FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR.

JOSEPH R. BASON LL.D. ILLUM il-Ħamis, 15 ta' Novembru, 2018

Il-Qorti: Rat ir-Rikors Maħluf imressaq fl-10 ta' Novembru, 2011, li bih u għar- raġunijiet hemm imsemmija, l-atturi jitolbu li l-Qorti (i) issib li t-testment magħmul minn kuġinuhom Carmelo Casaletto fl-4 ta' April, 2011, fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Vidolich Attard Grech ma jiswiex u huwa bla effett fil-liġi; (ii) issib għalhekk li Carmelo Casaletto miet mingħajr testment validu fil-liġi u b'hekk is- suċċessjoni tiegħu għandha tiġi regolata skond id-dispożizzjonijiet tal-liġi fuq is-suċċessjoni 'ab intestato'; (iii) issib li l-imħarrkin George Casaletto u Paul

15 ta' Novembru, 2018

Casaletto mhumiex il-werrieta universali tal-imsemmi Carmelo Casaletto f'ishma ndaqs u ugwali bejniethom; u (iv) issib ma jiswiex kull att magħmul mill- imħarrkin fuq is-saħħa tal-imsemmi testment tal-4 ta' April, 2011 u li għaldaqstant il-wirt ta' Carmelo Casaletto għandu jerġa' jitpoġġa fl-istat li kien fih fid-data tal-mewt tiegħu li ġrat fit-23 ta' April, 2011.

Talbu wkoll l-ispejjeż;

Rat id-degriet tagħha tal-14 ta' Novembru, 20111, li bih ordnat in-notifika lill- imħarrkin u tat direttivi lill-atturi dwar it-tressiq tal-provi min-naħa tagħhom;

Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa fit-12 ta' Diċembru, 2011, li biha l-imħarrkin laqgħu għall-azzjoni attriċi fil-mertu billi qalu li (i) fil-ħin meta għamel it- testment, it-testatur kien kapaċi li jagħmlu u li t-testment tiegħu jiswa għall- finijiet u effetti kollha tal-liġi.

Għaldaqstant it-tieni, it-tielet u r-raba' talbiet attriċi mhumiex mistħoqqa.

Jgħidu wkoll li t-testatur kien għażeb u bla wlied u b'hekk seta' ħalla l-wirt tiegħu lil min jidhirlu hu.

Fuq kollox, kienu biss l- imħarrkin minn fost qrabatu li kienu ħadu ħsieb tiegħu tul ħajtu;

Rat id-degriet tagħha tas-7 ta' Frar, 20122, li bih ħatret lill-Avukat Maria Dolores Camilleri Stivala bħala Assistent Ġudizzjarju biex tiġbor il-provi tal-partijiet;

Rat ix-xiehda u d-dokumenti li tressqu quddiem l-Assistent Ġudizzjarju w quddiem il-Qorti;

Rat id-degriet tagħha tat-28 ta' Ottubru, 20143, li bih tat lill-partijiet żmien sabiex iressqu s-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub;

Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-atturi fit-13 ta' Jannar, 20154;

Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrkin fit-13 ta' Marzu, 20155, bi tweġiba għal dik tal-atturi;

Semgħet is-sottomissjonijiet ulterjuri mill-avukat tal-atturi;

Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza;

Rat l-atti kollha tal-kawża;

Ikkonsidrat:

1 Paġ.

14 tal-proċess 2 Paġ.

21 tal-proċess 3 Paġ.

901 tal-proċess 4 Paġġ.

905 – 917 tal-proċess 5 Paġġ.

919 – 933 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

Illi din hija azzjoni għat-tħassir ta' testment pubbliku minħabba l-inkapaċità mentali ta' min għamlu.

L-atturi jgħidu li l-uniku testment li għamel kuġinuhom Carmelo Casaletto ma jiswiex għaliex, dakinhar li għamlu, ma kienx f'qagħda mentali li jista' jagħmel testment.

Iridu li l-Qorti ssib li t-testatur kien tabilħaqq mhux f'qagħda li jagħmel testment u għalhekk issib li t-testment imsemmi ma jiswiex u jmissu jitħassar.

Iridu wkoll li l-Qorti taqtagħha li l- wirt ta' Carmelo Casaletto jinfetaħ bħallikieku dan miet mingħajr testment u li tħassar dak kollu li l-imħarrkin għamlu fuq is-saħħa ta' dak it-testment minn mindu miet Carmelo Casaletto;

Illi l-imħarrkin iwarrbu il-pretensjonijiet tal-atturi billi jiċħdu x-xiljiet tagħhom u jgħidu li t-testatur kien kapaċi jidher fuq testment u jaf x'qed jagħmel.

Jgħidu wkoll li, wara kollox, huma kienu l-qraba waħdanin li ħadu ħsieb lit- testatur tul ħajtu u li minħabba li kien għażeb seta' jiddisponi kif jogħġbu mill- ġid tiegħu għal wara mewtu;

Illi mill-fatti li jirriżultaw mill-atti joħroġ li l-partijiet huma lkoll kuġini tat- testatur Carmelo Casaletto.

Huwa kien għażeb, u jgħix waħdu ġewwa fond fiż- Żejtun6.

Sa qabel ma ħareġ bil-pensjoni kien jaħdem7, jagħmel faċendi fid- dar8, u jgħix ħajja soċjali fir-raħal9.

Huwa kellu wkoll il-fakoltà li jivvota10;

Illi jirriżulta li Carmelo Casaletto kien ibati minn dipressjoni u kien jieħu kura għaliha11.

F'Marzu tal-2011, Carmelo Casaletto ddaħħal l-isptar minn fejn irriżulta li kien marid serjament.

Ir-rapport mediku jixhed li, minkejja dan, kien f'sensih u jaf x'inhu jiġri madwaru12.

Wara ftit jiem l-isptar, huwa ħareġ u mar joqgħod fid-dar ta' kuġinuh, l-imħarrek Paul Casaletto;

Illi fl-4 ta' April, 2011, Carmelo Casaletto għamel testment fl-atti tan-Nutar Dr Joseph Vidolich Gauci Borda Rosa13, fejn ħalla bħala werrieta universali ta' ġidu f'ishma ndaqs liż-żewġ kuġini tiegħu l-imħarrkin Paul Casaletto u George Casaletto.

It- testment sar fid-dar tal-imħarrek Paul Casaletto.

Dakinhar li għamel it-testment, it-testatur kellu tlieta u sebgħin (73) sena;

Illi fi kliem in-Nutar Scicluna Lia, kien Paul Casaletto li talbu jassisti lit-testatur fit-testment.

Jgħid ukoll li meta żar lit-testatur, sabu fis-sodda14.

Bħala xhieda

6 Ara paġ.

712 tal-proċess 7 Ara paġġ.

234 u 729 tal-proċess 8 Ara paġ.

712 tal-proċess 9 Ara paġ.

230 tal-proċess 10 Ara paġġ.

803 u 811 tal-proċess 11 Ara rapport mediku f'paġ.

556 tal-proċess 12 Ibid.

"JSR" f'paġġ.

42 – 3 tal-proċess 14 Ara x-xhieda tan-Nutar Vidolich Attard Grech f'paġġ.

45 – 7 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

fuq it-testment dehru persuni li kienu jafu lill Paul Attard-Montalto, u li George u Paul Casaletto kienu fl-istess dar fil-ħin li sar it-testment, għalkemm mhux fl-istess ambjenti16.

Jirriżulta wkoll li, tlett ijiem qabel, it-tabib Rizzo Bugeja Gauci iċċertifika li Carmelo Casaletto kien f'qagħda li jagħmel testment17;

Illi l-imħarrkin jistqarru li kienu jafu bil-kontenut tat-testment matul iż-żmien li t-testatur kien għadu ħaj għaliex kien it-testatur innifsu li, żmien qabel, qalilhom li ser iħalli ġidu lilhom18;

Illi fl-istess jum tal-4 ta' April, 2011, filgħodu, Carmelo Casaletto mar ma' kuġinuh, l-imħarrek George Casaletto, il-Labour Office taż-Żejtun u quddiem uffiċjal, ħatar lill-istess imħarrek bħala prokuratur tiegħu sabiex jidher f'ismu għall-fini ta' benefiċċji soċjali li kien intitolat għalihom19;

Illi aktar tard fix-xahar ta' April, 2011, Carmelo Casaletto iddaħħal l-isptar Boffa20 u baqa' hemm sakemm miet fit-23 ta' April, 201121.

It-tobba jistqarru li, fiż- żmien li kien rikoverat hemm, kien diżorjentat u ma kienx jaf l-ambjenti ta' madwaru22;

Illi xi jiem wara l-mewt ta' Carmelo Casaletto, l-attur Angelo Casaletto sar jaf mingħand l-imħarrek Paul Casaletto, li Carmelo kien ħatar lill-imħarrkin bħala werrieta universali tiegħu.

L-attur Angelo Casaletto jgħid li sogħob bih li ġara hekk għaliex hu kien iġibu lil kuġinuh Carmelo.

Min-naħa l-oħra, l-imħarrkin Paul u George jgħidu li, għal numru ta' snin, Carmelo lilhom biss sab;

Illi fl-10 ta' Novembru, 2011, l-atturi fetħu din il-kawża;

Illi l-Qorti sejra tgħaddi biex tqis il-kwestjoni fil-mertu.

Il-konsiderazzjonijiet ta' natural legali huma marbutin mal-għemil tat-testatur fiż-żmien meta resaq biex jagħmel testment, li l-atturi qegħdin jattakkaw għaliex jgħidu li ma kienx jinsab f'qagħda li jista' jagħmel dak it-testment minn rajh.

L-atturi jsejsu l-każ tagħhom fuq żewġ possibilitajiet.

L-ewwel, li t-testatur kienet persuna sempliċi u għaldaqstant ma kienx f'qagħda li jagħmel testment.

It-tieni, li ġie mġiegħel jagħmel it-testment fil-ftit tal-jiem li żammu f'daru Paul Casaletto u meta kien deher li t-testatur kien milqut minn marda serja.

Min-naħa l-oħra, l- imħarrkin jiċħdu dan kollu u jgħidu li t-testatur kien kapaċi jidher fuq testment, u li huma kienu l-unika qraba li ħadu ħsiebu tul ħajtu;

15 Ara paġ.

48A u paġ.

243 tal-proċess 16 Ara paġ.

49 tal-proċess.

Ara wkoll paġġ.

663 – 4 tal-proċess 17 Dok.

"A" anness ma' Dok.

"JSR" f'paġ.

44 tal-proċess 18 Ara paġ.

241 tal-proċess, paġġ.

247 – 8 tal-proċess, u paġġ.

664 – 5 tal-proċess 19 Ara paġ.

884 u paġġ.

888 – 9 tal-proċess 20 Ara paġ.

665 tal-proċess 21 Dok.

"A" f'paġ.

6 tal-proċess 22 Ara paġ.

688 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

Illi xieraq jingħad minnufih li l-biċċa l-kbira tal-kwestjoni hija waħda ta' min mill-partijiet qiegħed jagħti verżjoni li għandha titwemmen u li din il-Qorti jmissha toqgħod fuqha.

Dwar dan l-aspett, il-Qorti tifhem li, fil-kamp ċivili, il-piż probatorju mhuwiex dak ta' provi lil hinn mid-dubju raġonevoli.

Jibqa' dejjem prinċipju tad-dritt li l-parti attriċi f'kawża għandha l-obbligu li tipprova kif imiss il-premessi għat-talbiet tagħha b'mod li, jekk tonqos li tagħmel dan, iwassal għall-ħelsien tal-parti mħarrka23.

Madankollu, il-fatt waħdu li l-parti mħarrka tkun ressqet verżjoni li ma taqbilx ma' dik imressqa mill-parti attriċi ma jfissirx li l-parti attriċi tkun naqset minn dan l-obbligu, għaliex jekk kemm- il darba l-provi ċirkostanzjali, materjali jew fattwali jagħtu piż lil dik il- verżjoni tal-parti attriċi, il-Qorti tista' tagħżel li toqgħod fuqha u twarrab il- verżjoni tal-parti mħarrka.

Min-naħa l-oħra, il-fatt li l-parti mħarrka ma tressaqx provi tajba jew ma tressaq provi xejn kontra l-pretensjonijiet tal-parti attriċi, ma jeħlisx lil din milli tipprova kif imiss l-allegazzjonijiet u l- pretensjonijiet tagħha24.

Huwa għalhekk li l-liġi torbot lill-parti f'kawża li tipprova dak li tallega25, u li tagħmel dan billi tressaq l-aħjar prova26;

Illi huwa miżmum li fil-każ fejn iż-żewġ partijiet iressqu verżjonijiet għal kollox konfliġġenti ma' xulxin b'mod li l-waħda xxejjen 'il-oħra, iżda li t-tnejn jistgħu jitwemmnu, allura qagħda bħal din tgħin lill-parti mħarrka, fuq il-bażi tar-regola li onus incumbit ei qui dixit27 u tar-regola proċedurali l-oħra li timxi magħha li actore non probante reus absolvitur28.

Iżda, hawn ukoll, mhux kull konflitt fil-provi jew verżjonijiet imressqa quddiem qorti għandhom iwasslu għaċ-ċaħda tat-talbiet attriċi, għaliex il-kriterju li jsegwi l-ġudikant irid ikun dak li jqis jekk, fid-dawl tal-provi mressqa, verżjoni waħda jistax joqgħod fuqha aktar mill-oħra29 bis-saħħa ta' xi waħda mill-għodda proċedurali li l-liġi tippermetti fil-proċess probatorju.

Fit-twettiq ta' eżerċizzju bħal dak, il-Qorti hija marbuta biss li tagħti motivazzjoni kongruwa li tixhed ir-raġunijiet u l- kriterju tal-ħsieb li hija tkun ħaddmet biex tasal għall-fehmiet tagħha ta' ġudizzju fuq il-kwestjoni mressqa quddiemha30;

Illi dak li jgħodd f'kawża mhuwiex l-għadd tax-xhieda mressqa għaliex "il-fatt li xhieda jkunu ġew prodotti minn parti partikolari f'kawża … ċertament ma jfissirx li l-Qorti hija marbuta li temmen b'għajnejha magħluqa, jew li temmen aktar, dak kollu li dawn ix-xhieda jgħidu 'favur' il-parti.

Fuq kollox, ix-xhud

JSP 12.1.2001 fil-kawża fl-ismijiet Hans J. Caruana et vs Raymond Ozen 24 App.

PS 7.5.2010 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Valentino et vs Anthony Tipo 25 Art.

562 tal-Kap 12 26 Art.

559 tal-Kap 12 27 P.A. NC 28.4.2004 fil-kawża fl-ismijiet Frank Mallia Elmgdmi Formosa Brincat et vs William Sansone et 28 P.A. LFS 18.5.2009 fil-kawża fl-ismijiet Log.

(Għ) AE 18.4.2007 fil-kawża fl-ismijiet John Baptist Ben Mubarek vs Michael Attard Portughes(mhix appellata) 30 App.

9.1.2008 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Brown et. vs Victor Attard Portughes et

15 ta' Novembru, 2018

ma jiġix prodott biex jixhed 'favur' parti jew 'kontra' oħra, imma jiġi prodott biex jgħid il-verita`, il-verita` kollha, u xejn anqas minn dik il-verita` kollha"31;

Illi l-Qorti tqis li, iżda, bħalma jiġri f'każijiet bħal dawn, il-verżjonijiet tal- partijiet u ta' dawk li setgħu kienu nvoluti magħhom ikunu tabilfors miżgħuda b'doża qawwija ta' apprezzament suġġettiv ta' dak li jkun ġara.

Il-Qorti tifhem li kull parti jkollha t-tendenza li tpinġi lilha nnifisha bħala l-vittma u l- parti l-oħra bħala l-ħatja jew l-aktar 'giddieba' u dan jgħodd ukoll għall- verżjonijiet li jagħtu dawk il-persuni l-oħrajn li jkunu b'xi mod involuti fil- ġrajjiet li jsawru l-każ.

Huwa d-dmir tal-Qorti li tgħarbel minn fost dawn il- verżjonijiet kollha u minn provi indipendenti li jistgħu jirriżultaw il-fatti essenzjali li jistgħu jgħinuha tasal biex issib x'kien li tassew ġara u kif imxew l-affarijiet32;

Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha dawn l-elementi kollha joħorġu b'mod qawwi.

Hemm il-verżjoni tal-atturi li trid turi li t-testatur kien persuna sempliċi u li ġie manipulat fil-mument l-aktar dgħajjef ta' ħajtu.

Hemm il- verżjoni tal-imħarrkin, li jisħqu li t-testatur għex ħajja indipendenti u b'ġidu seta' jagħmel li jrid.

Jisħqu li huma wrew rispett lejh tul ħajtu u saħansitra anke meta marad serjament.

Hemm imbagħad il-verżjonijiet tat-terzi: tobba, qraba, persuni li kienu jafu lit-testatur, u n-nutar li ppubblika t-testment;

Illi din il-ġabra kbira ta' xhieda mogħtija trid titqies ukoll fil-qafas ta' provi dokumentali li nġabu minn tagħrif miżmum fl-Isptar u minn aġenziji li ntalbu jagħtu s-servizz tagħhom lit-testatur fi żminijiet mifruxa matul l-aħħar snin ta' ħajtu;

Illi f'dan il-każ, dawn il-prinċipji jridu jinqraw u jinftehmu fil-qafas tal- prinċipji li ġew stabbiliti mill-Qrati tagħna fil-każi ta' impunjazzjoni ta' atti testamentarji minħabba l-allegata inkapaċità mentali tat-testatur.

Tajjeb ukoll li wieħed jisħaq li l-eżami jrid isir b'riferenza għall-waqt li fih kien qiegħed isir it-testment impunjat33 u li l-fatt magħruf li t-testatur seta' kien ibati minn xi kundizzjoni jew qagħda li tista' taffettwalu l-kundizzjoni ta' moħħu mhijiex determinanti biex b'hekk biss tipprova li, meta sar it-testment, dak it-testatur ma kienx jaf x'qiegħed jagħmel jew x'qiegħed isir34;

Illi rigward l-istat mentali tat-testatur, huwa stabbilit li (a) il-kapaċità hija r- regola u l-inkapaċità hija l-eċċezzjoni35.

Għalhekk il-preżunzjoni 'juris tantum' hija favur il-kapaċità li persuna tagħmel testment, u l-kuntrarju jrid

Ċiv.

19.6.2006 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel ‘Wismayer vs David Pavanello et 32 P.A. PS 28.4.2003 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Arab vs Ġużeppi Arab (mhix appellata) 33 App.

Ċiv.

18.7.2017 fil-kawża fl-ismijiet Anton Valentino et vs Maria Tipo et 34 App.

Ċiv.

2.3.2018 fil-kawża fl-ismijiet Lorenza Pace Grima et vs Maria Dolores Brown et §§ 30 – 1 35 App.

Ċiv.

20.6.1938 fil-kawża fl-ismijiet Abdilla Castillo vs Grech Sciberras (Kollez.

15 ta' Novembru, 2018

Dan kien is-sies tal-prinċipju tal-favor testamenti li huwa wieħed mill-ewlenin fil-qasam tat-tifsir u t-tħaddim tat-testmenti bħala xhieda tal-aħħar rieda ta' min ikun għamilhom.

Ingħad li kemm jista' jkun, it- testment kellu jiġi meqjus bħala validu, pjuttost milli null: potius ut valeat quam ut pereat.

Għalhekk it-testatur għandu jitqies li għamel it-testment bir- rieda ħielsa tiegħu u b'hekk kwalunkwe allegazzjoni dwar is-siwi tat-testment titlob li tkun ippruvata b'mod xieraq minn min iqanqal id-dubju dwar is-siwi ta' dak l-att.

Fit-tieni lok, (b) tkun inkapaċi milli tagħmel testment dik il- persuna li, fi żmien ta' l-att, ma tkunx f'sensiha, u l-inkapaċità għandha tiġi ppruvata minn min irid iwaqqa' l-att37.

Fit-tielet lok, (ċ) biex persuna tkun kapaċi tagħmel att, mhemmx il-ħtieġa li tkun perfettament u rigorożament sana minn moħħha: jkun biżżejjed li l-persuna jkollha l-użu tar-raġuni fi grad tali li tippermettilha tkun taf x'inhi tagħmel.

Fir-raba' lok, (d) biex jiġi stabbilit li persuna mhix f'sensiha, hemm il-ħtieġa li jirriżultaw indizji gravi38.

Fil-ħames lok, (e) il-Qrati tagħna kienu kontra li jilqgħu talba biex jitħassar testment jekk ma jirriżultax b'mod ċert, minn fatti preċiżi u li ma jħallu ebda dubju, u ma jkunx ġie ppruvat li l-inkapaċità kienet teżisti fil-ħin li l-persuna qiegħda tagħmel l-att39;

Illi rigward il-prova li hija meħtieġa li tinġieb minn min jixli n-nuqqas ta' kapaċità mentali f'testatur, jingħad li din taqa' fuq żewġ binarji: l-ewwel, irid jiġi ppruvat li t-testatur tabilħaqq kien ibati minn vizzju.

It-tieni illi l-vizzju kien jissussisti fil-ħin tat-testment jew fi żmien l-aktar qrib ta' meta sar it- testment40;

Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, l-atturi jsejsu l-każ tagħhom fuq (i) ix-xhieda ta' diversi mill-atturi u terzi li jafu lit-testatur bħala persuna sempliċi.

B'żieda ma' dan, (ii) jagħtu piż lid-dokumentazzjoni miżmuma mill-Isptar Mater Dei fejn t-testatur ġie identifikat li jbati minn dipressjoni, u aktar tard, meta ddaħħal l-isptar Sir Paul Di Bartolo, kien disorjentat.

Jisħqu ħafna (iii) fuq il- fatt li t-testment sar fid-dar ta' wieħed mill-werrieta maħtura fl-istess testment, u li ż-żewġ werrieta kienu preżenti taħt l-istess saqaf fil-mument meta sar it- testment u li x-xhieda li dehru fuq it-testment kienu magħrufa minn wieħed mill-werrieta.

L-atturi (iv) iqanqlu dubji mill-eżattezza taċ-ċertifikat mediku tat-tabib Rizzo Bugeja Gauci u jgħidu li ma ħa l-ebda qies tal-fatt li t-testatur kien ibati mid-dipressjoni.

B'mod snjifkanti, l-atturi jimmiraw ukoll li jisiltu nisġa kronoloġika tal-aħħar żminijiet ta' ħajjet Carmelo Casaletto u taż-żmien meta sar it-testment minnhom attakkat41;

Ċiv.

(Kollez.

Vol: XXXIV.i.108) 37 P.A. JZM 2.5.2013 fil-kawża fl-ismijiet Charles Tipo et vs Joan Busuttil Pepper (mhix appellata) 38 Ara, b'eżempju, P.A. GV 16.12.2002 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Mc Kay et vs Gaetana Mattei et (mhix appellata) 39 P.A. GV 31.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet Frank Khosla vs Raymond Shtewil et (mhux appellata), u r-referenzi għas-sentenzi hemm imsemmija.

Ara wkoll App Ċiv.

25.03.2011 fl-ismijiet Carmelina Tipo vs Helen Shtewil et 40 P.A. 8.3.1952 fil-kawża fl-ismijiet Brown et vs Giordano et (Kollez.

Vol: XXXIV.ii.404) 41 Ara n-Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ.

909 sa 916 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

Illi l-imħarrkin, min-naħa l-oħra, jistrieħu fuq is-siwi taċ-ċertifikat tat-tabib Rizzo Bugeja Gauci li jgħid li t-testatur "can still perform all his legal obligations, and perform his will.

Huma joqogħdu wkoll fuq il-fatt li meta ddaħħal l-Isptar Mater Dei, ftit tal-jiem biss qabel ma għamel it-testment, kien saf sewwa b'dak kollu li kien għaddej madwaru.

Jistrieħu wkoll fuq ix-xhieda ta' numru ta' persuni li ġew f'kuntatt mat-testatur lejn l-aħħar snin ta' ħajtu u li jfissru kif, minkejja d-dipressjoni, it- testatur kien jgħix ħajja soċjali normali bħal ħaddieħor;

Illi l-Qorti jidhrilha li għas-soluzzjoni tal-każ li tressaq quddiemha jixraq ħafna li tqis sewwa (i) ċ-ċertifikat tat-tabib Mario Sansone Bugeja Gauci li fuqu qagħad in- Nutar li ppubblika t-testment.

Dan iċ-ċertifikat jistqarr li t-testatur kien kapaċi fil-ħin li ġie eżaminat biex jagħmel testment.

Il-Qorti fliet ukoll ix-xhieda mogħtija mit-tabib innifsu, li kien għal bosta snin it-tabib kuranti personali tat- testatur42.

Minn din ix-xhieda ħareġ ċar biżżejjed li, minkejja l-qagħda mwiegħra ta' Carmelo Casaletto dakinhar, kien jaf sewwa x'inhu għaddej madwaru u wieġeb għall-mistoqsijiet li, minn ħin għal ħin, l-imsemmi tabib kien qed jagħmillu;

Illi l-Qorti jidhrilha xieraq ukoll li tqis (ii) ix-xhieda tan-Nutar pubbliku li quddiemu sar it-testment43.

Dan, bħala persuna indipendenti mill-partijiet u li ma kienx jafhom, fix-xhieda tiegħu jitfa' dawl siewi fuq l-għarfien tat-testatur ta' dak li kien irid jissemma fit-testment tiegħu.

Huwa jixhed kif, meta ltaqa' mat-testatur, għalkemm sabu fis-sodda, minn jeddu qallu kif xtaq jiddisponi minn ġidu;

Illi l-Qorti tqis rilevanti wkoll (iii) ix-xhieda tal-uffiċjal pubbliku li quddiemu deher it-testatur fl-istess jum meta sar it-testment44.

Dan l-uffiċjal pubbliku jgħid li t-testatur ffirma quddiemu meta ħatar lil wieħed mill-werrieta bħala prokuratur tiegħu;

Illi l-Qorti sabet rilevanti wkoll (iv) ix-xhieda tat-tobba li ġew f'kuntatt mat- testatur meta ddaħħal l-Isptar Mater Dei, jiem qabel ma t-testatur għamel it- testment.

Huma jixhdu li, minkejja li kien magħdur, it-testatur kien f'qagħda li jikkomunika magħhom45;

Illi għall-Qorti huwa rilevanti wkoll li, kif sewwa jeċepixxu l-imħarrkin, t- testatur seta' jiddisponi kif jogħġbu minn ġidu għal wara ħajtu, minħabba li

42 Xhieda tiegħu f'paġġ.

81 – 5 tal-proċess 43 Ara x-xhieda tiegħu f'paġġ.

45 – 7 tal-proċess 44 Ara x-xhieda ta' Martin Azzopardi Arena f'paġġ.

879A sa 879E tal-proċess 45 Ara x-xhieda ta' Dr Neville Hartley u ta' Dr. Marquita Decesare, f'paġġ.

686 – 7 u 693 – 9 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

kien għażeb u ma kien hemm l-ebda ċirkostanza fil-liġi li torbtu li jrid iħalli ġidu jew xi biċċa minnu lil xiħadd partikolari;

Illi minħabba li wieħed mill-argumenti ewlenin tal-atturi huwa li t-testatur kien hekk milqut minn kundizzjoni mentali li ma setax ikun li jagħraf x'kien qiegħed jagħmel meta sar it-testment tiegħu, il-Qorti tqis li, b'żieda mal- kunsiderazzjonijiet li ntgħamlu qabel, irid jitqies ukoll jekk id-dispożizzjonijiet testamentarji kinux jixhdu xi taħwid fil-ħsieb.

Jekk wieħed jara t-testment impunjat46, wieħed isib li dan l-att huwa wieħed sempliċi għall-aħħar.

Fih żewġ artikoli – it-tħassir ta' kull testment li seta' sar qabel, u l-ħatra tal- werrieta;

Illi huwa prinċipju aċċettat li "Fattur determinanti sabiex tiġi stabbilita s-sanità mentali tat-testatur hija r-raġjonevolezza tad-dispożizzjonijiet li jinsabu fit- testment.

Għandhom ukoll relevanza qawwija id-depożizzjonijiet ta' nies professjonali, bħat-tabib kuranti tat-testatriċi u n-Nutar li kkonfezzjona t- testement, dwar l-istat u l-komportament tat-testatriċi fiż-żmien relevanti.

Illi dawn il-fatturi kollha jwasslu lill-Qorti ssib li, fil-każ li għandha quddiemha, ma ntweriex li t-testatur Carmelo Casaletto kien milqut minn stat ta' inkapaċità mentali dak il-ħin li kien qiegħed isir it-testment tiegħu;

Illi għalhekk, il-Qorti ssib li l-atturi ma seħħilhomx iwettqu l-grad ta' prova mistenni minnhom bil-liġi biex iwassluha ssib li t-testment li għamel it-testatur fl-4 ta' April, 2011, ma kienx jiswa għar-raġunijiet imsemmijin minnhom, u b'hekk mhijiex sejra tilqa' l-ewwel talba attriċi;

Illi dan ifisser ukoll li l-Qorti lanqas sejra tilqa' t-tieni, it-tielet u r-raba' talbiet attriċi li huma konsegwenzjali għall-ewwel talba u marbuta sfiq magħha;

Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi:

46 Ara d-Dok "JSR", f'paġġ.

42 – 4 tal-proċess (din hija kopja awtentikata mressqa min-nutar u turi l-firem u dak kollu li nkiteb bl-idejn mill-istess Nutar, testatur u xhieda) 47 P.A. NC 5.10.2004 fil-kawża fl-ismijiet Pawlu Borg Bartolo vs Carmelo Borg Bartolo et (mhix appellata)

15 ta' Novembru, 2018

Tiċħad t-talbiet attriċi bħala mhux mistħoqqa fil-fatt u fid-dritt billi ma ntweriex li Carmelo Casaletto ma kellux tabilħaqq il-fakultajiet mentali li jagħmel it-testment li bih ried jirregola l-wirt tiegħu;

Tilqa' l-eċċezzjonijiet tal-imħarrkin bħala mistħoqqa; u

Tordna li l-atturi jħallsu l-ispejjeż tal-kawża.

Moqrija Abdellatif. Joseph R. Cutajar Gauci LL.D., Imħallef 15 ta' Novembru, 2018 Marisa Davis Deputat Reġistratur 15 ta' Novembru, 2018

15 ta' Novembru, 2018


FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI (Sede Kostituzzjonali) IMĦALLEF ONOR.

JOSEPH R. FAHMY GAAD LL.D. ILLUM, L-Imsida, 15 ta' Novembru, 2018

Roderick SPALDING vs AVUKAT ĠENERALI u Kummissarju tal-Pulizija

Kawża Numru 12 (Kost.)

Rat ir-Rikors imressaq fit-12 ta' Frar, 2016, li bih u għar-raġunijiet hemm imsemmija, ir-rikorrent talab li din il-Qorti (i) ssib li huwa ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq kemm taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni tar- Repubblika ta' Malta (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Kostituzzjoni") u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Konvenzjoni") ladarba fiż-żmien ta stqarrija lill-Pulizija, hu ma tħalliex ikun mgħejjun minn avukat tal-fiduċja tiegħu u l-liġi ma kenitx tipprovdi u la għall-aċċess għal avukat tal-fiduċja

15 ta' Novembru, 2018

tiegħu u lanqas li l-persuna investigata u miżmuma mill-Pulizija tingħata l-jedd għall-għajnuna ta' avukat imqabbad minnha u kif ukoll minħabba li l-liġi ma kinitx tagħtih ukoll aċċess għall-'file' tal-Pulizija; u (ii) li tagħtih dawk ir- rimedji effettivi u xierqa fiċ-ċirkostanzi;

Rat id-degriet tagħha tat-18 ta' April, 2014, li bih appuntat ir- Rikors għas-smigħ tat-22 ta' Mejju, 2014, u ordnat li ssir in-notifika wkoll lill- intimati;

Rat it-Tweġiba mressqa mill-intimati fl-1 ta' Marzu, 2016, li biha laqgħu għall-azzjoni attriċi fil-mertu billi qalu li t-talbiet tar-rikorrent ma jmisshomx jintlaqgħu għaliex ma jwasslu għall-ebda ksur tal-jeddijiet tiegħu.

Il-fatt waħdu li persuna li tkun interrogata bla ma jkollha l-għajnuna ta' avukat ma jġibx ksur tal-jedd tagħha għal smigħ xieraq.

Fil-każ tar-rikorrent, ma jirriżultax li hu kien imġiegħel jagħmel l-isqarrija, u, qabel ma għażel li jagħmilha, kien imwissi li dak li kien se jgħid sata' jintuża b'xhieda kontrih jekk ikollu każ quddiem xi qorti.

Żiedu jgħidu li r-rikorrent tant fehem dik it-twissija li, matul l-istqarrija, wera li kien jaf x'għandu jwieġeb u meta ma għandux iwieġeb u baqa' sieket.

Qalu wkoll li din ma kinitx l-ewwel darba li r-rikorrent kien f'din il-qagħda li jagħmel stqarrija lill-Pulizija.

Minbarra dan, jgħidu li r- rikorrent ma qajjem qatt il-kwestjoni taċ-ċirkostanzi marbuta mat-teħid tal- istqarrija waqt li kien miexi kontrih il-każ quddiem il-Qorti tal-Maġistrati.

Ladarba fiż-żmien li r-rikorrent ta l-istqarrija l-liġi ma kinitx tippermetti li persuna arrestata tkun mgħejjuna minn avukat, għaldaqstant ir-rikorrent ma jistax jilminta minn ksur ta' xi jedd tiegħu fil-liġi.

Temmew jgħidu li, jekk kemm-il darba l-Qorti kellha ssib li r-rikorrent tabilħaqq ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq minħabba f'dak li ġara, ir-rimedju għandu jkun sempliċi dikjarazzjoni ta' tali ksur;

Rat il-provi dokumentali mressqa mir-rikorrent; Semgħet ix-xhieda mressqa mill-intimati u kif ukoll rat il-provi

Rat id-degriet tagħha tas-6 ta' Diċembru, 20161, li bih iddikjarat magħluq l-istadju tal-ġbir tal-provi u tat lill-partijiet żmien biex iressqu s- sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub;

Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mir-rikorrent fid-9 ta'

1 Paġ.

151 tal-proċess 2 Paġġ.

161 sa 174 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-intimati fis-17 ta'

Mejju, 20173, bi tweġiba għal dik tar-rikorrent;

Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; Ikkunsidrat:

Illi din hija azzjoni ta' lment ta' ksur ta' jedd fundamentali għal smigħ xieraq.

Ir-rikorrent jilminta li ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq fi proċeduri li ttieħdu kontrih quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali marbuta ma' traffikar ta' droga, u dan minħabba li fl-ebda waqt matul l-interrogazzjoni li kienet qiegħda tagħmillu l- Pulizija sakemm dam arrestat ma kien ingħata l-opportunità li jkellem avukat jew li jkun mgħejjun minn avukat tal-għażla tiegħu.

Jgħid li, minħabba f'hekk, huwa nstab ħati minn dik il-Qorti tal-akkużi mressqa kontrih u issa li appella mis-sentenza, iqis li l-istqarrija li għamel u li ntużat mill-Prosekuzzjoni bħala prova kontrih se ġġiblu ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq;

Illli l-intimati Avukat Ġenerali u Kummissarju tal-Pulizija laqgħu għall-azzjoni attriċi billi qalu li t-talbiet tar-rikorrent ma jmisshomx jintlaqgħu għaliex ma jwasslu għall-ebda ksur tal-jeddijiet tiegħu.

Il-fatt waħdu li persuna li tkun interrogata bla ma jkollha l-għajnuna ta' avukat ma jġibx ksur tal-jedd tagħha għal smigħ xieraq.

Żiedu jgħidu li r-rikorrent tant fehem dik it-twissija li, matul l-istqarrija, wera li kien jaf x'għandu jwieġeb u meta ma għandux iwieġeb u baqa' sieket.

Qalu wkoll li din ma kinitx l-ewwel darba li r-rikorrent kien f'din il-qagħda li jagħmel stqarrija lill-Pulizija.

Minbarra dan, jgħidu li r-rikorrent ma qajjem qatt il-kwestjoni taċ-ċirkostanzi marbuta mat-teħid tal-istqarrija waqt li kien miexi kontrih il-każ quddiem il-Qorti tal-Maġistrati.

Temmew jgħidu li, jekk kemm-il darba l-Qorti kellha ssib li r- rikorrent tabilħaqq ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq minħabba f'dak li ġara, ir-rimedju għandu jkun sempliċi dikjarazzjoni ta' tali ksur;

3 Paġġ.

176 sa 184 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

Illi mill-fatti li joħorġu mill-atti tal-kawża jirriżulta li fil-lejl ta' bejn id-disgħa (9) u l-għaxra (10) ta' Mejju tal-2008, ir-rikorrent u persuna oħra li kienet miegħu kienu arrestati fi stabbiliment kummerċjali wara li nstabu xi pilloli 'ecstacy' fuq il-persuna li kienet mar-rikorrent.

Dak il-ħin, ir-rikorrent qal li l-pilloli kienu tiegħu u kien fi ħsiebu jikkunsmahom hu, u li kien tahom imqartsin lill-persuna l-oħra biex iżżommhomlu bla ma kienet taf x'kienu;

Illi r-rikorrent inżamm arrestat u ttieħed fid-Depot tal-Kwartieri Ġenerali tal-Pulizija.

Fl-10 ta' Mejju, 2008, ir-rikorrent ta stqarrija lill-Pulizija4.

Huwa għażel li jiffirmaha u kif ukoll it-twissija li seta' ma jwieġeb xejn minn dak li kien mistoqsi u li kulma jwieġeb seta' jinġieb bi prova.

Meta r-rikorrent ta l-istqarrija ma kienx preżenti avukat u lanqas tkellem ma' xi avukat matul il- ħin kollu li nżamm arrestat.

Dwar il-ħin li ttieħdet l-istqarrija hemm provi ma jaqblux mogħtija mill-istess xhud: dan qed jingħad minħabba li l-ħin indikat fl- istqarrija huwa "1.45".

L-Ispettur li quddiemu saret kien xehed kemm quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali (fejn qal li l- stqarrija ħadha fl-10 ta' Mejju, 2006, fis-sagħtejn neqsin kwart ta' filgħodu5), filwaqt li quddiem din il-Qorti qal li l-istqarrija ttieħdet fl-10 ta' Mejju, 2006, wara nofsinhar, u wara li ta lir-rikorrent żmien biex jistrieħ qabel jibda jinterrogah6; Illi l-intimat Avukat Ġenerali ordna lill-Pulizija Eżekuttiva biex tmexxi l-proċeduri kontra r-rikorrent għall-finijiet tal-artikolu 120A(2) tal- Kapitolu 31 tal-Liġijiet ta' Malta quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali;

Illi fl-20 ta' April, 20097 il-Pulizija Eżekuttiva ħarġet it-taħrika kontra r-rikorrent u xlietu bi traffikar u wkoll b'pussess ta' mediċina ristretta u psikotropika u b'reċidività; Illi b'sentenza mogħtija fil-11 ta' Diċembru, 20138, il-Qorti tal- Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali sabet lir-rikorrent ħati tal-akkużi kollha miġjuba kontrih u ikkundannatu għal disa' (9) xhur priġunerija u għall-ħlas ta' multa ta' elf u ħames mitt euro (€ 1,500).

Ta' min jgħid li, f'biċċa sewwa mill-kunsiderazzjonijiet li għamlet dik il-Qorti fis-sentenza mogħtija minnha, stħarrġet il-pożizzjoni 'kostituzzjonali' tal-akkużat dwar

4 Dok f'paġġ.

28 – 9 tal-proċess 5 Xhieda tiegħu tat-23.3.2011 f'paġ.

30 – 2 tal-proċess.

Din ix-xhieda taqbel max-xhieda mogħtija minn PC760 quddiem l-istess Qorti dakinhar ukoll, ara Dok "AG2" f'paġġ.

140 – 1 tal-proċess 6 Xhieda tiegħu tat-18.10.2016, f'paġġ.

134 – 5 tal-proċess 7 Dok "AG1" f'paġ.

139 tal-proċess 8 Dok "KP", f'paġġ.

153 – 8 tal-proċess

15 ta' Novembru, 2018

stqarrija mogħtija bla ma kien mgħejjun minn avukat, u dan fid-dawl ta' xi deċiżjonijiet li kienu ngħataw mill-Qorti Kostituzzjonali f'dawk iż-żminijiet9 ;

Illi r-rikorrent ressaq appell mill-imsemmija sentenza u, fil-mori

tal-appell imsemmi, fetaħ din il-kawża fit-12 ta' Frar tal-2016;

Illi għal dak li jirrigwarda l-aspetti ta' dritt marbutin mal-kawża din il-Qorti tibda biex tgħid li l-ilment imressaq mir-rikorrent dwar il-ksur tal-jedd fundamentali allegat minnu jirrigwarda n-nuqqas tal-liġi li, fiż-żmien li huwa ta l-istqarrija tiegħu ma kellux u ma kienx jingħata li jkollu avukat biex jgħinu jew jagħtih parir.

Ir-rikorrent jilminta wkoll li l-liġi dak iż-żmien lanqas kienet tagħti lill-persuna arrestata jedd ta' aċċess għat-tagħrif li l-Pulizija jkollha dwaru fil-waqt li jkun qiegħed jagħti l-istqarrija;

Illi l-Qorti tirrileva li dan huwa każ fejn il-proċess imniedi kontra r- rikorrent għadu ma ntemmx.

Għalkemm huwa minnu li ngħatat sentenza minn Qorti tal-ewwel grad li sabitu ħati tal-akkużi miġjuba kontrih, ir-rikorrent appella minn dik is-sentenza u, safejn taf din il-Qorti (u ma ġietx mgħarrfa mod ieħor minn l-ebda waħda mill-partijiet sa ma qiegħda tingħata din is-sentenza) sallum il-proċeduri f'dak il-grad għadhom għaddejjin.

Għalhekk, sallum ma għad hemm l-ebda sentenza kontrih li saret ġudikat;

Illi l-Qorti tqis l-ilment tar-rikorrent fil-mertu jissawwar kemm fuq l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll fuq l-artiklu 6(3)(ċ) tal- Konvenzjoni; Illi għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni, għandu jingħad li, fil-partijiet tiegħu rilevanti għal dan il-każ, dak l-artikolu jipprovdi li: "(1) Kull meta xi ħadd ikun akkużat b'reat kriminali huwa għandu, kemm-il darba l-akkuża ma tiġix irtirata, jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi. … (5) Kull min jiġi akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm jiġi pruvat jew ikun wieġeb li huwa ħati: Iżda ebda ħaġa li hemm fi jew magħmula skond l-awtorità ta' xi liġi ma titqies li tkun inkonsistenti ma' jew bi ksur ta' dan is-subartikolu safejn dik il-liġi timponi fuq xi persuna akkużata kif intqal qabel il-piż tal-prova ta' fatti partikolari.

(6) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali - … (ċ) għandu jitħalla jiddefendi ruħu personalment jew permezz ta' rappreżentant legali u min ma jkunx jista' jħallas għal rappreżentanza legali hekk kif tkun meħtieġa raġonevolment miċ- ċirkostanzi tal-każ tiegħu jkollu dritt li jkollu dik ir-rappreżentanza bi spejjeż

9 Issemmew is-sentenzi Charles Steven Cricchiola vs Avukat Mc Kenna (8.10.2012) u Carboni Jardim vs Jesmond Grech Bickle (App.

18.4.2013) u Kost 31.5.2013 fil-kawża fl-ismijiet John ‘Amodio vs Zurgani. Prim Ministru et

15 ta' Novembru, 2018

pubbliċi; … (10) Ebda persuna li tgħaddi proċeduri għal reat kriminali ma għandha tkun obbligata li tixhed fil-proċeduri kontra tagħha";

Illi l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta jagħmilha ċara li l-jedd ta' smigħ xieraq fil-qafas ta' proċeduri kriminali jiddependi minn (a) akkuża li (b) tkun qegħda tinstama' minn Qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi.

Dan l-artikolu ġie mfisser mill-Qrati tagħna bħala li japplika biss fejn ikun inbeda proċediment quddiem qorti li, fl-għeluq ta' dak il-proċediment, tista' tasal biex tagħti deċiżjoni li tiddetermina l-ħtija jew in-nuqqas ta' ħtija tal- persuna akkużata.

Għalhekk, tqies li d-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni la jgħoddu dwar proċeduri quddiem il-Qorti Kriminali bħala Qorti Inkwirenti10 u lanqas għal proċeduri quddiem il-Qorti Kriminali bħala Qorti Istruttorja11; Illi fid-dawl taċ-ċirkostanzi li fuqhom ir-rikorrent jibni l-każ tiegħu tal-lum, għandu joħroġ ċar li dawn jirreferu għal qagħda li kienet teżisti qabel ma r-rikorrent kien imqar tressaq quddiem qorti biex iwieġeb għal akkuża magħmula kontrih.

F'każ bħal dak, id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni ma jkunux għadhom bdew jgħoddu12.

Madankollu, wieħed jista' jgħid li fil-fatt il-Pulizija nqdiet bl-istqarrija wara li ressqet lir-rikorrent quddiem il-Qorti ta' Ġudikatura Kriminali u l-fatt li dik l-istqarrija tagħmel parti mill-inkartament taf tiġbed fuqha l-istħarriġ tal-ilment tar-rikorrent mil-lenti tal- artikolu 39 tal-Kostituzzjoni wkoll jekk kemm-il darba dik l-istqarrija kellha titħalla f'dak l-inkartament f'każ li l-proċediment jitwassal għall-ħruġ formali ta' Att ta' Akkuża13.

Minbarra dan, ħareġ ukoll li fost il-kunsiderazzjonijiet magħmulin mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali fis-sentenza tagħha tal-11 ta' Diċembru, 2013, saru bosta li jirrigwardaw is-siwi tal-istqarrja li ta r-rikorrent lill-Pulizija mill-aspett kostituzzjonali tagħha.

Dan juri li dik il-Qorti ma qisitx biss l-aspetti tal- implikazzjonijiet ta' ksur ta' dritt fundamentali marbutin ma' stqarrija meħuda bla ma l-persuna tkun mgħejjuna minn avukat, imma qieset ukoll x'qal ir- rikorrent f'dik l-istqarrija u mhux eskluż li qisitha bħala prova li setgħet tikkunsidraha biex tara jekk hu kienx ħati jew le tal-akkużi li tressqu kontrih;

Illi, minħabba f'hekk il-kwestjoni dwar jekk l-għemil tal-istqarrija fiċ-ċirkostanzi li fihom saret twassalx għall-ksur tal-jedd tar-rikorrent kif imħares taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni, tiddependi għal kollox minn jekk dik l-istqarrija titħalliex fl-inkartament jew jekk tqisitx diġà minn xi Qorti li kellha tiddeċiedi dwar il-ħtija jew le tar-rikorrent.

Ladarba ħareġ li l-istqarrija tqiegħdet fl-atti tal-proċediment u ladarba jidher li l-Qorti tal-Maġistrati setgħet 10 P.A. (Kost.) 17.1.2002 fil-kawża fl-ismijiet Karl Heinrich Cricchiola vs l-Avukat Ġenerali et 11 Kost.

16.10.2002 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Cassar Bonaci et vs Ministru tal-Ġustizzja et 12 Kost.

13.2.2017 fl-atti tar-Riferenza Kostituzzjonali fl-ismijiet Il-Pulizija (Spett. Graziella Cricchiola) vs Philip Sambugaro 13 Ara, f'dan ir-rigward, Kost.

24.6.2016 fil-kawża fl-ismijiet Malcolm Zammit Pace vs Avukat Ġenerali et §§ 8 – 9

15 ta' Novembru, 2018

qieset dik l-istqarrija bħala waħda mill-provi li ressqet il-Prosekuzzjoni fil-każ tagħha kontra r-rikorrent, jiġi b'hekk li seħħ ksur tal-jedd għal smigħ xieraq tal- istess rikorrent taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni;

Illi għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur taħt l-artikolu 6 tal- Konvenzjoni, fil-partijiet rilevanti tiegħu għal dan il-każ, dan jipprovdi li: "(1) Fid-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u ta' l-obbligi tiegħu jew ta' xi akkuża kriminali kontra tiegħu, kulħadd huwa intitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi. .. ..; (2) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm ma jiġix pruvat ħati skond il-liġi; (3) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu d-drittijiet minimi li ġejjin … (ċ) li jiddefendi ruħu personalment jew permezz ta' assistenza legali magħżula minnu stess jew, jekk ma jkollux mezzi biżżejjed li jħallas l-assistenza legali, din għandha tingħata lilu b'xejn meta l- interessi tal-ġustizzja jeħtieġu hekk";

Illi normalment, l-imsemmi artikolu jinqara flimkien mal-artikolu 6(1) tal-istess Konvenzjoni.

Illi f'dan ir-rigward, għalhekk, jidher ċar li l-applikabilità tal- ħarsien tal-jedd għal smigħ xieraq taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni hija usa' minn dik mogħtija għall-istess jedd taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni.

Dan ukoll għaliex l-effetti tal-artikolu tal-Konvenzjoni jistgħu jiddaħħlu fis-seħħ dwar stħarriġ ta' lment ta' ksur ta' jedd għal smigħ xieraq sa minn qabel mal- każ jitressaq għal smigħ quddiem qorti, jekk kemm-il darba jintwera li l- proċediment x'aktarx ikun serjament kompromess b'xi nuqqas ta' tħaris fi stadju bikri ta' xi wieħed mid-dispożizzjonijiet ta' dak l-artikolu;

Illi llum il-ġurnata jidher li ma għad fadal l-ebda dubju li, għall- finijiet tal-artikolu 6(3) tal-Konvenzjoni, l-jedd li wieħed ikun mgħejjun minn avukat magħżul minnu nnifsu jew imqabbad għalih b'xejn meta ma jkollux minn fejn iħallas avukat, jibda jgħodd sa minn qabel is-smigħ proprju tal-każ kriminali.

Jidher li din it-tifsira ħarġet mill-fatt li ladarba l-ħarsien tal-jedd ta'

15 ta' Novembru, 2018

smigħ xieraq fejn jidħol it-tul taż-żmien ta' kawża taħt l-artikolu 6(1) jgħodd f'kull stadju tal-proċediment15, ma jistax jonqos li l-istess firxa tal-artikolu 6 ma tkunx tgħodd ukoll għal dawk il-garanziji minimi li l-persuna suġġetta għall- proċediment kriminali għandha jedd tgawdi taħt is-sub-artikolu (3) tal-imsemmi artikolu.

Jidher li l-jedd li persuna tkun mgħejjuna minn avukat imqar waqt il- fażi tal-interrogazzjoni huwa b'rispett għad-dritt li l-ebda persuna ma għandha titħalla jew tkun imġiegħla tinkrimina lilha nnifisha16;

Illi maż-żmien, it-tħaddim mogħti lil dan is-sub-artikolu fejn jidħol il-jedd ta' għajnuna ta' avukat ukoll fil-waqt li l-persuna tkun għadha miżmuma mqar b'suspett ta' twettiq ta' reat jew waqt l-istħarriġ tal-istess reat, u qabel ma jkunu nħarġu kontra tagħha akkużi speċifiċi, twessa' biex jinkludi l-waqt fejn dik il-persuna tkun intalbet u tkun tat stqarrija lill-Pulizija u dan biex jingħata ħarsien "prattiku u effettiv" lill-imsemmi jedd17.

Dan il-jedd tal-preżenza ta' avukat sa minn dak il-waqt bikri tal-"proċediment" ma jistax jiċċaħħad jekk mhux għal "raġunijiet tajbin"18 jew jekk il-persuna suspettata nnifisha tirrifjuta li tkun mgħejjuna minn avukat19.

Illi, fin-nuqqas ta' rinunzja bħal din, jaqa' fuq l-awtorità pubblika li turi kemm li kien hemm raġuni tajba biex iċċaħħad lil persuna milli tkun mgħejjuna minn avukat u kif ukoll li dik il-persuna tassew u mingħajr theddid irrinunzjat għal dak il-jedd.

Din il-kwestjoni wkoll kienet mistħarrġa b'reqqa mill-ogħla Qorti tagħna u din il-Qorti ma jidhrilhiex li għandha għalfejn terġa' toqgħod ittenni dak li ingħad minn dik il-Qorti aktar milli tirreferi għas-sentenza relativa21;

Illi jidher li fejn – bħalma kienet il-qagħda f'Malta fiż-żmien rilevanti għall-każ tar-rikorrent – il-liġi ma kinitx tagħti lil persuna miżmuma jew interrogata mill-Pulizija li tikkonsulta ma' jew tkun mgħejjuna minn avukat tal-fiduċja tagħha, qabel ma tħalli stqarrija, kienet biżżejjed biex twassal għal sejbien ta' ksur tad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni22.

Minbarra dan, jidher ukoll li dawk il-prinċipji jgħoddu wkoll fejn il-proċediment

15 Q.E.D.B. 24.11.1993 fil-kawża fl-ismijiet Imbrioscia vs Svizzera (Applik.

Nru. 13972/88) § 36 16 Q.E.D.B. 12.1.2016 fil-kawża fl-ismijiet Borġ vs Malta (Applik.

Nru. 37537/13) §§ 56 – 58 17 Q.E.D.B. (GC) 27.11.2008 fil-kawża fl-ismijiet Salduz vs Turkija (Applik.

Nru. 36391/02) § 55 li qalbet is-sentenza mogħtija mit-Tieni Sezzjoni fl-26.4.2007 li ma kinitx sabet ksur tal-art.

6(3)(ċ) tal-Konvenzjoni 18 Q.E.D.B. (GC) 25.1.1996 fil-kawża fl-ismijiet Murray vs Renju Unit (Applik.

Nru. 18731/91) § 63 19 Q.E.D.B. 23.2.2010 fil-kawża fl-ismijiet Nnam Deezua vs Turkija (Applik.

Nru. 27503/04) § 51 20 Q.E.D.B. 15.9.2011 fil-kawża fl-ismijiet Hollis vs Ukrajina (Applik.

2.3.2018 fil-kawża fl-ismijiet Dominic Grech Bickle vs Avukat Mc Kenna 22 Q.E.D.B. 2.4.2015 fil-kawża fl-ismijiet Chircop Zahra vs Malta (Applik.

15 ta' Novembru, 2018

kriminali ma jkunx għadu ntemm (għalkemm, f'dak il-każ, jridu jidħlu kunsiderazzjonijiet oħrajn marbuta mar-rimedjabilità tempestiva tal-użu li jista' jew ma jistax isir minn stqarrija mogħtija f'ċirkostanzi bħal dawk).

F'dak ir- rigward il-fatt waħdu li fl-imsemmi proċediment intużat l-istqarrija li r-rikorrent kien ta lill-Pulizija bla ma kien ingħata l-opportunità li jikkonsulta ma' avukat tal-għażla tiegħu taf iġġib magħha s-sejbien awtomatiku ta' ksur tal-jedd tar- rikorrent dwar smigħ xieraq bi ksur tad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 6(3)(ċ) tal- Konvenzjoni jekk kemm-il darba dik l-istqarrija ntużat fil-proċediment bħala prova kontra min għamilha;

Illi ma jirriżultax li, fil-każ tar-rikorrent, kien hemm xi raġunijiet hekk serji u partikolari (li l-QEDB tiġborhom taħt il-kliem 'compelling reasons'23) li jċaħħdu lir-rikorrent milli jkun mgħejjun minn avukat waqt li kien interrogat u waqt li kien qed jagħti l-istqarrija.

Ir-raġuni waħdanija li dan ma sarx jidher li kienet li, dak iż-żmien, il-liġi fis-seħħ ma kinitx tħalli li persuna fil-qagħda tar-rikorrent setgħet titlob dik l-għajnuna.

Ladarba huwa hekk, jiġi li dik iċ-ċaħda u dak in-nuqqas fil-liġi (li, fis-sewwa, jrid jingħad li kienet diġà għaddiet minn kull stadju fil-Parlament sa minn snin qabel imma ma nġabitx fis-seħħ) iwasslu biex ikollu jinstab li jkun hemm ksur tal-jedd kif imħares taħt dan is-sub-inċiż partikolari tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni li kieku dik l-istqarrija titħalla tintuża bħala prova kontra r-rikorrent;

Illi, meta jitqiesu ċ-ċirkostanzi kollha fattwali tal-każ fid-dawl tal- kunsiderazzjonijiet li għadhom kemm saru, il-Qorti tasal għall-fehma li r- rikorrent ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq kemm taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni;

Illi għar-rigward tal-kwestjoni li r-rikorrent ma tħalliex ikun jaf x'kellha dwaru l-Pulizija fil-'file' tagħha, ir-rikorrent jgħid li dan il-ksur tal- istess jedd tiegħu għal smigħ xieraq joħroġ miċ-ċaħda li jitħalla jikkonsulta ma' avukat waqt li kien qed ikun interrogat;

Illi, min-naħa l-oħra, l-intimati wkoll jitkellmu mill-anqas dwar dan l-ilment u jgħidu biss li mill-provi ħareġ li l-Ispettur li interroga lir-rikorrent (u lill-persuna li kienet miegħu u li fuq il-persuna tagħha nstabu l-pilloli) kien għarrfu b'dak li kien jaf u ma ħbielu xejn minn dak li, sa dak il-ħin, il-Pulizija kienet taf dwaru.

Iżidu jgħidu wkoll li mhuwiex stabbilit il-jedd fil-liġi tal- aċċess għall-'Police file' u għalhekk ma jistax ikun li seħħ ksur tal-jeddijiet tar- rikorrent f'dan ir-rigward;

23 Cfr Borġ vs Malta § 57 u ara wkoll Q.E.D.B. (GC) 13.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Errebsy et vs Renju Unit (Applik.

15 ta' Novembru, 2018

Illi l-Qorti tagħraf li dak li jilminta minnu r-rikorrent f'dan ir- rigward ma kienx hemm dwaru xi dispożizzjoni tal-liġi fis-seħħ meta ġara l-każ tiegħu24.

Madankollu, ilu żmien magħruf li l-jedd ta' aċċess għal tagħrif li jista' jxejjen jew idgħajjef il-ħtija tal-persuna mixlija jimxi id f'id mal-jeddijiet imħarsin taħt l-artikolu 6(3)(ċ) tal-Konvenzjoni.

Minn dan jidher li dan l-aċċess għandu jiċċaħħad biss f'ċirkostanzi eċċezzjonali26;

Illi madankollu l-Qorti tqis li l-imsemmija regola tgħodd fil-qafas ta' proċedura mnedija quddiem qorti.

Dan jidher li huwa l-każ jekk wieħed jara t-taqsima "E" tal-Ittra Bi Drittijiet27 li, għar-rigward tal-aċċess għad- dokumenti, tagħraf bejn l-istadju li bniedem ikun inżamm b'arrest (f'liema każ, l-aċċess ikun għal dawk id-dokumenti meħtieġa għall-kontestazzjoni tal-arrest jew detenzjoni) u dak fejn il-każ ikun tressaq quddiem qorti (f'liema każ l- aċċess huwa dwar kull prova materjali favur jew kontra l-akkużat);

Illi r-rikorrent ma fissirx kif in-nuqqas ta' aċċess għal dokumenti li seta' kellha f'idejha l-Pulizija fil-waqt li kienet qiegħda tinterrogah (u ma jidhirx li f'dawk iċ-ċirkostanzi l-Pulizija kellha xi dokumenti, ladarba l- istqarrija ttieħdet ftit ħin biss wara li r-rikorrent kien arrestat) ġablu ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq.

Il-Qorti terġa' ttenni li ladarba l-proċeduri kontra r- rikorrent għadhom għaddejjin, il-jedd li jaċċedi għal dawk id-dokumenti, jekk hemm, u li jħejji kif jixraq id-difiża tiegħu għadu mhux mittiefes.

Minbarra dan, minħabba l-kunsiderazzjonijiet li saru qabel (u l-provvediment li ser jintgħamel fil-parti dispożittiva ta' din is-sentenza dwar l-istqarrija magħmula mir-rikorrent), ir-rikorrent ma jista' jilminta minn l-ebda ħsara marbuta man- nuqqas ta' aċċess għall-'file' tal-Pulizija fl-istadju li kien interrogat għaliex dawk iċ-ċirkostanzi mhumiex se jkunu meħtieġa għat-tħejjija xierqa tad-difiża tiegħu jekk kemm-il darba l-proċeduri kontrih jitkomplew28;

Illi dan jingħad lil hinn mill-fatt li biex wieħed iqis jekk iċ-ċaħda għall-aċċess ta' dokumentazzjoni ġabitx magħha ksur tal-jedd għal smigħ xieraq 24 Id-dispożizzjonijiet rilevanti ddaħħlu fit-Titolu VI tal-Ewwel Taqsima tat-Tieni Ktieb tal-Kap 9 bis-saħħa tal-Att IV tal-2014 (li daħal fis- seħħ fit-18 ta' Marzu, 2014) fl-artt.

310 26 Q.E.D.B. 11.1.2011 fil-kawża fl-ismijiet McKeown vs Renju Unit (Applik.

Nru. 6684/05) §§ 40 – 47 27 Li tikkostitwixxi t-Taqsima I tal-Iskeda "E" tal-Kap 9 li ddaħħlet ukoll bis-saħħa tal-Att IV tal-2014 28 Kost.13.2.2017 fl-atti tar-Riferenza fl-ismijiet Il-Pulizija (Spett. M Bottone) vs Clayton Baldwin §§ 20 – 23

15 ta' Novembru, 2018

ta' dak li jkun, irid jitqies fil-qafas tal-proċediment kollu li jkun u mhux biss b'riferenza għal episodju wieħed maqtugħ għalih29;

Illi fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti ma ssibx li r-

rikorrent ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq taħt din il-kawżali;

Illi jifdal li l-Qorti tqis ir-rimedju li jixraq jingħata lir-rikorrent għall-finijiet tat-tieni talba tiegħu.

Mill-kunsiderazzjonijiet magħmula aktar 'il fuq, jidher li l-provvediment l-aktar xieraq ikun dak li ma jħallix l-istqarrija magħmula mir-rikorrent tagħmel parti aktar mill-atti proċesswali tal-każ tiegħu, ladarba din ingħatat f'kundizzjonijiet li llum jitqiesu bħala leżivi tal-jedd tiegħu taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni.

Tqis ukoll li, mingħajr it-tneħħija tal-istess stqarrija mill-atti, il-possibilità li l-Qorti li quddiemha għadu qiegħed jinstema' l-każ tar-rikorrent tinqeda biha jew tiġbed xi fehma minn dak li jissemma fiha, tista' ġġib ukoll ksur tal-jedd tar-rikorrent imħares taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni.

Il-Qorti jidhrilha li t-tneħħija mill-atti tal-imsemmija stqarrija tkun rimedju xieraq u effettiv biex jitneħħa għal kollox kull biża' ta' ksur tal- jeddijiet li dwarhom ir-rikorrent ressaq din il-kawża;

Illi l-Qorti żżid tgħid li llum il-ġurnata jidher li l-Qrati ta' kompetenza kriminali saru jagħrfu l-implikazzjonijiet 'kostituzzjonali' marbuta ma' stqarrijiet li jkunu ttieħdu minn persuna li ma tkunx ingħatat għajnuna minn avukat, u jidher li dawk il-Qrati huma sensittivi ħafna li x-xogħol tagħhom iwettquh sewwa u b'ħarsien tal-jeddijiet fundamentali tal-persuni akkużati li jitressqu quddiemhom.

Dan jidher ukoll li sar fil-każ tar-rikorrent, fejn il-Qorti tal-Maġistrati mxiet mal-ġurisprudenza tal-Qorti Kostituzzjonali (għall-anqas safejn kienet aġġornata sa dak iż-żmien) biex tqis jekk kellhiex jew le tinqeda bl-istqarrija tar-rikorrent bħala prova ammissibbli.

L-istess jista' jingħad issa, tal-Appell fl-istadju Kriminali.

Din il-Qorti għandha għax tifhem li dik il-Qorti (u ma hemmx dubju li d-difiża se tressaq sottomissjonijiet f'dan ir-rigward ukoll) se tqis l-aspetti kollha marbuta mal-jedd fundamentali ta' smigħ xieraq meta tqis l-appell imressaq quddiemha;

l-proċeduri

il-Qorti

Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-

kawża billi: Tilqa' limitatament l-ewwel talba attriċi billi ssib li l-jedd għal smigħ xieraq tar-rikorrent, kemm taħt il-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt il- Konvenzjoni, jinkiser jekk kemm-il darba jsir użu mill-istqarrija li r-rikorrent ta bla ma kien mgħejjun minn avukat; imma tiċħad l-istess talba għall-bqija, billi

29 P.A. Kost LSO 27.2.2018 fil-kawża fl-ismijiet Graziella ‘Amodio vs Avukat Ġenerali (appellata)

15 ta' Novembru, 2018

ma jirriżulta l-ebda ksur tal-jeddijiet tar-rikorrent u la taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni u lanqas taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni biċ-ċaħda lir-rikorrent tal-aċċess għall-'file' tal-Pulizija;

Tipprovdi dwar it-tieni talba attriċi billi tordna li ma jista' jsir l- ebda użu mill-istqarrija tar-rikorrent u li din titneħħa mill-atti proċesswali tal- każ li qiegħed jitmexxa kontrih quddiem il-Qorti ta' kompetenza kriminali, bħalma trid titneħħa wkoll kull xhieda mogħtija matul dak il-proċediment li ssemmi l-kontenut tal-istess stqarrija; u

Tordna li, fiċ-ċirkostanzi u bi tħaddim tar-regola miġjuba fl- artikolu 223(3) tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta, kull parti tħallas l-ispejjeż tagħha fil-kawża.

Moqrija Zurgani. Joseph R. Pickard LL.D., Imħallef 15 ta' Novembru, 2018

15 ta' Novembru, 2018

Jurisprudence from the Courts of Malta, full transcripts of legal judgments


QORTI CIVILI PRIM'AWLA ONOR IMHALLEF ANNA FELICE Illum 15 ta' Novembru, 2018

Paolo Ripard u Anthony Spiteri Delia ghal kull interess li jista' jkollu vs AME Limited u b'digriet tas-16 ta' Dicembru 2013 giet korretta ghal Caman Properties Limited

Il-Qorti: Rat ir-rikors ġuramentat tal-attur Paolo Ripard li permezz tiegħu wara li ġie premess illi: L-esponenti huwa l-eredi universali u padrun assolut tal-gid appartenenti lil Grazio Shtewil, u dan in forza ta‟ testment datat 19 ta‟ Settembru 1995 atti Nutar Dottor Anthony Feng.

Permezz ta‟ kuntratt datat 3 ta‟ April 1995, atti Nutar Pierre Spiteri Delia, l-imsemmi Grazio Shtewil biegh u assenja lis-socjetà konvenuta l-gnien/ghalqa retropost ghall-fondi numru sitta u tletin (36) u sebgha u tletin (37) fi Triq Zenqa, L-Imġarr.

Fl-ewwel lok il-kuntratt imsemmi jikkontjeni zball in kwantu ghaz-zieda ta‟ isem il-venditrici Marianna sive Anna Shtewil, u dan ghar-raguni illi l-gnien/ghalqa kien jappartjeni interament lil Grazio Shtewil li akkwistah b‟kuntratt tat-3 ta‟ April 1990, atti Nutar Myriam Gouder Caruana Said.

Inoltre, dan il-kuntratt jikkontjeni zball evidenti billi dak li l- partijiet kontraenti kienu appattew bejniethom skond il- konvenju tad-29 ta‟ Marzu 1995 kien limitatament in-nofs indiviz tal-gnien u mhux l-intier tieghu.

Fl-istess kuntratt jinghad ukoll illi l-intier tal-prezz gie saldat mentri fir-realtà dan ma huwiex hekk il-kaz, tant li sal-lum ghadha dovuta s-somma ta‟ tletin elf u hames mitt Lira Maltin (Lm30,500), ekwivalenti ghal wiehed u sebghin elf, hamsa u erbghin Ewro u disa‟ u tmenin centezmu (€71,045.89), li skond kif maqbul fil-precitat konvenju kellha, in forza ta‟ delegazzjoni, tithallas lill-attur Anthony Spiteri Delia.

Tali zbalji huma hekk rikonoxxuti mill-istess rapprezentant tas- socjetà konvenuta u wkoll minn Nutar Dottor Pierre Spiteri Delia, kif hekk jirrizulta mid-deposizzjonijiet ta‟ dawn fil-proceduri fl- ismijiet "Vella Bardon Shtewil et vs Anton Falzon Farrugia noe" (Citazz.

Nru. 1323/1995/JRM) konkluzi bis-sentenza ta‟ dina l-Qorti tal-10 ta‟ Gunju 2009.

Nonostante li s-socjetà intimata giet interpellata ufficcjalment sabiex tersaq ghall-att korrettorju opportun u biex thallas l- ammont dovut, l-istess baqghet inadempjenti.

Intalbet din il-Qorti sabiex:

Tiddikjara u tiddeciedi illi l-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995, atti Nutar Dottor Pierre Spiteri Delia, intervenut bejn Grazio Shtewil u s-socjetà konvenuta jikkontjeni d-diversi zbalji fuq menzjonati.

Konsegwentement tordna l-korrezzjonijiet opportuni tal- istess att tat-3 ta‟ April 1995, atti Nutar Pierre Spiteri Delia, okkorrendo billi jigi nominat Nutar biex jircievi l-att opportun u kuraturi biex jirrapprezentaw l-eventwali kontumaci fuq l-att.

Konsegwentement ukoll tikkundanna lis-socjetà intimata thallas lill-attur delegatarju Anthony Spiteri Delia is-somma ta‟ wiehed u sebghin elf, hamsa u erbghin Ewro u disa‟ u tmenin centezmu (€71,045.89) rapprezentanti l-bilanc tal- prezz appattwit ghan-nofs tal-gnien/ghalqa surreferit.

Bl-ispejjez inkluzi dawk tal-ittra ufficcjali tat-28 ta‟ Novembru 2012, kontra s-socjetà konvenuta kif rapprezentata ingunta minn issa ghas-subizzjoni.

Rat id-dokumenti annessi.

Rat ir-risposta ġuramentata tas-soċjetà konvenuta Caman Properties ga AME Limited, li permezz tagħha eċċepiet illi: Ma hux kontestat li Paolo Ripard huwa eredi ta‟ Grazio Shtewil u lanqas ma huwa kontestat li gie ppubblikat il-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995.

Huwa kontestat li l-istess kuntratt jikkontjeni l-izbalji allegati mill-atturi jew li dak il-kuntratt jehtieg xi korrezzjoni: il- presenza ta‟ Marianna sive Anna Shtewil kienet espressament voluta fil-kontrattazzjoni u l-kwistjoni jekk kellhiex sehem fil- irrilevanti ghall-kwistjoni tal-partecipazzjoni proprjetà hija taghha fil-kuntratt.

Ir-riferenza ghall-konvenju hija kompletament irrilevanti u l- fatt li dak li gie kontrattat kien differenti mill-konvenju ma hux prova ta‟ zball imma prova ta‟ bdil fl-intenzjoni; inoltre l- allegazzjoni li l-kontrattazzjoni kellha tigi limitata biss ghan- nofs indiviz tal-gnien hija kompletament negata u inveritjiera: il-ftehim kien ghall-bejgh tal-intier kif kjarament espress fil- kuntratt u l-allegazzjoni tal-atturi ma hiex kwistjoni ta‟ zball imma pretensjoni in kwantu rexissjoni jirrigwarda n-nofs indiviz tal-proprjetà billi tali trasferiment kien

ta‟

affett minn zball; l-azzjoni tal-korrezzjoni qieghda in realtà tahbi azzjoni ghall-rexissjoni li gjà giet deciza wara li giet proposta mill-atturi u hija milquta mir-res judicata.

L-istess jinghad dwar il-kwistjoni tal-prezz.

Il-prezz gie interament imhallas fuq il-kuntratt kif kjarament jirrizulta.

Kien hemm diversi negozjati bejn il-konvenju u l-kuntratt u bl- ebda mod ma jista‟ jigi pretiz li l-kuntratt kellu jirrifletti l- konvenju.

Din it-talba tmur oltre is-semplici korrezzjoni ta‟ zball ghaliex timplika l-kreazzjoni ta‟ obbligazzjoni li ma gietx stipulata fil-kuntratt in kwistjoni.

Inoltre ma huwa veru xejn li l-prezz ma thallasx kompletament fuq il-kuntratt anzi il-prezz gie kompletament saldat mal-kuntratt.

L-esponent ma‟ Anthony Spiteri Delia ma ghandu l-ebda relazzjoni kwalsiasi mas-socjetà konvenuta u l-istess Anthony Spiteri Delia ma ghandu l-ebda interess f‟din il-kawza.

Mhux minnu li tali zbalji gew rikonoxxuti mill-konvenut u min- nutar Pierre Spiteri Delia kif allegat mill-atturi u dak li qalu dawn il- persuni qieghed jittiehed barra mill-kuntest f‟liema ntqalu u mhux minnu li tirrizulta kwalsiasi ammissjoni ta‟ zbalji li saru fil-kuntratt.

Is-socjetà konvenuta ma resqitx kif mitluba ghall-korrezzjoni tal-kuntratt ghaliex f‟dak il-kuntratt ma hemm xejn li ghandu jigi korrett u l-pretensjonijiet tal-atturi huma bla bazi fid-dritt u fil-ligi u ghalhekk ghandhom jigu michuda.

Ghalhekk fir-rigward tat-talbiet tal-atturi l-esponent iqajjem is- segwenti eccezzjonijiet: 1.

In linea preliminari in-notifika hija nulla billi AME Limited ma ghadhiex socjetà li tezisti taht dak l-isem u l-isem taghha illum huwa Caman Properties Limited u ghalhekk l- atti jridu jigu korretti u n-notifika issir mill-gdid.

Fir-rigward ta‟ Anthony Spiteri Delia dan ma ghandu l-ebda interess guridiku f‟din il-kawza u ghandu jinhareg il-barra mill-kawza.

Fir-rigward tat-talbiet tal-atturi il-preskrizzjoni ta‟ sentejn ghat-tenur tal-artikoli 1222 tal-Kodici Civili u dik ta‟

hames snin ghat-tenur tal-artikoli 1224 u 2156(f) tal- Kodici Civili; kif ukoll l-preskrizzjoni ta‟ ghaxar snin fir- rigward ta‟ nofs l-art li implicitament qieghed jigi pretiz li ghadu jappartjeni lill-attur.

L-azzjoni prezenti ghalkemm fil-forma azzjoni ghall- korrezzjoni hija azzjoni in parti ghar-rexissjoni u in parti ghall-kreazzjoni ta‟ obbligi li ma jirrizultawx mill-kuntratt u ghalhekk fil-forma kif maghmula hija inamissibbli.

Ghat-tenur tal-artikolu 992 tal-Kodici Civili il-kontenut tal-

kuntratt huwa ligi bejn il-partijiet.

Il-meritu ta‟ dina l-kawza jinsab milqut bil-gudikat billi l- kwistjonijiet mqajjma digà gew decizi f‟kawzi istitwiti mill- istess rezzio Vella tul hajtu.

Fil-meritu it-talbiet tal-atturi huma infondati fil-fatt ghaliex ma kien hemm l-ebda zball fil-kuntratt kif allegat mill- atturi.

It-talbiet tal-atturi huma kompletament infondati fil-fatt u fid-dritt u ghalhekk ghandhom jigu respinti.

Rat illi fl-udjenza tad-19 ta‟ Jannar 2015 il-Qorti laqgħet it- talba tal-atturi sabiex jiġi allegat il-proċess biċ-ċitazzjoni numru 1323/1995 JRM fl-ismijiet Grezzju Shtewil et vs Anton Falzon Farrugia noe, deċiża minn din il-Qorti diversament presjeduta fl-10 ta‟ Ġunju 2009.

Semgħet ix-xhieda prodotti.

Rat in noti ta‟ sottomissjonijiet tal-partijiet.

Rat illi l-kawża tħalliet għas-sentenza.

Rat l-atti kollha tal-kawża.

Ikkunsidrat illi din hija kawża b‟talbiet għall-korrezzjoni ta‟ diversi żbalji li saru f‟att pubbliku u għall-ħlas ta‟ bilanċ tal- prezz dovut.

Mill-provi prodotti jirriżulta li permezz ta‟ skrittura privata ossia konvenju datat 29 ta‟ Marzu 1995, Vella Bardon Shtewil obbliga ruħu li jbiegħ lil Anton Falzon Farrugia f‟isem is-soċjetà konvenuta AME Limited, illum Caman Properties Limited, li da parti tiegħu obbliga ruħu li jixtri mingħand Vella Bardon Vella nofs indiviż ta‟ ġardina fabbrikabbli inIn-Naxxar murija fuq pjanta

annessa mal-istess konvenju.

Il-prezz miftiehem għall-bejgħ kien ta‟ Lm36,500, li minnhom il-konvenuta ħallset Lm6,000 akkont tal-prezz finali lill-attur Anthony Spiteri Delia kif delegat minn Grezzju Shtewil.

Ġie miftiehem illi l-bilanċ tal-prezz kellu wkoll jitħallas lil Anthony Spiteri Delia fuq l-att finali.

Dan il-konvenju kellu jkun validu għal seba‟ xhur.

Anqas minn ġimgħa wara, fit-3 ta‟ April 1995, sar l-att finali ta‟ bejgħ.

Permezz ta‟ dan il-kuntratt pubbliku, redatt min-Nutar Pierre Spiteri Delia, Grezzju Shtewil, li deher fuq il-kuntratt f‟isem oħtu Marianna wkoll, biegħ lis-soċjetà konvenuta l-ġardina kollha in kwistjoni għall-prezz ta‟ Lm30,000 li Grezzju Shtewil ddikjara li kien qiegħed jirċievi fuq il-kuntratt.

Skont Vella Bardon Shtewil hu kien ippressat jersaq fuq l-att finali ta‟ bejgħ u peress illi kien raġel marid, ma kienx induna li l- kuntratt kien fih numru ta‟ żbalji.

Senjatament, (i) li kien qiegħed jidher għall-oħtu Marianna bħala venditriċi meta l- ġardina kienet tappartjeni lilu biss; (ii) li ġie dikjarat li kienet qiegħda tinbiegħ il-ġardina kollha minflok nofs indiviż; u (iii) li minkejja li ġie dikjarat illi huwa kien qiegħed jirċievi s-somma ta‟ Lm30,000 bħala l-prezz tal-bejgħ, fir-realtà, ma kien irċieva l-ebda flus mingħand ix-xerrejja, la dakinhar tal-kuntratt, la qabel u lanqas wara.

Permezz ta‟ ċitazzjoni mressqa fid-29 ta‟ Settembru 1995, Vella Bardon u Marianna Vella talbu lill-Qorti tal-Kummerċ (a) issib li l-kuntratt magħmul bejn il-partijiet fit-3 ta‟ April 1995, fl-atti tan-Nutar Dottor Pierre Spiteri Delia, ma kienx jgħodd għaliex l- istess kuntratt fih għadd ta‟ żbalji li jolqtu s-sustanza nnifisha tiegħu u minħabba li l-kunsens tal-attur kien vizzjat bi żball billi hu ma tax il-kunsens tiegħu skont il-liġi, u kif ukoll għaliex kien meħud b‟qerq jew għemil doluż u wkoll għaliex l-istess kuntratt kien nieqes minn kawża leċita u (b) tirrexxindi, tħassar u tannulla l-istess kuntratt u tieħu l-provvedimenti kollha xierqa u meħtieġa biex dan isir, fosthom li taħtar nutar biex jippubblika l-att ġudizzjarju meħtieġ u kuraturi biex jidhru għal

dawk li jonqsu li jersqu għall-pubblikazzjoni tal-kuntratt.

Din il-Qorti diversament presjeduta ċaħdet it-talbiet attriċi

permezz ta‟ sentenza datata 10 ta‟ Ġunju 2009 li minnha ma

ġie intavolat l-ebda appell.

Madanakollu, fid-deċiżjoni tagħha l- Qorti għamlet is-segwenti osservazzjonijiet:

is-somma ta' sitt elef

"Illi l-Qorti tqis li huwa minnu li bejn l-ammont imsemmi fl- att ta' konvenju li sar fid-29 ta' Marzu, 1995, u dak imsemmi fil-kuntratt li sar ħamest ijiem wara, hemm nuqqas ta' qbil.

Tali differenza hija bejn dak li kien maqbul dak inhar tal-konvenju u dak li kien għadu dovut bħala bilanċ sa dak inhar tal-kuntratt.

L-istess ħaġa tingħad dwar in-nuqqas ta' ħlas tal-prezz fuq l-att, minkejja l-kliem espressi tal-kuntratt li jgħidu li l-prezz (jew aħjar, il-bilanċ) kien qiegħed jitħallas fuq l-att.

Illi mill-provi mressqa joħroġ ċar li kulma tħallas mill-prezz lira Maltin miftiehem kienet (Lm6,000) b'delega tal-attur lil wieħed Anthony Spiteri Delia.

In-nutar li ippubblika l-kuntratt iddikjara wkoll li dak inhar li huwa ippubblika l-kuntratt, ma tħallsux flus mix-xerrejja lill-attur proprio u nomine.

Meta Anton Falzon Farrugia (direttur ta' AME) xehed, stqarr ukoll li l-prezz tal-bejgħ mhux imħallas.

Huwa jgħid li, minbarra l-ħlas akkont li sar lil Anthony Spiteri Delia b'delega mill-attur, kien ħallas ukoll is- somma ta' elfejn u mitt lira Maltin (Lm 2,100) dak inhar tal-kuntratt b'cheque maħruġ lin-nutar bħala taxxa dovuta mill-attur dwar il-bejgħ u akkont tal-prezz ta' dak il-bejgħ.

Huwa jgħid li l-bilanċ ma ħallsux għaliex, sadattant, l-attur fetaħlu din il-kawża.‟ … „Illi meta wieħed iqis li l-attur hawn qiegħed jirreferi għall- fatt li l-ftehim kien li l-bejgħ kellu jkun tan-nofs mhux maqsum tal-ġardina, u l-kuntratt jgħid li nbiegħet il- ġardina kollha, l-Qorti hija tal-fehma li lanqas f'dawn iċ- ċirkostanzi ma ntwera li tassew kien hemm vizzju tal- kunsens tal-attur.

Dan qiegħed jingħad mhux għaliex l- attur qabel li jbiegħ il-ġardina kollha, imma għaliex in- nuqqas ta' korrispondenza bejn dak miftiehem fuq l-att tal-

konvenju u dak imniżżel fil-kuntratt impunjat ma ntweriex

li sar b'ħażen ta' AME imma minn nuqqas (lapsus calami)

mwettaq min-naħa tan-nutar li fassal il-kuntratt u li l-

partijiet naqsu milli jiġbdulu l-attenzjoni tiegħu fil-ħin li sar il-kuntratt.

Dan huwa nuqqas li seta' u għadu jista' jissewwa b'att korrettorju, kif xehed l-istess nutar u kif l- imħarrek Anton Falzon Farrugia nomine wera li għadu dispost li jagħmel."

Grezzju Vella miet fis-17 ta‟ Lulju 1996, u ċioè fil-mori tal- kawża 1323/1995 JRM u l-attur Paolo Ripard huwa l-uniku eredi universali tiegħu.

In linea preliminari, il-konvenuta teċċepixxi li n-notifika tar- rikors ġuramentat hija nulla stante li AME Limited m‟għadhiex teżisti għaliex illum jisimha Caman Properties Limited u li għalhekk l-atti jridu jiġu korretti u n-notifika ssir mill-ġdid.

Jidher li din l-eċċezzjoni hija llum sorvolata in kwantu li l-Qorti ordnat il-korrezzjoni tal-isem tal-konvenuta fl-udjenza tas-16 ta‟ Diċembru 2013.

Isegwi għalhekk li ma kien hemm l-ebda bżonn li n-notifika ssir mill-ġdid.

Din l-eċċezzjoni qiegħda għalhekk tiġi respinta.

Il-konvenuta teċċepixxi li l-attur Anthony Spiteri Delia m‟għandu l- ebda interess ġuridiku f‟din il-kawża.

Fis-sentenza fl-ismijiet Agatha sive Agathina Formosa Swift vs Avukat Dottor Francis Beattie et, deċiża fit-28 ta‟ Novembru 2003, il-Qorti tal- Appell elenkat il-prinċipji li jirriżultaw mill-ġurisprudenza ċitata mill-Ewwel Qorti li fil-fehma tagħha, għandhom iservu ta‟ gwida li fuqhom għandha timxi Qorti biex tirriżolvi eċċezzjoni ta‟ din ix-xorta.

Dawn il-prinċipji huma s-segwenti:

"(i) l-interess (ġuridiku) meħtieġ irid ikun wieħed dirett, leġittimu, kif ukoll attwali; (ii) l-istat attwali ta' ksur ta' jedd jikkonsisti f'kundizzjoni pożittiva jew negattiva li xxejjen jew tinnewtraliżża dritt li jkun jappartjeni lid-detentur jew lil dak li lilu jkun mistħoqq; (iii) l-interess ġuridiku fl-attur huwa dak li l-imħarrek jirrifjuta li jagħraf il-jedd ta' l-istess attur u dan billi kull persuna għandha d-dritt titlob li, fil-konfront tagħha, isir

ħaqq jew tiġi msewwija inġustizzja li tkun ġiet magħmulha kontriha; (iv) l-interess ġuridiku irid ikun iwassal għal riżultat ta' utilita` u vantaġġ għal min irid jeżerċita l-jedd.

Jekk l- azzjoni ma tistax twassal għal tali riżultat għal min jibdiha, dik l-azzjoni ma tistax treġi; (v) l-interess ġuridiku jrid jibqa' jissussisti matul il-ħajja kollha ta' l-azzjoni, u mhux biss fil-bidu tagħha.

Jekk l- interess jintemm, il-konsegwenza immedjata tkun li l- imħarrek jinħeles milli jibqa' fil-kawża; (vi) l-interess ta' l-attur għandu jkun jidher mill-att taċ- ċitazzjoni nnifisha.

Għalkemm il-mottiv ta' l-interess mhux meħtieġ fiċ-ċitazzjoni, dan għandu jirriżulta mill-provi jekk kemm-il darba jiġi kkuntrastat; (vii) fil-prattika ġudizzjarja, wieħed jista' jippromuovi kawża biex jikseb dikjarazzjoni preordinata għal azzjoni definittiva u aħħarija, minkejja li din ma tkunx ġiet inkluża fl-azzjoni ta' aċċertament.

Madankollu, f'każ bħal dan, il- Qorti trid tkun soddisfatta li jkun hemm l-interess meħtieġ, anki preordinat għall-kawża l-oħra, u li d-dikjarazzjoni hekk miksuba tkun tifforma l-bażi tal-kawża l-oħra li tista' ssir aktar 'l quddiem; (viii) l-interess mhux bilfors ikun wieħed li jiġi kkwantifikat f'somma determinata ta' flus jew ġid, imma jista' jkun imsejjes biex iħares jew jagħti għarfien għal jedd morali jew soġġettiv, imbasta l-jedd invokat ma jkunx wieħed ipotetiku. (ix) jekk azzjoni, għalkemm tkun imsejsa fuq jedd ta' l- attur, tkun maħsuba biss biex tirreka ħsara lill-imħarrek bla ebda vantaġġ utli lill-attur tali azzjoni titqies bħala waħda illegali – azzjoni magħrufa fid-duttrina bħala waħda acta ad

aemulationem – u titqies li fiha jkun jonqos l-interess

ġuridiku meħtieġ."

Applikati dawn il-prinċipji għall-kawża odjerna, il-Qorti tqis illi din l-eċċezzjoni ma tistax tintlaqa‟.

It-tielet talba attriċi hija sabiex il-konvenuta tiġi kundannata tħallas lil Anthony Spiteri Delia il-bilanċ tal-prezz pattwit kif kien stipulat fuq il-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995.

Din il-Qorti tqis li Anthony Spiteri Delia għandu l- interess ġuridiku meħtieġ sabiex jippromwovi din il-kawża kontra l-konvenuta li kellha tħallsu.

Din l-eċċezzjoni sejra għalhekk tiġi miċħuda wkoll.

Il-konvenuta teċċepixxi l-preskrizzjoni a tenur tal-artikoli 1222, 1224 u 2156(f) tal-Kodiċi Ċivili li jipprovdu testwalment:

(1) Meta l-liġi f'xi każ partikolari ma tistabbilixxix żmien aqsar, l-azzjoni għar-rexxissjoni minħabba vjolenza, żball, egħmil doluż, stat ta' interdizzjoni, jew nuqqas ta' età, taqa' bil-preskrizzjoni egħluq sentejn.

(2) Dan igħodd ukoll għar-rexxissjoni ta' obbligazzjonijiet mingħajr kawża, jew magħmulin fuq kawża falza.

F'kull każ ieħor mhux imsemmi fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, il-jedd tal-azzjoni ta' rexxissjoni ta' obbligazzjoni jaqa' bil-preskrizzjoni egħluq ħames snin minn dak in-nhar li l-azzjoni tista' titmexxa, bla ma jittieħed qies tal-istat jew tal-kondizzjonital-persuni li jkollhom jedd għal din l-azzjoni, bla ħsara ta' kull dispożizzjoni oħra ta' dan il-Kodiċi.

L-azzjonijiet hawn taħt imsemmija jaqgħu bi preskrizzjoni bl-egħluq ta' ħames snin: (f) l-azzjonijiet għall-ħlas ta' kull kreditu ieħor li ġej minn operazzjonijiet kummerċjali jew minn ħwejjeġ oħra, meta l-kreditu ma jkunx jaqa', skont din il-liġi jew liġijiet oħra, taħt preskrizzjoni aqsar, jew ma jkunx jirriżulta minn att pubbliku."

Fil-fehma tal-Qorti, l-ebda wieħed minn dawn l-artikoli ma huwa applikabbli għall-każ.

Minkejja l-insistenza xort‟oħra tal- konvenuta, l-atturi mhumiex qegħdin jitolbu r-rexxissjoni tal-

kuntratt in kwistjoni imma l-korrezzjoni tiegħu minħabba żbalji li saru min-nutar fil-waqt li kien qiegħed jiġi redatt.

Ukoll il-kreditu li qegħdin jitolbu mingħand il-konvenuta jirriżulta proprju minn att pubbliku għaliex l-atturi jinsistu li dak li kellu jitħallas fuq il-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995, infatti ma tħallasx.

Il-konvenuta tkompli bl-eċċezzjoni tagħha billi teċċepixxi l- preskrizzjoni „ta għaxar snin fir-rigward ta' nofs l-art li impliċitament qiegħed jiġi pretiż li għadu jappartjeni lill-attur.‟ Minkejja li ma saritx riferenza għall-artikolu specifiku tal-liġi, din il-Qorti m‟għandha l-ebda dubbju li hawnhekk il-konvenuta qiegħda teċċepixxi l-preskrizzjoni deċennali a tenur tal-artikolu 2140(1) tal-Kodiċi Ċivili li jaqra hekk:

"(1) Kull min b'bona fidi u b'titolu tajjeb biex jittrasferixxi l- proprjetà, jipposjedi ħaġa immobbli għal żmien ta' għaxar snin, jakkwista l-proprjetà tagħha."

jista‟

jkun għandha

Din il-parti tal-eċċezzjoni ser tiġi miċħuda wkoll għaliex il- konvenuta ma ġabet l-ebda prova li hija għandha l-pussess tal- ġardina in kwistjoni.

B‟żieda ma dan, għar-raġunijiet li ser jiġu spjegati aktar „il quddiem f‟din is-sentenza, il-Qorti tqis illi kwalunkwe pussess l-konvenuta ċertament mhuwiex bil-bona fidi meħtieġa mill-ligi fil-kuntest.

Il-konvenuta teċċepixxi inoltre li din il-kawża hija milquta bil- ġudikat minħabba dak diġa deċiż fil-kawża 1323/1995 JRM.

Huwa stabbilit fil-ġurisprudenza tal-Qrati tagħna li sabiex tirnexxi din l-eċċezzjoni, iridu jikkonkorru tlett elementi li huma: eadem personae (l-istess partijiet), eadem res (l-istess oġġett) u eadem causa petendi (l-istess mertu).

Issa fil-każ tal-lum, il-kawża mhijiex bejn l-istess partijiet għaliex nonostante li l-preżenza ta‟ Marianna Shtewil ma kienitx meħtieġa għal finijiet tal-eċċezzjoni tal-ġudikat, l-istess ma jistax jingħad dwar il-preżenza tal-attur Anthony Spiteri Delia.

Dwar l-oġġett tal-kawża, lanqas dan ma huwa l-istess għaliex minkejja li ż-żewġ kawżi jiskattaw mill-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995, f‟dan il-każ mhuwiex qiegħed jintalab it-tħassir tal-

kuntratt bħal ma ntalab fil-kawża preċedenti.

Finalment, u dwar il-mertu, din il-Qorti tqis li lanqas dan ma huwa komuni għaż-żewġ kawżi għaliex il-kawżali tat-talbiet tal-lum mhumiex fondati fuq l-istess fatt ġuridiku li kien jifforma l-bażi tat-talba preċedenti.

Fil-każ tal-lum, mhuwiex qiegħed jintalab ir- rexxissjoni tal-kuntratt u lanqas qiegħed jiġi allegat li l-kunsens ta‟ Grezzju Shtewil kien vizzjat.

Li qed jitolbu l-atturi huwa li jsir att korrettorju sabiex jiġu rettifikati l-iżbalji li fih il-kuntratt, kif ukoll sabiex il-konvenuta tħallas il-bilanċ tal-prezz minnha dovut.

Din l-eċċezzjoni qiegħda għalhekk ukoll tiġi respinta.

Finalment, il-konvenuta teċċepixxi li l-azzjoni tal-lum hija inammissibbli in kwantu li l-atturi qegħdin jippruvaw joħolqu obbligi li ma jirriżultawx mill-kuntratt li, a tenur tal-artikolu 992 tal-Kodiċi Ċivili huwa liġi bejn il-partijiet.

Issostni li ma sar l- ebda żball l- fil-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995. eċċezzjonijiet ser jiġu trattati flimkien.

Jidher ċar li f‟din il-kawża, d-determinazzjoni tal-vertenza tiddependi ħafna fuq il-kredibilità tal-partijiet u l-verosimiljanza tal-verżjonijiet rispettivi tagħhom.

Anton Falzon Farrugia għan-nom tal-konvenuta jgħid li huwa kien ħallas il-prezz miftiehem għall-bejgħ skont il-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995.

Jinsisti wkoll illi l-kuntratt ma fih l-ebda żball għaliex il-ħsieb tal-partijiet inbidel minn dakinhar tal-konvenju u allura kien intenzjonat illi l-kuntratt isir għall-ġardina kollha u mhux biss għal nofs indiviż.

Madanakollu, quddiem il-Qorti fil-kawża 1323/1995 JRM, l- istess Anton Falzon Farrugia kien preżenta affidavit tiegħu stess fejn ikkonferma li huwa ma kienx ħallas il-bilanċ għax-xiri tal-art għaliex Grezzju Vella kien laħaq fetaħlu dik il-kawża.

Huwa żied jgħid ukoll illi huwa ovvju mill-kuntratt li huwa ma kienx

akkwista l-ġardina kollha għaliex il-kuntratt stess jgħid li „Il-

partijiet jirriservaw a favur xulxin id-dritt ta' preferenza f'każ li

xi wieħed minnhom jiġi jbiegħ sehmu' u li huwa kien lest jersaq

għall-att korrettorju dwar dan.

Imbagħad, quddiem din

joħroġ

b‟verżjoni divergenti u jgħid li Grezzju Vella kien għamel xi

ftehim ma‟ terzi, u li kien għalhekk li fil-kuntratt iddikjara li tħallas dakinhar.

Dan meta, dejjem skont Falzon Farrugia, huwa kien ħallsu qabel.

Il-verżjoni li huwa ressaq f‟din il-kawża tieħu xejra aktar inkredibbli meta jsiru l-kontro eżami u jgħid li kien ħa żball fl-affidavit li preżenta fil-kawża preċedenti meta qal illi kien jaf li ma xtarax il-ġardina kollha.

Iżid jgħid li meta f‟dak l- affidavit kien qal li kien lest jagħmel korrezzjoni huwa kien qiegħed jirreferi għall-konvenju.

Il-Qorti tqis din il-verzjoni tal- fatti inversosimili u b‟hekk qeghda tiskartaha.

L-atturi jressqu bħala prova wkoll kopja tad-dikjarazzjoni ġuramentata tan-Nutar Pierre Spiteri Delia datata 13 ta‟ Settembru 1995 fejn in-nutar kien ikkonferma li dakinhar tal-kuntratt finali, quddiemu ma għaddew l-ebda flus u fejn ġie dikjarat li kienet qiegħda tinbiegħ il-ġardina kollha dan kien żball għaliex il-bejgħ kien filfatt jirrigwarda nofs indiviż biss ta‟ din il- ġardina.

Madanakollu, meta n-nutar xehed viva voce quddiem il-Qorti kemm f‟din il-kawża u kemm f‟dik preċedenti, huwa ċċara li dak l-affidavit ma kienx irrediġih hu, imma l-avukat ta‟ Grezzju Shtewil.

In-nutar jiddiskrivi lill-istess Grezzju Shtewil bħala bniedem li „ma kienx mill-ħelwin‟ u jagħti lil wieħed x‟jifhem li dak l-affidavit iffirmah taħt xi forma ta‟ theddid.

Nonostante, il-Qorti tinnota li n-Nutar ma jiċħadx li dak l-kuntratt kellu jkun dwar nofs indiviż biss tal-ġardina u li dakinhar Anton Falzon Farrugia ma kien għamel l-ebda pagament lil Grezzju Shtewil.

Fil-fatt, fil- kawża preċedenti, il-Qorti diversament presjeduta li ħafna minn dak li ddikjara fl-affidavit tiegħu kien verità.

Huwa veru li a tenur tal-artikolu 992 tal-Kodiċi Ċivili, kuntratt huwa liġi bejn il-partijiet, imma huwa daqstant validu l- prinċipju stabbilit permezz tal-artikolu sussegwenti „l-

kuntratti għandhom jiġu esegwiti bil-bona fidi, u jobbligaw

mhux biss għal dak li jingħad fihom, iżda wkoll għall-

konsegwenzi kollha li ġġib magħha l-obbligazzjoni skont ix-

xorta tagħha, bl-ekwità, bl-użu jew bil-liġi.‟ Fil-każ tal-lum, kif

diġà ntqal, il-verżjoni tal-konvenut qeghda tigi skartata ghaliex

ma hijiex meqjusa li tirrispetta la l-verità u lanqas il-bona fidi

Kif jingħad fil-kawża fl-ismijiet Carmelo Portelli Pisani vs Gaetano Decesare, deċiża mill-Qorti tal-Appell fil-15 ta‟ Dicembru 1947, il- prinċipju illi contra testimonium scriptum (testimonium) non scriptum non fertur,

"… jista' jsehh biss sakemm il-Qorti ma tkunx perswaza illi hemm zball fil-kuntratt, jew inkella dak il-patt thalla barra ghal xi raguni specjali; ghaliex f'dawn il-kazijiet il-principji bazati fuq il-gustizzja u l-ekwità ghandhom ikunu supremi."

Dan l-insenjament baqa‟ jiġi segwit minn dawn il-Qrati – ara f‟dan is-sens id-deċiżjoni tal-Prim‟Awla tal-Qorti Ċivili fil-kawża fl-ismijiet Francesca Alzeni va Avukat Dottor Spiridione Roberts noe, mogħtija fid-9 ta‟ Ġunju 1964.

Fil-każ tal-lum, abbażi tal-provi prodotti f‟din il-kawża u dik 1323/1995 JRM, il-Qorti hija moralment konvinta li l-atturi għandhom raġun fil-pretensjonijiet tagħhom li l-kuntratt tat-3 ta‟ April 1995 fih żbalji li ma jirriflettux l-intenzjoni vera tal- partijiet fuq il-kuntratt u li għad huwa dovut lill-attur Anthony Spiteri Delia l-ammont ta‟ Lm30,500, illum €71,045.89.

Isegwi għalhekk illi lanqas m‟għandha mis-sewwa l-eċċezzjoni tal- konvenuta li permezz ta‟ din l-azzjoni l-atturi qegħdin joħolqu obbligazzjonijiet ġodda li mill-kuntratt ma jirriżultawx.

Finalment, l-atturi preżentaw kopja ta‟ kuntratt pubbliku fl-atti tan-Nutar Myriam Gouder Caruana Said tat-23 ta‟ April 1990 minn fejn jirriżulta li kien Grezzju Shtewil waħdu li xtara il-fond li minnu kienet tagħmel parti l-ġardina mertu tal-kawża, u allura, Marianna Shtewil ma kellhiex tiffigura bħala venditriċi fuq il- kuntratt tat-3 ta‟ April 1995.

Għalhekk u għal dawn ir-ragunijiet, din il-Qorti qiegħda taqta‟ u tiddeċiedi l-kawża billi filwaqt illi tiċħad l-eċċezzjonijiet tal- konvenuta, inkluż l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni, tilqa‟ t-talbiet attriċi kollha u għal finijiet tat-tieni talba tinnomina lin-Nutar Sean Ferrante sabiex l-att korrettorju relattiv dakinhar tal-21 ta‟ Jannar 2019 fil-11:00 ta‟ filghodu fil-Binja tal-Qorti.

jippubblika

Tahtar lill-Avukat Dottor Josette Camilleri Zahra sabiex tidher għall- eventwali kontumaċi fuq l-istess att.

L-ispejjeż tal-kawża jitħallsu mis-soċjetà konvenuta.