħsarat fil-korporazzjoni għas-servizz ta` l-ilma.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Sur President, jiena m'għandi l-ebda diffikulta` lill-Ministru ngħidlu fejn seħħ il-każ li semmejt, imma l-iskop tiegħi m'huwiex li nagħmel enfasi fuq dan il-każ partikolari.

Fil-verita' kollha, fl-istess żmien wasluli lmenti oħrajn ta` dewmien fuq ħsarat ta` dan it- tip.

Jiena qajjimt dan il-punt biex jekk forsi hemm xi nuqqas ta` nies jew xi problemi amministrattivi, wieħed jara x'jista` jsir b'aktar ħeffa meta jkun hemm ilmenti bħal dawn.

Issa għal dak li qal il-Ministru li d-WSC m'għandhiex informazzjoni dwar il- kwalita` ta` l-ilma li jittella` mill-boreholes, dan ifisser li m'hijiex responsabbilta` tal-korporazzjoni li tagħmel testijiet fuq l-ilma li jittella`?

Hemm xi ħadd ieħor responsabbli li jagħmel dan jew forsi testijiet bħal dawn ma jsirux?

Barra minn hekk, jista` il-Ministru jgħidli wkoll x'passi tieħu l- korporazzjoni meta b'xi mod issir taf li hemm xi boreholes illegali?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jien ngħid li ħażin li wieħed jiġġeneralizza u għalhekk li tlabt l-informazzjoni fuq il-każ li semma' l-Onor.

Abela għax jekk ikolli lment, inkun f'pożizzjoni li nsegwi dak il-każ partikolari.

Jien nemmen li huwa ferm iktar għaqli li wieħed jara każ każ u jitlob rapport biex ikun jaf x'ġara, Sur President.

Rigward il-kwalita` ta` l-ilma, safejn naf jiena m'hemmx informazzjoni fuq il-boreholes kollha.

Issib xi informazzjoni kultant meta xi ħadd ikun staqsa dwar x'tip ta` ilma li qed jittella` minn taħt l-art u dwar is- salinita`.

Huwa fatt ukoll li dawn l-aħħar sentejn, kważi tlieta, kienu kklassifikati bħala snin ta` nixfa u f'ċerti boreholes qrib il-kosta hemm it-tendenza li l-kwalita` tiddeterjora iktar.

Fl-istess ħin hemm it- tendenza li l-borehole titħaffer aktar 'il isfel jekk dak li jkun ma jirnexxilux itella' ilma biżżejjed.

Fuq l-aħħar punti tad-domanda dwar x'passi tieħu l-korporazzjoni meta ssib boreholes illegali, nista` ngħid li l-korporazzjoni ħadet passi kull meta sabet li hemm boreholes li saru bla permess.

Illum hija l-awtorita` għar- riżorsi li ġiet inkarigata minn dan il-qasam, u din saret proprju biex ikun hemm separazzjoni bejn min qed jipprovdi s-servizz - u allura involut ukoll biex itella` l-ilma għall-produzzjoni - u min jirregola dan ir-riżors.

Bil-mod il-mod, l-awtorita` qed tarma ruħha biex tkun tista` ssegwi dan is- settur b'iktar reqqa, pero` naħseb li dan li għamilna s'issa kien pass għaqli għax din is-separazzjoni twassal biex wieħed ikun jista` jirregola l- affarijiet ferm aħjar milli qatt għamilna fil-passat.

PPP - ĠONNA PUBBLIĊI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Prim Ministru: Jista' il-Prim Ministru jqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra lista tal-ġonna pubbliċi li se jaqgħu taħt ir-responsabbilta` tal-konsorzju il-ġdid taħt il-public private partnership?

Kemm huwa minnu li l-konsorzju se jingħata somma ta' bejn Lm0.25 miljun u Lm0.5?

Għalfejn se jingħataw dawn il-flus?

X'kondizzjonijiet se jkunu marbuta mal-proprjeta' tal-poplu li se tgħaddi lil dan il-konsorzju?

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Aġent Prim Ministru): Qiegħed inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra lista ta' ġonna pubbliċi u siti oħra li llum huma responsabbilta` ta' l-urban and rural landscaping section u li qegħdin jiġu kkonsidrati fl- ambitu tal-proġett ta' public private partnership.

Din il-lista ħarget f'Ottubru 2001 bħala appendiċi tad-dokument expression of interest imqassam lil dawk interessati fil-progett.

Ma nħossx li tkun etika li nagħti l-informazzjoni dwar arranġamenti finanzjarji meta n-negozjati għadhom għaddejjin.

WSC – ĠIBJUNI

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid għaliex il-gvern ħalla l-ġibjuni ta' l-ilma daqstant abbandunati matul dawn l-aħħar erba` snin?

Kemm hija l-ħażna ta' l-ilma li jieħdu dawn il-ġibjuni?

Kemm hija n- nefqa meħtieġa sabiex dawn jiġu rriabilitati?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Kif għedt fit-tweġiba għall-mistoqsija 34822, il- kondizzjoni tal-ġibjuni li jintużaw għall-ilma tat-tisqija jew għal użu sekondarju tvarja minn wieħed għall-ieħor.

Għaldaqstant mhux faċli li wieħed jikkwantifika n-nefqa meħtieġa biex issir il-manutenzjoni ta' dawn il-ġibjuni, u dan ukoll meta wieħed iqis li ġibjun ta' l-ilma dejjem ikollu bżonn ta' manutenzjoni.

UE – IMPATT FUQ IT-TURIŻMU

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru għat-Turiżmu: Peress li r-rapport ta' l-NPAA li tpoġġa fuq il- Mejda tal-Kamra jikkonferma li bis-sħubija ta' Malta fl-UE jogħlew il- prezzijiet ta' l-ikel u tal-materja prima, jista' il-Ministru jgħid kif dan se jaffettwa l-industrija tat-turiżmu?

Mill-istudji li għamel il-gvern, jista' jgħid kemm se jogħla l-food bill għall-industrija tat-turiżmu wara li b'effett tas-sħubija pajjiżna jkollu jġorr il-piżijiet tat-TARIC, ta' l- ispecial safeguards for agriculture produce, tat-tariff quotas u tal-GATT licence u anke jitlef il-benefiċċji tas-sussidji tal-biedja kemm esterni u kemm interni ta' l-UE stess?

ONOR.

MICHAEL REFALO (Ministru għat-Turiżmu): Biex inkun nista' inwieġeb għall-mistoqsija b'mod korrett, nitlob lill-Onor.

Membru jiċċita b'eżatezza s-silta jew siltiet mill-NPAA li fuqhom hija mibnija l-mistoqsija tiegħu.

UE – GĦOLI TAL-ĦAJJA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Aġent Prim Ministru: Peress illi r-rapport ta' l-NPAA li tpoġġa fuq il- Mejda tal-Kamra fl-aħħar seduta qabel il-vaganzi tas-sajf jikkonferma li s- sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea se ġġib żieda fil-prezzijiet ta' l-ikel - kif fil-fatt qed jiġri fil-każ tal-ħobż tal-Malti - jista' l-Aġent Prim Ministru jgħid xi studji għamel il-gvern dwar l-impatt ta' dan l-għoli tal- ħajja fuq il-pensjonanti u fuq familji bi dħul żgħir jew medju?

Kemm fil- fatt huwa mistenni li se tkun iż-żieda fil-pensjonijiet u fil-pagi tal- ħaddiema sabiex tagħmel tajjeb għaż-żieda tal-prezzijiet fuq prodotti ta' l- ikel li ġġib is-sħubija ta' Malta fl-UE?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-premessa tal-mistoqsija magħmula mill-Onor.

Interpellant hija totalment żbaljata.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela, domanda supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Jista` l-Aġent Prim Ministru jgħid jekk il-gvern għamilx xi studji interni dwar jekk il-prezzijiet ta' l-ikel hux se jiżdiedu bis-sħubija ta` Malta fl-Unjoni?

MR SPEAKER: L-Aġent Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Jiena naħseb li l-Onor.

Membru jaf li waħda mill- miżuri li dan il-gvern qiegħed jieħu hija t-tneħħija tal-levies u l-impatt ta` dan huwa ovvju għal kulħadd.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela.

ONOR.

CARMELO ABELA: Pero` nafu wkoll li fl-eventwalita` ta` sħubija sħiħa, pajjiżna jkollu jħallas lill-Unjoni tip ta` levies oħrajn fuq prodotti li aħna ma nipproduċux u jkollna nixtru bi prezz internazzjonali minn pajjiżi li m'humiex fl-Unjoni.

MR SPEAKER: L-Aġent Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: L-ewwelnett ma tistax ssir distinzjoni bejn sħubija sħiħa u xi sħubija oħra għax jew imsieħeb jew m'intix.

Il-kelma "sħiħa" hija assolutament żejda għax jiena ma naf b'ebda sħubija oħra li m'hijiex sħiħa.

Jekk taf b'xi oħra nistiednek tgħidli!

Issa l-punt li qajjimt int huwa wieħed mis-suġġetti tan-negozjati li l- Gvern Malti qed ikollu ma` l-Unjoni u meta jasal il-mument, il-gvern jinforma lil din il-Kamra u lill-pubbliku inġenerali dwar ir-riżultati li jkunu nkisbu fin-negozjati.

SKOLA SAJF – ATTENDENZA

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Noel Farrugia) staqsa lill- Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid kemm kienet l- attendenza tat-tfal li attendew l-iskola sajf matul dan is-sajf?

ONOR.

JOSEF BONNICI (f'isem il-Ministru ta` l-Edukazzjoni): Qiegħed inpoġġi l-informazzjoni mitluba fuq il-Mejda tal-Kamra.

GĦARGHUR – KUMPENS GĦAT-TEĦID TA' BIĊĊA ART

L-ONOR.

CARMELO ABELA (f'isem l-Onor.

Anġlu Farrugia) staqsa lill- Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid meta l-persuna li dettalji dwarha qed jintbagħtu separatament, se tiġi kkumpensata wara li tteħditilha art mir-roads department liema art tinsab bejn Main Street u Triq Fra Duminku Mifsud, Għargħur - ref.

284/02 RD - u meta s-sidien tal- plots li jmissu magħha fuq kull naħa diġa` tħallsu?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern u l-Ambjent): Ninsab informat li minn stħarriġ li sar mir-records tad-dipartiment ta` l-artijiet, jirriżulta li ma saret l-ebda talba għall-esproprju mir-roads department għall-art indikata li tinsab bejn Main Street u Triq Fra Duminku Mifsud, u għalhekk il-persuna li dettalji tagħha ntbagħtu separatament ma tistax tiġi kkumpensata.

MR SPEAKER: L-Onor.

Dolores Cristina, domanda supplimentari.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Sur President, nixiteq nirriferi għall-plots ġewwa Pembroke li ngħataw fi żmien ieħor għall-żvilupp pero` baqgħu sal-lum ma nbnewx.

Dawn qegħdin f'areas residenzjali u qegħdin joħolqu inkonvenjent għal min diġa` joqgħod hemm għax huma żdingati għall-aħħar.

Jista` il- Ministru jgħid għaliex għaddew dawn is-snin kollha u minkejja li dawn il- plots ingħataw għal żvilupp residenzjali, baqgħu ma ġewx żviluppati?

Jista` jgħid ukoll jekk hux qed jittieħdu passi mas-sidien preżenti biex jiżviluppawhom, kif attwalment kellhom jagħmlu meta ngħataw dawn il-plots?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Se nirrispondi su due piedi għax safejn naf dawn m'humiex plots tal-lands imma huma plots ta` l-awtorita` tad-djar - ġeneralment hija l-awtorita` tad-djar li tagħti plots b'direct allocation fuq sistema ta` punti – u allura wieħed irid jara x'jgħidu l-kuntratti li saru bejn l-awtorita` tad-djar u s-sidien ta` dawn il-plots.

Pero` ladarba qegħdin fuq dan is-suġġett, irrid ngħid li riċentement dan il- parlament għadda liġi li biha se jkun jista' jsolvi l-problema ta` dawk il- persuni li jkunu ħadu plot u bnewha, pero` fejn qatt ma sar it-trasferiment tal-proprjeta` u kollox baqa' fuq konvenju minħabba li l-gvern għadu ma rranġax mas-sidien ta` l-art esproprjata li fuqha jkun inbena l-housing estate jew tkun inbniet il-home ownership scheme.

B'din il-liġi, il-gvern issa se jibda jħallas lil dawn is-sidien billi jsir proprjetarju mill-ewwel u jpoġġi l-flus f'kont bankarju, imbagħad ikun jista` jittrasferixxi l-proprjeta` lill-inkwilini jew lil dawk il-persuni li jkunu bnew il-plots għax għandna sitwazzjoni fejn persuni bnew dar li għadha m'hijiex tagħhom.

Għalhekk qed nisperaw li nkunu nistgħu nsolvu din il-problema li issa ilha teżisti għal żmien twil.

MR SPEAKER: L-Onor.

Abela, domanda supplimentari.

ONOR.

CARMELO ABELA: Jista` il-Ministru jgħid x'policy juża d-dipartiment jew id-direttorat tat-toroq vis-á-vis toroq ġodda li għad iridu jinfetħu li pero` ikun hemm xi ostaklu li jkun qed iżomm milli tali toroq jinfetħu, minħabba li jew ikun hemm xi ħajt antik jew għax ikun hemm xi għalqa li tkun għadha ma tteħditx?

Li rrid ngħid jien huwa li jkollok triq li qed isir xogħol fuqha – u għandi każ partikolari f'moħħi – pero` m'hemmx aċċess għal triq oħra meta suppost li jkun hemm aċċess.

F'każ bħal dan x'policy juża d-direttorat tat-toroq jew id-dipartiment ta` l-artijiet?

Veru li din hija kwestjoni ta` toroq pero` jista` jkun li d-dipartiment ta` l-artijiet jidħol fi kwestjoni bħal din ukoll, Sur President.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Id-dipartiment ta` l-artijiet jidħol fil-kwestjoni meta d-dipartiment tat-toroq ma jkunx jista` jsolvi l-problema hu amikevolment u allura jkollna nużaw il-liġi ta` l-esproprjazzjoni.

Bħala regola, il-gvern ma jesproprjax toroq imma jħalli lis-sidien tal-plots jixtru nofs it-triq biex jifformawha u dan bħala kondizzjoni tal-permess.

Fl-antik hekk kien isir, imma mbagħad beda jiġri li bdew jibnu xorta waħda u mbagħad jakkwistawha wara.

Ikun hemm ċerti każi fejn ikollu jintervjeni l-gvern, u dan għax ikun diffiċli li wieħed jiġbor il-flus għax meta s-sid tal-plot ma jkunx ukoll is-sid ta` nofs it-triq, trid takkwista nofs it-triq u jekk min għandu nofs it-triq ma jbegħlekx dak in-nofs, ikollu jindaħal il-gvern.

Il-gvern jindaħal u jesproprja pero` jiġbor il-flus mingħand is-sidien tal-plots li qed jifformaw dik it-triq partikolari.

Pero` f'ċerti każi, il-gvern jaqbad u jesproprja permezz tar-roads department, li biex jipprova jħaffef il- proċess kemm tal-ftuħ tat-toroq kif ukoll tal-ħlas lis-sidien, ma jdaħħalx lil-lands fl-istadju inizjali.

Biex kemm jista` jkun jaslu fi prezz, ir- roads department iħallas u jakkwista l-proprjeta` ta` dik it-triq, ħalli dik it-triq tkun tista` tinfetaħ.

Meta dan ma jirnexxix allura jintervjeni l-lands, jagħmel l-esproprjazzjoni u mbagħad isir il-ħlas skond il-liġi ta` l-akkwist tal-proprjeta`.

Din ma nafhiex direttament għax jiena m'iniex responsabbli għar-roads, imma naf x'jiġri meta r-roads department ma jkunx jista` jasal fi ftehim amikevoli mas-sid ta` l-art li tkun trid tiġi esproprjata biex tiġi fformata t-triq.

MR SPEAKER: L-Onor.

Leo Brincat, domanda supplimentari.

ONOR.

LEO BRINCAT: Sur President, nirriferi lill-Ministru għall- mistoqsija parlamentari li għamiltlu aktar kmieni din il-ġimgħa dwar Triq il-Qratas ġewwa s-Swieqi u ninformah li meta r-residenti għamlu indaġni, tar-roads department qalulhom li kienu qed jistennew li ssir l- expropriation min-naħa tad-dipartiment ta` l-artijiet.

Biss mit-tweġiba li l-Ministru tani għall-mistoqsija li għamiltlu, jirriżulta li m'hemm l-ebda proċeduri għaddejjin biex jinbeda l-proċess ta' esproprjazzjoni ta` din it- triq.

Veru li m'hijiex xi triq kbira u m'hemmx ħafna residenti, imma ovvjament l- iżvilupp tat-triq min-naħa tar-roads department ma jistax isir għar-raġuni li għadni kif semmejt.

Jista' għalhekk il-Ministru jinvestiga biex jara jekk hemmx xi ħaġa teknika li qiegħda żżomm dan il-proċess milli jieħu l- kors tiegħu?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, inwiegħed lill-Onor. interpellant li ninvestiga dan il-każ għalkemm jista` jkun li għandhom raġun iż-żewġ dipartimenti, fis-sens li veru li d-dipartiment ta' l-artijiet irid joħroġ l-esporprjazzjoni pero' wara talba mir-roads department u wara li jgħaddu l- flus lid-dipartiment ta` l-artijiet sabiex isir l-esproprju.

Dan qed isir għax qabel l-1993 kienu jsiru expropriations sew taħt amministrazzjoni Laburista u sew taħt amministrazzjoni Nazzjonalista, mingħajr ma jgħaddu l- flus tad-dipartiment ta` l-artijiet biex jitħallsu s-sidien u mbagħad il- problemi jakkumulaw b'mod li bħalissa għandna miljuni ta` liri x'nagħtu lin- nies li ttiħdulhom l-artijiet żmien ilu.

Fl-1993 il-gvern kien ħa inizjattiva, li issa qegħdin nagħmluha b'liġi, li malli ssir t-talba ma toħroġx expropriation order jekk id-dipartiment - jista` jkun tar-roads, tal-public works jew ta` l-arkeoloġija – ma jpoġġix mad-dipartiment ta` l-artijiet somma ta` flus li jidhirlu li għandha titħallas lis-sidien, li dik is-somma ma tidħolx fil-fond konsolidat imma titpoġġa f'below the line account ħalli għallinqas jkollna biex inħallsu għall-expropriations li saru f'dawn l-aħħar disa` snin.

Jiġifieri l- problema kbira qiegħda fuq dawk l-expropriations li saru qabel l-1993 għax għal dawn jkollna niddependu fuq il-flus li l-parlament jivvota fil-budget li għalkemm żdiedu, m'humiex spettakolari.

Jista` ikun li din hija l-problema fil-każ li semma l-Onor.

Brincat, pero` nwiegħdu li naraha għax jekk saret it-talba u m'għaddewx il-flus, naraw jistgħux jgħaddu l-flus mir-roads department u allura mbagħad l- expropriation toħroġ minnufih.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cristina.

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Sur President, jiena naf b'każ fejn nies li xtraw dar kienu ġew mwiegħda li t-triq issir mill-istess żviluppaturi.

Issa llum dawn għandhom problema u t-talba hi li l-art tiġi esproprjata ħalli mbagħad issir mill-gvern.

Jista`il-Ministru jgħid x'inhi l-prassi f'każi bħal dawn?

MR SPEAKER: il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, il-prassi hi li l-gvern kemm jista` jkun ma joħroġ xejn bħala flus - u wieħed jifhem għaliex - biex jiġu fformati toroq għal dawn ir-residenzi privati.

Ir-regola hija li biex inti jkollok il-permess għar-residenza privata, trid tobbliga ruħek li takkwista nofs it-triq.

Issa f'ċerti każi ma jkunx hemm problema għax in-nofs tat-triq tkun ta' sid il-plot, imma meta ma tkunx ta' sid il-plot, trid tipprova tasal fi ftehim ma' sid dik l-art - li jista` jkun diffiċli għax ikun jaf li għandu bżonnha u allura jgħolli ħafna l-prezz - u jekk jagħti sodisfazzjon lid-dipartiment ta` l-artijiet li pprova u ma rnexxilux jakkwista nofs it-triq, allura toħroġ l-expropriation for the benefit of third parties.

Din hija xi ħaġa li l-liġi espressament issemmiha għax tantiċipa din is-sitwazzjoni.

Hawn qed nużaw poter li l-liġi tagħti lill-gvern pero` għall-benefiċċju privat għax se tinfetaħ triq pubblika imma fl-aħħar mill-aħħar biex tadempixxi obbligu xi persuna privata.

F'dak il-każ allura, id-dipartiment ta` l-artijiet jistma dik l-art skond ir-regola tal-liġi u skond il-prattika tad-dipartiment ta` l-artijiet, jiġbor dawk il-flus mingħand sid il-plot u jgħaddihom lil sid l-art fejn se tiġi fformata t-triq, u jekk dan ta` l-aħħar jikkontesta l-ammont quddiem il-bord ta` l-artijiet u jekk il-bord jaqtagħha li jrid jingħata iktar kumpens is-sid tal-plot ikun obbligat li jżid il-kumpens li jkun ħallas lill-gvern.

Pero` il-gvern ma jidħolx f'arranġamenti privati bħalma semmiet l-Onor.

Cristina.

F'każ bħal dak, min ikun xtara dar ikun jista` jfittex lill-iżviluppatur jekk jidħol f'xi spejjeż biex jakkwista nofs it-triq.

Jiġifieri jekk jiena nkun għamilt kuntratt u l-iżviluppatur ikun obbliga ruħu li jakkwista nofs it-triq, u minħabba li l-iżviluppatur ma wettaqx l-obbigu kelli noħroġ il- flus biex il-gvern jesproprja dik il-parti tat-triq, allura jkolli azzjoni ta` rivalsa - biex nuża kelma teknika ta` l-avukati - kontra l-iżviluppatur li jkun begħli d-dar.

MR SPEAKER: L-Onor.

Mario Galea, domanda supplimentari.

ONOR.

MARIO GALEA: Jista` il-Ministru ġentilment jgħidli fiex waslet l- iskema li kien ħareġ il-gvern biex bdiewa li kienu qed jaħdmu art li fuqha ma kellhomx titlu, jingħataw it-titlu?

Jidhirli li b'risposta għal mistoqsija preċedenti, il-Ministru kien qalli li għal dak li jirrigwarda l- bdiewa tan-naħat tagħna, jiġifieri taż-Żejtun, Ħaż-Żabbar u Wied il-Għajn, dawn kellhom jiġu deċiżi sa nofs is-sajf.

Jista` il-Ministru jgħid fiex waslu dawn il-każi?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, l-iskema li semma l-Onor.

Galea hija skema li applikaw għaliha 10,000 ruħ - tista` taħseb x'uġigħ ta` ras ħolqot lid-dipartiment ta` l-artijiet! - u d-dewmien huwa dovut għall-fatt li mill- ipproċessar ta` dawn l-applikazzjonijiet instabu ħafna nies li applikaw kif suppost japplikaw u huma applikazzjonijiet ġenwini, pero` nstab ukoll li kien hemm applikazzjonijiet oħrajn li ma kenux daqshekk ġenwini li jekk jiġu milqugħa nkunu qed niksru l-liġi.

Għax dan il-parlament għal skop agrikolu biss jippermetti li nagħtu qbiela mingħajr tender fuq artijiet, Sur President.

Inżid ngħid li s'issa ntgħażlu postijiet fejn m'hemmx ħafna applikazzjonijiet, partikolarment in-naħa tas-south, u jien informat li dalwaqt jibdew isiru l-ewwel kuntratti għax mhux fair li minħabba li hemm problemi f'oħrajn, f'dawk fejn m'hemmx problemi ma jibdewx isiru l- kuntratti.

MR SPEAKER: L-Onor.

Silvio Parnis, domanda supplimentari.

ONOR.

SILVIO PARNIS: Peress li f'Raħal Ġdid ħafna mill-impjegati tal-ħabs qed jipparkjaw f'zoni li m'humiex provduti lilhom b'dannu għar-residenti ta` Triq il-Belt Valletta, jista` il-Ministru jieħu azzjoni biex dan ma jibqax isir?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Sur President, minħabba ż-żieda fil-popolazzjoni tal- ħabs ġed jiġri li qed jiżdied it-traffiku u l-ipparkjar tal-karozzi tan- nies li jmorru jżuru l-ħabsin, kif għandhom dover u dritt li jagħmlu.

Bil-proġett il-ġdid konna kabbarna l-ispazju tal-parking pero` dan donnu għadu m'huwiex biżżejjed.

Issa wieħed jara x'jista` jagħmel aktar milli għamilna s'issa bex forsi insolvu din il-problema.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta` Karti?

Stqarrijiet ministerjali?

Mozzjonijiet.

DIBATTITU DWAR L-INTERVISTA TA' L-OMBUDSMAN, IR-REAZZJONI TAL-GVERN DWARHA U L-UFFIĊĊJU TA' L-OMBUDSMAN (KONT.)

MR SPEAKER: Navża lill-Kamra li għan-naħa tal-gvern fadal 49 minuta, filwaqt li għan-naħa ta' l-oppożizzjoni fadal 101 minuta.

L-Onor.

Helena Dalli hija in possession, s'issa ħadet 10 minuti.

ONOR.

HELENA DALLI: Mr Speaker, fis-seduta ta' dalgħodu kont qiegħda ngħid li kellu jkun ġurnalista li rnexxielu jiġbed l-attenzjoni tal-gvern għall-irregolaritajiet, il-ħniżrijiet u d-diskriminazzjoni li huma preżenti fl-awtoritajiet, u li aħna l-membri ta' l-oppożizzjoni ilna s-snin insemmu.

Minkejja l-insistenza kollha tagħna, dan il-gvern qatt ma ta widen għal dak li konna ngħidu.

Kien dejjem mehdi jgħid li l-ħsieb tagħna huwa biss biex nagħmlu kritika distruttiva, meta fil-fatt aħna dejjem konna oppożizzjoni kostruttiva għax ninsabu viċin tal-poplu u dejjem ħdimna għall-ġid ta' dan in-nazzjon.

Il-gvern kien ilu jinjora l-ħafna rapporti ta' l-ombudsman, u issa tkellem għax l-ombudsman iddeċieda li jagħti din il-famuża intervista li grazzi għaliha, illum qegħdin nitfgħu l-attenzjoni fuq din l-istituzzjoni tant importanti għall-pajjiż.

B'hekk, min qiegħed jismagħna u min jaqra r- rapporti tas-seduta parlamentari qiegħed jifhem aħjar dak li qiegħed jiġri f'dan il-pajjiż, u qiegħed jikkonferma li dak li ilha snin twal tgħid l- oppożizzjoni huwa r-realta` li qegħdin jgħixu fiha ħafna nies.

Fis-seduta ta' dalgħodu, l-Onor.

Tonio Borg qal li l-gvern irreaġixxa għal din l-intervista għaliex huwa gvern ħaj.

Gvern ħaj għax kellha tinġibidlu l- attenzjoni minn ġurnalista li ħass li għandu jintervista lill-ombudsman?

Il- gvern Nazzjonalista kien ikun verament gvern ħaj kieku rreaġixxa għar- rapporti u għall-kritika ta' l-ombudsman u kieku pprova jsewwi l-ħsara li qiegħed jaċċenna għaliha l-ombudsman.

Gvern ħaj m'huwiex dak il-gvern li tul is-snin kollha li ilha mwaqqfa l-istituzzjoni ta' l-ombudsman, qatt ma ta kas tar-rapporti li din kienet tagħmel, imbagħad għax ingħatat intervista fuq gazzetta lokali, iddeċieda li jirreaġixxi.

Il-membri tal- partit Nazzjonalista qegħdin jgħidu li huma rreaġixxew għal din l- intervista mhux għax jinsabu rrabjati għal dak li ntqal pubblikament, imma għaliex huma gvern ħaj.

Hekk ikun gvern ħaj, l-ewwel jimsaħ saqajh fir- rapporti, imbagħad għax ingħatat intervista, jirreaġixxi bil-mod li bih irreaġixxa l-gvern preżenti?

Mr Speaker, il-Prim Ministru ħa għalih għax l-ombudsman, fl-intervista uża t-terminu "ħbieb tal-ħbieb", u qal li l-ombudsman qiegħed ikun politiku għax dan it-terminu jiġi użat mill-oppożizzjoni Laburista.

Qal li din hija konferma li dan l-ombudsman huwa partiġġjan.

Allura l-Prim Ministru ma jafx li "ħbieb tal-ħbieb" huma suġġett soċjoloġiku li ilna s-snin nisimgħu dwaru?

Jien nixtieq li kieku nista' ngħid li dan ivvintajnih aħna l-partit Laburista, imma ma nistax ngħid hekk għax dan m'huwiex kunċett oriġinat minna.

Insemmi lil Jeremy Boswain, studjuż li għex għal ħafna żmien hawn Malta, u li wieħed mill-kotba li kiteb huwa proprju studju dwar dan il- kunċett ta' friends of friends.

Il-Prim Ministru mingħalih li għamel xi skoperta kbira għax qal li t- terminu "ħbieb tal-ħbieb", li għamel aċċenn għalih l-ombudsman, huwa l- istess terminu li jintuża mill-oppożizzjoni Laburista.

Ma jafx il-Prim Ministru li dan il-kunċett intuża minn ħafna nies qabel ma bdejna nużawh aħna, fosthom Ċensu Tabone meta kien ministru?

Allura dan ifisser li Dr. Tabone huwa Laburista?

Dr. Tabone m'ilux mijiet ta' snin li nqata' mix-xena politika, m'huwiex xi back-bencher, iżda fil-bijografija tiegħu, miktuba minn Henry Frendo, dan qal:

"The leadership could risk becoming a regime or a dynasty in a second- class democracy.

Giving a party a carte blanche would tempt it to operate like a mafia.".

Iva, Dr. Ċensu Tabone qal li meta d-duration ta' leadership tkun ta' iktar minn 10 snin, il-gvern jispiċċa biex isir mafja.

Il-kunċetti ta' mafja u ħbieb tal-ħbieb huma kollha realtajiet.

Allura b'liema loġika l-Prim Ministru wasal għall-konklużjoni li għax l-ombudsman uża din it- terminoloġija, ifisser li s-Sur Sammut huwa Laburist u partiġġjan?

Issa qiegħda nuri lill-Onor.

Fenech Adami, billi kkwotajt lil soċjologu internazzjonali u lil Dr. Ċensu Tabone, li t-tnejn użaw din it- terminoloġija, tant li dan ta' l-aħħar mar pass 'il quddiem u kkwalifika t- terminu "ħbieb tal-ħbieb" bħala "mafja", li dan il-kunċett m'huwiex partiġġjan imma huwa r-realta` ta' pajjiżna.

Jekk il-Prim Ministru se jibqa' jgħid li għax l-ombudsman uża din it-terminoloġija, ifisser li huwa partiġġjan, jien inħalli f'idejn min qiegħed jismagħna biex jiddeċiedi dwar min għandu raġun.

Meta nisma' lill-Prim Ministru jargumenta b'dan il-mod, nirrealizza kemm m'għandux argumenti x'jagħmel, għax il-fatt li uża l-ħin allokat lili biex jasal għal konklużjonijiet bla sens u patetiċi ma jfisser xejn għajr li m'għandux argumenti xi jressaq.

Meta aħna nirriferu għal dan il-kunċett tal-ħbieb tal-ħbieb, il-Prim Ministru jieħu għalih, u allura jien nixtieq nistaqsih kif per eżempju l-Kabinett jiddeċiedi li persuna li ġiet aggredita serjament għandha tingħata kumpens ta' Lm30,000, filwaqt li persuna oħra għandha tingħata tliet maħfriet għax għandha kwalitajiet tajbin u kwalitajiet inqas tajbin?

U x'inhuma dawn il-kwalitajiet inqas tajbin?

Jaf il-Prim Ministru kemm din il-persuna ġabet tbatija lil ħaddieħor b'dawn il-kwalitajiet inqas tajbin?

U billi din il-persuna ingħatat tliet maħfriet, aħna tgħallimna xi ħaġa, fhimna xi ħaġa, qrobna lejn xi forma ta' verita`?

Jekk il-Prim Ministru jrid jikkonvinċina li f'dan il-pajjiż ma naħdmux bil- ħbieb tal-ħbieb, jirrispondi dawn il-mistoqsijiet.

Kieku b'dawn it-tliet maħfriet ħadna xi ħaġa, kieku permezz tagħhom wasalna biex insolvu xi każ, forsi wieħed jasal biex jiġġustifikahom, imma la ma nbidel xejn, allura bilfors wieħed jikkonkludi li dawn ingħataw minħabba l-ħbieb tal-ħbieb, għax kieku din il-persuna kienet ħaddieħor, żgur li ma kinetx tgħaddiha daqshekk lixxa.

Jien naħseb li l-Prim Ministru jinsab għaddej minn stress qawwi, għax ċerti affarijiet li qiegħed jgħid....

Per eżempju f'intervista li ta, semma' lil Francis Fukuyama, li kiteb il-ktieb li jġib l-isem ta' "The disruption of society", fejn fih qal li d-dinja tinsab miexja minn komunita` għal soċjeta`.

Allura l-Prim Ministru jinsab moħħu mistrieħ li huwa għalhekk li aħna qegħdin nitilfu l-valuri.

Fir-rigward ta' ċerti valuri, huwa l- kompitu tal-gvern li jara li jsostnihom u jipprovdi l-makkinarju neċessarju biex dawn jissaħħu.

F'dik l-istess intervista, il-Prim Ministru kkwota dawk il-partijiet fejn Fukuyama jenfasizza fuq l-importanza li aħna nibnu l-istituzzjonijiet, ir- regoli u l-liġijiet neċessarji biex nilqgħu għal din id-disruption of society, u mhux naċċettawha.

Iżda aħna għażilna li nagħmlu bil-maqlub u minflok insaħħuhom, lil dawn l-istituzzjonijiet qegħdin indgħajjfuhom.

Allura kif jista' l-Prim Ministru jserraħ moħħu għax ninsabu mexjin minn komunita` għal soċjeta`?

Jista' jgħidli x'fiduċja wieħed jista' jkollu fl- istituzzjoni tal-qorti, meta jara din il-laxkezza kollha?

U l-istorja komplejna għaddejjin biha sa dan is-sajf stess.

Ma waqafniex sa Queiroz, wieħed mill-ikbar traffikanti tad-drogi fid-dinja, li nqabad hawnhekk, weħel sentenza ta' ħabs u wara ftit intbagħat lura lejn pajjiżu.

F'dan is- sajf rajna x'inhuma kapaċi jixtru l-flus tad-drogi, imma jekk l-eżempju ħażin qiegħed jingħata minn fuq, ma jista' jsir xejn.

Il-pulizija jinsabu ddisprati għax filwaqt li jegħrqu l-għaraq tad-demm biex isibu prova ħalli jaqbdu lil xi ħadd, traffikant tad-drogi tal-prima klassi inħeles u ntbagħat lura lejn pajjiżu b'daqqa ta' pinna tal-gvern.

Fukuyama, fil-ktieb tiegħu qal li biex is-soċjeta` ma tibqax tiġi disrupted, hemm bżonn li jissaħħu l-istituzzjonijiet, iżda aħna qegħdin nagħmlu bil-maqlub, minflok insaħħuhom qegħdin indgħajjfuhom, għax minkejja li qbadna traffikant kbir tad-drogi, wara ftit bgħatnih jixxemmex fil- Brażil, u fir-rigward ta' l-ombudsman, minflok analizzajna bis-serjeta` r- rapporti li dan għamel, attakkajnih qatta' bla ħabel.

Dan il-gvern hekk iħobb jimxi, l-ewwel jinjora r-rapporti kollha, jitfagħhom taħt it-tapit qishom qatt ma kienu xejn, imbagħad jekk tiġi ppubblikata xi ħaġa high profile fil-gazzetta tal-Ħadd, jibda joqmos!

Allura jien ngħid kif jista' jkollna fiduċja fil-qrati meta r-riħa tinten ta' korruzzjoni tinsab ġejja minn fuq nett?

Kif jista' jkollna moħħna mistrieħ li persuna li wettqet att kriminali fuqna jew fuq uliedna, se tieħu dak li ħaqqha?

Kif jista' jkollna fiduċja meta traffikant ieħor tad- droga, minkejja li kien qiegħed jiġu mgħasses one-on-one fl-isptar, irnexxielu jaħrab?

Min qiegħed ikissirhom lill-istituzzjonijiet?

GĦaliex niġu hawnhekk ngħidu li nistgħu nserrħu moħħna li dan it-tgerfix li jinsab għaddej ġej kollu mill-fatt li issa m'għadniex komunita` imma sirna soċjeta`?

Huwa veru li s-soċjeta` tagħna saret iktar kumplessa, u fil-fatt huwa minħabba f'hekk li hemm bżonn insaħħu lill-istituzzjonijiet li jirregolaw lil din l-istess soċjeta`, fosthom l-istituzzjoni ta' l- ombudsman, li hija istituzzjoni importanti ħafna biex tirregola l-mod kif naħdmu ma' xulxin.

Iżda minkejja li Fukuyama jgħid dan ukoll, il-Prim Ministru ma tax kas ta' din il-parti, u ffoka biss fuq il-fatt li issa ninsabu fil-perjodu fejn qegħdin niċċaqilqu minn komunita` għal soċjeta`, u serraħ rasu li t-taħwid u t-tgerfix li hawn ġej kollu minn dan il-fatt.

X'jiswa li l-gvern jiftaħar li f'pajjiżna hawn istituzzjoni ta' l- ombudsman, jekk imbagħad ma jagħtix kasha.

Kellu jkun ġurnalista biex qajjem dan il-furur kollu u rnexxielu jiġbed l-attenzjoni tal-gvern, li ħadha bi kbira għax l-ombudsman ta din l-intervista.

Imma kieku ma sarx hekk, m'aħniex qegħdin niddiskutu din l-issue ta' l-ombudsman f'dan il- parlament, avolja issa, bħalma jiġri dejjem, il-gvern se jipprova jmewwew lil din l-istorja.

Fis-seduta ta' dalgħodu, l-Onor.

Austin Gatt tkellem dwar il-filosofija tad- deċentralizzazzjoni tal-poter ta' l-istat, u qal li t-twaqqif ta' dawn l- istituzzjonijiet huwa xhieda ta' din id-deċentralizzazzjoni tal-poter.

Fl- opinjoni tiegħi, huwa iktar perikoluż li wieħed iwaqqaf istituzzjoni finta biex jagħti semplenza ta' demokrazija, milli ma jagħmel xejn.

Huwa aħjar li ċ-ċittadini jkunu jafu fiex qegħdin milli jitwaqqfu istituzzjonijiet u jsir ħafna diskors dwar id-demokrazija, biex il-poplu jingħata x'jifhem li taparsi qiegħed jgħix f'demokrazija, imbagħad ir-realta` tkun xort'oħra.

Iva, dan huwa iktar perikoluż milli wieħed ikun ċar u jgħid li jrid isir kif jgħid hu.

Jekk wieħed jagħmel analiżi ta' fejn qiegħed verament il- poter, malajr jinduna fejn dan jieqaf, jiġifieri l-ħafna paroli li qal l- Onor. Gatt dwar il-filosofija ta' deċentralizzazzjoni tal-poter m'hu minnu xejn.

Il-Ministru tal-Ġustizzja u Gvern Lokali, dalgħodu qal ukoll li anke t- twaqqif ta' l-awtoritajiet huwa parti minn din id-deċentralizzazzjoni tal- poter, għax permezz tagħhom, mhux se jibqa' kollox fid-dipartimenti u fil- ministeri.

Aħna għandna l-vantaġġ li naraw fejn waslu pajjiżi oħra b'din is-sistema, imma donnu li dan il-gvern, fejn jaqbillu biss isegwi x'qiegħed jiġri barra.

Jekk inħarsu lejn pajjiżi barranin nindunaw li dawn qegħdin jaraw kif se jnaqqsu lil dawn l-awtoritajiet, filwaqt li aħna ninsabu mehdijin inżiduhom.

Fil-fatt, f'"The Times" ta' Londra ta' nhar il-Ħadd li għadda deher artiklu proprju dwar il-problemi li għandha l-Ingilterra minħabba dawn l-awtoritajiet li nħolqu tul is-snin, tant li l-Public Administration Committee tal-House of Commons qiegħed jinvestigahom waħda waħda ħalli jara x'jista' jsir, għax l-Ingilterra assolutament tilfet il- kontroll ta' dawn l-awtoritajiet.

Allura aħna m'għandna nitgħallmu xejn minn din l-esperjenza?

Hawn Malta mhux talli ma jeżistix kumitat li jeżamina l-operat ta' dawn l- awtoritajiet, talli għal kull ħaġa żgħira niddeċiedu li noħolq awtorita`, minflok insaħħu lid-dipartimenti kif kien għamel gvern Laburista.

Aħna nafu li l-eħfef ħaġa hija li titwaqqaf awtorita` ġdida, iżda aħna ma ridniex nagħmlu hekk, u għal ħafna raġunijiet, fosthom li nies mid- dipartiment jingħataw pagi ħafna ogħla minn dawk li jkollhom fid- dipartiment, biex imorru jaħdmu fl-awtorita`, bl-iskuża li se jsiru iktar effiċjenti.

Imma skużi, jekk persuna kienet tajba fid-dipartiment, se tkun tajba fl-awtorita`, u jekk kienet ħażina fid-dipartiment, fl-awtorita` se tibqa' ħażina, avolja se tingħata paga iktar għolja.

Is-sigriet taċ-ċivil huwa l-mod ta' kif dan jitħaddem, għax jekk jitħaddem b'sistema tajba, se jagħti xogħol tajjeb, imma jekk jitħaddem b'nies mhux motivati, se jagħti xogħol ħażin.

Meta l-partit Laburista tela' fil-gvern, għall-ewwel darba mill-1987 'l hawn, il-ħaddiema tal-gvern intbagħtu jaħdmu fuq proġetti kapitali, għax fi żmien gvern Nazzjonalista, kollox kien isir mill-kuntratturi u t-taxpayer kien iħallas lill-kuntrattur u lill-ħaddiem tal-gvern.

L-ewwel darba li l- ħaddiema tal-gvern intbagħtu jaħdmu fuq proġetti kapitali, they rose to the occasion, għax kienu motivati.

Sfortunatament, issa erġajna lura għal dak li kien jiġri qabel.

Fis-seduta ta' dalgħodu l-ministru qal li l-awtoritajiet inħolqu biex il- poter tal-gvern jitnaqqas.

Jien ngħidu li l-poter tal-gvern ma jitnaqqasx billi fl-irjus ta' dawn l-awtoritajiet jitpoġġew l-irġiel ta' għajnejhom blu biex jagħtu jobs for the boys and girls, b'salarji fenomenali.

Din il- biċċa tax-xogħol qiegħda tkun he who pays the piper plays the tune, għax il- ħabel xorta minn Kastilja qiegħed jinġibed, jiġifieri dawn huma kollha skużi.

M'huwiex veru li l-awtoritajiet qegħdin jitwaqqfu biex inaqqsu mill-poter tal-gvern, anzi permezz tagħhom, il-poter tal-gvern żdied għax fihom qiegħed ipoġġi nies minn tiegħu, uħud minnhom li sfaċċatament, kontra kull etika, ma' l-ewwel ċans li jkollhom tarahom jiktbu fil-gazzetti kontra l-partit Laburista u jinsew li huma qegħdin hemmhekk għall-poplu kollu u li jitħallsu mit-taxxi tal-Maltin kollha.

Din hi s-serjeta` li hawn f'dan il- pajjiż!

Imbagħad jiġi l-ministru jgħid li l-gvern tiegħu qiegħed joħloq lil dawn l- awtoritajiet biex inaqqas mill-poter tiegħu!

L-ewwel li jrid jara huwa lil min ipoġġi f'dawn l-awtoritajiet!

Irid jara li min irid jagħti rigal talli għenu fl-elezzjoni, talli ħareġ kandidat!

Dan hu dak li rridu naraw!

U jekk nagħmlu lista ta' min hemm fuq nett f'dawn l-awtoritajiet, malajr nindunaw li dan li qiegħda ngħid huwa kollu minnu!

Biex il-ministru jitwemmen meta jgħid li dawn l-awtoritajiet qegħdin jinħolqu biex jitnaqqas il-poter tal-gvern, fihom irid ipoġġi nies għal x'jaf mhux għal lil min jaf.

Iktar ma l-Ministru Gatt u l-Prim Ministru jitkellmu dwar id-demokrazija, iktar naraw kemm qegħdin jagħmlu bil-maqlub, imma jibqgħu jħambqu fuq id-demokrazija biex idaħħluha f'moħħ il-poplu.

Jgħidu llum u jgħidu għada, fl-aħħar se tidħol f'moħħna u se nibdew ma natgħux kas ta' x'ikun qiegħed jiġri, se nibdew nemmnu li t-twaqqif ta' l- awtoritajiet, ta' l-ombudsman eċċ., qiegħed isir biex ikun hawn id- demokrazija.

Iva, ftit ftit qegħdin nispiċċaw biex ngħixu fil-ħolma li jridna ngħixu fiha dan il-gvern.

Fejn hi d-demokrazija?

Fl-ingaġġ tal-ħaddiema ma' l-Air Malta?

Jien nistaqsi jekk hawn xi membru min-naħa ta' l-oppożizzjoni li matul dan is- sajf ma ġiex avviċinat minn persuni li minkejja li kellhom il-kredenzjali biex jaħdmu bħala casuals ma' l-Air Malta, ma ntagħżlux għax għandhom twemmin Laburista.

Illum anke biex persuna tmur taħdem jumejn bħala extra fuq is-set ta' xi film li jkun qiegħed jinġibed f'pajjiżna, ukoll trid karta mingħand il-ministru.

U l-Ministru Gonzi u l-Onor.

Hyzler, li qegħdin hawn quddiemi, jafu tajjeb x'qiegħda ngħid!

MR SPEAKER: L-Onor.

George Hyzler on a point of order.

ONOR.

GEORGE HYZLER(Segretarju Parlamentari): Mr Speaker, l-Onor.

Dalli qiegħda tallega li dawk in-nies li jaħdmu bħala extras fil-films li jkunu qegħdin jinġibdu f'pajjiżna jkollhom bżonn karta mill-Ministru responsabbli mill-films biex ikunu jistgħu jagħmlu dan.

Jien nistieden lill-Onor.

Dalli – biex ma ngħidx nisfidaha – biex tipproduċi karta waħda li turi li jien, bħala l-persuna responsabbli minn dan is-settur, qiegħed ngħid biex xi ħadd partikolari jiġi mpjegat bħala extra.

MR SPEAKER: L-Onor.

Dalli tista' tkompli bl-intervent tagħha.

ONOR.

HELENA DALLI: Jien mhux lil ministru wieħed semmejt, iżda għedt li dawn in-nies iridu karta mingħand il-ministri.

Mhux kif għedt inti se nagħmlu, Onor. Hyzler, iżda la javviċinani xi ħadd li jkun jixtieq jaħdem bħala extra, nibagħtu għandek biex jikkonfermalek hu li ġie mitlub karta mingħand il-ministru.

MR SPEAKER: Il-Viċi Prim Ministru on a point of order.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nitlob lill-Onor.

Dalli biex tgħidli min, kif u għaliex, ħalli ninvestiga issa stess.

Pero' issa trid tgħidli dan, għax l-allegazzjoni issa qiegħda tagħmilha.

ONOR.

HELENA DALLI: Bħalissa m'għandix il-file miegħi.

La jkun f'idejja ngħidlek min huma n-nies li qaluli dan.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mela ġib il-file u għidli issa, ħalli ninvestiga.

ONOR.

HELENA DALLI: Dawn in-nies qaluli li wara li kien hemm min qagħad jeħdilhom ir-ritratti biex jara jekk humiex tajbin biex jagħmluha ta' extras jew le, imbagħad intalbu jipproduċu karta mill-ministru.

(Interruzzjonijiet)

Jien inkun fil-każin Laburista, fejn dawn in-nies jiġu biex jgħiduli b'dawn il-ħniżrijiet.

(Interruzzjonijiet)

Issa jimporta ma tkomplux teħduli mill-ħin tiegħi?

MR SPEAKER: L-Onor.

George Hyzler on a point of order.

ONOR.

GEORGE HYZLER: F'pajjiżna kien hawn sistema fejn biex persuna tibda taħdem fil-qasam tal-films, kien ikollha tirrikorri fil-każin Laburista tal-lokal u tħallas il-flus hemmhekk.

Aħna ppruvajna neqirdu lil din is-sistema.

(Interruzzjonijiet) Jien ninsab lest li nissostanzja dan appena l-Onor.

Dalli tissostanzja l-allegazzjoni li għamlet hi.

(Interuzzjonijiet)

MR SPEAKER: L-Onor.

Dalli tista' tkompli bl-intervent tagħha.

ONOR.

HELENA DALLI: Mela jien nagħmel l-istess talba li għamilli l- Ministru Gonzi, u ċioe` biex l-Onor.

Hyzler jippreżenta d-dokumenti li jixhdu dak li għadu kif qal.

(Interruzzjonijiet) Mela qegħdin wieħed b'wieħed!

Fuq kollox, xorta ma naċċettax il-fatt li jekk xi darba sar il- ħażin, għandu jerġa' jsir il-ħażin, għax two wrongs don't make a right!

(Interruzzjonijiet) Intom għandkom id-drawwa li minflok tħarsu 'l quddiem, issemmu s-snin 70 u 80, u dan tagħmluh għax m'għandkomx argumenti.

Jekk irridu verament naħdmu għall-ġid ta' dan il-pajjiż, irridu nħarsu 'l quddiem u nagħmlu l-affarijiet bis-serjeta`, mhux bil-pulċinellati.

Semmejt lill-Air Malta, u iva, lesta li nibgħathom lil dawk in-nies li qaluli li m'għandhomx ċans jiġu ngaġġati bħala ħaddiema fis-sajf għax huma Laburista.

Fuq kollox, din il-kwestjoni ta' l-Air Malta ġiet investigata saħansitra mill-ombudsman, imma mid-dehra, il-membri tal-gvern ma jitkellmux man-nies, għax kieku ma jiskantawx b'dawn l-affarijiet.

Iva, fir-rigward ta' l-Air Malta, l-ombudsman tana raġun u kkonferma li iva, biex persuna tidħol taħdem ma' din il-kumpannija trid tkun Nazzjonalista.

U issa nitolbu jinvestiga l-kwestjoni tal-films ukoll!

(Interruzzjonijiet)

Rigward l-Armata wkoll se tqumu tagħmlu point of order, Onor. Hyzler u Onor. Gonzi?

GĦidulna kif il-Brigadier ibiddel lill-goalposts biex jimpjega persuni Nazzjonalisti!

(Interruzzjonijiet)

MR SPEAKER: L-Onor.

Hyzler on a point of order.

ONOR.

GEORGE HYZLER: Qiegħed nagħmel point of order fuq stedina ta' l- Onor. Dalli.

Ħafna min-nies li kellmu lili biex jidħlu jaħdmu fl-Air Malta, u li nista' nikkonferma li huma ta' twemmin politiku Nazzjonalista, effettivament ma daħlux.

(Interruzzjonijiet) Issa ma nafx jekk humiex Nazzjonalisti, pero' ma daħlux.

ONOR.

HELENA DALLI: Mela m'intix mogħni biżżejjed.

Jiddispjaċini, mela għandek bżonn promotion!

(Interruzzjonijiet) La qiegħed tgħid hekk, allura m'humiex qegħdin jikkalkolawk!

(Interruzzjonijiet) Minbarra l- esperjenza hands-on ta' nies li kuljum jirrikorru għandna u jgħidulna li qatgħu qalbhom li għad jidħlu jaħdmu ma' l-Air Malta għax m'humiex Nazzjonalisti, għandna r-rapport li għamel l-ombudsman dwar dan il-każ.

Issa jiddeċiedi l-poplu!

Fir-rigward ta' l-Armata, l-istess, jiġu nies jgħiduli li minkejja li għandhom iktar punti minn ħaddieħor, ġew maqbuża.

L-ombudsman investiga dawn il-każi wkoll.

Dan il-gvern ma jagħtix kas tar-rapporti ta' l- oppożizzjoni.

Lanqas tar-rapporti ta' l-ombudsman ma jagħtu kas.

Kellha tkun intervista f'gazzetta tal-Ħadd li qajjmitu mir-raqda.

Imbagħad jiġi l- Ministru Tonio Borg u jgħid li rreaġixxew għax huma gvern ħaj!

Kieku kienu gvern ħaj, ilhom erba' snin jirreaġixxu!

Fejn huma l-ġid, fiduċja u direzzjoni?

U l-fiduċja wkoll ħadna minn ktieb ieħor il-Prim Ministru, għax hekk iħobb jagħmel.

Fukuyama kiteb "The Disruption of Society", li minnu l-Prim Ministru kkwota l-fatt li d-dinja tinsab miexja minn komunita` għal soċjeta`, u kiteb ukoll il-ktieb "Trust", li tfisser fiduċja.

Iva, il-Prim Ministru jaqbad it-titli tal-kotba, ibandalhom 'l hemm u 'l hawn, jagħmel kollox għad-deher u għall- konvenjenza, imbagħad meta wieħed ifittex ma jsib xejn, għax ħlief b'istituzzjonijiet, bi strutturi u b'devoluzzjoni tal-poter ma jismax.

Fejn hi d-demokrazija, jekk anke biex persuna taħdem bħala loader ma' l-Air Malta trid l-imbottatura tal-ministru?

Fejn hi d-devoluzzjoni tal-poter?

Fejn hi s-sistema ta' x'taf u mhux lil min taf?

Fid-diskors li għamel il-Prim Ministru qal li l-ombudsman m'għandux jippretendi li wara li tkellem mal-ġurnalisti, ma jkunx hemm reazzjoni min- naħa tal-gvern.

Allura kull darba li jitkellem, il-Prim Ministru dejjem ipoġġi lilu nnifsu f'kaxxa?

Meta qiegħed jgħid hekk, il-Prim Ministru qiegħed jammetti li r-reazzjoni saret għax l-ombudsman tkellem mal-media.

Lill-ombudsman dan il-gvern qiegħed jgħdlu li ir-rapporti kollha li jagħmel, in-nies li għandu miegħu biex jagħmlu dan ix-xogħol u l-paċenzja li jieħu biex janalizza l-każijiet li jidħlulu, huma kollha għalxejn.

Mela allura l-ombudsman jaqbillu jkompli jitkellem mal-ġurnalisti, għax b'hekk biss jista' jkollu reazzjoni!

L-ebda analiżi u kritika li ssir min-naħa ta' l-oppożizzjoni, kemm fi żmien il-budget kif ukoll matul is-sena kollha, ma jqanqlu lil gvern biex jagħti r-reazzjoni tiegħu.

L-uniku mod li bih dan il-gvern iċċaqlaq kien billi l- ombudsman ta intervista lil gazzetta lokali.

Dan ikkonfermah il-Prim Ministru stess meta qal lill-ombudsman li la hu għoġbu jitkellem mal-media, m'għandux għalfejn jeħodha bi kbira għax il-gvern irreaġixxa.

Allura l- parir tiegħi hu li l-ombudsman ikompli jitkellem mal-media biex forsi f'dan il-pajjiż issir xi ħaġa.

Issa anke aħna, minflok niġu nagħmlu xogħlna f'din il-Kamra, minflok naqraw ir-rapporti u nanalizzaw x'inhuma s- sitwazzjonijiet, nibdew nitkellmu mal-media, għax b'hekk biss nistgħu nġiegħlu lill-gvern jirreaġixxi.

Nirringrazzjak.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

George Hyzler.

ONOR.

GEORGE HYZLER: Mr Speaker, ma jistax jonqos li l-oppożizzjoni għorkot xi ftit idejha hekk kif qrat din l-intervista, ovvjament għaliex fiha kien hemm ċerta kritika fil-konfront tal-gvern.

Dan lili ma jiskantani xejn.

Lanqas ma jista' jonqos li l-gvern jirreaġixxi għall- kontenut u għat-ton użat f'din l-intervista, li żgur ma kinetx f'lokha.

Naħseb li lkoll għandna naqblu li uffiċjali tal-Parlament m'għandhomx jirrikorru għal dan it-tip ta' primadonniżmu, anke minħabba l-mod ta' kif dawn jiġu nominati.

Qiegħed ngħid dan għax persuni bħas-Sur Sammut, li kienu jgawdu l-fiduċja tal-Parlament kollu, iġorru piż speċjali.

Il-pajjiż laħaq ċerta maturita`, u qiegħed nirriferi għall-pajjiż kollu għax in- nomini ta' dawn il-persuni ma sarux biss mill-partit Nazzjonalista fil- gvern, iżda kien hemm ċerti nomini li saru minn gvern Laburista, fejn jien pubblikament irrikonoxxejt il-pass għaqli ta' gvern Laburista li jżomm ċerti persuni ta' ċertu kulur politiku f'karigi sensittivi, meta sfortunatament, ta' pajjiż inqas matur li konna ftit taż-żmien ilu, kellna t-tradizzjoni li meta jitla' gvern ġdid, jitfa' lil kulħadd 'il barra u jdaħħal lin-nies tiegħu.

Qed ngħid dan għax id-dispjaċir tiegħi minn dan l-inċident kollu huwa – naħseb li dan huwa l-uniku dispjaċir tiegħi - li meta s-Sur Sammut kien igawdi l-fiduċja tal-parlament għażel dak it-ton u dak il-kontenut biex għamel attakk bħal dan.

Dan kellu l-mezzi tiegħu kif jagħmlu.

Issa forsi jkun hawn min igħidli illi kieku ma tkellimx fil-gazzetta ma konna niddiskutu xejn fil-parlament pero' jien ngħid li mhux veru.

Kulħadd kien liberu biex iqum u jipproponi li niddiskutu r-rapport ta' l-ombudsman pero' li nixtieq li npoġġu fil-perspettiva hu l-fatt li minn dawk il-mijiet u eluf ta' każijiet li tkellimna fuqhom ̧ sitta biss ma ġewx implimentati mill-gvern.

Huwa għalhekk li jien kważi nħossni nsulentat.

MR SPEAKER: Point of order, l-Onor.

George Vella.

ONOR.

GEORGE VELLA: Il-kollega tiegħi qed jimmiżlidja lill-Kamra meta qed isemmi sitt każijiet biss.

Meta l-ombudsman qed isemmi s-sistema ta' l-appuntamenti fl-armata, is-sistema ta' l-appuntamenti fl-Air Malta ̧ l- infiq bla kontroll u l-appuntamenti tal-personnel fl-awtoritajiet qed jirriferi għal mijiet ta' każi.

ONOR.

GEORGE HYZLER: Jekk l-ombudsman kien qed jagħmel kumment politiku ġenerali fejn ikkritika s-sistemi li ma kenux taħt l-investigazzjoni tiegħu allura l-każ isir aktar gravi u serju għax il-każijiet jew investigahom jew inkella ma nvestigahomx.

Li qed ngħid huwa li fir-risposta li ta għall- mistoqsija parlamentari li saret ftit taż-żmien ilu qal li f'seba' snin li fihom ilu nominat ombudsman kienu sitta r-rakkmandazzjonijiet li għamel u li l-gvern ma aċċettax.

Għalhekk naħseb li jkun tajjeb li npoġġu saqajna ma' l-art u nkunu nafu x'qegħdin nagħmlu.

Dan il-bniedem li sa ftit ilu kien igawdi r-rispett ta' kulħadd ̧ inkluż tiegħi ̧ għamel dan il-plejtu kollu fuq dawn il-każijiet.

(Interruzzjonijiet) Onor. Vella, ħalli ngħidlek x'jinkwetani u naħseb li jinkwieta lilek ukoll.

Aħna kollha kemm aħna għandna partitarji ferventi u xi ħaġa bħal din jeħduha bi kbira.

Dan japplika għal tan-naħa l-oħra wkoll għax l-ewwel ħaġa li qalu meta telgħu fil-gvern fl-1998 kienet li darb'oħra jaqdu lin-nies tagħhom biss.

Aħna kollha jkollna l-pressures tagħna għax in-nies ta' madwarna jippretendu li huma jiġu nominati f'kollox u jieħdu l-impjiegi kollha pero' din hija xi ħaġa ħażina u għandna nirreżistuha.

(Interrruzzjonijiet) Mhux veru!

MR SPEAKER: Onor. Hyzler, indirizza lis-Sedja.

Inżommu l-ordni.

ONOR.

GEORGE HYZLER: Jien għalhekk irreaġixxejt għal dak li kienet qed tgħid l-Onor.

Dalli għax jien naf, kif jaf l-Onor.

Vella, li aħna nirreżistu dik it-tip ta' pressure.

Mhux veru!

(Interruzzjonijiet) Jien nirrikonoxxi li meta tan-naħa l-oħra kienu fil-gvern għamlu l-isforzi tagħhom kollha kif għamilna aħna.

(Interruzzjonijiet) Jien stess irrikonoxxejt li tan-naħa l-oħra għamlu sforzi kbar biex din is-sistema jeqirduha.

Aħna nixtiequ li nistgħu neqirduha wkoll imma dan ikun pass lura.

Dak li qed nipprova nispjega jien huwa li meta s-Sur Sammut jidħol fl-arena politika, ixammar il-kmiem ̧ jibda jitkellem qisu politiku u jibda jagħti raġun ...

(Interruzzjonijiet) Jien din irrid nirreżistiha għax ma rridtx li nerġgħu mmorru lura għal dawk iż-żmenijiet fejn in-nies ta' madwarna jgħidu li poġġejna wieħed minn tagħhom biex ma' l-ewwel ċans li jkollu jagħtina daqqa ta' stallett!

F'seba' snin dan kellu sitt każijiet li l-gvern ma mplimentax jiġifieri każ fis-sena, inkluż il-perijodu li tan- naħa l-oħra kienu fil-gvern.

Jien ma nixtieqx intawwal għax qed nieħu l-ħin minn ta' sħabi pero' nixtieq ngħid din biss.

Huwa żball li ninkoraġġixxu l-prima donniżmu fin-nies li jridu jgawdu l-fiduċja taż-żewġ naħat għax ma nsibux nies li joqogħdu f'dawn il-karigi.

Dak li jiġri jekk lil dawn in-nies nibdew nagħtuhom il- lala li joħorġu mit-terms of reference tagħhom u jibdew jieħdu gost jidhru huma quddiem il-camera tat-television.

Malli jibda jiġri dan, il-fiduċja li nibdew nibnu bil-mod il-mod għal dawn in-nies inkunu qed innaqqruha.

(Interruzzjonijiet) Onor. Vella inti taf x'qed ngħid!

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Viċi Prim Ministru.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, jiena se nikkonkludi dan id- dibattitu min-naħa tal-gvern, dibattitu li fih kellna interventi ta' ministri u deputati miż-żewġ naħat tal-Kamra, u fejn jiena naħseb li ċerti interventi mill-ewwel juru x'kien ir-riżultat ta' din il-kontroversja u cioe` li rrovinajna kollox.

(Interuzzjonijiet) Daqshekk sempliċi!

U issa ngħid min hu l-bravu ta' dan kollu, għaliex din mhux il-gvern bdiha u kollox beda b'xi ħaġa definittiva.

Mela ħa nibda nsemmi l-punti tiegħi, Sur President.

Aħna llum qed niddiskutu dawn l-affarijiet u ddedikajna ħames seduti fuqhom għaliex l-ombudsman għoġbu jagħmel intervista.

Issa m'hemm xejn ħażin billi għamel dan imma l-kontenut ta' dik l-intervista kien kontenut li bilfors kellna nwieġbu għalih.

Mela qegħdin niddiskutu l-intervista ta' l- ombudsman, it-tweġiba u r-reazzjoni tal-gvern u - għax ovvjament ma tistax taħrab minnha – l-uffiċċju ta' l-ombudsman.

Jien irrid ngħid li anke issa fl-għeluq ta' dan id-dibattitu, jien nasal għall-konklużjoni li ħafna mid- deputati li ntervjenew min-naħa ta' l-oppożizzjoni lanqas biss jafu x'intqal fil-laqgħat li għamilna fil-House Business Committee - fil- preżenza tiegħek Sur President, ta' l-Onor.

Vella u tal-whips kemm ta' l- oppożizzjoni u kemm tal-gvern - meta ddiskutejna l-ombudsplan, l-problemi li kien qed jiffaċċja u l-kritika tiegħu.

Dawn ma qraw xejn minn dan u bdew sejrin li ma nagħtux kas!

Qabel ma nibda, ejja npoġġu sewwa l-pedament ta' dan id-dibattitu ħalli nifhmu l-punt ta' tluq.

L-ewwelnett nixtieq insemmi l-punt li għamel il- Prim Ministru fl-introduzzjoni tad-dibattitu u cioe` li l-importanza ta' din l-istituzzjoni hi rikonoxxuta miż-żewġ naħat tal-Kamra.

Hija stituzzjoni li waqqafniha bi skop u b'funzjoni preċiża u cioe` dik li tara li jkun hemm il-fairness fl-amministrazzjoni.

M'għamilniex istituzzjoni ta' l-ombudsman b'poteri eżekuttivi u fl-aħħar dibattitu li kellna fil-House Business Committee, jiena u l-Onor.

George Vella qbilna fuq dan il-punt.

Ma rridux mudell ta' ombudsman b'poteri eżekuttivi u mhux dak il-mudell li din il-Kamra għażlet.

Dan il-parlament għażel ombudsman b'funzjoni speċifika li naturalment tissoġġettah għal-liġijiet ta' pajjiżna u ma jistax jidduplika l-funzjoni ta' istituzzjonijiet oħrajn f'pajjiżna.

Din l-istituzzjoni hija riżultat tal-politika tal-partit Nazzjonalista - u mhux xi shot in the dark - li riedet li f'pajjiżna jkollna istituzzjonijiet bħal dawn biex inserrħu rasna li l-affarijiet jimxu kif suppost.

Aħna umani, u għax nafu li kulħadd huwa suġġett li jiżbalja, adottajna politika ċara b'dan ir-rigward.

Irridu nsaħħu l-istituzzjonijiet ta' pajjiżna biex ikollna amministrazzjoni tajba u trasparenti u ntroduċejna kunċetti fosthom dak tal-PAC.

Huwa veru li dan sar bi qbil, imma il-mertu huwa ta' dan il-gvern.

Il-gvern Laburista fit-22 xahar li għamel fil-gvern introduċa l-uffiċċju ta' l-awditur ġenerali bħala uffiċjal ta' dan il-parlament u aħna introduċejna l- ombudsman.

Dawn huma istituzzjonijiet li kienu pass ta' ġgant 'il quddiem għal pajjiżna, u għamilnihom wara li tgħallimna l-esperjenzi koroh li għexna sa l-1987.

Dan il-pajjiż immatura u ntroduċa dawn l-istituzzjonijiet u għalhekk l-uffiċċju ta' l-ombudsman huwa mportantissimu għalina u kull darba li jkun hemm xi ħaġa li ddgħajjef xi waħda minn dawn l- istituzzjonijiet, aħna nħossu d-dmir u r-responsabbilta` li nqumu u nitkellmu.

Dan nagħmluh biex nipproteġu dik l-istituzzjoni, u huwa għalhekk li nikkritikaw lil min bl-aġir tiegħu – jista' jkun konsapevoli jew le - ikun qed idgħajjef dik l-istituzzjoni.

Dan hu l-aktar punt importanti.

Jien nerġa' nenfasizza li l-parlament għamel għażla speċifika fuq il-mudell ta' ombudsman li jrid, il-funzjoni ta' dan l-ombudsman trid tkun funzjoni newtrali u oġġettiva.

Jekk wieħed iħares lejn il-kodiċi ta' etika ta' l- assoċjazzjoni ta' l-ombudsmen - u jiena lest li npoġġi kopja tiegħu fuq il- mejda tal-Kamra – wieħed isib li l-kunċett bażiku għall-ombudsman f'kull pajjiż hu li dan għandu jkun newtrali u awtonomu u jrid jaħdem fuq dawn il- kunċetti kontinwament.

Min jokkupa karigi bħal dawn irid joqgħod b'seba' għajnejn pero` dan ma jfissirx li ma jistax jikkritika imma jrid jagħmel dan bil-metodi permessi bil-liġi b'mod li hu jinstema' u b'mod li l-aġir tiegħu ikun fair.

Il-mudell li aħna għażilna ta' l-ombudsman jimponi fuqu ċerti obbligi - li jifhem hu stess – fejn dan ma jistax jissostitwixxi l- qrati u l-liġijiet tagħna imma jrid jara li jkun hemm amministrazzjoni fair skond il-liġijiet tal-pajjiż.

Din hija l-għażla li għamilna f'dan il- parlament u rrid li fl-għeluq ta' dan id-dibattitu, dawn il-kunċetti nżommuhom f'moħħna għax huma kruċjali.

Issa ħalli niġi għall-intervista.

Jien se nagħti l-kredtu lill-ombudsman u ngħid li l-iskop tiegħu kien li jwassal ilment.

Ħafna qalulna li ma nagħtux kas, anke l-ombudsman qalilna li ma tajniex kas, imma skużi, wieħed jista' jaqbad it-transcript ta' x'għedna erba' xhur ilu, fit-12 ta' Marzu, 2002, meta l-kumitat tax-xogħol tal-Kamra ddiskuta flimkien ma' l-ombudsman ir- rapport tiegħu fuq is-sena ta' ħidma u l-ombudsplan ta' dak li kien qed jipproġetta għat-12-il xahar li ġejjin.

L-istruttura tal-parlament intużat u sar dibattitu fejn fuq punti qbilna miegħu pero` fuq oħrajn ikkritikajnih, kemm jien, kemm l-Onor.

Vella u kemm l-Onor.

Joe Mizzi li kkritika l-planning authority u l-mod kif l-ombudsman jittakilja lill- planning authority.

Qattajna sagħtejn sħaħ niddiskutu!

Kif jista' jiġi l- ombudsman u jgħid li mhux qed nagħtu kas?

Dan erba' xhur ilu ġara tafux!

Mela l-ombudsman qabad u mar sab ġurnalist u naturalment mal-ġurnalist esprima ruħu kif rappurtat fil-gazzetta pero` din id-darba uża aġġettivi u frażijiet li ma ntużawx fil-House Business Committee.

Mela kienet l-istess kritika fuq l-istess punti li ssemmew fil-House Business Committee f'Marzu li għadda imma Alla jbierek dawn kienu mżejnin b'aġġettivi u kummenti.

Li kieku dawn għamilhom fil-House Business Committee, dan kien jagħtini l- opportunita` li ndur fuqu u nistaqsih għaliex qed isiru dawn il-kummenti.

Bir-rispett kollu lejn l-ombudsman, jiena naħseb li dan akkwista skop kompletament bil-kontra ta' dak li - dejjem jekk nagħtih il-kredtu sħiħ – xtaq jilħaq u cioe` li jsaħħaħ l-istituzzjoni tiegħu.

Meta wieħed jagħsar il-messaġġ li ħareġ minn dik l-intevista, jingħata x'jifhem li l-uffiċċju ta' l-ombudsman huwa falliment għax il-gvern m'huwiex qed jagħti kasu.

Anke fl-intervent ta' l-Onor.

Helena Dalli ntqal kemm-il darba li aħna m'aħniex qed nagħtu kas lill-ombudsman.

Jiena, inti Sur President, l-Onor.

Vella u l-membri l-oħra tal-House business committee nafu li dan m'hu veru xejn għax l-ombudsman esprima s-sodisfazzjon tiegħu bil-miktub fir-rapporti tiegħu u anke verbalment bir-riżultati li kiseb l-uffiċju tiegħu tul is- seba' snin li ilu mwaqqaf.

Saret ukoll mistoqsija mill-Onor.

Charles Mangion fid-19 ta' Settembru, indirizzata lill-ombudsman biex ikun jaf kemm inqatgħu każijiet kemm ilu mwaqqaf l-uffiċċju tiegħu – ta' seba' snin sħaħ jiġifieri - u x'hemm pendenti.

Imma jien ma nistax nifhem kif ma nirrealizzawx il-kuntest ta' dak li wara kollox semma' fl-intervista l-ombudsman!

Issa hawnhekk għandi t- tweġiba ta' l-ombudsman għad-domanda ta' l-Onor.

Mangion li tgħid:

"Minn mindu twaqqfet l-istituzzjoni ta' l-ombudsman, sat-18 ta' Settembru 2002, ġew deċiżi 2,053 każ.

Mill-każi deċiżi, 1,001 kienu ġustifikati u fil-biċċa l-kbira saret rakkmandazzjoni għal rimedju.

Ir-rakkmandazzjonijiet rilevanti ġew implimentati b'eċċezzjoni ta' sitt każi.".

Dan hu l-uffiċċju li kemm l-ombudsman fl-intervista u anke interventi min- naħa ta' l-oppożizzjoni qed jgħidu li mhux qed nagħtu kasu.

F'seba` snin kellu l-miżerja ta' sitt rikkmandazzjonijiet biss li ma ġewx impilmentati!

Mela hu jew m'huwiex ġustifikat il-messaġġ li joħroġ minn din l-intervista?

Issa jekk dan riedx jew le joħroġ dan il-messaġġ hu argument ieħor, imma l- messaġġ li ħareġ hu li m'aħniex qed nagħtu kasu.

Fil-parlament kien hawn xi ħadd min-naħa ta' l-oppożizzjoni li rrefera għall-ombudsman bħala ombudsmouse u din tant dejqitu lill-ombudsman li fid- diskussjoni li kellna fil-House Business Committee f'Marzu din semmiha.

Mir-rakkmandazzjonijiet kollha li dan l-ombudsmouse – biex nuża espressjoni min-naħa ta' deputat min-naħa ta' l-oppożizzjoni – għamel, il-gvern ma implimentax sitta biss!

Biex wieħed ikollu stampa aktar ċara tas- sitwazzjoni, it-total ta' claims li kellu f'dawn is-seba' snin kien madwar 4,000 każ li nofshom m'aċċettahomx għax ma kinux ġustifikati.

In-nofs l- ieħor aċċettahom u elf minnhom ġew ġustifikati, għamel ir- rikkmandazzjonijiet tiegħu li minnhom l-gvern irrifjuta li jimplimenta sitta biss.

Minn dawn is-sitta, Sur President, hemm każ li jaqa' taħt il-ministeru tal- politika soċjali u jien għandi hawnhekk l-ittra li l-ombudsman bagħat lilek, Sur President, biex titqiegħed fuq il-mejda tal-Kamra.

Hawnhekk qed jirriferi għal wieħed minn dawn is-sitt każijiet fejn ittieħdet deċiżjoni li r-rakkmandazzjoni ta' l-ombudsman ma tistax tiġi mplimentata għax l- implikazzjonijiet tagħha jfissru miljuni kbar fuq il-kaxxa ta' Malta f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-ispiża fuq il-pensjonijiet.

L-issue kienet għax fl-1996 saret emenda fil-liġi tas-social security li kienet tgħid li min jonqos li jħallas in-national insurance ma jistax jiġi xi 20 sena wara u jgħid li issa jrid iħallas kollox f'daqqa biex jieħu l-pensjoni.

L-emenda li saret fil-1996 għalqet din il-possibilita` u kienu ingħataw sitt xhur grace fejn min għandu jirranġa, jirranġa imma imbagħad tinżel il- giljottina.

Dak iż-żmien, id-dipartiment kiteb lil 12,000 ruħ u qalilhom li issa għaddiet din il-liġi u intom obbligati bil-liġi li tħallsu l-bolla.

Jiena m'għandix għalfejn niktiblek biex ngħidlek li inti obbligat tħallas il-bolla!

Hi ovvja li int obbligat tħallas il-bolla!

Mela dawn ma ħallsux il-bolla u fis-sena 2001 jitfaċċaw każijiet u jgħidu li huma ma kinux jafu biha din jew li ma ktibnilhomx jew li ktibnilhom imma l-ittra spiċċat għand id-dar ta' ommhom flok tagħhom u jqajmu l-kwestjoni li dawn għandhom dritt għaliha xorta waħda allavolja l-liġi tas-social security tgħid li ma tistax u allavolja l-liġi tobbligak li tħallas il-bolla!

Issa minkejja dan kollu, l-ombudsman qed jgħid li għandna nagħtuhom iċ-ċans iħallsu u jekk dan jiġri, xi ħaddieħor jista' jiddeċiedi li ma jħallas il- bolla xejn u meta jkun se jagħlaq il-61 sena jħallas kollox u jiġi entitled għall-pensjoni.

Jekk din tiġri, din tirrovina s-sistema tal-pensjonijiet!

Aqraw naqra d-dokumenti fuq il-mejda tal-Kamra.

Din m'iniex nivvintaha!

Aħna ltqajna għand il-Prim Ministru u flimkien miegħu spjegajna lill- ombudsman li aħna ħadna l-parir ta' l-avukat ġenerali u taf x'qalilna?

Qalilna li aħna nużaw l-avukat ġenerali biex naħarbu mir-responsabbilta` u biex inpoġġu l-kwestjoni fuq l-ixkaffa!

Din qiegħda miktuba fir-records tal-Parlament; fittxu t-transcript tad-debate li saret fil-house business committee mhux ta' din is-sena imma tas-sena ta' qabel.

Jiena accountable għal dan il-Parlament u għal dan il-poplu, u dan qed niddikjarah bil-quddiem, jien iddeċidejt flimkien mal-gvern li nkun irresponsabbli jekk nimplimenta din r-rikkmandazzjoni ta' l-ombudsman.

Issa shoot me down fuq din!

Pero` x'jgħid l-ombudsman fl-ittra li semmejt aktar qabel biex niġi għall-punt li kont qed nagħmel, dan jgħid li l-fatt li ma jingħatax rimedju għall-ilment mingħajr raġuni - li fil-fehma ta' l- ombudsman - valida, barra li huwa inġust għall-persuni konċernati, jista' wkoll inaqqas il-fiduċja taċ-ċittadini f'din l-istituzzjoni.

L-ombudsman qal ukoll li fortunatament minn mindu twaqqaf l-uffiċċju, ir- rikkmandazzjonijiet kollha għal rimedju ġew sostanzjalment aċċettati u mwettqa, ħlief f'dawn iż-żewġ każijiet u jsemmi żewġ każijiet għaliex kienu żewġ individwi li applikaw biex iħallsu l-bolla tard.

Dan il-każ biss ma mplimentajniex u qed nispjegaw x'inhi r-raġuni!

Allura jista` xi ħadd jispjegali kif minkejja dan kollu, l-ombudsman jagħmel intervista u jagħti l-impressjoni li dan il-gvern u dan il-parlament m'hux qed jagħti kasu?

Għax jien ma nistax nifhem kif wasal biex jagħmel intervista ta' dan t-tip!

Sur President, l-ombudsman donnu wasal għal konklużjoni - u rriflettiha f'din l-intervista - li hija żbaljata imma agħar minn hekk, din hija konklużjoni li timmina lill-istituzzjoni ta' l-ombudsman għax dan kellu ċ- ċans jgħid li l-uffiċċju ta' l-ombudsman qed jaħdem u qed iġib ir-riżultati sabiex ikun hawn aktar fairness.

Dan kellu ċ-ċans kollu li jissostanzja dan bil-fatti u bl-istatistika imma minflok għażla li jenfasizza s-sitt każijiet li ma ġewx implimentati!

Dan ifisser li 0.3% biss ma ġewx implimentati, Sur President!

U dan kalkolu fuq 2,053 biss, aħseb u ara kieku kelli nikkalkola fuq 4,715.

ONOR.

GEORGE VELLA: Qed tqarraq bil-Kamra!

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Sur President, l-Onor.

Vella qed jinterrompini u jgħidli li qed inqarraq bil-Kamra!

Bir-rispett kollu, meta tkellem hu jien qgħadt nisimgħu u ma nterrompejtux!

Qed jgħidli li qed inqarraq bil-Kamra, u din neħodha bis-serjeta` jiena.

Jien se nitlob biex npoġġi fuq il-mejda tal-Kamra - u m'għandix għalfejn għax dan huwa dokument tal-parlament – kopja tat-tweġiba ta' l-ombudsman għal mistoqsija li għamel l-Onor.

Mangion fejn hawn dawn in-numri u l- istatements li semmejt u se npoġġi wkoll kopja ta' l-ittra li l-ombudsman bagħat lilek, Sur President, fuq iż-żewġ każijiet li semmejt u li jolqtu lill-ministeru għall-politika soċjali fejn huwa stess qed jgħid li f'dak li żewġ każi biss ma ġewx implimentati.

Din hija l-verita`, Sur President!

(Interruzzjonijiet) Hawnhekk jien qed nikkwota lill-ombudsman!

(Interruzzjonijiet).

L-Onor.

Vella qed isemmi Air Malta u mhux Air Malta u din semmietha wkoll l- Onor. Dalli imma bir-rispett kollu jien naħseb li dawn l-Onor.

Membri ma semgħux l-intervent tal-Ministru Josef Bonnici bħalma żgur ma semgħux l- interventi tal-ministri l-oħrajn għax l-ispjegazzjoni ngħatat (Interuzzjonijiet).

L-Onor.

Vella qed jgħid li trid temmen.

X'temmen!

Dawn huma fatti!

L-Onor.

Bonnici qal li r-rikkmandazzjonijiet li għamel l- ombudsman għar-rigward ta' l-Air Malta u l-proċeduri li għandhom jintużaw ġew implimentati kollha u l-ombudsman kellu ċ-ċans jgħidu dan.

Dawn huma fatti!

Imma għaliex għandna nies li jipprovaw jgħawġu l-fatti!

Kif bilfors f'dan il-pajjiż jridu jpinġu kollox iswed?!

Għall-oppożizzjoni, f'dan il- pajjiż hawn minn kollox, korruzzjoni, taħwid eċċ. Imma għaliex jgħidu dan?

Għaliex l-oppożizzjoni ma tirrealizzax li din hija strateġija li tagħmel ħsara irreparabbli - jew diffiċli ħafna biex tirreparaha – lill-pajjiż?!

(Interruzzjonijiet)

Id-dispjaċir tiegħi dan hu li l-ombudsman kellu opportunita` tad-deheb biex jgħidilna kemm qed jiffunzjona dan l-uffiċċju u biex jgħid li r- rikkmandazzjonijiet li għamel lill-gvern ġew milqugħa kollha barra sitta!

Imma għaliex ma għamlux dan?!

Iva, jiena x'irrid nagħmel iżjed minn hekk?!

Nerġa` npoġġi fuq il-mejda tal-Kamra debates tal-Kamra stess biex nuri x'għedna aħna fil-kumitat permanenti dwar ix-xogħol tal-kamra tul is-seba' snin?!

Għandi għalfejn nagħmel dan jiena?

Dawn kollha qegħdin hawnhekk għax jiena ħadt paċenzja u erġajt qrajt sigħat sħaħ ta' debates li qattajna flimkien biex niddiskutu l-funzjoni ta' l-ombudsman, d-diffikultajiet tiegħu, kif nistgħu nsolvu l-problemi li għandu u anke biex nagħtu gwida għaliex il-liġi ta' l-ombudsman tgħid li huwa l-parlament li jagħti l-gwida lill-ombudsman dwar ċerti affarijiet.

Hemm klawsola apposta li tgħid dan.

Għandi għalfejn inpoġġi transcript ta' dak li ntqal?

Naħseb li għandi għalfejn inpoġġi dawn t-transcripts għaliex għall-media donnu li dokument isir interessanti meta jitpoġġa fuq il-mejda tal-Kamra.

Ħadd ma tiġih f'rasu li meta tqum kontroversja bħal din, imur jgħid lill-Iskrivan tal- Kamra biex jagħtih id-dokumenti rilevanti ħalli jara x'intqal erba' xhur ilu mill-ombudsman, mill-Viċi Prim Ministru u mill-Viċi Kap tal-partit Laburista!

U min ifittex, issib kemm irid dokumenti fuq kemm-il darba ddiskutejna dwar x'inhi l-funzjoni ta' l-ombudsman u dwar jekk għandhiex tkun funzjoni eżekuttiva, iddiskutejna anke din il-biċċa tas-social security, tal-pensjonijiet, ta' l-avukat ġenerali u ta' l-istituzzjonijiet l-oħrajn.

Kollox ġie diskuss u żgur li konna qed nagħtu kas ta' l- ombudsman!

U allura ngħid jien, ejja naraw jekk din l-intervista swietx ta' ġid!

Le, din l-intervista swiet deni kbir.

L-intervista rridu naraw u mhux ir-reazzjoni!

Ħa nikkundannaw ir-reazzjoni issa?

It-tieni mistoqsija li rridu nagħmlu hija kif ittrattah dan il-parlament - mhux il-gvern għax anke hawn irridu nagħmlu differenza - fuq il-kritika ta' l-ombudsman fil-konfront tal-gvern u jekk il-gvern tax każ tar- rakkmandazzjonijiet li għamel l-ombudsman.

Ċerti rakkmandazzjonijiet ma ġewx aċċettati għax kien hemm raġunijiet validi u mhux għax aħna ma tajniex kas.

L-ombudsman jista' ma jaqbilx mal-gvern, ma ġara xejn, imma ejja niddiskutu l-każijiet partikolari!

Issa meta aħna għandna l-provi - li l- ombudsman stess tani f'idejja - li l-gvern ta kas l-ombudsman u li implimenta l-istragrande maġġoranza tar-rikkmandazzjonijiet tiegħu aparti sitta – u hemm raġunijiet validi għaliex ma implimentahomx – bilfors li t- tweġiba tal-gvern se tkun li l-impressjoni li tagħti l-intervista hija radikalment żbaljata.

Imbagħad hemm mistoqsija oħra rigward l-ilment li għamel l-ombudsman fl- intervista u anke quddiem il-House Business Committee dwar kif il-Parlament jittrattah.

Hu qal li d-deputati mhux qed jagħtu kasu u mhux qed jaqraw ir- rapporti tiegħu.

Jiena l-ewwelnett ħadt pjaċir nisma' lill-Onor.

Michael Bonnici jitkellem fejn qal li r-rapporti kollha qrahom u segwihom u jien naf li jekk infittxu fir-records, insibu li anke aġġornamenti kien jieħu fuq issues li jitrattaw jew ikun qajjem l-ombudsman bħalma ma wara kollox insibu nterventi simili ta' l-Onor.

Tony Abela u l-Onor.

Mario Galea.

Imma l-Parlament jitratta lill-ombudsman ħażin?

Aħna veru għandna l- limitazzjonijiet in termini ta' ħin u riżori imma lill-ombudsman tajnih l- aqwa ħaġa li stajna nagħtuh u cioe` l-opportunita` li x'ħin irid - pero` żgur darba fis-sena – jista' jiġi quddiem il-House Business Committee u hemmhekk jieħu l-ħin tiegħu biex jispjega x'għamel matul is-sena, x'inhu l- pjan tiegħu għall-futur, id-diffikultajiet tiegħu u jisma' ir-reazzjonijiet mingħand iż-żewġ naħat tal-Kamra.

Issa ħa nenfasizza dan il-punt; il-House Business Committee huwa l-uniku kumitat ta' dan il-Parlament li hu presedut mill-iSpeaker, li għandu l-Viċi Prim Ministru u l-Kap tal-Kamra membri tiegħu, li għandu l-Viċi Kap ta' l-Oppożizzjoni membru permanenti tiegħu u li għandu ż-żewġ whips - mhux b'kumbinazzjoni għax il-whips jirrappreżentaw il-gruppi parlamentari - membri tiegħu.

Allura, Sur President, x'nistgħu nagħmlu iżjed milli nagħtu l-privileġġ lill-ombudsman li jkollu l- opportunita` li jiltaqa' ma' l-aktar kumitat rappreżentattiv f'dan il- Parlament u jkollu l-opportunita` jitkellem bil-liberta` fil-ħin li jkun available għalih?

Allura mhux ġust li l-ombudsman jgħid li l-parlament mhux qed jagħti kasu.

Ovvjament, nistgħu nagħmlu iżjed għax jiena mhux wieħed minn dawk li se ngħid li lħaqna l-perfezzjoni, ma tarax!

Iva, nistgħu nagħmlu iżjed billi nindagaw iżjed u niddibattu iżjed imma nerġa' nirrepeti, aqraw naqra t-text ta' x'iddiskutejna mill-1995 'l hawn.

Addirittura fil-1995 kienu marru l-Prim Ministru u l-Kap ta' l-Oppożizzjoni għal diskussjoni ta' l-ombudsman fuq l-ombudsplan.

Kif jista' jgħid li l- Parlament ma tax kas imma fl-intervista hekk qal!

Jiena bir-rispett kollu ngħid li l-messaġġ huwa żbaljat u ta impressjoni ħażin.

Dan seta' qal l- istess diskors li qal quddiem il-kumitat u cioe` li hemm iżjed x'nistgħu nagħmlu u li għandna niddiskutu biex naraw kif se nsaħħu din l- istituzzjoni.

Imma Sur President, taħseb li s-soluzzjoni kienet li jsib ġurnalist u jgħidlu aġġettivi bħal unbelievable jew friends of friends li żgur ma kienx hemm posthom?

Dan għaliex ma għażilx it-triq tas-sens komun, ta' l-etika u tal-mod kif jiffunzjonaw ombudsmen oħra u kien jiġi għandek Sur President jew imur għand il-kumitat tax-xogħol tal-Kamra u hemmhekk jirrepeti u jidħol aktar fid-dettall dwar id-diffikultajiet kollha li semma'?

Ma kienx ikun aħjar kif għamel hekk?

Issa jien għandi ftit esperjenza ta' xi tfisser li tkun tokkupa siġġu daqsxejn antipatiku u veru li kultant jkollok aptit tisplodi imma l- prudenza u l-etika jitolbu li tikkontrolla lilek innifsek.

Hemm mod u mod kif isiru l-affarijiet u hawn hi l-kritika tal-gvern fil-konfront ta' l- intervista li għamel l-ombudsman, li dan uża metodu żbaljat u b'messaġ żbaljat għax, nirrepeti, il-funzjoni ta' l-ombudsman qiegħda taħdem u qed tagħti r-riżultati.

Niġi issa għat-tweġiba li ta l-gvern fejn saret kritika għaliex il-gvern wieġeb għall-intervista, imma l-fatt hu li l-intervista għamlet ħafna ħsara lill-uffiċċju ta' l-ombudsman u mhux t-tweġiba tal-gvern.

Jiena qed nissostanzja din il-kritika tiegħi għaliex l-intervista kienet mibnija fuq premessi żbaljati, l-ombudsman messu enfasizza kemm ġew implimentati deċiżjonijiet f'seba' snin u mhux waqaf fuq dawk is-sitta li ma ġewx implimentati u li anke għal dawn, hemm raġunijiet validi.

Jiena naċċetta li l-ombudsman jista' ma jaqbilx mal-gvern għax dan għandu l-liberta` kollha li jikkritika imma dan għandu l-fejn u l-kif jikkritika.

Żgur li dik il- kritika m'għandhiex issir bil-mod kif saret u t-tweġiba tal-gvern trid tħarsilha f'dan is-sens.

Il-gvern jaħseb li hemm etika li għandha tiġi segwita mill-ombudsman u aħna naħsbu li din l-etika ma ġietx rispettata mill-ombudsman meta għamel dik l-intervista, mhux għax għamel l-intervista in se imma minħabba l-messaġġ li kien fiha.

Aħna tajna lill-ombudsman il-protezzjoni apposta - tajnih security of tenure li ħaddieħor m'għandux - biex ikun jista' jaqdi l-funzjoni tiegħu bil-liberta` kollha imma mbagħad dan ma jfissirx li aħna d-deputati m'għandniex dritt għall-fairness min-naħa ta' l-ombudsman u lanqas ifisser li aħna m'għandniex d-dritt li nikkritikaw b'mod kostruttiv l-aġir ta' l- ombudsman, jekk jidhrilna li jkun sar żball!

Aħna nikkritikaw dejjem b'mod kostruttiv u nittamaw li dan l-iżball ma jerġax jirrepeti ruħu ħalli din l- istituzzjoni nkomplu nsaħħuha bħalma ppruvajna nagħmlu matul dawn is-seba' snin li għaddew.

Issa ma' dan kollu żżelqet il-kwestjoni – għax sar kumment mill-Onor.

Leo Brincat – li l-iSpeaker missu tkellem fuq din il-kwestjoni għax xi ħadd ippretenda li l-iSpeaker ta' dan il-parlament kellu jesponi ruħu.

Anke din irrid nitrattaha u neħles minnha; jiena qiegħed niddikjara li l-ombudsman huwa accountable lejn il-parlament u għalhekk huwa l-parlament li jitkellem – u mhux l-iSpeaker – għax li kieku tkellem l-iSpeaker, dan kien jagħmel l- istess żball li għamel l-ombudsman.

Ta' l-oppożizzjoni ma misshomx joqogħdu jdawru l-kanuni kif jaqblilhom għax Alla jbierek, jekk il-gvern jikkritika lill-ombudsman, iqumu l-irwiefen kollha imma imbagħad jista` jingħad minn kollox lill-ogħla uffiċjal ta' dan il-Parlament!

Imma aħjar ma nidħolx iżżejjed f'dan is-suġġett pero` l-punt qed nagħmlu għax faċli li tieħu pożizzjoni fil-konfront ta' xi ħadd u ma tieħux pożizzjoni fil- konfront ta' xi ħadd ieħor u ejja ma ninsewx l-aġġettivi li xi kultant jintużaw!

Sur President, naħseb li ċ-ċirkostanza tagħtina l-opportunita` biex nieqfu ftit u nirriflettu fuq x'inhuma l-prinċipji kardinali li dan il-Parlament jiddikjara - bħalma ddikjara seba' snin ilu – rigward dan l-uffiċċju u x'inhuma l-prinċipji kardinali li jirregolaw u jidderieġu l-uffiċċju ta' l- ombudsman fil-mudell li pajjiżna għażel għal dan l-uffiċċju.

L-ewwelnett l-ombudsman jirrispondi u jitlob rimedju lill-parlament u mhux lill-gazzetti.

Fl-opinjoni tiegħi, ir-riżultat ta' l-istrateġija li għażel l-ombudsman rajnieh f'dan id-dibattitu, fejn l-oppożizzjoni rikbet il-karru tal-kontenut ta' l-intervista u tisma` l-interventi tagħhom biżżejjed biex nuru x'kien it-timbru ta' dik l-intervista.

Nirrepeti li l-ombudsman għandu jżomm quddiem għajnejh li huwa accountable lejn il-parlament u għandu l-istrutturi tal-parlament x'juża jekk ikollu bżonn jitkellem, jikkritika jew jiddiskuti kif jista jsaħħaħ l-uffiċċju tiegħu, però dan ma għandux juża l-gazzetti bil-mod kif użahom biex jilħaq l-iskop li għandu f'rasu.

Sur President, importanti li nżommu quddiem għajnejna li l-ombudsman m'huwiex qorti, lanqas hu qorti ta' l-appell.

Dan ma jissostitwixxi lill- ebda istituzzjoni oħra għax dawk huma istituzzjonijiet imwaqqfin apposta fl- istruttura demokratika tagħna u Allaħares ikompli dan il-ħsieb li l- ombudsman jista' ma jagħtix kas deċiżjoni ta' qorti, jew li jaħseb li jista` jissostitwixxi l-qrati jew l-avukat ġenerali.

L-ombudsman għandu funzjoni speċifika mogħtija bil-liġi u dik il-funzjoni jrid jagħmel.

Jiena ninkwieta meta nara li qed nibdew niddevjaw minn din it-triq għax l- ombudsman għandu kull obbligu li jintervjeni fid-deċiżjonijiet amministrattivi tagħna - għandu d-dritt u l-obbligu li jirrapporta u jieħu l-passi jekk jasal għall-konklużjoni li deċiżjoni amministrattiva kienet żbaljata - imma ma għandu l-ebda dritt jissostitwixxi l-qorti u istituzzjonijiet oħrajn.

Sur Presidenti, prinċipju importanti ieħor hu li l-ombudsman irid isegwi l- liġijiet tal-pajjiż bħal ma jsegwihom kulħadd.

Il-liġi tiġi fuq rasna lkoll kemm aħna u fl-ebda ċirkostanza, dan ma jista' jagħmel rikkmandazzjoni li fis-sustanza tagħha tfisser li trid tinkiser il-liġi.

Anke dan huwa prinċipju kardinali u ninkwieta ħafna meta fit-transcripts nara li qed niddevjaw minn dan il-prinċipju importanti.

Wieħed jista' jagħmel il-kritika li l-liġi m'hijiex ġusta jew jissuġġerixxi li l-liġi tista' tinbidel però sakemm għandna liġi mgħoddija minn dan il-parlament - ħa nenfasizza li dan il-parlament huwa l-leġislatur f'dan il-pajjiż – din trid tiġi segwita minn kulħadd taħt kull ċirkostanza.

Sur President, l-ombudsman irid ukoll jirrispetta istituzzjonijiet oħrajn, inkluż l-uffiċċju ta' l-avukat ġenerali, u ma jistax - u dan miktub fit- transcripts tad-debates - jingħad li l-uffiċċju ta' l-avukat ġenerali huwa xi skuża biex naħarbu mir-responsabbiltà tagħna.

Ma naqbilx!

Aqraw ir- reazzjoni tiegħi - li hija wkoll recorded fit-transcript - meta smajt dan l- istatement.

L-uffiċċju ta' l-avukat ġenerali jaqdi funzjoni li jagħti pariri dwar x'inhu u x'mhux skond il-liġi u l-ombudsman ma jistax jieħu l- attitudni li jgħid li ma nagħtux kas tal-parir ta' l-avukat ġenerali!

Allaħares jiġri hekk għax rebus ikollna fil-pajjiż bil-parir li dan qed jagħti.

L-aħħar prinċipju kardinali - għalkemm hemm affarijiet oħrajn, imma għalija dawn huma li semmejt huma l- prinċipji kardinali - huwa li hemm kodiċi ta' etika u f'dan ir-rigward, aktar 'il quddiem, jien se npoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra kopja ta' kodiċi ta' etika maħruġa mill-assoċjazzjoni ta' l-ombudsmen li tenfasizza ħafna - m'iniex se nidħol fid-dettall tagħha imma wieħed jista' jaqraha bil-kwiet - l-konfidenzjalità.

Kif inhi translated hawn, konfidenzjalità tfisser li każijiet, fatti u ismijiet li jiġu għall-attenzjoni ta' l-ombudsman fl-investigazzjoni tiegħu huma konfidenzjalissimi u m'għandhomx jintużaw għall-ebda skop, ħlief għal dak ta' l-investigazzjoni jew biex jingħata rendikont lill-parlament.

Jien nistieden lil din il-Kamra biex terġa' taqra l-intervista u tgħidli jekk l-ismijiet li ssemmew humiex skond l-ispirtu ta' dan il-kodiċi ta' etika, li hu applikabbli għall-ombudsmen kollha f'din l-assoċjazzjoni ta' l- ombudsmen.

Il-liġi tagħna stess tgħid li għandu jkun hemm konfidenzjalità fil-każijiet.

U ħalli nkunu ċari, l-inċentiv li n-nies imorru għandu l- ombudsman u jispjegaw il-każ tagħhom huwa l-fatt li l-ilment tagħhom se jiġi ttrattat b'konfidenzjalità.

Issa x'garanzija għandi li ma nsibx xi intervista oħra li fiha jissemma l-każ ta' Ċikku jew ta' Peppi li jkun mar għand l-ombudsman biex il-każ tiegħu jiġi eżaminjat?

X'garanzija għandi li dan mhux se jiġri jekk f'din l-intervista żżeffnu ismijiet ta' nies li se mai, lanqas kien hemm għalfejn jiżżeffnu biex isir il-punt.

GĦalfejn sar dan mela?

Dawn x'metodi huma u x'akkwista l-ombudsman b'dawn l-affarijiet?

Sur President, jien nsostni bil-qawwa kollha li r-regoli li fih dak il- kodiċi ta' etika huma regoli li għandhom jidderieġu lill-ombudsman ta' pajjiżna wkoll.

Dawn huma regoli pożittivi u jien m'għandix dubju li l- ombudsman ta' pajjiżna jirrikonoxxi dan il-kodiċi ta' etika.

Però kulħadd huwa uman u kulħadd jista' jiżbalja u l-konklużjoni li nista' nasal għaliha jien, hija li f'dan il-każ l-ombudsman żbalja meta ttratta s-suġġett bil- mod kif ittrattah.

Jien sinċerament nittama li dak l-iżball ma jiġix ripetut u tajjeb li kull deni neħdoh b'ġid u għalhekk nittama wkoll li minn din l-esperjenza tgħallimna lkoll kemm aħna, kemm id-deputati, kif ukoll – l-aktar ħaġa importanti - l-ombudman.

Sur President, nixtieq inpoġġi fuq il- Mejda tal-Kamra d-dokumenti li rriferejt għalihom fid-diskors tiegħi.

MR SPEAKER: Hawn permess?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:

Kopja ta' ittra mill-Ombudsman, datata 14 ta' Jannar 2002, dwar Każi A 184 u A 527 u rapport dwar l-istess każi intitolat "Ilmenti mressqa separatament dwar pensjoni għal min jirtira skond l-Att dwar is- Sigurta' Soċjali";

Kopja ta' dokument intitolat "The European Ombudsman: The European code of Good Administrative Behaviour";

Kopja ta' Kodiċi ta' Etika għall-Ombudsman, maħruġ mill-Assoċjazzjoni ta' l-Ombudsman;

Kopja ta' ittra datata 19 ta' Settembru mibgħuta mill-Ombudsman lill- Onor Charles Mangion b'risposta għal mistoqsija parlamentari magħmula lill-Prim Ministru dwar każijiet trattati mill-Ombudsman; u

Kopja ta' l-Ombudsplan għas-snin 1995-1996, 1997, 1998, 1999, 2000 u 2001.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

Il-Kap ta' l-Oppożizzjoni.

ONOR.

ALFRED SANT (Kap ta'l-Oppożizzjoni): Sur President, ma rridx ngħid li jien konfuż.

Qed nipprova nsib kelma għal "puzzled" fuq din l-istorja.

Ma rridx ngħid "imħawwad" għax imħawdin tan-naħa l-oħra.

Allura l-kelma hija "puzzled".

L-ewwelnett, peress li tant hemm ħdura fuq in-naħa l-oħra u tant hemm konsulenti mqabbda biex jagħmlu ċerti insinwazzjonijiet fuq il- gazzetti ħa nibda billi nagħmel id-dikjarazzjoni li ħija jaħdem fl-uffiċċju ta' l-ombudsman.

Jien qatt ma tkellimt miegħu fuq ix-xogħol tiegħu fl- uffiċċju ta' l-ombudsman.

Jiġifieri ħadd m'għandu għalfejn joqgħod jibgħatli xi konsulenta tagħmel xi insinwazzjonijiet li kien hemm xi ħaġa intesa.

Assolutament qatt ma kelli xi diskussjoni ma' ħija fuq l- affarijiet li jagħmel bħala impjegat ta' l-ombudsman.

Ħalli nagħmlu l- affarijiet ċari għax naf kif jaħdmu n-naħa l-oħra; qdusija u presidenti ta' l-azzjoni kattolika up-front u mbagħad minn taħt joħorġu s-skieken.

Nagħmluha ċara din il-ħaġa.

Issa se nitkellem fuq Joe Sammut, għax jitkellem l-ombudsman u l-bniedem fil-mira f'dan kollu huwa s-Sur Joe Sammut.

Jiena lil Joe Sammut ili nafu minn snin twal.

Nafu fuq bażi professjonali, bl-ebda mod soċjali u bl-ebda mod ta' ħbiberija, ħlief professjonali, u meta qed nitkellem dwar l- ombudsman u qed nitkellem dwar Joe Sammut, fuq il-bażi professjonali qed nitkellem.

Tajjeb li nagħmluhom ċari dawn l-affarijiet għax is-skieken li joħorġu min-naħa l-oħra taħt l-idea ta' qdusija sħiħa bil-kuruni fuqha, imbagħad nafu xi jfissru.

Allura tajjeb li nagħmel l-affarijiet ċari.

Imma issa ħalli nerġa' mmur għall-punt li tlaqt minnu meta semmejt il-kelma "puzzled".

Ma nistax nifhem - dak huwa l-punt - nifhem il-mod kif in-naħa tal-gvern ressqet lejn dan il-każ u l-isteriżmu li bih ġiet indirizzata din il-kwestjoni.

Għadna kemm smajna lill-Onor.

Gonzi, ex Speaker ukoll, li beda sejjer "shoot me down", "shoot me down".

Immaġinajtu xi Messersmith għaddej minn fuq Luqa airport.

Dawn x'affarijiet huma!

Shoot me down fuq xiex?

Fuq kwesjtonijiet li dan il-Parlament għandu jiddiskuti bl-akbar serjeta' mingħajr ħafna esteriżmu, mingħajr ħafna fireworks, mingħajr ħafna pożi u mingħajr ħafna retorika?

L-argument li għandna quddiemna huwa li l-ombudsman ta intervista fl-1 ta' Settembru ta' din is-sena f'gazzetta li ma tantx tinqara, għax hemm xi ħadd imexxija li huwa hopeless, Manduca, u splodew in-nies.

Splodew.

U min sploda?

Il-gvern sploda, għax anke waħda mill-konsulenti qaltilhom.

Issa ħalliha li forsi kitbitha hi l-istqarrija.

Imma kieku ħallweha tgħaddi ħadd ma kien jinduna biha din għaliex ħadd ma jaqraha dik il-gazzetta, ħlief għall-paġna ta' Marie Benoit u nies hekk.

Sploda l-gvern fuq din u ħareġ stqarrija, all guns blazing, u ma kenitx fuq kwestjoni ta' fatt. That's why I'm puzzled.

Għalhekk għandi mistoqsijiet f'moħħi.

X'kienet ir-raġuni li l- Prim Ministru offenda ruħu daqstant?

L-aħħar darba, meta smjat lill-Prim Ministru jitkellem bqajt mistagħġeb.

Raġuni waħda - fittixtha fid- dizzjunarju - les majeste.

Il-gvern ħass li l-ombudsman, bl-intervista` li ta, kien qiegħed jagħmel reat ta` les majeste, is-sovranita' tal-gvern insultaha.

Jekk tagħsar kull ħaġa li ntqalgħet sal-lum, dak li hemm min- naħa tal-gvern.

Il-gvern qed jgħid: Kif titkellem dwar il-gvern ta` Fenech Adami, il-gvern Nazzjonalista, b'dan il-mod, Sur Ombudsman?!

Dan mhux sew!

U din kienet.

Anke l-aħħar sentiment li għadna kemm smajna meta l-Onor.

Gonzi beda jgħajjat shoot me down.

Tajba din!

Bir-rispett kollu, għadni mbellah s'issa għax ir-reazzjoni tal-gvern setgħet kienet li tħalliha tgħaddi jew tirrispondi b'mod fattwali, jekk kien hemm xi ħaġa għal xiex tirrispondi.

Imma li toħloq dawn il-causus belli b'dan il-mod qisek qed tgħidlu: Ara tmissni, ara tattakkani, mhux sew tmiss id-dinjita` tiegħi.

Hekk qal il- Prim Ministru ġimgħa jew ġimgħa u nofs ilu, li qiegħed hawn biex jiddefendi d-dinjita` dan il-gvern.

Rajt kullimkien jiċċaqlaq jien.

Qiegħed hawn biex jiddefendi d-dinjita` ta' dan il-gvern.

X'inhu jiġri f'dan il-pajjiż biex il-gvern jirreaġixxi b'dan il-mod li qisu qed iħossu mminiat minn ġewwa bi stqarrijiet....

Wara kollox l-ombudsman qiegħed hemm bħala l-vuċi tal- poplu, mhux il-vuċi ta' Dr Gonzi, mhux il-vuċi tiegħi, mhux il-vuċi ta' Dr Fenech Adami u lanqas il-vuċi tiegħek, Sur President.

Din qiegħda ċara fil- mod kif ingħata l-remit tiegħu, qed jitkellem bil-vuċi tal-poplu.

U jekk se ngħidu issa li l-poplu li jitkellem hekk naboluh, kif kienu għamlu l- komunisti f'East Berlin, kif kien qallhom Berthold Brecht, all right nagħmluha.

Imma bir-rispett kollu, jekk issa Dr Gonzi qed jitkellem biex niddisolvu l-poplu jagħmilha hu.

Aħna m'aħniex qegħdin parteċipi miegħu f'din il-ħaġa.

L-ombudsman qed jitkellem bil-vuċi tal-poplu, u meta jkollok il-vuċi tal-poplu tittrattahiex b'din l-arroganza ta` noli me tangere, ħadd ma jmissni.

Qisni f'daqqa waħda għandna pedestall hemm fuq, u l-pedestall ħadd ma jmissu.

Għaliex nafu x'jiġru mill-pedestall, kif ġralu Osymandias u r-re tar-rejiet li skond il-poeżija ta' Shelley spiċċa mbagħad imkisser minn kullimkien u distrutt f'nofs deżert.

Din kienet l-ewwel ħaġa li ħawditni f'dan kollu li ġara, ir-reazzjoni tal-gvern.

Imbagħad it-tieni ħaġa li ħawditni, u għadni mħawwed sal-lum biha, hija r- reazzjoni tiegħek, bir-rispett kollu Sur President.

Mhux imbilli joħroġ Dr Gonzi jgħid li qed induru fuq l-iSpeaker.

Mela fuq min trid iddur?

L- iSpeaker qiegħed hawn biex jirrappreżenta quddiem il-poplu l-uffiċjali tal- Parlament.

L-ombudsman huwa uffiċjal tal-Parlament.

Mhux se noqgħod naċċetta li Dr Gonzi jgħidli żball, għaliex Dr Gonzi qal ħafna affarijiet meta kien Speaker u mbagħad reġa' belagħhom u dawwarhom meta sar deputat kap tal-Partit Nazzjonalista.

Jien ħaġa li għaġbitni f'dan kollu, Sur President, hija l-attitudni tiegħek li bqajt hekk frisk bħall-ħassa.

Meta hemm dan l-attakk frontali b'dan il-mod arroganti fuq uffiċjal l-ombudsman li għandu l-kunsens tal-Kamra kollha għal darbtejn, kif intqal kemm-il darba, bqajt frisk bħal ħassa, qisu ma ġara xejn.

Stajt taqbel miegħu, stajt ma qbiltx miegħu, stajt tiddefendih, stajt tattakkah u stajt tiegħu rwol imma.

Mela l-post tiegħek hawnhekk huwa sempliċement biex toqgħod bil-qiegħda tħares lejna, meta hawn ħaġa serja bħal din?

Mhux qed nattakkak, qed nikkritikak.

M'iniex qed ngħidlek li qbiżt il-limiti jew bqajt barra mil-limiti, qed ngħidlek it-tnejn, imma qed ngħidhomlok b'sens ta' urġenza issa.

Dan kif joħroġ il-gvern jattakka l-ombudsman b'dan il- mod!

Issa l-gvern għandu kull dritt jikkritika, kif għandna kull dritt nikkritikaw aħna, imma mhux b'dak il-mod.

Mhux b'mod li qed tgħeżżu.

Għadna kemm smajniha s'issa.

X'inhu l-għan wara dawn l-attakki, li taqbad lil dan il-bniedem, is-Sur Joe Sammut, mill-ġlekk u tgħeżżu ftit u tgħidlu: Oqgħod kwiet issa, titkellimx aktar u toqgħodx tattakkalna d-dinjita` tagħna u l-mod kif naħdmu?

Int min inti, biex tagħmel hekk?

Uffiċjal tal- Parlament dan, l-istess kif inhu uffiċjal tal-Parlament l-Iskrivan tal- Kamra u kif inhu l-Awditur Ġenerali.

U bl-istess mod kif qabdu jew ipprovaw jaqbdu, għaliex ma naħsibx li se jintimidah, lis-Sur Joe Sammut mill-pavru u qagħdu jgħeżżuh jistgħu jaqbdu - u forsi diġa' qed jaqbdu, ma nafux aħna - lill-Iskrivan tal-Kamra u lill-Awditur Ġenerali u jagħmluhom hekk.

U x'qed tagħmel f'dan kollu, Sur President?

Bir-rispett kollu, imma naħseb li għandek id-dritt li tqum u titkellem u tgħid xi ħaġa x'imkien.

Mhux meta jfettillek, wara dahrna, tqabbad lill-ex-president tar-Repubblika joqgħod jikteb rapport fuq il- proċeduri, ma nkunux nafu ħlief meta tistqarrhom pubblikament fis-7 ta' Ġunju, imbagħad affarijiet oħra bħal dawn xejn!

Għaliex jew se nkunu bil- karti fuq il-mejda jew m'aħniex se nkunu bil-karti fuq il-mejda.

Sur President, naħseb li tajjeb nerġa' ninsisti fuq il-punt li l-ombudsman m'huwiex xi ħadd, jekk se jaħdem tajjeb, li sempliċement jitkellem bil-vuċi tal-ministri u jgħid: Dan il-ministru miskien għamel dan, imbagħad ipprova jagħmel dan u wasal.

Id-dmit ta` l-ombudsman hu li jitkellem bil-vuċi tal- poplu.

Jekk tanalizza l-isteriżmu wara kull ħaġa li ntqalet sal-lejla, sa ħames minuti ilu saħansitra mill-Viċi Prim Ministru Gonzi, issib li l- isteriżmu ġej minn quddiem il-fatt li l-gvern qed ikollu jiffaċċja l-vuċi tal-poplu, u l-vuċi tal-poplu lil dan il-gvern iddejqu.

Xejn aktar u xejn anqas.

Ovvjament għax issa għadda ż-żmien u dan il-gvern għajja u xjaħ u allura kull vuċi li ma tkunx il-vuċi tal-klikka ta' ġewwa ddejqu.

Imma naħseb jien li l-vuċi tal-poplu qed iddejqu wkoll għaliex qed tara li l- affarijiet mhux sejrin sew u qed tgħid: Isma' l-affarijiet mhux sejrin sew.

U jekk l-ombudsman tkellem fl-intervista li ta lill-gazzetta li ftit jaqrawha għax immexxijha minn dak Manduca li ma jifhem f'xejn u urtat lill- gvern, din lill-gvern urtatu b'dan il-mod għax jaf li dawn l-affarijiet qed jintqalu.

Dawn l-affarijiet li qed inawwruh minn ġewwa qed idejqu lin-nies ta' rieda tajba, ta' volonta tajba.

Allura issa l-iSpeaker se jintuża bħala scapegoat biex nisparaw fuq il-vuċi tal-poplu.

Tgħallaq lil ombudsman bħala proxy, bħala xi ħadd li qiegħed minflok il-poplu, għax iridu jagħlqu ħalq il-poplu.

Jekk kien hemm xi ħaġa li ħarġet b'mod konkret minn dik l- intervista li l-ombudsman ta fl-1 ta` Settembru kien is-sentiment ta' frustrazzjoni minn naħa ta' l-ombudsman.

Meta qrajt id-dettalji frankament kelli nerġa' noqgħod nistudjahom u erġajt studjathom u erġajt smajt dwarhom għax id-dettalji sfuġġewli.

Imma li ħareġ minn dik l-intervista kien is-sentiment ta' frustrazzjoni ta' gvern li jagħmel l-affarijet b'mod u jgħid affarijet differenti, ta fetqa kbira bejn dak li jintqal u bejn dak li jsir, bejn parenza ta' ġustizzja, ta' rġulija, ta' sħubija, ta' fraternita', imbagħad minn taħt joħorġu s-skieken biex l- affarjiet isiru b'mod diskriminatorju.

Il-frustrazzjoni, imbagħad meta toqgħod tanalizzaha, ġiet espressa u nħasset fl-intervista li ta l- ombudsman fuq affarijiet li ċ-ċittadini jħossuhom.

Meta erġajt imbagħad, għal dan id-dibattitum qgħadt nara ftit x'inhuma l-punti li qajjem l- ombudsman sibt li qajjem punti kompletament konkreti.

Ma qajjimx affarijiet li huma fl-ajru, u ħarist lejhom bil-mod li qed iħares lejhom il- poplu, u naħseb li hemmhekk huwa l-aċidu li qiegħed jikkorowdja, li qiegħed iħassar u li qiegħed idejjaq lill-gvern u mhux id-dinjita` biss.

Taf int, issa moħħhom li deħlin fl-Ewropa u allura diġa` qed ilestu x'iridu jilbsu, il-bakkaljawiet u ma nafx x'aktar, biex imorru jiffirmaw u d-dinjita` għandha ċerta importanza, jaħsbu huma, imma l-verita` hija dik li qiegħda tikkorowdja minn taħt.

Il-verita` ta' sistema mibnija minn fuq il-ħbieb tal-ħbieb, jekk inti parti minn klikka tasal u jekk m'intix parti minn dik il-klikka ara kif tirranġa ma' xi ministru jew xi segretarju parlamentari jew deputat nazzjonalista ħalli jirranġalek xi biċċa għallinqas jekk mhux kollox.

Allura l-ombudsman ma' jistax jitkellem fuq dawn l-affarijiet għax inkella jkun partiġġjan, ikun qed jikser r-remit tiegħu jew ikun qed jaqbeż il- limiti!

L-ombudsman ma jistax jitkellem fuq affarijet li l-poplu qed jitkellem dwarhom.

Tmur fejn tmur kulħadd jitkellem dwar dawn l- affarijiet.

Lili jċempluli nazzjonalisti wkoll id-dar tiegħi u jgħiduli fuq min qabiżhom u min ma qabiżhomx u jagħtuni l-informazzjoni.

Sur President, hija ħaġa ċara li l-gvern jinsabu dahru mal-ħajt b'dawn l- affarijiet kollha u huwa dan li qed idejqu.

Jaf ukoll li meta tkellem l- ombudsman fl-intervista li ta tkellem fuq affarijet konkreti.

Tkellem fuq il-każ ta' Tarċisio Mifsud, tkellem fuq il-każ ta' l-armata, tkellem fuq il- każ ta' l-awtorita' ta' l-ippjanar, tkellem fuq il-ħniżrijiet li għadejjin fil-water services corporation, tkellem fuq il-ħniżrijiet li għadejjin fl- Air Malta fuq ħaddiema tas-sajf, tkellem fuq il-problema tal-penzjonanti li qed jaqilgħu taxxa bil-kbir għax jiġu aġġustati l-pensjonijiet tagħhom fuq re-adjustments u tkellem, b'mod maġġur imbagħad, fuq il-problema ta' l- accounability, ta' kif qed jittieħdu d-deċiżjonijiet f'dawk l- organizzazzjonijiet li qegħdin jinfetqu miċ-ċivil u jintelqu għal riħhom.

Dawn huma kollha affarijiet li b'mod konkret in-nies qed tħosshom, in-nies taf x'inhu għaddej u jistgħu jagħmlu kemm iridu paraventi, jistgħu jagħmlu kemm iridu retorika kif għadna kif smajna, esterika jew le u jistgħu jagħmlu kemm iridu points of order.

Hawnhekk aħna qegħdin nofs tużżana minn nies, qed jismugħna forsi 2000 jew 3000 ruħ, imma n-nies on the ground, jafu li dawn l-affarijiet qed imissulhom ħajjithom, qed jaffetwalhom ħajjithom u l-gvern mhux veru qed jindirizza dawn il-problemi.

Il-gvern ta' Dr Fenech Adami huwa wieħed mill-muturi ewlenin li qed jiġġenera dawn l- inġustizzji li għadejjin fil-pajjiż, liema inġustizzji huma marbuta mal-mod ta' kif jitmexxa l-pajjiż, kif jitmexxa l-gvern.

Sur President, issa jien beħsiebni nħares lejn dawn il-każi wieħed wieħed, mela le.

Imma tajjeb li nistqarr ukoll li jien ninsisti u din in-naħa tibqa` tinsisti, Sur President - anke jekk inti tibqa' fuq il-ħajt tiegħek, fuq iċ-ċint tiegħek - li l-ombudsman għandu kull dritt jitkellem u jiġġieled fuq dawn il-każi.

M'hu veru xejn, kif qal Dr Gonzi, li bilfors irid jitkellem fil-qafas tal-House Business Committee.

M'hu veru xejn, il- liġi tagħtih kull fakulta` li juża kull mezz li qiegħed għad-dispożizzjoni tiegħu, inkluż il-media.

Tkun miġnuna liġi lill-ombudsman tgħidlu ara ma tmurx titkellem ma' Karl Schembri tal-"Malta Independent" jew ara ma tmurx titkellem ma' Joe Mifsud tal-ġurnal "Kullħadd".

Allaħares ikollna liġi hekk għax lanqas tagħmel sens.

Lanqas tagħmel sens.

L-ombudsman għandu kull dritt li fejn iħoss li xi ħaġa m'hijiex qed issir sew jgħid: Din hija mgħawwġa għax il-poplu jaf li hija mgħawwġa u jien il-vuċi tal-poplu.

Imbagħad naħseb ukoll li għandna dritt li nagħtu kas ta' x'qed jgħid l- ombudsman.

U l-ewwelnett nibda minnek Sur President, għax inti għandek id- dover li tagħti kas ta' x'qed jgħid l-ombudsman u tara x'għandu jsir u mhux tħalli kollox għaddej qisu x-xmara Tevere sejra lejn ma nafx fejn.

Anke aħna hawnehekk għandna kull dritt u kull dover li nieħdu bis-serjeta` dak li qed jgħid l-ombudsman.

Mela kif kellna f'dawn l-aħħar jumejn u nofs, sessjoni wara l-oħra ta' żebliħ ta' l-ombudsman min-naħa tal-kelliema tal- gvern.

Qisu li għax l-ombudsman tkellem kif tkellem dwar dawn l-affarijiet qed jikser xi liġi, qed jikser xi kmandament.

Donnu li l-ewwel kmandament ġej jgħid: Ħobb lil Dr Fenech Adami bħalek innifsek!

Hekk saret l-istorja u jekk tikkritika ċerti affarijiet f'daqqa waħda qisek sirt outside the pale u ibgħatu l-posse biex idendluh.

Hekk ħassejtni f'dawn l-aħħar ġranet jien.

GĦadejja l-posse tal-front benchers tal-gvern, kollha wieħed wara l-ieħor biż-żiemel qishom John Wayne, min se jdendlu l-ewwel.

Dan irridu?

Jiena kont nippretendi li kellhom ikunu n-naħa tal-gvern li jqumu minn ta' quddiem nett u jgħidu: Ara x'qed jgħid l-ombudsman.

Jekk qed jitkellem b'dan il-mod bilfors li hemm xi ħaġa, allura noqogħdu attenti għax fl- interess tagħna li nagħmlu hekk.

Jekk qed jitkellem hekk, bil-vuċi tal- poplu hemm xi problema u aħjar insolvuha f'dawn l-aħħar ftit xhur qabel l- elezzjoni li ġejja.

Hekk kont naħseb li jgħidu jien.

Imma le, minflok għandek il-posse għaddejja qishom, nerġa' ngħid, John Wayne jew Clint Eastwood biex idendlu lill-Ombudsman.

Dan huwa l-mod?

GĦalhekk nerġa` ngħid li jien puzzled, ippażiljat. a nużax il-kelma "imħawwad" għax għalkemm ħawwduni xi ftit ma rnexxilhomx iħawwduni kompletament fuq din il- ħaġa.

Sur President, issa meta qed ngħid hekk ma jfissirx li ma nistgħux nikkritikaw lill- ombudsman.

Jiena kkritikajtu lill-ombudsman fuq dik l- intervista, Sur President.

Dażgur, ikkritikajtu b'mod li naħseb li kien fair, li kien ġust u ċertament bl-ebda mod ma jien se mmur nagħmillu l- inċira.

Allaħares!

Fiex ikkritikajtu?

F'dik l-intervista l-ombudsman qal li l-membri tal-Parlament ma jinteressawx ruħhom biżżejjed u ma jiddiskutux l-affarijiet li jqajjem hu.

U qajjem ħafna affarijiet importanti.

Fost affarijiet oħra semma l-kwestjoni ta' l-accountability tal-fondazzjonijiet, kumpanniji, awtoritajiet, korporazzjonijiet u bordijiet li waqqaf il-gvern u li m'għadhomx suġġetti aktar għar-regolamenti finanzjarji tal-gvern, jgħidu huma, li jieħdu x-xogħol tal-gvern taħthom u kollox għal riħu.

Qajjem punt importanti l-ombudsman hemm u dawn qajjimnih aħna wkoll.

Li kkritikajt jien huwa li donnu kien qed jgħid li l-Parlamentari kollha, inkluż allura l-oppożizzjoni, li dawn l-affarijiet ma jqajmuhomx, ma jimbuttawhomx, ma jiddiskutawhomx u mhux interessati fihom.

Jien għandi artiklu tal-Ħadd f'"It-Torċa" u dan il-punt qajjimtu hemmhekk.

Ma qgħadtx nikteb press releases u dawn l-affarijiet kollha.

Dik inħalliha għas- Sinjura Caruana Galizia, għas-Sur Cachia Caruana u għal Dr Gonzi biex jiktbuha.

Aħna ma nagħmlux hekk.

Jien d'dak l-artiku għedt ċar u tond: Possibbli li l-ombudsman ma jafx li d-deputati kollha ta' l-oppożizzjoni kemm-il darba jqajmuha din il-biċċa xogħol?

Iqajmuha imma ma jingħatawx ċans jesprimuha l-problema li għandna b'dawn l-aġenziji, korporazzjonijiet, bordijiet, awtoritajiet, kumpanniji, fondazzjonijiet, u ma nafx x'aktar li qed jaħirbu mill-kontroll finanzjarju.

U x'nirċievu kull darba li nqajmuha?

Jaqa' ħajt min-naħa tal-gvern.

Il-bieraħ attendejt ftit għall-PAC li kien fuq l-universita` u l-kumpanniji ta' l-universita`.

Il-mod kif jiġu trattati l-mistoqsijiet u l-mod kif tiġi mgħoddija l-informazzjoni qisek qed tagħmel eżerċizzju fid-dentistrija, qisek qed taqla' sinna waħda wara l-oħra.

U jekk ma jkollokx informazzjoni mbagħad trid tagħmel ħafna guesswork biex tasal, meta din suppost informazzjoni li toħroġ, u toħroġ bis-serjeta`.

Meta nagħmlu debates u nqajjmu kwestjonijiet hawnhekk ikollna rebus sħiħ min-naħa tal-gvern għaliex ma jridx jagħti informazzjoni.

Per eżempju, safejn naf jien, l- informazzjoni dwar l-hekk imsejħa privatizzazzjoni ta' l-MIA għadha ma ngħatatx.

Hux hekk?

Meta tlabna għal din l-informazzjoni fis-sajf qalulna biex nistennew sakemm jerġa' jibda l-parlament.

Il-parlament beda u d- dettalji ta' x'ġara għadhom ma ħarġux.

Imma diġa` deher kemm daħħal flus il- gvern taparsi - kollox kontra r-regoli statistiċi ta' l-UE, tal-Ġnus Magħquda - minn taxxi u minn withholding tax u minn income tax rates u kollox.

Imma, bir-rispett kollu, min-naħa ta' l-oppożizzjoni l-ħin kollu nagħfsu biex dawn l-affarijiet joħorġu fil-beraħ.

Għalhekk ikkritikajtu lill-ombudsman, imma ċertament mhux bil-mod salvaġġ, bil-mod intimidatorju u bil-mod ta' lynch party li kellna f'dawn l-aħħar jumejn u nofs mingħand il-Prim Pinistru f'diversi stqarrijiet fuqha u fil-linja ta' l-istqarrijiet li saru anke bil-press releases tad-DOI.

Sur President, naħseb li ħareġ minn dan kollu huwa li hemm bżonn li l- uffiċċju ta' l-ombudsman inħarsuh u niddefenduh.

Aktar ma smajt ir- retorika isterika ta' l-Onor.

Gonzi u sħabu jien aktar ikkonkludejt li qed issir urġenti f'dan il-pajjiż, li mhux naraw kif se nisparaw fuq is-Sur Sammut u l-uffiċċju tiegħu, imma kif se nsaħħu l-uffiċċju tas-Sur Sammut.

Jidher ċar, ejjew nagħmluha b'regola ġenerali, li meta gvern ikun għajjien u jkun wasal fl-aħħar u l-ombudsman ikun qed jagħmel dmiru jibdew jinħolqu problemi istituzzjonali u l-gvern jara kif jagħmel biex idaħħal ingassa m'għonq l-ombudsman u l-uffiċċju tiegħu.

Naħseb allura bis-serjeta` nirriflettu kif se nsaħħu u kif se niddefendu aħjar l-uffiċċju ta' l- ombudsman.

Dan kollu fil-kuntest ta' dak li jissejjaħ countervailing institutions.

Jiġifieri jekk pajjiżna se jimxi 'l quddiem tabilħaqq irid ikun hemm istituzzjonijiet li jibbilanċjaw lil xulxin.

L-argument tal- countervailing kienu jgħidulu fl-Amerika ftit taż-żmien ilu, fejn jekk għandek poter eżekuttiv qawwi u għandek poter ġudizzjarju pjuttost qawwi - f'dan il-każ ma jeżistix – trid tara kif se toħloq countervailing institution oħra biex the small guy, iċ-ċittadin iż-żgħir ikun jaf li għandu min jilqagħlu għax inkella ċ-ċittadin iħoss, bir-raġun, li hemm din il-makna għaddejja, hemm klikka ta' nies tmexxi makna u makna u se jinqabad fir-rambaġġ tagħha.

Li hemm tajjeb f'istituzzjoni bħal ta' l-ombudsman, isimha magħha, hija li hi istituzzjoni, jekk titħaddem tajjeb u tiġi rispettata tajjeb, li liċ- ċittadin iż-żgħir tagħtih countervailing power, poter jew għallinqas parti mill-poter li jista' jibbilanċja l-poter ta' l-għaqdiet l-oħra kollha.

Għalhekk inti, Mr Speaker, qed tagħmel wieħed mill-ikbar żbalji kbar li tista' tagħmel li ma toħroġx biex tiddefendi lill-ombudsman għax preċiżament din hija.

Hemm xi ħaġa tiela` jew tista` titla`, jekk ma noqtluhiex kif irid joqtolha l-gvern, li toħloq countervailing balance.

Bilanċ li mhux jegħleb imma li għallinqas iservi ta' kontrapiż għas-saħħa tal-burokrazija, tad-dipartimenti, tal-ministri u ta' ċerti affarijiet li li liċ-ċittadin jgħaġnuh.

Ħaġa bħal din, il-kunċett ta' countervailing ta' kif se nżommu l-bilanċi għaddejjin, naħseb li rridu nifhmu li hemm bżonn li nagħtuha n-nifs.

Għandna l-Istat, għandna l-gvern prepotenti, kif qed isir dan il-gvern iktar ma jgħaddi ż-żmien li kulma jgħid hu tajjeb u li jgħid ħaddieħor ma jiswa xejn.

Jien dawn il-jumejn u nofs kelli moral ieħor.

Il-prepotenza u l-arroganza li smajna inkredibbli, unbelievable, kif jgħid il-Prim Ministru.

(Interruzzjonijiet) Għalhekk ħa għalih għaliex unbelievable.

Meta tattakka l-gvern hija assolutament les majeste, jiġifieri kontra s-sovranita` tal-gvern.

Imma fir-realta` huwa gvern li l- prepotenza tiegħu nħasset f'dawn l-aħħar jumejn u nofs qiegħda hemm.

Sħabi jsemmu l-każi tal-Laburisti kif nista' nsemmihom jien ukoll, u nista' nsemmi wkoll il-każi tan-Nazzjonalisti li ċempluli fuq il-prepotenza li jħossu li ħaddieħor imwarrab u ħaddieħor jaqbiżhom għax għandu konnessjoni tal-ħbieb tal-ħbieb fil-partit Nazzjonalista fil-gvern, li huma m'għandhomx.

Tajjeb li nsemmuhom dawn l-affarijiet.

U dawn huma l-affarijiet li liċ-ċittadin, lill-poplu qed idejjquh sa mnieħru, li meta jiġi quddiem dan l-istat ta' fatt, minflok li jkun hemm xi ħadd li jista' tabilħaqq jimbotta l-każ tiegħu jkollna lil Dr Gonzi jew lil nies oħra tal-gvern li jagħmlulna din ir-retorika kollha sabiħa tagħhom u jsemmulna r-rule of ethics - ma nafx minn fejn ġabuhom - ta' l-ombudsman ta' hemm u ta' l-ombudsman ta` hawn biex jgħidu: Isma`, imissu jagħlaq ħalqu l-ombudsman u ma jitkellimx.

Imma In-nies mhux hekk jgħidu.

Qed jgħidu: Sewwa għamel l-ombudsman li tkellem u ħażin għamilt int, Sur President, li ma tkellimtx.

U jkollhom raġun ukoll.

Mela min-naħa għandna din l-istruttura tal-gvern – ejjew ngħidu kollox – u min-naħa l-oħra għandna strutturi ta' partiti politiċi li huma qawwija veru u ċentralizzati bil-media tagħhom u bil-loġika tagħhom li qegħdin hemm ukoll.

Issa jien qed nitkellem bħala kap ta' wieħed minn dawn il-partiti.

Imma nifhem il- problema ta' ċittadin li jista' jkun Laburista, jista' jkun Nazzjonalista u jista' ma jkun xejn, għaliex hemm ħafna li m'huma xejn ukoll, li jgħidilna: Min qiegħed hemm biex iħares lejja bħala ċittadin, bħala persuna li għandi d-drittijiet tiegħi u jekk irrid nasal sa l-aħħar ikolli mmur għand xi avukat li se jisloħni, u ma nasalx?

Jiena ngħidlu, l-ombudsman.

Għalhekk, Sur President, li iktar u iktar irridu naħsbu ftit fuq din ir- retorika fqira li kellna dawn l-aħħar jumejn u nofs ta' dinjita` miġugħha għaliex l-ombudsman azzarda jitkellem, imma kif se nsaħħu s-saħħa taċ- ċittadin biex jiddefendi ruħu biex l-interess tiegħu jimxi 'l quddiem.

Barra minnhekk, biex insemmu kollox, għandna l-Istat, għandna l-partiti politiċi – ma nsemmiex il-knisja biex ma nidħolx f'polemika – u għandna l- media.

L-istess mill-ġdid għandna media, jiġifieri gazzetti u mezzi tal- komunikazzjoni li huma ċentralizzati u għaddejjin qishom makna jużaw liċ- ċittadin għal ftit mumenti u jwaddbuh qisu lumija magħsura.

F'sitwazzjoni bħal din, Sur President, qed isir żball kbir min-naħa tal- gvern li għal raġunijiet tattiċi żbaljati - għax fl-opinjoni tiegħi qed jagħmel żball tattiku l-gvern anke b'din l-approach li ħa - minflok insaħħu l-vuċi tal-poplu permezz ta' ombudsman ankrat fil-Parlament u jitkellem kif iħoss li għandu jitkellem, nibdew nattakkawh b'dan il-mod intimidatorju, nibgħatu dawn lynch parties biex itellgħuh, idendluh minflok ngħidu: Isma`, tkellem kif tkellem l-ombudsman għandna bżonnu l- ombudsman.

Nikkritikaw dak li qal imma mhux b'dan il-mod intimidatorju.

Jien ngħid li din vjolenza morali fil-fatt.

Ma naħsibx li s-Sur Sammut se jkun intimidat, imma dak hu l-argument kollu.

Sur President, ħa nerġa` issa ndur għal dak li għandna quddiemna.

L- ewwelnet l-ombudsman tkellem kif ħass li għandu jitkellem u l-gvern irreaġixxa permess ta' żewġ stqarrijiet li qegħdin għandi hawn.

Waħda minnhom ħamest ijiem wara u l-oħra xi tlett ijiem wara.

Ma stajtx nifhem wara li ħarġet imma issa wara li smajt dawn l-istqarrijiet kollha forsi nista' nifhem l-gvern maqbud f'sett ta' reazzjonijiet li ma jistax joħroġ minnhom għax meta ttikjajt l-argumenti li ħarġu ssib li kienet stqarrija isterika, arroganti u mhux koerrenti.

Ma kienx hemm sens warajha.

Kienet xi ħaġa ta' xi ħadd iritat bil-kbir, attakk ta' nervi u allura biex toħroġ minn dak l-attakk ta' nervi toħroġ stqarrija.

Allura naħseb li hemm bżonn li l-gvern jifhem ftit li l-mod kif qed jaħdem f'din il-ħaġa mhux biss qed turi ċerti affarijiet fuq kif sejjer pajjiżna, imma naħseb li qiegħda tindika wkoll li għandna bżonn ta' bidla kbira.

Bidla kbira fis-sens tat- tmexxija, fil-partit li jmexxi ċertament, u bidla kbira fil-mod kif inħarsu lejn il-problemi.

Sur President, l-aktar ħaġa li f'dan kollu kienet interessatni kienet il- mod kif il-Prim Ministru meta konna qed nitkellmu bħal nhar it-Tnejn ġimgħa qam bil-kbir hemmhekk - naħseb il-kelma tajba kienet tkun jisserdaq, għalkemm ħafna nies se jarawha bħala derogatorja li nużaha imma dik rajta jiena - u semma l-kelma", bħala l-aktar waħda li ma kenitx aċċettabbli min- naħa ta' l-ombudsman, "unbelievable" u qisu xxokja ruħu għax l-ombudsman uża l-kelma "unbelievable" biex jiddeskrivi r-reazzjoni li ta l-gvern għar- rikkmandazzjonijiet tiegħu.

Jiena sal-lum għadni ma nistax nifhem għaliex il-kelma "unbelievable" qajmet dik ir-reazzjoni kollha.

X'kien hemm fiha din il-kelma?

Dwejjaq, kienet offensiva?

Ma nistax nifhem.

Allura li għamilt imbagħad għedt li jkun tajjeb li ndur ftit ħa nara l-każi li qajjem l-ombudsman u x'hemm fihom.

Mhux veru xejn li huma każi li jirrigwardaw tlieta, ħamsa jew sitta min-nies kif ipprovaw jagħtu l-impressjoni l- kelliema tan-naħa tal-gvern.

Il-każi huma ħafna aktar wesgħin minn hekk u tajjeb li nħarsu lejhom fid-dettall L-ewwelnett kellna il-każ ta' Tarcisio Mifsud.

Jien skandalizzajt ruħi meta nhar it-Tnejn smajt lill-Prim Ministru jipprova jgħid li l-każ ta' Tarcisio Mifsud kien sempliċiment każ ta` tnejn min-nies fis-sakra li marru b'żewġt iktajjen u tawh xebgħa żgħira u sostna li dawn affarijiet li jiġru.

Sur President, jiena mort nara lis-Sur Tarcisio Mifsud ftit siegħat wara li qala` dik ix-xebgħa.

Kont ma' l- Onor.George Vella u sħabi.

Nista` ngħid li dan qala` xebgħa ktajjen u li kieku l-katina niżlet mhux kif niżlet, imma ftit millimetri differenti minn kif niżlet, kienet tifqagħlu għajnejh u wiċċu.

Dik hi l-verita`.

Li l-Prim Ministru jitkellem b'dak il-mod sempliċement għax iqis li Tarcisio Mifsud mhux Nazzjonalist hija xi ħaġa tal-waħx f'dan il-pajjiż.

Jaċċetta li lil sieħbu Cachia Caruana jaħtih Lm30,000 imma jiċħad, anke simbolikament ħlas ta' Lm1,500 fuq l-iskuża banali li ġab il-bravu Ministru Austin Gatt għax qal li mhux ipprovat li dan il-każ kien motivat politikament.

Hekk qal mingħalija Austin Gatt.

Din ħniżrija oħra u l-ħniżrijiet in-nies tħosshom.

Jistgħu jgħidu kemm iridu bil-qrati u mhux qrati, imma hemmx dubju, jiena kont hemm ftit siegħat wara l-attakk fuq Tarcisio Mifsud u ma kien hemm l- ebda dubju li l-attakk fuqu kien motivat politikament min-nies li ma neskludix li ntbagħtu.

Ma neskludix li ntbagħtu.

Bir-rispett kollu, f'każ bħal dak tipprova tagħmel diskriminazzjoni bejn wieħed u ieħor u tiddefendiha bil-mod kif sar f'dan il-Parlament hija xi ħaġa li tkompli twaddab il-ħatab fuq in-nirien tal-polarizazzjoni f'dan il-pajjiż.

Kellu raġun l-ombudsman jitkellem kif tkellem fuq dak il-każ għax hi tal-misħija għall-gvern li qed jittratta każ li kull m'hemm involut fih, sa fejn naf jiena, hija somma ta' Lm1,500 - somma simbolika, l-ombudsman simbolika kważi sejħilha - u għal prinċipju li għax dan jitqies bħala Laburist ma tagħthielux u tippretendi li l-ombudsman ma jitkellimx fuq din il-ħaġa, bir- rispett kollu, qegħdin inwaddbu - u l-gvern responsabbli għaliha din Sur President, u inti wkoll għax ħallejt lil ombudsman jgħum - il-ħatab fuq in- nirien tal-polarizazzjoni f'dan il-pajjiż.

Kellu raġun l-ombudsman li jitkellem kif tkellem fuq dan il-każ.

Cachia Caruana jumejn qabel l- elezzjoni ta' l-1996 - b'minuta file għax sibniha wara - ingħata Lm 30,000.

Minnufih ġrew għand it-teżor ħalli meta jitla` gvern Laburista ma jkunx jista' jwaqqaf li joħroġ iċ-ċekk, ħarġulu ċ-ċekk u sarfu dak il-ħin stess, ftit siegħat qabel l-elezzjoni tal-1996.

Imbagħad meta l-ombudsman ħares lejn il-kriterji u ċċekkja sab li dawn imorru kontra l-kriterji li l-istess gvern kien waqqaf.

L-istess ħaġa, il-ħniżrija fil-każ ta' Pietru Pawl Busutill.

Dr Mario De Marco jikteb lill-Ministru Austin Gatt u ftit wara joħroġ cheque ta' Lm 40,000 biex kollox jintesa.

U hawn xi ħadd li ma jemminx li din hi manipolazzjoni politika partiġġjana?

Hawn xi ħadd li ma jafx li Pietru Pawl Busutill jaqbad lil Prim Ministru fuq il-mobile tiegħu u jgħidlu: Jekk ma tagħmilx hekk se jkollok il-problemi!

Dan huwa li jgħidu n-nies u dan li jifhmu n-nies.

Imma mbagħad fil-każ tas-Sur Tarcisio Mifsud, għax jitqies bħala Laburist, hemmhekk le.

Hawnhekk nagħmluha ċara li s-Sur Tarcisio Mifsud Lm 10,000 jieħu taħt gvern Laburista ħalli nuru li qegħdin npattu għall-umiljazjoni li qala`.

U lill- ombudsman inserħulu rasu li gvern Laburista ġdid wara l-elezzjoni li ġejja jpattiha lis-sur Tarcisio Mifsud fuq il-bażi ta' dak li qal l-ombudsman.

Sur President, imbagħad kien hemm il-każ tal-ġonna pubbliċi fil-Belt.

Hemmhekk kien hemm argument sħiħ u qrajt ir-rapporti kollha jiena dwar ix- xogħol li kellu jsir fil-ġonna pubbliċi.

F' dak li jirrigwarda l-Belt Valletta, Alla jbierek għandna lill-public works, lill-kunsill lokali, lill- Valletta Rehabilitation Committee u Din l-Art Ħelwa, b'xi mod jew ieħor imdaħħla wkoll, li huma kollha interessati.

Għandna dawn l- organizzazzjonijiet kollha u l-ombudsman fuq inizjattiva ħares lejn dawn il- ġonna u staqsa għaliex dawn il-ġonna qed jaqgħu żorba.

Hawn dawn l- organizzazzjonijiet kollha li suppost huma interessati fihom u xorta qed jaqgħu żorba.

U għalhekk għamel ir-rapporti tiegħu fuq dawn il-ġonna.

Huwa veru li dawn il-ġonna qed jaqgħu żorba għax mort niċċekja.

Lanqas jekk tkun ġurdien ma tmur tinnamra aktar f'dawn il-ġonna għax tiddejjaq!

Dik hi s-sitwazzjoni!

Suppost il-Belt hi ġawhra turistika ta' l-UNESCO.

Għandna lis-Sur Bondin jippoża ma' kulimkien, għandna lis-sindku Borg Olivier jwaqqaf il-karozzi ma jgħaddux min-nofs il-Belt u jħalli ż-żwiemel jinkwew fix-xemx, imma għall-ġonna ma jafx x'se jagħmel u l-ombudsman ħa l-briga li jara x'jista` jagħmel fuq il-ġonna tal-Belt u kiteb ir-rapporti tiegħu.

Għandu raġun jinkazza għax kieku kont floku kont ninkazza iktar minnu jiena li dawn ir-rapproti baqgħu fuq l-ixkaffa.

Għaliex?

Għax gvern li sempliċi l-parenza ta` Hastings, tal-Barrakka ta` Fuq u tal-Barrakka t'Isfel sakemm ma jistax jagħmel xi ftit PR, ftit pubbliċita` u ftit BS fuqha ma jinteressahx ....

Allura għamel ħażin l- ombudsman għax qal li ħadd ma ta kasu fuq din il-ħaġa?

Għandu raġun, sewwa għamel.

Għandna mbagħad – u hawnhekk l-aktar kruċjali – il-kwestjoni tal-pensjoni.

Hawnhekk veru li ħassejt kemm huwa importanti li tabilħaqq l-ombudsman ikun il-vuċi tal-poplu u ma noqogħdux nagħtu kas ta` din ir-retorika esterika li għadna kemm smajna dawn l-aħħar jumejn u nofs.

U anke inti, Sur President messek qomt tiddefendih lill-ombudsman fuq dan il-każ.

Il-każ ta` pensjonanti tal-gvern li għalqu sittin sena, jew kemm, jew pensjonanti oħra u jsibu li kkalkolawlhom ħażin il-pensjoni tagħhom.

Allura jsibu li wara tmien snin, seba` snin, sitt snin, ħames snin jew kemm, il-pensjoni tagħhom kienet tħallset b'inqas milli suppost u jridu jagħtuhom il-ħlas dovut lihom kollu f'sena waħda.

Ommi kienet fl-istess każ, per eżempju.

U nista` nifhem x'qed jgħid.

Mela ċ-ċekk li jirċievu f'sena waħda jkun qiegħed iħallashom tal-flejjes li kellhom jieħdu bħala pensjoni li ma tħallsux fl-aħħar seba` snin jew sitt snin u rċevewhom f'ċekk wieħed u l- gvern qed jgħid: Tridu tħallsu l-income tax f'dik is-sena fuq il-flus kollha li jidħlu f'dik is-sena għax bl-organizzazzjoni tagħna ma nistgħux inlaħħqu biex noqogħdu naħdmu l-arrettrati sena b'sena u nnaqqsulkom l- income tax sena b'sena.

Allura x'jiġri?

Jiġri li l-pensjonant jew il- pensjonanta tirċievi ċekk ta` Lm3,000 f'daqqa u l-income tax tħallasha kollha fuq Lm3,000 u f'daqqa waħda jaqtgħulha 30% jew 40%, meta kieku kellhom id-diċenza, u jistgħu jagħmluha, li jqassmuha sena b'sena ma kenitx tinqabad hekk.

U l-ombudsman jinfiska u jinkazza fuqha.

Qed jgħid li dan mhux sew u l-ministeru tal-finanzi qed jgħidulu: Ma nistgħux naħdmu mod ieħor għax hemm problemi kbar biex noqogħdu nikkalkulawhom, naħlu ħafna żmien.

L-ombudsman qed jgħid: Le, dan mhux sewwa.

Kif lill-pensonjant inħalluh mingħajr l-arrettrati li tilef u mbagħad niċċarġjawh taxxa fuq sena waħda, mhux sew.

U qed jinkazza l-ombudsman u sewwa qed jagħmel.

Kieku waqaf s'hemm kien diġa` ikun qed jagħmel ħafna.

L-ombudsman mar iktar 'il bogħod minn hekk u qal: All right, jiena kont kap taċ-ċivil u naf li hemm ċerti problemi ta` organizzazzjoni, imma l-gvern jista` joħroġ kompromess li għallinqas fuq każi bħal dawn it-taxxa tiġi kkalkulata b'mod differenti li jkun aktar raġonevoli ħalli l-pensjonanti ma jaqilgħuhiex fuq rashom.

Dak li qal l- ombudsman.

Qed jagħmel ħażin li jinsisti li tiġi ffaċċjata din il-ħaġa?

Qed jagħmel tajjeb, u għalhekk nappoġġawh lill-ombudsman fuq din il-ħaġa.

Sewwa qed jagħmel.

Għalhekk huwa l-vuċi tal-poplu l-ombudsman fuq dawn l- affarijiet.

U s-soluzzjoni li ħareġ biha hija soluzzjoni raġonevoli, ta` xi ħadd li kien imexxi ċ-ċivil u jaf x'inhuma l-problemi u ta` xi ħadd ukoll li qiegħed hemm bħala l-vuċi tal-poplu u qed jiffaċċja nies, nisa u rġiel anzjani, li msieken huma msallbin b'din il-ħaġa.

M'humiex kuntratturi kbar dawn li jgħidulek jekk ma tagħtuniex dak li rridu nkeċċu 1,500 ruħ.

Huma pensjonanti ta` 70 sena, qed jiffaċċjaw il-problemi quddiemhom u jridu lil min jagħtihom ħajt għall-kenn.

U huwa l-ombudsman biss li jista` jagħtihom ħajt għall-kenn.

Allura noħorġu all guns blazing fuq l-ombudsman għax jagħtihom ħajt għall-kenn, Sur President u inti lanqas tiddefendih?

Għaħhekk ngħid jiena li jmissu jistħi l-gvern ta` Dr Fenech Adami li dak li ppropona l-ombudsman f'din il-ħaġa warrbu u ma tax kasu.

Aħna min-naħa tagħna nwiegħdu li wara l-elezzjoni li ġejja se nwettqu dak li rrakkmanda l- ombudsman fil-każ tal-pensjonijiet.

Imbagħad kellna l-każ ta` l-armata.

Sur President, jiena bqajt skandalizzat bil-mod kif il-kelliema tal-gvern fuq l-armata pprovaw iwaddbu kollox taħt it-tapit għax jekk hemm xi ħaġa skandaluża li ġrat f'dawn l- aħħar erba` snin hija preċiżament il-mod kif ingħataw il-promotions u kif ġew spostati n-nies fl-armata.

Nies li huma serji u retti fl-armata jiġu jagħidulna: Tqażżiżna fl-armata.

U jekk hemm xi ħadd li huwa responsabbli għal din il-ħaġa u qed iġorrha huwa l-Brigadier Montanaro li qed nagħmluhielu ċara: Se jkolli jirrispondu, se jkollu jirrispondi għax konna aħna, il-gvern tal-Labour li ħtarnieh.

Stennejna aħjar minnu, stennejna lil xi ħadd li se jmexxi b'ċerta rettezza u minflok sibna lil xi ħadd li kulma jrid jagħmel hu li jkun sapuna tal-partit Nazzjonalista.

U nagħmilha ċara; kieku kienu biss Laburisti li qed jitkellmu b'dan il-mod inwieżen l-affarijiet, imma kulħadd qed jgħidha illi fl-armata, il-mod kif jiġu spostati l-affarijiet, il-mod kif qed jiġu organizzati l-affarijiet u t-tnaqqis ta` standards serji f'ċerti oqsma kif konna sibna aħna u pprovajna nirranġaw huma tal-waħx.

Nitkellmu fuq l-Unjoni Ewropea u fuq l- Ewropa mbagħad meta niġu s-si u n-no t-tmexxija li għaddejja hija tmexxija antikwata, tmexxija partiġġjana u tmexxija li assolutaament hija tal- mistħija għal dan il-pajjiż.

Mhux biss se naħdmu fuqha din, imma qed nifhem jiena wkoll u nifhem il-mod kif l-ombudsman bi prudenza kbira - ngħid jien, mhux imbilli ħarġu jattakkawh - iċama l-mod kif isiru l-promozzjonijiet fl- armata, jiġifieri blokka sħiħa mbagħad jgħaddu sentejn, tlieta biex juri li mhux hekk għandhom isiru l-affarijiet u li dik qed isservi bħala paraventu għall-manipulazzjoni politika partiġġjana fl-armata li qed tiskandalizza lil kulħadd.

U li l-ombudsman tkellem b'dak il-mod – ngħid jien bilanċjat – u li l-gvern irreaġixxa b'dak il-mod jindika li tabilħaqq l-istat tal- pajjiż sejjer mill-ħażin għall-agħar u naħseb li mhux biss kellu raġun l- ombudsman li jitkellem kif tkellem u meta tkellem imma li l-pajjiż kollu għandu d-dmir li s-sinjal l-aħmar li ta l-ombudsman, il-warning signal, naħseb li hemm bżonn li nieħduh bis-serjeta` għax il-mod kif qed jidħol it- taħsir tal-polarizzazzjoni fil-pajjiż – u mhux veru li t-taħsir tal- polarizzazzjoni ġej mill-battibekki fuq l-Unjoni Ewropea jew fuq il-budget tal-gvern ...

It-taħsir tal-polarizzazzjoni ġej mid-diskriminazzjoni politika u diskriminazzjoni tal-ħbieb tal-ħbieb 'l isfel fis-sistema.

Meta n-nies tifhem li d-deċiżjonijiet qed jittieħdu fuq kriterji li m'humiex oġġettivi, li m'humiex fair u li m'humiex ġusti, hemmhekk jinqala` t-taħsir veru fil-pajjiż u mhux għax ikollna polemika fuq issues kbar, mhux għax ikollna polemika fuq l-Unjoni Ewropea, jew fuq il-budget.

Kull pajjiż għandu polemiki bħal dawn.

Imma l-veru taħsir f'pajjiż, il-polarizzazzjoni mħassra f'pajjiż tidħol meta jkun hawn dawn it-tip manipulazzjoni għaddejja 'l isfel 'l isfel kapillari bbażata fuq diskriminazzjoni politika u diskriminazzjoni mafjuża, ngħidilha jien.

L-istess ħaġa f'dak li għandu x'jaqsam mal-kwestjoni ta' l-Air Malta.

L- informazzjoni li għandna aħna hija informazzjoni li tiffitja ma` dak li wieħed jista` jiddeduċi minn dak li qal l-ombudsman.

Jiġifieri li fl-Air Malta hemm wieħed li jismu "It-Tup Tup".

Hux hekk jismu dak?

(Interuzzjonijiet) Eh, mela mhux ismu dak!

Hemm is-Sur Farrugia li jgħidulu t-"Tup Tup" li jikkonċentra l-poteri kollha ta` kif isiru promotions u kif isiru l-allokazzjonijiet tan-nies.

Hemm qarnita sħiħa li anke f'dak li għandu x'jaqsam ma` min jidħol jaħdem fis-sajf fl-Air Malta.

Dan joħroġ ċar anke minn dak li għamel fir-rapport tiegħu l-ombudsman, li hemm partiġġjaniżmu sfrenat.

U ejja nifhmu x'inhi l-loġika tagħha din.

Il- loġika tagħna hija li malli l-partit Nazzjonalista ikun għamel dawk is-snin kollha jħaddem l-affarijiet b'dak il-mod, malli jinbidel il-gvern se jkun hemm pressure kbira issa biex tinħadem in-naħa l-oħra s-sistema u n-nies se jgħidu ġusta li tinħadem hekk u l-ombudsman qed jgħid: Se nibqgħu sejrin hekk f'dan il-pajjiż?

Allura jixraq li l-ombudsman nisparawlu b'dan il-mod meta qed iqajjem dan il-punt kardinali li huwa kruċjali?

U anke int fuq din il-ħaġa, Sur President, urejt sens ta' irresponsabbilta` meta ma ħriġtx tiddefendi lill- ombudsman.

Sur President, biex nagħlaq irrid ngħid dan.

Jiena naħseb li hemm bżonn li mmorru pass lura minn din il-kontroversja li qajjem il-gvern innifsu.

Jekk l-ombudsman tkellem kif tkellem, tkellem hekk għax il-kariga tiegħu timponilu li jitkellem hekk u għax tabilħaqq hemm affarijiet f'dan il-pajjiż, f'dak li semma hu, li hemm bżonn li niffaċċjawhom.

Ma nistgħux nibqgħu għaddejjin qisu kollox tajjeb, kollox sew, u li jekk tikkritika l-aġir tal-gvern qisek qed tagħmel xi sagrileġġ, qed tikser xi kmandament.

Kemm f'dak li għandu x'jaqsam fuq il-persuna ta' l-ombudsman u kemm f'dak li għandu x'jaqsam ma' l-uffiċċju ta' l-ombudsman, matul dan id-dibattitu, min-naħa tal-gvern ġew attakkati ż-żewġ affarijiet, sew l-uffiċċju kif ukoll il-persuna.

U dan sar b'mod intimidatorju, kemm fil-press release u kemm waqt id-dibattitu li għadda, biex l-ombudsman u l-uffiċċju ta' l-ombudsman jiġi intimidati ħalli nies li jaħdmu għall-ombudsman ikollhom f'moħħhom il-kritika ħarxa, salvaġġa li saret min-naħa tal-gvern u joqogħdu attenti kif jesprimu ruħhom, kif jinvestigaw il-każi u kif jimxu 'l quddiem.

Għalhekk jien naħseb li rridu nirriflettu fuq din il-ħaġa, meta attakk bħal dan ġie mmexxi 'l quddiem, issa kkonfermata, mill-Prim Ministru nnifsu.

Mhux billi għandna l-liġi, mhux billi għandna l-istituzzjoni, irridu nistaqsu kif se nipproteġuha dik l-istituzzjoni u kif se nipproteġuha lil din il-persuna.

Jiena ngħid li anke rridu nwessgħu l-argument li bl-istess mod kif qed isir sforz ħalli jkun intimidat l-ombudsman u l-uffiċċju tiegħu, min jaħdem ma' l-awditur ġenerali u l-awditur ġenerali nnifsu se jżommu f'moħħhom l-attakki li qed isiru u l-attakki li saru, u l- intimidazzjoni li qed tiġi pprovata fir-rigward ta' l-ombudsman se tinfirex għalihom ukoll.

Din hija xi ħaġa li għandha tippreokkupana bil-kbir għax aħna, bħala parlamentari, irridu li l-istituzzjonijiet li jiddependu minn dan il-Parlament u li huma parti mill-istruttura tal-pajjiż biex inżommu l- countervailing powers li semmejt l-ewwel, irridu nżommuhom ħajjin u nżommuhom għaddejjin.

U parti minn din il-ħaġa hija wkoll il-mod kif l- ombudsman iwassal l-argumenti tiegħu.

Hawn kritika ħarxa assolutament qawwija kontra l-ombudsman, għax wassal l-argumenti tiegħu permezz tal- media, għax ta intervista fil-ġurnal.

Tqajjem il-punt ukoll li dan għandu ċ- ċans li jesprimi ruħu fil-House Business Committee fejn jista' jgħid li jrid.

Il-House Business Committee, għal min ma jafx barra minn dan il- parlament, huwa kompost minn tliet membri tan-naħa tal-gvern, tnejn min- naħa ta' l-oppożizzjoni u huwa ppresedut mill-iSpeaker.

Dawn jiltaqgħu waħedhom u jekk ikun hemm xi ħadd mill-ġurnalisti jkun hemm u jekk ma jkunx hemm ma jkunx hemm.

Huwa hemmhekk li jesprimi ruħu l-ombudsman.

Imbagħad jitla' r-rapport tiegħu quddiem il-Kamra u peress li l-House Business Committee jkun qal approvajna, hawnhekk ngħidu mmexxu, u nimxu.

Sur President, waħda mill-ilmenti kbar li ħassejt fil-frustrazzjoni li kellu l-ombudsman hija li mhux qed ikollu ċans li r-rapporti tiegħu jkunu dibattuti f'din il-Kamra jew jingħataw ċerta saħħa.

Naħseb allura rridu nkunu pro-attivi f'din il-ħaġa, irridu nħarsu 'l quddiem.

Irridu ngħidu: X'nistgħu nagħmlu biex niffaċċjawhom dawn il-problemi?

L-ewwelnett il- problema ta' kif qed ikun hemm attakk frontali fuq il-persuna u l-uffiċċju ta' l-ombudsman, għax il-gvern tal-ġurnata qed iħossu attakkat, by extension hija attakk intimidatorju wkoll fuq l-istituzzjonijiet ta' dan il- Parlament u l-uffiċjali ta' dan il-parlament u allura rridu naraw kif nistgħu nagħtuhom ftit iktar saħħa.

It-tieni nett imbagħad irridu naraw kif nistgħu nsaħħu l-istruttura li biha jirrapporta l-ombudsman lill-Parlament u lill-poplu.

Mhux ikun qiegħed ma' sitt qtates minna fil-House Business Committee u l-affarijiet jibqgħu hemm.

Allura nixtieq nissuġġerixxi li l- ewwelnett, kif l-ombudsman innifsu qiegħed jipproponi fl-aħħar rapporti tiegħu, ikun hemm emenda kostituzzjonali biex l-uffiċċju ta' l-ombudsman isir mhux biss uffiċċju ta' dan il-Parlament imma jkollu wkoll l-istatus kostituzzjonali.

Fl-aħħar rapporti tiegħu jien qrajt li l-ombudsman qed jagħmel din il- proposta u naħseb li għandna nimxu f'din it-triq.

Għaliex?

Biex nagħtu ħarsien sħiħ lill-ombudsman u lill-uffiċċju tiegħu minn hemm gvern li jkun wasal fl-aħħar, bħalma hu dan il-gvern, li biex jipprova jiġboh ġieħu jiftaħ il-kanuni kollha tiegħu u jibgħat il-lynch parties ħalli jdendlu lill-ombudsman.

Allura hemm bonn li nagħtuh status kostituzzjonali ħalli jkollu iktar saħħa, ikollu iktar ftuħ.

Dak l-ewwel punt.

It-tieni punt huwa dwar kif jiġu trattati r-rapporti ta' l-ombudsman.

Jidher ċar li dan li r-rapporti jmorru quddiem il-House Business Committee m'hijiex qed taħdem.

M'hijiex qed taħdem mhux għax sħabi u n-naħa tal- gvern ma jitkellmux dwarhom, imma qed tinħonoq.

U naħseb allura rridu nimxu 'l quddiem - u gvern Laburista ġdid ikun lest li jimxu f'din it-triq - li jkun hemm mill-inqas żewġ seduti plenarji tal-Parlament, jiġifieri f'din il- Kamra, li fihom l-ombudsman b'mod plenarju jkun jista' jippreżenta r- rapport tiegħu hu u jkollu ċans li jiddiskutih hu quddiem il-Kamra kollha.

Sur President, għalija l-ombudsman huwa parti mill-iSpeaker għalhekk aktar u aktar insibha li hu dnub mill-kbar li inti bqajt lura.

Mela jien qed ngħid li l-ombudsman jippreżenta ir-rapport tiegħu hu quddiem din il-Kamra u jkollu ċans jintervjeni f'laqgħa plenarja mill-inqas fuq żewġ seduti ta' din il-Kamra li tittratta r-rapporti tiegħu.

B'dan il-mod, għallinqas, ma jinħonoqx fil-House Business Committee għax il-House Business Committee u kumitati tal-parlament, fl-opinjoni tiegħi, m'humiex qed jaħdmu tajjeb biżżejjed.

Sur President, punt ieħor ukoll li rridu nisħqu fuqu, huwa l-argument tal- protokoll.

Issa jiena l-protokoll ma nemminx fih, idejjaqni.

Imma ukoll, l- istatus protokolari ta' l-ombudsman hemm bżonn inħarsu lejh u ma jistax ikun li l-ombudsman protokolarment jibqa' qisu s-Cinderella.

U naħseb hemmhekk ukoll – dan pnut minuri realttivament - li ħdejn is-safeguard kostituzzjonali, ħdejn il-proposta li jkun hemm laqgħat plenarji ta' din il- Kamra li fuq żewġ seduti jitkellmu u jiddiskutu r-rapporti ta' l-ombudsman, din il-biċċa tal-protokoll li hija relattivament minuri imma għandna ssir ukoll.

Sur President, fl-aħħarnett nixtieq nagħlaq dan id-dibattitu billi nesprimi s-solidarjeta` sħiħa ta' l-oppożizzjoni Laburista ma' l-ombudsman.

Nemmnu Ii l-punti li qajjem, għalkemm wieħed jista' jikkritika l-fatt li qisu qed iwaddab lill-parlamentari kollha fl-istess keffa u fl-istess miżien, li m'huwiex il-każ, kollha huma importanti, huma siewja, u nikkundannaw il-mod kif il-gvern, speċjalment Dr Fenech Adami u Dr Gonzi, irreaġixxew għalihom bħala kompletament inaċċettabbli f'demokrazija moderna.

Jiena ngħid li l- mod kif il-gvern irreaġixxa u kif mexxa dan il-każ kollu, li ma kellux jiġi trattat b'dan il-mod, huwa sintomu ta' pajjiż marid, ta' soċjeta` marida u ta' soċjeta` fi kriżi ħtija ta' deċiżjonijiet u ta' tmexxija li minflok ikunu bbażati fuq trasparenza u kuraġġ huma bbażati l-aktar fuq attitudnijiet ta' ħbieb tal-ħbieb, kulħadd jogħrok dahar kulħadd, fuq affarijiet li m'humiex trasparenti, u li aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar dan it-taħsir qiegħed inawwar lill-qalba tas-soċjeta` tagħna, ħaġa li mhux biss nistmerruha imma hemm bżonn li lil hinn mill-kliem nieħdu azzjoni biex aktar milli noqogħdu nikkundannaw lill-ombudsman li qiegħed jagħmel dmiru, ngħidu lill-gvern: Agħmel dmirek, irriforma ruħek fil-ftit taż-żmien li baqagħlek għax il-poplu se jirriformak.

Grazzi.

MR SPEAKER: Nirringrazzjak.

Qabel ma ngħaddu għall-aġġornament nixtieq inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra tweġiba għal mistoqsija parlamentari li saritli mill-Onor.

Rita Law dwar użu ta' mobile phones fil-Kamra tad- Deputati.

Nitlob issa lill-Viċi Prim Ministru sabiex, jekk jogħġbu, iressaq l- aġġornament tal-Kamra.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Mr Speaker, nipproponi l-aġġornament tal-Kamra għal nhar it-Tnejn, 30 ta` Settembru 2002, fis-6:00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar l-Isports - Kumitat (Kont);

Abbozz ta' Liġi dwar il-Qorti Kriminali Internazzjonali – Tieni Qari;

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-qagħda fil-pajjiż - Kontinwazzjoni.

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar ir-Referendi - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Impiegi u r-Relazzjonijiet Industrijali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Uffiċċju tal-Posta - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Kodiċi Ċivili - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Immigrazzjoni - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi dwar il-Proċeduri fil-Qrati u fit-Tribunali - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Charles Mangion.

ONOR.

CHARLES MANGION: Mr Speaker, nirringrazzja lill-kollega tiegħi li kkonċedieli ftit minuti mill-ħin tiegħu biex nitkellem dwar l-iskola primarja ta' Ħal Luqa.

Kien ippjanat li f'din l-iskola jsir xogħol estensiv pero', fil-bidu ta' Awissu, il-kuntrattur responsabbli, li għamel żmien twil miexi bix-xogħol b'mod regolari, waqaf ħesrem u sal-lum għadu ma kompliex.

Il-kunsill informa b'dan lill-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' GĦada – għax huwa veru, dawn l-iskejjel għada se jitlestew – u r-risposta li ngħata fl-20 ta' Settembru kienet li x-xogħlijiet f'din l-iskola kienu mexjin skond kif ippjanat.

GĦall-mistoqsija parlamentari li għamilt jien, il-ministru weġibni li l- kuntrattur kien waqaf bix-shut down u issa reġa' rritorna lura fuq il-post tax-xogħol.

Jidher biċ-ċar li bejn il-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' GĦada u l-ministru hemm nuqqas ta' qbil.

Ma nafx kif seta' jiġri dan meta din il- fondazzjoni taqa' taħt ir-responsabbilta` ta' l-istess ministru.

Il-fatt jibqa' li x-xogħol huwa wieqaf u hekk kif tagħmel ix-xita, se ssir ħafna ħsara, ovvjament se jsiru spejjeż addizzjonali li se jħallas għalihom il- poplu, u dan minbarra l-inkonvenjent li qed jinħoloq.

Naħseb li jkun opportun li l-ministru - għax fl-aħħar mil-aħħar, ir- responsabbilta` politika ta' l-iskejjel ta' pajjiżna taqa' fuqu - jagħti risposta ċara dwar jekk ix-xogħlijiet fl-iskola primarja ta' Ħal Luqa humiex se jitlestew qabel ma jidħol l-istaġun tax-xitwa, ħalli l-istudenti jkunu jistgħu jirritornaw f'din l-iskola fl-iqsar żmien possibbli.

Huwa mportanti li l-iskejjel ta' pajjiżna jingħataw l-attenzjoni kollha li tixirqilhom, mhux bil-kliem iżda bil-fatti.

L-entitajiet governattivi responsabbli għandhom jikkoordinaw ruħhom b'mod tajjeb ħalli x-xogħlijiet pendenti jitlestew.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Chris Cardona.

ONOR.

CHRIS CARDONA: Sur President, fl-għaxar minuti li għandi għad- dispożizzjoni tiegħi nixtieq nagħmel riferenza għal dik il-parti ta' l- aġġornament tiegħi li l-bieraħ ġiet ikkritikata mill-Viċi Prim Ministru, fejn b'sorpriża kbira għalija, tkaża b'dak li jien għamilt f'din il-Kamra u sab li l-aġir tiegħi kien wieħed oġġezzjonabbli.

Jien kont preżenti meta l-Onor.

Gonzi intervjena fejn tkaża u wera ruħu sorpriż għal dak li għamilt jien.

Jiddispjaċini li llum l-Onor.

Gonzi m'huwiex qiegħed hawn biex jisma' dak li għandi xi ngħid jien, bħalma ma kienx hawn meta jien tlabt lill-Kamra biex inpoġġi fuq il-Mejda tal-Kamra dawk id-dokumenti li għalih tant huma oġġezzjonabbli.

Nixtieq nistaqsi lill-Onor.

Gonzi x'inhu l-kriterju li bih qiegħed jikkonsidra l-aġir tiegħi bħala oġġezzjonabbli, għax kulma għamilt kien xi ħaġa li f'dan il-parlament ilha snin twal issir, u ċioe` poġġejt fuq il- Mejda tal-Kamra dokumenti li ħassejt li kellhom jitqiegħdu fuq il-Mejda.

Nistaqsi minn fejn u għaliex oriġinat l-oġġezzjoni ta' l-Onor.

Gonzi, meta fuq kollox, ħadd ma oġġezzjona għal dak li għamilt jien, la tal-gvern u lanqas xi membru ieħor ta' din il-Kamra.

Il-Viċi Prim Ministru qalli li ma kienx jaf x'fihom dawk il-karti.

Jien ngħid li l-Onor.

Gonzi, bħala ex Speaker, imissu jaf li ħadd ma jkunx jaf x'fihom id-dokumenti li jitqiegħdu fuq il-Mejda tal-Kamra, qabel ma eventwalment jitpoġġew.

GĦalkemm il-prattika li wieħed joġġezzjona għal xi dokumenti li jiġu ppreżentati fuq il-Mejda tal-Kamra qiegħda hemm, fir- rigward tad-dokumenti li poġġejt jien, ħadd m'għamel dan.

Jien ninsab sorpriż għall-fatt li l-leader tal-Kamra u l-ex Speaker l-Onor.

Gonzi, lanqas kien kapaċi jikkwota l-iStanding Orders li jirregolaw dak li għandu jitqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra.

Ikkwota biss l-iStanding Orders ta' l-interpellanzi imma jiddispjaċini ngħid li ma kienx korrett.

GĦalhekk, la l-Onor.

Gonzi kkwota standing orders ħżiena, l-argument tiegħu kollu huwa ħażin.

Sur President, il-verita` hija waħda, u ċioe` li f'dak li jien poġġejt fuq il-mejda tal-Kamra hemm allegazzjonijiet serji, li minn hawnhekk nitlob li jingħataw attenzjoni serja - u nagħmel din it-talba bla ebda biża' jew intimidazzjoni – għax għalkemm forsi huma mirquma fi kliem li jien ma naqbilx miegħu, xorta huma gravi.

Jekk dan il-gvern huwa serju, m'għandux jispekula dwar il-mod ta' kif ġie ppreżentat dan id-dokument imma għandu jagħti kas tas-sustanza tiegħu.

Jiddispjaċini ngħid li dan il-gvern wasal fi stadju fejn ma jistax ikun iżjed arroganti milli hu, għax dejjem hu għandu raġun.

Il-gvern Nazzjonalista għandu d-don speċjali li f'kulma jagħmel u f'kulma jsir f'dan il-pajjiż, dejjem hu għandu raġun.

Issa qegħdin naraw li din il-prattika qiegħda titħaddem mhux biss fil-konfront ta' l-oppożizzjoni, ta' min hu Laburist u ta' min huwa indipendenti u jirrappreżenta struttura parlamentari indipendenti, imma anke fil-konfront ta' persuni Nazzjonalisti magħrufa.

Dan huwa l-attakk politiku li qiegħed nagħmel jien, Sur President.

L- attitudni arroganti ta' dan il-gvern, li jaħseb li huwa nfallibbli, li ma jagħmilx żbalji, li ħadd ma jista' għalih, li ħadd m'għandu jikkoreġih, li ħadd ma jista' jagħtih parir, li ħadd ma jista' jiftaħlu għajnejh, li aħna d-deputati ma nistgħux niġu f'din il-Kamra u nqiegħdu dokumenti fuq il- mejda tal-Kamra, skond id-dritt li jagħtu l-iStanding Orders, hija assolutament inaċċettabbli.

Din hija l-attitudni li l-Onor.

Gonzi għandu jiddeskrivi bħala inaċċettabbli, mhux jirkeb fuq il-karru tal-ġurnal tal-partit tiegħu u jikkritika lil min f'din il-Kamra qiegħed jagħmel id-dover tiegħu, forsi a spejjeż personali tiegħu.

Dan hu dak li jrid jara l-Onor.

Gonzi, li f'din il-Kamra jkun hawn persuni li b'sogru personali, jippreżentaw dokumenti li jistgħu jippreġudikawhom u li fuq kollox, permezz tagħhom, m'huma se jiggwadanjaw xejn għalihom personali.

Sur President, nagħlaq billi ngħid li lili, din l-attitudini ma tintimidanix.

Jien qatt ma ħallejt lil ħadd jerfagħni, wisq inqas persuni li għandhom record kriminali u li m'għandhom xejn biex iħammruli wiċċi.

Minkejja li dawn in-nies qegħdin jakkużawni li mxejt b'mod oġġezzjonabbli, jien ngħid li dak li ppreżentajt huwa biss il-bidu, u għad baqa' x'jiġi ppreżentat, avolja forsi mhux hawnhekk f'din il-Kamra.

Qiegħed ngħid dan biex ħadd ma jakkuża lilna l-membri ta' l-oppożizzjoni li qegħdin ninħbew taħt il-privileġġi parlamentari biex naħarbu mir-responsabbilta` ta' barra.

Pero' għad baqa' x'jiġi ppreżentat, għad fadal dokumenti li jistgħu jitfgħu ħafna iżjed dawl fuq din il-kobba mħabbla, li s'issa nafu biss il- bidu tagħha.

Nirringrazzjak.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

George Vella.

ONOR.

GEORGE VELLA: Sur President, bħala l-kelliem ewlieni ta' l- oppożizzjoni dwar l-affarijiet barranin, bħalma għamilt drabi oħra, irrid nesprimi l-opinjoni tal-partit Laburista fir-rigward ta' żewġ issues ta' portata internazzjonali li qegħdin jinkwetaw mhux biss lill-pajjiżi tal- Mediterran imma kważi kważi lid-dinja kollha.

L-ewwelnett nixtieq li wieħed jirrifletti dwar dak li għaddej fil-kwestjoni ta' l-Iraq.

Nistgħu ninnotaw li wara dak li ġara fl-Amerika fil-11 ta' Settembru, wara dak li ġara fl-Afganistan u wara li minkejja l-wegħdiet kollha, sal-lum, it-terrorista Osama Bin Laden għadu ma ġiex accounted for u ma nafux jekk huwiex mejjet jew ħaj, l-attenzjoni tad-dinja tal-punent, b'mod partikolari ta' l-Amerika, daret fuq Saddam Hussein u fuq l-Iraq.

Irrid nagħmilha ċara li m'hemm l-ebda simpatija partikolari lejn Saddam Hussein, li bħad-dittaturi l-oħrajn kollha, ma jixraqlu l-ebda appoġġ.

Pero' hemm dittaturi u dittaturi.

Wieħed jistaqsi għaliex ċerti dittaturi huma aċċettati u oħrajn m'humiex, għaliex f'ċerti żminijiet, lil ċerti dittaturi naħdmu magħhom u fi żminijiet oħra nirrifjutaw li nagħmlu dan.

Hawnhekk m'għandix ħin biżżejjed biex nidħol f'dawn l-argumenti, pero' rrid ngħid li l-mod ta' kif ....

Irrid niddikjara biċ-ċar li l-partit Laburista m'għandu xejn kontra l- Istati Uniti ta' l-Amerika, pero' f'demokrazija nħossu li għandna d-dritt li nesprimu l-opinjonijiet tagħna, li ngħidu fejn naqblu u fejn ma naqblux, u l-kritika li nagħmlu ma tkunx kontra l-Amerika nnifisha jew kontra l- president tagħha imma kontra l-politika li tkun qiegħda tiġi mħaddma f'dak il-pajjiż u li ma narawx eye to eye magħha.

Ċertament li aħna m'aħniex l- uniċi persuni li nagħmlu dan, għax anke fl-Ewropa stess, kif se nispjega iktar 'il quddiem, hemm qasma fonda bejn min jaħseb mod u min jaħseb mod ieħor.

L-argument tagħna huwa li filwaqt li kien ikun ideali kieku persuni bħal Saddam Hussein qatt m'eżistew, biex l-ebda poplu ma jbati, ir-realta` hija differenti.

Qegħdin naraw - u hawnhekk fejn aħna ninsabu nkwetati – politika ta' unilateraliżmu, fejn għax pajjiż bħall-Istati Uniti qiegħed jgħid li qiegħed iħoss it-theddida ta' bidu ta' azzjoni militari minn Saddam Hussein, jiddeċiedi li jagħti bidu għal gwerra kontra l-Iraq.

Dan l-argument huwa fond u għandu ħafna aspetti, pero' jekk inħarsu lejh bħala pajjiż fil-Mediterran, pajjiż li jemmen fin-newtralita` u fil-paċi - u l-Kostituzzjoni ta' pajjiżna tgħidilna li n-newtralita` tagħna hija għodda biex nakkwistaw il-paċi - ma nistgħu nkunu qatt favur il-gwerra.

Ma jfissirx li aħna ma nemmnux li jekk ikun hemm attakk, m'għandux ikun hemm attakk biex jirrispondi, pero' nemmnu bis-serjeta` li f'każi bħal dawn għad hemm ħafna toroq li jistgħu jiġu użati biex jekk jista' jkun, gwerra fl- Iraq tiġi evitata, u għal ħafna raġunijiet.

L-ewwelnett, gwerra fl-Iraq għandha tiġi evitata minħabba l-fatt li l-akkużi li qegħdin isiru li l-Iraq għandu mezzi ta' mass destruction, jiġifieri bombi li jistgħu jxerrdu l- mard u jagħmlu ħsara kbira bil-kimika li fihom, għad iridu jiġu ppruvati.

Il-partit Laburista m'huwiex f'pożizzjoni li jgħid li l-Iraq għandi jew m'għandux minn dawn il-bombi.

Proprju lbieraħ, fil-House of Commons, fejn kien hemm sezzjoni interessanti u waħda mill-ikbar attendenzi li qatt kien hemm fil-parlament Ingliż, il-Prim Ministru Blair ippubblika dokument ta' 50 faċċata li jgħid li għandu x-xhieda li r-reġim Iraqin qiegħed jibni dawn il-mezzi ta' distruzzjoni tal-massa.

Jien ngħid li r-risposta hija faċli.

Dan l-aħħar, ir-reġim ta' Saddam Hussein aċċetta, avolja taħt pressjoni, li f'pajjiżu jerġgħu jidħlu spetturi tal-Ġnus Magħquda biex iduru fejn għandhom iduru.

X'inhu jżomm milli dawn l-ispetturi jintbagħtu b'mandat speċifiku biex jgħidu lid-dinja jekk huwiex veru jew le li l-allegati fabbriki fejn hemm potenzjal ta' armi nukleari, jeżistu, qabel nibdew nattakkaw bil-kbir.

Jekk hemm xi ħaġa li aħna, bħala nies ċivilizzati, li nemmnu fil-paċi, li nemmnu li għandu jkun hemm id-demokrazija u l-mezzi kollha diplomatiċi, irridu nirrealizzaw, hija li meta jiġru affarijiet bħal dawn, l-ewwel ma jbatu jkunu n-nies ċivili, in-nisa, it-tfal, ix-xjuħ, il-morda.

Il- mexxejja dejjem ikollhom il-bunkers taħt l-art fejn jistaħbew, u dawk li jmutu jkunu n-nies fl-irħula u fl-ibliet.

Imbagħad, wara li jmutu l- innoċenti, nagħmlu apoloġija fejn niddikjaraw li dak kien żball, bħalma ġara fl-Afghanistan fejn mijiet ta' nies li kienu qegħdin jiċċelebraw, inqatlu f'attakk wieħed għax kien hemm min ħaseb li l-isparar tagħhom kien immirat għall-ajruplani Amerikani.

Jien m'iniex qiegħed nikkritika din l-azzjoni li kienet ittieħdet imma qiegħed ngħid x'jiġri fi gwerra.

Il-partit Laburista qiegħed jgħid li wieħed jista' jilħaq l-għanijiet tiegħu b'mezzi inqas distruttivi u iktar paċifiċi.

Illum il-ġurnata, il-Ġnus Magħquda qiegħda tikkonsidra l-każ.

Jien nappella lill-Amerikani u b'mod partikolari lill-gvern Ingliż, li għal raġunijiet tiegħu, kien prominenti biex jappoġġja dak li jrid George W. Bush, biex jistennew u ma jgħaġġlux biex jattakkaw lill-Iraq.

Huwa veru li dan il-pajjiż ilu erba' snin jinjora l-mozzjonijiet tal-Ġnus Magħquda, bħalma huwa veru wkoll li l-aħħar delegazzjoni li twaqqfet biex tinvestiga jekk hemmx armamenti ta' dan it-tip fl-Iraq jew le, spiċċat bla riżultat, pero' issa hemm ċans ieħor.

Sur President, ejja naraw li lil dawn in-nies ma nissottomettuhomx għal iktar tbatija.

M'għandna l-ebda ġustifikazzjoni li nkomplu nġiegħlu lil dan il-poplu jbati.

Jien nemmen li iktar importanti minn hekk, wieħed irid jikkonsidra wkoll x'jista' jkun l-effett ta' attakk militari fuq l-Iraq, għax ovvjament, l-Iraq mhux se joqgħod b'idejh fuq żaqqu.

Jekk kemm-il darba se jkun hemm ritaljazzjoni, min se jbati?

Fejn se tieqaf ir- ritaljazzjoni?

Kif se nikkontrollaw it-tbatija?

GĦalhekk aħna qegħdin ngħidu ċar u tond li għallinqas għalissa, żgur li m'għandux ikun hemm attakki militariġ F'dan ir-rigward aħna ninnotaw il- politika ta' Schroeder u ta' Chirac, filwaqt li ma naqblux ma' Bush, ma' Blair u lanqas ma' Berlusconi.

Nippretendu li l-Ewropa sservi ta' break fuq l-Amerika biex din ma tieħux xi azzjoni militari.

Jien nemmen li għad fadal ċans biex jintbagħtu spetturi serji fl-Iraq, proprju fejn indika r-rapport li ġie ppubblikat ilbieraħ mill-Ingilterra, biex iserrħu moħħ id-dinja dwar jekk huwiex veru jew le li għandna theddida fuq rasna.

Sur President, illum, quddiem il-bini ta' dan il-parlament, stajna naraw numru kbir ta' żgħażagħ jipprotestaw kontra vapuri militari li jiddaħħlu f'pajjiżna.

Meta d-dinja għaddejja minn dan it-theddid u minn din il-biża' kollha, qegħdin naraw li l-gvern preżenti, minbarra xi dikjarazzjonijiet li għamel mal-Ġnus Magħquda, li wieħed jista' jinterpretahom kif irid hu, qiegħed jiftaħ il-portijiet ta' pajjiżna għall-vapuri ta' pajjiż, f'dan il- każ l-Ingilterra, li kien minn ta' quddiem u l-uniku wieħed li beda jagħti appoġġ inkondizzjonat lill-president Amerikan biex dan jattakka lill-Iraq.

U aħna nafu li l-vapuri li qegħdin jidħlu f'pajjiżna, jekk l-Amerika tiddeċiedi li tattakka lill-Iraq, se jkunu parti mill-flotta li titlaq minn hawnhekk biex taqdi d-doveri tagħha fl-azzjoni militari.

B'dan l-aġir, aħna qegħdin nissottomettu lil pajjiżna għall-possibilita` ta' attakk terroristiku fuq dawn il-biċċiet meta jkunu fil-port.

Erbat ijiem ilu nqabdu 19-il persuna fi Sqallija li kien qegħdin fuq dgħajsa, fi triqthom għal-Libja jew għal Malta, u li x'aktar huma nies ta' l-Al Qaeda.

Issa jekk aħna m'aħniex kapaċi norbtu lil dawn iż-żewġ affarijiet flimkien, jew aħna stupidi, jew imġinen, jew ma rridux naraw l-affarijiet kif inhuma.

GĦalhekk il-partit Laburista jappella lill-gvern biex ma jpoġġix lill- poplu Malti f'periklu bla bżonn.

Sur President, it-tieni suġġett li xtaqt nitkellem dwaru huwa s-sitwazzjoni ta' bħalissa fl-istess reġjun tal-Lvant Nofsani, u ċioe` l-problema tal- Palestina.

Kemm-il darba kelli l-okkażjoni li f'dan il-parlament nitkellem dwar dan is-suġġett, u għalhekk illum qiegħed nitkellem dwaru biex ngħid biss li l-partit Laburista jemmen, u għalhekk se jara kif jagħmel biex meta jkun fil-gvern jipprova jgħin ħalli jinstab it-tarf ta' din il-problema.

Illum il-ġurnata wasalna fis-sitwazzjoni assurda fejn naraw kap ta' poplu assedjat ġo bini, bil-gvern Iżraeljan inaqqar bil-gafef minn dan il-bini u joqgħod jilgħab il-logħba tal-qattus u l-ġurdien, jekk iwaqqgħux fuqu u jordmu, jekk iwerwrux, għax qiegħed jgħid li miegħu għandu xi terroristi.

Dan m'huwiex aċċettabbli.

Jien niskanta u niskrupla kif id-dinja demokratika, kif il-pajjiżi ta' l-Unjoni Ewropea jaċċettaw li jsir dan it- tip ta' logħob tal-Medjuevu, fejn min għandu s-saħħa, l-armamenti u l-mezzi biex jagħmel il-gwerra, joqgħod jinbex, jinsulta u jumilja lil poplu fqir, li huwa spossessat minn artu, u ma jħallix lill-ekonomija ta' dan il-poplu tieqaf fuq saqajha iżda jippermetti din il-ħniżrija kollha.

U jiena nidħak meta naqra x'qal Rasmussen, il-Prim Ministru Daniż, fir- rigward ta' l-Iraq, u ċioe`:

"If resolutions can be ignored ...",

- b'riferenza għar-riżoluzzjoni tal-Ġnus Magħquda -

".... without provoking a reaction of one sort or another, that would undermine the authority of the United Nations.".

Lill-Prim Ministru Daniż jien ngħidu li l-Iżrael ilu jinjora lir- riżoluzzjonijiet tal-Ġnus Magħquda, b'mod partikolari r-riżoluzzjoni numru 242 u 338, u r-ruxxmata ta' riżoluzzjonijiet oħra, għax għandu l-backing ta' l-Istati Uniti.

Nerġa' ngħid li l-kritika tagħna m'hijiex diretta lejn l-Amerika imma lejn il-politika li titħaddem f'dak il-pajjiż.

U l-Unjoni Ewropea wkoll għandha toqgħod kwieta u ma tagħfasx fuq l-Iżrael, ħalli dan jitrażżan.

Bl-ebda mod m'aħna qegħdin ngħidu li xi ħadd minnhom għandu raġun jew għandu tort.

It-tnejn għandhom tort u t-tnejn għandhom raġun, għax it-tnejn qegħdin joqtlu lil uliedhom u lil ulied uliedhom.

Aħna nikkundannaw bl-iktar mod kategoriku l-attakki ta' dawk li jisplodu lilhom infushom, għalkemm nifhmu x'jista' jwassal lin-nies ċivili fl-Iżrael biex jagħmlu dwn l-affarijiet, filwaqt li nikkundannaw bl-iktar mod espliċitu, il-mod goff u bla proporzjon ta' l-armata Iżraeljana fl-ibliet Palestinjani.

Luisa Morgantini, li hija l-persuna li tagħmel ir-relazzjoni bejn il- parlament Ewropew u l-kunsill nazzjonali Palestinjan u li kelli l- opportunita` li niltaqa' magħha fi Brussels, fil-Euro-Arab Dialogue, qalet li l-Iżraeljani waslu fi stat fejn ma jħallux rappreżentanti minn Gaza jmorru f'Ramallah għal-laqgħa tal-parlament Palestinjan.

Dawn huma affarijiet intollerabbli, li ma jistgħux jiġu aċċettati fid-dinja ċivilizzata.

Fil-passat diġa' rajna l-assedju ta' Arafat, l-assedju tal- knisja tan-nativita` f'Betlehem, rajna affarijiet moqżieża min-naħa ta' l- Iżraeljani.

GĦalkemm m'għandi xejn kontra l-Iżraeljani, ma nistgħux naċċettaw li għax poplu għandu s-saħħa militari, għandu kemm għandu raġun, jumilja poplu ieħor b'dan il-mod, ma jħallihx jgħaddi bil-prodotti tiegħu biex jesportahom, ikissirlu l-ajruporti li kien bena bil-flus ta' l-Unjoni Ewropea, ma jħallix lin-nies imorru għax-xogħol.

U dan kollu biex ma jaċċettax dak li sar f'pajjiżi oħra.

Il-Ġnus Magħquda, li hija l-awtorita` mondjali li għandha tieħu ħsieb dawn l-affarijiet, għandha tibgħat, bħalma bagħtet f'postijiet oħra, fosthom f'Ċipru, forza li tifred, li tikkontrolla lil dawn iż-żewġ popli biex ma jibqgħux jikkontrollaw lil xulxin.

Nirrepeti dak li għedt drabi oħra, u ċioe` li ma naċċettax l-argument li biex il-Ġnus Magħquda tagħem dan, trid tiġi aċċettata miż-żewġ naħat.

F'Ċipru ma kinetx ġiet aċċettata miż-żewġ naħat, iżda fl-1974 xorta marret u għadha hemm sal- lum.

Sur President, filwaqt li din in-naħa tal-Kamra turi solidarjeta` bla qies mal-poplu Palestinjan, filwaqt li temmen li l-Iżrael għandu d-dritt li jgħix fil-paċi u ma jkunx mhedded minn attakki suwiċida, temmen ukoll li t- tnejn għandu jkollhom id-dritt li jgħixu fi fruntieri magħrufa, fil-paċi u b'kooperazzjoni ma' xulxin.

Nemmnu wkoll li ma jistax ikun li fil-proċess li fih qegħdin nistennew li Arafat juri d-dixxiplina tiegħu u jipprova jikkontrolla dawk l-affarijiet li l-Iżraeljani qed igergru minnhom, l-Iżrael stess ma jħallix lill-gvern ta' Arafat jeżerċita d-dixxiplina tiegħu, għax b'hekk l-Iżrael qiegħed jumilja lil Arafat, qiegħed ipoġġih f'pożizzjoni fejn issa huwa ħaj imma erba' minuti oħra ma jafx jekk huwiex se jkun mejjet.

Sur President, din in-naħa tal-Kamra tikkundanna dak li għaddej bħalissa f'Ramallah, tispera li kollox jiġi ċċarat u rranġat, pero' titfa' r- responsabbilta` fuq il-Ġnus Magħquda u l-Unjoni Ewropea, li huma l- organizzazzjonijiet li għandhom jaraw li dawn l-affarijiet, li wara kollox huma kollha effetti ta' l-iżbalji li għamlet l-Ewropa fil-passat, ma jibqgħux għaddejjin.

Lil Rasmussen ngħidlu biex ma jiskantax għax l-Iraq baqa' jinjora r- riżoluzzjonijiet tal-Ġnus Magħquda, għax l-Iżrael kien ilu snin twal jagħmel dan, u bil-benedizzjoni ta' min kien kapaċi jagħti l-veto.

Nerġa' ngħid li jien m'iniex qiegħed nikkritika għax ninsab kontra l-Amerikani.

Dan m'hu veru xejn.

Ma' l-Amerikani, il-partit Laburista jixtieq jistabbilixxi l-aħjar relazzjoni, pero` mal-politika li qegħdin jadottaw, bir-rispett kollu, ma jaqbilx.

THE DEPUTY SPEAKER: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal nhar it-Tnejn, 30 ta' Settembru, 2002 fis-6:00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Aġent Prim Ministru.

Fid-9.30 p.m. il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija.

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

PULIZIJA - SCHOLARSHIPS

L-ONOR.

ANGELO FARRUGIA staqsa lill-Ministru ta' l-Intern u l- Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid kemm hemm nies fil-korp tal-pulizija li temmew b'suċċess l-għoti ta' scholarship u allura preżentament għandhom status akkademiku jew professjonali?

Peress li ħarġet sejħa għal postijiet ta' spetturi tal-pulizija, huwa evidenti li hemm numru ta' vakanzi x'jimtlew f'dan ir-rank, allura jista' il-Ministru jgħid għaliex m'hijiex tintuża l-proċedura promulgata f'artiklu 18 (a) tar-regolamenti tal-kummissjoni dwar is-servizz pubbliku meta l-korp tal-pulizija diġa` għandu nies gradwati għax gawdew sponsorship u allura tħallsu mill-fond konsolidat?

ONOR.

TONIO BORG: Ninsab infurmat li fil-preżent hemm seba' membri tal- korp tal-pulizija li temmew b'suċċess sponsorship mill-korp fl-universita`.

Il-promozzjonijiet għal spetturi fil-korp tal-pulizija jsiru wara li jkun intemm b`suċċess il-kors ta` sena fl-Universita` ta` Malta li jwassal għas- certificate in policing skond kif provdut f`regolament 16 tar-regolamenti tal-kummissjoni dwar is-servizz pubbliku, liema regolament jirreferi għalih paragrafu (a) ta' regolament 18.

Kull membru tal-korp li jkun imħajjar li javvanza u jkollu l-kwalifiki meħtieġa jista` japplika sabiex ikun ikkunsidrat għal din il-promozzjoni.