MALTA DEBATES TAL-KAMRA TAD-DEPUTATI (Rapport Ufficjali u Rivedut) ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 557 L-Erbgħa, 20 ta' Ġunju, 2001 Stampat fl-Ufficcju ta' l-Iskrivan Kamra tad-Deputati MALTA Prezz Lm1 ID-DISA' PARLAMENT Seduta Nru. 557

L-Erbgħa, 20 ta' Ġunju, 2001

Il-Kamra tad-Deputati ltaqgħet fil-Kamra tal-Parlament, il-Palazz, il-Belt Valletta, fis-9.10 a.m.

Talba

SEDUTA NRU.

L-Erbgħa, 20 ta' Ġunju, 2001

WERREJ

MINUTI 656

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI 656

TQEGĦID TA' KARTI 660

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR IL-CONDOMINIA (TIELET QARI) CONDOMINIUM (AMENDMENT) BILL (THIRD READING) 661 ABBOZZ TA' LIĠI DWAR RESTITUZZJONI TA' ĊERTU ARTIJIET(TIELET QARI) 661 REVISION OF CERTAIN LAND BILL(THIRD READING) 661 ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-ĦARSIEN TA' L-AMBJENT(TIENI QARI) 662 ENVIRONMENT PROTECTION BILL(SECOND READING) 662

AĠĠORNAMENT 683

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB 686

MINUTI

Il-Minuti tas-Seduta Nru. 556 li saret fd-19 ta' Ġunju, 2001 ġew konfermati.

MISTOQSIJIET – TWEĠIBIET ORALI

MEDIGRAIN - IMPJEGATI

L-ONOR NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm hu n-numru ta' ħaddiema mpjegati mal-kumpannija Medigrain?

ONOR.

JOSEF BONNICI (Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi): Jien informat li bħalissa l-kumpannija Medigrain timpjega 21 persuna.

MR SPEAKER (Onor. Anton Tabone): L-Onor.

Farrugia, domanda supplimentari.

ONOR NOEL FARRUGIA: Jista' il-Ministru jgħid x'policy qed tapplika l- Medigrain fir-rigward tal-genetically modified organisms għal dak li għandu x'jaqsam ma l-importazzjoni ta' xgħir u qamħ?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR JOSEF BONNICI: Il-policy li timxi biha l-Medigrain f'dan ir-rigward ma nbidletx f'dawn l-aħħar snin.

Il-Medigrain iġġib il-qamħ minn żewġ reġjuni differenti, bil-hard wheat jiġi importat mill-Amerika waqt li s- soft wheat jiġi mill-Ewropa.

Fir-rigward tal-genetically modified products, safejn naf jien din m'hijiex xi ħaġa li tinvolvi b'mod partikolari l-qamħ u x-xgħir.

Dawn il-GMOs m'għandhomx relevanza f'dan il-qasam u m'għandux ikun hemm tħassib.

IMPORTAZZJONI TA' XGĦIR

L-ONOR NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm ġie importat xgħir għall-annimali mill-ewwel tas-sena 2001 'il hawn?

Minn liema pajjiżi ġie importat ix-xgħir?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Jien informat li l-kumpannija Medigrain importat 5,613-il tunnellata xgħir mill-Iskozja u 6,420 tunnellata mill-Ukrajna matul din is-sena.

IMPORTAZZJONI TA' HARD U SOFT WHEAT

L-ONOR NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm ġie importat hard u soft wheat separatament matul dawn l-aħħar tmien snin?

Jista' jgħid kemm kien il-prezz medju għal dawn iż-żewġ tipi ta' qmuħ?

Jista' jgħid b'liema ammonti jiġi mħallat dan il-qamħ biex isir dqiq u wara jingħata lill-furnara biex jaħdmuh f'ħobż Malti?

Jista' jgħid jekk din it- taħlita ġietx mibdula f'dawn l-aħħar sentejn u, jekk fl-affermattiv, min ħa din d-deċiżjoni u x'kienet tfisser f'termini ta' flus?

ONOR.

JOSEF BONNICI: L-informazzjoni mitluba fl-ewwel u fit-tieni parti tal-mistoqsija qed titpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra, għalkemm jidher li fid- dokument li qed nirriferu għalih hemm miktub li l-qamħ jitħallat 70% hard u 30% soft meta safejn naf jiena din għandha tkun bil-maqlub, cioe` 70% soft u 30% hard.

L-informazzjoni mitluba fir-raba' parti tal-mistoqsija hija ta' natura kummerċjali u ċertament mhux fl-interess tal-Medigrain li din tiġi ppubblikata.

IMPORTAZZJONI TA' SEMOLINA

L-ONOR NOEL FARRUGIA (f'isem l-Onor.

Joseph Cuschieri) staqsa lill- Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid kemm -il darba ġiet importata semolina matul dawn l-aħħar sentejn u minn liema pajjiż?

Jista' jgħid meta kienet l-aħħar okkazjoni li ġiet importata semolina u ta' liema kwalita kienet?

Jista' jgħid x'kienet il-ħtieġa li din is-semolina tiġi importata u fejn ġiet maħżuna?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Skond statistika miżmuma mill-uffiċċju nazzjonali ta' l-istatistika, matul dawn l-aħħar sentejn is-semolina ġiet importata minn sitt pajjiżi, u cioe`:

|Sena |Pajjiż | | | |Esportat|Kwanti| | |ur |ta | | | |f'Kg. | |1999 |Italja |2,629,| | | |706 | | |Greċja | | | | |820,08| | | |2 | | |Turkija | | | | |26,990| | |Franza | | | | |21,750| | |Spanja | | | | |21,000| | |Renju | | | |Unit |120 | |2000 |Italja |3,713,| | | |370 | | |Renju | | | |Unit |235 |

Tajjeb jingħad li s-semolina hija importata mis-settur privat u għaldaqstant l-informazzjoni l-oħra mitluba m'hijiex għad-dispożizzjoni tal- gvern.

MSIDA SEAFRONT – PA4395/99

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru ta' l-Intern: Jista' il-Ministru jgħid jekk il-fond numru 39, Msida Seafront, Msida għandux il- permessi meħtieġa tal-PA, tal-pulizija u ta' l-awtoritajiet l-oħra biex jopera?

Jista' jgħid x'passi ttieħdu s'isssa minn kull entita` u x'passi ser jittieħdu fil-futur qarib biex dan l-abbuż ma jkomplix?

ONOR.

TONIO BORG (Ministru ta' l-Intern): Ninsab informat illi fuq il- fond li rrifera għalih l-Onor.

Interpellant kien inħareġ permess PA 4395/99 mill-awtorita` ta` l-ippjanar, liema permess ma jkopriex is-sit kollu iżda biss il-kamra tal-faċċata.

Informat ukoll illi fuq dan is-sit inħareġ avviż ta' twettiq ECF 1352/98 li qiegħed fi stadju ta` appell.

Hemm ukoll applikazzjoni PA 350/01 li hija pendenti.

Min-naħa tal-pulizija, ninsab informat illi l-fond imsemmi huwa kopert b`liċenzja tan-negozju tal-pulizija li wkoll tkopri l-kamra tal-faċċata.

MR SPEAKER: L-Onor.

Cuschieri, domanda supplimentari.

ONOR JOSEPH CUSCHIERI: Jiġifieri dan jista' jintuża bħala ħanut?

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR TONIO BORG: Mil-liċenzja tan-negozju tal-pulizija jirriżulta li din ingħatat għall-bejgħ ta' ornamenti ta' l-injam, oġġetti taċ-ċeramika u tal- ħġieġ, household goods u loose furniture.

SLIEMA PROMENADE – ĦLAS TA' OVERTIME

L-ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid x'inhi r-raġuni li ħaddiema li qed jaħdmu fuq il-proġett tal-promenade f'Tas-Sliema ilhom xhur ma' jitħallsu ta' l-overtime?

Jista' jgħid meta se jsir il-ħlas?

ONOR LOUIS DEGUARA (f'isem il-Ministru għall-Ambjent): Ninsab informat li l-ħaddiema li qed jaħdmu fuq il-proġett tal-promenade ta' Tas-Sliema dejjem tħallsu ta' l-overtime fil-ħin.

Ġara iżda li għal raġunijiet amministrattivi ma laħqux tħallsu għal April u Mejju.

Il-ħlas għal dawn ix- xahrejn flimkien max-xahar ta' Ġunju ser isir f'Lulju.

MALTAPOST – LIBERALIZZAZJONI TAL-POSTA

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għas-Servizzi Ekonomiċi: Jista' il-Ministru jgħid fiex waslet it-thejjija biex il-qasam tal-posta jiġi lliberalizzat?

X'passi se jittieħdu biex il-posta tiġi lliberalizzata matul is-sentejn li ġejjin?

X'effett se jħallu dawn il- passi fuq il-ħaddiema tal-Maltapost?

ONOR.

JOSEF BONNICI: Għad ma hemm l-ebda deċiżjoni dwar meta ser jiġi lliberalizzat il-qasam tal-posta.

Fl-istess waqt il-Maltapost qed tkompli bil-ħidma tagħha sabiex tkompli żżid l-effiċjenza fl-operat, bl-azjenda titmexxa dejjem aktar fuq linji kummerċjali.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo, domanda supplimentari.

ONOR EVARIST BARTOLO: Se nitkellem proprju fuq l-effiċjenza tal- Maltapost, Sur President.

Il-bieraħ irċevejt stedina għall-attivita` li saret is-Sibt li għadda u dan ma ġarax lili biss għax naf li kien hemm każi oħra - anke membri tal-korp diplomatiku – fejn nies jew irċevew l-istedina tard jew baqgħu ma rċevewhiex.

Ma nafx jekk il-Ministru huwiex informat li hemm dan it-tip ta' dewmien, li żgur ma jitfax dawl sabiħ fuq il-Maltapost.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR JOSEF BONNICI: Jiena m'għandi l-ebda informazzjoni fuq dan li qed jgħid l-Onor.

Membru għax ir-rapport li għandi jgħid li l-effiċjenza żdiedet u fejn qabel 60% tal-posta kienet tiġi delivered by the next day, din ir-rata issa telgħet għal madwar 80%.

Naturalment jista' jkun hemm l- eċċezzjonijiet u kultant bir-raġun.

Per eżempju, l-ittri tagħna l-membri parlamentari jdumu aktar biex jaslu għax jgħaddu minn ċertu screening li awtomatikament iwassal biex ittra minflok iddum ġurnata biex tasal, taf iddumlek jumejn u anke tlieta.

Jiddispjaċini li fuq dan il-każ partikolari li qed isemmi l-Onor Bartolo m'għandix l-informazzjoni pero` jekk jagħtini d-dettalji, nagħmlu l- istħarriġ li hemm bżonn.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR EVARIST BARTOLO: Jien ili xi 40 sena nirċievi l-posta, disa' snin minnhom bħala membru parlamentari, pero` ikolli nistqarr li fl-aħħar sena rajt deterjorazzjoni tas-servizz, apparti li fl-aħħar disa' snin dejjem kien hemm dan is-security check li qed jirriferu għalih il-Ministru.

Nistiednu biex jinvestiga ftit id-dewmien konsistenti li qed ikollna fil- posta għax ma naħsibx li l-posta tiegħi biss qed tasal tard.

Qed ngħid hekk għax fil-każ tiegħi, id-diriġenti tal-posta bagħtuli apoloġija għal dak li ġara u għallinqas jien irċevejtha l-istedina – veru ġimgħa u nofs wara imma almenu irċevejtha – filwaqt li fil-każ tal- Kummissarju Għoli Ingliż, safejn naf jien għadha lanqas biss waslitlu!

L- istedina inkwestjoni kienet għal okkazjoni organizzata mill-Ambaxxata Taljana u naf ukoll li l-posta qed tinvestiga biex tara x'ġara u ma ġarax.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR JOSEF BONNICI: Mr Speaker, jiena ma rċevejt l-ebda complaint mingħand l-ebda kummissarju u l-ebda ambaxxata u normalment dawn ikunu l- iktar nies who come forward.

Ma naqbel assolutament xejn li wieħed jiġġeneralizza – għax bil-mod kif l- Onor Bartolo qed jinkwadra l-mistoqsija tiegħu, donnu qed jgħid li s- servizz tal-posta mar għall-agħar – u kieku l-Onor.

Membru għamilli din il- mistoqsija bil-miktub kont inkun nista` niġi hawn b'risposta dettaljata dwar il-każ.

Jekk l-Onor.

Membru għandu informazzjoni partikolari fuq il- każ nistgħu ninvestigaw, pero` m'hemmx dubju li l-operat inġenerali tal- Maltapost sar iżjed effiċjenti għalkemm eċċezzjonijiet issib dejjem.

Per eżempju, dan l-aħħar ukoll kien hemm każ fil-gazzetti fejn xi ħadd kiteb li rċieva ittra mill-Ingilterra wara 40 sena, pero` lanqas naf kenitx ċajta jew le din!

Wieħed irid joqgħod attent għall-mod kif ipoġġi l- affarijiet.

Li nista' ngħid hu li jekk kien hemm xi problema f'dan il-każ partikolari, wieħed irid jinvestiga għaliex.

Fil-każ tal-membri parlamentari tifhimha li s-security screening qiegħed idewwem il-posta.

Dan hu servizz li ilu jsir u jekk wieħed irid jista' ma jitolbux u jkollu posta aktar effiċjenti, pero` imbagħad ma jistax igorr għax il-posta ddumlu meta jekk hemm proċess ieħor li l-istess posta trid tgħaddi minnu!

Min-naħa l-oħra, jiena nwiegħed li nidħol f'dan il-każ li semma' l-Onor.

Bartolo pero` ejja ma niġġeneralizzawx minħabba każ wieħed.

For all I know, jista' jkun li l-inviti mpostawhom tard u mhux lakemm taqbad u twaħħal mill-ewwel fil-posta.

MR SPEAKER: L-Onor.

Bartolo.

ONOR EVARIST BARTOLO: Jiena nistieden lill-Ministru jiċċekkja mas-Sedja jekk kellhiex ilmenti konsistenti fuq id-dewmien tal-posta tal-membri parlamentari u nistaqsi wkoll lill-Ministru jekk huwiex informat li dan l- aħħar intbagħtet ittra anonima lil diversi personalitajiet għolja, li jinkludu Mons. Ariċisqof u l-kummissarju tal-pulizija, li fiha allegazzjonijiet serjissimi ta min jagħti kashom.

Naf li ittri anonimi ma tantx jingħataw piż, pero' xorta naħseb li wieħed irid jidħol bis-serjeta` fuq dan il-każ.

Jekk il-Ministru m'huwiex informat dwar dan nitolbu jġib l-informazzjoni meħtieġa, għaliex jekk l-allegazzjonijiet li hemm f'dik l-ittra jirriżultaw veri, il-konsegwenzi jafu jkunu serji ħafna.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR JOSEF BONNICI: Mr Speaker, ma nistax ngħid li din is-sena kien hemm xi lmenti dwar posta li damet għax ibqa fiż-żgur li jiena kont inkun l- ewwel wieħed li nirċievi dawn it-tip ta' ilmenti, keeping in mind is- sistema li mdorrijin biha fejn kulħadd imur għand il-ministru!

Rigward l-ittra anonima li semma' l-Onor.

Membru, jien nista' ngħid li ma rċevejt xejn iżda ma naħsibx li f'dan il-parlament għandna nispiċċaw niddibattu ittri anonimi u l-allegazzjonijiet li jkun fihom.

Jiena din l- ittra anonima ma rajthiex, pero` nemmen li ittri anonimi għandhom jiġu shredded - żgur li mhux waħdi nemmen hekk - għax jekk xi ħadd irid jgħid xi ħaġa għandu jnniżżel ismu.

Alla biss jaf kemm tista' ssir ħsara b'ittra anonima!

Alla jħares nispiċċaw f'dan il-parlament nitkellmu fuq l- anonimita` u niddiskutu x'tgħid jew ma tgħidx dik l-ittra jew l-oħra!

(Interruzzjonijiet) Nerġa' ngħid li la rċevejtha u wisq anqas qrajtha.

Il- policy tiegħi hi li nara li ittri simili jiġu shredded.

Jekk hemm xi ħadd li għandu dubji dwar xi ħaġa serja, dan jista' dejjem jikteb lill-kummissarju tal-pulizija jew lill-avukat ġenerali.

Hemm ħafna metodi tajbin kif wieħed iwassal il-messaġġ tiegħu imma li tibgħat ittra anonima mhux wieħed minnhom.

La Mons. Arċisqof u lanqas ħaddieħor ma rrifera lili fuq xi ittra anonima u jiena jidhirli li dawn it-tip ta' affarijiet għandhom jiġu mminimizzati u mhux jitqajmu fil-parlament.

MR SPEAKER: L-Onor.

Joseph Cuschieri, domanda supplimentari.

ONOR JOSEPH CUSCHIERI: Nafu lkoll li l-Maltapost għandha ħsieb li tiżviluppa u tagħmel upgrading fil-fergħat tagħha, u dan meta ninsabu fi proċess ta' privatizzazzjoni ta' l-istess kumpannija.

Jista' l-Ministru jgħid jekk jaħsibx li hu għaqli li l-Maltapost tinvesti b'dan il-mod meta eventwalment l-istess kumpannija se tiġi pprivatizzata u l-gvern se jbiegħ ix-shareholding tiegħu?

Rigward id-dewmien fil-posta, jien niftakar żmien fejn kont nimposta ittra filgħodu u kienet tasal wara nofsinhar.

Forsi tgħidli li kien lussu żejjed, ħalli ngħidu kollox, pero` l-effiċjenza hija sabiħa.

Huwa fatt li meta kien hemm dipartiment jieħu ħsieb il-posta, dan it-tip ta' servizz kien jingħata mentri llum l-posta tirċeviha wara ġurnata, tnejn, anki tlieta.

Dan ifisser li s-servizz mar lura minn meta l-posta saret kumpannija.

Jista' il-Ministru jagħti r-raġunijiet għal dan għaliex jiena nemmen li l-posta saret kumpannija bl-għan li ttejjeb is-servizz.

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR JOSEF BONNICI: Sur President, l-Onor.

Cuschieri qisu qed jistaqsi għalfejn ma nwaqqfux l-upgrading fil-fergħat tal-posta ħalli l-ispejjeż ta' l-upgrading jeħilhom ħaddieħor.

L-ewwelnett ngħidlu li l-proċess ta' upgrading irid jibqa' għaddej għax dan ukoll jista' jinfluwenza l- privatizzazzjoni, apparti li din hi attitudni xi ftit meskina.

Assolutament ma naqbilx li għandna nżommu l-progress għaliex eventwalment jista' jkollna privatizzazzjoni parzjali jew żviluppi oħra f'dan il-qasam.

Ir-refurbishment ma jsirx ta' xejn għax jekk tmur tara l-post offices qabel u wara li jsir ix-xogħol, tinduna li verament kien hemm bżonnu.

Meta jiena ħadt over il-posta, il-persentaġġ ta' ittri li kienu jaslu the next day kien 50% u llum dan tela' għal 80%.

Dan ifisser li aħna għollejna l-efficiency rating f'dan l-qasam b'60%, għalkemm xtaqt li kieku tejjibna l- performance 100%.

Issa jekk wieħed irid same-day delivery, kif kien jiġri qabel, jiddependi ħafna f'liema ħin timposta l-ittra.

Jekk ittra tiġi impostata kmieni hemm ċans tajjeb li tasal dik il-ġurnata stess.

Il-verita` hija li llum hemm ċerti żviluppi li wasslu biex l-użu tal-posta m'għadux daqshekk intensiv kif kien għaxar snin ilu.

Għax ejja nammettu li l-volum ukoll jagħmilha possibbli li tkun iktar effiċjenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Il-ħin tal-mistoqsijiet għadda.

Tqegħid ta' Karti?

Il-Viċi Prim Ministru.

TQEGĦID TA' KARTI

ONOR.

LAWRENCE GONZI (Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali): Mr Speaker, inqiegħed fuq il-Mejda tal-Kamra:-

Rapport annwali ta' l-uffiċċju ta' l-ombudsman għas-sena 2000.

MR SPEAKER: Grazzi.

Stqarrijiet Ministerjali?

Mozzjonijiet?

Ordnijiet tal-Ġurnata.

ORDNIJIET TAL-ĠURNATA

ABBOZZ TA' LIĠI LI JEMENDA L-ATT DWAR IL-CONDOMINIA

CONDOMINIUM (AMENDMENT) BILL

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, nipproponi t-Tielet Qari ta' l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jemenda l-Att dwar il-Condominia, Kap. 398.''

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jemenda l-Att dwar il-Comdominia, Kap. 398,'' ikun moqri t-Tielet Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

Il-mozzjoni għaddiet nem. con. u l-Abbozz ta' Liġi nqara t-Tielet Darba u għadda.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR RESTITUZZJONI TA' ĊERTU ARTIJIET

REVERION OF CERTAIN LANDS BILL

MR SPEAKER: Il-Ministru.

ONOR.

TONIO BORG: Mr Speaker, nipproponi t-Tielet Qari ta' l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jipprovdi dwar ir-Restituzzjoni ta' Art Esproprjata bis-Saħħa ta' l-Att dwar Arei għall-Iżvilupp tal-Bini".

MR SPEAKER: Min jissekonda?

ONOR.

DOLORES CRISTINA: Nissekonda.

MR SPEAKER: Il-mistoqsija hi li ta' l-Abbozz ta' Liġi msejjaħ "Att biex jipprovdi dwar ir-Restituzzjoni ta' Art Esproprjata bis-saħħa ta' l-Att dwar Arei għall-Iżvilupp tal-Bini", ikun moqri t-Tielet Darba.

Dawk favur?

(Onor. Membri: Aye) Dawk kontra?

Agreed.

ABBOZZ TA' LIĠI DWAR IL-ĦARSIEN TA' L-AMBJENT

ENVIRONMENT PROTECTION BILL

L-ordni għat-Tieni Qari ġie moqri.

Ikompli mid-19 ta' Ġunju, 2001.

Il-mistoqsija reġgħet tqiegħdet.

MR SPEAKER: Aktar rimarki?

L-Onor.

Jean Pierre Farrugia.

ONOR.

JEAN PIERRE FARRUGIA: Mr Speaker, jekk wieħed iħares ftit lura għal dak li jirrigwarda leġislazzjoni dwar il-protezzjoni ta' l-ambjent, isib kif tul dawn l-aħħar snin tressqu diversi liġijiet quddiem il- parlament.

Jekk tmur lura għall-1968 għandek issib il-Litter Act li jagħmilha unlawful li titfa` skart, żibel jew litter u dak iż-żmien kienu l- public health u l-pulizija li kellhom ir-responsabbilta' ta' enforcement.

Jiena mhux l-ewwel darba li nistaqsi dwar kemm jitressqu nies il-qorti fuq tfigħ ta' litter u n-numri ta' dawn il-każi ma tantx jimpressjonak.

Irrid ngħid ukoll li fl-1977 saret il-liġi dwar il-marine pollution li sal- lum għadha lanqas biss daħlet in vigore.

Mill-1977 sa l-1991 kien hemm interruzzjoni pjuttost twila, imma mbagħad fl-1991 kellna l-Environment Protection Act – niftakar li kienet tressqet minn Dr. Ugo Mifsud Bonnici - liġi li żgur li għamlet qabżiet kbar 'il quddiem għal dak li jirrigwarda l- ambjent.

Għall-ewwel darba bdejna nisimgħu bl-environment impact assessments u permezz ta' din il-liġi li qed insemmi anke twaqqfet l- authority of review.

Fl-1991 kien twaqqaf ukoll l-environment protection department, li bla dubju ta' xejn għamel ħafna xogħol siewi tul dawn l- aħħar għaxar snin, dipartiment li żgur illi jenħtieġ aktar riżorsi sew umani kif ukoll finanzjarji.

Imbagħad fl-1992 kellna d-Development Planning Act, segwita bit-twaqqif tal-planning authority.

Minkejja l-progress f'dan il-qasam, kien mistenni li wieħed jipprova jtejjeb dawn il-liġijiet għaliex kien hemm ċerti nuqqasijiet sew rigward il-kwalita' ta' l-arja kif ukoll rigward l-immaniġġjar ta' l-iskart b'mod sostenibbli.

Kien jenħtieġ li ċerti standards ambjentali jiġu mogħtija saħħa bil-liġi u fil-fatt jekk wieħed iħares lejn dan l-abbozz li qegħdin niddiskutu, f'taqsima V isib id-diversi dmirijiet u poteri tal-ministru.

Fost l-oħrajn wieħed isib kif ċerti standards fejn tidħol il-kwalita' ta' l-arja, il- kwalita' ta' l-ilma, il-livelli tal-ħoss, is-sustanzi perikolużi u l- immaniġġjar ta' l-iskart, prinċipji li kienu pjuttost neqsin fil-liġi ta' l- 1991, f'din il-liġi li qed nipproponu jissemmew b'ċerta qawwa.

Per eżempju, hawnhekk nitkellmu fuq regolamenti, direttivi, kodiċi ta' prattika għall-ħarsien ta' l-ambjent.

Nitkellmu fuq l-ogħla kwantitajiet jew konċentrazzjoni ta' rimi jew emissions.

Nitkellmu fuq il-prevenzjoni u l- kontroll integrat ta' tinġis, inkluż l-ogħla livelli permessi, b'espressjoni kwantittativa jew kwalittativa tar-rimi u l-emissions fl- ambjent ta' kull materjal, sustanza jew enerġija.

Nitkellmu fuq kull tip ta' radjazzjoni li tagħmel parti mill-ispettru elettromanjetiku, kif ukoll kull vibrazzjoni u ħoss.

Wieħed irid isemmi kif, per eżempju, dan il-gvern qed jagħti attenzjoni għal żewġ kwestjonijiet ambjentali meħtieġa li ma tantx kienu ssemmew fl- Environment Protection Act ta' l-1991.

Qed nirriferi għall-kwalita' ta' l- ilma u l-immaniġġjar ta' l-iskart.

Jekk wieħed jara l-position paper ta' l-inter-governmental conference fuq id-dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, isib li l-Gvern Malti talab perjodu transizzjonali ta' tliet snin sew rigward direttiva 98/83 ta' l-Unjoni - quality of water intended for human consumption - kif ukoll għal dak li jirrigwarda the establishment of the integrated solid waste management collection and disposal infrastructure.

Intalab perjodu transizzjonali ta' tliet snin għaliex il-Gvern Malti jaf li dawn l-oqsma jistgħu jiġu rranġati permezz ta' l-istructural funds under objective one u permezz tal-cohesion funds li l-Unjoni Ewropea tagħmel available għal min ikun membru tagħha.

Il-Gvern Malti - u qed nikkwota mill-istess position paper li kienet tpoġġiet fuq il-Mejda tal-Kamra - qed jgħid ukoll li biex dan il-perjodu transizzjonali saħansitra jkun jista` jiqsar, il-gvern jippretendi li ningħataw pre-accession funds mill-Unjoni.

Wieħed jittama li s-sitt pajjiżi applikanti li kienu minn ta' l-ewwel u s-sitt pajjiżi li applikaw wara jiġu meqjusa fuq il-merti tagħhom.

Kif kien hemm uħud mill-pajjiżi ta' l-ewwel grupp li ħadu l-pre-accession funds, wieħed jippretendi li anki pajjiżna jkun jista' jieħu minn dawn il-pre-accession funds, dejjem fir- rigward tal-kwalita' ta' l-ilma u fir-rigward ta' l-immaniġġjar ta' l- iskart.

Naturalment tajjeb li ngħaddu l-liġijiet minn dan il-parlament, pero' l- iktar l-importanti hu li wieħed ikun jista' jinfurzahom.

Jien m'għandix dubju li anki din il-liġi li qegħdin niddiskutu għandha tiġi inforzata, anke jekk f'pajjiżna neqsin wisq minn riżorsi umani speċjaliżżati.

Qed nirriferi għal dak li jirrigwarda l-ispettorat, jiġifieri spetturi li jistgħu jinfurzaw dawn id-diversi liġijiet.

Huwa fatt, per eżempju, li min- naħa tal-pulizija jista' jsir ħafna iktar biex ikollna pulizija li tħares iktar l-ambjent.

Fl-aħħar mill-aħħar jiddependi mill-pulizija biex tiġi nfurzata l-liġi.

Jiena diġa' semmejt il-Litter Act ta' l-1967 imma żgur li hemm oħrajn.

Tajjeb li wieħed jgħid li minn risposta għal mistoqsija parlamentari li għamilt fi Frar li għadda - u hawn infaħħar l-awtorita' ta' l-Ippjanar - jirriżulta li fl-awtorita' ta' l-ippjanar hemm 313-il impjegat, li minnhom 233 huma tekniċi.

Dan ifisser li għandek 73% ta' l-impjegati ta' l- awtorita' ta' l-ippjanar li huma tekniċi.

Jiena m'għandix dubju li l- awtorita' ta' l-ippjanar li twaqqfet fl-1992 għenet mhux ftit fil-ħarsien ta' l-ambjent, ovvjament l-iktar f'dak li jirrigwarda land use and development.

L-awtorita' ta' l-ippjanar fl-aħħar tas-sena finanzjarja li għaddiet marret b'Lm39,000 biss minn taħt, dħul li primarjament jiġi minn fees u multi li jħallsu d-diversi applikanti.

Hawnhekk irrid ngħid li l-awtorita' ta' l-ippjanar tiddedika mal-Lm75,000 fis-sena għat-taħriġ tal-ħaddiema, u nikkwota: "During the past twelve months, a number of planning authority staff have completed academic courses leading to a diploma in planning studies.

Another course is for an undergraduate degree in environmental planning and masters in geographic information systems and environmental planning and management.

In addition, a number of employees are reading for doctoral degrees overseas.''

Il-punt hu li l-Universita' ta' Malta tipprovdi diversi degrees - per eżempju, hawn tissemma' masters in geographic information systems and environmental planning and management – u għandek ukoll diversi diploma courses u degree courses f'environmental planning.

Dawn huma tajbin imma jiena naħseb li l-universita' tista' tagħmel ħafna iktar meta tqis – u għadna kif irċevejna l-annual report - li f'sena waħda l-universita' tirċievi kważi Lm10 miljun mill-gvern.

Għalhekk nippretendi li bħalma l- universita' tul is-snin bdiet tiftaħ iktar korsijiet, bdiet tiġbed ħafna iktar persuni biex jagħmlu korsijiet u ppruvat tara x'kellha bżonn l- ekonomija ta' pajjiżna, hekk ukoll hu importanti li tara x'għandu bżonn l- ambjent u tara li ninvestu iktar f'dan il-qasam.

Liġijiet għandna imma importanti li jkollna r-riżors uman li jinforza dawn il-liġijiet, Sur President.

Meta tħares lejn din il-liġi ssib li issa għandek diversi strutturi.

L- awtorita' se tkun il-mezz prinċipali li bih il-gvern jara li jiġu implimentati l-funzjonijiet taħt dan l-Att, funzjonijiet li wħud minnhom semmejthom qabel.

L-ewwel u qabel kollox għandek l-awtorita'.

Imbagħad għandek il-kummissjoni nazzjonali għall-iżvilupp sostenibbli, ippreseduta mill-prim ministru jew fl-assenza tiegħu mill-ministru għall-ambjent u magħmula fost l-oħrajn mill-ministri kollha ex ufficio jew xi rappreżentant tagħhom.

Din il-kummissjoni għandha tgħin biex fost l-oħrajn tidentifika tendenzi li b'mod sinifikattiv jistgħu jikkontribwixxu għall-iżvilupp mhux sostenibbli u li ma jkunux jistgħu jittreġġgħu lura minħabba xi azzjoni kurrenti jew ippjanata u tirrakkomanda x'azzjoni għandha tittieħed biex treġġa' lura dawk it-tendenzi.

Issa kif niddefinixxu ''sustainable development,'' Sur President?

Skond Anthony Giddens,

"sustainable development has become the dominant concern of environmental groups and politicians of most persuasions.

Brundtland provided a deceptively simple definition of sustainable development as the capability of the current generation to ensure that it meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs."

Dan hu l-importanti.

Dan il-prinċipju fil-fatt huwa endorsed f'aġenda 21 tal-Ġnus Maqgħuda.

Jagħmel ħafna sens li jkollok il-ministri kollha, immexxija mill-prim ministru, li jiggarantixxu li dak li hu meħtieġ illum ma jagħmilx ħsara għan-nies li qed jgħixu llum u lanqas ma jtellef fil-każ tal-ġenerazzjonijiet li telgħin.

U ma ninsewx li minbarra l-awtorita' u l- kummissjoni nazzjonali għall-iżvilupp sostenibbli, hemm ukoll strutturi oħrajn.

Fost l-oħrajn hemm il-fond dwar l-ambjent, li se niġi għalih aktar 'il quddiem.

Imma l-ewwel irrid nirriferi għall-fatt li din l-awtorita', fost l-oħrajn, se jkollha r-responsabbilta' li toħroġ il-liċenzji għar- rigward tal-biodiversita', jiġifieri fejn tidħol l-importazzjoni jew l- esportazzjoni ta' l-ispeċi ta' flora u fauna.

Għalhekk hawn jidħol il- passatemp tradizzjonali tal-kaċċa u l-insib, Sur President.

Fir-rigward tal-maniġġ ta' l-iskart, għandek ukoll li l-liċenzji jridu jingħataw għal dak li jirrigwarda dak li wieħed jaħżen, jiġbor, jittrasferixxi, jirkupra, iġorr jew jimmaniġġja l-iskart.

Dan ifisser li f'kull fażi ta' l-immaniġġjar ta' l-iskart ikun jenħtieġ li jkunu mogħtija liċenzja.

Imbagħad għar-rigward tal-kontroll tat-tinġis għandek li "jarmi jew jikkaġuna jew jippermetti dik is-sustanza jew enerġija."

Għandek ukoll dwar l-organiżmi ġenetikament modifikati u għandek ukoll liċenzji f'dan il- qasam għal dak li jirrigwarda kummerċ kif ukoll maniġġjar ta' l-organiżmi ġenetikament modifikati.

Il-pieni fir-rigward ta' ksur tal-liġi fir-rigward ta' l-awtorita', fl-opinjoni tiegħi huma tajbin u ebsin.

Il-piena hi multa ta' mhux iktar minn Lm100,000 jew priġunerija għal żmien ta' mhux aktar minn sentejn.

Fir-rigward tal-liċenzji, jiġifieri jekk wieħed jikser il- liċenzja, jagħmel sens li l-multa tkun inqas imma xorta trid tkun iebsa.

Jekk wieħed jinqabad mingħajr liċenzja jew inkella jinqabad jikser il- kondizzjonijiet ta' din il-liċenzja jeħel multa ta' mhux iżjed minn Lm25, 000 jew priġunerija ta' mhux iżjed minn sitt xhur jew inkella t-tnejn.

Jiena naħseb li l-pieni li huma msemmija f'dan l-Att huma deterrent qawwi u naħseb li bihom għandna naslu.

Permezz tal-liġi hemm ukoll mezz ta' kif wieħed jikkordina x-xogħol ta' l- awtorita' li se titwaqqaf permezz ta' din il-liġi u l-awtorita' ta' l- ippjanar li ilha mwaqqfa mill-1992.

Klawsola 12(2) tgħid li:

"Minkejja kull liġi oħra, meta area tkun ġiet iddikjarata bħala area protetta skond id-dispożizzjonijiet ta' dan l-Att, ma jista' jingħata ebda permess għall-żvilupp mill-awtorita' ta' l-ippjanar, kemm-il darba l-awtorita' mwaqqfa b'din il-liġi ma tagħtix il-kunsens tagħha dwar dan."

Dan hu importanti.

Hawnhekk huwa ddikjarat ċar u tond li l-awtorita' mwaqqfa permezz ta' din il-liġi hi 'l fuq mill-awtorita' ta' l-ippjanar.

Imbagħad fil-klawsola ta' wara hemm spjegat kif applikant quddiem l- awtorita' li hi mwaqqfa permezz ta' din il-liġi, għandu xahar ċans sakemm l- awtorita' ta' l-ippjanar tagħmel l-istima ta' l-impatt fuq l-ambjent u tirrapporta lura lill-awtorita' mwaqqfa permezz ta' din il-liġi u mbagħad mill-ġdid lill-applikant.

Il-fatt li l-awtorita' tuża l-makkinarju ta' l- awtorita' ta' l-ippjanar jagħmel sens għaliex bla dubju l-awtorita' ta' l- ippjanar hi struttura organizzata li, kif għedt diġa', ir-riżorsi umani tagħha huma mħarrġa tajjeb.

L-aħħar struttura li ssemmi l-liġi hi l-fond dwar l-ambjent.

Dan il-fond mhux se jintuża biex jiffinanzja l-ispejjeż għat-tħaddim ta' l-awtorita' għax għall-ispejjeż tat-tħaddim ta' l-awtorita' se jkun hemm vot apposta.

Minkejja dan, l-awtorita' tista' titlob ħlas mill-fond għal servizzi mogħtija minnha lil dan l-istess fond.

Dan ifisser li l-awtorita' se jkollha wkoll il-funzjoni li permezz ta' l-ispetturi tagħha, tkun tista' tagħti servizz lil dan il-fond.

Il-pieni li semmejt huma over and above multi oħra u danni oħra li wieħed jista' jsofri.

Kulmin jikkaġuna danni lill-ambjent għandu mingħajr preġudizzju għal kull responsabbilta' oħra ċivili, jagħmel tajjeb għal dawk id-danni ma' kull persuna jew awtorita' li jkun reponsabbli li jħallas il-fond.

Jiġifieri dan il-fond qed idaħħal il- kunċett tal-polluter pays.

Fil-fatt il-liġi tipprovdi li jista' jkun hemm ukoll dawk li jissejħu penali ta' kompromess, jiġifieri li wieħed ikun jista' jagħżel li jħallas il-penali u l-każ tiegħu jieqaf hemm.

Il-liġi tipprovdi kemm iridu jkunu dawn il-penali, imma importanti li wieħed jifhem li l-multi u d-danni li ssemmi din il-liġi huma mingħajr preġudizzju għall- poteri tal-pulizija, tal-kontrollur tad-dwana jew ta' kull awtorita' oħra taħt il-Kodiċi Kriminali, l-Ordinanza tad-Dwana jew kull liġi oħra.

Dan ifisser li jekk bniedem jikser il-liġi, jiġi mħarrek mill-pulizija u mbagħad sta għall-qorti li ssibu ħati.

Dan jista' jeħel danni mod, iżda l- kunċett tal-polluter pays ifisser li dan se jkollu jħallas id-danni lil dan il-fond provdut permezz ta' din il-liġi.

Dawn se jkunu over and above id- danni li se jkollu jħallas għaliex il-qorti tkun sabitu ħati wara li jkun tressaq mill-pulizija.

Naħseb li dan kollu juri li permezz ta' din il-liġi sar sforz kbir sabiex bid-diversi strutturi u penali li fiha, wieħed ikun jista' jiġi misjub ħati u allura jkollu jħallas.

Il-kunċett tal-polluter pays żgur li se jservi ta' deterrent, l-istess bħalma se jservi wkoll ta' deterrent jekk wieħed jinqabad mingħajr liċenzja bid-diversi provvedimenti li semmejt, kif ukoll jekk jinqabad jikser xi kondizzjonijiet tal-liċenzja.

Fattur ieħor importanti ta' din il-liġi huwa d-dritt għall-Informazzjoni.

Fil-fatt klawsola 23 fost l-oħrajn tgħid li:

"Il-ministru jista', b'regolamenti taħt dan l-artiklu, jipprovdi li membri tal-pubbliku jew dawk il-kategoriji ta' persuni li jistgħu jiġu preskritti, ikollhom jedd jitolbu minn dawk id-dipartimenti tal-gvern, awtoritajiet, korporazzjonijiet pubbliċi jew persuni oħra, kif jista' jiġi preskritt, dik l-informazzjoni li jista' jkollhom fil-pussess tagħhom u li tkun tirrigwarda l-ambjent."

Għalhekk permezz ta' din il-liġi, jekk jiena noqgħod il-Blata l-Bajda u allura viċin ħafna tal-power station tal-Marsa, m'hemmx għalfejn inkun membru parlamentari biex nitlob l-informazzjoni imma bħala membru tal- pubbliku wkoll għandi dritt nitlob għall-informazzjoni.

Huwa minnu li llum il-websites tad-dipartiment għall-ħarsien ta' l-ambjent jagħtuk minn żmien għal żmien diversi ċifri u statistika dwar, per eżempju, diversi gassijiet li qegħdin iniġġsu l-arja, imma informazzjoni iktar dettaljata tkun tista' tingħata wkoll jekk il-pubbliku jitlobha.

Jiena naħseb li wieħed irid jifhem li fil-qasam ta' l-ambjent għaddejna minn żmenijiet mhux biss f'Malta imma anki barra minn Malta, fejn jekk gvern iwissi forsi b'mod prematur dwar xi ħaġa, allura jakkużawh bi scaremongering.

Jekk għall-kuntrarju, il-gvern jiddeċiedi bil-kontra u joqgħod pass lura u ma jwissix, allura jakkużawh b'cover-up.

B'din il- miżura li l-liġi qed tipprovdi sabiex il-pubbliku jkollu dritt jitlob l- informazzjoni lid-diversi dipartimenti tal-gvern u awtoritajiet, għandna nissorvolaw din is-sitwazzjoni.

Issa meta ngħidu awtoritajiet inkunu qed nirriferu għall-awtorita' marittima u meta ngħidu korporazzjonijiet inkunu qed nitkellmu dwar il-korporazzjoni Enemalta, minħabba t-tinġis tal-power stations, tinġis ta' l-arja mill-fuels – u d-diesel huwa agħar mill-petrol - u l-korporazzjoni għas-servizzi ta' l-ilma fejn tidħol il-kwalita' ta' l-ilma.

Jiena m'għandix dubju li anki hawn din il-liġi se tkun breakthrough enormi u dan l-artiklu 23 jien narah importanti ħafna.

Mr Speaker, kemm ilni fil-parlament ma nafx kemm-il darba tkellimt dwar l- air pollution.

Jien inzertajt persuna medika li naf kemm ħsara jagħmlu s- sustanzi tossiċi fl-arja u tajjeb li wieħed jara l-studji li saru mill- Enemalta, li sibt f'CD-ROM tad-dipartiment għall-ħarsien ta' l-ambjent.

Wieħed isib li mill-1990 sa l-1997, il-carbon dioxide fl-arja żdied b'27% waqt li l-methane żdied bi 58%.

Dawn it-tnejn żdiedu l-aktar minħabba ż- żieda fil-karozzi.

In-nitrogen oxide żdied bi 68%, l-aktar minħabba ż- żieda fil-karozzi imma anki minħabba l-gas turbines ta' l-impjant tal-power station ta' Delimara.

F'dak li hu carbon monoxide, fl-istess perjodu kien hemm żieda ta' 29%, mill-ġdid minħabba ż-żieda fil-karozzi.

Mill-1990 sa l-1994 - għaliex f'dan il-każ hekk qiegħda, u mhux mill-Enemalta hi maħduma - is-sulphur dioxide żdied b'260%.

Dan seħħ l-aktar minħabba ż- żieda fil-konsum ta' l-elettriku.

Tajjeb ukoll li wieħed jgħid li kien hemm żewġ affarijiet li naqsu.

Wieħed minnhom hu l-gass nitrous oxide li mill-1990 sa l-1997 naqas b'20%.

Dan seħħ minħabba li bejn l-1990 u l-1997 beda jitnaqqas l-użu tal-faħam fil- power station tal-Marsa.

Imbagħad għandek iċ-ċomb li mill-1990 sa l-1997 naqas b'14% minħabba li beda jiġi importat petrol bla ċomb Kien hemm anki ċerti miżuri li ġiegħlu lil dak li jkun jibda juża petrol bla ċomb.

Illum il-karozzi ġodda li mhumiex diesel powered kollha jużaw petrol bla ċomb.

Dan qed ngħidu biex nuri li meta l-gvern jieħu dawn il-miżuri, ir-riżultati jiġu.

Dan kif issa jekk Alla jrid il-pajjiż qed jieħu l-miżuri mill-aħħar budget 'il hawn fil-qasam tal-kubrit, sulphur dioxide, li żdied fl-arja tul dawn l-aħħar snin.

Nista' nsemmi wkoll l-ilma bl-ammonti ta' nitrates, chlorides u sodium li fih.

Is-sodium chloride huwa melħ, is-salinita' fl-ilma, imma n-nitrates huma ogħla mill-livelli li jippreskrivu d-direttivi ta' l-Unjoni Ewropea.

Rigward il-kwalita' ta' ilma, il-Gvern Malti talab perjodu transizzjonali u jekk Alla jrid ikun ukoll jista' juża l-fondi ta' l-Unjoni sabiex ikun jista' jieħu ħsieb jattakka din il-problema.

Jiena noqgħod il-Blata l- Bajda, viċin il-power station tal-Marsa u peress li nzertajt tabib, naf persuni li batew b'dawn il-kondizzjonijiet li se nsemmi.

Jiena stess barra li jien tabib għandi familja u għandi wkoll esperjenza ta' problemi.

Nirriferi għall-istudju magħmul mill-Melissa medica foundation - the role of metals in auto-immunity and the link to neuroendocrinology – u se naqra parti mill-abstract u bil-permess tiegħek, Sur President, anke se nqiegħdu fuq il-Mejda tal-Kamra:

"This paper reviews the possible mechanisms which may play a role in metal induced auto-immunity with the emphasis of multiple sclerosis, rumatoid artrithis and amiotrophic lateral sclerosis."

Dawn huma tliet kondizzjonijiet, fejn waħda hija nfjamazzjoni fil-ġogi minħabba auto-immune process u t-tnejn l-oħra huma d-deġenerazzjoni tan- nervituri.

Jien naf kemm persuna tbati, mhux tant mortalita' biss imma anki morbidita' minħabba f'dawn il-kondizzjonijiet.

Dan l-istudju jkompli jgħid li:

"We also discussed the role of inflammation-induced changes in the hypothalamus, pituitary adrenal - for short HPXs - as a possible explanation of fatigue, depression and other psychosomatic symptoms observed in these diseases".

Id-dipressjoni hi waħda mill-kondizzjonijiet li qed tolqot lil ħafna nies u bilfors li nieħu pjaċir nara din il-liġi titressaq quddiem il-parlament.

Dan sabiex il-gvern ikollu aktar snien sabiex jonqos it-tinġis fid-diversi oqsma ta' l-ambjent u anke sabiex inkunu nistgħu ninfurzaw dawn il- provvedimenti.

Grazzi.

MR.

SPEAKER: Grazzi.

Hawn il-permess biex id-dokument li rrifera għalih l-Onor.

Membru jitpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra?

(Onor. Membri: Iva)

Il-permess ingħata.

MR SPEAKER: Aktar rimarki?

L-Onor.

Evarist Bartolo.

ONOR.

EVARIST BARTOLO: Xi ħadd li bħalissa ma nistax niftakar ismu, jgħid kwotazzjoni famuża.

Dan jgħid li jekk trid li xi ħaġa ma ssirx għamel kumitat!

Wieħed jawgura li niżnu sewwa dan il-kliem biex mhux inwaqqfu kummissjoni jew nagħmlu awtorita' jew kumitat biex nagħtu lilna nfusna l- prosit li qed nagħmlu xi ħaġa, meta fil-fatt nafu li fl-aħħar mill-aħħar dak li nagħmlu jew ma nagħmlux jitkejjel bl-effett u bl-impatt fuq il-ħajja ta' kuljum u mhux bid-diskorsi li ngħidu lil xulxin hawn ġew jew bl- istrutturi li nwaqqfu.

Wieħed bilfors irid jagħmel enfasi fuq il-fatt li fl-aħħar mill-aħħar, il-ħarsien ambjentali jitkejjel mhux bil-kliem jew bl- istrutturi imma b'kemm fil-fatt jirnexxielna nħarsu l-ambjent, li kif qal il-kollega ta' qabli, hu tant marbut mal-kwalita' ta' ħajjitna u ma' saħħitna, Sur President.

Din in-naħa ċertament żgur mhux qed tagħmel kritika fuq l-iskop ta' dan l- abbozz tal-liġi - fuq dak hemm qbil totali li hu importanti, kruċjali u essenzjali għal ħajjitna u għal saħħitna li nħarsu l-ambjent b'kull mod – imma l-kritika tagħna hi dwar jekk dan hux l-aħjar mod kif għandna nipproċedu.

Dan għaliex meta twaqqaf ħafna strutturi u soprastrutturi jkun hemm periklu kbir li r-riżorsi limitati li diġa' għandek jew parti sostanzjali minnhom, aktar milli jmorru fuq il-qasam li trid tintervjeni fuqu - jiġifieri l-qasam li trid tfejjaq, il-qasam li trid issewwi, il- qasam li trid tiżviluppa, f'dan il-każ qed nitkellmu fuq il-ħarsien ambjentali - jistgħu jeħlu fl-istrutturi nfushom li jkunu self-serving institutions.

Aħna naħsbu li jkun iktar għaqli li l-gvern jagħmel auditing ta' l-istrutturi li diġa' jeżistu, jara kif se jġibhom jaħdmu aktar u kif jista' jikkordinahom aħjar.

Diversi studjużi, fosthom Alfred Vella, Victor Axiaq, Edward Mallia u anki Patrick Schembri u oħrajn, analizzaw dan il-qasam u taw l-allarm dwar kemm l-ambjent ġie ddegradat fl-aħħar 40 sena.

Aħna morna lura f'dan il- qasam meta fl-istess ħin konna qed nużaw ir-retorika ta' kemm sejrin 'il quddiem!

Dan għaliex waħda mill-kontradizzjonijiet ta' din iċ-ċivilita' hi li, per eżempju, l-indiċi li nużaw biex naraw kemm sejrin 'il quddiem jew kemm sejrin ħażin - skond min ikun fil-gvern jew minn ikun fl-oppożizzjoni - neħduh fuq l-importazzjoni tal-karozzi.

Min ikun fil-gvern juża l- importazzjoni tal-karozzi bħala indiċi ta' kemm sejrin 'il quddiem.

Kultant fl-oppożizzjoni jkun hemm min jagħmel l-iżball li għax tkun waqgħet l-importazzjoni tal-karozzi, jgħid li l-pajjiż sejjer lura.

Fil-fehma tiegħi, kemm jekk tiżdied kif ukoll jekk tonqos l-importazzjoni tal- karozzi, il-pajjiż ikun sejjer lura.

Din il-gżira saret traffic island u tant aħna mimlijin b'karozzi, li dawn iddegradaw l-ambjent b'kull mod għal ħafna raġunijiet, Sur President.

L-aktar ħaġa importanti li jgħidulna l-istudjużi hi sabiex naraw li l- istrutturi li hemm ikunu attrezzati tajjeb u jikkordinaw bejniethom.

Diġa' għandna strutturi mingħajr ma hemm l-awtorita'.

Wieħed jista' jagħmel il- punt li l-awtorita' se tikkordina aħjar l-istrutturi eżistenti għalkemm jien ma naħsibx li nistgħu nibnu dak l-argument.

Hemm aktar bżonn li fl- istrutturi nfushom ikun hemm joint-up government u joint-up structures biex mhux noqogħdu nwaqqfu saff fuq saff ta' strutturi, xi ħaġa li iktar tbegħidna milli nintervjenu direttament fil-qasam fejn inkunu rridu nintervjenu.

Allura l-kritika li qed nagħmlu hi li din l-awtorita' se tkun qed iżżid in-nefqa fl-istutturi u fis-soprastrutturi mingħajr ma jkollha neċessarjament l-effiċjenza jew mingħajr ma din iġġib il-kordinazzjoni tant mixtieqa.

Imbagħad isir argument ieħor perikoluż, Sur President.

Issemmiet ftit hawn ġew u tissemma wkoll meta ġieli nitkellmu f'okkażjonijiet fejn wieħed jiltaqa' u jiddiskuti, li aħna tant aħna poplu indixxiplinat u irresponsabbli, tant niksru liġijiet, tant ma rridux ninfurzaw il-liġijiet li hemm bżonn li jkollna lil xi ħadd li jiċċivilizzana hu.

Bħalissa dan ix-xi ħadd s'intendi hu l-Unjoni Ewropea.

Din ma tantx tingħad uffiċjalment għax ma tantx tinstema' sabiħ.

Naf nies li jgħidu li hu veru li hemm żvantaġġi ekonomiċi u ċerti żvantaġġi oħra li wieħed jidħol fl-Unjoni, pero' fil-verita' dawn huma favur li nidħlu biex għallinqas jibda jitħares l-ambjent.

Opinjoni bħal din turi kemm aħna patetiċi jew fqar, fis-sens li m'aħniex kapaċi niddixxiplinaw irwieħna u nirranġaw il-problemi tagħna nfusna waħedna, Sur President.

Imbagħad hemm l-illużjoni perikoluża li naraw l-Unjoni Ewropea bħala xi fairy godmother, li l-ħażin kollu li nagħmlu fil-qasam ambjentali kapaċi tirranġahulna hi b'daqqa ta' bakketta maġika.

Fil-fatt anki fl-Unjoni, fost il-pajjiżi li diġa' huma membri, hemm minnhom li jagħmlu dnubiet koroh ħafna fil-ħarsien ambjentali u anki fiċ-ċivilta' konsumista li ngħixu fiha.

Wieħed jifhem kif hemm il-vantaġġ ta' livell ogħla ta' għixien, pero' fl-istess ħin is-sistema ekonomika fiha nnifisha - kif, per eżempju, ġew organizzati l-irziezet f'postijiet bħar-Renju Unit, fejn bl-għalf li taw lill-baqar spiċċaw biex ġabu l-marda kerha tal-BSE - fiha elementi li mhux biss iddegradaw l-ambjent imma anki ġabu problemi kbar u qed iġibu problemi kbar għal saħħet in-nies.

Biżżejjed wieħed isemmi, kif anki dan l-aħħar qed joħroġ l-allarm mill- Istati Uniti dwar riċerka u studji li qed isiru fuq il-vitamina Ċ.

Issa qed jgħidu li mill-istudji li saru s'issa jirriżulta li jekk tieħu ħafna vitamina Ċ, tista' tikkaġuna xi forma jew oħra ta' kanċer.

Il-vitamina Ċ hawn min jeħodha bħala parti mid-dieta li jagħmel għaliex jaħseb li b'hekk jista' jikkumpensa għal dak li ma jiekolx jew li jiekol inqas.

Dawn huma affarijiet li jaqtgħu minn żewġ naħat, parti mit-tlellix ta' kif suppost intejbu l-kwalita' tal-ħajja li mbagħad iżda jservu biex issir il-ħsara.

Qed ngħid dawn l-affarijiet biex ma jkollniex illużjonijiet li għaliex issir biċċa minn entita' ikbar minnek, dik l-entita' se tirranġalek l- affarijiet, Sur President.

L-Unjoni Ewropea żgur li tindaħal biex tirranġa xi ħaġa li nistgħu nagħmlu aħna jew li ssir taħt l-awtorita' tagħna u li tista' tagħmel ħsara lilhom, bħal per eżempju, fil-każ tat-tinġis li seħħ mal-kosta Franċiża mill-vapur "Erika", li kien qed itajjar bandiera Maltija.

F'dawk l-okkażjonijiet jiċċaqilqu għaliex hi ħaġa li nagħmlu aħna jew li għandha x'taqsam magħna u li tista' taffettwahom, iżda sinċerament il-problemi ambjentali li għandna f'pajjiżna u li qed nisimgħu dwarhom f'din il-Kamra dwar it-tinġis ta' l- arja, it-tinġis ta' l-ilma u t-tinġis tal-baħar, aħna rridu nkunu biex nirranġawhom.

Ħalli jkollna l-għajnuna meħtieġa, ħalli jkollna l-għajnuna li hemm bżonn, imma anki fuq din ta' l-għajnuna ejja ma noqogħdux nagħmlu ħafna diskors fuq kemm se tiġi minn din l-għajnuna.

Ħadd ma jista' jbassar kemm se tkun din l-għajnuna.

Għadu kmieni wisq biex tbassar dan meta tara kif qed jiġi mfassal il-budget ta' l-Unjoni għal wara s-sena 2006.

Apparti hekk, ta' min wieħed jgħid li mhux l-ewwel darba li f'pajjiżna waslu fondi anki għall-ħarsien ambjentali li jew infaqnihom ħażin jew ma nfaqnihom xejn.

Bħalissa qed isir storbju b'eżerċizzju ieħor ta' PR għax fl-aħħar qed jitneħħew il-wires mit-toroq tal-Belt.

Jekk m'inix sejjer żball tlifna diġa' xi Lm2 miljun li kienu ġew mill-Unjoni Ewropea, flus li kellhom jintefqu biex jitneħħew il-wires mill-Belt u ngħadduhom minn taħt l-art, imma dawn il-flus baqgħu ma ntefqux.

Qabel wieħed joqgħod iwebbel lin-nies bil-fondi, l-ewwel irid jara kemm fil-fatt se jkunu dawn il-fondi u mbagħad ejja naraw il-ħila tagħna li nonfqu minn dawn il-fondi.

Li noqogħdu ndaħħlu l-Unjoni Ewropea f'kollox fil-fehma tiegħi hija idea żbaljata.

Nerġa' ngħid li l-fatt li għandna bżonn ta' xi fairy godmother li ssolvilna l-problemi tagħna hija perikoluża.

In-nuqqasijiet tagħna hemm qegħdin, u għandna nuqqasijiet serji imma dawn jittranġaw biss jekk aħna nirranġaw lilna nfusna.

Sur President, jiena ma nafx jekk aħniex uniċi f'dan il- qasam fid-dinja għaliex kultant aħna uniċi f'affarijiet tajbin u kultant uniċi f'affarijiet ħżiena!

Ikollok impjant bħal dak ta' Sant'Antnin li suppost qed iservi biex jgħinna nsolvu parti mill-problema ta' l-iskart, pero' dwar dan l-impjant jien informat b'mod differenti minn kif inhu informat il-ministru għall- ambjent.

Qed ngħid hekk għax l-ewwel nagħmlu l-kompost fl-impjant ta' Sant'Antnin u mbagħad immorru narmuh fil-Magħtab.

Jiena ma nafx jekk aħniex uniċi f'din il-ħaġa, fejn l-ewwel nipproċessaw parti mill-iskart u mbagħad dik il-parti ta' l-iskart li nipproċessaw narmuha fil-Magħtab!

Il- bieraħ tlabt lill-ministru għall-ambjent jgħid għaliex kompost mill-impjant ta' Sant'Antnin qed jintefa' fil-Magħtab.

Kemm qed jintefa' kompost fil- Magħtab kuljum staqsejtu.

Mid-dehra, lill-ministru informawh li kompost mhux maħdum qed jintefa' fil-miżbla tal-Magħtab minħabba nuqqas ta' spazju fl-impjant ta' Sant'Antnin, madanakollu kompla jgħid il-ministru li l-ebda kompost ma ntefa' matul din is-sena.

Jiena nitlob lill-ministru jiġbed widnejn minn ippreparalu din it-tweġiba u jitlob li jiċċekkjaw sewwa l- affarijiet qabel ma jagħtuh din it-tip ta' informazzjoni.

Dan għaliex l- informazzjoni li għandi jien ġejja minn xi ħadd li jaf direttament x'qed jiġri fil-Magħtab.

Hemmhekk dieħel il-kompost, qed jiġi mgħarbul fil-post u wieħed jista' jara l-għabra sewda.

Jiena ngħaddi minn hemm kuljum u min jgħix f'dawk l-inħawi mhux jaraha biss jista' imma anki jxommha, Sur President.

L-informazzjoni li għandi hi li minn hawn u ftit żmien ieħor - imma din hi informazzjoni li għandha bżonn tiġi vverifikata - anki l-kompost li hemm ippakkjat fl-impjant ta' Sant'Antnin se jibdew jeħduh lejn il-Magħtab għaliex m'hemmx aktar fejn ipoġġuh.

Jekk se jiġri hekk, veru se nkunu uniċi li nagħmlu ġennati ta' dan it-tip!

Issa jien informat li permezz ta' l-impjant ta' Sant'Antnin nistgħu nipproduċu ħafna iżjed kompost milli għandna bżonn.

Iżda milli nista' nifhem, meta niġu biex nesportawh, il- prezz tal-kompost m'huwiex qed ikun kompetittiv meta tqabblu ma' ta' pajjiżi oħra li jipproduċu kompost fi kwantita' ħafna u ħafna iktar minna.

Allura għandna l-problema ta' kif se niddisponu mill-kompost.

Dawn huma affarijiet li hemm bżonn li nsolvuhom, kif naħseb li hemm bżonn li tiġi mmaniġġjata aħjar il-problema tal-muntanja kbira li għandna fil-Magħtab.

Din hi problema kbira ħafna u kkomplikata.

Imma anki sakemm insibu tarf ta' din il-problema, hemm bżonn li wieħed iħares sewwa dwar x'qed jiġri hemmhekk.

Jiena għamilt diversi mistoqsijiet – naturalment il-ministru wieġeb fuq l- informazzjoni li tawh, f'dan il-każ il-ministru tas-saħħa u mhux il- ministru għall-ambjent – wara li ġejt informat li fil-Magħtab mhux l-ewwel darba li daħlu trakkijiet biex jarmu affarijiet tax-xorb u affarijiet ta' l- ikel, għaliex jew ikunu skaduti jew mhux suppost li jkunu fis-suq, u dawn il-prodotti jidħlu min-naħa u joħorġu min- naħa oħra.

Wara li jien ġbidt l- attenzjoni, għallinqas aċċess minnhom, jiġifieri l-aċċess mhux uffiċjali, jidher li ngħalaq.

Kien qed jiġri li jidħollok trakk min-naħa b'affarijiet li suppost se jarmi għaliex mhux tajbin għall-konsum, u mill-aċċess l- ieħor kien jidħol trakk ieħor u jieħu dak li suppost ikun intrema' u l- prodott mormi jerġa' jsib ruħu fis-suq!

Dan mhux qed jiġri issa ħalli nagħmilha ċara imma dan hu dak li kien qed jiġri.

(Interruzzjonijiet)

Kieku qed jiġri issa kont ngħid li qed jiġri issa, anke għax ma ninsa qatt il-każ li kelli ma' individwu – kien anke ġie jaħbat għalija fiżikament, Alla jagħtih il-ġenna - minħabba li kelli informazzjoni li annimali mejta li kienu jintremew fil-Magħtab, kienu jmorru lura biex jiġu pproċessati u joħorġu bħala hamburgers u zalzett fis-suq lokali.

Dawn huma affarijiet li rridu neħduhom ħafna bis-serjeta' għaliex qed nitkellmu fuq saħħitna.

Biżżejjed wieħed iżur il-Magħtab jew l-inħawi fil-qrib biex jara xi problema kbira għandna hemmhekk!

Fost id-djar u l-familji li nżur hemmhekk, ninnota konsistentement li f'kull dar li nidħol - m'inix bniedem mediku imma għajnejja u widnejja s'issa għadhom tajbin – nara nies b'irritazzjoni f'għajnejhom u nisma' lil min iqaħqaħ biex jikklerja griżmu.

Dan kollu ġej mill-problema kbira tal-Magħtab li hi qribhom.

Jien niftakar kemm il-gvern kien insista li l-Magħtab mhux vera qiegħda tagħmel ħsara lis- saħħa tal-bniedem.

Niftakar ukoll meta tal-Greenpeace kienu ħarġu r- rapport tagħhom u wara kienu saru anki stqarrijiet uffiċjali li m'hemm l- ebda prova li l-Magħtab qed tagħmel ħsara lil saħħet -il bniedem.

Dan l-aħħar staqsejt ukoll fil-parlament lill-ministru tas-saħħa biex jgħidilna xi studji saru fuq residenti li huma qrib tal-Magħtab biex wieħed ikun jista' jikkonkludi jekk issirx ħsara jew le lis-saħħa tal-bniedem.

Jiena ħsibt li l-ministru kien se jġibli hawnhekk riżultati li juru li sar dan l-istudju u li sar f'dan iż-żmien fuq tant nies u li issa wieħed jista' jara b'għajnejh li ma saret ebda ħsara la lill-pulmuni, la lill-għajnejn, la lill-imnifsejn u lanqas lis-sistema respiratorja.

Il-ministru tas-saħħa ġie lura u qal li ma saru l-ebda studji.

Allura kif imbagħad niġu ngħidu li ma ssirx ħsara!

Ma ssirx ħsara meta jgħidulek li f'dawk in-naħat lanqas fil-baħar ma jistgħu jgħumu u min kien imur għar-rizzi hemmhekk jgħidlek li dawn spiċċaw kompletament!

Ir-rizzi huma fost l-aktar indikaturi ta' jekk baħar huwiex marid jew le.

Kif nistgħu ngħidu li ma ssirx ħsara!

Nies li jgħixu n-naħa tal-Qawra u Buġibba jkunu fgati meta r-riħ ikun jaqbel.

Jiena ngħix is-Swieqi u meta r-riħ ikun jaqbel ukoll inkun fgat.

Jiġifieri l-ħsara u t-tinġis li qed isir hemmhekk m'hijiex xi ħaġa lokalizzata, m'hijiex xi ħaġa tan-nies tal-post biss imma hi problema li importanti ħafna li nieħdu ħsiebha malajr kemm jista' jkun, Sur President.

Nafu, u anki l-liġi titkellem dwar dan, li qed nitkellmu fuq ekosistema fejn kollox għandu x'jaqsam ma' kollox, kollox jaffettwa ħaġa lil oħra u allura importanti ħafna li nagħtu kas ta' din il-problema.

Mhux l-ewwel darba li semmejtha u nerġa' nsemmiha.

Skond studji li saru fuq problemi ta' l-asthma u problemi ta' mard respiratorju fuq it-tfal - insemmi l-proġett Isaac - dawk li huma fil-faxxa ta' bejn disgħa u tlettax-il sena li jbatu mill-asthma u mill-hayfever, mir-rhinitis u minn problemi oħra respiratorji, huma fost l-ogħla fid-dinja.

Min jaf ir-realta' jaf kif dawn it-tfal huma kkundannati mhux biss li jbatu f'ħajjithom ta' kuljum, imma wkoll bil-medikazzjoni li jieħdu minħabba l-problemi respiratorji jispiċċaw biex ħafna drabi jkunu fil-klassi preżenti biss fiżikament għax fil-fatt ikunu storduti minħabba l-medikazzjoni li jkunu qed jieħdu.

Inċidentalment dan l-aħħar, fuq il-problemi tal-hayfever li ġejja anki mit-tinġis ta' l- arja, għadha kemm ħarġet statistika mill-Ingilterra li tgħid li meta fl- arja jkun hemm pollen counts u dust particles aktar minn żmenijiet oħra, it- traffic accidents jiżdiedu b'xi 40% proprju minħabba li ħafna mis-sewwieqa li jkunu qed jieħdu din il-mediċina minħabba dawn il-problemi, tonqsilhom il-konċentrazzjoni.

Meta ngħidu fuq il-bżonnijiet li għandna, aħna nitkejlu b'li jsir u b'li nagħmlu u mhux b'kemm ngħaddu liġijiet u kemm inwaqqfu strutturi ġodda.

Fuq il-problema tal-karozzi, niftakar battuta ta' Prof. Vella meta kien qal li l-biologi kienu spjegawlu li l-pajsaġġ ta' Malta kien ħa daqqa ta' ħarta meta kienu ġew introdotti l-mogħoż għaliex kielu ħafna mill-ħaxix indiġenu li kienu sabu.

Hu qal li l-verżjoni moderna tal-mogħoż huma l- karozzi li qed jieklu l-arja li għandna madwarna u li huma l-aktar li qed jagħmlu ħsara lil saħħitna.

Huwa fatt li l-problema tal-karozzi għadha mhux qed tiġi ffaċċjata bis-serjeta'.

L-abbundanza enormi ta' karozzi li għandna qed tbaxxi l-kwalita' tal-ħajja u sakemm ma nirranġawx it-trasport pubbliku b'mod serju m'aħniex se nsolvu din il-problema.

Hija problema li qed toħloq mhux biss problema ta' tinġis fl-arja imma anki problema ta' nervi, problema ta' traffic jams u tant problemi oħra.

Meta tkellimna fuq suġġett simili xi xhur ilu, kont għamilt appell li peress li kienet ġejja l-ġurnata li diversi bliet fl-Ewropa jagħmluha ħielsa mill-karozzi, norganizzaw aħna wkoll a car-free day.

Din is-sena suppost li saret fil-Belt imma għandu jkun jirriżulta li dakinhar daħlu iktar karozzi mis-soltu!

Din kienet volontarja u jekk m'iniex sejjer żball organizzaha l-kunsill lokali tal-Belt.

Aħna l-Maltin għażżenin u jekk nistgħu mmorru bil-karozza sa' l-għatba!

Anki dawk li jagħmlu l-ħarġa tal-Ħadd wara nofsinhar, il-ħarġa tagħhom tkun tikkonsisti li jduru bil- karozza u joqogħdu bilqiegħda jħarsu minn ġol-karozza 'l barra!

Jiena sinċerament nixtieq li f'pajjiżna jsiru car-free days.

Il-kunsilli lokali jistgħu jippruvaw jieħdu l-inizjattiva li fil-lokalita' tagħhom jgħidu li fit-tali ġurnata karozzi privati ma jintużawx.

Forsi jkun hawn min jgħid li jien qiegħed nitlef il-ħin għax qed nissuġġerixxi xi ħaġa bħal din għax jgħidulek li f'Malta ma jsirux dawn l-affarijiet.

Jekk wieħed jara x'qed jagħmlu l-kuġini tagħna ftit 'il bogħod minna - anki l-Isqallin jiġu akkużati li huma Mediterranji bħalna, indixxiplinati u li ma jagħtux kas dawn l-affarijiet - isib li l-Isqallin qegħdin jorganizzaw ġranet f'diversi bliet, fosthom Palermo, li fihom jgħidu li f'dik il- ġurnata m'għandhomx jintużaw karozzi privati imma jintużaw biss ir-roti u jintuża t-trasport pubbliku.

Issa ta' min jgħid li l-problema tat-trasport pubbliku fi Sqallija hi daqs tagħna u anke agħar minn tagħna, u għalhekk id-dipendenza fuq il-karozza privata hemmhekk hija ikbar minn tagħna.

Għal ħafna żmien, il-policy tat-trasport tal-gvernijiet Taljani, wieħed wara l- ieħor, kienet li kemm jista' jkun joħolqu suq għall-Fiat.

Kienu ħadu gost li jaraw it-trasport privat jikber fuq it-trasport pubbliku.

Anki llum qed jirnexxilhom jorganizzaw ġranet li fihom jgħidu li m'hemmx użu tat-trasport privat.

In-nies hemmhekk qed jirbħu lura t-toroq, qed jirbħu lura l-pjazez u qed jirbħu lura l-gost li jistgħu jidħlu fil-belt ta' Palermo, biex inġib eżempju, u jippassiġġaw, jimmaġinaw u jaraw kemm jidhru sbieħ it-toroq, il- pjazez u l-bini mingħajr ma jkunu miżgħudin bil-karozzi.

Jiena nawgura li jkollna r-rieda politika li naslu għal affarijiet bħal dawn għaliex ħafna drabi nsibuha tajba li ngħaddu liġi jew inwaqqfu struttura jew inwaqqfu awtorita' meta li rridu hu l-kuraġġ u r-rieda li nieħdu deċiżjoni.

Nieħdu t-titjip, Sur President.

Kemm snin ilna nisimgħu li għandna problema bit-titjip!

Il-problema m'hijiex biss li r-rata ta' titjip hija għolja imma li għandna adoloxxenti, teenagers li qed jidħlu f'dan il-vizzju.

Ma tantx qed nagħtuhom eżempju tajjeb!

Kultant żmien veru li ssir kampanja.

Jiena kont qed insemmi l- problema ta' l-asthma, tal-hayfever u r-rhinitis b'konnessjoni mal-karozzi, imma parti mill-problema naħseb li hi wkoll li t-tfal huma suġġetti għad- duħħan ġo postijiet magħluqin, għax it-tinġis intern jagħmel ħafna ħsara lit-tfal.

Min jaf kemm nidħol fi djar fejn ikun hemm din il-problema!

Għaliex qed inħallu jgħaddi tant żmien biex nilleġislaw u ninfurzaw bis- serjeta' il-liġijiet dwar it-titjip, li qed jagħmel ħsara kemm lil min għandu l-vizzju kif ukoll lil min jinzerta fil-viċinanza u allura jibla' d- duħħan xorta?

Jiena nawgura li jkollna l-kuraġġ li dawn l-affarijiet nagħmluhom u nagħmluhom bis-serjeta', Sur President.

Ftit xhur ilu kellna l-kontroversja fuq l-antennas tal-mobile phones - għalkemm issa tidher li mietet għal ftit din – u proprju fl-ewwel ġimgħa ta' dan ix-xahar, l-Onor.

Marie Louise Coleiro staqsiet lill-ministru dwar jekk jistax jispjega fuq liema studju mexa biex setgħu jitwaħħlu antennas tal-mobile phones fuq bjut ta' djar privati.

L-Onor.

Tonio Borġ irrifera għal ċirkolari li kienet ħarġet l-awtorita' tas-saħħa f'nofs Awissu li għadda, li kienet tinforma lill-awtorita' ta' l-ippjanar li:

"On the basis of the body of scientific knowledge available to date, the expert committee set up specifically to look into the subject concluded that exposure to the radio frequency fields from mobile phone based stations has no adverse health consequences as long as the international help based guidelines are strictly adhered to."

Issa l-ewwelnett m'hemmx qbil fil-komunita' xjentifika fuq l-effett tal- mobile phone antennas fuq il-ħajja tan-nies.

Hemm min jgħid li ma jikkaġunawx problemi - imbagħad issib li jkun xi konsulent ta' xi kumpannija kbira f'dan il-qasam li jkun qal hekk - imma studji oħra xjentifiċi juru li jikkaġunaw problemi u anke jikkaġunaw il-kanċer.

Għaddiet kważi sena mir-rapport li kien sar u jien illum ngħid li dan ma sarx bis-serjeta`, anke fid-dawl ta' informazzjoni ġdida li ħierġa mill- Istati Uniti u li fiha hemm diversi kumpanniji tal-mobile phones imdaħħla.

Qegħdin jgħidu li mhux l-antennas biss joħolqu l-problemi imma anki l-użu tal-mobile phone fih innifsu jekk nużawh fit-tul ma' rasna.

Dawn qed jgħidu li dawk l-istudji issa bdew juru .....

(Interuzzjonijiet) Iva, għadu kmieni wisq.

Jekk irridu nkunu serji, irridu ngħidu li għadu kmieni wisq biex tistabilixxi b'ċertezza jekk teżistix problema jew le.

Araw x'ġara fil- qasam ta' l-asbestos, fejn illum qed imutu nies bl-asbestos li kienu ħadmu 20, 25 jew 30 sena ilu.

Meta fil-komunita' medika u xjentifika kien hemm min qajjem il-problema ta' l-asbestos, dak iż-żmien kienu qalulhom li qed jallarmaw lin-nies, li ma jafux u li m'għandhomx konklużjonijiet.

Imma issa nafu bil-mard, bil-problemi u bl-imwiet li ġejjin f'dak il-qasam.

Jiena sinċerament inħoss li f'dan il-każ għandna bżonn ta' monitoraġġ bis- serjeta', Sur President.

Safejn naf jien, l-unika mobile phone antenna li qed tiġi mmonitorjata u studjata, hija dik li twaħħlet, flimkien ma' apparat ieħor ta' komunikazzjoni, fl-universita'.

Naf li l-istaff ta' l-universita' kien oġġezzjona li jitwaħħal dak l-apparat.

Kienu nkwetati fuq l-effett fuq saħħithom u aċċettew biss li l-apparat jitwaħħal wara li kellhom assigurazzjoni min-naħa tar-rettur, li l-universita' nnifisha, id- dipartiment, il-fakulta' tax-xjenza kienet se timmoniterja l-effett.

Jiena wieħed minn dawk li qed nistenna bil-ħerqa biex nara x'se jkun ir-riżultat ta' l-istudju li se joħroġ mill-monitoraġġ li qed jsir hemmhekk.

Jekk aħna verament interessati - u sew nagħmlu li nieħdu ħsieb is-saħħa ta' l- impjegati u ta' l-istudenti ta' l-universita' - dak li jgħodd għall- impjegati u l-istudenti ta' l-universita' għandu jgħodd ukoll għar- residenti kollha ta' Malta u Għawdex.

Jiena ngħid li għandhom isiru studji wkoll fuq mobile phone antennas oħra biex naraw x'inhu l-effett fuq il- ħajja tan-nies.

Ma jistax ikun li sempliċement ngħidu li m'hemmx problema, Sur President.

Jiena wkoll ma nafx kemm-il darba tlabt informazzjoni rigward l-effett tal- fish farms fuq il-bajjiet iżda qatt ma ngħatajt sodisfazzjon.

Staqsejt jekk sarux studji serji fuq l-effett tal-fish farms.

Mhux qed ngħid għall- partijiet tal-baħar miftuħ, tal-fliegu, imma għall-ġewwa l-bajja nnifisha, fejn hemm il-magħluq.

Veru li dan jiddependi skond xi trabbi u skond x'tagħtihom jieklu, imma min jogħdos ħdejn dawn il-fish farms jgħidlek li hemmhekk isib baħar imdardar tgħidx kemm u taħt ikun maħruq kollu.

Dan hu li jgħidu n-nies li jogħddsu.

Din il-problema studjawha wkoll f'pajjiżi oħra.

Naf li f'Cagliari u anki f'xi partijiet ta' Sqallija studjaw dan l- effett.

Jien informat ukoll li peress li jidher li dak li qed ikabbru l-fish farms m'huwiex kompetittiv, dawn issa se jaqilbu għat-tuna penning.

Qed japplikaw lill-awtorita` ta' l-ippjanar biex dawk li kellhom fish farm - ma nafx jekk l-applikazzjonijiet humiex ħamsa jew sitta u lanqas ma naf jekk hux fl-istess post għaliex jista' jkun li joġġezzjonaw li jkunu fl-istess post - imorru għat-tuna penning.

Issa ta' min jgħid li hemm kontroversja fuq l-effett tat-tuna penning.

Hemm minn jgħid - u qed noqgħod fuq affarijiet li qrajt - li anki hemm nies ta' l-universita' li għamlu studji fuq dan il-qasam.

Dawn jgħidu li tuna pen ta' ċertu daqs u ta' ċerta kwantita' ta' ħut tarmi raw sewage fil-baħar daqs komunita' ta' 7,000 persuna.

Issa jekk se jkollna aktar minn dawn it-tuna pens u jekk dawn it- tuna pens aktarx se jkunu mimlijin bil-ħut, nafu x'se jkun l-effett fuq il- baħar, fuq il-kosta u fuq il-kwalita' ta' l-ilma?

Ftit ilu ħarġet lista mill-awtorita' tas-saħħa li ħasditni, Sur President, lista li tirrigwarda l-postijiet kollha fejn ma nistgħux immorru ngħumu, u dan meta għadu kif se jibda l-istaġun tas-sajf.

Hemm lista sħiħa, ma niftakarhomx bl-amment, imma jekk m'hinix sejjer żball hemm xi ħames postijiet f'Malta, hemm xi tliet postijiet Għawdex u anki l-Imnieri f'Kemmuna.

(Interruzzjonijiet) Iva, minħabba l-outfall.

Illum hemm karikatura ħelwa f'"l-orizzont" li tgħid li biex ngħumu dalwaqt ikollna nsiefru!

(Interruzzjonijet) Jekk irridu nsiefru żgur li ma mmorrux fil- Mediterran!

Dan minħabba li sfortunament it-traġedja ta' dan il-baħar hi li jinbidel bis-serjeta' darba kull tmenin sena.

In-naħa ta' fuq u t'isfel tal-baħar Mediterran ġew degradati mhux biss bid-drenaġġ li għadu ħiereġ, mhux biss mill-abitanti tal-post imma anki minn konċentrazzjoni ta' miljuni kbar ta' turisti li jiġu f'dawn l-inħawi.

Il-Mediterran hu ddegradat ukoll mill-petrokimika u mill-fabbriki tal-karti u fabbriki oħra li tant jipproduċu kimika, imbagħad ix-xmajjar iniżżluhom lejn il-Mediterran.

Dawn huma kollha affarijiet li jagħmlulna ħafna u ħafna ħsara.

L-aħħar punt li nixtieq nagħmel - u anki din il-liġi tagħmel riferenza għalih – hu dwar kemm hu importanti li kull persuna, kull ċittadin jagħti sehmu f'din il-ħaġa.

Hu importanti li kull ċittadin ikun informat fuq dawn l-affarijiet.

Hu importanti li bħala parti mis-survival kit kulturali ta' kull wieħed u waħda minna għandu jkun hemm ċerta konoxxenza, ċertu tagħrif xjentifiku biex nifhmu dak li jkun qed jiġri u dak li jkun għaddej.

Naħseb li hu importanti li bis-serjeta' nagħmlu sforz kbir biex inħajru aktar tfal u żgħażagħ jistudjaw is-suġġetti tax-xjenza.

Hemm it-tendenza li t-tfal minn eta' kmieni jibżgħu jidħlu għall-istudji tax-xjenza.

Hemm ukoll il- perċezzjoni żbaljata, anki għaliex tajnihilhom aħna, li x-xjenza hi għal nies strambi, għal nies li jilbsu l-ġagaga bajda, għal nies li jingħalqu ġewwa u ma jitħalltux ma' nies oħra.

Għalhekk fost it-tfal u ż-żgħażagħ hu importanti li tinbidel id-dehra ta' l-istudji tax-xjenza u tax-xjenzati.

Ma jawgurax tajjeb jekk naraw kemm kellna studenti sekondarji li temmew l- edukazzjoni sekondarja f'Mejju li għadda, mhux Mejju tas-sena 2001 imma tas-sena 2000.

Dan għaliex minn 4,785 student huma biss 451 li ħarġu b'ċertifikat fil-chemistry, cioe` 9%.

Fil-bioloġija kellna 10% u fil- fiżika morna aħjar għax kellna 40%.

Jekk irridu li l-ġenerazzjonijiet li telgħin ikollhom konoxxenza xjentifika ta' x'qed jiġri, li hija ħaġa kruċjali, hemm bżonn li mill-primarja x-xjenza ssir parti integrali mill- kontenut edukattiv li qed jieħdu t-tfal minn eta' kmieni.

Ix-xjenza trid tkun ippreżentata b'mod li tagħti gost.

Iva, science can be fun.

Mingħajr ma wieħed iwaqqaf b'xi mod jew ieħor il-kwalita' ta' dak li jiġi mgħallem, hemm bżonn li x-xjenza tidħol bħala parti integrali mill-edukazzjoni li qed jieħdu ż-żgħażagħ u t-tfal tagħna.

Dan għaliex l-istrutturi huma importanti dejjem jekk ikunu strutturi li qed jaħdmu b'mod effettiv u mhux jitwaqqfu biex iservu biex taparsi qed nagħmlu xi ħaġa.

Il-liġijiet huma importanti u l-infurzar hu importanti ħafna imma fl-aħħar mill-aħħar kollox jiddependi minn kemm iċ-ċittadini jkunu informati u kemm iċ-ċittadini jkunu lesti li jieħdu passi huma stess biex iħarsu saħħithom u l-kwalita' ta' ħajja li jgħixu.

Biex jagħmlu hekk, l-informazzjoni kulturali u xjentifika tagħhom hi kruċjali u għalhekk hu importanti li nħajru kemm nistgħu tfal u żgħażagħ biex ikollhom din il-konoxxenza xjentifika.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor.

Francis Agius.

ONOR.

FRANCIS AGIUS: Huwa ta' pjaċir għalija, Sur President, li għandi din l-opportunita' biex nitkellem fuq dan l-abbozz ta' liġi li jittratta l- ambjent.

Jiena nimmeravilja ruħi dwar kemm hemm affarijiet u areas li ż- żewġ naħat tal-Kamra naqblu fuqhom.

Sa ċertu punt għandna mhux biss l- istess objettivi imma anki l-istess xewqat u f'ċerti ċirkostanzi naqblu wkoll fuq it-triq li rridu ngħaddu minnha sabiex naslu biex xi darba verament nibdew nieħdu ħsieb l-ambjent.

Tista' tgħid li f'dawn l-aħħar 30,40 jew 50 sena, speċjalment fl-Ewropa, kibret ħafna t-trend favur l-ambjent, anki fil-qasam politiku, bil-famużi green parties.

Għal diversi raġunijiet, f'pajjiżna mill-indipendenza 'l hawn, il-qasma politika bejn iż-żewġ partiti politiċi ftit ħalliet spazju għal rappreżentanza politika separata b'tema ewlenija l-ambjent, pero' żgur li l-Partit Nazzjonalista u l-Partit Laburista kellhom jaraw kif jidħlu f'dan il-qasam għaliex iktar ma beda jgħaddi ż-żmien, iktar wieħed beda jinnota r-rabta bejn l-iżvilupp, l-ambjent, is-saħħa tal-poplu u l-kwalita' tal-ħajja.

Bilfors li dan il-vojt kellu jimtela' għaliex fin-natura ma jistax jeżisti vacuum, ma jistax jeżisti vojt u meta jkun hemm xi spazju dan jimtela'.

F'pajjiżna kellna diversi pressure groups, forsi biċċa minnhom akkaniti, forsi biċċa minnhom b'mod iktar pulit u biċċa minnhom taħt kappa ta' għaqdiet volontarji li kkonċentraw l-attenzjoni tagħhom fuq issues speċifiċi ta' l-ambjent.

L-ambjent ifisser ħafna affarijiet għal nies differenti, pero' żgur li din il-liġi li għandna quddiemna tkopri dak li almenu nafu llum.

Qegħdin nitkellmu fuq liġi li tkopri dak li naħsbu li għandha tkopri, pero' jiena ċert li dan hu qasam li jitbiddel minn ġurnata għal oħra, qasam fejn ikun hemm żviluppi minn kull naħa.

Diġa` ssemmew u se jkomplu jissemmew f'dan id-dibattitu ħafna eżempji differenti ta' kif dan il-qasam hu wieħed dinamiku għax il-bniedem kuljum isib xi ħaġa ġdida, ħafna drabi affarijiet li jxejnu dak li jkun intqal il-bieraħ.

Għalhekk irridu naraw li l-liġi jkollha inbuilt fis-sistema provvedimenti li bihom tkun tista' tieħu ħsieb għal kwalunkwe l-eventwalita`.

Dan bilfors għax l- iżvilupp teknoloġiku u l-invenzjonijiet ġodda se jħallu xi tip ta' impatt u kollha se jaffettwaw xi parti ta' l-ambjent.

Għaddew għaxar snin minn meta ddiskutejna l-liġi ta' l-ambjent u jiena ċert li m'aħniex se niġu s-sena d- dieħla jew ta' wara u nerġgħu niddiskutuha, Sur President.

B'mod ġenerali, irrid ngħid li kemm ilu jeżisti l-bniedem fid-dinja, żgur li daqskemm affettwa l-ambjent f'dawn l-aħħar snin – ħa ngħidu f'dawn l- aħħar mitt sena - ma affettwahx fil-millennia ta' qabel.

Dan għaliex wara li bdiet ir-rivoluzzjoni industrijali, bil-mod il-mod il-bniedem beda juża materjal mill-qiegħ u jtellgħu f'wiċċ l-art u allura beda jaffettwa l-art, beda jaffettwa l-arja, jaffettwa l-baħar ta' madwarna u l-ħajja tagħna lkoll.

Irridu nifhmu li n-natura għandha l-modi tagħha kif tadatta ruħha għal sitwazzjonijiet differenti.

Bdil fil-klima kien hawn anki fl-antik, pero' ċerti kimiċi ġodda żgur li huma kompletament estranji għall-ambjent naturali.

Fuq dan wieħed jista' jitkellem għal sigħat twal pero' l- importanti hu li nifhmu, almenu f'dan l-istadju, kemm il-bniedem idaħħal affarijiet fl-ambjent.

Mhux qed ngħid biss għall-kimiċi imma anki għal attivitajiet oħra ta' xogħol u ta' rekreazzjoni li b'xi mod jew ieħor jaffettwaw l-ambjent, Sur President.

Naħseb li l-ewwel punt importanti li nagħmlu hu jekk dan l-effett ħażin huwiex se jinħass in the long, medium or short run.

Hu effett tajjeb, ħażin jew newtrali?

Barra minn hekk, u dan importanti ħafna, huwa effett irriversibbli jew jista' jkun riversibbli?

Dawn huma mistoqsijiet importanti ħafna meta niġu biex nikkonsidraw il-politika industrijali ta' pajjiżna.

Jiena stajt faċilment niġi hawn u ngħid li fuq l-ambjent – ħalli ngħidha - kulmin jgħolli għabtu se jxomm riħa tinten!

Iż-żewġ naħat irridu nammettu li fuq l-ambjent saru l-iżbalji, li biċċa minnhom setgħu ma sarux.

Biċċa minnhom fl-opinjoni tiegħi ġraw minħabba li fiċ-ċirkostanzi ta' ċerti żmenijiet, biex ngħid hekk, ir-raġunament kien li l-ewwel il- pappa u mbagħad l-ambjent.

Dan forsi kien żbaljat.

L-ewwel priorita' kienet li naraw kif se nġibu x-xogħol lejn pajjiżna u kif se nindustrijalizzaw il-pajjiż.

Konna nġibu t-turisti mingħajr ma nagħtu kas li dawn ikollhom il-bżonnijiet naturali tagħhom, iridu jieklu, iridu jixxemxu, iridu jimxu fit-toroq, iridu t-trasport u jridu ajruport ikbar.

Dawn kollha huma affarijiet li jimpinġu fuq l-ambjent, imma l-kultura politika u d-deċizjonijiet f'dawk iż-żmenijiet kienu li l-ewwel għandna prioritajiet oħrajn, cioe' ix-xogħol u l-attivita' ekonomika.

L-element ekonomiku rebaħ fuq l-element ambjentali, pero' forsi llum qed nindunaw li bdejna ngħarrqu dak kollu li għaddewielna missierijietna.

Jekk inti tibni, tibni u tibni u x'ħin toħroġ mid-dar quddiem għajnejk tara xi ħaġa bajda, u x'ħin iddur il-kantuniera tara ħaġa bajda u x'ħin timxi żewġ mili tara xi ħaġa bajda, int xi kwalita' ta' ħajja għandek?

Inti kif qiegħed tgħix?

Qed tgħix ġo ġungla tal-konkrit jew ġo ġungla tal-ġebla tal-franka!

Għalhekk li kemm il-poplu kif ukoll il-kuxjenza politika bdew iduru u jgħidu li hemm bżonn li wieħed jara x'se jagħmel fuq l-ambjent.

Jien naħseb li hu ċiniżmu żejjed li tgħid li dan hu paroli u li dawn huma liġijiet li ma tistax tinfurzahom.

Jien naħseb li dak hu qtigħ il-qalb li m'għandux ikun.

Għandna nibdew nifhmu iktar kif aħna stess qed inbiddlu l- priorities tagħna.

Illum fuq l-ambjent hawn atmosfera tajba u nistgħu ngħidu li l-opinjoni pubblika hi favur l-ambjent.

Forsi għad hawn min jaraha bħala ħaġa vaga li tkun favur l-ambjent, pero' hawn aktar lesti li jistqarru li l-ambjent għandu jkun priorita', Sur Presidentu.

Naturalment la darba ngħidu li l-ambjent huwa top priority, ma jista' jiġi xejn qablu u għaldaqstant it-temi ta' l-ambjent iridu jidħlu u jinfilzaw ruħhom fil-politika kollha, fis-setturi kollha.

Ma nistgħux ngħidu li se jkollna dipartiment ta' l-ambjent u daqshekk, imma rridu naraw ukoll il- politika ta' l-ambjent fil-qasam tat-trasport, fil-qasam ta' l-agrikoltura, fil-qasam ta' l-industrija, fil-qasam tat-turiżmu, fl-oqsma kollha u fid- deċiżjonijiet kollha.

Għalhekk din l-istruttura fil-fatt se jkollha bħala chairman lill-prim ministru.

Hemm bżonn li naraw l-effett tad- deċiżjonijiet kollha, bħalma huma l-gender issues, fejn irridu naraw x'se jkun l-effett fuq il-mara f'kull liġi li ngħaddu.

F'dan l-aspett ukoll irridu naraw x'se jkun l-effett fuq l-ambjent ta' kull deċiżjoni li tittieħed, Sur President.

Konna qed ngħidu li fis-sittinijiet, fis-sebgħinijiet u fit-tmeninijiet il- priorita' tagħna kienet l-ekonomija u mhux l-ambjent, fatti dawn.

Imma issa naħseb li wasal iż-żmien li ngħidu li fuq l-ambjent hemm bżonn li jittieħdu deċiżjonijiet, anki jekk dawn ekonomikament forsi ma jkunux jagħmlu sens għal kollox.

Dan ifisser li jista' jkun li aħna nirrifjutaw ċertu tip ta' żvilupp u ċertu tip ta' industrija li ma tkunx taqbel għall- ħaddiema tagħna, sew għal saħħithom direttament u sew in the long run għal dik li hu taħsir u degredazzjoni ta' l-ambjent.

Għalhekk irridu mmorru għal dik li tissejjaħ - semmejtha inti stess, Sur President – clean air technology u affarijiet bħal dawn.

Irridu nieħdu ċerti deċiżjonijiet u naraw li nimplimentawhom.

Irridu nirrikonoxxu li bħala mplimentazzjoni għandna liġijiet fuq l-ambjent li ilhom hemm - mhux se ngħid għal għexieren ta' snin imma żgur għal numru ta' snin - imma dawn la qed ikunu applikati, la nfurzati u lanqas monitored.

Hemm ħafna eżempji fuqiex wieħed jista' jitkellem, imma forsi hawn l-importanti hu li llum hawn il-kultura politika li taċċetta li l-ambjent hu ta' priorita'.

Sur President, kif taf int, il-liġi hi maqsuma fi ħdax-il parti u għalhekk wieħed jista' jifhem il-kumplessita' li tittratta għaliex tittratta ħafna oqsma differenti, pero' nixtieq b'mod partikolari nitkellem dwar x'nifhmu meta ngħidu żvilupp sostenibbli.

Mhux kulħadd jaqbel eżattament x'jikkonstitwixxi żvilupp sostenibbli.

Pajjiżna bla dubju ta' xejn huwa kollu meħud b'xi mod jew ieħor bl-attivita' tal-bniedem.

Aħna m'għandha l- ebda parti li għadha fl-istat pristin, fl-istat primittiv, kif ħalaqha Alla.

Pajjiżna huwa suġġett kompletament għall-attivita' tal-bniedem, sew jekk hi attivita' li hi mibnija, sew jekk hi art li qed tinħadem mill-bidwi u sew jekk hi art mitluqa u sew jekk hu l-baħar.

Dan kollu hu meħud bl- attivita' tal-bniedem u allura inutli nippruvaw nimmaġinaw xi ġenna ta' l- art, fis-sens ta' kif kienet oriġinarjament.

Jien inħoss li l-ewwelnett għandna nifhmu eżattament u għandu jkollna ċar f'moħħna x'inhi r-relazzjoni bejn l-impatt li tħalli l-attivita' tal-bniedem u l-effett fuq in-natura, Sur President.

Per eżempju, dalgħodu ssemma' id-drenaġġ jew aħjar l-immaniġġjar tajjeb tiegħu, għax jekk jiġi ġestit b'mod żbaljat faċli jniġġes il-water-table u jniġġes il-baħar.

Pero' fih innifsu wieħed irid jifhem li dan ukoll għandu l-lat pożittiv tiegħu għaliex kemm il-kompost u kemm id-drenaġġ huwa oġġett li bioloġikament nistgħu ndawruh fiċ-ċiklu tal-ħajja, għaliex huwa oġġett li ġej minn ħajja li tkun spiċċat, minn ħajja li tkun mietet.

Hemm ċiklu, u jekk nifhmu dan il-proċess inkunu nistgħu nifhmu aktar li ċertu allarm nistgħu nikkontrollawh.

Dan hu importanti ħafna, anki fil-parti tal-liġi li tirriferi għall-informazzjoni lill-pubbliku.

Hemm bżonn li nagħmlu distinzjoni għax ċerti kimiċi, kif għedt fl-introduzzjoni tiegħi, m'għandhom x'jaqsmu xejn mas-sistema naturali li ngħixu fiha aħna, Sur President.

Hawnhekk importanti ċ-ċifri li smajna dwar kemm nies jistudjaw il-chemistry u l-biology.

M'inix se ngħid li kulħadd se jsir xjenzat imma hemm bżonn ħafna tagħlim fil-livell primarju.

Jien inżid li mhux ix-xjenza biss hi importanti f'dan il-qasam imma wkoll il-ġeografija, suġġett mitluq għal kollox.

Il-ġeografija tagħtik l-informazzjoni ta' dak kollu li għandu x'jaqsam ma' l-ambjent u lill-istudent tagħmlu aktar konxju tiegħu.

Imma ħalli ma niddevjax u nerġa' ngħid li l-punt hu li hemm ċerti kimiċi u sustanzi li m'għandhom x'jaqsmu xejn mas-sistema naturali ta' kif jgħix il- bniedem, kif jgħix l-annimal u kif tgħix il-pjanta.

Biex ngħidha ċara u tonda, warajhom dawn hemm interessi finanzjarji u interessi industrijali qawwija.

Dawn ipoġġu perikli kbar għas-saħħa tal-bniedem għaliex waħda mit- temi l-kbar hi s-saħħa tal-bniedem.

Dawn jinfirxu fl-ambjent u ma tistax issib kontroll tagħhom.

Hu importanti li nifhmu wkoll l-ammont ta' dawn is-sustanzi li jkunu fl- ambjent, sew jekk ikunu fil-ħamrija, fil-mediċini li l-industrija kbira tal- mediċina tippompja fin-nies u sew jekk qegħdin fil-pestiċidi jew f'xi proċess industrijali.

Biżżejjed wieħed jgħid li hu kkalkulat li mill-2,500 kimika li jeżistu fis-suq, 3% biss huma adequately tested u magħhom tista' iżżid 14% li għandhom basic test data.

Mela b'kollox 17% biss mis-sustanzi kimiċi kollha li hawn fis-suq have somehow been tested.

Mill-bqija la nafu l-effett tagħhom, la l-low dosage tagħhom u lanqas l-accumulative effect tagħhom.

Dan għaliex tajjeb li wieħed jispjega li meta nitkellmu fuq it-tinġis ta' l-ambjent minn ċerti kimiċi, tidħol dik li tissejjaħ il-food chain jew il-food web, jiġifieri dik il-pjanta żgħira li bilkemm tidher li tiekol il-ħuta, imbagħad il-ħuta tittiekel minn ħuta ikbar minnha u din wara tispiċċa tittiekel mill-bniedem.

Dan ikollu effett kumulattiv għax jidħol fit-tissues, fil-laħam ta' dak l-annimal.

Meta jitla' aktar 'il fuq fil-food chain, dejjem jiżdied u dejjem jakkumula.

Din rajniha, per eżempju, fl-avvelenament mill-merkurju u hemm ħafna u ħafna eżempji.

Għalhekk irridu nifhmu li meta jkollna l-informazzjoni din irridu nużawha b'tali mod u manjiera li la nallarmaw, la nħallu biex ngħid hekk ċertu vojt ta' informazzjoni u fl-istess ħin inkunu konxji minn dak kollu li jista' joħloq dak it-tinġis.

Waħda mid-differenzi kbar li teżisti fil-ħsieb u fil-kunċett politiku bejn l-Amerika u l-Unjoni Ewropea - jew il-pajjiżi li jappartjenu għall- kontinent Ewropew - hu li l-iktar ekonomija b'saħħitha fid-dinja għandha bħala l-priorita' tagħha l-ekonomija u mhux l-ambjent.

Allura jekk hemm dubju mhux se jmur favur il-prekawzjoni, dak li jissejjaħ il-precautionary principle imma se jmur band'oħra.

Fuq din m'hemmx qbil.

Qed nitkellmu, per eżempju, fuq l-użu ta' l-ormoni fit-tkabbir tal-bhejjem għall-ikel.

Id- differenza li teżisti bejn l-Amerika u l-Ewropa hi proprju li la m'hemmx consensus ta' x'inhu l-effett eżatt ta' dawn, allura l-Amerikani jibqgħu għaddejjin u l-Ewropej joqogħdu lura.

Naturalment dan għandu prezz, bħal f'kull ħaġa oħra fuq l-ambjent, għaliex jistgħu jintilfu opportunitajiet ta' xogħol u opportunitajiet ta' investiment.

L-Onor.

Bartolo semma' l-antennas tal-mobile phones.

Il-lat pożittiv hu li dan qed iġib lin-nies eqreb ta' xulxin u naturalment qed jitkattar in- negozju, imma huwa veru wkoll li jista' jkun hemm riskji li ma nistgħux nifhmuhom illum imma rridu naraw l-effett tagħhom ħamsa, għaxar snin oħra.

Għalhekk hemm id-dritt għall-informazzjoni tal-pubbliku inġenerali u ta' kulmin għandu xi responsabbilta'.

Sa l-inqas persuna, kulħadd għandu responsabbilta' fejn jidħol l-ambjent u kull persuna għandu jkollha l-aħħar informazzjoni.

Għall-grazzja t'Alla llum għandna mezzi effiċjentissimi.

Fil- fatt bl-internet għandna wkoll aċċess biex inġibu informazzjoni dwar kull suġġett u tajjeb li din il-liġi tipprovdi għar-right of information, kif hemm f'taqsima disgħa.

Hemm bżonn li l-poplu jkollu l-informazzjoni kollha u hemm bżonn li din l-informazzjoni tkun bilanċjata.

L-iżvilupp sostenibbli mhux biss trid tarah mil-lat propagandistiku imma iktar ma tidħol fil-fond, iktar tirrealizza kemm hu ta' utilita', anki mil-lat finanzjarju.

Għaliex qed ngħid dan, Sur President?

Il-bieraħ stess jew xi jumejn ilu kont qed nara programm fuq it-television fejn fl-Awstralja qed jużaw sistema ta' energy-saving li tikkonsisti f'dgħajsa li taħdem bis-solar panels, jiġifieri l-applikazzjoni tagħha nistgħu narawha anki fil-mezzi ta' trasport.

Dik hi xi ħaġa li ġejja mill- enerġija tax-xemx li bħala dinja aħna nużaw farka minnha, perċentwali żgħira ħafna.

Anki f'dan il-parlament ilna ngħidu fuq kemm hu bżonjuż li nużaw iktar sorsi minn dan il-lat.

Naf li anki mill-mistoqsijiet parlamentari li jsiru minn żmien għal żmien hemm interess f'dan il-qasam.

Naħseb li pajjiżna għandu dan ir-riżors u mhux ngħidu biss li m'għandna l- ebda riżors.

Jiena żort diversi pajjiżi bħal tagħna, bl-istess klima, bl- istess problemi u bl-istess attitudnijiet li għandhom in-nies tagħna.

Veru li wħud minnhom huma wkoll sa ċertu punt negattivi, pero' jagħmlu ħafna użu aħjar minn dan ir-riżors li jiġihom b'xejn, partikolarment fil-każ ta' Ċipru, fil-każ tal-Greċja u fil-każ ta' Iżrael.

Naħseb li f'dan il-qasam hu importanti ħafna li nibdew nagħmlu xi ħaġa bis- serjeta', nagħmlu xi ħaġa li mhux biss tiffrankalna l-flus imma li in the long term tnaqqas il-problema maġġura tat-tinġis ta' l-arja u l-problema tal-global warming li qed tinkwieta lid-dinja, u lilna għandha għax tinkwetana b'mod partikolari.

Huwa stmat li t-temperatura tad-dinja qiegħda dejjem togħla u allura l-livell tal-baħar qiegħed dejjem tiela bl- effett globali fuq il-klima.

Din mhix xi ħaġa taċ-ċajt.

Veru li pajjiżna hu qatra f'nofs baħar magħluq, pero' aħna nistgħu nikkontribwixxu b'diversi modi, anki b'mod ta' riċerka għal dak it-tibdil li qiegħed iseħħ - mhux li jista' jseħħ imma li qed iseħħ - anki f'fora internazzjonali.

Jiena membru fil-kumitat li għandu x'jaqsam ma' l-affarijiet ta' l-ambjent u l-agrikoltura fil-Kunsill ta' l-Ewropa u nisma' u nitgħallem ħafna dwar il-concerns li hawn ma' kullimkien fuq dawn il-problemi li jolqtu direttament l-ambjent.

Dan juri li meta nitkellmu fuq l-ambjent m'aħniex qed nitkellmu fuq il-ġenerazzjoni tal-lum.

Forsi ħafna jgħidu li hi preżunzjoni żejda li nħarsu mhux lejn it-tfal tagħna imma lejn it-tfal tat- tfal.

Iva, jekk għandna knowledge u jekk għandna intwizzjoni għandna naħsbu fit-tul.

Dan hu l-gut feeling, biex ngħid hekk, xi ħaġa li qed tħossha imma m'għandekx il-provi f'idejk.

Tħoss li hawnhekk qed issir xi ħaġa li qed tagħmel ħsara lill-ambjent.

Jiena naqbel li għal dawn l- affarijiet hemm bżonn li nieħdu prekawzjoni issa fuqhom u mhux meta jkun tard wisq.

L-effett tal-klima mhux biss li tagħmel inqas xita u allura jinfirex id-deżert, kif qed jiġri madwar il-kosta Mediterranja.

Proprju għadna kif konna għal konferenza fejn tista' tgħid li ltaqgħu l-pajjiżi kollha taż-żewġ naħat tal-Mediterran.

Il-problema ta' l-ilma hi waħda mill- ikbar problemi li jolqtu l-ambjent Mediterranju.

Nistgħu naraw ukoll, għandna prova anki hawn Malta, li l-fauna u l-flora fil-Mediterran qiegħda tispiċċa għax tinsab mhedda serjament mhux biss fuq l-art imma anki fil- baħar.

Hu tajjeb li nitkellmu fuq il-problemi li jġib miegħu l-fish farming u li jġib miegħu t-tuna penning.

Fuq stazzjon lokali televiżiv, programm verament interessanti, iġiblek qiegħ il-baħar u għal min m'għandux il- possibbilta' li jinżel jgħozz jista' jara ċimiterju.

Nistgħu liberament ngħidu li l-Mediterran huwa baħar ċimiterju u hemm ħafna x'wieħed irid jagħmel sabiex dan il-baħar jerġa' jieħu xi forma ta' ħajja.

Fis-sistema ta' l-ambjent għandek ċiklu sħiħ, ħaġa tiddependi minn oħra.

Jekk tneħħi l-ossiġnu, allura se toħloq multiplikazzjoni ta' ċerti organiżmi, anki ta' ċerti mikrobi, li fil-baħar jikkaġunaw problemi kbar għax ċerti speċi ta' ħut jispiċċaw ukoll.

Effett ieħor tat-tinġis hu l-ożonu.

L-ożonu hu ossiġnu - fil-kimika l- ossiġnu huwa 02, filwaqt li l-ożonu huwa 03 – u rridu nifhmu li fis-sistema ambjentali jkollok bidliet żgħar, imma bidla żgħira f'ċerta parti tas- sistema biokimika tagħna taf tgħidlek li dik mara u l-ieħor raġel.

Dawn huma differenzi żgħar imma li jħallu effett tremend.

L-ożonu fis-saff t'isfel ta' l-atmosfera jaf jagħmel ħafna ħsara meta jkun f'livelli għoljin u jaf joħloq problemi fis-sistema respiratorja, fl-imnifsejn u problemi mediċi oħra.

Iktar 'il fuq, kważi fis-saff ta' fuq nett ta' l-atmosfera, l- ożonu għandu effett protettiv għad-dinja tagħna.

Kważi kważi sa ftit għexieren ta' snin ilu, il-bniedem ma kellux informazzjoni biżżejjed fuq dawn l-affarijiet.

Illum għandu l-informazzjoni u la għandu din l- informazzjoni għandu r-responsabbilta' li jara kif se jirranġa s- sitwazzjoni, Sur President.

Il-livelli għoljin ta' l-ożonu fl-istratosfera qed jagħmlu effett ħażin enormi għax dan is-saff ta' protezzjoni dejjem jiċkien.

Fil-fatt ix- xjenzati jsejħulha bħala toqba kbira li qed tħalli r-raġġi ħżiena tax-xemx jirfiltraw .

Li kieku ma kienx hemm din it-toqba fl-ozonu, bi ħsara potenzjali kbira għall-ħajja fuq il- pjaneta tagħna ....

Issa għaliex qed jiġri hekk?

Dan qed jiġri bl- introduzzjoni ta' ċerti kimiċi li jitilgħu, kif ngħidu bil-Malti, sas-seba' sema u jagħmlu din il-ħsara kollha lill-ożonu u allura jneħħu dak l-effett protetiv għad-dinja tagħna.

Is-sorsi minn fejn ġejja din il-kimika huwa s-suġġett ta' parti mill-legal notice li hija diġa' lesta u li tmur ma' dan l-abbozz ta' liġi li qegħdin niddibattu.

Pajjiżna forsi m'huwiex wieħed mill-iktar postijiet li jużaw din il-kimika, għalkemm jista' jkun il-każ ukoll, għaliex jekk ma jkollokx informazzjoni dettaljata ma tistax titħaddet b'ċertezza.

Fuq l- ajruplani, per eżempju, għadhom jużaw ċerta kimika li tagħmel ħafna ħsara lill-ożonu, imma din hi ħafna effettiva biex tikkumbatti n-nirien u fuq l- ajruplani s-safety żgur li jiġi l-ewwel u qabel kollox.

Peress li għadhom ma sabux replacement għal din il-kimika, allura jkun hemm okkażjonijiet fejn din tista' tibqa' tintuża.

Problemi oħra huma l-iżvilupp sostenibbli u problemi oħrajn relatati huma t- tibdil li qed isir fid-demografija, it-tibdil li qed isir partikolarment f'ċerti pajjiżi żviluppati fejn naqset ħafna l-fertilita' u min-naħa l-oħra żdiedu l-anzjani għax żdiedet il-life expectancy.

Għalhekk ukoll li żdied l-użu ta' l-enerġija meta taħdimha per capita.

Naħseb li rridu nħarsu anki lejn il-bniedem bħala dak li jikkonsma ħafna enerġija iktar ma jkun qed jgħix kwalita' għolja ta' ħajja.

Għandu raġun l-Onor.

Bartolo jgħid li maħniex inkejlu sew il-livell ta' l-għixien tagħna għax mhux billi nħarsu lejn il-karozzi li hemm fit-triq u lanqas ma trid tkejjel bil-flus.

Dan it-tip ta' kejl mhux vera juri kemm dak il-bniedem qiegħed igħix b'saħħtu u kemm jista' jgawdi l-ambjent li qed igħix fih.

Nistaqsi jien: Jekk pajjiż għandu income per capita ta' US3,500 u l-ieħor għandu US11,000, allura n-nies fil-pajjiż b'higher income per capita qegħdin bilfors jgħixu aħjar?

Fil-fatt hemm dibattitu sħiħ ta' kif wieħed għandu jħares lejn il-kejl ta' kif tqabbel pajjiżi ma' ieħor fejn jidħol il-livell ta' l- għixien.

Dan għaliex il-ħajja mhix biss kemm taqla' flus imma jekk għandekx il-faċilita` li dawk il-flus tgawdihom f'ambjent li jkun jixraq lilek bħala persuna umana u lill-familja tiegħek.

Semmejt it-tinġis ta' l- arja, Sur President.

Jiena naċċetta ċerta kritika, speċjalment fejn wieħed jgħid li hemm bżonn li ngħaġġlu, li nħaffu, jekk nafu li hemm sors ta' tinġis ta' l-arja, jiġifieri t-trab iswed fuq in-naħiet tagħna.

(Interuzzjonijiet) Iva, għandek raġun għax Malta u Għawdex huma kollha tagħna u terġa' m'hemmx tagħna u tagħhom.

Żgur mhux ta' Malta biss għax l-ambjent, il-klima u t- tinġis jiġu mill-bogħod.

It-tinġis jista' jiġi mill-bogħod ħafna.

Niftakru l-inċident ta' Chernobyl - dak iż-żmien kienet għadha r-Russja imma llum l-Ukrajna – u nafu bil-problemi ambjentali fl-Ewropa tal-Lvant li jaffettwaw lilna wkoll.

Għaliex id-daħna titla' 'l fuq skond ir-riħ.

Meta kien hemm l-inċident ta' Chernobyl, jien kont qed ngħix barra l-pajjiż u x- xita li niżlet bir-radioactive waste waqgħet fuq l-art li minnha kienu qed jieklu n-nagħaġ, li jien imbagħad kont immur nixrob il-ħalib tagħhom.

Allura fid-dinja ma tistax toqgħod tgħid għaliex qegħdin Malta u mingħalina s-sema se taqbeż għalina għax aħna speċjali.

Jien nerġa` ngħid li bl-argumenti li qed inġibu f'din il-Kamra, iktar hemm x'jgħaqqadna milli x'jifridna.

Ejja ngħidu li partit għandu policy li jidħol u partit għandu policy li ma jidħolx fl-Unjoni Ewropea, imma ejja nirrikonoxxu li d-dinja li qed ngħixu fiha hi dinja waħda.

Din hi l- verita` l-kbira li hemm bżonn nifhmu.

Jekk nifhmu u naqblu fuq dawn l- affarijiet, ejja nirratifikaw il-protocols internazzjonali u ngħidu iva għal ħafna affarijiet.

Dawn huma l-liġijiet li qed nagħmlu.

Veru li l- liġijiet li qed nagħmlu huma kkopjati imma din mhix xi ħaġa tal-mistħija.

Aħna lanqas għandna r-riżorsi li nidħlu f'dawn l-affarijiet u b'daqshekk m'hemmx mistħija.

Anzi qed nerfgħu d-dover internazzjonali għall-ġid tagħna u mhux biex inpaxxu lil ħaddieħor u nagħmlulu xi pjaċir.

L- obbligazzjonijiet tagħna huma bħal dawk ta' pajjiżi oħrajn.

Aħna rridu nikkontribwixxu għal dan l-iskambju ta' informazzjoni għaliex nistgħu u għandna d-dover li nagħtu l-kontribuzzjoni tagħna anke f'dan il- qasam, sew bħala monitoraġġ u anki minħabba li aħna pajjiż żgħir.

Jista' jkun ukoll li jkun hemm ċerti prattiċi li jiġuni f'moħħi li rridu noqogħdu attenti ħafna għalihom, fosthom l-introduzzjoni ta' ċerti kimiċi jew mediċini.

Aħna m'għandniex il-mezzi sabiex nittestjawhom aħna stess u allura rridu nistrieħu fuq pajjiżi oħrajn.

Għalhekk irridu noqogħdu attenti biex ma nservux ta' dumping ground għal wastes ta' ħaddieħor.

Ċertament li f'dan il-qasam żgur li għandna r-rieda politika sabiex nikkumbattu dan.

Xtaqt li kelli ħin aktar, Sur President, imma l-ħin qed jagħfas u se ngħid xi ħaġa żgħira fuq il-genetically modified organisims.

Għalkemm ħafna forsi jaħsbu li din hija xi ħaġa ġdida, il-bniedem ilu jbagħbas - biex nuża kelma li jifhimha kulħadd - man-natura b'ħafna modi u partikolarment anki f'dak li għandu x'jaqsam mal-wirt ġenetiku tal-pjanti u ta' l-annimali.

Qed naraw li din l-importanza mhix misplaced imma hi importanza kbira li se taffettwa wkoll l-biodiversita' u l-ħajja nnifisha, għall-mod kif jiġu pproliferati dawn il-GMOs.

Hawnhekk naraw id-differenza anki fil-ħsieb politiku, biex ngħid hekk, bejn in-naħa Amerikana u n-naħa Ewropea.

L-Ewropej jimxu iktar fuq il-precautionary principle, filwaqt li l-Amerika jargumentaw li rridu nitimgħu lin-nies.

Issa naraw kemm qed imorru biex jitimgħu lin-nies dawn is-sejbiet fejn il-qamħ jikber bla mard, eċċ, eċċ.!

M'għandix ħin noqgħod nidħol fiha pero' argument interessanti, Sur President.

Nagħlaq billi nawgura li jkun hawn diskussjoni iktar ampja fuq dan is- suġġett għax jien inħoss li fuq l-ambjent, minkejja li jista' jkun hemm kontroversja fuq dak il-wied, fuq dik il-ħaġa jew oħra, jiena nemmen li dan għandu jkun platform ta' qbil u mhux platform ta' nuqqas ta' qbil.

Grazzi.

THE DEPUTY SPEAKER (Onor. Micheal Bonnici): Grazzi.

Aktar rimarki?

L- Onor. Joseph Cuschieri.

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Mr Speaker, bla dubju ta' xejn l-abbozz li għandna quddiemna hu abbozz ta' ċerta importanza.

Il-liġijiet kollha li jiġu ppreżentanti u diskussi f'din il-Kamra huma ta' importanza, imma fl- opinjoni tiegħi - forsi wkoll għaliex dan hu suġġett għal qalbi - dan l- abbozz hu ta' ċerta importanza kbira u għalhekk jiddispjaċini nara li l- ministru mhux qiegħed preżenti.

Jien xtaqtu li qiegħed fil-Kamra għaliex kull membru għandu l-punti validi tiegħu xi jressaq.

Ġeneralment l-istil ta' kif nitkellem, għaliex jien maħluq minni hekk, forsi xi ftit jew wisq ikun xi naqra aggressiv, imma kemm jista' jkun fuq dan l-abbozz illum se nitkellem bil-kalma u bil-kwiet, anke jekk naf li jekk inbiddel it-ton u nkun naqra aggressiv nista` forsi nqajjem lill-gvern mir-raqda li jinsab fiha fejn jidħol l-ambjent.

Jiena nemmen li l-ambjent hu ta' priorita' u għandu jitqies ta' priorita' mhux f'pajjiżna biss imma anki 'l hinn minn xtutna.

L-ambjent hu suġġett vast u jolqot lil kull bniedem.

L-ambjent jaffettwana lkoll, jaffettwa lilna li llum ninsabu ngħixu fuq din il-gżira u fuq din il-pjaneta u jaffettwa ġenerazzjonijiet futuri li se jkunu qed jgħixu warajna.

L- ambjent hu importanti minn kull lat għaliex jiggarantilek li jkollok poplu aktar b'saħħtu, dment li tkun gvern u poplu responsabbli, għaliex il-gvern waħdu ma jagħmel xejn jekk ma jkollux lill-poplu warajh.

Ikollok inqas mard u jiggarantilek ukoll arja iktar nadifa, jiggarantilek baħar aktar nadif, mhux sfortunatament kif għandna fil-Mediterran u anki madwar ix-xtut ta' pajjiżna.

Hu importanti wkoll sabiex ikollok iktar ilma nadif.

Semmejt dawn il-ħames punti partikolari minħabba li jekk ma jkollokx arja nadifa ma jkunx jista' jkollok ilma nadif.

Jekk ma jkollokx arja nadifa, ma jistax ikollok baħar nadif.

Jekk ma jkollokx arja nadifa, ma jistax ikollok poplu b'saħħtu.

Jekk ma jkollokx ilma ta' kwalita' tajba, ilma ta' kwalita' aħjar, ma jistax ikollok poplu b'saħħtu.

Dawn qed insemmihom għaliex il-ħajja prattikament hi bbażata fuq l-ilma u fuq l-arja u mbagħad mill-ilma u mill-arja tiġbor il-kumplament tal-ħajja, ta' kulma hu ħaj fid- dinja, ibda mill-bniedem u spiċċa f'kull speċi t'annimal u ħxejjex.

F'pajjiżna nqasna għal snin twal u lanqas għadna bdejna biex dan inkunu qed nagħtuh l-attenzjoni, Sur President.

Ma naħsibx li hu biżżejjed li jiġi l-gvern Nazzjonalista f'din il-Kamra u jippreżenta abbozz ta' liġi, anzi nasal biex ngħid li din il-mossa min-naħa tal-gvern tinkwetani għaliex jekk tħares fil-passat riċenti tal-Partit Nazzjonalista li ilu fil-poter għal kważi dawn l-aħħar tlettax-il sena, il- gvern fl-1987 kien tela' b'wegħda - hawnhekk quddiemi għandi kopja tagħha - li malli jitla' fil-gvern wiċċ pajjiżna jerġa' jwarrad bis-sbuħija.

Dan qed nitkellmu 14-il sena ilu!

Issa meta ngħidu li jwarrad bis-sbuħija, bla dubju ta' xejn inkunu qed ninkorporaw l-ambjent ta' madwarna suppost, il-kampanja, il-widien u l-ambjent li ngħixu fih fl-ibliet u irħula tagħna.

Issa jekk wieħed idur dawra u jara x'sar matul dawn l-aħħar erbatax-il sena f'dan ir-rigward, isib li sfortunatament mhux morna 'l quddiem imma morna lura mhux ftit.

U morna lura minkejja li nvestejna bil-kbir u waqqafna awtoritajiet li suppost kellhom ikunu responsabbli li jaraw li l- kampanja, il-widien u l-ambjent li ngħixu fih fl-ibliet u fl-irħula, ikun iktar organizzat, nadif u protett.

Din hi sfortuna għaliex li tinvesti u flok suċċess ikollok disfatta hi ħasra jew inkella nuqqas ta' kompetenza.

Meta inti tkun għamilt xi ħaġa li nvestejt fiha u ma rnexxelekx, dak ikun falliment.

Għaliex irridu naraw mhux illum imma rridu naraw b'lura kemm konna sodi, kemm kellna gvern li kien kapaċi jieħu deċiżjoni li min jagħmel ħsara lill-ambjent iħallas iebes għall-ħsara li jkun wettaq.

Safejn naf jien, ftit huma l-liġijiet ebsin.

L-okkażjonijiet fejn ittieħdu passi ebsin għal min għamel ħsara lill-ambjent kważi huma nil.

Irridu niftakru li l-ambjent mhux tiegħi, mhux tagħna, mhux ta' dawn il- ħamsa u sittin ruħ li ninsabu hawnhekk fil-Kamra tar-Rappreżentanti.

L- ambjent mhux tal-poplu Malti u lanqas m'hu tagħna għaliex aħna nagħmlu parti mill-pjaneta.

L-ambjent huwa importanti għal pjaneta kollha.

Allura la aħna fid-dover li nikkontribwixxu u li naraw li l-ambjent inżommuh fi stat tajjeb, mhuwiex għalina biss, mhuwiex għaliex huwa tagħna wkoll, mhuwiex għaliex huwa tal-poplu tagħna wkoll imma għaliex l-ambjent huwa tal- ġenerazzjoni preżenti u tal-ġenerazzjonijiet futuri.

Irridu niggarantixxu li fil-futur inkunu responsabbli biżżejjed li nħallu lil ta' warajna ambjent aktar nadif u aktar organizzat, ambjent aktar protett u ambjent li jiggarantixxi saħħa aħjar.

Naħseb ukoll li matul is-snin konna neqsin - u din naħseb li għandha tibda mill-iskejjel - mill-impenn li l-poplu tagħna jiġi edukat dwar l-importanza li l-ambjent f'pajjiżna jkun aktar protett u nadif.

Jien naħseb li f'dan ir-rigward inqasna bil-kbir u aktar milli nqasna bil-kbir biex ikollna poplu aktar edukat - għax nemmen li din il-kampanja kellha tibda mill- iskejjel - inqasna aktar li jkollna poplu dixxiplinat fejn jidħol l- ambjent.

Taxxi għamel u flus qed jiġbor dan il-gvern għax jingħad li saru madwar 300 taxxa matul dawn is-sentejn u nofs bl-income tax, il-bolla, il- liċenzji tas-sewqan u mitt ħaġ'oħra.

Jien xi kultant nibda nistaqsi: Allura l-gvern ma jħossx li iktar milli jintaxxa, iktar għandu jimponi multi għal min jiżbalja?

Jiena nemmen li l-ewwel li għandu jħallas huwa min jikkommetti żbalji determinanti li jaffettwaw lill-pajjiż mhux biss mill-lat ekonomiku imma wkoll mill-lat ambjentali.

Dan għaliex il-lat ambjentali jorbot miegħu l-ekonomija tal-pajjiż.

Irridu nkunu aktar attenti sabiex naraw li ħadd ma jabbuża, Sur President.

Ma jistax ikun li jkollok awtoritajiet li huma mħallsin bl-eluf tal-liri - hawnhekk qed nipproponu li ndaħħlu awtorita' jew korp ieħor li suppost se jkun qiegħed iħares l-ambjent - biex imbagħad fl-istess ħin m'għandekx min jinforza b'ċerta saħħa, b'sens ta' ugwaljanza, b'sens ta' ġustizzja fil- konfront ta' kulmin jabbuża fil-qasam ta' l-ambjent.

F'dan is-suġġett ma nistgħux nibqgħu nħarsu lejn l-uċuħ, anzi għandhom jittieħdu passi kontra kulmin jabbuża mill-ambjent.

Għandhom jittieħdu passi kontra kulmin jikkommetti kontravenzjoni li tagħmel ħsara lil ambjent.

Min jagħmel ħsara lill-ambjent ma jkunx qed jagħmel ħsara lill-gvern tal-ġurnata, lill- Oppożizzjoni jew lilu nnifsu biss imma jkun qed jagħmel ħsara lill-wirt ta' pajjiżu.

L-ambjent hu wirt tagħna u rridu ngħadduh lill-ġenerazzjonijiet ta' warajna aħjar milli sibnieh aħna, aħjar milli qed inżommuh aħna.

U hemm ħafna modi kif ikun aħjar milli jinsab illum, Sur President.

Irridu naraw ukoll li jiġi mrażżan l-egoiżmu u n-nuqqas ta' responsabbilta' u t-traskuraġni li jeżistu fost il-ftit u dan għall-ġid ta' kulħadd, għall- ġid tal-pajjiż u għall-ġid ta' l-ambjent ta' madwarna.

Finalment ir- responsabbilta' taqa' fuq l-ispalla tar-rappreżentanti tal-poplu, b'mod partikolari tal-ministru responsabbli.

Ma nistgħux naċċettaw li jkompli jkollna min għall-egoiżmu tiegħu, għan-nuqqas ta' responsabbilta' tiegħu u t-traskuraġni tiegħu, jgħaffeġ u jibqa` għaddej biex imbagħad jispiċċa jbati kulħadd.

Irridu naraw li dan ma jkomplix jitwettaq.

Mhux bil-paroli u bir-rapporti, mhux bil-kliem frivolu jew bil-ftaħir żejjed u bid-daqq ta' trombi imma b'mod konkret u bil-fatti.

Irridu nuru li kapaċi nieħdu deċiżjonijiet li kapaċi jieħdu pajjiżi akbar minna.

Jiena niskanta kif niġu f'din il-Kamra u ngħidu li biex nameljoraw il-qasam ambjentali, bilfors irridu nissieħbu fl-Unjoni Ewropea.

Għalija dan hu argument bażwi u nsult għall-poplu Malti nnifsu.

Dan għaliex pajjiżna mill-indipendenza 'l hawn għamel progress immens f'diversi oqsma.

Konna kapaċi bħala pajjiż nibnu diversi oqsma u ħsadna dak li żrajna.

Fejn bnejna tajjeb ħsadna qamħ tajjeb u qtajna frott tajjeb.

Fejn bnejna ħażin, ħadna r-riżultat ta' dak li ddeċidejna fuqu ħażin jew għamilnih ħażin u għalhekk ma nafx għalfejn ngħidu li jekk irridu ntejbu l-affarijiet m'għandniex triq oħra ħlief li nidħlu fl-Unjoni Ewropea.

Jien mort f'pajjiżi li m'humiex fl-Unjoni Ewropea, bħal per eżempju, pajjiżi ex-komunisti ta' l-Ewropa tal-Lvant u riċentement anke żort l- Awstralja.

Dawn m'humiex fl-Unjoni Ewropea!

L-Amerika m'hijiex fl-Unjoni Ewropea!

L-Asja lanqas!

Dawn bħala pajjiżi individwali kapaċi wkoll li jżommu u jipproteġu l-ambjent u ma narax għaliex aħna bħala poplu m'aħniex kapaċi nipproteġu l-ambjent.

Tkun tiddependi f'kollox mill-Unjoni Ewropea, anki f'dan il-qasam bilfors niddependu mill-Unjoni Ewropea, x'assurdita din!

Kulħadd jafhom il-policies ta' l-Unjoni Ewropea.

Illum b'faċilita' tista' tmur fuq l-internet u tniżżel ir-rapporti sabiex tkun taf x'inhi l- linja gwida ta' l-Unjoni Ewropea fejn jidħol l-ambjent.

Ħafna milli jagħmlu – u miniex nesaġera - stajna attwajnieh mingħajr il-bżonn u l- ħtieġa li noqogħdu nistennew u nġibu l-iskuża għall-gwadann politiku.

Għalija dan hu gwadann partiġġjan u ejja ma nkomplux nippruvaw inbellgħu r- ross bil-labra, għaliex issa erbat ijiem oħra se nibdew ngħidu li anki biex tieħu n-nifs u biex tiekol trid tissieħeb fl-Unjoni Ewropea!

Anki f'dan il- qasam, tisma, tanalizza u tasal għall-konklużjonijiet tiegħek u temmen jekk trid imbagħad, Sur President.

Naħseb li hu wkoll importanti li ninkludu l-ambjent f'kull qasam – għalkemm nibża' li qegħdin tard f'dan ir-rigward - f'kull deċiżjoni li tittieħed.

Bħalma llum għandek l-awtorita' ta' l-ippjanar li għandha kontroll assolut ta' l-iżvilupp u tista' tgħid ukoll li llum hi kważi l-korp ewlieni li suppost tipproteġi jew tiddefendi l-ambjent u siti li huma ambjentali, jien nemmen li bħalma llum kulmin japplika biex jagħmel żvilupp kull darba tittieħed in konsiderazzjoni l-aċċessibbilta' għall-persuni b'diżabilita', nemmen li wasal iż-żmien li anki f'kull deċiżjoni li tittieħed, f'kull qasam, f'kull entita', għandu jittieħed dejjem in konsiderazzjoni l-impatt ambjentali li dan jista' jħalli.

Jien nemmen li sal-lum dan ukoll għadna m'għamilnihx meta stajna għamilnieh.

Qed nitkellmu fuq gvernijiet moderni, fuq gvernijiet li jiftaħru u jwiegħdu li kellhom iwarrdu wiċċ pajjiżna bis- sħubija, imbagħad jgħaddu 14-il sena u tmur tfittex u prattikament flok issib li mxejna 'l quddiem, issib li morna lura u hemmhekk tibda tinkwieta.

Jekk mhux se nkunu kapaċi li nieħdu d-deċiżjonijiet bil-fatti, mingħajr ma nħarsu lejn l-uċuħ, se nkomplu mexjin fit-triq tal-falliment.

L-ambjent mhux ta' gvern jew ta' ieħor, jew ta' oppożizzjoni jew oħra, jew ta' individwu jew ta' ieħor imma ta' kulħadd.

Jiena għedt li f'kull qasam u f'kull deċiżjoni għandu jittieħed in kunsiderazzjoni l-qasam ambjentali u l- effett ambjentali li jista' jħalli.

Din għandha tkun il-bażi tal-futur jekk nemmnu li verament irridu nissalvagwardaw l-ambjent.

Ejja ngħidu li dan hu importanti u li forsi hawnhekk ma kienx hawn biżżejjed rieda sabiex jittieħdu l-prekawżjonijiet.

Hu importanti li tieħu l-prekawzjonijiet minn qabel u mhux imbagħad tispiċċa, kif ġejna f'sitwazzjoni issa, li trid tirranġa l-ħsara li tkun saret.

Illum nitkellmu fuq siti li aħna l- politiċi konna ħadna d-deċiżjonijiet fuqhom - issa liema gvern ħa d- deċiżjonijiet biex jibda jsir ix-xogħol hu irrilevanti - u llum huma l- istess politiċi li qed jaraw kif dik id-deċiżjoni li ttieħdet u li serviet ta' ħsara trid tittranġa.

Bħala eżempju nsemmi l-problema kbira u mmensa tal-miżbla tal-Magħtab, li hemm min isejħilha time bomb!

Il-kwestjoni tal-miżbla tal-Magħtab hi prova li ma kienx hemm rieda u ma kienx hemm il-kapaċita' u l-kompetenza biex jittieħdu d-deċiżjonijiet.

Smajna fuq li smajna, smajna mingħand il-poplu, smajna mingħand il- politiċi, smajna mingħand l-esperti u minn min għandu għal qalbu l-ambjent.

Nafu xi ħsara u x' kontaminazzjoni ta' l-arja u l-baħar qed tagħmel.

Nafu xi ħsara kbira qed tagħmel lis-saħħa tan-nies.

Nafu xi ħsara kbira qed tagħmel mhux lin-nies li jgħaddu minn hemmhekk biss imma anki għan-nies ta' l-akkwata u 'l hinn mill-akkwata.

Nafu li l-effett ta' l-irwejjaħ tagħha jġib mard verament ikrah.

Nafu li din il-miżbla tinsab fil-viċinanzi ta' żona li tilqa' 40% tat-turisti li jiġu f'pajjiżna u li meta jinzerta riħ 'l hemm l-irwejjaħ ikunu insapportabbli.

Minkejja li nitkellmu dwarha kuljum, sal-lum il-ġurnata b'mod konkret ma sar xejn biex ikun hemm strateġija biex jittieħdu passi biex din il-muntanja ma tibqax tikber.

L-effett tal-kruha ta' din il-muntanja mhux qiegħed fid-dehra tagħha biss.

Kellu jkun gvern Laburista li wara kważi għaxar snin ta' gvern Nazzjonalista, immedjatament malli ħadna l-gvern f'idejna, beda jara kif din il-problema tista' tiġi solvuta u ħadna l-ewwel passi.

Irridu nirrikonoxxu li dawk il-passi ma kenux biżżejjed għaliex iż-żmien kien limitat.

Imma minkejja li ma kellniex żmien biżżejjed urejna li konna qegħdin fid-direzzjoni li nsolvu dik il-problema.

Minn dak iż-żmien 'il hawn mhux se ngħid li ma sar xejn, imma kważi ma sar xejn.

MR SPEAKER: Onor. Cuschieri, nitolbok tieqaf ħawn għax sar il-ħin.

Tibqa' in possession?

ONOR.

JOSEPH CUSCHIERI: Iva, nibqa' in possession.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Nitlob lill-Ministru biex jekk jogħġbu jressaq l- Aġġornament tal-Kamra.

F'nofsinhar id-diskussjoni kienet interotta u baqgħet aġġornata.

AĠĠORNAMENT

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH (Ministru għall-Ambjent): Nipproponi l- Aġġornament tal-Kamra għal-lejla l-Erbgħa, 20 ta' Ġunju, 2001 fis-6.00 p.m. b'din l-aġenda:

Ordnijiet tal-Ġurnata

Abbozz ta' Liġi dwar il-Ħarsien ta' l-Ambjent - it-Tieni Qari (Kontinwazzjoni);

Abbozz ta' Liġi dwar il-Probation - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar it-Trattament Xieraq ta' l-Annimali - it-Tieni Qari;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Inbid - it-Tieni Qari; u

Riżoluzzjoni tal-Prim Ministru dwar il-Qagħda fil-Pajjiż - (Kontinwazzjoni) ---------------------------

Abbozz ta' Liġi li jemenda l-Att dwar l-Ippjanar ta' l-Iżvilupp - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Protezzjoni u l-Privatezza tad-Data - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar il-Kwarantina tal-Pjanti - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar l-Amministrazzjoni t'Art tal-Gvern - Kumitat Permamenti;

Abbozz ta' Liġi dwar ir-Ratifika ta' Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali - Kumitat Permanenti;

Abbozz ta' Liġi dwar Kodiċi ta' Kondotta għal sistema ta' riservazzjoni kompjuterizzata - Kumitat Permanenti; u

Abbozz ta' Liġi dwar Soċjetajiet Koperattivi - Kumitat Permanenti.

MR SPEAKER: Grazzi.

Rimarki?

L-Onor.

Noel Farrugia,.

ONOR.

NOEL FARRUGIA: Mr Speaker, xtaqt nagħmel riferenza għal dak li spjega l-ministru għall-agrikoltura u sajd biex iwieġeb għad-diskors li għamel il-kap ta' l-oppożizzjoni rigward is-sitwazzjoni kritika u l-futur inċert li qed jiffaċċjaw iI-koperattivi, partikolarment dawk tas-settur tal- biedja, bl-isħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea.

Jien ngħid li bil- politika ta' Svizzera fil-Mediterran, pajjiżna jkun kapaċi jibqa` jsostni politika prottetiva għas-settur tal-biedja u allura nistgħu ngħidu li d- dikjarazzjonijiet tal-ministru mhumiex korretti.

Jekk il-ministru qed jirriferi għall-agreement tal-horizon 2010 tad-WTO, dan għandu bħala bażi l- ispecial safeguard provisions u d-domestic support measures, li jinkludu dazji addizjonali ta' protezzjoni għall-biedja f'ċirkostanzi bħal dawk tal- gżejjer tagħna.

Issa l-ministru jaf bħali li matul dawn l-aħħar 30 sena dejjem kellna l- protezzjoni għas-settur tal-biedja, liema protezzjoni taħt il-qafas tal- politika Laburista ta' Svizzera fil-Mediterran tista` tibqa` tkun sostenibbli.

Barra minn hekk, aħna konna kapaċi ngħollu l-kwalita tal- laħam tal-majjal u konna kapaċi nsostnu ekonomija viabbli kemm fl-interess tal-produtturi kif ukoll fl-interess tal-konsumatur, u dan bil-provi.

Il- prezz tagħna tal-majjal huwa ta' madwar 82c il-kilo waqt li l-prezz għall- konsumatur – qed ngħid qabel ma feġġet il-marda ta' l-ilsien u d-dwiefer u l-marda tal-BSE – huwa Lm 1.40 il-kilo.

Issa fil-pajjiżi ta' l-Unjoni Ewropea nsibu li l-prezz għall-produtturi hu fil-livell ta' bejn 55c u 65c u għall-konsumatur mhux anqas minn Lm 2.80 u f'ċerti pajjizi anke 'l-fuq minn Lm5 il-kilo, u dawn il-pajjiżi wkoll għandhom levies biex jipproteġu l-industrija tagħhom.

Dan ifisser li biex huma jipproteġu l-industrja tagħhom, aħna minn Malta ma nistgħux nesportaw il-majjal lejhom.

Dawn il- fatti wkoll jagħmlu lil pajjiżna konformi ma dak li tixtieq id-WTO.

Qed ngħid dan għaliex dwar dan is-suġġett m'għandniex nibqgħu nilagħbu bil- kliem għax wara kollox minn dan il-qasam tiddependi l-provvista ta' l-ikel tal-Maltin u l-Għawdxin u tal-miljun turist li jiġu jżuruna, Sur President.

Jien irrid infakkar ukoll lill-Onor.

John Dalli li ftit tax-xhur ilu f'dan il-parlament għaddejna l-liġi biex permezz tagħha l-gvern ikollu l-poter li jintaxxa, jagħmel dazji, jagħmel tariffi addizzjonali fuq l-importazzjoni ta' ċerti prodotti ta' l-ikel li jkunu ġejjn minn barra l-pajjiżi ta' l- Unjoni Ewropea.

Din il-ħaġa diġa` ġrat fil-każ ta' prodott partikolari, fejn it-taxxa għoliet b'medja ta' 580%.

Meta jiena tlabt għall-garanzija li dan it-tip ta' dazju mhux se jinfirex fuq prodotti oħra, il-ministru qal li ma jistax jagħti garanzija u qal ukoll li m'huwiex f'pożizzjoni lanqas li jikkonferma li mhux se jifrex dawn id-dazji fuq prodotti oħra.

Għalhekk jien nitlob lill-ministru jispjega għaliex filwaqt li jaf li jrid iżarma l- levies, qabad u għamel dazji fuq il-corned beef meta aħna lokalment dan lanqas biss nipproduċuh.

Min huwa kompetenti jidħak meta jisma` dawn l- affarijiet.

Mela qed nagħfsu lill-bdiewa, ir-raħħala u l-industrija ta' l- ipproċessar, biex imbagħad diġa' bdejna ndaħħlu levies biex nipproteġu industrja li aħna m'għandniex!

Sur President, nixtieq nagħmel ukoll punt dwar ir-restructuring.

Il- ministru għoġbu jgħid li l-gvern tiegħu jrid jagħmel restructuring fil- qasam agrikolu.

Imma aħna x'restructuring irridu nagħmlu fil-biedja bid- densita tal-popolazzjoni tagħna u bid-daqs tagħna!

Meta niġu biex nitkellmu fuq ir-restructuring irridu nitkellmu b'saqajna fl-art.

Aħna għandna daqs żgħir li joħloq problemi għal dak li huwa waste management għas-settur tal-biedja u problemi f'dik li hija densita' tal-popolazzjoni.

Ejja ma noqogħdux nitkellmu b'mod vag, qisna ċenturjuni, biex taparsi kkritikajna lill-kap ta' l-oppożizzjoni jew il-politika Laburista li qed timmira li tkompli tipproteġi l-industrija ta' l-ipproċessar u l-mijiet ta' ħaddiema li jaħdmu f'dan is-settur.

B'dan il-mod aħna nkunu qedgħin inħarsu l-provvista ta' l-ikel tal-Maltin, sija f'dak li kapaċi jipproduċu l- bdiewa tagħna u l-qabda tal-ħut li kapaċi jaqbdu s-sajjieda tagħna, kemm f'dawk li huma standards kif ukoll f'dawk li huma prezzijiet.

Dawn huma affarijiet li bilfors aħna rridu nkunu aġġornati dwarhom b'mod korrett għaliex nerġa' ngħid minnhom jiddependi s-sors ta' l-ikel tal-Maltin u l- Għawdxin u tal-miljun turist li jiġu jżuruna.

Issa fil-ftit minuti li fadalli xtaqt nagħmel referenza wkoll għas-sitwazzjoni tas-sajd, Sur President.

Qabel ma seħħ l-inċident bejn is-sajjieda Maltin u Għawdxin u dawk ta' pajjiżi oħra, partikolarment dawk li kienu qed jistadu fl-ibħra taħt l-isem tal-pajjiżi membri fl-Unjoni Ewropea, kont ktibt lid-direttur tas-sajd u kont anke ġbidt l-attenzjoni tal-ministru dwar l-inkwiet li qed jiffaċċjaw sajjieda Maltin u Għawdxin meta joħorġu jistadu fl-ibħra internazzjonali.

Wara saret din il-protesta u sal-lum jien għadni qed nistenna lid-direttur tas-sajd u lill-ministru jweġbuni u jaġġornawni dwar dan il-każ.

Jien sal- lum għadni ma naf xejn u dan meta qed tiġi mhedda waħda mill-ikbar opportunitajiet illi għandu s-sajjied Malti u Għawdxi, jiġifieri s-sajda tat-tonn.

Jien kont nistenna li min jiftaħar kemm jaf u kemm hu kapaċi, kellu jsib il-ħin u jispjegali aktar dwar din is-sitwazzjoni.

Pero' minn dan kollu ma sar xejn u allura aħna, Sur President, bilfors min-naħa tagħna jkollna raġun ngħidu illi dan huwa gvern bla ħeġġa, li m'huwiex jifhem l- obbligi tiegħu li jmexxi 'l quddiem għall-ġid komuni tal-Maltin u l- Għawdxin kollha.

Sur President, dan kollu li semmejt huwa konferma ta' l-għaqal ta' l- oppożizzjoni Laburista li fis-snin li ġejjn trid tmexxi 'l quddiem il- politika ta' Svizzera fil-Mediterran, li hija mfassla sabiex iżżomm il- bilanċ li jridu n-nies tax-xogħol f`pajjiżna, il-bilanċ li jeħtieġ il- kummerċ f'pajjiżna u l-bilanċ biex aħna nkomplu ngħollu l-livell ta' l- għajxien tagħna mingħajr ebda ħela u mingħajr ma nikkawżaw telf ta' impjiegi, partikolarment fis-settur tal-biedja.

Grazzi.

MR SPEAKER: Grazzi.

Aktar rimarki?

L-Onor Joseph Cuschieri

ONOR JOSEPH CUSCHIERI: Mr Speaker, l-ewwel li xtaqt nitkellem huwa dwar problema li jiltaqgħu magħha diversi ġenituri u individwi.

Minn statistika li teżisti, nafu li n-numru ta' persuni li jsiefru fuq kura medika huwa relattivament baxx u dan ilaħħaq madwar 2,000 jew 3,000 fis-sena.

Forsi llum m'għadhomx jintbagħtu aktar eluf barra minn Malta għall-kura grazzi għall-progress li sar fl-isptarijiet tagħna stess, imma hawnhekk irrid ngħid li niltaqa' ma' sitwazzjonijiet - u naħseb anki sħabi miż-żewġ naħat - fejn persuni li jkunu se jmorru għall-kura barra minn Malta, qatt ma jkunu akkompanjati minn xi ħadd tal-familja tagħhom u dan anki fejn jirrigwarda tfal.

Aħna niddedikaw ħafna flus fuq affarijiet oħra kapriċjużi, bħal per eżempju riċevimenti u mobile phones għas-segretarji ta' madwarna, u jiena naħseb li wasal iż-żmien li naraw kif noħolqu skema fejn ġenituri li uliedhom ikunu se jiġu msiefra barra minn Malta, jiġu pprovduti b'biljett ta' akkompjament.

Forsi din il-ħaġa tista' ssir permezz ta' means test biex wieħed jara d-dħul tal-persuna.

Titħassarhom lil dawn in-nies li ġieli jċemplulek biex tara kif tirranġalhom għal ticket.

Kif jafu l-membri parlamentari sħabi - forsi l-pubbliku min qed jismagħna ma tantx jaf - aħna għandna erba` free tickets fis-sena.

Jien prattikament lanqas biss nużahom għax nispiċċa nagħtihom kollha f'dan ir-rigward.

Ngħid ukoll li diversi drabi sibt ukoll li għajnuna tal-ministru responsabbli f'dan ir-rigward, jiġifieri l-ministru għas-servizzi ekonomiċi, imma naħseb li ma għandniex noqogħdu nkomplu mexjin bis-sistema li dawn in-nies għandhom jiddependu fuq il-karita'.

Jien naħseb li dawn in-nies għandu jkollhom skema speċifika, speċjalment meta jkunu sejrin it-tfal, biex għallinqas ikun hemm magħhom wieħed adult.

Tista` tgħidli lili kif tifel ta' ħamsa, sitta jew seba' snin se jitla' waħdu barra l-pajjiż?

F'każi bħal dawn il-ġenituri nfushom anki lesti li jissallbu u jmorru jiddejnu biex jakkompanjaw lil uliedhom.

Jiena naħseb li dan m'huwiex punt kontroversjali iżda punt li kulħadd jaqbel dwaru u kollha kemm aħna għandna nuru x-xewqa tagħna illi f'dan ir-rigward tinħoloq skema.

Dan mhux qed ngħidu biex ma nagħtux il-biljetti tagħna - jien nieħu pjaċir nagħtihom - imma b'liema dritt inġib kostitwent jiddependi fuqi jiena?

Jiena kważi nistħi minn dawn in-nies, apparti li nitħassarhom.

Għaliex dan għandu jiġi joqgħod jittallab għandi?

Dment li din l-iskema ma ssirx, xorta min jitlobni se nibqa nagħtih mill-ftit li nista' noffri, iżda nispera li dan is- suġġeriment li qed nagħmel ta' l-inqas ma jaqax fuq widnejn torox.

Punt ieħor li xtaqt insemmi, Mr Speaker, kont diġa' qajjimtu meta konna qed niddibattu l-liġi dwar il-koperattivi.

Kont semmejt każ fejn Lm10,000 kienu għaddew għand koperattiva mmexxija minn Joe Saliba, illum segretarju ġenerali tal-Partit Nazzjonalista.

Jiena kont għamilt diversi mistoqsijiet u xtaqt lil ministru jwieġeb dwar l-investigazzjonijiet li kien nbdew mill- board tal-koperattivi fi żmien gvern Laburista.

Dawn l-investigazzjonijiet ma ġewx mitmuma minħabba l-elezzjoni bikrija ta' Settembru 1998 u jiena tlabt lil ministru biex ta' l-inqas jgħidilna jekk dawn l- investigazzjonijiet tkomplewx u jekk tkomplew x'irriżulta u jekk ma tkomplewx għaliex ma tkomplewx.

Sal-lum għaddew 'il fuq minn ġimgħa u la ministru u lanqas is-segretarju ġenerali għadhom ma taw l-ebda tweġiba.

Jekk m'hemm xejn ħażin u jekk m'hemmx xi ħadd li qed jipprova jaħbi, ta' l- inqas xi ħadd minnhom kellu jagħti spjegazzjoni.

Naħseb l-iktar wieħed li qiegħed f'dover li jagħti spjegazzjoni huwa l-ministru responsabli mill- koperattivi, jiġifieri l-viċi prim ministru.

Imma .issa ngħaddu għal punt ieħor, Sur President.

Ftit ġimgħat ilu jien għedt li kienet waslitli informazzjoni li ċerti promozzjonijiet fl-armata ġew imwaqqfa minħabba li kien hemm persuna li kienet qed tagħmel pressjoni għax qalet li jekk ma teħux il-promozzjoni hi, ma jeħodha ħadd.

U l-informazzjoni li kelli jien hi li l-proċess kollu tal- promozzjonijiet kien lest, intbagħat l-uffiċju tal-prim ministru iżda minn hemmhekk dan il-proċess ma baqax jiġi segwit.

Saret mistoqsija parlamentari u tlabt spjegazzjoni, pero' fl-opinjoni tiegħi r-risposta għaliha xejn m'hi sodisfaċenti.

Jien nixtieq nara għaliex il- promozzjonijiet fl-armata ġew imwaqqfa b'dan il-mod.

Jekk hu veru illi l- promozzjonijiet fl-armata qed jinżammu minħabba persuna waħda, jiena ngħid li din hija inġustizzja fil-konfront tas-suldati kollha illi huma intitolati għal promozzjoni.

Qed nistaqsi dan għaliex nixtieq ukoll illi ta' l-inqas is-suldati li jaħdmu b'tant sagrifiċċju, jingħataw spjegazzjoni.

L-ispjegazzjoni mhux lili trid tingħata imma lil dawn in- nies.

Xtaqt nitkellem ukoll fuq ċerti sitwazzjonijiet fl-area ta' San Giljan, Sur President.

Kulmin bħalissa jgħaddi mad-dawra tal-baħar f'San Ġiljan, jista` jara li fil-promenade ta' San Giljan qed isir xogħol infrastrutturali bħalma sar fi żmien gvern Laburista f'Buġibba, Marsaxlokk, Wied il-Għajn, ix-Xlendi, Marsalforn u postijiet oħra.

Gvern Nazzjonalista f'sentejn u nofs beda minn fejn il-fortizza u wasal sa ħdejn it-torri.

Issa din is-sena beda minn ħdejn it-torri u se jkompli sa San Ġiljan.

Għandna minn ħdejn it-torri sa ħdejn il-Balluta prattikament lest, well and good, anke jekk ix-xogħol dam sena sħiħa biex sar.

Imma dan kollu qlajnieh issa li dieħel l-istaġun tas- sajf, issa li wasalna fiż-żmien li jibdew ġejjin it-turisti?

Jiena naqbel illi għandu jsir l-iżvilupp f'dik l-area imma mhux isir issa li deħlin fl- istaġun tas-sajf.

Issa ta' min jgħid li dan kollu qed isir meta għandna l-ministru tat- turiżmu li ġie jiftaħar li fix-xhur tas-sajf f'żoni turistiċi m'għandux isir xogħol ta' kostruzzjoni biex ma jkunx hemm inkonvenjenzi.

Jiena naħseb li x-xogħol għandu jsir b'mod aktar mgħaġġel ħalli nilħqu nlestuh sakemm jidħol l-istaġun sajfi.

Għallinqas għandna nieħdu tagħlima biex żbalji bħal dawn ma jerġgħux jiġu repetuti.

Grazzi.

Mr Speaker: Grazzi.

Sar il-ħin.

Il-Kamra hija aġġornata għal lejla 24 ta' Ġunju 2001 fis-6.00 p.m. bl-aġenda kif komunikata mill-Ministru.

Fin-12.30 p.m il-Kamra aġġornat mingħajr ma saret il-mistoqsija

MISTOQSIJIET GĦAL TWEĠIBIET ORALI MWIEĠBA BIL-MIKTUB

ŻEJTUN - ISTITUT PAOLO FREIRE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Viċi Prim Ministru u Ministru għall-Politika Soċjali: Jista' il-Viċi Prim Ministru jgħid b'liema mod il- ministeru qed jgħin lill-istitut Paolo Freire fiż-Żejtun?

ONOR.

LAWRENCE GONZI: Il-ministeru qed jgħin lill-istitut Paolo Freire tal- Ġiżwiti b'dan il-mod.

Fit-18 ta' Ottubru 2000 ġie ffirmat ftehim bejn l-ETC, il-literacy unit ta' l-universita` u l-istitut sabiex isir programm ta' literacy for employment.

Permezz ta' dan il-programm, numru ta' nies qegħda qed jingħataw taħriġ biex jegħlbu l-problema ta' l-illitteriżmu.

Dan it-taħriġ jikkonsisti f'xogħol intensiv individwalizzat f'sezzjonijiet ta' sagħtejn- il waħda, tliet darbiet fil-ġimgħa.

Minbarra l-esperti u l- professjonisti li jagħtu sehemhom f'dan il-programm, hemm numru kbir ta' voluntieri li jippermettu li kull persuna tingħata attenzjoni fuq bażi individwali.

Barra minn hekk, matul is-sena 2000 l-istitut ingħata Lm5000 mill-ministeru fuq rakkmandazzjoni ta' l-NGO project selection committee.

L-istitut jaħdem qrib ħafna ta' l-aġenzija "appoġġ", b'mod partikolari mas- social workers ta' l-aġenzija li huma involuti f'ħidma fil-komunita` fil- Kottonera.

Din il-kollaborazzjoni tinkludi taħriġ għall-voluntiera u l- istaff ta' l-istitut

MCAST

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jikkonferma li hemm ħsieb li biex imexxi l-istitut tat- teknoloġija ta' l-informazzjoni u l-komunikazzjoni ta' l-MCAST, se tiġi avviċinata persuna li se tiġi offruta offruta salarju ta' Lm 21,000 u li se tiġi rreklutata permezz tal-Maltacom?

ONOR.

LOUIS GALEA: Peress li t-tagħrif mitlub għadu ma wasalx fl-uffiċċju tiegħi, tweġiba tingħata f'xi seduta oħra.

ŻEJTUN - ISTITUT PAOLO FREIRE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru ta' l-Edukazzjoni: Jista' il-Ministru jgħid x'għajnuna qed jingħata l-istitut Paolo Freire taż- Żejtun?

ONOR.

LOUIS GALEA: Issa li twaqqfet il-fondazzjoni għas-servizzi edukattivi, il-ministeru se jkun jista' jwettaq il-wegħda li kien għamel lill-istitut Paolo Freire li permezz tal-programm "ħilti", jagħti għajnuna f'forma ta' taħriġ lill-istaff ta' l-istitut.

Barra minn hekk, il- fondazzjoni se tkun tista' tikkonsidra talba għall-għajnuna mressqa mill- istitut b'mod li jsir ftehim li permezz tiegħu jinxtara mingħandu servizz li jkun kompatibbli ma' aspetti tal-programm "ħilti".

MAGĦTAB – IĠJENE

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid x'faċilitajiet jeżistu fil-Magħtab biex il-ħaddiema jkunu jistgħu jieħdu ħsieb l-iġjene u s-saħħa tagħhom?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab informat li l-faċilita` ta' shower teżisti għall-ħaddiema li jaħdmu fil-miżbla tal-Magħtab.

Dawn jingħataw sapun għall-użu personali tagħhom.

MAGĦTAB – SAĦĦET IL-ĦADDIEM

L-ONOR.

EVARIST BARTOLO staqsa lill-Ministru għall-Ambjent: Jista' il-Ministru jgħid x'passi jittieħdu biex tiġi ċċekkjata b'mod regolari s- saħħa tal-ħaddiema li jaħdmu l-Magħtab, peress li dawn jiġu f'kuntatt kontinwu mat-tinġis?

Lill-ħaddiema kemm isirulhom eżamijiet mediċi b'mod regolari?

ONOR.

FRANCIS ZAMMIT DIMECH: Ninsab informat li l-ħaddiema li jaħdmu fil- miżbla tal-Magħtab huma mlaqqma kontra t-tetanus, it-typhus u l-hepatitis B. Eżamijiet mediċi jsiru kull meta jkun hemm il-bżonn.

Se jittieħdu passi biex il-ħaddiema jerġgħu jiġu eżaminati medikament.