QORTI TAL-MAGISTRATI (GHAWDEX) BHALA QORTI TA' GUDIKATURA KRIMINALI Magistrat Dr. Joseph Muscat Cohen B.A. (Legal & Int.

Rel.), B.A. (Hons), M.A. (European), LL.D. Il-Pulizija (Spettur Frank Anthony Mercieca) vs. Paul Borg Bonnici

Illum 8 ta' Novembru 2016 Il-Qorti; Rat l-imputazzjonijiet migjuba kontra l-imputat Paul Borg Bonnici, ta' tnejn u hamsin (52) sena, iben il-mejtin Joseph u Maria nee' Garzia, imwieled l-Gharb, Ghawdex, nhar is-17 ta' Settembru 1960 u residenti fil-fond 'Sweet Lord' Triq Guzeppi Lebre, Bubaqra, Iż-Żurrieq, Ghawdex u detentur tal-karta tal-identita bin-numru 86390G, akkuzat talli nhar is-16 ta' Lulju 2013 gewwa Triq il-Gdida maghrufa ukoll bhala Triq l-Ghasri, fl-Ghasri, Ghawdex, ghall-habta tas-sebgha u nofs ta' filghaxija (19.30hrs);

B'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu, jew b'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti,

waqt li kien qieghed isuq vettura bin-numru tar-registrazzjoni JBP656 ikkaguna l-mewt ta' Michael Angelus Lepre’ (ID No. 48142G);

U aktar talli fl-istess data, hin, lok u cirkustanzi saq vettura bin- ta' kont, bi

JBP656, b'nuqqas

tar-registrazzjoni numru traskuragni u/jew b'mod perikoluz;

U aktar talli fl-istess data, hin, lok u cirkustanzi b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu, jew b'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti, waqt li kien qieghed isuq vettura bin-numru tar-registrazzjoni JBP656 ikkaguna hsara fuq il-vettura bin-numru tar-registrazzjoni FBC913.

Il-Qorti giet mitluba sabiex f'kaz ta' htija barra milli tapplika l-piena skont il-ligi tiskwalifika l-licenzja tas-sewqan tal-imputat ghall- perijodu li jidhrilha li huwa xieraq.

Rat in-nota tal-Avukat Generali (a fol.

343) datata 19 ta' Mejju 2014 li permezz taghha baghat lill-imputat Paul Borg Bonnici biex jigi ggudikat minn din il-Qorti bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali kif mahsub taht: (1) fl-Artikolu 225 tal-Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta; (2) fl-Artikolu 15(1)(a) u 15(2) tal-Kapitolu 65 tal-Ligijiet ta' Malta; (3) fl-Artikolu 328(a) ta-Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta; (4) fl-Artikolu 17, 23, 31, u 533 tal-Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta; Rat illi, waqt l-udjenza tat-30 ta' Settembru 2014 (a fol.

377 u 388), gew moqrija l-Artikoli mibghuta mill-Avukat Generali fid-19 ta' Mejju 2014, u f'liema seduta l-imputat iddikjara li ma kellux oggezzjoni li l-kaz tieghu jigi trattat u deciz minn din il-Qorti bi procedura sommarja.

Rat illi din il-kawza giet assenjata lil din il-Qorti kif preseduta b'digriet datat 30 ta' Gunju 2015 moghti mis-Sinjurija Tieghu l- Prim'Imhallef.

Rat illi fis-seduta tal-1 ta' Gunju 2016 il-Qorti tat cans lill- Prosekuzzjoni, lill-parte civile u lid-Difiza sabiex jipprezentaw is- sottomissjonijiet taghhom bil-miktub.

Rat illi fl-1 ta' Settembru 2016, il-parte civile pprezentaw is- sottomissjonijiet taghhom bil-miktub.

Rat illi d-Difiza pprezentat s-sottomissjonijiet taghha bil-miktub fis- 27 ta' Settembru 2016.

Rat illi l-Prosekuzzjoni baqghet ma pprezentatx is-sottomissjonijiet taghha bil-miktub, minkejja li nghatat il-fakolta' taghmel hekk.

Rat l-atti kollha ta' dan il-procediment u d-dokumenti esebiti.

L-incident sehh fi Triq l-Ghasri, Ghawdex fil-parti fejn hemm triq

sekondarja quddiem tela' li twasslek ghal xi ghelieqi u l-ex farm tat-

tigieg li llum huwa post tax-xoghol ta' haddied.

L-imputat li kien qieghed isuq truck bin-numru ta' registrazzjoni

JBP656, kien hiereg mill-Ghasri fid-direzzjoni ta' Triq Papa Gwanni

Pawlu t-Tieni, Bubaqra, Iż-Żurrieq, Ghawdex filwaqt li s-sewwieq tal-mutur, il-

vittma Michaelangelo Lepre’ kien qiegħed isuq il-mutur tiegħu

FBC 913 u hareg mit-triq sekondarja maghrufa bhala Triq il-Qadima

F'nofs it-tarf tat-triq sekondarja hemm traffic island.

wiehed jidhol it-traffiku mit-triq principali filwaqt li mill-genb l-

iehor johrog it-traffiku mit-triq sekondarja.

Il-Qorti tirrileva li fil-pjanta esebita l-Perit indika li s-sinjal abjad li

jindika l-linja medjana tat-triq huwa wieħed interrott.

kif jirriżulta minn uħud mir-ritratti tal-lokalità tal-inċident, dan is-

sinjal abjad huwa effettivament wieħed kontinwu u mhux wieħed

Dan is-sinjal kien interrott biss faċċata tat-triq li minnha

kien ħareġ Michaelangelo Lepre’.

Il-Qorti dan ikkonfermatu waqt

l-access li sar fuq il-post fil-prezenza tal-partijiet fit-13 ta' Settembru

Il-Qorti zaret il-post erba' darbiet ohra fil-perjodu li kienet qeghda

thejji din is-sentenza inkluz nhar it-Tnejn 17 ta' Ottubru 2016

waranofsinhar u l-ghada 18 ta' Ottubru 2016 kmieni filghodu.

zjara tat-17 ta' Ottubru 2016 il-Qorti nnutat li xi hadd kien biddel is-

sinjal abjad minn wiehed kontinwu ghal wiehed interrott.

hadet numru ta' ritratti hi stess biex tiddokumenta dan, liema ritratti

gew inseriti fil-process (a fol 453a sa 453e).

Il-Qorti thoss li dan il-fatt

li sehh fil-perjodu li kienet qeghda tinkiteb is-sentenza huwa ta'

thassib serju u qeghda tordna lill-pulizija biex jinvestigaw min

approva li jinbidel is-sinjal, min biddlu u meta.

l-komparixxi

fuqha hemm

tal-interpretazzjoni

tal-imputazzjonijiet

KONSIDERAZZJONIJIET LEGALI GENERALI Preliminari Din hija Qorti ta' Gudikatura Kriminali.

Quddiemha persuna jew persuni jigu mixlija li wettqu reati kriminali.

Il-Qorti hija adita bl- imputazzjonijiet li jingiebu quddiemha u li jkunu maghmula mill- prosekuzzjoni.

Hemm limitu kemm il-Qorti tista' tkun flessibbli fir- rigward jingiebu quddiemha.

Għalkemm verament l- imputazzjonijiet hija ritenuta bħala un avviso a comparire, l- imputazzjonijiet huma dejjem ta' indoli penali.

Ir-regoli tal- procedura ma jistgħux jigu interpretati b'mod wiesa' tali li l- parametri tal-azzjoni penali jigu spustati jew mibdula.

Altrimenti d-difiza ma tkunx tista' tiddefendi ruħha kif jixraq.

Quddiem din il-Qorti jekk persuna tinstab ħatja teħel piena.

Jekk ma Il- tinstabx ħatja valutazzjoni dwar jekk persuna tkunx ħatja jew le tiddependi dejjem fuq il-provi li jingiebu quddiemha (u quddiem ebda post jew l-istess valutazzjoni hija marbuta mal- medium imputazzjonijiet kriminali li jkunu gew miktuba u prezentati jew skont kif ikunu gew quddiemha mill-Pulizija Cavallo Ghigo mizjuda jew mibdula fl-istadju opportun – u dejjem mhux aktar tard minn meta tagħha tkun magħluqa.

Altrimenti jekk ma jkunx hekk l-akkuzatur ikun jista' jbiddel il-parametri tal-azzjoni penali skont meta jidhirlu u skont l- andament ta' dak li jkun qed iseħħ jew li jkun irrizulta matul il-kors tal-process penali.

Għalkemm hemm element ta' flessibilita' provdut minn certu

gurisprudenza fir-rigward tal-procedimenti quddiem dawn il-Qrati

tigi meħlusa mill-imputazzjonijiet dedotti.

l-Prosekuzzjoni

ieħor) u

il-provi

ta' gurisdizzjoni limitata, din il-flessibilita' trid tkun tali li ma tkunx ta' pregudizzju għall-proceduri penali u għad-drittijiet tad-difiza.

Is-setgħat ta' din il-Qorti u r-rimedji li din il-Qorti tista' tagħti f'kull kaz huma limitati u ristretti għal dawk li huma previsti mill-Ligi u fil-Ligi.

Din il-Qorti ma għandiex is-setgħa, ossia carte blanche li tiddeciedi kif trid u tipprovdi kull rimedju li jidħlilha f'moħħa jew li trid jew li tkun tixtieq tagħti.

Il-provvedimenti tagħha huma limitati għal dawk provduti fil-Kodici Kriminali.

Din il-Qorti ma tistax tieħu post jew tissostitwixxi l-Qorti Civili kompetenti jew tagħti rimedji ta' natura civili li ma humiex prevvisti mill-Kodici Kriminali bħala li jistgħu jigu emanati minn Qorti ta' Gudikatura Kriminali.

F'kull kaz pero, stante li din hija Qorti ta' Gudikatura Kriminali hija marbuta bit-termini tal-imputazzjoni skont kif spjegat aktar 'il fuq.

Aktar minn hekk quddiemha huwa dmir tal-Prosekuzzjoni li tipprova l-kaz tagħha skont kif proferit fl-imputazzjoni kontestata sal-grad ta' konvinciment morali u sufficjenza probatorja lil hinn minn kull dubju dettat mir-raguni.

Mill-banda l-oħra jekk id-difiza tagħzel li tressaq xi provi jew sottomissjonijiet kif sar f'dan il-kaz, huwa bizzejjed għad-difiza li tikkonvinci lil Qorti bit-tezi tagħha fuq bazi ta' konvinciment morali li jistrieħ fuq bilanc ta' probabbilita u f'kaz li dan iseħħ, u l-Qorti ma tħossiex moralment konvinta li l- Prosekuzzjoni laħqet il-grad ta' prova rikjesta minnha, allura l-Qorti trid tillibera lill-imputat.

Dawn huwa principji kardinali li jsawru l-procediment penali Malti.

Jogħgbuna jew ma jogħgbuniex, dawn huma wħud mir-regoli bazilari li jistrieħ fuqhom il-procediment penali Malti.

Biss din il-Qorti ma tistax tieqaf hawnhekk.

Hija marbuta li tiggudika dan il-kaz skont l-akkuza li giet magħmula mill- Prosekuzzjoni kontra l-imputat u ma tistax tbiddel hi bis-setgħa

tagħha stess il-parametri tal-kawza intrapriza mill-Prosekuzzjoni u tiddeciedi kif jew tmur lil hinn mill-imputazzjonijiet prezentati lilha mill-Prosekuzzjoni.

jiftlilha

Oneru tal-Prosekuzzjoni Huwa l-oneru tal-Prosekuzzjoni li tressaq l-ahjar provi sabiex tikkonvinci lill-Qorti li l-akkuzi addebitati lill-imputat huma veri u dan ghaliex kif jghid il-Manzini fil-ktieb tieghu Diritto Penale Vol.

Huwa minnu, li jekk il-Qorti hija rinfaccjata b'zewg verzjonijiet konfliggenti, ghandha tillibera, stante li tali konflitt ghandu jmur a beneficcju tal-imputat.

Pero' huwa veru wkoll kif gie deciz mill- Qorti tal-Appell Kriminali fid-dsatax (19) ta' Mejju, 1997 fil-kawza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Graham Charles Farrugia Naudi:

Il-Prosekuzzjoni trid tipprova l-kaz taghha lil hinn minn kull dubju ragjonevoli, waqt li d-difiza trid tipprova d-difiza taghha fuq bazi ta' probabilita'.

Huwa principju baziku prattikat mill-Qrati taghna fil-procediment kriminali, li sabiex l-akkuzat jigi misjub hati l-akkuzi migjuba fil- konfront tieghu dawn ghandhom jigu pruvati oltre kull dubju dettat mir-raguni.

F'dan ir-rigward issir referenza ghas-sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appell Kriminali fil-5 ta' Dicembru, 1997 fil-kawza fl-ismijiet Il- Pulizija v Peter Briffa Decelis, fejn il-Qorti fakkret li l-grad ta' prova li trid tilhaq il-Prosekuzzjoni hu dak il-grad li ma jhalli ebda dubju dettat mir-raguni u mhux xi grad ta' prova li ma jhalli ebda ombra ta' dubju.

Id-dubji ombra ma jistghux jitqiesu bhala dubji dettati mir- raguni.

Fi kliem iehor, dak li l-gudikant irid jasal ghalih hu, li wara li jqis ic-cirkostanzi u l-provi kollha, u b'applikazzjoni tal-buon sens tieghu, ikun moralment konvint minn dak il-fatt li trid tipprova l- Prosekuzzjoni.

Fil-fatt dik il-Qorti ccitat l-ispjegazzjoni moghtija minn Lord Calleja Pace fil-kaz Miller v Minister of Pension - 1974 - ALL Er 372 tal-espressjoni 'proof beyond a reasonable doubt.'

Din il-Qorti taghmel ukoll referenza ghas-sentenza moghtija mill- Qorti tal-Appell Kriminali fid-9 ta' Settembru 2002 fil-kawza fl- ismijiet Il-Pulizija v Martin Mark Formosa Melillo fejn spjegat x'jigri meta gudikant ikun rinfaccjat b'zewg verzjonijiet konfliggenti u cioe' jistghu jigru zewg affarijiet u cioe jew il-gudikant ikun tal-fehma li l- kaz tal-Prosekuzzjoni ma jkunx gie sodisfacentement ippruvat, u allura l-Qorti ghandha tillibera, jew jekk ikun moralment konvint li l-verzjoni korretta hija wahda u mhux l-ohra, jimxi fuq dik il- verzjoni li jaccetta u jekk dik il-verzjoni tkun timporta l-htija tal- imputat jew akkuzat, allura jiddikjara tali htija u jghaddi ghal piena jew ghal xi provvediment iehor.

Apprezzament tal-provi fl-assjem: Il-Qorti tissottolinea li huwa ben risaput li l-apprezzament tal-provi ghandu jsir mhux biss b'mod spezzettat u individwali izda l-provi ghandhom jigu analizzati flimkien fl-assjem taghhom sabiex wiehed jara x'inferenzi jew interpretazzjoni ragjonevoli u legali jista' jaghti lil dawk il-provi hekk interpretati.

Ma tistax tinstab htija jew nuqqas ta' htija semplicement fuq analizi individwali jew separata tal-provi.

Dawn ghandhom jigu kkunsidrati kemm individwalment kif ukoll komplessivament.

Dan hu appuntu l-ezercizzju li sejra taghmel din il- Qorti, u cioe' li tezamina bir-reqqa kollha l-provi prodotti f'dan il- kaz.

XHIEDA F'dan il-process xehdu tnejn u tletin (32) xhud kif gej: Fit-8 ta' Awwissu 2013 L-Ispettur Frank Anthony Mercieca (a fol.

Fit-18 ta' Settembru 2013 Dr. Joseph Mangion Mizzi (a fol.

Fit-30 ta' Ottubru 2013 Profs.

Fil-11 ta' Dicembru 2013 Dr. Mario Riyahi (a fol.

Fit-22 ta' Jannar 2014 Dr. Patrick Lowell (a fol.

Fit-28 ta' Mejju 2014 Dr. Patrick Lowell (a fol.

Fit-30 ta' Settembru 2014 Perit Shawn Magri Sobh (a fol.

Fis-27 ta' Ottubru 2015 Dr. Ali Dam u Profs.

Fid-9 ta' Marzu 2016 Perit Shawn Magri Sobh (a fol.

Fl-1 ta' Gunju 2016 L-imputat Paul Borg Bonnici (a fol.

Din il-Qorti ghalkemm mhix f'posizzjoni vantaggjuza hdejn Qrati ohra meta tigi biex taghmel apprezzament tax-xhieda u dan ghaliex hija ma ghexietx il-process kollu tul medda ta' zmien u ghalhekk hija mhix f'posizzjoni, li tanalizza l-komportament tax- xhieda kollha li xehdu viva voce, tezamina l-imgieba u l- komportament taghhom, stante li ma kinitx hi stess li kkonstatat x'interess seta' kellu xi xhud f'data li xehed u jekk dak li qal kellux mis-sewwa jew le.

KONSIDERAZZJONIJIET LEGALI DWAR L-AKKUZI

Il-Kuncett ta' Negligenza

(i) Fid-dottrina u l-gurisprudenza kontinentali jezistu zewg teoriji partikolari dwar il-kuncett ta' negligenza: it-teorija hekk imsejha oggettiva u dik suggettiva.

It-test ghat-teorija oggettiva mhux wiehed li hu immirat biex jistabilixxi jekk il-persuna ipprevedietx jew setghetx tipprevedi dak l-incident fil-fatti specie partikolari tal- kaz izda jekk l-agir ta' dik il-persuna jaqax taht l-obbligu ragjonevoli ta' attenzjoni li kull persuna fis-socjeta` hija prezunta li ghandu t-teorija jkollha suggettiva tenfasizza li wiehed jista' jitkellem fuq agir negligenti jekk ikun hemm nuqqas f'li wiehed ikun alert jew vigilanti bil- limitazzjonijiet tieghu personali f'dak il-kaz partikolari.

Il-Kodici Kriminali taghna fl-artikoli 225, 1 2262 u 3283 jitkellem fuq "nuqqas ta' hsieb, traskuragni, nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu u nuqqas ta' tharis ta' regolamenti".

Ma tezisti l-ebda spjegazzjoni tat-

1 Artikolu 225: "Kull min, b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni, jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu, jew b'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti, jikkaguna l-mewt ta' xi hadd, jehel, meta jinsab hati, il-piena ta' prigunerija ghal zmien mhux izjed minn erba' snin jew multa mhux izjed minn hdax-il elf sitt mija u sitta u erbghin euro u sebgha u tmenin centezmu (11,646.87)." 2 L-Artikolu 226 jirreferi ghall-offizi li ma jwasslux ghall-mewt izda jarrekaw biss hsara gravi jew hafifa fuq il-persuna ta' l-individwu: "Jekk minhabba l-fatti imsemmijin fl-ahhar artikolu qabel dan issir offiza fuq il-persuna, l-akkuzat, meta jinsab hati, jehel - (a) jekk l-offiza tkun gravi u ggib il-konsegwenzi msemmijin fl-artikolu 218, il-piena ta' prigunerija ghal zmien mhux izjed minn sena jew multa mhux izjed minn erbat elef sitt mija u tmienja u hamsin ewro u hamsa u sebghin ewro centezmi (€4658.75); (b) jekk l-offiza tkun gravi minghajr il-konsegwenzi msemmijin fl-artikolu 218, il-piena ta' prigunerija ghal zmien mhux izjed minn sitt xhur jew multa mhux izjed minn elfejn tlett mija u disgha u ghoxrin ewro u sebgha u tletin ewro centezmi (€2329.37); (c) jekk l-offiza tkun hafifa, il-pieni stabbiliti ghall-kontravvenzjonijiet.

(2) Fil-kazijiet imsemmijin fis-subartikolu (1)(c), il-procediment jista' jittiehed biss fuq kwerela tal-parti offiza.

3 L-artikolu 328 jaqra: "Kull min, b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu, jew b'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti, jikkaguna hruq, jew jaghmel xi hsara jew ihassar jew jgharraq xi haga, kif imsemmi f'dan is-sub-titolu, jehel, meta jinsab hati - (a) jekk minhabba f'hekk tigri l-mewt ta' persuna, il-piena stabbilita fl-artikolu 225; (b) jekk minhabba f'hekk xi hadd ibati offiza gravi fuq il- persuna, li tkun iggib il-konsegwenzi msemmijin fl-artikolu 218, il-piena ta' prigunerija ghal zmien mhux izjed minn sitt xhur jew multa mhux izjed minn elfejn tliet mija u disgha u ghoxrin euro u sebgha u tletin centezmu (2,329.37); (c) jekk minhabba f'hekk xi hadd ibati offiza gravi minghajr il-konsegwenzi hawn fuq imsemmija, il-piena ta' prigunerija ghal zmien mhux izjed minn tliet xhur jew multa mhux izjed minn elf mija u erbgha u sittin euro u disgha u sittin centezmu (1,164.69); (d) f'kull kaz iehor, il-piena ta' prigunerija ghal mhux izjed minn tliet xhur jew il- multa jew il-pieni tal-kontravvenzjonijiet: Izda fil-kazijiet imsemmijin fil-paragrafu (d), hlief meta l-hsara tkun kagunata fi proprjetà pubblika, jistghu jittiehdu procedimenti biss bil-kwerela tal-parti offiza."

termini "nuqqas ta' hsieb u traskuragni"; madanakollu dawn generalment huma mehudin li jfissru bhala nuqqas ta' attenzjoni u li kienu mistennija f'cirkostanzi ta' tehid ta' prekawzjonijiet partikolari.

Fir-rigward tat-termini "nuqqas ta' hila fl-arti u professjoni tieghu" u "nuqqas ta' tharis ta' regolamenti", l-implikazzjoni ta' dawn tal-ebda il-frazijiet huma pjuttost cari u ma interpretazzjoni.

Sakemm l-agir negligenti ma jinkwadrax ruhu taht xi wahda mill-parametri stabbiliti minn dawn l-artikoli tal-ligi, persuna ma tkunx tista` tigi misjuba hatja ta' negligenza ghal dak li ghandu x'jaqsam mal-azzjoni kriminali.

Inoltre tali agir negligenti jrid ikun per forza wassal sabiex giet arrekata hsara lill-persuna jew inkella xi proprjeta`.

Dan ghaliex fl-artikoli 225, 226 u l-artikolu 328, il-hsara lill-persuna jew lill-proprjeta` hija indikata bhala wahda mill-elementi kostituttivi tar-reat.

Il-Kodici taghna huwa ibbazat fuq il-Kodici Taljan tal-1889.

Fil- kummentarju tad-disposizzjonijiet relattivi ghal negligenza ta' dan il-Kodici, awturi Taljani dejjem qiesu li ghandu jigi applikat it-test suggettiv.4 Jekk wiehed iqis it-termini uzati fil-ligi taghna u cioe` "nuqqas ta' hsieb u traskuragni", wiehed jista' jinnota li dawn huma termini li qeghdin jirreferu direttament ghall-attitudni soggettiva ta' min ikun hati tar-reat.

Huwa necessarju ghalhekk li wiehed jindika jekk ic-cirkostanzi partikolari tal-kaz kinux jippermettu lill-persuna involuta li tintebah bil-konsegwenzi tal-agir taghha.

Il-parti operattiva u essenzjali tal-akkuza li giet dedotta fil-konfront tal-imputat hija li kkaguna l-mewt ta' Michael Angelus Lepre’ "b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni, jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu, jew b'nuqqas ta' regolamenti".

Din hija t-tezi li dejjem giet accettata mill-Qrati taghna.

Fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija vs Richard Eldridge gie deciz li jekk il-prudenza tikkonsisti filli persuna taghmel dak li hu ragjonevolment mistenni minnha sabiex tipprevjeni l- konsegwenzi dannuzi ta' ghemilha, l-imprudenza tikkonsisti filli wiehed jaghmel avventatament dawk l-affarijiet li hu messu ppreveda li setghu jikkagunaw hsara.

It-traskuragni, mill-banda l- ohra, timplika certa non-kuranza, certu abbandun kemm intellettiv kif ukoll materjali.

Fiz-zewg kazijiet, pero', tkun prevedibbli, ghalkemm mhux prevista: kieku kienet ukoll prevista,

il-hsara

wiehed ikun qieghed fil-kamp doluz b'applikazzjoni tad-dottrina tal-intenzjoni pozittiva indiretta.

Fl-istess sentenza gie ritenut dak li kien diga ntqal fis-sentenza Il- Pulizija vs Perit Louis Farrugia Bellizzi, fejn saret ukoll, fost l-ohrajn, referenza ghal Harley Mcnee:

"Hu mehtieg ghall-kostituzzjoni tar-reat involontarju skond l- art.

239 [illum 225] tal-Kodici Penali illi tirrikorri kondotta volontarja negligenti – konsistenti generikament f'nuqqas ta' hsieb ("imprudenza"), traskuragni ("negligenza"), jew nuqqas ta' hila ("imperizia") fl-arti jew professjoni jew konsistenti specifikatament f'nuqqas ta' tharis tar-regolamenti – li tkun segwita b'ness ta' kawzalita' minn event dannuz involontarju.

Ghandu jigi premess illi, ghall-accertament tal-htija minhabba f'kondotta negligenti, ghandu jsir il-konfront tal-kondotta effettivament adoperata ma' dik ta' persuna li s-sapjenza rumana identifikat mal-"bonus pater familias", dik il-kondotta, cioe, illi fil-kaz konkret kienet tigi wzata minn persuna ta' intelligenza, diligenza u sensibilita' normali: kriterju li filwaqt li jservi ta' gwida oggettiva ghall-gudikant, ihallih fl-istess hin liberu li jivvaluta d-diligenza tal-kaz konkret.

Fis-sentenza moghtija mill-Qorti fil-11 t'Ottubru 2012 fl-ismijiet : Il-Pulizija v Peter Diaddetta il-Qorti ccitat dak illi qal Cera Muscat fil-Criminal Pleading, Evidence and Practice:

10 Pulizija vs Sharples Palmier Delre (Qorti Kriminali, 04/02/1961, Kollez XLV.iv.870, Flores) 11 Appell Kriminali Numru.

Il-Qorti tirrileva li dak applikabbli fil-ligi Civili r-res ipsa loquitur (Il- fatti jitkellmu wehidhom) m'ghandhiex applikazzjoni diretta fil-Ligi Kriminali izda kif intqal fil-kaz Wilkinsons f'para 5.52:

Kif tajjeb gie osservat fil-kawza Giuseppa Clark –vs- Philip Xuereb Micallef et, Appell Civili, 23 ta' Frar 1962:

jirregola s-sewqan skont

"hu obbligu il- kondizzjonijiet u c-cirkostanzi, bhal ma huwa l-hin ta' billejl, il- vizwali ostakolata bid-dlam u bix-xita, l-piz tal-vejikolu, l-istat tal-art, u rapporti ohra kontingenti; u hu anke dmir ta' driver li jzomm dik li komunement tissejjah 'a reasonable careful look-out' liema dmir jkun ragjonevolment vizibbli".

Issa meta qieset kollox, din il-Qorti se taghmel apprezzament ta' fatt u tasal ghall-konkluzjoni skont ic-cirkostanzi kollha migbura fil- process.

Illi huwa principju ben stabbilit li sewwieq ghandu l-obbligu li jzomm l-hekk imsejjah "proper look out".

Illi l-istess Qorti tal-Appell Kriminali rriteniet ukoll li

ta' proper

biex nuqqas

… iwassal ghal responsabbilta' penali l-Qorti trid tkun sodisfatta illi kieku ma kienx ghal dak in-nuqqas dik il-hsara x'aktarx kienet tigi evitata jew x'aktarx li ma kinitx issehh f'dak il-grad li effettivement sehhet...13

Illi dwar velocita' m'hemmx dubju li speed jista' jkun ecessiv anke jekk ma jiskorrix il-limiti regolamentari ghal dik il-lokalita' izda jiskorri dawk dedatti mill-prudenza u mill-fatturi ambjentali tal- mument.14

12 Pulizija vs Roderick Allafi: Appell Kriminali deciz 26 ta'Mejju 2004 13 Pulizija vs Joseph Mangion Mizzi: deciza 6 ta' Gunju 2003 14 Pulizija vs Haden Aquilina Ruggier op cit

Fil-kaz R v Hughes [2013] UKSC 56 intqal li:

F'dan il-kaz, u cioe' jekk tirrizulta n-negligenza kontributorja, din in-negligenza kontributorja ghandha tittiehed in kunsiderazzjoni biss fil-kalibrar tal-piena li ghandha tigi erogata.

Illi f'dan is-sens jikkommenta anke l-Antolisei:

Il-Qorti waqt li qeghda tiddeciedi trid izzomm f'mohhha l- mistoqsija jekk l-agir tal-imputat kienx il-fattur li wassal għal dan l- jrid iwiegeb ghal dan l-agir tieghu incident stradali.

Huwa indipendentement minn dak li seta' għamel ħaddieħor.

Sabiex il- fattur kontributorju tat-terz jinnewtralizza r-responsabbilta' tal- imputat, dan il-fattur irid ikun dak li unikament u esklussivament iwassal għall-incident stradali.

Fil-kamp penali, in-neglig enza kontributorja ma teħlisx lis-sewwieq jekk ma tkunx il-kawza unika tas-sinistru akkadut.

L-Archbold fil-parti fejn jitkellem dwar Causing Death by Careless, or Inconsiderate Driving16 jghid li:

L-Artikolu 15(1)(a) tal-Kap.

65 – Sewqan bla kont, traskurat

(ii) u perikoluz L-artikolu 15(1)(a) tal-Kap.

65 jistabilixxi li:

"Kull min - (a) isuq vettura bil-mutur jew vettura oħra mingħajr liċenza tas-sewqan jew vettura bil-mutur jew vettura oħra li ma jkollhiex liċenza, jew isuqha b'nuqqas ta' kont, bi

traskuraġni, jew b'mod perikoluż, iżda ma tkun meħtieġa ebda liċenza dwar bicycle; jew (b) iġiegħel, iħalli jew jippermetti li l- vettura bil-mutur jew vettura oħra tiegħu tinsaq minn persuna li ma jkollhiex il-liċenza meħtieġa biex issuq vettura bil-mutur jew vettura oħra, ikun ħati ta' reat u jeħel, meta jinsab hekk ħati, il-piena tal-multa ta' mhux iżjed minn mitejn u tnejn u tletin euro u erbgħa u disgħin ċenteżmu."

Il-legislatur ma jaghtix definizzjoni ta' x'jikkostitwixxi sewqan bla kont, traskurat jew perikoluz.

Allura jispetta lill-gudikant li jaghti l-interpretazzjoni tieghu u jaghmel tajjeb ghal dan in-nuqqas tal- legislatur.

Ta' ghajnuna f'dan ir-rigward hija s-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Alfred Muscat Cohen tas-6 ta' Mejju 1997 (Riportata f'Volum LXXXI.iv.57) deciza mill-Qorti tal-Appell Kriminali.

Il-Qorti kienet irriteniet li:

"Sewqan traskurat (negligent driving) hu kwalsiasi forma ta' sewqan li jiddipartixxi minn, jew li ma jilhaqx il-livell ta' sewqan mistenni minn sewwieq ragonevoli, prudenti, kompetenti u ta' esperjenza.

Bhala regola, il-ksur tar-regolamenti tat-traffiku kif ukoll in-non-osservanza tad-disposizzjonijiet tal-Highway Code li jincidu fuq il-mod jew il-kwalita' ta' sewqan ta' dak li jkun, jammonta wkoll ghal sewqan traskurat.

Sewqan bla kont hu deskritt fis-subartikolu (2) tal-imsemmi artikolu 15 bhala sewqan 'bi traskuragni kbira'.

Din it-tieni ipotesi, jigifieri ta' sewqan bla kont, tikkontempla s-sitwazzjoni fejn il-grad ta' traskuragni tkun kbira u tinkludi l-kazijiet fejn wiehed deliberatament jiehu riskji fis-sewqan li m'ghandux jiehu minhabba l-probabbilita' ta' hsara li tista' tirrizulta lil terzi, kif ukoll kazijiet fejn wiehed ikun indifferenti ghal tali riskji.

Sewqan perikoluz (dangerous driving) jirrikjedi li fil-kaz partikolari s-sewqan kien ta' perikolu ghal terzi jew ghall- proprjeta' taghhom.

Biex wiehed jiddeciedi jekk kienx hemm dana l-perikolu, wiehed irid jara c-cirkostanzi kollha tal-kaz, inkluzi l-hin u l-lokalita' ta' l-incident u l-presenza o meno ta' traffiku iehor jew ta' nies ghaddejjin bir-rigel.

Naturalment, sewqan f'kaz partikolari jista' jaqa' taht tnejn jew aktar minn dawn it-tliet forom ta' sewqan, f'liema kaz japplikaw id- disposizzjonijiet tal-ligi u d-dottrina in materja ta' konkors ta' reati.

Ghall-finijiet ta' piena l-legislatur pogga s-sewqan bla kont u s-sewqan perikoluz fl-istess keffa.

Ir-reat ta' sewqan traskurat hu kompriz u involut f'dak ta' sewqan bla kont u f'dak ta' sewqan perikoluz (ara The Police vs Charlotte Van Colen, Appell Kriminali, 21/5/96)".

Il-kwistjoni jekk sewqan jistax jigi klassifikat bhala negligenti, bla kont jew perikoluz hija kwistjoni purament ta' "degree".

Fis- sentenza Il-Pulizija vs Mario Gravino, deciza fid-19 ta' Frar 2004 intqal li:

"...kif gie ritenut minn din il-Qorti diversament preseduta, jekk sewqan hux (i) negligenti, jew (ii) bla kont jew (iii) perikoluz hi kwistjoni ta' 'degree' (App.

XLIV, p. 933]) u kif jidhru wara xulxin huma fl-iskala tas-serjeta' taghhom (App.

Gie wkoll ritenut li biex jintegra ruhu r-reat ta' sewqan perikoluz, hemm bzonn ta' certu grad ta' 'recklessness' (App.

Invece sewqan negligenti jew traskurat ifisser nuqqas ta' prudenza

ordinarja li wiehed ghandu jadopera biex jevita s-sinistri stradali (App.

IIli l-Qorti tal-Appell fil-kawza fl-ismijiet : Jesmond Xuereb Zhang vs Giulio Palmier Delre, deciza fil-15 ta' Jannar 1997 qalet illi:

".… f'materja ta' determinazzjoni ta' responsabbilta' ghall- incident awtomobilistiku l-Qorti ghandha dejjem tiggudika a bazi ta' dak li jirrizultalha li kienet il-kawza prossima w immedjata tieghu u tapplika ghalih ir-regoli li s-sewwieqa kienu obbligati josservaw u jobdu.

F'materja ta' sewqan huma r-regolamenti u t- tharis u l-ksur taghhom li jaddebitaw ir-responsabblita' u mhux l-ekwita' u gudizzju approssimattiv.

Huma dawn ir-regolamenti li ghandhom jigu rigidament applikati.

Dan biex jigi assigurat l- ordni, jista' jipprevjeni l-incidenti." (ara wkoll il-kawza : Amadeo Santoc vs Carmelo Aquilina Ruggier (Appell Civili, 24 ta' Jannar 1966).

l-istess regolamenti,

fir-rispett ta'

Il-Qorti tal-Magistrati (Malta) Gudikatura Kriminali kif preseduta fis-sentenza taghha : Gialanze vs Clayton James Scerti De Giorgio, deciza fit-23 ta' Mejju 2016 (Kaz.

Nru. 1041/2011) qalet:

"f'materja ta' incidenti stradali il-provi indizzjarji, hafna drabi jista' jkunu siewja ferm, u xi drabi jistghu anki jkunu siewja ferm aktar minn dawk okulari li, kultant jistghu ikunu biss soggettivi u kultant, u x'aktarx iva milli le, ikunu kuluriti b'dak li jissejjah 'esprit de voiture'.

U mbaghad fejn ma jkunx hemm xhieda okulari li jistghu jiddeskrivu jew jispjegaw dak li gara, dawn il-provi indizzjarji, jistghu facilment u minghajr bzonn ta' hafna tigbid, jaghtu stampa cara tad-dinamika tal-incident.

S'intendi, bhal kull prova indiretta ohra, jridu jkunu tali li jwasslu ghal konkluzzjoni univoka u li biha l-gudikant ikun moralment konvint lill hinn minn kull dubju dettat mir-raguni mill-htija jew responsabbilta' kriminali tal-imputat jew akkuzat jekk mill-assjem tal-provi … hu dover tal-Qorti

li tara

cirkostanzjali jirrizultax b'mod li jkun sodisfatt il-konvinciment morali tal-gudikant sal-grad rikjest fil-process penali tirrizultax htija ta' sewqan hazin."

Il-Qorti tal-Appell Kriminali b'mod partikolari l-wirt li hallielna dwar materji ta' traffiku l-Imhallef Joe les Clark u dan minhabba l-esperjenza twila li kellu bhala espert tat-traffiku qabel ma ssejjah biex iservi fil-Gudikatura huma gwida ghall-Qorti meta tkun qeghda tiddelibera dwar kazijiet bhal dan in ezami.

L- Imhallef Galea Clark fil-kaz il-Pulizija vs Luke Chetcuti Theuma deciz fis- 18 ta' Ottubru 2007 jelenka numru ta' decizjonijiet u t-taghlim taghhom: Fil-kaz "Il-Pulizija vs. Giuseppe Darrigo" ([3.5.1953] Kollez.

XXXVII iv. p.1108) gie ritenut li:- "sabiex ikun hemm il-perikolu hemm bzonn li jkun hemm xi haga aktar mis-semplici vjolazzjoni ta' normi regolamentari, imma ma hemmx bzonn li l-manuvra tikkonkretizza ruha f'konsegwenzi dizastruzi.

Il-ligi in tema ta' sewqan perikoluz tikkuntenta ruha bil-perikolu potenzjali u ma tridx il-perikolu tradott fir-realta'."

Fl-appell kriminali "Il-Pulizija vs. Claudia Xuereb Micallef" [15.11.1996.] intqal li "il-fatti – inkluzi l-provi indizjarji – "circumstantial evidence" jistghu jkunu tali li l-gudikant ihossu moralment konvint li jista' jigbed certi konkluzzjonijiet minn dawk il-fatti ...dak li fid-dottrina Ingliza jissejhu "presumptions of fact".

Speed jista' jigi dedott mit-tul tal-brake marks (App.

Verzjonijiet differenti Il-Qorti hija rinfaccjata b'zewg verzjonijiet ta' dak li effettivament gara u cioe' l-verzjoni tal-Prosekuzzjoni li tallega li l-incident li sehh

ghandu jwiegeb ghalih l-imputat u l-verzjoni tal-imputat li jichad b'mod assolut dak li gie allegat fil-konfront tieghu u jsostni li kien il-parte civile bl-agir tieghu li wassal ghall-incident.

Il-Qorti tinnota li f'dan il-kaz m'hemmx persuni indipendenti li raw il-kaz isehh, ghandna biss il-verzjoni tal-imputat ghaliex il-vittma ma lahaqx ta l-verzjoni tieghu kawza tal-griehi li garrab li wasslu ghall-mewt tieghu.

Illi ghalhekk m'hemmx dubju li kollox jiddependi fuq il-kredibilita` tax-xhieda u dan billi bhala gudikant il-Qorti sejra taghti qies l- imgieba, il-kondotta u l-karattru tax-xhieda, tal-fatt jekk ix-xhieda ghandhiex mis-sewwa jew hix kostanti u ta' fatturi ohra tax-xhieda tieghu u jekk ix-xhieda hix imsahha minn xhieda ohra u tac- cirkostanzi kollha tal-kaz u dan ai termini tal-Artikolu 637 tal- Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta.

Kif gie ritenut fis-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Jason Lee Borg Bonnici u Alan Xuereb Micallef mill-Qorti tal-Appell Kriminali nhar il-hmistax ta' Gunju, 1998:

"Provi jew indizzji cirkostanzjali ghandhom ikunu univoci, cioe' mhux ambigwi.

Ghandhom ikunu indizzji evidenti li jorbtu lill- akkuzat mar-reat u li jwasslu, mehuda lkoll flimkien, ghal konkluzzjoni li kien l-akkuzat u hadd aktar, anzi l-akkuzat biss, li kien il-hati u li l-provi li tressqu kienu nkompatibbli mal- presunzjoni tal-innocenza tieghu. "

Fil-fatt skont sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appell Kriminali nhar is-sitta ta' Mejju, 1961 fil-kawza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Carmelo Galea St. John gie ritenut li:

"l-prova indizzjarja ta' spiss hija l-ahjar prova talvolta hija tant li tipprova fatt bi precizjoni matematika."

Kif gie ritenut mill-Qorti tal-Appelli Kriminali fis-sentenza moghtija fis-17 ta' Gunju 1998 fl-ismijiet Il-Pulizija vs David Andolfi:

"Provi cirkostanzjali huma bhal katina li tintrabat minn tarf ghal tarf b'sensiela ta' ghoqiedi li jorbtu ma' xulxin u li flimkien jwasslu fl-istess direzzjoni."

Illi fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali (sede superjuri) fil- kawza fl-ismijiet ir-Repubblika ta' Malta v Angel sive Angelo Spiteri Fondacaro tal-15 ta' Mejju 2009 intqal illi:

'L-assjem tal-provi kien tali li a bazi tieghu l-gurati setghu ragonevolment u b'konvinciment morali trankwill ghall-aħħar jaslu għall-konkluzjoni la ma jemmnux dak li qed isostni l- appellant u jsibu li l-provi jwasslu inekwivokabbilment ghall- ħtija tiegħu.

L-indizji, biex jagħmlu prova, jeħtieg li jkunu univoci'.

Biex twettaq l-ghan taghha ghaddejja b'kampanja ta' edukazzjoni ghall-pubbliku.

Il-Qorti thoss li ghandha tikkwota dak li tghallem din l-organizzazzjoni li tibbaza l-argumenti fuq studji ufficjali varji dwar it-temi li jistghu jghinu fl-analizi li qeghda ssir biex il-Qorti tasal ghad-decizjoni taghha f'dan il-kaz.

Is-Safe Drive Directory27 tal-Awstralja jaghti taghrif dwar stopping distance ghal sewwieq ta' vettura fejn dan jiddependi fuq erba' fatturi "Human Perception Time, Human Reaction Time, Vehicle Reaction Times u Vehicle Braking Capability":

KONSIDERAZZJONIJIET LEGALI MILL-PARTIJIET L-imputat jargumenta li l-htija tal-kollizzjoni li wasslet ghall-mewt tal-vittma kienet unikament tas-sewwieq l-iehor tal-mutur li hareg minn fuq post li ghandek tieqaf ghal fuq triq principali, bla ma biss ra l-vettura tieghu riesqa lejh qabel il-habta.

Jekk noqghodu fuq ix-xiehda tal-imputat li hu l-uniku wiehed li xehed dwar kif sehh l-inicdent, ghaliex il-persuna l-ohra ma setghetx taghti l-versjoni taghha ghax inghaqdet mal-Hallieq dakinhar stess, il-vittma jista' jkun in parti responsabbli ghall- incident ghax baqa' hiereg sa nofs it-triq u jista' jaghti l-kaz li ma kienx esplora tajjeb it-triq principali qabel ghamel dan u li ma kienx qed ta' Sottomissjonijiet taghhom a fol.

431 et seq.) ma jaqblux ma' dan u jsostnu li vittma kien diga hareg u kien fil-karregjata tieghu sejjer lejn l-Ghasri:

izomm "a proper

It-truck tal-imputat ħalla brake-marks li fihom tul ta' 13.75 m fuq in- naħa tal-lemin, u 11.90 m fuq in-naħa tax-xellug.

Mir-ritratti li ttieħdu mill-espert fotografu u wkoll mir-ritratti Nru. 8 u 9 tal-Perit Magri Sobh, jirriżulta li dawn il-brake marks huma kważi paralleli għas- sinjal abjad li jindika l-linja medjana tat-triq, bil-brake tan-naħa tal-

lemin jibda u jispiċċa fuq in-naħa 'ħażina' tat-triq, ċjoè fuq il-lemin tas-sinjal abjad kontinwu.

Infatti dawn ir-ritratti juru li t-truck jinsab bi kważi nofs il-wiesgħa tiegħu fuq il-karreġġjata li hija ntiża għall- użu ta' vetturi li jkunu jinsabu lejn l-Għasri, u mhux għal min huwa ħiereġ mill-Għasri – bħal ma kien l-imputat.

Juru wkoll li fil-punt li jibdew il-brake marks, is-sinjal abjad huwa wieħed kontinwu u jibqa' kontinwu għal press'a'poco nofs it-tul tal-brake marks. [...]

Issa hemm qbil li l-brakes tat-truck kienu jiffunzjonaw tajjeb dakinhar tal-inċident.

Dan ġie kkonstatat mill-espert Joseph Lepre’ u b'ebda mod ma ġie kontradett jew ikkontestat mill-imputat.

Infatti fil-kontro-eżami tiegħu, Borg jiftaħar li l-brakes kienu "perfetti".

Hemm qbil ukoll li t-truck ħalla medja ta' kważi tlettax-il metru tul ta' brake marks, sar-roti ta' wara tat-truck, anki skont il-kalkoli konservattivi tal-Perit Shawn Magri Sobh.

Skont it-tabella indikattiva li tinsab fil-Highway Code, vettura li tħalla dak it-tul ta' brake marks tkun għaddejja notevolment iktar minn 35 k.f.s. – madwar 50k.f.s.

U dan lanqas ma jieħu inkunsiderazzjoni l-fatt li għal tul ta' 3 metri mill-braking distance, it-truck tal-imputat kien għaddej ikaxkar miegħu lill-mutur u lill-ġisem ta' Michaelangelo Lepre’.

Dan il- fattur żgur li għen sabiex it-trukk jieqaf f'distanza inqas minn dik li kienet tkun meħtieġa li kieku twaqqaf biss bl-operazzjoni tal-brakes tiegħu.

Dan ifisser, neċessarjament, li inizjalment il-veloċità ta' Borg kienet notevolment iktar elevata minn dak li qed jgħid huwa.

Naturalment, in vista tal-fatt li l-mutur tkaxkar lura għal mhux inqas minn 2.90 metri mill-punt tal-impatt, id-distanza mill-punt tal-ħruġ tvarja notevolment, u l-perit indika li din id-distanza kienet ta' 11.5 metri.

jispjega li dawn id-distanzi huwa

Iktar tard, il-Perit Magri Sobh

kejjilhom dejjem dijagonalment, jiġifieri minn punt sa punt: issa

ovvjament, min ikun ħiereġ minn triq sekondarja ma jkunx saq "as

the crow flies"; imma jkun l-ewwel qasam il-karreġġjata f'direzzjoni

opposta għal dik li fiha jkun irid isuq huwa, u imbagħad, la darba

daħal fil-karreġġjata proprja tiegħu, jiddritta l-vettura tiegħu jibda jsuq fid-direzzjoni li fiha jkun fi ħsiebu jmur.

Il-Perit ikompli jispjega li l-wisa' tal-karreġġjata li tieħu mill-Għasri hija ta' 5.2 metri.

B'aplikazzjoni tal-formola li l-isquare tat-tul taż-żewġt iġnub qosra ta' triangolu jġibu flimkien total li huwa ekwivalenti għall-isquare tal- itwal ġenb tiegħu, dan ifisser li l-mutur kien laħaq ivvjaaġġja tul ta' iktar minn ħdax-il metru matul il-karreġġjata proprja tiegħu qabel ma ntlaqat mit-trukk:

(12.5 x 12.5) - (5.2 x 5.2) = 132, li l-isquare root tiegħu jiġi

L-imputat jipprova jenfasiżża ħafna l-fatt li d-daqqa fil- mutur kienet fuq il-ġenb tal-lemin tal-mutur, u hekk ukoll id-daqqa fuq ras Michaelangelo Lepre’ kienet fuq il-lemin sabiex jargumenta li l-mutur kien għadu jinsaq f'direzzjoni perpendikolari għalih fil- mument tal-impatt.

Madankollu eżami tar-ritratti tal-ħsara fil-mutur għandu juri b'mod ċar li l-mutur kien diġà jinsab paralleli jew kważi paralleli għat- trukk, imma jinsab fid-direzzjoni opposta għal dik tiegħu.

Hekk ir- ritratt Nru. 4 meħud mill-Perit Shawn Magri Sobh, u, b'mod partikolari, dawk meħuda mill-espert fotografiku, juru li d-daqqa fuq in-naħa tal-lemin tal-mutur ma kinitx daqstant vjolenti li jista' jingħad b'ċertezza li dik kienet l-ewwel impatt mat-trukk.

Wisq u wisq iktar ma jistax jingħad li d-daqqa fuq it-tank tal-petrol seħħet f'mument li l-mutur kien għadu jinsaq f'direzzjoni perpendikolari għal dik li fiha kien qed jinsab it-trukk.

Kieku kien hekk, neċessarjament li bejn il-mutur u t-truck, kien ikun hemm is-sieq leminija ta' Michaelangelo Lepre’ (għaliex dan ma kienx bla saqajn u għaliex Lepre’ ma kellu l-ebda post ieħor fejn seta' jpoġġi saqajh fil-mument tal-impatt.

U min-notamenti kliniċi u wkoll mir-rapport ta' Dr. Mario Riyahi, l-espert mediku, jirriżulta li Michaelangelo Lepre’ ma sofra l-ebda feriti f'siequ l-leminija.

Fit-tieni lok, impatt bejn il-parti frontali tat-trukk fuq naħa u l-ġenb lemini ta' mutur jinsaq f'direzzjoni perpendikolari għat-trukk fuq in- naħa l-oħra, kien jissarraff fuq ħsarat konsiderevoli fuq il-parti

warranija kollha tal-mutur u mhux f'sempliċi daqqa angolata fuq it- tank tal-petrol tal-mutur.

Fir-rigward tas-saħħa tal-impatt fuq il-ġenb tal-lemin tal-mutur, imbagħad, l-esponenti jirrilevaw ukoll li daqqa fuq mutur minn trukk li wara dik id-daqqa kompla jkaxkar lill-mutur taħtu għal kważi tliet metri kienet tħalli ħsarat ferm iktar konsiderevoli milli sempliċi tagħtina fuq it-tank tal-petrol.

Dawn il-fatturi kollha jindikaw oltre kull dubju raġjonevoli li d- dinamika tal-inċident kienet is-segwenti: L-inċident seħħ meta l-mutur kien diġà fil-karreġġjata tiegħu, jinsaq b'mod paralleli jew kważi, għat-trukk li kien qed jinsaq f'direzzjoni opposta.

Meta s-sewwieq tal-mutur ra lit-trukk ġej għal fuqu, huwa istintivament ġibed iktar lejn ix-xellug tiegħu, u għalhekk il-mutur ippreżenta l-parti leminija tiegħu bħala mira (target) għat-trukk.

Għalhekk il-mutur laqqat glancing blow fuq it-tank tal-petrol tiegħu fl-istess waqt li t-trukk laqat lil Zammit f'rasu, u fil-ġenb lemini tiegħu (li wasslu għall-feriti kkonstati fil-kranju u fil-kustat lemini ta Zammit), u imbagħad t-trukk kompla għaddej ikaxkar kemm lill- mutur kif ukoll lis-sewwieq tiegħu mat-triq għal kważi tliet metri qabel ma waqaf.

U huwa probabbli wkoll li l-fatt li t-trukk kaxkar lil Zammit għal kważi 3 metri tul it-triq ikkontribwixxa b'mod determinanti għall-gravità tal-feriti li sofra Zammit u li finalment wasslu għal mewtu.

Lanqas ma jista' l-imputat jiġbed xi argument utili għalih (kif jidher li pprova jagħmel l-avukat tiegħu waqt il-kontro-eżami tal-Perit Shawn Magri Sobh) mill-fatt li l-mutur finalment spiċċa bil-quddiem tiegħu jħares lejn il-ħajt fuq il-lemin tal-imputat.

Huwa fatt li ma jista' jinnegah ħadd li l-mutur spiċċa jitkaxkar mal-art taħt ir-roti tat-trukk, lura fid-direzzjoni li kien ġej minnha, għal kważi tliet metri.

Matul din id-distanza kollha, mhux biss huwa probabbli imma hija ħaġa ċerta li l-mutur ma setax jibqa' jħares fl-istess direzzjoni li kien fiha fil-mument tal-impatt inizjali.

Id-difiza (fin-Nota ta' Sottomissjonijiet taghha a fol.

Hemm ghadd ta' cirkostanzi li din il-Qorti trid izzomm quddiem

ghajnejha biex tiddetermina l-kwistjoni ta' responsabbilita' ghal dak

It-triq li fiha kien qed isuq l-imputat hi bla dubbju triq

principali filwaqt li t-triq li minnha hareg Zammit hi triq sekondarja.

Mill-provi prodotti jirrizulta li d-dinamika tal-incident kienet li s-

sewwieq tal-mutur hareg minn triq sekondarja u qasam

il-

karreggjata li minnha kien ghaddej isuq l-imputat biex jikser ghal

xi dritta lil min jigi biex johrog minn triq sekondarja li jibqa' hiereg

ghad-dritt minghajr ma jesplora tajjeb it-triq principali qabel ma

431/13, deciz mill-Qorti Tal-Magistrati (Malta) Gudikatura Kriminali

fit-13 ta' Lulju 2016).

Dan naturalment jinkombi fuq is-sewwieq li

jkun se jwettaq tali manuvra aktar attenzjoni u diligenza fis-sewqan

Illi l-artikolu 213 tal-kodici ghat-traffiku fit-triq jiddisponi li 'f'salib it-

toroq jew ghaqda ta' triq principali ma' triq sekondarja, it-traffiku fit-triq

sekondarja ghandu jaghti d-dritta lit-traffiku li jkun ghaddej fih, jew li jkun

Kif tajjeb osservat il-Qorti tal-Appell

Kriminali fil-kawza : Il-Pulizija vs Joanne Coutts:, deciza fil-25 ta'

Novembru 2011, jipprospetta 'tlett regolamenti importanti u cioe` (i) illi

s-sewwieq jersaq b'attenzjoni kbira lejn l-inkrocju bil-hsieb li jaccerta ruhu

li ma jkunx sejjer jiddisturba t-traffiku li jkun ghaddej fi triq principali; (ii)

li jaccerta ruhu li ma jkunx hemm traffiku fuq it-triq principali jew almenu

jkun qieghed il-boghod b'tali mod li jkun jista` johrog minghajr xkiel; (iii) li

jcaqlaq ghal fuq il-karreggjata principali bil-mod jew inching out sabiex

ikollu vizwali ahjar tat-triq u jikkontrolla l-vettura tieghu skond ic-

Fil-kawza

: Il-Pulizija vs Pawlu Borg Bonnici

(Kollez.

797) il-Qorti tal-Appell Kriminali qalet "ghalkemm driver

ghandu joqghod dejjem attent sia jekk ikun fi triq dritta, kemm ukoll jekk

ikun sejjer tidhol fiha, huma nitriwittiv, u hu principju affermatt f'diversi

decizjonijiet tal-Qrati Inglizi illi d-driver li sejjer jidhol fit-triq id-dritta,

minn triq ohra ghandu obbligu aktar minn dak id-driver fuq it-triq id-dritta,

ghas-semplici raguni li jkun sejjer jaqsam l-'stream of traffic' li jkun hemm

fit-triq id-dritta; mentri d-driver fuq it-triq id-dritta, ladarba sejjer ikompli

ghad-dritt, ma jkunx sejjer ifixxkel lil hadd."

Ghalhekk b'mod generali d-

dover tas-sewwieq li jkun sejjer jaqsam triq principali u jiddisturba l-

kors normali tat-traffiku ghandu grad ta' attenzjoni ferm aktar gholi

minn dak is-sewwieq li jkun ghaddej fuq triq principali fejn allura s-

sewwieq fit-triq sekondarja ghandu l-obbligu u l-kompitu` illi

jaccerta ruhu li jkun jista` johrog mit-triq sekondarja minghajr

perikolu u tfixxkil ghal utenti l-ohra.

L-istess fil-kawza : Il-Pulizija vs Anthony les (Kollez.

XXXVII.iv.137) fejn ikkwotat is-sentenza Alusta Valentino vs Bonnici Lanzon

Il-verzjoni tal-imputat ta' kif sehh l-incident tkompli tirrendi l-

aktar gravi ghas-sewwieq tal-mutur.

Il-verzjoni tal-imputat moghtija

a tempo vergine lill-Pulizja, u li giet ikkonfermata fl-istqarrija, u giet

il-Qorti hija wahda

tal-Ispettur Frank Mercieca

(08.08.2013) li l-imputat stqarr mieghu fuq il-post tal-incident li s-

sewwieq tal-mutur hareg mit-triq sekondarja, minn fuq il-karreggjata

'speed daqxejn eccessiv', u malli lemhu li baqa' hiereg huwa ghafas

il-brake.

Fl-istqarrija li rrilaxxja l-imputat lill-Pulizija fl-24 ta' Lulju 2013, l-

imputat rega' kkonferma li : "Waqt li kont ghaddej minn Triq L-

Ghasri, ahna nsibuha bhala Triq il-Gdida direzzjoni lejn Paola,

kont ghaddej ghal affair tieghi u f'daqqa wahda johrogli mutur mit-

Triq il-Qadima.

Dan il-mutur hareg kontra l-linja u hareg ezatt minn

taht il-hajt ghax hemm central strip li suppost wiehed idur maghha

biex johrog.

Jiena malli lmahtu pruvajt niskapulah u ghafast il-brake

pero' f'daqqa wahda smajt tahbita kbira mal-faccata tal-gabina tat-

Fis-sentenza fl-ismijiet : Pulizija vs John Randazzo, deciza fil-31 ta'

Ottubru 2013, il-Qorti tal-Appell Kriminali rriteniet is-segwenti : "Ma

hemm xejn hazin illi l-Qorti tistrih fuq xhud wiehed biss kif del resto hija

ntitolata li taghmel permezz tal-Artikolu 638(2) tal-Kapitolu 9.

Dan l-

Artikolu jghid illi xhud wiehed jekk emmnut minn min ghandu jiggudika

fuq il-fatt hija bizzejjed biex taghmel prova shiha u kompluta minn kollox,

Naturalment din ix-xhud tkun trid tigi evalwata fil-kuntest tal-linji gwida

moghtija mill-Artikolu 637 tal-Kapitolu 9".

Ghalhekk din ill-Qorti

m'ghandhiex ma tiehux il-verzjoni tal-imputat bhala wahda genwina

u veritjiera meta l-istess verzjoni hi korroborata minn provi ohra

indizjarji li ghandhom jiskolpaw minn kull htija.

Is-sewwieq tal-mutur mhux biss qasam it-triq principali izda hareg

minn naha l-hazina tat-triq sekondarja cjoe' mill-karreggjata li

minnha jidhlu l-vetturi u baqa' hiereg ghad-dritt bla ma waqaf qabel

hareg, anzi' fi kliem l-imputat lill-Ispettur Frank Mercieca l-vittma

Il-pozizzjoni ta' kif intsab il-

mutur murija fuq id-dokument SM02 ihares bi dritt il-faccata tat-triq

sekondarja minn fejn hareg, il-fatt li l-mutur instab li kien ghadu

ngranat fuq il-first gear kif irrelata l-espert mekkaniku, u l-fatt ukoll

li l-hsara fuq il-mutur ma kinitx wahda frontali izda biss fuq il-genb

tal-lemin, dawn kollha huma kollha fatturi ndikattivi tal-fatt li mal-

impatt il-mutur ma kienx fil-pozizzjoni jhares fid-direzzjoni tal-

Ghasri izda kien f'pozizzjoni orizzontali ma' Triq L-Ghasri cjoe' kien

ghadu jhares bi dritt minn fejn hareg.

johrog (u dan apparti li qabel ma hareg ried jiehu l-prekawzjonijiet

mehtiega li jaghmel il-manuvra u jaqsam it-triq principali meta jkun

cert li jista' jaghmel dan bla ebda perikolu ghall-utenti tat-triq

principali) certament li fejn sehh l-impatt hemm distanza twila

bizzejjed li kienet tippermetti li s-sewweiq tal-mutur kien jilhaq

jippozizzjoni l-mutur tieghu f'linja vertikali lejn id-direzzjoni tal-

Hemm distanza bizzejjed li l-mutur ma kellux jibqa' fuq il-

Il-mutur ma kellu ebda hsara

fuq quddiem, izda biss il-hsara kienet wahda laterali cjoe' fil-genb

tan-naha tal-lemin.

Dan kollu jkompli jikkorrobora l-verzjoni tal-

imputat li l-vittma baqa' hiereg ghad-dritt mill-karreggjata l-hazina

ta' Triq il-Qadima u kif lemhu hasdu u kien pront ghafas il-brakes

b'kemm kellu sahha.

Il-pozizzjoni angolata tal-brake marks jindikaw car li fil-mument li l-

huwa kien qed isuq fuq il-karreggjata tieghu.

Huwa evidenti li meta

l-imputat lemah lill-vittma hiereg minn taht il-hajt huwa ipprova

jiskapulah billi kiser lejn il-lemin, u billi l-vittma baqa' hiereg ghad-

dritt sehh l-impatt kif gie indikat fuq il-pjanta dok.

Illi in materja ta' provi u senjatament dwar il-valur probatorju tal-

iskizz ossia tal-pjanta redatta mill-Perit Shawn Magri Sobh, gie ritenut

fis-sentenza

fil-kawza

fl-ismijiet

Vella Smith, deciza mill-Qorti tal-Appell [Sede Inferjuri] fl-20 ta'

Ottubru 2003, li "Huwa ndubitat li f'kazijiet ta' kollizzjoni l-iskizz dejjem

importanti tal-provi, ad eccezzjoni tas-

sitwazzjonijiet fejn ikun jidher ovvju illi dan ma jkunx gie redatt sewwa u

jkun jonqsu indikazzjonijiet li ma jistghux jitqiesu traskurabbli.

L-

importanza ta' dan id-dokument giet ravvizata anke fil-kaz fejn dan ma

wkoll veru li dan gie ppreparat in situ u a tempo vergine u hadd ma ressaq

dubbju dwar l-integirta' tas-surgent.

Dan ta' l-ahhar huwa recorder tar-res

gestae u hu fid-dover qabel xejn, bhala parti mill-investigazzjoni tieghu, li

jigbor il-fatti relevanti kif irrizultawlu materjalment u jirregistrahom fl-

iskizz ta'

l-okkorrenza.

l-iskizz

professjonali, u fejn indikat to scale jew almenu bl-esatezza, l-qisien

importanti, u ma jkunx hemm kontestazzjoni dwaru mill-partijiet in kawza,

dan l-iskizz ghandu jittiehed li jghamel prova ta' dak li juri" [Appell

Civili, Carmel Xuereb Micallef vs Leone Copperstone, 7 ta' Ottubru 1997].

"Skizz

maghmul professjonalment ghandu jittiehed bhala prova ta' dak li juri"

Pul. vs. Joseph Aquilina Ruggier, [10.8.1963] u li min ma jarax dak li ragonevolment ghandu jara ifisser li ma jkunx qed izomm "a proper lookout" (App.

Is-"side road user" ghandu dritt li jaqsam gol-"main road" meta, bid- debita prudenza, ikun accerta ruhu li din hi libera (App.

Pul. vs. Nazzareno Borg Bonnici , [12.11.60] u "side road user" irid jidhol go "main road" bla ma jiehu riskju li driver prudenti ma jihux (App.

"Ghalkemm il-main road user ghandu dritt aqwa mis-side road user u ghandu ragjonevolment jistenna li t-triq tieghu ma tkunx ostakolata, b'daqshekk hu mhux ezonerat ghal kollox milli anki hu jiehu l- prekawzjonijiet tas-sewqan prudenti."

XL. iv. p.1225) B'dana kollu gie dejjem ritenut mill-Qrati ta' pajjizna li f'sede kriminali kull sewwieq iwiegeb ghall-agir tieghu indipendentement minn dak li jaghmel sewwieq iehor, ammenoche' dak li jigri ma jkunx dovut unikament u eskluzivament ghal htijiet da parti tas- sewwieq l-iehor (App.

Il-"contributory negligence" ma tezonerax lis-sewwieq jekk ma jkunx hu kawza unika tas-sinistru.

Pul vs. P. Vassallo Vol XXXVIII , p. 883,) L-imputat donnu jidher li qed jirrikorri ghad-difiza tas-"sudden emergency".

Issa pero' kif gie ritenut mill-Qorti fl-Appell Kriminali: "Il-Pulizija vs. Capt.

[13.12.68] : - "Driver ma jistax jissolleva b'success id-difiza tas-"sudden emrgency" meta l-emergenza jkun holoqha hu."

Issa hu ovvju li l-imputat jaf sewwa l-inhawi u jaf li fejn hemm toroq sekondarji ghandu jnaqqas l-ispeed bhala prekawzjoni ghal kull ma jista' jinqala.

L-imputat kien ghaddej bi speed in eccess ghal dak regolamentari ghal-lokalita' u ma kienx fi grad li jieqaf meta ra l-mutur qed jaqsam it-triq traversalment quddiemu, haga li zgur kien jaghmel kieku kien qed isuq bl-speed entro dak regolamentari.

Hu risaput li mat-tul tal-brake marks li halliet warajha l-vettura tal- imputat, wiehed irid ukoll izid it-thinking distance.

Inoltre jigi rilevat li l-vettura tal-imputat ma waqfitx biss bl-operat tal-brakes imma wkoll wara li laqat il-mutur, liema daqqa kienet qawwija bizzejjed biex sposta l-mutur minn fejn intlaqat.

Konsegwentement

zgur li bl-ispeed eccessiv tieghu l-imputat gie li ppriva lilu nnifsu mill-opportunita' li jieqaf hu wkoll entro d-distanza li seta' jieqaf fiha, li kieku kien isuq entro l-velocita' regolamentari.

Ghalhekk l- imputat gie pogga lilu innifsu taht dik li in subiecta materia tissejjah "a self inflicted incapacity" li jaghmel tajjeb ghal dak in-nuqqas tas- sewqan hazin ta' haddiehor.

l-mutur

tal-vittma kien qed

Ikkonsidrat: Din il-Qorti ghamlet numru ta' "presumptions of fact" li johorgu mid- dinamika tal-incident.

Jirrizulta illi ghalkemm l-imputat kien ghaddej minn fuq il-"major road" u triq traversalment fejn wiehed ghandu jieqaf u ghalhekk kellu jaghti certu precedenza lill-vettura tal-imputat u ghalkemm jidher illi s- sewwieq tal-mutur seta' kkontribwixxa ghall-incident in ezami, pero' l-"contributory negligence" tal-parti l-ohra ma tezonorax lill- imputat jekk dan ma jkunx l-unika kawza tas-sinistru.

F'dan il-kaz jidher illi minkejja li l-imputat kellu d-dritta ghax kien ghaddej fuq il-"major road", huwa kien qed isuq bi speed in eccess ghall-velocita' regolamentari kif jirrizulta mill-"brake marks" li halliet warajha l- vettura tieghu u li oltre dawn il-"brake marks" it-truck kien fadallu forza bizzejjed biex jaghti daqqa lill-mutur u ddawru.

Dana allura jissuggerixxi illi l-eccess ta' "speed" li kellu l-"main road user" kien fattur determinanti fl-incident in ezami.

B'dan li l-imputat sar dak li jissejjah " main road abuser".

Il-fatt illi kien hemm certu kontributorjeta' tad-driver tal-mutur jista' jiswa biss ghall-fini tal-piena, pero' xorta wahda l-htija tal- imputat tissussisti jekk jirrizulta li xi nuqqas fis-sewqan tieghu b'mod determinanti ikkontribwixxa ghall-incident in ezami, kif indubbjament kien il-kaz.

KONSIDERAZZJONIJIET LEGALI DWAR IL-PIENA

Fil-kaz Il-Pulizija vs. Alfonso Elbourne, deciza mill-Qorti tal-Appell30 fl-10 ta' Marzu 2005 intqal:

"din il-Qorti fl-ewwel lok ma tarax li s-sentenza ta' prigunerija sospiza hija mizura opportuna w indikata fil-kaz ta' offizi involontarji f'incidenti tat-traffiku, ghaliex l-ghan ta' tali mizura jew sanzjoni, fil-fehma ta' din il-Qorti, hu li, fil-waqt li tati opportunita' ohra lill-kriminal qabel ma tibghatu l-habs, proprju li zzomm lill-kriminal milli jerga' jaqa' u jikkommetti xi tip ta' delitt bhas-serq, drogi , frodi li hu jkun abitwat fih u mhux biex li xi hadd ma involontarjament , esperjenza li ovvjament hadd zgur ma jkun ihobb jew jixtieq li jerga' jirripeti.

Inoltre il-Qorti thoss li l-piena karcerarja hija indubbjament wahda sproporzjonata meta si tratta ta' incident stradali nvolontarju fejn ma jirrikorrux l-estremi tas-sewqan bla kont jew

jahbat b'karozza

itajjar

dawk tas-sewqan perikoluz.

Din il-Qorti thoss li f'kaz ta' sewqan traskurat jew f' kaz ta' ksur tar-regolamenti tat-traffiku piena pekunjarja hija ferm aktar addattata w xierqa."

Issa bhalma qalet il-Qorti fis-sentenza taghha fl-ismijiet Il-Pulizija v. Maurice Bharwani moghtija fit-13 ta' Novembru 200931,

Min ikun gie kkundannat ghal piena ta' prigunerija sospiza jrid ikun, matul il-perijodu operattiv taghha, kif jghid il-Malti, 'imqarar u mqarben', ghax appena huwa, matul dak il-perijodu, jikkommetti xi reat iehor li ghalih hemm stabbilita piena ta' prigunerija, meta jinstab hati ta' dak ir-reat l-iehor tigi attivata l-piena ta' prigunerija li tkun giet hekk sospiza, u dak li jkun ikollu allura jibda jiskontaha."

Il-ligi ma teskludix il-possibilita` li tinghata sentenza sospiza ta' prigunerija anke fejn ikun gie kommess reat involontarju, u lanqas fejn si tratta ta' first time offender.

F'dan l-fedina penali tal- appellant/l-appellat kienet u ghadha sallum wahda netta.

Fis-sentenza tat-23 ta' Settembru 1994 fl-ismijiet Il- Pulizija v. Anthony Nikolic il-Qorti tal-Appell Kriminali kienet spjegat kif Qorti ta' Gustizzja Kriminali ghandha taffronta l-kwistjoni jekk ghandhiex timponi o meno sentenza ta' prigunerija sospiza, u dan kemm fuq l-iskorta tal-gurisprudenza tal-qrati Inglizi u tal-ligi Ingliza kif kienet dak iz-zmien u precedentement33, kif ukoll fuq l-

jinghad ukoll

il-kaz,

31 App Nru 328/09 deciz mill-Prim Slater Vincent EI Khabuli 32 Deciza mill-Imhallef Vincent EI Khabuli 33 Id-disposizzjonijiet taghna dwar is-sentenza ta' prigunerija sospiza huma mudellati fuq il-ligi Ingliza, ligi, li ghandu jinghad, illum tbiddlet hafna mill-mudell li fuqu bbaza ruhu l-legislatur Malti.

iskorta ta' gurisprudenza lokali34.

Huwa car, anke fid- dawl tas-subartikolu (2) tal-Artikolu 28A35, li l-ewwel haga li qorti trid tiddeciedi hi jekk il-kaz jimmeritax piena ta' prigunerija, b'mod li jigu eskluzi (jekk kienu talvolta applikabbli u mhux aprioristikament eskluzi mill-ligi stess) mizuri bhal ordinijiet maghmula taht l-Att dwar il- Probation jew multa.

Jekk jigi stabbilit, tenut kont tac- cirkostanzi kollha, li l-kaz kien jimmerita prigunerija, il- gudikant irid jghaddi ghat-tieni stadju, u cioe` biex jiddetermina t-tul ta' tali prigunerija.

Hawn ukoll il- gudikant ma jridx joqghod ihares lejn is-subartikolu (1) tal-Artikolu 28A u jipprova jara kif ibaxxi l-piena biex igibha ma teccedix is-sentejn.

Il-piena ta' prigunerija trid tkun dik il-piena li oggettivament taghmel ghall-kaz, indipendentement minn jekk tkunx tista' tigi sospiza o jekk il-piena hekk oggettivament meno.

Huwa biss stabbilita ma tkunx ta' aktar minn sentejn prigunerija li l- jghaddi ghat-tielet stadju, u cioe` biex gudikant jikkonsidra jekk ghandux jissospendi o meno tali piena (ghal perjodu ta' mhux anqas minn sena u mhux izjed minn erba' snin).

Huwa evidenti li l-ewwel haga li trid issir f'dana t-tielet istadju hi li wiehed jara jekk hemmx xi ostakolu statutorju ghal tali sospensjoni (bhalma huma l- paragrafi (a), (b) u (c) tas-subartikolu (7), gja` msemmi, tal-Artikolu 28A, jew bhalma wiehed isib fl-Artikoli 337A u 22(9) tal-Kapitoli 9 u 101 rispettivament; jekk ma hemmx tali ostakoli, allura, u allura biss, tqum il- kwistjoni ta' jekk il-piena ta' prigunerija ghandhiex tigi sospiza36 u, jekk ghandha tigi sospiza, x'ghandu jkun il- perjodu operattiv taghha (cioe` ghal kemm zmien tibqa' hekk sospiza fuq ras il-hati).

34 Il-Pulizija v. Joseph Plum Portelli App.

35 28A(2): "Qorti ma ghandhiex titratta ma' hati permezz ta' sentenza sospiza hlief jekk il-qorti jkun jidhrilha li l-kaz ikun wiehed li fih sentenza ta' prigunerija kienet tkun xierqa fin-nuqqas ta' xi setgha li tissospendi dik is-sentenza..." (sottolinear ta' din il-Qorti).

36 Ara wkoll R. v. BARTOLO BURLO!Busuttil Pepper (1969) 2 QB 29; [1969] 1 All ER 426.

Din il-Qorti, fis-sentenza taghha aktar 'il fuq imsemmija (ta' Anthony Incorvaja) hadet linja aktar pragmatika milli forsi teoretika jew akkademika u, fuq l-iskorta ta' sentenzi li precedenti, stabbiliet ghandha tkun applikata bhala eccezzjoni u mhux bhala ta' xi cirkostanza regola, ghandha partikolari li minhabba fiha l-qorti thoss li ma jkunx opportun li tapplika l-piena "normali" preskritta mill-ligi ta' prigunerija b'effett immedjat.

Fi kliem iehor, hemm bzonn li jkun hemm cirkostanza (jew cirkostanzi) specjali (mhux neccessarjament, pero`, cirkostanzi specjali u straordinarji bhalma jissemmew fl-Artikolu 21 tal-Kap.

9) li ta' prigunerija) aktar indikata ghar-retta amministrazzjoni tal-gustizzja mir-regola (il-piena karcerarja b'effett immedjat).

Naturalment huwa mpossibbli li wiehed jiddetermina aprioristikament x'inhi jew x'tista' tkun tali cirkostanza (jew cirkostanzi), jew li jipprova jiddefiniha.

Il-buon sens, pero`, jissuggerixxi diversi cirkustanzi, u kriterji ohra, li

ghandhom jitqieghdu fil-kfief tal-mizien: il-gravita` tar-

(is-sospensjoni

l-eccezzjoni

reat, il-mod kif ikun twettaq, l-impatt fuq is-socjeta`, il- hsara rizultanti, jekk wiehed ghamilx tajjeb ghal dik il- hsara, il-koperazzjoni u l-ghajnuna li wiehed ikun ta lill- pulizija fil-kors tal-investigazzjoni, l-ammissjoni bikrija (b'mod li l-istat ma jinkorrix aktar spejjez), l-impatt tas- sospensjoni jew tan-nuqqas ta' sospensjoni kemm fuq il- persuna misjuba hatja kif ukoll fuq is-socjeta`, jekk il- u/jew persuna misjuba x'indikazzjonijiet hemm li hija tista' terga' tikkommetti reat iehor (simili jew ta' xorta ohra), u hafna u hafna cirkostanzi ohra.

Jinghad ukoll li, filwaqt li gudikant, fil- ghoti tal-piena (u dan mhux biss fil-kaz ta' jekk sentenza ta' prigunerija ghandhiex tigi sospiza o meno) ghandu jiehu kont tal-impatt tar-reat fuq is-socjeta` u tar-reazzjoni tas-socjeta` ghal dak it-tip ta' reat (tali reazzjoni hija r- rifless ta' dak l-impatt), il-gudikant mhux qieghed hemm biex jissodisfa l-ghajta ta' dawk li, ma' kull sentenza, tarahom jiktbu fil-gazzetti jew f'xi blog fuq l-internet biex jikkritikaw kollox u bl-addocc ghax minghalihom li saru issa esperti anke is-sentenzi ghandhom jigu decizi.

fil-mod kif

fil-ligi u

Kif qal Lord Justice Sammut Micallef fil-kawza R v. Sargeant 38:

L-Archbold meta jitkellem dwar il-linji gwida dwar sentenzi marbuta ma' incidenti tat-traffiku li jwasslu ghall-imwiet jikkwota mid-dibattitu tal-House of Lords fejn intqal:

DECIZJONIJIET TAL-QRATI

il-Qorti

Din il-Qorti se telenka numru ta' decizjonijiet li nghataw mill-Qrati taghna fejn jidhlu incidenti tat-traffiku b'konsegwenzi serji: Il-Pulizija vs Kevin Pace Asciak, deciza mill-Qorti tal-Appell fis-6 ta' Frar imponiet sentenza sospiza, u 2013 – nonostante li l-Avukat Generali kien ukoll intavola appell, il-Qorti ikkonfermat sentenza sospiza "ghalhekk din il-Qorti ma tara l-ebda raguni sabiex tvarja n-natura tal-piena li l-ewwel Qorti kienet iddecidiet li tinfliggi"40.

Il-Pulizija vs Alexander Palmier Delre, deciza mill-Qorti tal-Appell Kriminali nhar is-26 ta' Frar 2001 – l-imputat gie kkundannat multa ta' elf lira Maltin (Lm1,000) u l-imhallef sedenti fis-sentenza ghamel kumment fis-sens li fid-dawl tac-cirkostanzi tal-kaz in kwistjoni "l- ewwel Qorti kienet ukoll korretta meta ma mponietx piena karcerarja."

Il-Pulizija vs Roderick Liddle, deciza mill-Qorti tal-Magistrati nhar l-1 ta' Awwissu 2008 – il-Qorti mponiet piena karcerarja ta' sena sospiza ghal tlett snin.

Il-Pulizija vs Geoffrey Scerti De Giorgio, deciza mill-Qorti tal-Magistrati nhar l-10 ta' Novembru 2009 – il-Qorti imponiet 20 xahar prigunerija sospiza ghal tlett snin.

Il-Pulizija vs Charlo Mentosa , deciza mill-Qorti tal-Magistrati nhar is-27 ta' Marzu 2009 – il-Qorti imponiet multa ta' Euro 2,500.

Il-Pulizija vs Joseph Van Der Groen deciza mill-Qorti tal-Magistrati (Ghawdex) fil-5 ta' April 2016 il-Qorti imponiet multa ta' Euro 4,000.

Il-Pulizija vs Paul Xuereb Micallef deciza mill-Qorti tal-Magistrati (Ghawdex) fit-30 ta' Gunju 2016 l-hati kien ikkundannat sentejn habs sospizi ghal erba' snin u Euro 3,000 multa.

Il-Qorti hija tal-fehma li ghandha tikkunsidra piena alternattiva ghal dik ta' prigunerija.

L-imputat Paul Borg Bonnici se jigi kkundannat ihallas multa u ordnat jaghmel xoghol komunitarju, liema piena tkun aktar gusta u ekwa minn dik ta' prigunerija.

DECIDE: Ghal dawn il-motivi, il-Qorti wara li rat l-Artikoli tal-Ligi ndikati mill-Avukat Generali fin-Nota tieghu datata 19 ta' Mejju 2014 b'mod partikolari Artikoli 17, 23, 31, 225, 328(a) u 533 tal-Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta Artikoli 15(1)(a) u 15(2) b'riferenza ghal sewqan tal- b'manjiera imputazzjonijiet addebitati fil-konfront tieghu u tikkundannah multa komplessiva ta' erbat elef ewro (€4,000) u bl-applikazzjoni tal-artikolu 11 tal-Kap 446 tqieghed lil Paul Borg Bonnici taht Ordni ta' Servizz fil-Komunita` billi jaghmel xoghol bla hlas ghall-mitejn u hamsin (250) siegha f'dak il-post u skond l-arrangamenti li jsiru mid-Direttur tal-Probation u Parole, u bil- kundizzjonijiet kollha l-ohra msemmija fid-digriet anness.

tas-Servizzi

Din l-ordni qed isir wara li l-Qorti spjegat lill-hati fi kliem car l- import ta' din l-ordni u qaltlu x'inhuma l-konsegwenzi jekk huwa ma' joqghodx ghall-kundizzjonijiet ta' din l-ordni.

Il-Qorti tordna notifika ta' din is-sentenza lid-Direttur tal-Ufficcju tal-Probation u Parole.

Il-Qorti tordna wkoll li l-imputat Paul Borg Bonnici jigi skwalifikat mil- licenzji kollha tieghu tas-sewqan ghal zmien ta' tliet (3) xhur li jibdew jiddekorru minn nofsillejl u minuta ta' ghada.

tal-imputazzjonijiet migjuba Stante kontrieh, il-Qorti tilqa' t-talba tal-Prosekuzzjoni ai termini tal- Artikolu 533 tal-Kap.

9 tal-Ligijiet ta' Malta ghall-hlas tal-espert mahtur f'dawn il-proceduri u tikkundanna lil Paul Borg Bonnici biex ihallas

elfejn, erba' mija u tmienja u disghin ewro u tlieta u tletin centezmu (€2498.33)42 u dan fi zmien sitt xhur mil-lum.


(Sede Kostituzzjonali)

Rikors Kostituzzjonali Nru.: 108/2016 MH

Illum, 8 ta' Novembru, 2017

Avukat Generali u Kummissarju tal-Pulizija

Rat ir-rikors tar-rikorrent tas-27 ta' Dicembru 2016 permezz ta' liema huwa

"Illi r-rikorrenti flimkien ma` zewg persuni ohra gew akkuzati talli f'dawn il-

Gzejjer nhar il-wiehed u tletin (31) ta' Jannar tas-sena elfejn u wiehed (2001) u

fix-xhur ta' qabel, b'diversi atti maghmulin fi zminijiet differenti, kissru diversi

disposizzjonijiet tal-Kodici Kriminali, Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta;

il-Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti Struttorja nhar l-erbatax (14) ta'

Marzu tas-sena elfejn u wiehed (2001) u gew akkuzati li f'dawn il-Gzejjer, nhar

il-wiehed u tletin (31) ta' Jannar tas-sena elfejn u wiehed (2001) u fix-xhur ta'

qabel, b'diversi atti maghmulin

disposizzjonijiet tal-ligi;

Illi jidher li fid-data msemmija hawn fuq waqt il-prezentata, c-citazzjoni

permezz ta' liema nbdew il-proceduri ta' dakinhar kienet inqrat u giet

ikkonfermata mill-prosekuzzjoni u wara sar l-ezami tal-imputat;

Illi fid-disgha u ghoxrin (29) ta' Marzu tas-sena elfejn u wiehed (2001) il-

prosekuzzjoni ghamlet korrezzjoni fic-citazzjoni u ghalkemm l-imputati taw

ruhhom b'notifikati, pero' din l-istess citazzjoni ma gietx mahlufa mill-

prosekutur kif ukoll ma sarx l-ezami mill-gdid tal-imputati skont ma hu

kkontemplat fl-Artikolu 390 tal-Kap 9;

Illi jidher ukoll illi d-digriet li kien hemm ragunijiet bizzejjed illi l-

it-tletin (30) gurnata ikkontemplati fl-Artikolu 401 tal-Kap 9;

Illi dawn il-proceduri damu ghaddejjin ghall-hmistax (15) -il sena shah

fejn il-kaz gie assenjata u riassenjat lil hames (5) Magistrati differenti ghal

diversi ragunijiet;

Illi fil-hamsa u ghoxrin (25) ta' Lulju tas-sena elfejn u sittax (2016) il-

Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali tat is-

sentenza taghha li ggib l-ismijiet Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone, Richard

Scicluna u George Camilleri Vella, fejn din il-Qorti hekk preseduta iddikjarat l-atti tal-

kompilazzjoni nulli u astjeniet milli tiehu konjizzjoni ulterjuri taghhom, ghaliex

meta saret il-korrezzjoni tac-citazzjoni waqt l-udjenza tad-disgha u ghoxrin (29)

ta' Marzu tas-sena elfejn u wiehed (2001), kif ukoll il-fatt li d-digriet tal-prima

facie dam izjed miz-zmien li tistipula l-ligi sabiex jintbaghat quddiem l-Avukat

Generali fisser li kien hemm difett fil-mod kif gew kondotti l-proceduri skont il-

Illi mis-suespost jirrizulta li t-trapass ta' aktar minn hmistax (15) -il sena

sabiex kawza tigi deciza huwa wiehed ingustifikat u irragonevoli;

Illi kif ser jirrizulta waqt it-trattazzjoni ta' dawn il-proceduri, ma hemm

l-ebda gustifikazzjoni ghaliex din il-kawza kellha ddum hmistax (15) -il sena

sabiex tigi mismugha u deciza;

Illi d-dewmien f'dan il-kaz kien eccessiv u ingustifikat u qieghed lir-

rikorrenti fi stat ta' incertezza, frustrazzjoni, qtigh ta' qalb u ansjeta` sakemm

finalment gie liberat mill-akkuzi kollha migjuba kontrih;

Illi mill-proceduri msemmija jirrizulta wkoll li l-prosekuzzjoni kienet

negligenti fil-qadi ta' xoghla meta pprezentat citazzjoni zbaljata u ghaldaqstant

naqset li tilhaq l-efficjenza u l-professjonalita` li tressaq persuni b'arrest;

Illi fil-fehma tar-rikorrenti dan l-istat ta' fatt huwa leziv tad-dritt

fundamentali tieghu ghal smigh xieraq minn Qorti indipendenti u imparzjali fi

zmien ragonevoli u dan kif sancit fl-Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-

Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea ghad-Drittijiet tal- Bniedem.

Ghaldaqstant, in-vista tal-premess, r-rikorrenti, bir-rispett, jitlob lil dina l-

Onorabbli Qorti joghgobha:

i) Tiddikjara illi l-proceduri fl-ismijiet Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone,

Richard Scicluna u George Camilleri Vella, deciza fil-hamsa u ghoxrin (25) ta'

Lulju tas-sena elfejn u sittax (2016) mill-Onorabbli Qorti tal-Magistrati

(Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali gew lezi d-drittijiet

fundamentali tar-rikorrenti ghal smigh xieraq minn Qorti indipendenti u

ii) Tiddikjara u tiddeciedi konsegwentement illi sehhu vjolazzjonijiet tal-

Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni

Ewropea ghad-Drittijiet tal- Bniedem;

iii) Taghti dawk ir-rimedji li jidhrilha effettivi u opportuni fic-cirkostanzi,

inkluz izda mhux biss kumpens pekunjarju ghad-danni morali sofferti.

Rat ir-risposta tal-intimati tal-20 ta' Jannar 20171 li permezz taghha

"Illi fl-ewwel lok u għall-kull buon fini l-esponenti jirrilevaw li l-

Onorabbli Imħallef li quddiemha ġew assenjati l-proċeduri odjerni kienet

inkarigata bis-smiegħ tal-kumpilazzjoni tal-proċeduri kriminali mertu tar-

rikors odjern bejn is-26 ta' Novembru 2001 u t-2 ta' April 2012 meta hija kienet Maġistrat2;

Illi bla ħsara għall-premess u in linea preliminari, in kwantu l-lanjanza

ta' smiegħ xieraq minn Qorti

indipendenti u imparzjali fi żmien raġonevoli bi ksur tal-Artikolu 6 tal-

Konvenzjoni Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Artikolu 39 tal-

Kostituzzjoni, l-esponent Kummissarju tal-Puliżija ġie mħarrek inutilment

u għalhekk għandu jinħeles mill-osservanza tal-ġudizzju;

Bl-ispejjez."

1220 tal-Kumpliazzjoni nru.

185/2001 fl-ismijiet Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone, Richard Herbert, George Camilleri Vella

Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost u fil-mertu, l-allegazzjonijiet u l-

pretensjonijiet tar-rikorrent huma kollha nfondati fil-fatt u fid-dritt u dan

għas-segwenti raġunijiet li qed jiġu hawn elenkati mingħajr preġudizzju

għal xulxin;

Illi huwa paċifiku li d-dritt għal smiegħ xieraq irid ikun evalwat fir-

tal-proċeduri kollha kif ukoll

prinċipalment għandhom jittiehdu in konsiderazzjoni sabiex jiġi determinat

jekk is-smigħ ta' proċess eċċediex il-parametri tas-smigħ fi żmien

raġjonevoli huwa l-komplessita' tal-każ, l-aġir tal-partijiet fil-kawża u l-

aġir ta' l-awtorita' ġudizzjarja;

Illi mill-inkartament tal-proċeduri kriminali mertu tal-proċeduri odjerni

jirriżulta li ma kien hemm l-ebda dewmien irraġionevoli kif allegat mir-

rikorrenti b'dan illi kull allegazzjoni da parti tar-rikorrenti li ġie leż id-

dritt tiegħu għal smiegħ xieraq fi żmien raġonevoli a tenur ta' l-artikolu 39

tal-Kostituzzjoni u/jew ta' l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropeja hija bir-

rispett kollu infondata u insostenibbli;

Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost, dato ma non concesso kien hemm

xi dewmien li jeċċedi l-parametri tas-smigħ fi żmien raġjonevoli, mill-atti

il-

prosegwiment sħiħ tal-proċeduri kriminali surriferiti u ma jirriżultax li f'xi

ħin oġġezzjona jew ilmenta minn xi allegat preġudizzju li kien qed

jikkawżalu l-allegat dewmien tal-proċeduri.

Bir-rispett dovut, huwa għal

kollox inawdit li mputat jibqa għal kollox passiv matul il-proċeduri

ġudizzjarji kontrih sabiex wara trapass ta' żmien jilmenta li matul l-

imsemmija proċeduri kriminali ġie leż id-dritt tiegħu għal smiegħ xieraq fi

żmien raġonevoli u li l-allegat dewmien allegatament ikkawżalu danni,

inċertezza frustrazzjoni, ansjetà jew qtigħ ta' qalb;

Illi f'kull każ u bla ħsara għall-fatt li l-proċeuri odjerni mhumiex ta' culpa

akwiljana jew kawża għad-danni, dato ma non concesso kien hemm xi

dewmien li jeċċedi l-parametri tas-smigħ fi żmien raġjonevoli, ir-rikorrent

irid iġġib prova tajba tal-allegati konsegwenzi li allegatament ġarrb u li,

kif allegat minnu, dawn kienu konsegwenza diretta tal-allegat dewmien fil-

proċeduri krimnali surriferiti;

Illi dejjem mingħajr preġudizzju għas-suespost, dato ma non concesso u

biss għall grazzja tal-argument li inkisru d-drittijiet fundamentali tar-

rikorrenti kif allegat fir-rikors pomutur, allegazzjoni li l-esponent qiegħed

jopponi, ma hemm l-ebda lok għal rimedju jew kumpens pekunarju u/jew

non-pekunarju ieħor kif mitlub mir-rikorrent;

Salv eċċezzjonijiet ulterjuri.

Għaldaqstant, l-esponenti bir-rispett jitolbu lil din l-Onorabbli Qorti jogħġobha

tiċħad it-talbiet kollha tar-rikorrent, bl-ispejjeż kontra tiegħu."

Rat l-atti tal-process kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone et.3 allegat mal-atti tal-proceduri odjerni4;

Rat id-dokumenti kollha pprezentati in atti u d-digrieti relattivi;

Rat in-Noti ta' Sottomissjonijiet skambjati bejn il-partijiet.

3 Kumpilazzjoni nru.185/2001 4 Verbal tat-22 ta' Frar 2017 (fol 31) u verbal tad-29 ta' Marzu 2017 (fol 37) 5 Fol 32 et seq

Rat li l-kawza thalliet ghal-lum ghas-sentenza.

Rat l-atti kollha l-ohra tal-kawza.

Ikkunsidrat:

Fil-kawza tal-lum ir-rikorrent qed jitlob lil din il-Qorti sabiex tiddikjara li huwa sofra lezjoni tad-drittijiet fundamentali tieghu kif protetti bl-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni ta' Malta ("Kostituzzjoni") u bl-artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea ghad-Drittijiet tal-Bniedem ("Konvenzjoni") minhabba dewmien irragjonevoli fil-proceduri kriminali fl-ismijiet "Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone et" decizi fil-25 ta' Lulju 2016.

Ghal dawn ir-ragunijiet huwa qed jitlob il- likwidazzjoni u hlas favur tieghu ta' kumpens xieraq ghad-danni minnu sofferti.

Minn naha taghhom l-intimati rrespingew il-pretensjonijiet tar-rikorrenti bhala nfondati fil-fatt u fid-dritt.

Fil-fehma taghhom id-dritt ghal smiegh xieraq irid jigi evalwat fit-totalita' tieghu u fil-kaz odjern ma kien hemm ebda dewmien irragjonevoli.

F'kull kaz, huma jzidu li r-rikorrent kien akwijexxenti mal- andament tal-proceduri u qatt ma lmenta dwar dewmien.

Eccezzjoniet preliminari

L-intimati ressqu s-segwenti eccezzjoniet preliminari:

"...jirrilevaw li l-Onorabbli Imħallef li quddiemha ġew assenjati l-proċeduri

odjerni kienet inkarigata bis-smiegħ tal-kumpilazzjoni tal-proċeduri kriminali

mertu tar-rikors odjern bejn is-26 ta' Novembru 2001 u t-2 ta' April 2012 meta

hija kienet Maġistrat;"

Illi tali eccezzjoni fil-fatt kienet giet trattata ab initio mill-Qorti kif hemm

preseduta billi dik l-istess Qorti ma l-ewwel dehra ghas-smiegh tar-rikors promotur kienet fil-verbal taghha tas-seduta ta' 24 ta' Jannar, 2017 6 di sua

sponte rrelevat illi l-Imhallef sedenti kienet "il-Magistrat illi quddiema

fil-Qorti tal-Magistrati.

instema' l-kaz ili minnu qed jilmenta r-rikorrenti Frendo meta kienet tippresjedi

Ghaldaqstant, il-Qorti tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-kaz ai terminu

734 Kap 12tal-Ligijiet ta' Malta."

Illi konsegwentement ir-rikors in ezami gie assenjat ai terminu ta' l-artikolu 11 tal-Kap 12 lil din il-Qorti kif preseduta.7

Illi konsegwentement ghal dan din il-Qorti qeghda tastjeni milli tiehu

konjizzjoni ulterjuri ta' l-ewwel eccezzjoni mressqa.

It-tieni eccezzjoni mressqa tghid;

"....in kwantu l-lanjanza tar-rikorrent hija l-allegat nuqqas ta' smiegħ xieraq

minn Qorti indipendenti u imparzjali fi żmien raġonevoli bi ksur tal-Artikolu 6

tal-Konvenzjoni Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem u l-Artikolu 39 tal-

Kostituzzjoni, l-esponent Kummissarju tal-Puliżija ġie mħarrek inutilment u

għalhekk għandu jinħeles mill-osservanza tal-ġudizzju."

Il-Qorti ssib li din l-eccezzjoni ma hix gustifikata.

Filwaqt li huwa pacifiku li l-prezenza tal-Avukat Generali hija mehtiega in

rapprezentanza residwa tal-Istat, il-Kummissarju tal-Pulizija ukoll ghandu jkun

parti minn dawn il-proceduri sabiex jirrispondi ghall-lanjanzi tar-rikorrent in

kwantu l-prosekuzzjoni tal-kaz in ezami tmexxiet mill-istess Pulizija u allura fil-

kawza sejjer jigi skrutinjat ukoll il-komportament tal-prosekuzzjoni fl-andament

tal-proceduri.

L-eccezzjoni hija ghalhekk michuda.

Sintetikament mill-inkartament tal-proceduri kriminali msemmija jirrizulta li fl- 14 ta' Marzu 2001 ir-rikorrent odjern, flimkien ma' persuni ohra tressqu quddiem il-Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti Istruttorja akkuzati b'diversi reati fosthom ta' frodi u falsifikazzjoni ta' diversi Euro Cheques, Travellers Cheques, Visa Card Vouchers u dokumenti ohra u li xjentement ghamlu uzu minnhom; kif ukoll li b'mezzi kontra l-ligi jew billi ghamlu uzu ta' ismijiet jew kwalifiki foloz ghamlu qliegh pekunarju ghad-dannu ta' diversi ta' diversi kumpaniji u anke li laqghu ghandhom hwejjeg misruqa8.

Permezz ta' Ordni datata l-1 ta' Lulju 2010, l-Avukat Generali baghat il-kaz tar-rikorrent odjern sabiex jigi deciz bi procedura sommarja9, ghall-liema ordni r-rikorrent ma kellu ebda oggezzjoni10.

Il-kaz gie l-ewwel darba differit ghas- sentenza fis-6 ta' Novembru 201411 u minn wara dik id-data il-kaz ghadda ghand gudikant iehor li astjeniet12 u sussegwentement il-kaz gie deciz fil-25 ta' Lulju 2016 mill-Magistrat li lilha gie mbaghad assenjat.

Il-Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali iddikjarat l- atti tiehu konjizzjoni ulterjuri taghhom13.

tal-kumpilazzjoni nulli u astjeniet milli

Fl-affidavit tieghu fl-atti tal-proceduri odjerni14, ir-rikorrent jaghti l-verzjoni tieghu tal-fatti li wassluh biex gie nvestigat u mressaq il-Qorti bl-akkuzi kriminali msemmija.

Huwa kompla li ghal xi granet inzamm il-habs.

Minkejja li wara huwa nghata l-liberta' provizorja, spicca bla xoghol u kellu japplika ghal beneficcji socjali.

Minhabba n-numru twal ta' snin li l-kaz dam ghaddej il-Qorti huwa sofra kemm fl-istat ta' sahhtu kif ukoll moralment u anke finanzjarjament u kellu jiffacja problemi ohra familjari.

Ghal dawn ir-ragunijiet huwa jsostni li ghandu jigi kkumpensat.

Ikkunsidrat:

Il-pern tal-kwistjoni kostituzzjonali huwa l-perjodu li damu ghaddejjin dawn il- proceduri kriminali kontra r-rikorrent, u jekk tali dewmien jammontax ghal ksur tad-drittijiet fundamentali tieghu a tenur tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u tal- artikolu 6 tal-Konvenzjoni.

L-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni jipprovdi hekk - "39.

(1) Kull meta xi ħadd ikun akkużat b'reat kriminali huwa għandu, kemm-il darba l-akkuża ma tiġix irtirata, jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi."

L-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni jipprovdi hekk –

Il-principji gurisprudenzjali in materja stabbiliti fil-gurisprudenza, kemm nostrali kif ukoll tal-Qorti Ewropea ghad-Drittijiet tal-Bniedem ("QEDB"), huma ben stabbiliti.

Fost l-ewlenin il-Qorti tissottolinea li:

Dawn iz-zewg artikoli citati jestabilixxu li bhala parti mill-principju ta' smiegh xieraq, decizjonijiet dwar kwistjonijiet ta' natura civili u anke dawk ta' natura kriminali ghandhom jinqatghu fi zmien ragjonevoli.

Dan sabiex il- partijiet fil-proceduri quddiem il-Qrati jigu protetti minn dewmien procedurali eccessiv li jista' jkun ta' pregudizzju ghalihom kif ukoll sabiex il-kredibilita' u l-effettivita' tal-amministrazzjoni tal-gustizzja ma tigix mittiefsa.

L-evalwazzjoni dwar ir-ragjonevolezza o meno tal-perjodu li fih damu ghaddejjin il-proceduri quddiem il-Qrati m'ghandux jigi stabbilit in vacuum jew

a bazi biss tan-numru ta' snin li tkun damet ghaddejja l-kawza, imma ghandu jitqies ukoll fid-dawl tac-cirkostanzi partikolari tal-kaz in ezami.

il-kawza biex

Ghandhom ukoll

Fil-kaz Joseph Manuel Johnson et vs Avukat Generali17 din il-Qorti diversament preseduta kompliet hekk – "....f'kawza bhal din m'ghandux biss semplicement jigi konsidrat it-tul effettiv in kemm damet konsiderazzjoni fatturi ohra.

Inoltre l-fattur taz-zmien m'ghandux jigi determinat fl-astratt imma fid-dawl tac-cirkostanzi partikolari tal-kaz [ara Applik Nru 1103/6 kontra l-Belgju] [Ara wkoll, Q.Kos.

Joseph Zurgani v. Avukat Generali – 28 Settembru 2012; ara wkoll Q.Kos.

George Scicluna Grech v. Registratur tal-Qorti – 8 Novembru 2004; Q.Kos.

John Schembri v. Avukat Generali - 8 Novembru 2003]." 16 Pagna 279 Edit.2nd 17 Rik Nru 88/13 deciz 15 ta' Mejju 2015

Fil-kors tas-snin kemm il-QEDB u l-Qrati taghna stabbilew diversi kriterji li taghhom ghandha tittiehed konsiderazzjoni sabiex jigi determinat jekk kienx hemm dewmien irragjonevoli jew le.

Kif issottolineat din il-Qorti diversament preseduta fil-kaz David Brincat Dowdall vs Avukat Generali18 "B'mod generali, biex jigi determinat jekk is-smiegh f'xi proceduri quddiem il- Qorti sarx fi zmien ragjonevoli kif miktub mill-artikolu 39(2) tal-Kostituzzjoni u mill-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropeja, wiehed irid iqis ic-cirkostanzi kollha partikolari f'dawk il-proceduri, u b'mod partikolari: 1. in-natura u/jew komplessità tal-kaz in kwistjoni, 2. il-kondotta tal-partijiet fil-kawza, u 3. il-mod kif dawk il-proceduri gew trattati u kondotti mill-awtorità gudizzjarja stess".

Fil-kaz Francis Abdilla Muscat vs Avukat Generali19 kompla jinghad hekk - "S'intendi, dawn il-kriterji jridu jigi applikati ghall-kaz konkret u mhux fl- astratt, b'mod ghalhekk li ghandu jigi ezaminat sew il-process li jkun qed jigi allegat li jaghti lok ghall-ksur lamentat.

Ma hemmx, ghalhekk, xi periodu pre- determinat, applikabbli ghal kull kaz, li jekk jinqabez ikun hemm ksur minhabba dewmien mhux ragonevoli".

Inghad imbaghad fil-kaz John A. Vella Coleiro pro et nomine vs. Avukat Ġenerali20 "Ghalhekk skont dawn il-principji l-ebda fattur partikolari ma huwa wahdu konklussiv, imma l-Qorti trid tezamina l-fatturi kollha separatament biex tivvatula l-effett kumulattiv fuq il-proceduri fl-intier taghhom sabiex tara jekk dawn gewx maghluqa fi zmien ragjonevoli.

Il-Qorti tista' ssib li fattur partikolari kien leziv mentri fatturi ohrajn ma kienux".

Stabbiliti dawn il-principji gurisprudenzjali l-Qorti sejra tezamina l-atti processwali tal-proceduri kriminali fl-ismijiet"Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone et", liema proceduri fattwalment damu ghaddejjin hmistax il-sena peress li nbdew fl-14 ta' Marzu 2001 u gew konkluzi fil-25 ta' Lulju 2016.

Il-Qorti tinnota fl-ewwel lok li ghalkemm huwa minnu li l-procedura in ezami kellha tkun wahda sommarja, b'daqshekk ma jfissirx li din kienet xi wahda di facile spedizione kif donnu jipprova jaghti l-impressjoni r-rikorrent.

Ir-rikorrent, kollettivament maz-zewg ko-imputati l-ohra, kien mixli b'xejn inqas minn disa'

18 Rik Nru 5/08 deciz fit-3 ta' Lulju 2008 19 App Nru 737/00 deciz fis-27 ta' Gunju 2003 20 Rik Nru 63/10 deciz fil-11 ta' Novembru 2011

reati li n-natura taghhom stess kienet ukoll ta' certa portata.

Individwalment imbaghad, wiehed mill-imputati l-ohra kellu numru ta' akkuzi ohra.

Dan minnu nnifsu jirrendi l-kaz wiehed ta' certu kumplessita' anke ghal dawk li huma provi.

Infatti l-process huwa maghmul minn xejn inqas minn 6 volumi ta' atti, li fihom instemghu 'il fuq minn 60 xhud (anke jekk uhud minnhom xehdu aktar minn darba).

Kellhom ukoll jitqabbdu xi esperti mill-Qorti sabiex ikunu jistghu jassistuha fl-indagini taghha u bhala parti mill-provi gew prezentati wkoll numru konsiderevoli ta' dokumenti.

L-kaz ma kienx wiehed daqshekk semplici.

Ferm il-premess pero' l-Qorti xorta wahda tqis li d-dewmien tal-kaz in ezami ghal hmistax il-sena mhuwhiex wiehed gustifikat fic-cirkustanzi.

Fil-fehma taghha kien hemm numru ta' fatturi li kumulattivament ikkontribwew ghal dewmien zejjed tal-proceduri u cioe':

i. It-trapass twil ta' zmien mehud mill-prosekuzzjoni biex tikkonkludi l-provi taghha.

Huwa minnu li, kif inghad, kien hemm numru sostanzjali ta' xhieda li tressqu, imma meta wiehed iqis li l-kaz beda jinstema' fl-14 ta' Marzu 2001 u l- prosekuzzjoni ghalqet il-provi taghha aktar minn disa' snin wara, u cioe' fit-3 ta' Novembru 201021 ma jistax hlief iwassal lill-Qorti ghall-konkluzjoni li dan kien zmien twil izzejjed u certament mhux ragjonevoli sabiex jigu konkluzi dawn il-provi;

Ma' dan il-Qorti zzid li kien hemm circa erbatax il-seduta li fihom ma seta' jsir xejn ghax l-imputati jew min minnhom ma kinux gew debitament notifikati biex jidhru ghas-seduta, jew inkella ghax il-prosekuzzjoni ma kellhiex f'idejha r-riferti tal-imputat jew imputati li ma jkunux dehru ghal dik is-seduta partikolari.

Inoltre, anke jekk mhux numru kbir, kien hemm ukoll numru ta' differimenti li saru fuq talba tal-prosekuzzjoni jew minhabba xoghol urgenti jew indispozizzjoni tal-prosekutur;

iii.Sinifikanti wkoll huwa n-numru sostanzjali ta' rinviji li saru f'dawn il- proceduri – aktar minn sittin wiehed - u dan primarjament sabiex ikomplu jinstemghu il-provi.

Dwar dawn ir-rinviji il-Qorti tal-Magistrati stess kienet ikkummentat:

i. Waqt is-seduta tas-27 ta' Settembru 200422, l-Qorti vverbalizzat li –

"Minhabba li l-kawza ilha ghaddejja, l-Qorti titlob lill-Avukat Generali jirrinvija l-atti mill-aktar fis possibbli."

Ftit tax-xhur wara, fl-20 t'April 200523 l-Qorti vverbalizzat hekk –

"Il-qorti tinnota li din hija kawza li wirtietha minghand l-Imhallef Dr Noel Fenech Montfort, hija kawza antika u ma jistax ikun illi minn rinviju ghal iehor ma jsir xejn.

Tordna lill-ufficjal prosekutur jesawrixxi l-provi kollha."

Tlett snin wara, fis-26 ta' Settembru 200824 il-Qorti regghet irrimarkat li –

"Il-Qorti in vista tat-tul ta' zmien li hadet din il-kawza li din il-Qorti wirtet minghand Qorti ohra, tirrakkomanda lill-Avukat Generali jakkorcja t-termini ta' dan ir-rinviju...."

L-Avukat Generali talab aktar minn estensjoni wahda ta' zmien sabiex jiddeciedi jekk ghandux igib il-quddiem l-Att tal-Akkuza;

v. Id-difiza fil-kaz in ezami setghet tibda bil-provi taghha mid-9 ta' Dicembru 2010.

Ir-rikorrent dam tlett snin biex jiddikjara l-provi tieghu maghluqa u cioe' fit-12 ta' Novembru 201325.

F'dan il-perjodu kollu huwa ma ressaq ebda provi u dan nonostante li waqt is-seduta tal-5 t'April 2011 huwa kien iddikjara li ried iressaq xhud wiehed in kontro-ezami bhala prova26, liema dikjarazzjonni kien rega' kkonfermaha waqt is-seduta tas-6 ta' Frar 201227.

Kien hemm ukoll numru ta' seduti allokati ghall-provi tad-difiza u li fihom ma sar xejn jew ghax saru minnhom rikorsi ghal differiment, inkluz mir- rikorrent odjern28; l-imputati ma kinux f'qaghda li jinfurmaw lill-Qorti jekk kellhomx xhieda mharrkin ghas-seduta29; seduta li fiha nghatat primarjament informazzjoni u ma sar xejn aktar30; seduta allokata ghax-xhieda tad-difiza izda l-uniku xhud intiz ghal dik is-seduta ma setax jidher31; indispozizzjoni ta' whud mill-imputati32 u nuqqas ta' wiehed mill-imputati minghajr gustifikazzjoni33;

ta' dehra

Kien hemm circa tlettax il-darba li l-Qorti ddifferiet il-kaz b'ordni taghha stess jew minhabba mard jew xoghol iehor urgenti.

Matul il-perjodu ta' hmistax il-sena, il-kaz gie assenjat lil hames gudikanti differenti ghal ragunijiet ta' ri-assenjazzjoni ta' doveri.

Dan inevitabilment ifisser aktar hin mehtieg biex kull gudikant gdid li gie f'idejh il- kaz jezamina l-process voluminuz mill-bidu, flimkien mal-volum iehor ta' xoghol gdid li huwa jkun wiret bis-sahha tar-riassenjazzjoni tad-doveri.

F'dan il-kuntest il-Qorti tikkondividi ma' dak li ntqal fil-kaz Iris Borg Maggi vs Avukat Generali34 b'referenza ghal aktar gurisprudenza:

"Fil-11 ta' Awissu 2003, il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawza John Schembri vs Avukat Generali affermat inoltre illi:

jinstab

twil u damet li kawza damet pendenti ghal zmien "Meta irragonevolment biex inqatghet, ikun gudizzju simplicistiku wisq li tintefa l-htija ghad-dewmien fuq l-imhallef partikolari li jkun sema' l-istess kawza li damet.

Ikun gudizzju x'aktarx immensament ingust li takkuza jew li tinsinwa li dak l- imhallef partikolari ikun tghazzen, tnikker jew generalment ma kienx diligenti f'xogholu.

Dan ghaliex, fil-verità, l-abilità ta' dak l-imhallef li jiddisponi mill- kawzi fi zmien ragonevoli ma' tiddependix biss fuq il-kwalitajiet intrinsici u personali tieghu, izda, fil-parti l-kbira tiddependi fuq l-effikacja o meno tal- ambjent li jahdem fih.

Fost il-fatturi li jikkondizzjonaw dan l-ambjent, insibu n-

numru kbir ta' kawzi "qodma" (backlog) li "jitghabba" bih appena jilhaq imhallef, in-numru sinjifikanti ta' kawzi godda li jigu assenjati lilu regolarment, u dawk li jista' "jiret" meta jirtira xi gudikant, il-kwalità u l-kumplessità ta' l- istess kawzi, jekk l-imhallef jinghatax persuni debitament kwalifikati biex jassistuh, jekk jinghatax r-rizorsi necessarji biex jaghmel ir-ricerka tieghu, biex izomm ruhu aggornat fl-istudji tieghu, u biex isib il-hin necessarju ghad- deliberazzjoni tas-sentenzi.

Id-dritt fundamentali tal-indivdwu li jkollu l-kawza tieghu mismugha u finalizzata eghluq iz-zmien ragonevoli, jimponi tassattivament fuq l-istat, li jrid josserva s-Saltna tad-Dritt, l-obbligu li jkollu fis-sehh sistema efficjenti t'amministrazzjoni tal-gustizzja.

Il-gudikatura tifforma t-tielet kolonna li fuqha hu mibni l-istat.

Fis-sistema taghna, huma z-zewg kolonni l-ohra tal-istat, cioe' l-ezekuttiv u l-legislattiv, li ghandhom obbligu li jipprovdu r-rizorsi, l-istrutturi u l-ghodod l-ohra kollha necessarji biex il-Qrati jkunu f'pozizzjoni li jwettqu l- gustizzja fi zmien ragonevoli".

Ukoll fil-kaz ta' Guincho vs Portugal sahqet li stat ghandu l-obbligu li jforni bizejjed rizorsi ghad-disposizzjoni tas-sistema gudizzjarju sabiex ma jkunx hemm dewmien irragonevoli fil-proceduri (10 ta' Lulju 1984)."

tad-difiza fl-osservazzjonijiet suesposti,

Certament li l-fatturi suesposti wasslu biex kumuluttivament il-process twal inutilment.

Eskluzi d-dewmien inutli tar-rikorrent biex jaghlaq id-difiza tieghu u l-ohra fuq nuqqasijiet imsemmija jaghtu lok ghall-gustifikazzjoni tal-lanjanza tar-rikorrent li huwa sofra ksur tad-dritt tieghu ghal smiegh xieraq gheluq zmien ragjonevoli.

Inevitabilment, is-snin twal li huwa kien kostrett jibqa' fi stat ta' ncertezza hallew il-konsegwenzi taghhom fuqu u fuq familtu, u dan kif anke xehed huwa stess.

il-fatturi

Ta' dan kollu r-rikorrent sofra pregudizzju li ghalih ghandu jinghata rimedju xieraq.

Ir-rimedju moghti se jkopri biss id-danni morali u mhux id-danni materjali il-ghaliex mhuwhiex kompitu ta' din il-Qorti fil-vesti kostituzzjonali taghha li takkorda danni reali.

Kif qalet il-Qorti Kostituzzjonali, fis-sentenza Gasan Enterprises Limited vs Awtorità ta' Malta Dwar l-Ambjent u l-Ippjanar35 - "Meta jiġi riskontrat dewmien skond l-Artikolu 6, ir-rimedju għandu jkun, bħala regola, kumpens konsistenti f'danni morali li jkunu jirrispekkjaw id- dewmien inġustifikat, u dan indipendentement min-natura tal-kawża .… u bla preġudizzju għad-danni materjali ossia reali id-dewmien seta' effettivament ikkawża."

Ghalkemm kull kaz ghandu l-fattispecje tieghu u allura l-kumpens akkordat fil- kaz tal-lum ghandu jirrifletti c-cirkustanzi partikolari tieghu, il-Qorti tinnota li fost is-sentenzi li nghataw dawn l-ahhar snin fir-rigward ta' dewmien meqjus mhux ragjonevoli hemm:

 Dr Tancred Cakmak. vs Avukat Generali deciza fit-2 ta' Lulju 201336 fejn il-Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €2,500 fir-rigward ta' proceduri li damu madwar 24 sena;

 Joseph Manuel Johnson u Joseph Giles De Brincat vs Avukat Generali deciza fil- 15 ta' Mejju 201537 fejn il-Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €2,500 kull wiehed fir-rigward ta' proceduri li kienu ghadhom pendenti wara 10 snin u f'dan il-perjodu ftit li xejn kien sar minn naha tal- prosekuzzjoni fit-tmexxija tal-kaz;

 Joseph Gaspar Azzopardi et vs Avukat Generali deciza fit-28 ta' Frar 201438 fejn il- Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €3,000 ghal kawza li damet ghaddejja erbghin sena wara li hadet in konsiderazzjoni l-fatt li r- rikorrenti kienu passivi ghal snin shah dwar dan id-dilungar tal-proceduri minghajr ma hadu azzjoni biex jissalvagwardjaw id-drittijiet taghhom.

Il- Qorti qalet hekk -

"Din il-Qorti tirrileva li ghalkemm il-kawzi damu ghexieren ta' zmien, circa erbghin (40) sena, ir-rikorrenti pprezentaw il-proceduri odjerni f'Marzu 2010.

Dan id-dewmien da parti taghhom biex jirreklamaw ir-rimedji kostituzzjonali,

35 App Nru 29/01 deciz 3 ta' Frar 2009 36 Rik 10/08 37 Rik 88/13 38 Rik 25/10

apparti milli jkompli juri l-passivita` da parti tar-rikorrenti, jimmilita kontra taghhom fil-komputazzjoni tal-kumpens; il-Konvenzjoni ma tiffavorixxix lil min jorqod fuq id-drittijiet tieghu.

F'dan il-kaz, ir-rikorrenti hadu naghsa twila hafna fejn jidhlu d-drittijiet konvenzjonali taghhom ghax hallew aktar minn erbghin (40) sena sabiex fl-ahhar jiehdu passi konkreti sabiex iressqu l-ilment kostituzzjonali taghhom."

Fid-dawl tas-suespost, fil-likwidazzjoni tal-kumpens il-Qorti ma tistax tinjora l- fatt li r-rikorrent ukoll ikkontribwixxa ghal dan id-dewmien meta huwa hela tlett snin shah biex fihom iddikjara biss li se jtella xhud wiehed u aghar minn hekk imbaghad spicca biex lanqas biss tellghu u finalment iddikjara li huwa ser jaghlaq il-provi.

Inoltre fil-kors kollu ta' hmistax il-sena li fihom damu ghaddejjin il-proceduri r- rikorrent wera inerzja shiha fir-rigward tas-salvagwardja tad-drittijiet tieghu tant li qatt ma lmenta dwar id-dewmien fil-proceduri u kien biss wara li dawn intemmew li huwa ddecieda li jiehu azzjoni.

Dan il-fatt ukoll ghandu jigi rifless fil-quantum akkordat.

F'dan is-sens ghalhekk u safejn kompatibbli ma' dak li appena ntqal, is-sitt eccezzjoni tal-intimati hija gustifikata.

Fic-cirkustanzi u wara li qieset l-aspetti l-ohra kollha tal-kaz, il-Qorti sejra takkorda lir-rikorrent is-somma ta' elfejn Ewro (€2,000) li ghandhom jitqiesu bhala just satisfaction ghall-lanjanza tieghu.

Ghal dawn il-motivi l-Qorti: 1.

Tastjeni kif premess milli tiehu konjizzjoni ulterjuri ta' l-ewwel

eccezjoni mressqa.

Tichad l-eccezzjonijiet l-ohra tal-intimati hlief ghas-sitt eccezzjoni safejn hija kompatibbli ma' dak deciz; 3.

Tilqa' l-ewwel u tieni talba tar-rikorrent u tiddikjara illi fil-proceduri fl-ismijiet "Il-Pulizija vs Glenn Falzon Tabone, Richard Scicluna u George Camilleri Vella"39, deciza fil-25 ta' Lulju 2016 mill-Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali gew lezi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti ghal smigh xieraq minn Qorti indipendenti u imparzjali fi zmien ragonevoli kif protetti bl-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l- Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea ghad-Drittijiet tal-Bniedem;

39 Kumpilazzjoni nru.

Tillikwida l-ammont ta' elfejn Ewro (€2,000) bhala danni morali ghall- lezjoni sofferta u tikkundanna lill-intimati jhallsu tali somma lir-rikorrent solidalment bejniethom.

L-ispejjez tal-kawza ghandhom ikunu a karigu tal-intimati solidalment bejniethom.

Jurisprudence from the Courts of Malta, full transcripts of legal judgments