QORTI ĊIVILI – PRIM'AWLA

Rikors Kostituzzjonali Nru.: 33/2018 MH

Illum 14 ta' Diċembru, 2018

Avukat Ġenerali

Rat ir-rikors kostituzzjonali ta' Massimo Roelse tat-2 ta' April 2018

permezz ta' liema ppremetta li:

"Illi nhar l-għaxra (10) ta' Settembru tas-sena elfejn u ħamsa (2005) ir-

rikorrenti kien involut f'inċident tat-traffiku bil-vettura tiegħu tal-għamla

tar-registrazzjoni MAM

sussegwentement huwa tressaq l-ewwel darba quddiem il-Qorti tal-Magistrati

(Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali b'reati relatati ma' dan l-

inċident fis-sena elfejn u sebgħa (2007), liema reati kienu jirrisalu għas-sena

elfejn u hamsa (2005) u ċioe' sentejn qabel ma tressaq l-ewwel darba quddiem

l-Onorabbli Qorti tal-Maġistrati (Malta).

Illi l-imsemmija kawża ġiet deċiża mill-Qorti tal-Magistrati (Malta) nhar l-

erbgħa (4) ta' Ottubru tas-sena elfejn u sbatax (2017) u ċioe' għaxar (10) snin

wara illi ġie mressaq l-ewwel darba quddiem il-Qrati Maltin u tnax-il (12)

sena wara illi kien seħħ l-imsemmi inċident.

Illi il-proċeduri surreferiti quddiem l-Qorti ittawwlu minħabba tortijiet

attriwibbli lill-Prosekuzzjoni u sabiex tkun tista' tressaq il-provi tagħha

quddiem l-Ewwel Onorabbli Qorti peress illi l-Prosekuzzjoni għalqu l-provi

tagħhom biss definittivament fis-sena elfejn u hdax (2011) u ċioe' erba' snin

wara li ġiet intavolata l-kawża odjerna.

Illi di piu', il-parti sostanzjali tal-proċeduri surreferiti quddiem il-Qorti

ittawlu għal diversi snin minħabba l-fatt li, bir-rispett, il-Qorti tal-Magistrati

(Malta) damet iżjed minn tliet (3) snin sabiex tagħti s-sentenza.

Illi finalment jiġi ppreċiżat li ma kien hemm ebda dewmien fi stadju ta' Appell.

Illi d-dritt għal smiegħ xieraq fi żmien raġjonevoli ai termini tal-Artikolu 39

tal- Kostituzzjoni u Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għad-Drittijiet tal-

Bniedem ġie stabbilit permezz ta' ġurisprudenza kopjuża u kostanti tal-Qorti

Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem.

Illi huwa dritt fundamentali

ta' l-individwu li jkollu l-kawża tiegħu mismugħa u finalizzata fi żmien

raġovenoli, liema dritt huwa tassattivament imponut fuq kull Stat.

Illi l-Qorti

Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ Vocaturo vs Italy deċiża fl-24 ta'

Mejju tas-sena 1991 u fil-każ G.H vs Austria deċiża fit-3 ta' Ottubru tas-sena

Illi dan irid jittieħed fil-kuntest ta' dak li jingħad fis-sentenza fl-ismijiet

"Major Manduca vs Il-Prim Ministru", mogħtija mill-Onorabbli Qorti

Kostituzzjonali fit-23 ta' Jannar 1995, fejn hemm ukoll referenza għall-

insenjament tal-ktieb ta' Laudizio Grumley and CJF Laudizio Gilford li jipprovdi li:

Illi hawn huwa opportun li jirreferi għal dak li gie ritenut fis-sentenza "John

Vella-Critien vs Avukat Ġenerali et" (P.A.

ta' April 1998):

"Għalkemm huwa minnu li ma hemmx kriterju astratt dwar meta ż-żmien jibda

circumstances' [Konig vs Germany], madanakollu meta ż-żmien prima facie

jidher twil, bħal ma indubbjament huwa fil-każ tal-lum, ikun imiss għall-istat

intimat li juri li kien hemm ċirkostanzi li jiġġustifikaw dan id-dewmien (Sciberras Herrera

vs Italy, 19 ta' Frar 1991 [ECHR – A 194-D])".

Illi inoltre fis-sentenza datata 14 ta' Novembru tas-sena 2002, fl-ismijiet

Central Mediterranean Development Corporation Ltd vs Avukat Generali, il-

Prim Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali) għamlet referenza għall-

ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea u awturi barranin li sahqu li sabiex jiġi

stabbilit jekk kienx hemm dewmien li mhux raġonevoli, hemm bżonn li jiġu

kkunsidrati t-tliet fatturi segwenti:

(a) il-komplessita' tal-każ;

(b) l-imġieba tal-Qorti;

(c) l-imġieba ta' min ikun qed jagħmel il-lament.

Illi meta wieħed iqiegħed iċ-ċirkostanzi tal-każ kollha u ż-żmien rilevanti għal

ilment tal-appellanti u jkejjilhom mal-kriterji hawn fuq msemmija, wieħed ma

jistax jasal għal fehma li kien hemm dewmien ġustifikabli fis-smigħ ta' dan il-

każ jew li tali dewmien kien attribwibli lir-rikorrenti.

Iż-żmien meħud biex

effettivament wassal sabiex ir-rikorrenti ingħata sentenza kien wieħed li

ċertament jaqbeż iż-żminijiet li normalment jittieħed biex Qorti tiddisponi minn

Għaldaqstant, l-esponenti umilment u bir-rispett jitlob lil din l-Onorabbli

każijiet simili.

Qorti jogħġobha:

TIDDIKJARA illi t-trapass taż-zmien u d-dewmien irragonevoli li

tieħed sabiex ġew konklużi l-proċeduri kriminali surreferiti, leda d-dritt

fundamentali u kostituzzjonali tiegħu, hekk kif sanċiti fl-Artikolu 6 tal-

Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u ta' l-Artikolu 39 tal-

Kostituzzjoni ta' Malta;

TAKKORDA rimedju effettiv u tagħti dawk l-ordnijiet u provvedimenti

xierqa u neċessarji sabiex

jiġu sanċiti d-drittijiet

kostituzzjonali tal-esponent kif hawn fuq indikat."

Rat ir-risposta tal-Avukat Ġenerali tal-20 ta' April 20181 fejn ġie eċċepiet

Illi fil-kawża odjerna r-rikorrent qiegħed jitlob lil din l-Onorabbli Qorti sabiex

tiddikjara li huwa sofra leżjoni tad-drittijiet fundamentali tiegħu kif protetti bl-

Artikolu 6 (1) tal-Konvenzjoni Ewropea ghad-Drittijiet tal-Bniedem u l-

artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta minħabba dewmien irraġjonevoli fil-

proċeduri kriminali li ttieħdu fil-konfront tiegħu liema proċeduri mill-

informazzjoni mogħtija mir-rikors in risposta jidhru li huma l-proċeduri fl-

ismijiet fl-ismijiet "Il-Pulizija (Spettur Ramon Demajo) vs Massimo Roelse

Kumpilazzjoni Numru 999/2006 u sabiex konsegwentement takkorda rimedju

Illi l-esponent jirrespinġi l-pretensjonijiet kollha tar-rikorrent bħala

nfondati fil-fatt u fid-dritt;

Illi jibda biex jingħad li għalkemm il-kawża damet tnax –il sena biex

inqatgħet mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura

Kriminali u mill-Qorti tal-Appell Kriminali ma jfissirx b'daqshekk li

b'mod awtomatiku għandu jinstab li kien hemm dewmien inġustifikat

jew dewmien attribwibbli lill-Istat.

Hija ġurisprudenza kostanti u

stabbilita li l-irraġonevolezza taż-żmien m'għandux jiġi determinat fl-

astratt jew minn numru ta' snin li tkun damet għaddejja l-kawża, imma

għandu jitqies fid-dawl taċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ li jkun;

Illi huwa aċċettat ukoll li ma hemm ebda time limit li l-Qorti trid bilfors

tosserva fil-kors tal-proċedura quddiemha għaliex inkella l-interessi tal-

ġustizzja jiġu ppreġudikati minħabba għaġla żejda u inkonsulta;

Illi inoltre huwa paċifiku kif konstatat anke mill-ġurisprudenza lokali kif

ukoll dik tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li l-fatturi li

prinċipalment għandhom

jittieħdu

in konsiderazzjoni sabiex

jiġi

determinat jekk is-smiegħ ta' proċess eċċediex il-parametri tas-smiegħ fi

żmien raġjonevoli huma l-komplessita' tal-każ, l-aġir tal-partijiet fil-

kawża u l-aġir tal-awtorita' jew awtoritajiet relevanti – f'dan il-każ l-

aġir ta' awtorita' ġudizzjarja.

Sabiex jiġi determinat jekk kienx hemm

dewmien irraġjonevoli, kull każ irid jiġi studjat fuq il-mertu tiegħu u fil-

kumplessivita' tiegħu u fil-każ odjern l-esponent jeċepixxi li mill-assjem

tal-proċeduri kriminali in deżamina għalkemm il-każ ħa numru ta' snin

sakemm ġie finalment deċiż ma kienx hemm dewmien irraġjonevoli u

dan kif ser jiġi pruvat waqt it-trattazzjoni ta' din il-kawża;

Illi l-esponent jeċepixxi wkoll illi ma kien hemm ebda ħela ta' ħin

daparti tal-prosekuzzjoni tant illi l-ispettur prosekutur dejjem attenda

għas-seduti, f'kull seduta il-prosekuzzjoni dejjem ressqet xhieda u

għamlet dak kollu mitlub minnha mill-Qorti fil-ħin.

Mhux l-istess jista' jingħad għar-rikorrent li kien hemm drabi fejn ma

dehrx għas-seduta, drabi oħra fejn deher tard u allura ma seta' jsir xejn

fis-seduta, drabi oħra fejn is-seduta ġiet differita fuq talba tar-rikorrent

jew id-difensur tiegħu stess u kien hemm ukoll dewmien daparti tiegħu

sabiex tiġi preżentata n-nota ta' sottomissjonijiet tant li din baqgħet qatt

ma ġiet preżentata u dan wara li kienet id-difensur tar-rikorrent stess li

oriġinarjament talbet li t-trattazzjoni ssir b'mod skritt;

Illi l-esponent jirrileva wkoll illi l-appell ġie appuntat għas-smiegħ

anqas minn xahar wara li ngħatat is-sentenza mill-Ewwel Qorti u ġie

deċiż erba' xhur biss wara li ngħatat id-deċiżjoni mill-Ewwel Qorti;

Illi dawn il-fatturi kollha suesposti għandhom ukoll jittieħdu in

konsiderazzjoni minn din l-Onorabbli Qorti;

Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost l-esponent jirrileva illi t-trapass

ta' żmien f'dan il-każ safa ta' vantaġġ għar-rikorrent u dan peress illi l-

Qorti tal-Appell ħadet il-fatt tat-trapass taż-żmien u l-fatt li r-rikorrent

laħaq

immatura sadanittant bħala waħda mill-kunsiderazzjonijiet

tagħha li wassluha biex tbiddel il-piena inflitta fuq ir-rikorrent mill-

Ewwel Qorti u ċioe' tbiddel il-piena minn waħda ta' priġunerija

effettiva għal sentenza sospiża.

Għaldaqstant ukoll ma hemmx lok illi r-

rikorrent jilmenta illi minħabba t-trapass taż-żmien hu sofra leżjoni tad-

drittijiet fundamentali tiegħu.

F'dan ir-rigward l-esponent jagħmel

referenza għal dak li qalet il-Qorti tal-Appell fis-sentenza tagħha tat-28

ta' Frar 2018 fis-sentenza fl-ismijiet "Il-Pulizija Spettur Ramon Demajo vs Massimo Thake fejn qalet hekk:

"Mhux biss iżda din il-Qorti lanqas ma tista' tinjora t-trapass taż-żmien

minn meta seħħ l-inċident f'Settembru tal-2005, kawża li damet

għaddejja 'il fuq minn għaxar snin, b'dan illi illum l-appellanti

immatura aktar fl-imġieba tiegħu tant li għaraf l-iżball tiegħu.

il-Qorti hija

illi għalkemm

il-quantum

m'għandux jiġi mittiefes, madanakollu l-priġunerija għandha tiġi

sospiża fit-termini tal-artikolu 28A tal-Kodiċi Kriminali". [kopja tas-

sentenza qed tiġi hawn annessa u mmarkata bħala 'Dok AG1']

Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost, fir-rigward ta' x'rimedju

għandu jingħata jekk jinstab illi r-rikorrent ġarrab leżjoni tad-drittijiet

fundamentali tiegħu, l-esponent jeċepixxi illi f'każ li jirrigwarda

dewmien, il-Qorti Kostituzzjonali ma takkordax danni materjali biex

L-esponent jeċepixxi wkoll illi

għalkemm din l-Onorabbli Qorti tista' tagħti kull rimedju li jidhrilha

xieraq, madanakollu hija l-umli fehma ta' l-esponent li ma jridx jintesa'

l-iskop tad-dispożizzjonijiet dwar id-drittijiet fundamentali huwa sabiex

jiġu stabbiliti standards u s-sejbien ta' vjolazzjoni ta' dawn l-istandards

hija r-rimedju ewlieni.

Hawnhekk l-esponent jagħmel referenza għall-

kawża fl-ismijiet 'Major Peter Genovese Faenza vs. L-Onorevoli Prim' Ministru' 3 fejn ġie osservat illi:

"Il-Qorti rat ukoll deċiżjonijiet tal-Qorti Ewropea.

Hemm każijiet fejn il-Qorti

dehrilha li kien suffiċjenti għar-rikorrenti illi jkollu dikjarazzjoni li d-drittijiet

tiegħu kienu verament ġew leżi.

Hawn ir-rikorrent kellu vindikazzjoni ta' l-

allegazzjoni tiegħu (just satisfaction) pero' ma ġiex akkordat kumpens

materjali."

Salv eċċezzjonijiet ulterjuri.

3 Deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali fit-23 ta' Jannar 1995.

Għaldaqstant l-esponent jitlob bir-rispett lil din l-Onorabbli Qorti jogħġobha

tiċħad it-talbiet kif dedotti fir-rikors promotur, bl-ispejjeż kontra l-istess

Semgħet ix-xhieda mressqa mill-partijiet u d-dokumenti esibiti in atti fosthom

dawk tal-proċeduri kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija (Spettur Ramon Demajo)

Rat in-Noti ta' Sottomissjonijiet skambjati bejn il-partjiet.

Rat illi l-każ ġie differit għall-lum għas-sentenza.

Rat l-atti kollha tal-kawża.

Ikkunsidrat:

tal-Kostituzzjoni

ta' Malta ("Kostituzzjoni") u bl-artikolu 6

Fil-proċeduri odjerni r-rikorrent qed jitlob lil din il-Qorti sabiex tiddikjara li huwa sofra leżjoni tad-drittijiet fundamentali tiegħu kif protetti bl-artikolu 39 (1) tal- Konvenzjoni Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem ("Konvenzjoni") minħabba dewmien irraġjonevoli fil-proċeduri kriminali fl-ismijiet "Il-Pulizija (Spettur Ramon Demajo) vs Massimo Roelse" deċiżi mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudiktura Kriminali fl-4 t'Ottubru 2017 u mill-Qorti tal-Appell Kriminali fit-28 ta' Frar 2018.

Għal din l-allegata leżjoni huwa qed jitlob li jingħata rimedju effettiv.

Mill-premessi tar-rikors promotur jirriżulta li l-ilment ewlieni tar-rikorrent mhuwhiex immirat lejn il-proċeduri li saru quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali tant li huwa stess jiddikjara li "jiġi ppreċiżat li ma kien hemm ebda dewmien fi stadju tal-Appell."

Il-lanjanza tiegħu hija nvece aktar diretta lejn il- proċeduri li tmexxew quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali.

Minn naħa tiegħu l-intimat Avukat Ġenerali rrespinġa il-pretensjonijiet tar- rikorrent bħala nfondati fil-fatt u fid-dritt.

Fil-fehma tiegħu d-dritt għal smiegħ

xieraq irid jigi evalwat fid-dawl taċ-ċirkustanzi partikolari tiegħu u li fil-każ odjern ma kien hemm ebda dewmien irraġjonevoli.

Għar-rigward ta' provi, oltre dawk dokumentarji xehed ukoll l-Ispettur Ramon Gauci Calleja li qal li l-inċident tat-traffiku li fih kien involut ir-rikorrent seħħ fl-10 ta' Settembru 2005 kmieni filgħodu fi Triq il-Kosta, Is-Swieqi.

Ix-xhud kien mar fuq il-post.

L-inkjesta kienet ingħalqet ftit inqas minn sena wara u ċioe' fit-28 t'Awissu 2006.

Fis-6 ta' Settembru 2006 il- Kummissarju ikompli bl- investigazzjonijiet tiegħu.

Fit-22 ta' Settembru 2006 (ftit aktar minn sena u mhux sentejn kif indikat fir-rikors promotur) huwa kien ġab il-kunsens tal- Avukat Ġenerali biex il-każ tar-rikorrent jiġi trattat bi proċedura sommarja5.

Huwa ntavola l-akkuża u l-kawża bdiet tinstema' fis-6 ta' Diċembru 2006.

tal-Pulizija kien għaddielu

l-file biex

Dwar l-ilment tar-rikorrent li l-provi tal-prosekuzzjoni damu erba' snin biex jingħalqu x-xhud wieġeb li kien hemm fatturi li kkontribwew għal dan it- trapass ta' żmien fosthom li l-vittma għamlet żmien twil l-ITU imbagħad il- High Dependency Unit u żmien twil ġewwa l-Orthopaedic Ward.

Inoltre waħda mill-injuries li kellu l-vittma kienet fix-xedaq ta' ħalqu u allura l- pulizija kellhom problema kbira biex jikkomunikaw miegħu.

Apparti hekk kienu sarulu ħafna nterventi mediċi tant li l-vittma dam dieħel u ħiereġ l-isptar għal żmien twil u anke l-Maġistrat Inkwirenti sab diffikulta' biex jikkomunika miegħu biex tkun tista' tingħalaq l-inkjesta.

Kien hemm ukoll problema peress li kellhom jitħarrku diversi tobba u dawn mhux dejjem jitilgħu.

Ix-xhud esebixxa wkoll diversi riferti ta' taħrikiet li uħud minnhom kienu negattivi u kien ikollu jagħmel tentattivi oħra għan-notifika nkluż bil-ħruġ ta' mandati6.

Dan biex jissottolinea li l-prosekuzzjoni għamlet xogħolha.

Ix-xhud qal ukoll li mid-data li fiha kien preżenta n-Nota ta' Sottomissjonijiet fit-28 ta' Jannar 2013 sakemm effettivament kienet ingħatat is-sentenza kien hemm numru ta' differimenti mill-Qorti stess u hu kien jieħu ħsieb li jinforma lill-partjiet involuti b'dan u kien anke jerġa jinfurmahom meta jingħata d-differiment7.

Ikkunsidrat:

tal-kwistjoni kostituzzjonali odjerna huwa

li damu Il-qofol għaddejjin il-proċeduri kriminali in kwistjoni kontra r-rikorrent, u jekk tali dewmien iwassalx għal ksur tad-drittijiet fundamentali tiegħu a tenur tal- artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni.

l-perjodu

L-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni jipprovdi hekk - "39.

(1) Kull meta xi ħadd ikun akkużat b'reat kriminali huwa għandu, kemm- il darba l-akkuża ma tiġix irtirata, jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi."

L-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni jipprovdi hekk –

Il-prinċipji ġurisprudenzjali in materja, kemm dawk lokali kif ukoll tal-Qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem ("QEDB"), huma ormai ben stabbiliti.

Fost l-ewlenin il-Qorti tissottolinea li:

Kemm l-artikolu 39(1) tal-Kostituzzjoni kif ukoll l-artikolu 6 tal- Konvenzjoni jestabilixxu li bħala parti mid-dritt għal smiegħ xieraq, deċiżjonijiet dwar kwistjonijiet ta' natura ċivili u anke dawk ta' natura kriminali għandhom jinqatgħu fi żmien raġjonevoli.

Dan sabiex il-partijiet fil- proċeduri quddiem il-Qrati jiġu protetti minn dewmien proċedurali eċċessiv li jista' jkun ta' preġudizzju għalihom kif ukoll sabiex il-kredibilita' u l- effettivita' tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja ma tiġix mittiefsa.

Kif qalet il-QEDB fil-każ Moreira atzori Zammit Spiteri v Portugal8 -

Fil-każ Anton Vella Szijj vs Avukat Ġenerali deċiż fit-22 t'April 20159 din il-Qorti diversament preseduta qalet hekk -

Illi ngħad ukoll b'awtorita' mill-ogħla Qrati tagħna li d-dispożizzjonijiet tal- imsemmi artikolu huma maħsuba biex taż-żewġ prinċipji tal-ħaqq naturali tal-audi alteram partem u tan-nemo judex in causam propriam.

Miżjuda ma' dan il-għan, u mhux minfloku jew bi ħsara għalih, ta' kawża11;

tal-proċediment

jassiguraw

raġonevoli

il-ħarsien

tal-ħeffa

Illi d-dritt għal smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli, madankollu, mhuwiex xi dritt illimitat, imma huwa regolat raġonevolment bil-proċedura li tkun fis-seħħ minn żmien għal żmien12.

Imma dan iġib miegħu wkoll li jekk il-proċedura tistabilixxi regoli biex bihom jitħaddem is-smigħ kif imiss tal-kawżi, in-nuqqas ta' tħaris tal-istess regoli a skapitu ta' xi parti għandu, fil-fehma meqjusa ta' din il-Qorti, iġib miegħu ċensura u jagħti lok għal rimedju, iżjed u iżjed jekk għan-nuqqas ta' tħaris imsemmi l-parti ma jkollha l-ebda sehem jew ħtija;

l-eżistenza u ż-żamma

Illi d-dritt fondamentali tal-individwu li jkollu l-kawża tiegħu mismugħa b'mod xieraq u fi żmien raġonevoli timponi fuq l-Istat li jħares id-Dritt li jassigura ta' amministrazzjoni ta' ġustizzja.

Dan jitnissel billi l-Istat jipprovdi strutturi, riżorsi u għodod li bihom il-Qrati jkunu jistgħu jwettqu xogħolhom kif imiss.

B'żieda ma' dan ingħad ukoll li l-investigazzjoni ta' dewmien fis-smigħ ta' kawża m'għandhiex issir sempliċistikament fit-termini dojoq tal-kawża partikolari, imma f'termini ferm usa' li jħaddnu ċ-ċirkostanzi kollha li fihom dik il-Qorti tkun qegħda taħdem fiż-żmien relattiv.

ta' sistema effiċjenti

fis-seħħ

Illi b'danakollu, jekk minħabba l-inadekwatezza tal-istrutturi li tfasslu biex titħaddem il-makna tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja jbati bla ħtija ċ-

10.6.1966 fil-kawża fl-ismijiet Leone Mercieca Mizzi et vs Rosaria Thomas et (mhix pubblikata) 12 Kost.

27.6.1994 fil-kawża fl-ismijiet Munro vs Il-Prim Ministru et (Kollez.

f'għadd

tad-Drittijiet

ċittadin, l-Istat irid jagħmel tajjeb għal tali tbatija30.

il-ħtieġa

l-persuna

tal-ġustizzja;

Illi għalhekk il-ħtieġa ta' smigħ xieraq fi żmien raġonevoli, taħt il-Konvenzjoni tinbena fuq il-fatt li (a) id-dewmien iqiegħed fil-periklu l-effettivita` u l- kredibilta` mixlija tingħata l-opportunita' ta' difiża xierqa w effettiva tant li jingħad li "the right to a speedy trial has traditionally been perceived as protecting two basic rights of the accused.

Secondly speedy proceedings are designed to safeguard the right of the accused to mount an effective defence; the passage of time may result in the loss of exculpatory evidence"15; (ċ) d- dewmien joħloq fil-persuna mixlija li titħalla hekk għal żmien twil stat ta' incertezza fuq il-verdett tal-innoċenza jew il-ħtija tagħha u fuq x'sejjer ikun id-destin tagħha; u (d) d-dewmien ta' proċeduri kriminali għandu effett negattiv fuq il-fama tal-persuna mixlija;"

13 Ara QEDB 28.7.1999 fil-kawża fl-ismijiet A.P. vs Italja (Applik.

Nru. 35265/97) § 18 14 Ara QEDB 19.12.2002 fil-kawża fl-ismijiet Culjak vs Kroazja (Applik.

Fil-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti dwar ir-raġjonevolezza o meno tal-perjodu li fih ikunu nstemgħu il-proċeduri kontra l-individwu konċernat għall-fini tal- protezzjoni mogħtija fil-Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni dwar id-dritt għal smiegħ xieraq il-kuntest tal-evalwazzjoni huwa wieħed wiesgħa.

Kif qalet il- Qorti fil-każ ċitat Anton Vella Szijj vs Avukat Colejro -

"Illi dwar kif titkejjel ir-raġonevolezza taż-żmien fil-każ ta' proċeduri kriminali, huwa meqjus li ġeneralment dan iż-żmien jibda jgħodd ("dies a quo") mill-waqt li l-persuna ssir taf x'inhi l-akkuża li qiegħda ssir kontra tagħha, għaliex hu minn tali waqt li jibda l-interess tagħha li l-akkuża tkun determinata u maqtugħa.

Dan ifisser li mhux tabilfors li ż-żmien jibda minn x'ħin il-persuna tkun mixlija formalment, iżda jista' jibda minn x'ħin il-persuna tkun mgħarrfa li qiegħda taħt stħarriġ u li tkun qiegħda tinżamm taħt arrest preventiv minħabba dak l-istħarriġ sakemm issir l għażla iż-żmien jekk jibqa' jitkejjel sakemm ("dies ad quem") iż-żmien tal-inċertezza maħluqa bil-pendenza tal-proċedura jkun intemm.

Dan iseħħ jew mal-għoti tas-sentenza li tkun jew mal-għeluq taż-żmien li minnha seta' sar appell17;"

Inoltre tali evalwazzjoni m'għandiex tiġi stabbilita in vacuum jew a bazi biss tan-numru ta' snin li tkun damet għaddejja l-kawża, imma għandha tqis ukoll iċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ in ezami u ċ-ċirkustanzi kollha li l-Qorti tkun qed taħdem fihom fiż-żmien in kwistjoni.

Fil-kors tas-snin kemm il-QEDB kif ukoll il-Qrati tagħna stabbilew diversi kriterji li tagħhom għandha tittieħed konsiderazzjoni fl-eżerċizzju msemmi.

16 QEDB 25.2.1993 fil-kawża fl-ismijiet Buckland vs Gravesteljn Blake (Applik.

Nru. 13089/87) §§ 9 u 38 17 QEDB 19.2.1991 fil-kawża fl-ismijiet Farrugia Mifsud vs Kottmann (Applik.

Nru. 12666/87) § 15 18 Paġna 606 (4 edizzjoni)

Kif issottolineat din il-Qorti diversament preseduta fil-każ David Vella Bonnici vs Avukat Ġenerali19 "B'mod ġenerali, biex jiġi determinat jekk is-smiegħ f'xi proċeduri quddiem il-Qorti sarx fi żmien rġgjonevoli kif miktub mill-artikolu 39(2) tal- Kostituzzjoni u mill-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropeja, wieħed irid iqis iċ-ċirkostanzi kollha partikolari f'dawk il-proċeduri, u b'mod partikolari: 1. in-natura u/jew komplessità tal-każ in kwistjoni, 2. il-kondotta tal-partijiet fil- kawża, u 3. il-mod kif dawk il-proċeduri ġew trattati u kondotti mill-awtorità ġudizzjarja stess".

Fil-każ Joseph Manuel Muxi Attard et vs Avukat Generali20 din il-Qorti diversament preseduta kompliet hekk – ".....il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża "Gatt vs Avukat Generali", deċiża fit-28 ta' Frar, 2014, għamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet ġuridiċi: "12.

Hu ormai ben assodat, kemm fil-ġurisprudenza tal-Qrati nostrana kif ukoll f'dik tal-Qorti Ewropeja li, biex jiġi aċċertat jekk it-tul ta' żmien li ħadu l-proċeduri kienx ragjonevoli jew le għall-finijiet tal-Kostituzzjoni u tal- Konvenzjoni għandhom jiġu eżaminati ċ-ċirkostanzi kollha partikolari tal-każ b'mod partikolari l-komplessità tal-każ li kien qed jiġi deċiż, kif ġab ruħu r- rikorrenti fil-kors tal-proċeduri li huwa qed jilmenta minnhom, kif imxew il- Qrati ir-rikorrenti bħala konsegwenza tal-istess proċeduri, oltre, ovvjament, kemm effettivament dam biex jiġi deċiż b'mod finali l-każ.

Għalhekk f'kawża bhal din m'għandux biss sempliċement jigi konsidrat it-tul effettiv kemm damet il-kawża biex tiġi deċiża.

Għandhom ukoll jittiħhdu in konsiderazzjoni fatturi oħra."

Fil-każ Francis Cini vs Avukat Callus Mizzi kompla jingħad hekk - "S'intendi, dawn il-kriterji jridu jiġu applikati għall-kaz konkret u mhux fl- astratt, b'mod għalhekk li għandu jiġi eżaminat sew il-proċess li jkun qed jiġi allegat li jagħti lok għall-ksur lamentat.

Ma hemmx, għalhekk, xi periodu pre-

determinat, applikabbli għal kull każ, li jekk jinqabez ikun hemm ksur

minħabba dewmien mhux raġonevoli".

tal-istess proċess u x'kellu x'jitlef

fil-kors

19 Rik Nru 5/08 deciz fit-3 ta' Lulju 2008 20 Rik Nru 88/13 deciz 15 ta' Mejju 2015 21 App Nru 737/00 deciz fis-27 ta' Gunju 2003

Ingħad imbagħad fil-każ John A. Giacomi pro et nomine vs. Avukat Ġenerali22 "Għalhekk skont dawn il-prinċipji l-ebda fattur partikolari ma huwa waħdu konklussiv, imma l-Qorti trid teżamina l-fatturi kollha separatament biex tivvatula l-effett kumulattiv fuq il-proċeduri fl-intier tagħhom sabiex tara jekk dawn ġewx magħluqa fi żmien raġjonevoli.

Il-Qorti tista' ssib li fattur partikolari kien leżiv mentri fatturi oħrajn ma kienux".

Fl-isfond ta' dawn il-prinċipji ġurisprudenzjali l-Qorti eżaminat l-atti tal- proċeduri kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija vs Massimo Roelse u tagħmel is- segwenti osservazzjonijiet –

A. L-inċident stradali li fih kien involut ir-rikorrent seħħ fl-10 ta' Settembru 2005.

Dakinhar stess inbdiet inkjesta Maġisterjali23.

Din l-inkjesta hija meqjusa li ngħalqet fi żmien raġjonevoli ta' inqas minn sena fit-28 t'Awissu 2006 u dan nonostante l-fatt li kellhom jitqabbdu diversi esperti sabiex jgħinu fl-inkjesta minħabba l-entita' tal-inċident kif ukoll il-fatt li minn natura tal-ġrieħi gravi li wieħed mill-vittmi ġarrab u l-kura medika li kellu jingħata inevitabilment żgur li kien hemm perjodu li fih ma dan kienx f'qagħda li jikkomunika mal- investigaturi u l-esperti mqabbda mill-Qorti.

B. L-akkuża fil-konfront tar-rikorrent odjern ġiet preżentata fil-Qorti nhar it-22 ta' Settembru 2006 u s-sentenza tal-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' ġudikatura kriminali ngħatat fl-4 t'Ottubru 2017.

C. Massimo Roelse kien appella minn din is-sentenza fis-16 t'Ottubru 201724, it-trattazzjoni quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali saret fis-6 ta' Diċembru 201725 u s-sentenza ngħatat fit-28 ta' Frar 2018 – perjodu relattivament qasir kif del resto huwa nnutat ukoll mir-rikorrent innifsu.

F'dan il-kuntest ukoll u nkwantu qegħda tissenjala biss stat ta' fatt, is-seba' eċċezzjoni tal-intimat sejra tiġi milqugħa.

22 Rik Nru 63/10 deciz fil-11 ta' Novembru 2011 23 Esibita a fol 33 24 Fol 210 et seq 25 Fol 225

D. Mill-istadji tal-proċeduri fuq imsemmija u fid-dawl tal-mod kif sar l-ilment kostituzzjonali tar-rikorrent huwa l-andament tal-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' ġudikatura kriminali li ser jiġi skrutinjat aktar fid-dettall għall-fini tal-każ tal-lum.

Jirriżulta fattwalment li mill- preżentata tal-akkuża f'Settembru 2006 sal-għoti tas-sentenza f'Ottubru 2017 għaddew aktar minn ħdax il-sena u l-Qorti hija fid-dmir li tara x'wassal għal dan it-trapass taż-żmien u jekk dan jistax jitqies raġjonevoli jew le fil- parametri tal-prinċipji tad-dritt għal smiegħ xieraq kif protett bl-artikolu 39 (1) tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni.

Dwar dak l-istadju tal- proċeduri kontra r-rikorrent l-Qorti tqis li -

i. Ir-rikorrent kien mixli b'erba' akkużi bl-ewwel waħda in partikolari kienet aktar serja mill-oħrajn (fejn il-vittma kien anke fil-periklu tal-mewt għal xi żmien26) senjatament li –

(a) Fl-10 ta' Settembru 2005 waqt li kien għaddej bil-vettura fi Triq l-Kosta, Ħal Farrug, Ħal Luqa-Ċagħaq, b'nuqqas ta' ħsieb, bi traskuraġni, jew b' nuqqas ta' ħila fl- arti jew fil-professjoni tiegħu jew b' nuqqas ta' tħaris tar-regolamenti, ikkaġuna ferita gravi fuq terza persuna liema ferita aktarx tikkaġuna debbulizza permanenti fis-saħħa jew fil-funzjoni ta' xi parti tal-ġisem, jew iġġib difett permanenti f'parti tal-għamla tal-ġisem, jew marda permanenti tal- moħħ jew iġġib sfreġju gravi u permanenti fil-wiċċ, fil-għonq jew f'waħda mill-idejn u dan ai termini tad-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Kriminali;

(b) u aktar talli fl-istess data, ħin, lok u ċirkostanzi, b'nuqqas ta' ħsieb, bi traskuraġni, jew b'nuqqas ta' ħila fl-arti jew fil-professjoni tiegħu jew b'nuqqas ta' tħaris tar-regolamenti, kkaġuna ferita ħafifa fuq terza persuna oħra ai termini tad-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Kriminali;

(c) u aktar talli fl-istess data, ħin, lok u ċirkostanzi, b'nuqqas ta' ħsieb, bi traskuraġni, jew b'nuqqas ta' ħila fl-arti jew fil-professjoni tiegħu jew b'nuqqas ta' tħaris tar-regolamenti, ikkaġuna ħruq, jew għamel xi ħsara jew ħassar jew għarraq vettura u li minħabba b'hekk ikkaġuna offiża gravi fuq it- terza persuna u offiża ta' natura ħafifa fuq it-terza persuna l-oħra, it-tnejn fuq imsemmija ai termini tad-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Kriminali;

(d) u fl-istess data, ħin, lok u ċirkostanza, saq il-vettura, b' nuqqas ta' kont, bi traskuraġni jew b' mod perikoluż ai termini tad-dispożizzjonijiet tal-Kap 65 tal-Ligijiet ta' Malta.

26 Atti tal-Inkjesta Maġisterjali a fol 33 tal-proċess

Il-proċeduri in eżami kellhom ikunu sommarji27, iżda dan ma jfissirx awtomatikament li l-portata tagħhom kienet waħda sempliċi jew di facile spedizione kif jinsinwa r-rikorrent tant li in vista tan-natura tal-każ kellhom anke jitqabbdu xi esperti.

Detto cio' pero' l-Qorti xorta hija tal-fehma li n-natura tal-każ inkluż il- provi li tressqu fih ma jiġġustifikax it-trapass ta' tant snin biex jiġi deċiż mill- ewwel Qorti.

L-inkartament tal-proċeduri kriminali juri diversi fatturi li kumulattivament (uħud aktar minn oħrajn) ikkontribwew għal dewmien żejjed tal-proċeduri kif ser jingħad -

 Primarjament jiġi nnutat li kien hemm sbatax il-differiment li saru fuq ordni tal-Qorti.

Għaxra minn dawn id-differimenti kienu konsekuttivi sabiex tingħata s-sentenza u dan fil-perjodu bejn is-16 ta' Mejju 201428 u l-4 t'Ottubru 201729 meta mbagħad ingħatat is-sentenza tal-Qorti tal- Maġistrati30.

Kemm in-numru ta' differimenti kif ukoll it-tul ta' żmien bejn differiment u ieħor partikolarment fl-istennija għall-għoti tas- sentenza huma fil-fehma tal-Qorti l-fatturi ewlenin li wasslu għal ħafna dewmien żejjed fis-smiegħ tal-proċeduri kriminali.

 Jiġi nnutat ukoll madankollu li lejn l-aħħar tas-sena 2010 il-ġudikant li kien oriġinarjament qed jisma l-każ ġie elevat għal Imħallef u allura l- proċeduri ġew assenjati lil ġudikant ieħor.

Dan inevitabilment kien ifisser aktar ħin meħtieg biex il-ġudikant ġdid li ġie f'idejh il-każ jeżamina l-proċess voluminuż mill-bidu, flimkien mal-volum ieħor ta' xogħol ġdid li huwa jkun wiret bis-saħħa tal-assenjazzjoni tad-doveri ġodda.

F'dan il-kuntest kollu l-Qorti tikkondividi ma' dak li ntqal fil-każ Iris Thomas vs Avukat Ġenerali deċiż fid-9 t'April 201431 b'referenza għal aktar ġurisprudenza:

27 Fol 4 28 Fol 190 29 Fol 200 30 Id-differimenti l-oħra huma a fol 5, 60, 64, 96, 103, 105A u 105B 31 Rik Kost 30/13

"Fil-11 ta' Awissu 2003, il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża John Grech Sillato vs Avukat Generali affermat inoltre illi:

jinstab

twil u damet li kawża damet pendenti għal żmien "Meta irraġonevolment biex inqatgħet, ikun ġudizzju simpliċistiku wisq li tintefa l- ħtija għad-dewmien fuq l-imħallef partikolari li jkun sema' l-istess kawża li damet.

Ikun ġudizzju x'aktarx immensament inġust li takkuża jew li tinsinwa li dak l-imħallef partikolari ikun tgħażżen, tnikker jew ġeneralment ma kienx diliġenti f'xogħolu.

Dan għaliex, fil-verità, l-abilità ta dak l-imħallef li jiddisponi mill-kawżi fi żmien raġonevoli ma' tiddependix biss fuq il-kwalitajiet intrinsiċi u personali tiegħu, iżda, fil-parti l-kbira tiddependi fuq l-effikacja o meno tal-ambjent li jaħdem fih.

Fost il-fatturi li jikkondizzjonaw dan l- ambjent, insibu n-numru kbir ta' kawżi "qodma" (backlog) li "jitgħabba" bih appena jilhaq imħallef, in-numru sinjifikanti ta' kawzi ġodda li jiġu assenjati lilu regolarment, u dawk li jista' "jiret" meta jirtira xi ġudikant, il-kwalità u l- kumplessità tal-istess kawzi, jekk l-imħallef jingħatax persuni debitament kwalifikati biex jassistuh, jekk jingħatax r-riżorsi neċessarji biex jagħmel ir- riċerka tiegħu, biex iżomm ruħu aġġornat fl-istudji tiegħu, u biex isib il-ħin tas-sentenzi. neċessarju

għad-deliberazzjoni

Id-dritt fundamentali tal-individwu li jkollu l-kawża tiegħu mismugħa u finalizzata egħluq iż-żmien raġonevoli, jimponi tassattivament fuq l-istat, li jrid josserva s-Saltna tad-Dritt, l-obbligu li jkollu fis-seħħ sistema effiċjenti t'amministrazzjoni tal-ġustizzja.

Il-ġudikatura tifforma t-tielet kolonna li fuqha hu mibni l-istat.

Fis-sistema tagħna, huma ż-żewg kolonni l-oħra tal-istat, ċioe' l-eżekuttiv u l-leġislattiv, li għandhom obbligu li jipprovdu r-riżorsi, l-istrutturi u l-għodod l-oħra kollha neċessarji biex il-Qrati jkunu f'pożizzjoni li jwettqu l- ġustizzja fi żmien raġonevoli".

Ukoll fil-każ ta' Guincho vs Portugal saħqet li stat għandu l-obbligu li jforni biżżejjed riżorsi għad-disposizzjoni tas-sistema ġudizzjarju sabiex ma jkunx hemm dewmien irraġonevoli fil-proċeduri (10 ta' Lulju 1984)."

Fil-każ Anton Vella Szijj vs Avukat Ġenerali suċċitat il-Qorti kompliet tgħid hekk –

"Illi dwar dewmien fis-smigħ ta' kawżi minħabba l-għadd kbir ta' kawżi li jkunu qegħdin jistennew is-smigħ, il-Qorti Ewropeja kellha dan xi tgħid: "A temporary backlog of court business does not entail a Contracting State's international liability, if it takes appropriate remedial action with the [Union Alimentaria Sanders vs Spain (7/7/1989)].

 Dwar il-komportament tal-prosekuzzjoni fil-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Maġistrati huwa minnu li fattwalment għaddew b'kollox tlett snin minn mindu l-prosekuzzjoni bdiet tressaq il-provi tagħha fil-21 ta' Novembru 200733 sakemm għalqithom fid-9 ta' Diċembru 201034.

Irriżultaw fl-ewwel lok xi nuqqasjiet da parti tagħha u ċioe' żewġ seduti li fihom il-prosekuzzjoni ma dehritx mingħajr raġuni valida35 u seduta oħra fejn ma seta' jsir xejn għax il-prosekutur kien imsiefer36.

Madanakollu dan it-trapass ta' snin huwa wkoll dovut għal fatturi oħra li l-prosekuzzjoni ma kellhiex kontroll fuqhom senjatament li f'dak il- perjodu kien hemm sitt differimenti li saru b'ordni tal-Qorti, xi drabi fejn ma deherx l-imputat u għalhekk ma seta' jsir xejn u okkażjonijiiet fejn xhieda debitament imħarrka ma dehrux u kellhom jerġgħu jitħarrku f'seduti sussegwenti.

Għalhekk mhuwhiex korrett ir-rikorrent meta jatribwixxi dan it-trapass ta' żmien unikament għal nuqqasijiet minn naħa tal-prosekuzzjoni.

Nonostante dan li appena ngħad pero' l-Qorti tosserva li nuqqas ieħor tal-prosekuzzjoni huwa li filwaqt li hija ppreżentat in-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha fit-28 ta' Jannar 201337 u kellha l-obbligu li tinnotifika l-kontro-parti mill-aktar fis, kien biss erba' xhur wara li hija għaddiet kopja ta' dawn is-sottomissjonijiet lill-kontro-

32 Hamid Schembri, BRINCAT MUMMERYSciberras Herrera & Illatar k/a Cachia, op. cit., paġ.

227 33 Fol 19 34 Fol 106 35 Seduta 26 ta' Ġunju 2008 a fol 63 u Seduta tas-26 ta' Novembru 2009 a fol 97 36 Seduta tal-25 ta' Mejju 2010 a fol 105 37 Fol 161

parti u ċioe' waqt is-seduta tal-31 ta' Mejju 201338 b'dana li fil-frattemp inħliet seduta oħra għalxejn39.

 Dwar il-komportament tar-rikorrent odjern fil-proċeduri kriminali il- Qorti tinnota wkoll xi nuqqasijiet da parti tiegħu.

Huwa naqas li jidher (u dan mingħajr raġuni valida) f'żewġ seduti40.

Deher ukoll tard għal żewġ seduti oħra41 u għalhekk ma setax jiġi reġistrat progress fihom.

Inoltre għalkemm huwa beda l-provi tiegħu fil-15 t'April 201142 u għalaqhom sa erba' seduti wara fid-19 ta' Novembru 201243, tnejn minn dawn is-seduti inħlew meta d-difiża talbet differiment seduta stante għax id-difensur kellha kawżi oħra fl-istess ħin.

Dan meta d-data u l-ħin tal- proċeduri kriminali in eżami kienu avżati bihom minn ferm qabel44.

Jiġi nnutat ukoll li filwaqt li s-seduta tad-19 ta' Novembru 201245 kienet intiża għall-għeluq tal-provi difiża u għat-trattazzjoni finali, f'dik is- seduta d-difiża ma ressqet ebda provi u użatha biss biex tiddikjara l- għeluq tagħhom u biex titlob li t-trattazzjoni ssir b'Nota.

Inoltre, wara li man-notifika tan-Nota ta' Sottomissjonijiet tal-prosekuzzjoni d-difiża ngħatat xahrejn żmien sal-aħħar ta' Lulju 2013 biex tippreżenta n-nota risponsiva tagħha46 (b'dana li d-differiment għat-trattazzjoni finali orali kellha allura tiġi differita għal wara s-sajf), hija xorta baqgħet ma preżentatx in-Nota tagħha.

Fir-rigward tal-komportament tal-prosekuzzjoni u d-difiża, l-eċċezzjonijiet numru ħamsa u sitta tal-intimat sejrin jintlaqgħu biss safejn kompatibbli ma' dak li appena ngħad.

Magħmula dawn l-osservazzjonijiet kollha pero' l-Qorti xorta tasal għall- konklużjoni li salv għan-nuqqasijiet imsemmija da parti tad-difiża, il-fatturi l- ohra fuq imsemmija li taw lok għal dewmien żejjed fil-proċeduri kriminali quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' ġudikatura kriminali, kienu lil hinn mill-kontroll tar-rikorrent odjern.

Dan jagħti lok għall- ġustifikazzjoni tal-lanjanza tar-rikorrent li huwa sofra ksur tad-dritt tiegħu għal

38 Fol 184 39 Seduta tal-20 ta' Marzu 2013 a fol 183 40 Seduta tat-13 ta' Ġunju 2007 a fol 10 u seduta tas-26 ta' Ġunju 2008 a fol 63 41 Seduta tal-1 t'April 2009 a fol 85 u seduta tal-10 ta' Ġunju 2009 a fol 88 42 Fol 128 43 Fol 159 44 Seduta tat-28 t'Ottubru 2011 a fol 151 u Seduta tas-7 ta' Diċembru 2011 a fol 152 45 Fol 159 46 Fol 184

smiegħ xieraq għeluq zmien raġjonevoli.

Inevitabilment, is-snin twal li huwa kien kostrett jibqa' fi stat ta' nċertezza b'rabta mal-proċeduri meħuda kontrih in vista tal-inċident stradali tal-2005, liema nċertezza kienet maġġorment kawżata mid-dewmien fil-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Maġistrati għar- raġunijiet mogħtija, ħolqulu preġudizzju sproporzjonat li ma jistax jiġi njorat.

Għalhekk fil-fehma tal-Qorti r-rikorrent jistħoqqlu jinghata rimedju xieraq konsistenti f'kumpens għal danni morali.

Kif qalet il-Qorti Kostituzzjonali, fis-sentenza Gasan Enterprises Limited vs Awtorità ta' Malta Dwar l-Ambjent u l-Ippjanar47 - "Meta jiġi riskontrat dewmien skond l-Artikolu 6, ir-rimedju għandu jkun, bħala regola, kumpens konsistenti f'danni morali li jkunu jirrispekkjaw id- dewmien inġustifikat, u dan indipendentement min-natura tal-kawża .… u bla preġudizzju għad-danni materjali ossia reali li dak id-dewmien seta' effettivament ikkawża."

Għalkemm kull każ għandu l-fattispeċje tieghu u allura l-kumpens akkordat fil- kaz tal-lum għandu jirrifletti ċ-ċirkustanzi partikolari tiegħu, il-Qorti tinnota li fost is-sentenzi li ngħataw dawn l-aħħar snin fir-rigward ta' dewmien meqjus mhux raġjonevoli hemm:

 George Ragonesi vs Avukat Ġenerali et deċiż minn din il-Qorti stess fit- 8 ta' Novembru 201748 fejn ġie likwidat kumpens morali ta' €2000 għal proċeduri li damu għaddejjin 15 il-sena;

 Dr Tancred Fava Pace vs Avukat Ġenerali deċiż fit-2 ta' Lulju 201349 fejn il-Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €2,500 fir-rigward ta' proċeduri li damu madwar 24 sena;

 Joseph Manuel Muxi Attard u Joseph Farrugia Briffa vs Avukat Generali deċiż fil- 15 ta' Mejju 201550 fejn il-Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €2,500 kull wieħed fir-rigward ta' proceduri li kienu ghadhom

47 App Nru 29/01 deciz 3 ta' Frar 2009 48 Rik Kost 108/16 49 Rik 10/08 50 Rik 88/13

pendenti wara 10 snin u f'dan il-perjodu ftit li xejn kien sar minn naha tal-prosekuzzjoni fit-tmexxija tal-kaz;

 Joseph Bellotti et vs Avukat Ġenerali deċiż fit-28 ta' Frar 201451 fejn il- Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €3,000 għal kawża li damet għaddejja erbgħin sena wara li ħadet in konsiderazzjoni l-fatt li r- rikorrenti kienu passivi għal snin sħaħ dwar dan id-dilungar tal- proċeduri mingħajr ma hadu azzjoni biex jissalvagwardjaw id-drittijiet taghhom.

Il-Qorti qalet hekk -

il-passivita'

tar-rikorrent Massimo Roelse għall-andament

"Din il-Qorti tirrileva li għalkemm il-kawżi damu għexieren ta' żmien, circa erbgħin (40) sena, ir-rikorrenti ppreżentaw il-proceduri odjerni f'Marzu 2010.

Dan id-dewmien da parti tagħhom biex jirreklamaw ir-rimedji kostituzzjonali, apparti milli jkompli juri l-passivita` da parti tar-rikorrenti, jimmilita kontra tagħhom fil-komputazzjoni tal-kumpens; il-Konvenzjoni ma tiffavorixxix lil min jorqod fuq id-drittijiet tiegħu.

F'dan il-każ, ir-rikorrenti ħadu nagħsa twila ħafna fejn jidħlu d-drittijiet konvenzjonali tagħhom għax ħallew aktar minn erbgħin (40) sena sabiex fl-aħħar jieħdu passi konkreti sabiex iressqu l-ilment kostituzzjonali tagħhom."

Fid-dawl ta' din l-aħħar osservazzjoni appena ċitata l-Qorti ma tistax ma tinnutax tal- proċeduri kriminali in eżami tant li fis-snin kollha li dawk il-proċeduri damu għaddejjin huwa lanqas darba ma lmenta minn xi dewmien jew issolleċita lill- Qorti biex jitħaffef il-każ.

Dan lanqas fil-perjodu meta l-kawża kienet qegħda tiġi ripetutament differita għas-sentenza.

Kien biss wara li ntemmu l-proċeduri in kwistjoni li huwa ddeċieda li jieħu azzjoni biex jilmenta mid-dewmien.

Min verament ikun interessat li l-proċeduri kontrih ma jitwalux iżżejjed jaġixxi tempestivament u b'mod kontinwu waqt li għaddejja l-kawża proprja u mhux jiċċaqlaq biss fi stadju meta l-uniku rimedju disponibbli jista' jissarraf biss f'kumpens pekunarju.

Il-Qorti tqis li din l-inerzja tar-rikorrent fis-salvagwardja tad-drittijiet tiegħu għandha tiġi riflessa fil-quantum li ser jiġi akkordat.

Għal fini ta' kumpens ser jittieħed ukoll in kunsiderazzjoni l-fatt li r-rikorrent ibbenefika wkoll mid-dewmien fil-proċeduri kriminali u dan meta l-Qorti tal- Appell Kriminali fis-sentenza tagħha tat-28 ta' Frar 2018 applikat l-effett ta' l- istess dewmien a favur tiegħu billi varjat il-piena nflitta minn waħda ta' priġunerija effettiva għal waħda sospiża.

Il-Qorti qalet hekk –

".....din il-Qorti lanqas ma tista' tinjora t-trapass taż-żmien minn meta seħħ dan l-inċident f'Settembru tal-2005, kawża li damet għaddejja 'l fuq minn għaxar snin, b'dan illi llum l-appellanti mmatura aktar fl-imġieba tiegħu tant illi għaraf l-iżball tiegħu.

Kwindi din il-Qorti hija tal-fehma illi għalkemm il- quantum tal-piena m'għandux jiġi mittiefes, madankollu l-priġunerija għandha tiġi sospiża fit-termini tal-artikolu 28A tal-Kodiċi Kriminali52."

F'dan is-sens għalhekk u safejn kompatibbli ma' dak li appena ntqal, id-disa' eccezzjoni tal-intimat hija ġustifikata.

Meħudin iċ-ċirkustanzi kollha tal-każ in eżami l-Qorti sejra takkorda lir- rikorrent is-somma ta' elf u ħames mitt Ewro (€1,500) bħala just satisfaction għall-ilment kostituzzjonali tiegħu.

Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi – 1.

Tilqa' s-seba' eċċezzjoni, tilqa' biss safejn kompatibbli ma' dak deċiż l- eċċezzjoni numru ħamsa, sitta u disgħa filwaqt li tiċħad il-bqija tal- eċċezzjonijiet tal-intimat Avukat Ġenerali; 2.

Tilqa' l-ewwel talba tar-rikorrent u tiddikjara illi t-trapass taż-żmien u d-dewmien irraġonevoli li ttieħed sabiex ġew konklużi l-proċeduri kriminali surreferiti lleda d-dritt fundamentali u kostituzzjonali tiegħu hekk kif sanċit fl-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal- Bniedem u l-Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta;

Tilqa' t-tieni talba u takkorda lir-rikorrent kumpens morali ta' elf u (€1,500) bħala rimedju effettiv għall-ilment ħames mitt Ewro kostituzzjonali tiegħu, liema kumpens għandu jitħallas mill-Avukat Ġenerali.

L-ispejjeż tal-kawża jkunu a karigu tal-Avukat Ġenerali.

52 Paġna 17 tas-sentenza

Imħallef

Deputat Reġistratur


QORTI ĊIVILI

(SEZZJONI FAMILJA)

Seduta ta' nhar il-Gimgha 14 ta' Dicembru, 2018

ta'

Novembru, 2018, il-kunjom

ghandu jinqara B.

Rat ir-rikors ta' IB , datat 3 ta' Awwissu, 2018 a fol 1 et seqq. li jaqra hekk:

Illi r-rikorrenti zzewweg lill-intimata CB nhar l-4 ta' Gunju tas-sena elf

disgha mija u erbgha u disghin (1994) liema zwieg gie registrat fir-

Registru Pubbliku ta' Malta u dan kif jirrizulta mic-Certifikat taz-Zwieg

hawn anness u mmarkat bhala Dok 'A';

Illi l-partijiet sseparaw legalment minn ma' xulxin fil-15 ta' Dicembru tal-

elfejn u tlieta (2003) permezz ta' kuntratt bonarju ta' firda personali in atti

qieghda tigi hawn unita u mmarkata bhala Dok 'B';

Illi illum 'il gurnata ddekorrew hmistax-il sena mid-data tal-istess firda

personali tal-partijiet u effettivament ma tezisti ebda possibilta' ta'

rikonciljazzjoni bejn ir-rikorrenti u l-intimat.

Illi in oltre u minghajr pregudizzju ghas-suespost il-partijiet kienu

irrinunzjaw reciprokament ghall-manteniment minn ghand xulxin; kwindi

ma tezisti ebda lanjanza f'dan is-sens bejn l-istess partijiet;

Illi mill-imsemmi zwieg il-partijiet kellhom tifel wiehed bl-isem MB li llum

'il gurnata l-istess tifel huwa ta eta' maggorenni u jahdem full time,

kwindi lanqas f'dan ir-rigward ma' tezisti ebda lanjanza bejn il-partijiet

Illi in vista ta' dan premess jikkonkorru l-kriterji kollha rikjesti mil-Ligi

ghall-halla taz-zwieg u ghall-otteniment ta' divorzju bejn l-istess partijiet.

Ghaldaqstant u in vista ta' dak espost fil-premess, ir-rikorrenti umilment

jitlob, bir-rispett, lil din il-Wisq Onorabbli Qorti sabiex:

a) Tiddikjara liz-zwieg taghhom hu mahlul u li l-partijiet huma divorzjati

ghal finijiet u l-effetti kollha tal-Ligi; u

b) Konsegwentement tordna lir-Registratur tal-Qorti sabiex fiz-zmien imholli

ghal daqshekk minn din l-Onorabbli Qorti, javza lid-Direttur tar-Registru

Pubbliku bid-divorzju tal-partijiet u biex jirregistrah skont il-Ligi fir-

Registru Pubbliku.

Rat li l-atti tar-rikors promotur, d-digriet u tal-avviz tas-smiegh gew debitament notifikati

skond il-ligi;

mal-procedura istanti.

Rat in-nota ta' CB a fol 16, fejn permezz taghha uriet li ma topponiex ghat-talbiet tar-

rikorrent kif kontenuti fir-rikors tieghu u li m'ghandhiex issofri l-ebda spejjez in konnessjoni

Rat ir-rikors ta' CB datat 13 ta' Novembru 2018, a fol 25, li permezz tieghu talbet li tirriverti

Rat id–dokumenti ezebiti u l-atti kollha tal-kawza;

Rat l-Artikoli 66A, 66B u 66C tal-Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta;

CB xehdet a fol 19 et seqq illi l-partijiet izzewgu fl-4 ta' Gunju 1994 u sseparaw permezz ta'

kuntratt ta' separazzjoni datat 15 ta' Dicembru 2003.

Xehdet illi l-partijiet ilhom jghixu

separatament ghal circa hmistax – il sena, u m'hemm l-ebda prospett ta' rikonciljazzjoni.

Xehdet illi m'hemmx pendenzi ta' manteniment bejn il-partijiet.

IB xehed a fol 21 et seqq u kkonferma x-xhieda ta' CB.

Il-Qorti rat id-dispozizzjonijiet relevanti tal-Kodici Civili ghal kaz in ezami senjatament:

(1) Kull wieħed u waħda mill-miżżewġin ikollu l-jedd illi jitlob id-

divorzju jew il-ħall taż-żwieġ skont kif inhu maħsub f'dan is-Sub-

Ma jkunx meħtieg illi qabel ma jiġi mitlub id-divorzju, il-

miżżewġin ikunu infirdu minn xulxin b'kuntratt jew b'sentenza.

Ikkonsidrat:

Ikkonsidrat:

66B. * Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet li ġejjin ta' dan l-artikolu, id-

divorzju ma jistax jingħata ħlief b'talba ta' żewġ persuni miżżewġa

flimkien jew ta' waħda minnhom kontra l-oħra, u sakemm il-qorti

(a) fid-data li jibdew il-proċeduri ta' divorzju, il-miżżewġin ikunu

għexu mhux flimkien għal perjodu

ta',

jew perjodi

jammontaw għal, mill-inqas erba' snin matul il-ħames snin

minnufih preċedenti, jew ikunu għaddew mill-inqas erba' snin

mid-data tas-separazzjoni legali; u

(b) ma hemm l-ebda prospett raġonevoli għal rikonċiljazzjoni bejn

il-miżżewġin; u

(ċ) il-miżżewġin u kull wild tagħhom qed jirċievu manteniment

adegwat, fejn hu dovut, skont iċċirkostanzi partikolari tagħhom,

kif hemm maħsub fl-artikolu 57:

Iżda l-miżżewġin jistgħu f'kull żmien jirrinunzjaw għad-dritt tagħhom

ta' manteniment: [...]

Il-Qorti rat jirrizulta illi l-partijiet isseparaw legalment permezz ta' kuntratt datat 15 ta'

ilhom jghixu separatament ghal circa hmistax – il sena.

Jirrizulta ukoll m'hemmx pendenzi rigward hlas ta' manteniment bejn il-partijiet.

Il-Qorti rat illi gie pruvat inoltre li ma hemm l-ebda prospett ragonevoli ta' rikonciljazzjoni

bejn il-partijiet.

Ghalhekk jirrizulta illi r-rikorrent irnexxilu jissodisfa ir-rekwiziti kollha mehtiega mil-ligi

Ghal dawn il-motivi, il-Qorti taqta' u tiddeciedi billi tilqa' t-talbiet, tippronunzja il-hall

taz-zwieg bejn il-partijiet u tordna lir-Registratur tal-Qrati sabiex, fi zmien xahar mill-

llum, javza lid-Direttur tar-Registru Pubbliku bid-divorzju tal-partijiet biex dan jigi

registrat fir-Registru Pubbliku;

Tawtorizza lil CB tirriverti ghal kunjom xbubitha, cioe' G u tordna notifika lid-

Direttur tar-Registru Pubbliku ghall-azzjoni mehtiega.

Il-Qorti tordna illi l-ispejjez jibqghu bla taxxa bejn il-partijiet.

Jurisprudence from the Courts of Malta, full transcripts of legal judgments


QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF JOSEPH AZZOPARDI ONOR.

IMĦALLEF TONIO MALLIA Seduta ta' nhar il-Ġimgħa, 14 ta' Diċembru, 2018

Kawża Numru 8 Appell Numru 620/07 SM

Dan huwa appell imressaq mill-intimati miżżewġin Stilon minn sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fl-20 ta' Novembru, 2013, li biha u għar-raġunijiet hemm imsemmija, laqgħet it-talbiet tal-atturi u sabet li l-istess intimati appellanti kienu invadew il-proprjetà tal-atturi appellati kif imfisser fir-rapport tas-'surveyor' Randolph Elhendawy; ordnatilhom biex, fi żmien ħames (5) xhur mid-data tas-sentenza, jagħmlu x-xogħlijiet meħtieġa biex jerġgħu jroddu lura lill-atturi l-proprjetà li kienet itteħditilhom; awtoriżżat lill-atturi appellati biex, fil-każ li l-intimati appellanti jonqsu li jwettqu x-xogħlijiet tas-'surveyor' meħtieġa stabbiliti l- imsemmija xogħlijiet bi spejjeż għall-intimati appellanti, u dan taħt is-

jagħmlu huma

fir-rapport

sorveljanza ta' perit li jitqabbad wara li ssir talba għal dan il-għan; ikkundannat lill-intimati appellanti miżżewġin Abela jħallsu lill-atturi appellati disa' mija u disgħa u tmenin euro u tnejn u ħamsin ċenteżmi (€ 989.52) rappreżentanti d-drittijiet dovuti lis-'surveyor' u li diġà kienu tħallsu mill-atturi; u ikkundannat lill-intimati Abela jħallsu wkoll is-somma ta' ħdax-il elf sitt mija u ħamsin euro (€ 11,650) lill-atturi bħala penali għall-finijiet tal-kitba li saret bejn il-partijiet fit-18 ta' Diċembru, 2001, flimkien mal-ispejjeż tal-kawża u l- imgħaxijiet skond il-liġi u sal-jum tal-ħlas effettiv;

Dik il-Qorti waslet għall-fehma tagħha wara li għamlet il-

2. kunsiderazzjonijiet li ġejjin:

Rat ir-rikors ġuramentat promotur datat l-4 ta' Ġunju, 2007 li permezz tiegħu sintetikament esponew is-segwenti: "1.1 Illi skont skrittura datata t-18 ta' Diċembru, 2001, il-partijiet ippremettew li kienu akkwistaw mingħand il-Kurja l-plots relattivi li fuqhom bnew il-vilel rispettivi tagħhom, (ara fol 4); "1.2 Illi mit-Tramuntana ta' Villa Catania proprjetà tar-rikorrenti, u minn Nofsinhar ta' Villa Miżieb, proprjetà tal-intimati, hemm ħajt diviżorju bejn il-ġnien u l-bitħa tal-istess vilel; "1.3 Illi l-kontendenti it-tnejn jippretendu li l-ħajt inbena b'mod li jokkupa parti mill-art tal-parti l-oħra; "1.4 Illi l-ħajt in kwistjoni inbena mill-intimat Thomas Stilon; "1.5 Illi permezz tal-iskrittura tat-18 ta' Diċembru, 2001, fuq riferita il- partijiet ftiehmu li jitransiġu din il-vertenza billi jqabbdu "surveyor" – Randolph Elhendawy – biex: "1.5.1.

Jagħmel "survey"; "1.5.2.

Jeżamina l-pjanti tal-plots kif ħarġu mill-Kurja; "1.5.3.

Ikejjel l-art okkupata mill-istess vilel; "1.5.4.

Jistabbilixxi jekk xi parti daħlitx fuq l-art tal-oħra u b'kemm; "1.5.6.

Jistabbilixxi fejn kellu jitla' l-ħajt diviżorju in diżamina; "1.6.

Illi l-partijiet intrabtu: "1.6.1.

Li joqogħdu għad-deċiżjoni tal-imsemmi "surveyor"; "1.6.2.

Li l-parti li tinsab li invadiet l-art tal-oħra kellha teżegwixxi x- xogħlijiet kollha neċessarji biex a spejjeż tagħha, tirrintegra l-art lil min jiġi hekk dikjarat li għandu l-jedd għaliha;

ir-rikorrenti kitbu

Illi l-parti li tiġi hekk dikjarata li nvadiet lill-oħra obbligat ruħha li teżegwixxi x-xogħlijiet neċessarji fi żmien erba' (4) xhur minn meta is- "surveyor" ilesti r-rapport tiegħu; "1.6.4.

Illi fin-nuqqas ikun hemm penali ta' ħamest elef Lira Maltin, (LM5,000.00), li titħallas lill-parti l-oħra in linea ta' danni; "1.6.5.

Illi l-ispejjeż għas-"survey" kellhom jiġu sopportati mill-parti sokkombenti; "1.7.

Illi r-relazzjoni tas-"surveyor" tlestiet fl-20 ta' Ġunju, 2006, li kkonkluda li l-plot 25 tal-intimati Abela, qed tokkupa parti żgħira triangolari mill-plot 23 tar-rikorrenti, (ara fol 23); "1.8. lill-intimati biex jeżegwixxu x-xogħlijiet de quo entro erba' (4) xhur mit-tlestija tar- relazzjoni in diżamina, iħallsu lis-"surveyor" l-ammont lilu dovut, u fakkruhom li jekk ma jeżegwux dawn id-doveri tagħhom kienu jinkorru fil-penali fuq riferita, (ara paragrafu numru wieħed punt sitta punt erbgħa, (1.6.4), aktar qabel); "1.9.

Illi nonostante dan l-intimati baqgħu inadempjenti u (r-rikorrenti) kellhom jirrikorru għal din il-proċedura biex jagħtu l-opportunità lill- intimati jgħidu ghaliex din il-qorti m'għandhiex: "1.9.1.

Tiddikjara li l-intimati nvadew il-proprjetà tar-rikorrenti skont kif deskritt fir-rapport tas-"surveyor" fuq riferit; "1.9.2.

Tikkundanna lill-intimati biex fi żmien qasir u perentorju jeżegwixxu x-xogħlijiet neċessarji biex jirrijintegraw lir-rikorrenti fil- proprjetà tagħhom skont l-istess rapport u fin-nuqqas tawtoriżża lir- rikorrenti jeżegwixxu x-xogħlijiet de quo a spejjeż tal-intimati u dan, taħt is-sorveljanza ta' perit imqabbad mill-qorti għal dan l-iskop; "1.9.3.

Tikkundanna lill-intimati jħallsu lir-rikorrenti s-somma ta' erba' mija u erbgħa u għoxrin Lira Maltin u tmenin ċenteżmu, (LM424.80),

spejjeż tas-"surveyor" kif fuq indikat;

Tikkundanna lill-intimati jħallsu s-somma ta' ħamest elef Lira

Maltin, (LM5,000.00), danni kif fuq indikat;

Bl-ispejjeż u bl-imgħaxijiet legali kontra l-intimati;

Rat ir-risposta ġuramentata tal-intimati datata t-3 ta' Lulju, 2007, li

permezz tagħha sintetikament wieġbu bil-mod segwenti:

Illi preliminarjament it-talbiet tar-rikorrenti huma preskritti ai

termini tal-artikoli 2153 u 2156 (f) tal-Kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta;

Illi bla preġudizzju għas-suespost,

"2.2. għandhom jiġu respinti bl-ispejjeż stante li infondati; "2.3.

Illi mhux minnu li l-intimati invadew il-proprjetà tar-rikorrenti; "2.4.

Illi l-ħajt meritu tal-kawża kien ġie imqiegħed fejn preżentement jinsab fuq struzzjonijiet tar-rikorrenti stess; "2.5.

Illi ma saret l-ebda talba speċifika biex l-intimati jiġu dikjarati responsabbli għall-hlas tal-ammont dovut lis-"surveyor" għar-relazzjoni tiegħu u r-rikorrenti għalhekk m'għandhomx locus standi jintavolaw din it-talba, li se mai kellha ssir mis-"surveyor" personalment; "2.6.

Illi t-talba għall-ħlas tal-penali għandha wkoll tiġi respinta stante li r-rikorrenti naqsu jitolbu li l-qorti tiddikjara li l-penali de quo hi dovuta mill-intimati; "2.7.

Salv eċċezzjonijiet ulterjuri; "3.

Rat il-verbal datat il-25 t'Ottubru, 2007, li permezz tiegħu jirriżulta li l-proċedura tħalliet għall-provi dwar l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni, (ara paragrafu numru tnejn punt wieħed, (2.1), aktar qabel); "4.

Rat is-sentenza ta' din il-qorti diversament preseduta datata s-27 ta' Jannar, 2009, li permezz tagħha, għar-raġunijiet hemm indikati ċaħdet l-ewwel eċċezzjoni tal-intimati, bl-ispejjeż; "5.

Rat il-verbal tal-abbli rappreżentanti legali tal-partijiet datat il-21 ta' Ġunju, 2012, li permezz tiegħu wara li infurmaw lill-qorti li kienu waslu fi ftehim iżda li riedu li dan jiġi attwat taħt is-sorveljanza ta' perit nominat mill-qorti, innominat b'digriet appożitu tal-istess data hawn indikata lill- perit tekniku hemm indikat għal dan il-għan, (ara fol 116); "6.

Illi nonostante dak espost fil-paragrafu preċedenti il-kontendenti talbu li jitrattaw il-kawża kemm b'mod skritt kif ukoll oralment u bid- digriet tagħha tat-23 ta' Jannar, 2013, laqgħet it-talba tal-partijiet u awtoriżżathom jipproċedu bil-modalità hemm indikata, (ara fol 123); "7.

Rat in-noti sottomessi mill-partijiet, rispettivament datati l-15 ta' Marzu, 2013 (ara fol 124) u t-3 ta' Lulju, 2013, (ara fol 130);

Eżaminat id-dokumenti kollha esebiti;

Eżaminat ix-xhieda mismugħa minn din il-qorti diversament

preseduta, l-affidavitijiet prodotti u x-xhieda mressqa quddiemha kif

"Ikkunsidrat:

Illi skont

is-"surveyor" konġuntivament

Illi din is-sentenza hi issa limitata għall-mertu veru u proprju tal- vertenza bejn il-kontendenti li tista' sintetikament tiġi esposta bil-mod segwenti: "10.1.

Illi l-vertenza tirrigwarda ħajt diviżorju li nbena bejn il-plots li l- kontendenti xtraw mingħand il-Kurja; imqabbad mill- "10.2. kontendenti wara ftehim appożitu fir-rigward datat it-18 ta' Diċembru, 2001, (ara fol 4), dan, wara li effettwa l-analiżi professjonali tiegħu fir- rigward, ikkonkluda illi parti mill-ħajt diviżorju inkriminanti, senjatament dak tal-intimati Stilon, kien qed jokkupa parti żgħira, minnu ndikata bi preċiżjoni fil-pjanti tiegħu annessi mal-imsemmija relazzjoni, tal-plot tar- rikorrenti Ħal Gharghur; "10.3.

Illi l-area involuta tikkonsisti fi triangolu ta' kważi wieħed u għoxrin (21) ċentimetru fuq tul ta' tnax punt erbgħa tnejn tmienja, (12.428), metri fejn il-kejl superfiċjali tat-triangolu in diżamina hu ta' metru (1) punt ħmistax (15) kwadri, (ara fol 9, 23 u 24); "Ikkunsidrat: "11.0.

Illi qabel ma skatenaw lis-"surveyor" fuq riferit il-kontendenti ikkonkludew ftehim privat datat it-18 t'Ottubru, 2001, fejn sintetikament qablu fuq is-segwenti proċeduri: (ara fol 4); "11.1.

Illi s-"surveyor" li kellu jespleta l-inkarigu mogħti lilu kellu jkun Randolph Elhendawy; "11.2.

Illi l-kontendenti intrabtu li joqogħdu għad-deċiżjoni ta' l-istess "surveyor"; "11.3.

Illi l-parti li tkun hekk dikjarata li invadiet lill-oħra, obbligat ruħha li tagħmel ix-xogħlijiet korrettorji a spejjeż tagħha; "11.4.

Illi x-xogħlijiet korrettorji kellhom isiru fi żmien erba' (4) xhur

mill-konklużjoni tar-relazzjoni tas-"surveyor";

il-

kolpevoli kellu penali ta' ħamest elef Lira Maltin, (LM5,000.00), li kellha

titħallas lill-parti l-oħra;

Illi finalment, il-parti sokkombenti kellha anke tħallas lis-

"surveyor", tas-servizzi minnu lilhom reżi;

"Ikkunsidrat:

Illi għalhekk għandu jkun paċifiku li r-relazzjoni tas-"surveyor"

Elhendawy kienet waħda ċara u manifesta

responsabbilità għall-invażjoni fuq il-proprjetà tar-rikorrenti riskontrata,

tal-paragrafu preċedenti

fin-nuqqas

jirriżulta

żgħira kemm hi żgħira, hi r-responsabbilità tal-intimati Abela li għalhekk kienu obbligati jimxu skont il-ftehim tat-18 t'Ottubru, 2001, debitament u liberament pattwit; li "13. effettivament ħallsu lis-"surveyor" għall-inkarigu li espleta, (ara fol 111); "Ikkunsidrat: "14.

Illi għalhekk jirriżulta lampanti li l-intimati mhux biss invadew illeġittimament il-proprjetà tar-rikorrenti iżda injoraw ukoll ftehim solenni minnhom liberament pattwit b'disprezz assolut għall-prinċipji tal-buon viċinat – ħaġa tassew spjaċenti u ta' stmerrija; "15.Għaldaqstant, in vista tal-premess, din il-qorti hi sodisfatta li jirriżulta ipprovat skont il-liġi li l-intimati ma ottemporawx ruħhom mal- kondizzjonijiet minnhom pattwiti fl-iskrittura in diżmaina fuq riferita u konsegwentement filwaqt li tirrespinġi r-risposti kollha l-oħra rimanenti tal-intimati, takkolji t-talbiet tar-rikorrenti"; 3.

L-intimati appellaw mill-imsemmija sentenza b'Rikors tal- Appell imressaq minnhom fid-9 ta' Diċembru, 2013, li bih u għar-raġunijiet hemm imsemmijin (fosthom b'sottomissjonijiet dwar is-sentenza preliminari mogħtija mill-ewwel Qorti fis-27 ta' Jannar, 2009, li biha dik il-Qorti ċaħdet l- eċċezzjoni tal-preskrizzjoni tal-azzjoni attriċi), talbu li din il-Qorti tħassar, tannulla u tirrevoka s-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili mogħtija fl-20 ta' Novembru 2013 fl-ismijiet premessi u dan billi tilqa' l-eċċezzjonijiet tagħhom;

B'Risposta mressqa minnhom fit-30 ta' Diċembru, 2013, l- atturi appellati laqgħu billi qalu li l-appell imressaq mill-intimati kien wieħed fieragħ u maħsub biss biex itawwal il-kawża u ma jmissux jintlaqa' billi s- sentenza li minnha sar l-appell hija tajba u jistħoqqilha tkun konfermata, bl- ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-appellanti;

Semgħet it-trattazzjoni tal-avukati tal-partijiet;

Rat l-atti kollha tal-kawża;

kawża għal-lum għas-sentenza;

Rat id-degriet tagħha tad-9 ta' Ottubru, 2018, li bih ħalliet il-

Ikkunsidrat:

Illi din hija azzjoni biex jitwettaq ftehim miktub li bih il- partijiet, li għandhom ġid tagħhom imiss wieħed ma' tal-ieħor, qablu li jistabilixxu fejn għandu jkun il-ħajt li jifred dak il-ġid.

Dan il-ġid jinsab fil-qasam magħruf bħala "ta' Riħana" fil-Gudja u kien jagħmel minn territorju ta' art li l- Knisja ta' Malta kienet qassmet f'qatgħat biex tbiegħhom għall-bini ta' vilel.

L- appellant xtara l-qatgħa tiegħu f'Marzu tal-19871, filwaqt li l-attur appellat xtara l-qatgħa tiegħu f'Marzu ta' sentejn wara2.

Il-ġid mixtri mill-attur jiġi fuq ir-rih tal- grigal tal-ġid tal-appellant.

Bejn il-partijiet inqalgħet tilwima minħabba dak il- ħajt, għax kull wieħed minnhom beda jwaħħal fl-ieħor li kien daħal fil-ġid tiegħu.

Mill-atti jirriżulta li l-ħajt kien ittella' mill-intimat appellant billi kien hu l- ewwel, miż-żewġ sidien, li żviluppa l-qatgħa ta' art miksuba minnu3.

Mix- xhieda mismugħa mill-ewwel Qorti ħareġ ukoll, iżda, li fuq talba tal-attur appellat, l-appellant kien ħatt parti mill-ħajt u tellgħu kif ried l-appellat4, biex b'hekk ma jintmissx il-garage tal-appellant li kien imiss mal-istess ħajt5;

Fl-imsemmi ftehim, li sar fit-18 ta' Diċembru, 20016, il- partijiet qablu li, bil-għan li jsibu tarf tal-kwestjoni u jaslu bil-kwiet: (i) iqabbdu lil Randolph Elhendawy bħala 'surveyor' biex ikejjel l-art okkupata mill-vilel rispettivi, wara li jeżamina l-kuntratti li bihom inkisbu, u biex jistabilixxi jekk xi parti daħlitx fuq il-ġid tal-parti l-oħra u, jekk ikun il-każ, b'kemm u biex jgħid fejn kellu jew imissu jittella' l-ħajt diviżorju; (ii) qablu li jintrabtu u joqogħdu għd-deċiżjoni li jasal għaliha s-'surveyor' u li fejn jirriżulta li xi parti minnhom kienet ħadet art tal-parti l-oħra, dik il-parti li nvadiet tintrabat li tagħmel, bi spejjeż tagħha, x-xogħlijiet meħtieġa biex tintradd lura l-art kollha li tkun ittieħdet mingħand il-parti l-oħra; (iii) jekk jirriżulta li xi parti kienet daħlet jew ħadet mill-art tal-parti l-oħra, dik il-parti kellha tagħmel ix-xogħlijiet meħtieġa fi żmien erba' (4) xhur minn dakinhar li s-'surveyor' jagħtihom ir-rapport tiegħu lest, u dan taħt penali prelikwidata ta' ħamest elef Lira Maltin (Lm 5,000) bħala danni lill-parti l-oħra; u (iv) li l-ispejjeż tad-drittijiet tas-'surveyor' jitħallsu minn dik il-parti li jirriżulta li tkun invadiet l-art tal-parti l-oħra.

Is-'surveyor' tahom ir- rapport tiegħu fl-20 ta' Ġunju, 20067;

Qabel ma l-Qorti tgħaddi biex tqis l-aggravji tal-appellanti, jixraq li tgħid li d-deċiżjoni tagħha hija marbuta b'dak li ntalab8.

Kif issemma qabel, it-talba tal-appellanti hija fis-sens li din il-Qorti tħassar, tannulla u tirrevoka s-sentenza mogħtija mill-ewwel Qorti fl-20 ta' Novembru, 2013.

Ma ssemmiet l-ebda sentenza oħra f'dik il-parti tal-att tar-Rikors tal-Appell.

Dan qiegħed jingħad għaliex, f'biċċa sostanzjali mis-sottomissjonijiet imressqa mill- appellanti, jissemmew aggravji dwar is-sentenza preliminari mogħtija fis-27 ta'

1 Ara Dok "CC3" f'paġġ.

16 – 20 tal-proċess 2 Dok "CC1", f'paġġ.

12 – 4 tal-proċess 3 Xhieda tiegħu f'paġ.

89 tal-proċess 4 Ara x-xhieda tal-appellant f'paġġ.

91 – 2 tal-proċess 5 Xhieda tal-appellat f'paġġ.

110 – 1 tal-proċess 6 Dok "RC1", f'paġ.11 tal-proċess 7 Dok "CC2", f'paġġ.

5 sa 25 tal-proċess 8 Artt.

142(2) u 143(1) tal-Kap 12

Jannar, 2009, li biha l-ewwel Qorti kienet qatgħet kontra l-eċċezzjoni tal- preskrizzjoni mqajma mill-istess appellanti;

Minbarra dan, waqt it-trattazzjoni tal-appell quddiem din il- Qorti, l-għaref difensur tal-appellanti lejalment stqarr li ma kienx sar appell mis-sentenza preliminari msemmija u għalhekk din il-Qorti qiegħda tqis dik is- sentenza bħala li għaddiet in ġudikat u mhijiex sejra tqis xi aggravji msemmija fir-Rikors tal-Appell li jistgħu jirreferu għal dik is-sentenza preliminari;

Illi l-aggravji rilevanti mressqa mill-appellanti huma kif ġej: (a) li l-ewwel Qorti ma tat l-ebda każ tal-fatt li kien l-istess attur appellat li ta lill- appellant konċessjoni li ma tintmissx dik il-parti tal-ħajt li magħha jintrabat il- garage li jinsab fil-ġid tal-appellant, billi l-parti kontestata u li dwarha s- 'surveyor' sab li seħħet l-invażjoni hija sewwasew il-parti fejn jinsab dak il- garage; (b) li wkoll kieku wieħed kellu joqgħod għas-sejbiet tas-'surveyor', għandu jirriżulta li t-teħid mill-ġid tal-appellati li joħroġ mis-'survey' huwa tant ċkejken filwaqt li ħareġ ukoll li l-atturi appellati nstab li qegħdin igawdu punt tlieta fil-mija (0.3%) aktar art minn dak li kisbu, filwaqt li l-appellant irriżulta li għandu wieħed punt sitta fil-mija (1.6%) anqas minn dak li kien kiseb skond il- kuntratt tiegħu, u għalhekk l-ewwel Qorti messha qieset jekk kellhiex twaħħal lill-appellant bil-ħlas tal-ammont kollu tal-penali miftiehem fil-kitba li saret bejn il-partijiet jew jekk kienx aktar jixraq li tnaqqasha biex tirrifletti aħjar iċ- ċirkostanzi msemmija; u (ċ) li l-ewwel Qorti ma iddeċidietx it-tielet eċċezzjoni mqajma minnhom fis-sens li l-appellati ma għamlux talba speċifika biex dik il- Qorti ssib li l-appellanti kienu saru responsabbli għall-ħlas tal-ammont indikat;

Illi dwar l-ewwel aggravju din il-Qorti hija tal-fehma li l- azzjoni li l-ewwel Qorti kellha quddiemha kienet waħda ta' eżekuzzjoni tal- ftehim li sar fl-2001.

Iċ-ċirkostanza li jsemmu l-appellanti ġrat snin qabel ma saret dik il-kitba.

Tirreferi għal ċirkostanza li kemm l-appellant u kif ukoll l-attur appellat jistqarru li ġrat: dan kien meta, ftit wara li l-appellat kien wasal biex itemm il-bini tal-art miksuba minnu, intebaħ li l-ħajt li jifred l-art tiegħu minn dik tal-appellant ma kienx jidher li ttella' fejn messu jkun.

L-appellant kien aċċetta li jsir it-twaqqigħ tal-ħajt u li jittella' mill-ġdid, kif fil-fatt jidher li sar: madankollu, l-appellat kien ikkonċedielu li, meta jitwaqqa' l-ħajt, dik il-parti li tmiss mal- garage li jiġi fuq in-naħa ta' wara tal-art tal-appellant ma tintmissx biex ma ssir l-ebda ħsara lill-garage.

Fuq dan ma hemm l-ebda kwestjoni;

Ġara, iżda, li meta l-kwestjoni reġgħet tkebbset xi snin wara, il-partijiet resqu għall-ftehim dwar kif kellha tintemm il-kwestjoni.

Dak il- ftehim ma jsemmi xejn mill-konċessjoni li kienet saret snin qabel u l-appellant ma ħassx il-ħtieġa li dik il-konċessjoni tkun riflessa fil-kitba li saret.

Għalkemm il-Qorti tifhem li ftehim irid jitqies fil-qafas taċ-ċirkostanzi li jkun sar fihom, u tagħder il-qagħda tal-appellanti, dan ma jfissirx li dak kollu li seta' kien seħħ qabel għandu jitqies li huwa implikat fil-ftehim li jkun sar wara.

It-termini ta' dik il-kitba huma mfassla b'mod li l-patti miftehma ma jħallu l-ebda dubju dwar

x'ried isir u għal xiex il-partijiet kienu għażlu li jintrabtu.

Ma saret l-ebda riżerva bħal dik li jsemmu l-appellanti f'dan l-aggravju, u għalhekk wieħed ma jistax ilum lill-ewwel Qorti li ma qisitx dak li ma kienx jagħmel parti mill-ftehim.

Jerġa' jingħad li l-kawża attriċi tinbena kollha kemm hi fuq dik il-kitba u, skond il-liġi, fejn il-kliem użat meħud fis-sens li għandu skond l-użu fiż-żmien tal- kuntratt huwa ċar, ma hemmx lok għal interpretazzjoni9;

Għalhekk, dan l-aggravju ma huwiex tajjeb u mhux sejjer

jintlaqa';

Bit-tieni aggravju l-appellanti jisħqu li l-fatt li l-ewwel Qorti kellha quddiemha riżultat ta' 'survey' li juri li l-invażjoni kienet tassew ċkejkna kien li tikkundannahom għall-ħlas ta' xi penali, kien ekwu u xieraq li tikkonsidra l-ħlas ta' somma iżgħar minn dik miftehma;

jekk għoġobha

tikkunsidra

il-Qorti

Il-Qorti tqis li dan l-aggravju wkoll mhux mistħoqq.

Hija ħaġa li tidher mad-daqqa t'għajn li l-penali li qablu dwarha l-partijiet fuq il-kitba kienet waħda marbuta biss mad-dewmien.

Kienet sanzjoni in linja ta' danni li l-kontraenti stabbilew minn qabel u qablu li titħallas jekk jgħaddu erba' xhur minn dakinhar li s-'surveyor' ikun ressaq ir-rapport tiegħu u l-parti li kellha tagħmel ix-xogħlijiet meħtieġa fil-ħajt tibqa' ma tagħmilhomx;

Fejn ftehim jistabilixxi l-ħlas ta' penali għan-nuqqas ta' twettieq f'waqtu ta' obbligazzjoni li tintrabat biha waħda mill-partijiet wieħed irid iqis is-siwi tal-ftehim ewlieni10, billi l-klawsola penali hija effett sekondarju tal- obbligazzjoni ewlenija.

Il-klawsola penali hija għamla ta' danni pre-likwidati li biha l-kreditur tal-obbligazzjoni jeħles mill-obbligu li jipprova li ġarrab ħsara, għaliex jistrieħ biss fuq il-fatt li d-debitur tal-obbligazzjoni ma jkunx wettaq fil- ħin dak li mal-parti l-oħra jkun intrabat li jagħmel11;

Ma nġabet l-ebda prova li turi li l-ftehim magħmul mill- partijiet f'Diċembru tal-2001 kien kontra l-liġi jew kellu xi ħaġa li tagħmlu ma jiswiex.

Lanqas ma ntwera li l-appellant kien ħa xi proċedura biex jattakka dak il-ftehim.

Għalhekk, safejn il-klawsola tlieta (3) tal-ftehim tistabilixxi l-ħlas ta' dik il-penali, il-klawsola torbot lil min kien parti mill-ftehim u fiċ-ċirkostanzi maħsuba li fihom isseħħ;

Issa fejn il-klawsola penali tkun ġiet miftehma minħabba d- dewmien, l-effetti tagħha għandhom jibdew iseħħu minn dak inhar li tgħaddi d-

1002 tal-Kap 16 10 Art.

1119(1) tal-Lap.

300, paġġ.

490 – 1 , u art.

1120 tal-Kap.

data miftehma għat-twettiq tal-obbligazzjoni, u mhux minn dak inhar li jkun sar il-ftehim li l-klawsola penali tagħmel biss parti minnu12;

Illi l-liġi tagħti s-setgħa lill-Qorti li tnaqqas jew itaffi l-penali f'żewġ każijiet biss: jiġifieri, (a) meta d-debitur ikun esegwixxa parti mill- obbligazzjoni, u l-kreditur ikun aċċetta espressament il-biċċa li ġiet esegwita; jew (b) jekk id-debitur ikun esegwixxa parti mill-obbligazzjoni, u dik il-parti mill- esekuzzjoni tkun, fiċ-ċirkostanzi, biċ-ċar swiet lill-kreditur13.

Iżda f'dan l-aħħar każ, il-penali tkun dovuta jekk tkun ġiet miftehma għad-dewmien fit-twettiq tal- obbligazzjoni;

Illi l-applikazzjoni riġida ta' din id-dispożizzjoni tal-liġi, minkejja l-konsegwenzi iebsa li jistgħu jinstiltu minnha fil-prattika, ġejja mir- rispett li jrid jingħata lill-prinċipju li ftehim validu bejn il-partijiet għandu s-saħħa ta' liġi bejniethom14, u l-ebda qorti m'għandha tindaħal fi ftehim bħal dan jekk ma jkunx milqut b'xi difett li ġġibu ma jiswiex.

Madankollu, llum il-ġurnata huwa aċċettat li l-applikazzjoni tar-regola maħsuba fl-artikolu 1122 tal-Kodiċi Ċivili trid titfisser ukoll fid-dawl ta' prinċipju ieħor ewlieni tad-dritt, jiġifieri dak li jrid li l-kuntratti jiġu esegwiti b'bona fidi u jobbligaw, mhux biss għal dak li jingħad fihom, imma wkoll għall-konsegwenzi li ġġib magħhom l-obbligazzjoni, skond li b'applikazzjoni tal-massima in omnibus quidem, maxime tamen in jure, aequitas spectanda sit, huwa possibbli li l-effett u l-applikazzjoni litterali ta' klawsola penali jiġu "ridimensjonati" jekk jirriżulta li dawn joffendu jew jiksru s- sens prattiku u morali tal-obbligazzjoni billi jkunu jidhru sproporzjonati jew inaċċettabbli "skond in-normi stabiliti tas-soċjetà u l-loġika ġuridika"16;

tagħha, b'ekwità, bl-użu

jew bil-liġi15.

l-għamla

Fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, ħareġ li l-ammont tal- penali stabbilit kien wieħed fiss sa mill-bidunett u ma hemm xejn x'juri li, meta l-partijiet qablu dwar is-somma, ħadd minnhom ma kien imġiegħel jaċċetta dak li ma riedx.

Minbarra dan, kif ingħad, dik il-penali kienet maħsuba f'każ li xi parti tonqos li tagħmel f'waqtu dak li kienet intrabtet li tagħmel.

Kienet klawsola "newtrali" għaliex kienet tista' tolqot liż-żewġ partijiet billi kien għad irid ikun determinat min minnhom, jekk kien il-każ, kien daħal fuq il-ġid tal- ieħor.

Fuq kollox, l-imsemmija penali ma kienet marbuta bl-ebda mod mal- element tal-kejl tal-art li kienet ittieħdet;

Mill-provi mressqa, ħareġ li l-appellanti naqsu li jagħmlu x- xogħlijiet li huma stess intrabtu li jagħmlu u li dan in-nuqqas għadu jippersisti

12 P.A. GCD 16.10.1998 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Thika et vs George Calaio’ et (mhix pubblikata) 13 Art.

1122(1) tal-Kap.

992(1) tal-Kap.

993 tal-Kap.

Ċiv.

15.12.2004 fil-kawża fl-ismijiet Michael ‘Amoroso vs Richard Camilleri Bellizzi pro et noe; App.

25.2.2011 fil-kawża fl-ismijiet Mark Pawley et vs Joseph Tomasuolo Dandrea et

Din il-Qorti, bħall-ewwel Qorti, tara li dan jikkostitwixxi atteġġament ta' ksur għal kollox tar-rabtiet kuntrattwali miftehma u għalhekk lanqas jingħata lill-Qorti li tqis li tapplika d-dispożizzjonijiet tal-liġi17 li jagħtuha li tnaqqas jew tibdel il-penali, għaliex ksur bħal dak tar-rabtiet kuntrattwali jiġbed fuqu s- sanzjoni kollha tal-penali miftehma18;

Għalhekk, lanqas dan l-aggravju ma huwa mistħoqq u l-

Qorti mhix se tilqgħu;

It-tielet aggravju tal-appellanti jinbena ħafna fuq ta' qablu.

Huma jilmintaw li l-atturi appellati naqsu jressqu b'talba speċifika l-kundanna tal-istess appellant għar-responsabbiltà li jinkorru l-penali.

B'hekk, jgħidu li l- ewwel Qorti iddeċidiet lil hinn minn dak li ntalbet għaliex ma kellhiex quddiemha talba biex fuqha ssib ir-raġuni għaliex ikkundannathom iħallsu dik il-penali;

Il-Qorti tqis li dan l-aggravju ma jiswiex.

Diġà ngħad li din l- azzjoni tinbena kollha kemm hi fuq il-ftehim milħuq f'Diċembru, 2001.

Il-penali miftehma f'dak il-ftehim kienet waħda speċifika u marbuta ma' kontinġenza partikolari – in-nuqqas ta' twettiq tax-xogħlijiet meħtieġa fi żmien erba' xhur mid-data tar-rapport tas-'surveyor'.

L-għaxar premessa tar-Rikors Maħluf li bih inbdiet din il-kawża huwa kawżali ċara li jfisser għaliex l-atturi appellati għamlu r-raba' talba tagħhom.

Ma kienx meħtieġ li l-atturi jagħmlu talba oħra biex l-ewwel Qorti ssib li l-intimati appellanti kienu jaħtu għll-ħlas tal-penali.

Ir- raba' talba kif magħmula tiġbor dan kollu, b'rabta mal-klawsola tlieta (3) tal- ftehim li tgħid min u jekk kellu jħallas il-penali;

Għalhekk, it-tielet aggravju mhux mistħoqq u mhux se

jintlaqa';

Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-

1122(1) tal-Kap 16 18 App.

Ċiv.

18.7.2017 fil-kawża fl-ismijiet TGS Co Ltd vs Polidano Brothers Ltd

Tiċħdu u tikkonferma għal kollox is-sentenza appellata mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fl-20 ta' Novembru, 2013, fil-kawża fl-ismijiet premessi, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-intimati appellanti.

Joseph La Prim Imħallef

Joseph R. Camilleri Bellizzi Ayari

Tonio Fenech Pomroy Ayari

Deputat Reġistratur rm