Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Tant qed nisimgħu b'mard u epidemiji dan l-aħħar li minghajr ma ridt, moħħi mar fuq l-epidemiji li Malta sofriet matul s-sekli.

Araw daqsxejn x'sibt.

Ċert li hemm aktar xi tgħid.

– M. glandola minfuħa kkawżata mill-bakterja

Din il-marda kienet tfiġġ fl-Ewropa u fil-Mediterran minn żmien għall-ieħor.

Il-marda bubonika tinxtered l-aktar mill-bergħud li jgħix fuq il-ġrieden infettati, meta l-bergħud jigdem il-bniedem biex jerdagħlu d-demm.

Meta pazjent infettat b'din il-bakterja jisgħol, dan jinfetta l-arja u allura dawk ta' madwaru jittieħdu minn din il-marda wkoll.

Il-bakterja li tkun daħlet fil-ġisem kemm mill-ġilda kif ukoll bin-nifs, kienet tattakka mill-ewwel, u s-sintomi joħorġu wara jumejn b'diversi modi, eż. uġigħ fil-glandoli jew fil-ġilda.

Tnejn minn tliet persuni infettati kienu jmutu f'temp ta' sitt ijiem.

Il-pesta laħqet l-Ewropa u l-Mediterran l-ewwel darba fis-seklu erbatax, meta kienu mietu mal-75 miljun ruħ.

F'Malta matul is-sekli kellna diversi epidemiji tal-pesta.

L-aktar epidemiji qliel kienu dawk tal-1592/3, meta mietu mat-3,000 ruħ; tal-1675/6 meta mietu mal-11,000 ruħ; u dik tal-1813/14, meta mietu 'l fuq minn 4,500 ruħ.

Kull darba li l-pesta laħqet il-gżejjer Maltin, kien iffisser mhux biss mard u mwiet, imma anki telf ta' kummerċ kbir, iżolament u faqar.

Dan għaliex l-ebda bastiment ma kien jersaq lejn Malta minħabba l-biża' ta' xi tinġis u ġarr ta' din il-marda.

Jidher illi fis-seklu dsatax, wara l-1813, il-pesta ma daħlitx aktar f'Malta, biss flokha kien hawn diversi epidemiji tal-kolera (ara:

Għalhekk hu kurjuż ħafna kif wara dawn is-snin kollha l-pesta reġgħet misset lil Malta, fis-seklu għoxrin, fl-1936.

Din id-darba kienu ftit in-nies li mietu u din il-marda ġiet eradikata minn Malta sal-1937.

Iż-żewġ qaddisin li huma meqjusa bħala l-akbar protetturi kontra l-pesta huma Santu Rokku u San Bastjan, li għalihom hawn iddedikati diversi knejjes u kappelli.

Kien hawn anki ċimiterji apposta biex jindifnu fihom n-nies li jmutu bil-pesta.

IL-

Marda ikkawżata mill-bakterja

L-isem

ingħata fl-1704, għall-marda li fl-Indja kienet (u għadha) tfiġġ, u xi minn daqqiet tilħaq proporzjonijiet epidemiċi.

Din il-marda daħlet f'Malta kemm-il darba matul is-seklu dsatax.

Is-sors ta' dan il-mikrobu hu l-ilma, jew l-ikel infettat.

Is-sintomu l-aktar evidenti ta' din il-marda hi dijarea qawwija u uġigħ ta' żaqq.

Din l-infezzjoni tikkawża nixfa minn ġewwa fi ftit sigħat.

Jekk il-fluwidi li jonqsu mill-ġisem ma jkunux mogħtija lura, il-pazjent imut fi ftit żmien.

Il-marda nfirxet għall-ewwel darba lejn il-Mediterran fis-seklu dsatax, l-aktar bejn l-1816 u l-1826, x'aktarx meta kaxkruha magħhom mill-Indja il-baħrin u s-suldati Ingliżi.

Il-fejqan minn din il-marda kien diffiċli, u l-unika mediċina għaliha kienet xarba b'taħlita ta' ħxejjex mediċinali, biex ittaffi l-uġigħ, iżda li ma tfejjaqx.

F'Malta, il-kolera nfexxet f'epidemija f'dawn id-dati:

fl-1837 (kienu mietu f'Malta 809, u f'Għawdex 366)

fl-1854 (kienu mietu total ta' 348 ruħ)

fl-1865 (kienu mietu 1,873 ruħ)

fl-1867 (kienu mietu 400 ruħ)

fl-1877 (kienu mietu 440 ruħ)

(Ma għandix n-numru tal-imwiet.)

L-ISPANJOLA,

L-isem Malti għall-epidemija tal-I

li nfirxet mad-dinja kollha bejn l-1918 u l-1919.

Din il-marda laqtet mal-500 miljun ruħ, u x'aktarx qatlet bejn 10 u 20 fil-mija ta' dawk li mardu biha.

Din l-istatistika turi li din l-epidemija kienet l-aktar waħda qerrieda fl-istorja kollha tal-umanità, ħafna aktar mill-epidemiji kollha, inklużi l-pesta u l-AIDS.

Ħadd ma jaf fiċ-ċert x'kienet il-kawża vera jew minn fejn bdiet eżattament din il-marda.

Biss xi wħud jinsistu li din kienet marda simili għal dik li ħakmet id-dinja fis-sena 2009, magħrufa bħala N1H1.

L-isem tal-Influwenza Spanjola ma għandu x'jaqsam xejn ma' Spanja, ħlief li xi membri tal-Monarkija Spanjola kienu ntlaqtu minn din il-marda, u b'hekk din l-epidemija ħadet dan l-isem.

Il-marda nfirxet f'żewġ mewġiet.

L-ewwel darba bdiet f'Jannar tal-1918 u x'aktarx oriġinat f'Kansas, l-Amerika.

It-tieni waħda kienet irreġistrata f'Awwissu tal-istess sena, l-ewwel darba fi Brest fi Franza.

Waqt li l-ewwel epidemija laqtet lil dawk in-nies l-aktar vulnerabbli, jiġ. t-tfal, ix-xjuħ, il-morda u n-nisa tqal, it-tieni mewġa laqtet l-aktar lil dawk li kienu l-aktar b'saħħithom!

Jidher li l-firxa ta' din il-marda fl-Ewropa kienet dovut għall-wasla ta' miljuni ta' suldati, l-aktar mill-kontinent Amerikan, lejn l-Ewropa fi żmien l-Ewwel Gwerra Dinjija.

F'Malta din il-marda feġgħet fis-sajf tal-1918.

Iċ-

tal-Gvernatur, Lt.

Governor Robertson, kien ħareġ istruzzjonijiet biex kemm is-swali taċ-ċinema kif ukoll l-iskejjel iżommu ndafa stretta, kif ukoll li jħallu t-twieqi miftuħin għall-arja.

Twissija oħra kienet li n-nies ma għandhomx jobsqu fl-art.

Waħda mill-prevenzjonijiet li l-Maltin kienu jieħdu, għalkemm żgur mingħajr effett ta' xejn, kienet li jidilku xufftejhom bit-tajjar imxappap fil-formalina (tip ta' diżinfettant).

F'Malta, f'temp ta' tliet xhur, l-Ispanjola kienet marrdet mal-għoxrin elf ruħ, tmienja fil-mija tal-popolazzjoni.

Minnhom kienu mietu 830.

Meta din l-epidemija għaddiet għalkollox minn fostna, kien tkanta t-

fil-Konkatidral ta' San Ġwann.

Traġedji Maltin

ta' Edward Attard, pp. 105-108;

, l-Ewwel Ktieb, pp. 201, 204;

Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin

IL-POLJO

Marda li għal bosta snin kienet magħrufa sew f'Malta, l-aktar fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin.

L-isem proprju tal-marda hu

, riferenza għall-infjammazzjoni tal-materja griża fl-ispina dorsali.

Il-virus tal-poljo jinġarr minn bniedem għal ieħor minħabba n-nuqqas tal-indafa personali, l-aktar mill-eskrement tal-bniedem.

Disgħin fil-mija ta' dawk infettati mill-poljo ma kinux ikunu jafu li qed iġorru dan il-virus qabel ma toħroġ il-marda.

Fis-seklu għoxrin, f'Malta din il-marda kienet irreġistrata kull sena, l-aktar bejn l-1920 u l-40ijiet, meta kienu jimirdu biha numru żgħir ta' nies.

Biss, fis-snin 1942-43, 1945, 1947 u 1950-51, il-marda nfirxet f'Malta b'mod epidemiku.

Bosta nies mietu u mijiet oħra sfaw immankati għal għomorhom.

Hu fatt kurjuż li apparti li din il-marda kienet tattakka l-aktar lit-tfal ta' taħt il-ħames snin, kienet ukoll taffettwa persentaġġ kbir ta' suldati Ingliżi li kienu stazzjonati f'Malta.

Lejn nofs is-seklu għoxrin kienu nfetħu postijiet ta' konvalexxenza għal min kien isofri mill-poljo.

Wieħed minn dawn kien fiċ-Ċentru Bugeja, il-Ħamrun, u l-ieħor il-Palazz tal-Verdala, ir-Rabat.

Fis-sena 1956, ir-riċerkatur Jonas Salk kien sab il-vaċċin kontra dan il-virus, u ftit wara t-tfal kollha bdew jitlaqqmu kontra l-poljo, b'riżultati pożittivi, tant li llum din il-marda nqerdet għal kollox minn bosta pajjiżi.

Sors

Ara aktar suġġetti billi tikklikkja hawn:

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Marzu 14, 2020

ara aktar artikli:

EPIDEMIJI fl-Istorja ta' Malta


Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż
Ħamis ix-Xirka)
Ħadd Lazzru
il-
agħqa tal-Appostli
l-Altar tar-Repożizzjoni
buqari
il Visti tas-Seba' Knejjes
konfratija
il-Ġenna
L-Erbgħa tat-Tniebri
il-Pur
ċissjoni s-Sewda
bandiera tar-Reli
ġ
jon
Tirli tim, tirlitira
Kristu Rxoxta bil-Bandiera
Għax tal-Birgu ġeru (ġrew) bih.
U ta'
waqgħu bih
Il-Ġimgħa l-Kbira f'Malta.
Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż

HOLY WEEK in BIRGU


A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * Ħ...

A* B* Ċ* C* D* E* F* Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K* L* M* N* O* P* Q* R* S* T* U* V* W* X* Ż* Z*...

Christian Names in 14th Century Malta * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * ...

A* B* Ċ* C* D* E* F* Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K* L* M* N* O* P* Q* R* S* ...

A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * Ħ * ...

Ir-Randan hu żmien ta' penitenza u purifikazzjoni tar-ruħ, li jsiru bi preparament għal-liturġija tal-Ġimgħa Mqaddsa.

Kien hemm żmien fejn is-sawm u l-astinenza fir-randan kienu stretti ħafna (1).

Il-poplu, dejjem fidil lejn...

A* B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * Ħ * I * J * K...


Ċ Ġ GĦ Ħ Ż

IT HAPPENED IN MARCH


24 SENA ILU: IT-TRAĠEDJA TAL-PATROL BOAT C23

Hekk kif jibda joqrob Settembru, fuq ruħi bħal jaqa' dell kbir ta' niket.

Din is-sensazzjoni drajtha ormaj għax iż-żmien itaffi imma mhux neċessarjament ifejjqek minn kollox.

Madanakollu din is-sena hija ferm agħar.

It-traġedji riċenti marbuta ma' l-isplussivi u l-kmamar tan-nar flimkien mad-diżgrazzja tal-baħar tas-Simshar, fetħuli ferita kbira mill-ġdid f'qalbi.

Naf sewwa kif inċidenti simili jħallu ħsara kbira u fil-bogħod; bħall-mewġ li jibqa' jinfirex 'l barra 'l barra u jolqot lil kull min isib fi triqtu.

Għaddew eżatt 24 sena mill-llum – id-data kienet is-7 ta' Settembru 1984.

Kienet ġurnata komuni għal bosta familji.

Ħadd ma kien jobsor li kellha tittebba' b'waħda mill-agħar traġedji li qatt seħħew fil-gżejjer Maltin...

Sajjied li kien qiegħed jistad il-Marfa innota lis-suldati tad-Dejma flimkien mal-pulizija ħerġin fuq il-Patrol Boat C23.

Sema' wkoll l-isplużjoni u ra daħna kbira iżda ma allarmax ruħu.

Ħaseb li s-suldati kienu splodew xi bombi 'l barra fil-baħar.

Hekk jew hekk bosta kienu jafu li xi mili 'l barra minn dawk in-naħat, f'post apposta lil hinn fil-baħar, kien qed jintrema' xi splussiv maħdum illegalment li kien jiġi maqbud mill-pulizija.

Kienet biċċa xogħol normali, parti mid-dmirijiet tas-suldati.

Iżda sfortunatament, għal xi raġuni, l-murtali illegali li kienu qed jinġarru dakinhar biex jintremew, splodew fuq il-lanċa u swew il-ħajja ta' sebgħa min-nies.

Ħamsa minnhom instabu f'wiċċ l-ilma qrib il-patrol boat C23.

Żewġ membri oħra ta' l-ekwipaġġ ma nstabux.

Membru ieħor irnexxielu jsalva iżda kellu jittieħed l-isptar isofri minn xokk qawwi.

Ix-xena li sab il-bdot tal-ħelikopter li wasal fuq il-post tat-traġedja kienet tal-waħx.

Iżda d-dehra tal-familjari mnikkta u mitlufa waqt il-funerali tal-mejtin ma kienet xejn inqas kerha minnha.

Tnejn mill-mejtin kienu membri tal-Pulizija: is-Surġent tal-Pulizija u espert ta' l-isplussiv Salvu Muscat 30 (B'Kara) u l-Kuntistabbli Joseph Hare 24 (Sliema).

Il-ħamsa l-oħra kienu suldati tad-Dejma: Bdr.

Joseph Pace 36 (Santa Venera), Gnr.

William Simpson 36 (Ħal-Lija), Pte.

Anthony Vella 20 (Ghajnsielem, Gozo), Pte.

Anthony Farrugia 27 (Zejtun) u Bdr.

Francis Borg 36 (Hamrun).

L-aħħar tnejn imsemmija baqgħu ma nstabux.

L-uniku wieħed li ħelisha minn ħalq il-mewt kien is-suldat tad-Dejma Pte.

Emmanuel Montesin 21 (Paola).

Għext din it-traġedja ġurnata b'ġurnata.

Wieħed mill-mitlufin, Anthony Farrugia, kien ir-raġel tal-kuġina tiegħi Mary.

Kellhom żewġt itfal: Josef ta' ħames snin u Roderick ta' sentejn u nofs.

Mary kienet tqila bit-tielet tarbija.

Xi ftit xhur qabel kienet tilfet lil missierha iżda b'xi mod kien irnexxielha tkampa u tgħaddi min-niket.

Flimkien magħha, aħna l-familjari tagħha, nblajna b'din l-aħbar il-ġdida.

Għall-ewwel, l-impatt tal-ħasda dam ma nħass peress li l-kadavru ta' Anthony ma nstabx u għalhekk baqgħet ħajja t-tama.

L-għajnuna għat-tfittxija waslet minn kullimkien: għaddasa tal-Forzi Armati, suldati tad-Dejma u anki numru ta' nies oħra bil-luzzijiet u d-dgħajjes privati tagħhom għamlu minn kollox biex għallinqas jinstabu l-iġsma taż-żewġ suldati nieqsa.

Mill-ħsara estensiva li ġarrbet il-patrol boat C23 kien evidenti illi l-isplużjoni li seħħet kienet qawwija ħafna.

Għaldaqstant wara siegħat twal ta' tfittxija, ħarġet ordni mill-Kwartieri Ġenerali tal-Forzi Armati sabiex xi għaddasa jmorru jispezzjonaw aħjar il-patrol boat mġarrfa li kienet iddaħħlet f'Ħondoq ir-Rummien.

Il-pruwa tal-patrol boat kienet miftuħa beraħ.

Kien jeżisti s-suspett li s-suldati mitlufa setgħu nqabdu qalb it-tifrik u l-pjanċi mgħawwġa.

Ix-xniegħat mill-ewwel xegħlu u wasal għala widnejna li kienu nstabu xi fdalijiet umani.

Madanakollu l-għada fuq il-gazzetti ħarġet ċaħda uffiċċjali ta' dawn l-ispekulazzjonijiet.

Il-ġranet għaddew u xejn aktar ma nstab, sakemm ġurnata waħda t-tfittxija għaż-żewġ suldati nieqsa waqfet u l-ħajja kompliet bħallikieku qatt ma kien xejn.

Iżda kif ser taqbad tispjega lill-qraba tal-vittmi sabiex jirrassenjaw ruħhom għall-mewt bħal din ħabta u sabta?

U wisq wisq agħar – meta l-ġisem tal-mejjet ma jinstabx?

Bħal mitlufa, l-qalb tibqa' tispera li xi darba, forsi minn x'imkien, il-bniedem tant maħbub jitfaċċa.

U d-dubji u l-isperanza jibdew jieklulek ruħek ftit ftit.

Sakemm forsi ż-żmien ikollu ħniena minnek u jgħallmek iġġeragħ u tinsa... jew aħjar taċċetta.

Sfortunatament il-mewt ma taħsadx biss il-ħajja tal-vittma.

Magħha tieħu wkoll ħafna ħajjiet oħra li għalkemm tħalli l-ġisem tagħhom ħaj hawn f'din id-dinja, r-ruħ tiegħu bħal tkun donnha telqitu sa minn dak il-jum misħut.

Lil Mary talbuha tirrassenja ruħha għall-mewt ta' żewġha bħal kif kellha tagħmel ukoll għal dik tat-tarbija tagħha li ma felħitx tikkumbatti ma' aktar għawġ u ntemmet qabel biss qatt twieldet.

Kelli tlettax il-sena dakinhar.

U jien għadni sal-llum m'inix kapaċi ninżel taħt il-baħar mingħajr ma jgħaddili ħsieb ta' tkexkix ta' x'jista' jkun hemm, hemm taħt.

Nista' nimmaġina minn xhiex jgħaddu mart u ulied il-vittmi!

Ġrajjiet simili dejjem iduru ma' l-istess kwistjoni: l-irresponsabbilta' u n-nuqqas ta' rispett lejn ħaddieħor.

Ħajjiet maħsuda ta' l-innoċenti li l-ebda ndiema jew kundanna ma jistgħu qatt ireġġgħu lura.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-7 ta' Settembru 2008)

Kuntistabbli Joseph Hare

spluzjoni

Torċa


A* B* Ċ* C* D* E* F*
Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K*
T* U* V* W* X* Ż* Z*
Leħen is-Sewwa
Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż

It happened in May


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Kollha kemm aħna waqt xi diskursata, l-aktar meta rridu nenfasizzaw xi punt, inħobbu nqabblu s-suġġet tal–argument ma' xi ħaġa tanġibbli u viżwali.

Biex nagħmlu dan insibu eżempji ċari u ħfief biex kulħadd jista' jaċċetta s-saħħa tal-argument.

Ġieli bħala eżempji tipiċi nfittxu paragun mal-annimali, ħut, insetti jew għasafar.

Minn dawn noħorġu idjomi, espressjonijiet, qwiel u modi oħra biex nagħtu aktar kulur lil dak li joħroġ minn fommna.

Ħafna minn dawn ir-riferenzi stabbiliti ilhom magħna s-snin għax bdewhom l-antenati tagħna, li spiraw minn dak li kien hemm madwarhom.

Il-bdiewa faċilment kienu jqabblu l-kwalitajiet tal-bniedem ma' dak tal-għasafar kemm fil-forma, il-moviment kif ukoll il-ħsejjes li dawn jagħmlu, kif ser naraw.

Mill-osservazzjonijiet tagħhom kienu jisiltu dak li seta' jservi ta' paragun ħaj u dawn intgħoġbu minn min semagħhom.

B'hekk illum dawn il-paraguni għadhom jingħadu ta' sikwiet, kif ser naraw.

Qwiel

Alwett bil-gziez (bil-kwantità) xita bil-qliel – jiġifieri, meta l-alwett ipassi fi kwantitàjfisser li ġej il-maltemp.

(Ingliż – s

L-alwett hu komuni l-aktar f'Ottubru u f'Novembru.

Fid-Duluri – hawn min jgħid f'jum il-Lunzjata – 25 ta' Marzu- tiġi l-bilbla (

) u titlaq l-alwetta (

In-naspla saret u ċ-ċawla taret (Ing.

Nafu li n-naspli jimmatura f'April.

Iċ-ċawl li sas-seklu dsatax kien komunissimu f'Malta kien jarma l-bejta tiegħu f'Marzu.

F'April iċ-ċawla tkun biedet minn erba' sa sitt bajdiet.

Sa 35 ġurnata wara dawn il-frieħ ikunu kapaċi jtiru.

Dan ifisser li n-naspli jkun inħasad u ċ-ċawl ikun tar.

Mela l-proverbju qiegħed jassigurana li r-rebbiegħa tkun waslet fi tmiemha u s-sajf qorob ġmielu.

Meta jiġu l-pluvieri (Ing.

), imbagħad jiġi l-maltemp – riferenza għall-ewwel maltempati tal-istaġun.

Il-pluviera tpassi fuq Malta minn Ottubru sa Marzu.

L-għasafar jissemmew fi qwiel oħra li jikxfu kif il-Maltin kienu jaħsbuha dwar diversi sitwazzjonijiet fil-ħajja.

Inġibu ftit eżempji:

Ċawla bajda qatt ma dehret – Jiġifieri, l-impossibli qatt ma jseħħ.

Il-kokka 'l uliedha tara l-isbaħ – Jiġ., kulħadd jara tiegħu l-isbaħ, jew.

Kull għasfur jiftaħar b'rixu – L-istess tifsira.

Ħamiema bla ħjiena (ta' bla ħażen) is-seqer itemmha – Jiġ., xi ħadd sempliċi jkun milgħub minn wieħed makakk.

Imsejkna dik it-tajra li tfaqqas f'bejta ħażina – Jiġ., l-ambjent fejn bniedem jitwieled jista' jaffettwa b'mod negattiv il-ħajja ta' dak li jkun.

Għasfur f'idek aħjar milli mija fl-ajru – Jiġ., l-aħjar li tkun kuntent bil-ftit milli tixtieq għal ħafna li huwa impossibbli li takkwista.

Imbagħad xi ngħidu għal idjomi, dawk il-frażijiet b'analoġiji mal-għasafar.

Hekk insibu dawn l-idjomi:

'Għamel bħal gallozz (Ing.

u speċi oħrajn) u tefa' rasu fir-ramel' – riferenza għal xi ħadd li minkejja li għandu l-inkwiet jippreferi li jinjorah u jdawwar wiċċu n-naħa l-oħra.

'Kemm jgħid, qisu tellerita!'.

(Ing. s

Jew 'Kemm jgħid qisu kalandra' (Ing.,

Iż-żewġ għasafar għandhom ħabta jagħmlu ħoss ripetut għal ħafna ħin mingħajr ma jieqfu.

Jew, 'iparla daqs ċuqlajta', Ing.

sakemm dan l-aħħar eżempju mhux qiegħed jirriferi għaċ-ċuqlajta li tindaqq kontinwament fil-Ġimgħa l-kbira).

Qishom żewġ amorini – dejjem jinnamraw.

'Għandi ġuħ daqs nagħma' – (Ing. o

) Il-paragun ma' dan l-għasfur intgħażel għax din it-tajra tidher bosta drabi rasha 'l isfel mal-art tnaqqar kull ma ssib.

'X'ser nieklu llejla?' – Mistoqsija li tista' tidher żejda, l-aktar meta l-ikel ta' kuljum id-dar ma jkun xejn speċjali.

Ir-risposta tkun: 'Tgħid mhux perniċi'.

Din l-analoġija tingħad b'mod sarkastiku, għaliex il-laħam tal-perniċi (Ing. partridge; is. xj.

) mhux la kemm issibu għal bejgħ.

Fil-kultura Ingliża dan iservi ta' ikla tipika tal-Milied u għaldaqstant mhux kemm tieklu ta' spiss.

'Dawk bajd u beċċun' – tingħad għal xi koppja li jkollha ħafna tfal li jitwieldu wieħed wara l-ieħor.

'Illum tidher li bid-daqquqa int' (Riferenza għad-daqquqa kaħla; (Ing.

) Ngħidu hekk lil xi ħadd li hu bil-burdata tad-daħk għaliex dan l-għasfur jagħmel ħoss qisu qiegħed jidħak.

'Moħħu biex jisserdak qalb it-tfajliet' – tingħad b'riferenza għal xi ġuvni li jħobb juri kemm hu ħelu meta jkun fil-preżenza tas-sess femminil.

Paragun ma' serdukqalb it-tiġieġ.

U la qegħdin fuq is-sriedek, hemm isem ieħor relatat mas-sriedek: għattuqa.

Din hi tiġieġa żgħira, jew srejdak, li jkun għadu ma kibirx biżżejjed.

Ġuvni li għadu ma laħaqx żviluppa sew u ħa l-forma ta' bniedem adult, jew għadu mingħajr leħja, kienu jgħidulu, għattuq.

Qisu pespus, tingħad għal xi ħadd ta' statura żgħira u rqieqa, jew għal xi ħadd xipli.

Biex nagħlaq ta' min wieħed isemmi li tlieta mill-kunjomijiet Maltin jikkonċernaw l-għasafar.

Dawn huma l-kunjomijiet Buttigieg, Chetcuti u Farrugia.

It-tlieta li huma għandhom x'jaqsmu mat-tiġieġ.

Bu tfisser sid ta' xi ħaġa jew oħra, f'dan il-każ, sid it-tiġieġ, x'aktarx riferenza għal xi ħadd li jkollu kwantità.

Dan hu l-istess bħall-kunjom Buhagiar, li hu sid il-barriera.

Chetcuti ġej mill-Għarbi wkoll, 'ketkut', kif kienu jissejħu l-flieles li jkunu għadhom kemm faqqsu.

It-tielet, farruġ, jista' jfisser kemm serduq kif ukoll tiġieġ jew flieles.

Biss, il-farruġ hu wkoll isem ta' għasfur ieħor: ix. xj.

Forsi hemm xi espressjonijiet, qwiel jew idjomi oħra li ħallejt barra.

Nieħu gost jekk taf b'oħrajn u tiktibli dwarhom.

Ħajr lil Victor Falzon, naturalista ma'

, li kkoreġa t-test, l-aktar fejn jidħlu l-ismijiet tal-għasafar kif ktibthom jien, u anki żiedli xi idjomi oħrajn.

Biblijografija:

Manduca, J.S. & Mifsud Ġ.,

Kif Ngħiduha

Klabb Kotba Maltin.

L-Agħsafar

Is-Soċjet

Ornitoloġika

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Għasafar fl-ilsien u l-folkor Malti


Ċ Ġ GĦ Ħ Ż Ħ Ċ Ġ GĦ Ħ Ż

Christian Names and Saints in 15th Cent. Malta


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Ħ

Il-bniedem minn dejjem kien jemmen li f'ħajtu hemm l-allat u spirti tajbin li jgħinuh fil-bżonnijiet tiegħu, kif ukoll oħrajn li qegħdin hemm, lesti biex jagħmlu l-ħażen u l-ħsara.

Bosta jemmnu li l-ħajja ma tiddependix biss fuq dak li wieħed jagħmel hu minn jeddu, iżda hi kkontrollata skont kemm jinterfjeru dawn l-ispirti.

Dawn il-ħsibijiet kienu u għadhom mtambrin tista' tgħid f'bosta kulturi madwar id-dinja kollha.

AMULET b'TALBA lil ĦORUS

Daqs tmien mitt sena qabel Kristu, Il-Feniċi li ġew Malta ġabu magħhom l-allat tagħhom kif ukoll dawk Eġizzjani, għax dawn kienu jemmnu fihom ukoll.

Xi wħud minn dawn l-allat kienu twajba u jagħmlu l-ġid, waqt li oħrajn kienu ta' ħażen kbir u dejjem lesti li jagħmlu d-deni.

Fis-sebgħinijiet kien instab amulet tal-bronż f'qabar tal-Virtu r-Rabat, li fih kellu talba miktuba fuq papiru.

Ir-ras tal-amulet kien iddisinjat bil-wiċċ ta' Ħorus, wieħed mill-allat Eġizzjani, dak li jħares lil-mejtin mid-deni.

It-talba nkitbet f'isem Isis, l-alla twajba, biex tipproteġi 'l sid l-amulett mill-ispirti ħżiena li seta' jiltaqa' magħhom wara mewtu.

Ix-XITAN fit-TWEMMIN MALTI u NISRANI

Fit-twemmin Nisrani, il-Maltin minn dejjem kienu jemmnu li ħajjithom setgħet tkun mhedda mil-ispirti ħżiena, imma l-aktar mix-xitan li kien ħadha kontra Alla u li issa qiegħed fl-Infern iqalleb il-ġmamar tan-nar bil-furkettun f'idu, waqt li jippjana kif ser ikaxkar kemm jista' bnedmin lejn l-infern wara mewthom.

Il-Maltin, Insara fidili sa ruħ ommhom, kienu mgħallma li għandhom iżommu 'l bogħod mill-ħażen u l-ħsara fiżika u spiritwali li dan il-Prinċep tad-Dlamijiet seta' jagħmel.

Meta xi ħaġa tmur żmerġ ngħidu, 'deffes denbu x-xitan'.

Dan l-għadu jew 'avversarju' ta' Alla (għax l-isem 'xitan' bl-Għarbi u bl-Ebrew iffisser hekk), tajnih bosta xebh, kemm ta' bniedem ikrah, kif ukoll ta' xi annimal jekk mhux ukoll ta' mostru.

Fit-Testment il-Ġdid naqraw li x-xitan kien ittanta lil Kristu, fid-deżert (

, Mk.

Hemm ukoll episodju ieħor fil-ħajja ta' Kristu fejn dan eżorċita x-xitan minn bniedem li kien ippossedut.

(Lk.

11., 20-22).

Meta l-Bibbja nqalbet għal Grieg, l-isem tax-xitan kien tradott bħala

Ix-xitan kellu isem ieħor apparti dan, Luċifru, li kien imsemmi fil-Bibbja l b]ala dak l-anġlu li ssuppervja kontra Alla.

Intant il-Maltin żammew l-aktar mal-isem semitiku, li ġej mill-Għarbi, għaliex anki fi żmien meta l-Maltin kienu Musulmani, ix-xitan jissemma kemm-il-darba fil-Kuran.

Hu xhinu ismu, tant il-Maltin jibżgħu minn dan l-ispirtu ta' qawwa ħażina li lanqas b'ismu ma jieħdu gost isemmuh.

Għaldaqstant ħolqulu laqmijiet, fosthom 'Dak ta' denbu twiel', 'Ta' taħt San Mikiel', 'Ta' barra minn hawn', Karfusu, u oħrajn.

Intant, hawn qiegħed inġib lista ta' ismijiet u laqmijiet oħra li l-Maltin taw lix-xitan.

Isem ieħor għax-xitan.

Fil-

ta' Mikiel Anton Vassalli, (1796) insibu hekk, '[...]

Għandek ras ta' Blis'- ras ta' xitan;

Erin Serracino Inglott jgħid hekk, '[...]

Blis (pl.

Iblies).

Id-dimonju.

Kelma li ġejja mill-Għarbi

Fil-

Vassalli jikteb hekk: '[...] pl. briebex.

Erin Serracino Inglott jgħid hekk: .'[...]

Minn Berbuxu, wieħed li jberbex (ħawwadi), Luċifru, Belżebù, u Tal-Infern'.

FERGĦUN

Xitan żgħir, mingħul.

Appellativ għal xi tifel imqareb.

Bniedem li hu ta' karattru qalil u midgħi.

Oriġ.

Għarb.

, li biż-żmien bdiet tfisser ukoll prinċep ħażin u tirann.

M.A.V. (1796) jittradduċi din il-kelma bħala,

Ġ

Isem li sibtu fid-

, ta' Agius de Soldanis (ċ.

1750 – 1767).

Dan jgħid biss,

La E. Serracino Inglott u lanqas J. Aquilina. ma jagħtuha din il-kelma.

Ippruvajt inqalleb fid-dizzjunarju Taljan u Sqalli għat-tifsira etimoloġka, biss ma sibt xejn.

L-iktar li stajt inqarreb bi ftit fantasija, hi l-kelma

li tfisser ġilda mkemmxa sew – forsi b'dan wieħed qiegħed iqabbel lix-xitan ma xi ħadd xih u b'ġilda mkemmxa.

ukoll wieħed

minn ħafna appellativi mogħtija lix-xitan.

Kien hemm logħba li t-tfal kienu jsejħulha b'dan l-isem.

Sqal.

L-istess hawn qed naraw karatteristiċi ta' kruha mogħtija lix-xitan.

Ara:

IĦIERSA u MOSTRI

Sforz il-biża' u l-fantasija ta' moħħu il-bniedem emmen f'għajdut strambi u tgħabba b'ħafna superstizzjonijiet dwar diversi kreaturi sopranaturali oħrajn.

Kull saram li l-bniedem jiltaqa' miegħu pprova jispjegah billi jwaħħal fl-ispirti ħżiena.

B'hekk għal ċertu episodji u fenomeni naturali tal-ħajja l-bniedem ħoloq kreaturi ta' qawwa kbira u li kienu intenzjonati li jagħmlu d-deni lill-umanità.

Kien b'dan il-mod li nħoloq ċertu twemmin mitoloġiku li bih wieħed seta' jasal biex jifhem kull ma jseħħ b'mod loġiku.

Hawn ser nagħti lista ta' ismijiet ta' dawn il-kreaturi li l-Maltin kienu jemmnu fihom.

Kif ser taraw l-informazzjoni żammejtha fil-qosor kemm jista' jkun.

Għal min irid jaqra aktar dwar xi wħud minn dawn il-karattri tistgħu tfittxuhom fil-paġni ta' din il-

, fis-sezzjoni tal-

Enċikopedija

IL-

GĦUL

Fil-folklor, l-għul hu x'aktarx raġel goff, bħal ġorf li minn bniedem kien jinbidel f'serp.

Agius de Soldanis fid-

(ċ.

1750 – 1767). jittraduċi din il-kelma għat-Taljan bħala

Il-folkorista, Patri Manuel Magri jgħid li l-għul kien isem ieħor għas-serp li, skont kif kien jisma' lix-xjuħ jgħidu, kien jgħix fl-imsaġar.

Intant, fil-folklor Għarbi, l-għul hu raġel li jbeżża' li jgħix waħdu fid-deżert jew fil-postijiet tad-dfin.

Fl-istorja

Il-Għul u Dagħbub

, 1927) naqraw li fil-Palestina, il-għul hu deskritt bħala 'ġorf li jiekol in-nies'.

Minn dan il-karattru tal-folklor Għarbi joħroġ dak l-ispirtu li bl-Ingliż jissejjah

Dan jista' jirriferi għal diversi tipi ta' spirti.

NANNA GĦULA

Intant, Ġan Franġisk Abela (1647) jgħid li hemm karattru ieħor, in-nanna għula, mara xiħa għakka u kerha immens li kienet tgħix f'

BELLIEGĦA

Isem ta' mostru li kienu jbeżżgħu t-tfal bih.

Il-belliegħa kienet suppost tgħix fil-bir, u lit-tfal kienu jbeżżgħuhom li jekk jixirfu rashom fuq il-ħerża tal-bir il-belliegħa kienet tiblagħhom.

Il-belliegħa tista' tkun ukoll għar li jibla' n-nies.

Skont ħrafa Maltija, il-belliegħa belgħet is-seba' tfajliet sbieħ ta' Selika.

Karattru immaġinarju li kienu jbeżżgħu t-tfal bih.

Kont tisma' lil min jgħid, 'Ara ġej il-babaw'.

Anki fl-Italja u fi Franza kienu jbeżżgħu lit-tfal bil-

Fil-fatt bit-Taljan jgħidu, "

Ukoll f'Venezja lit-tfal ukoll jgħidulhom, '

Fil-Karnival ta' din il-belt, l-karattru tal-

hu rraffigurat minn bniedem liebes maskra bajda u daqna magħmula mill-bizzilla sewda mdendla magħha.

Din il-maskra tissejjah

Agius de Soldanis (ċ.

1750 – 1767) jgħid li fi żmienu t-tfal ukoll kienu jbeżżgħu lil xulxin bil-babaw.

Fl-antik, bosta kienu jemmnu illi dawk it-trabi li jitwieldu f'nofs il-lejl tal-Milied kienu jsiru Gawgaw, mostru li jbeżża'.

It-tradizzjoni tgħid illi Kristu ma jieħux gost li t-trabi jitwieldu fil-ħin li twieled Hu.

Skont is-superstizzjonijiet, dawn it-tfal kienu jkunu 'ikkastigati', billi kienu mġiegħla jiġġerrew fil-beraħ waqt li jkaxkru xatba warajhom sal-Paternoster ta' filgħodu.

Kien hawn min jemmen li kienet ir-ruħ biss li tkun qiegħda tiġġerra, waqt li fiżikament, t-tifel jibqa' rieqed fis-sodda.

Biex wieħed kien jeħles minn din is-saħta kien ikollu bżonn li matul il-lejl jgħodd it-toqob kollha tal-għarbiel.

Nassumi li dan kollu kien jingħad b'nofs ċajta.

Jista' jkun li l-isem Gawgaw ġej mit-Taljan u li bil-Malti ngħidulu wkoll il-Babaw.

Agius. de Soldanis fid-

jgħidlu, kawkaw; M.A.V. (1796) jgħidlu Gewgew.

IL-

ĦARES

Kemm għad hawn min jemmen fil-ħares?

Ruħ, fatat, jew immaġini ta' spirtu li jista' jidher, jinħass jew jinstema' minn nies.

Il-ħares jista' jkun dik ir-ruħ ta' xi ħadd mill-qraba mejta jew inkella esseru li hi marbuta mal-binja jew post partikulari.

Fil-fehma tiegħi, l-etimoloġija ta' din il-kelma għandha x'taqsam ma' Ħorus, li fil-mitoloġija Eġizzjana kien l-alla li kien jieħu ħsieb il-mejtin.

Ħorus kien irrappreżentat fl-ikonografija bħala seqer, li allura hu wkoll sinonimu ma' xi ħadd li josserva ħafna (qabbel mal-verb ħares).

Għaldaqstant id-deskrizzjoni iddur ċirku, għaliex il-Ħares hu dak l-ispirtu li jara kollox.

Mhux biss.

Il-Ħares jista' jkun ukoll dak li jħarisna mill-ħażen.

Intant, bl-Għarbi,

ħ

tfisser ukoll 'għassies'.

L-I

Kelma li ġejja mill-Għarb.

malika

li tfisser 'reġina', jew

li hu r-re.

Għaldaqstant l-'imlejka' hi t-tifla tagħhom.

L-Imlejka fil-folklor Malti ġieli kienet imqabbla mal-mara tal-Gawgaw.

Anton F. Attard jgħid li din kienet waħda mill-allat Feniċi.

L-Imlejka setgħet tieħu sura ta' mara xiħa li kienet iżżur id-djar tan-nies fix-xahar ta' Diċembru.

Biss, skont Attard, l-Imlejka kienet tista' ġġib kemm ir-risq kif ukoll id-deni, u biex iġġib ir-risq din kienet trid ixxomm ir-riħa tal-ikel qed jissajjar!

Tip ta' fatat, ħares jew mostru li jbeżża'.

Sarangu hu karattru folkloristiku li jidher bħala raġel twil bi xkora fuq spalltu, dejjem lest biex jaħtaf it-tfal u jeħodhom miegħu.

Dari, f'Għawdex, it-tfal kienu jitrabbew jibżgħu minn dan il-mostru li jiġġera fit-toroq, u għalhekk it-tfal ma kellhomx jilgħabu barra d-dar għax jekk is-Sarangu jinzerta minn hemm, jiġborhom.

Ngħidu, 'twil daqs sarangu'.

Sqal.

– xi ħadd li hu xaħħieħ bosta.

Bibliografija li għenitni biex bnejt dan l-artiklu:

Mid-Dinja tas-Seħer u tal-Folklor.

Ellul Joseph, Teuma Edmund,

Il-Kuran.

Vassalli M.A.

Artikli varji dwar is-suġġett bħal, 'Evil Spirits'; 'Devil'; 'Baal'; f'

Vol.

I, u II

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

XJATEN, MOSTRI U IĦIERSA


cabbage knitting Ħamrun

THE SELLING GAME


It-tokki fondi tal-qniepen tal-knisja ta' biswiti sirt nistennihom bħal ruħ għatxana għal ftit wens.

Iżda l-għana tagħhom idum biss ftit sekondi u s-skiet jerġa' jaqa' mill-ġdid madwari; skiet li xi kultant jinkiser bi ħsejjes ta' magni ta' karozzi jsuqu minn quddiemi jew b'xi passi ħfief jgħaġġlu minn ħdejja.

Ninstab sewwasew fil-bidu ta' trejqa dejqa fil-Għargħur; dar imdaqqsa, antika u abbandunata.

Mill-faċċata ċkejkna u mitluqa tiegħi, ħadd ma jobsor bil-kobor li hemm wara dak il-bieb antik u msewwes.

Ftit huma dawk li għadhom jiftakru l-ġmiel ta' dar li kont qabel għax issa ż-żmien għadda sewwa u miegħu kaxkar il-kumpanija tal-ħlejqiet li jien tant ħabbejt.

Iva, iż-żmien seraq lilhom u lill-memorji tagħhom.

It-trab qiegħed jinġabar ġewwa fija mhux ħażin u f'xi mumenti bħal inħossni midfuna ħajja.

Il-madum kbir ikkulurit u mżejjen bħall-bizzilla ta' lwien qiegħed jitgħatta ftit ftit u l-kuluri li darba kienu jżejjnuni, issa ntfew fi skala ta' kuluri griżi u suwed.

Id-dlam isaltan f'ħafna mill-ħin tal-ġurnata ġol-kmamar tiegħi.

Jinkiser biss mid-dawl li jirnexxielu jidħol minn bejn ix-xquq tal-persjani tal-injam u minn ġoż-żewġt itwieqi tal-ħġieġ li nkissru bir-riħ, għalkemm dawn ma jdumux ma jinksew ukoll bix-xtieli li telgħin bla rażan mal-ħitan tal-ġnien tiegħi.

Il-ġnien tiegħi?!

Surtu nbidlet bosta.

Il-ħaxix ħażin u l-fjuri slavaġ ħakmu kullimkien u s-siġar tal-larinġ li kien mogħni bihom qabel, issa ntlew bi pjanti xeblieka.

U għalkemm is-siġar għadhom jagħmlu frott sabiħ u mimli, kif dan isir, jintrema' mill-fergħa bit-toqol tiegħu stess u jinfaqa' moħli mal-art.

Iċ-ċangaturi rranġati f'mogħdijiet ħelwin mal-ġnien kollu, issa ħadu kulur ħadrani filwaqt li ħafna minnhom intradmu taħt il-ħamrija bl-ilmijiet tax-xita.

Tassew!

Il-ġnien ikompli jagħtini l-bixra ta' xi dar tal-ħrejjef li ġiet mjassra b'xi seħer fuqha.

Mitluqa hawn waħdi, sikwit nintefa' ngħaddi ħini naħseb fl-imgħoddi, partikolarment fis-sidien tiegħi li ħadu ħsiebi b'għożża kbira.

Għadni sa llum nisma' leħinhom f'ħitani u l-passi tagħhom ferrieħa jew imkaxkra fuq arti.

Għadhom jidhru sa llum it-tibdiliet li għamlu fija: xi kwadru mwaħħal mal-ħajt, xi armarju mħaffer fil-fond, xi żewġt imsiemer li kienu twaħħlu bi żball u tħallew hemm, it-tmermir bl-użu mal-poġġaman antik tat-taraġ hekk kif dawn kienu jżommu miegħu, huma u neżlin jew telgħin...

Mijiet għandi ta' memorji tagħhom li jiena nibqa' ngħożż matul l-eżistenza tiegħi.

Qalbi kienet titnikket ma' kull sid ġdid li kien jiġi u jisraqli dawn it-tifkiriet sabiex jirranġani għall-gosti tiegħu.

Madanakollu, biż-żmien kollox jindara u hekk ukoll tgħallimt kif naċċetta u nifhem il-bżonn li sid ġdid iħoss ħalli jarma daru skont il-ħtieġa tiegħu.

Fuq kollox, ma domtx ma ntbaħt illi dawk it-tifkiriet li kienu tant għeżież għalija, għas-sid il-ġdid ma kienux ħlief imbarazz!

Sadanittant, iż-żmien ukoll jagħtik parir u llum lesta li nitlef anki dawn il-memorji tiegħi sabiex sid ġdid jiġi jieħu ħsiebi u jsalvani minn din il-kundanna ta' solitudni li sibt ruħi fiha.

Ilni f'din il-kundizzjoni għal madwar ħames snin; minn meta l-aħħar sid xwejjaħ tiegħi ġie nieqes.

Għadni niftakar ċar kristall dik il-ġurnata meta ndunajt li erġajt sfajt waħdi.

Il-werrieta ta' sidi kienu ġew flimkien man-nutar u fost il-ħars ta' disprezz li tawni, kienu ddeċidew li jbiegħuni.

Immedjatament, bdew ġejjin aġent wara l-ieħor, iduru fil-kmamar tiegħi, iqallbu bla galbu l-affarijiet tas-sid li kelli, filwaqt li b'ton kiesaħ, kull wieħed minnhom kien jistmagħni bi prezz differenti!

Il-mawriet tagħhom fija jdejjquni għax il-bruda ta' leħinhom, huma u jdawwru lill-klijenti tagħhom madwari, tinħass minn sebgħa mili bogħod.

Għal xi raġuni, donni ma tanx jien għal qalbhom.

Probabbli m'għandix prezz għali biżżejjed biex jitħallsu sewwa huma u allura, ninbiegħx jew le, ma tagħmilx differenza għalihom.

Iżda għalija tagħmel!

U ħitani nħosshom ser jinqasmu kull darba li nara lin-nies il-ġodda li jkunu ġew jarawni, jagħtuni daharhom u joħorġu 'l barra.

Issa inti li qed taqra l-istorja tiegħi, agħlaq ftit għajnejk u oqgħod isma' l-ħsejjes ta' madwarek bil-kwiet, bla ma tagħmel xejn.

Hekk biss tista' tifhem ftit x'qed inħoss jien, marbuta hawn ma' din l-art li jien mibnija fuqha, nitmermer ftit ftit u nistenna.

Isma ftit!

Il-muftieħ qiegħed idur fis-serratura tiegħi!

Nistqarr li dan il-ħoss sirt ngħix għalih għax miegħu jġib it-tama tar-ritorn għall-ħajja.

Iżda sfortunatament, jiena konxja li dan il-ħoss iġib miegħu wkoll il-possibilità tal-uġiegħ tar-rifjut.

Il-passi bdew jinstemgħu resqin lejn il-ġnien tiegħi u permezz ta' fewġa riħ, irnexxieli ntajjar il-purtieri antiki, illum kważi trasparenti, bħala merħba.

Id-dawra miegħi issa drajtha sewwa.

U kull darba li xi ħadd mill-klijenti jieqaf iħares ċass lejja mħasseb, jiena nħares lejh lura sabiex nipprova nifhem mill-bixra ta' wiċċu x'se tkun id-deċiżjoni tiegħu.

Kemm nixtieq li stajt kont jien li nintroduċi lili nnifsi u nuri sbuħiti lill-klijenti.

Li kieku stajt, kont inxarrab dan il-madum tiegħi u nesponih bħall-pittura mill-isbaħ.

Li kieku stajt, kont inqalleb ftit il-ħamrija tal-ġnien tiegħi ħalli nerġa' nagħtih il-ħajja.

Li kieku stajt, kont infarfar ħitani kollha sabiex nikxef il-karattru distint tiegħi, illum moħbi wara munzell trab.

Li kieku stajt, kont inħaffer bejn ix-xquq ta' ġebla tqila li qed tagħlaq u tostor id-daħla ta' kamra antika mimlija b'oġġetti imprezzabbli li darba wieħed mis-sidien ġodda tiegħi għatta mingħajr ma ntebaħ u li b'hekk intesiet għal kollox....

Mitlufa kif kont fi ħsibijieti, lanqas intbaħt li l-klijenti kienu lestew mid-dawra tagħhom u ġejt f'sensija biss meta smajt il-bieb tiegħi jinfetaħ mill-ġdid.

Rajthom mexjin il-barra, daharhom lejja, rashom baxxuta, passithom mgħaġġla biex ifittxu jitilqu.

Karba tqila ġriet ma ħitani u persjana minnhom, bit-tregħida, nfetħet b'ħoss qawwi.

Il-persuni li kienu ħerġin, daru lura maħsuda.

Imma meta raw x'kien il-ħoss, daħku, għax ħasbu li kien ir-riħ!

Il-bieb ingħalaq b'tisbita.

U ftit tikħil ieħor waqa' minn ma' ħitani, bħal demgħa li tislet qalb muġugħa.

Novella – Li kieku stajt!


Ġrajjiet mhux mitmuma – 35 sena mit-Traġedja tal-Patrol Boat C23

Hekk kif jibda joqrob Settembru, moħħi mill-ewwel hemm imur.

Sfortunatament, meta bniedem iħalli din id-dinja, speċjalment b'mod traġiku, mal-mewt tiegħu jittiefsu wkoll diversi ħajjiet oħra li b'xi mod jew ieħor kienu jafuh.

Wara n-nuqqas tar-raġel ta' kuġinti, għamilt snin kbar ma nistax inħares lejn il-qiegħ tal-baħar.

Kien iwaħħaxxni l-ħsieb li xi darba jew oħra, hekk kif inkun qed ngħarrex bejn it-twapet folti tal-alka, jinferaq spazju ikrah u nsib wiċċ iħares maħsud lejja.

Ormaj għaddew 35 sena minn din il-ġrajja li mmarkatli ħajti u għalkemm iż-żmien itaffi, mhux la kemm inessi għal kollox.

Ċerti feriti ma jfiequ qatt, speċjalment meta ma jkunux jistgħu jagħlqu għal kollox.

Is-7 ta' Settembru 1984 kellha tkun ġurnata bħal oħrajn.

Ħadd ma kien jobsor li kellha tittebba' b'waħda mill-agħar traġedji li qatt seħħew fil-gżejjer Maltin.

Sajjied li kien qiegħed jistad il-Marfa innota lis-suldati tad-Dejma flimkien mal-pulizija ħerġin fuq il-Patrol Boat C23.

Sema' wkoll l-isplużjoni u ra daħna kbira iżda ma allarmax ruħu.

Ħaseb li s-suldati kienu splodew xi bombi 'l barra fil-baħar.

Hekk jew hekk bosta kienu jafu li xi mili 'l barra minn dawk in-naħat, f'post apposta lil hinn fil-baħar, kien qed jintrema' xi splussiv maħdum illegalment li kien jiġi maqbud mill-pulizija.

Kienet biċċa xogħol normali, parti mid-dmirijiet tas-suldati.

Iżda sfortunatament, għal xi raġuni, l-murtali illegali li kienu qed jinġarru dakinhar biex jintremew, splodew fuq il-lanċa, u swew il-ħajja ta' sebgħa min-nies.

Ħamsa minnhom instabu f'wiċċ l-ilma qrib il-patrol boat C23.

Żewġ membri oħra ta' l-ekwipaġġ ma nstabux.

Membru ieħor irnexxielu jsalva iżda kellu jittieħed l-isptar isofri minn xokk qawwi.

Ix-xena li sab il-bdot tal-ħelikopter li wasal fuq il-post tat-traġedja kienet tal-waħx.

Iżda d-dehra tal-familjari mnikkta u mitlufa waqt il-funerali ma kienet xejn inqas kerha minnha.

Tnejn mill-mejtin kienu membri tal-Pulizija: is-Surġent tal-Pulizija u espert ta' l-isplussiv Salvu Muscat, 30 sena (B'Kara) u l-Kuntistabbli Joseph Hare, 24 sena (Sliema).

Il-ħamsa l-oħra kienu suldati tad-Dejma: Bdr.

Joseph Pace, 36 sena (Santa Venera), Gnr.

William Simpson, 36 sena (Ħal-Lija), Pte.

Anthony Vella, 20 sena (Għajnsielem, Gozo), Pte.

Anthony Farrugia, 27 sena (Żejtun) u Bdr.

Francis Borg, 36 sena (Ħamrun).

L-aħħar tnejn imsemmija baqgħu ma nstabux.

L-uniku wieħed li ħelisha minn ħalq il-mewt kien is-suldat tad-Dejma Pte.

Emmanuel Montesin, 21 sena (Paola).

Id-destin ried li jien ngħix din it-traġedja mill-qrib.

Wieħed mill-mitlufin, Anthony Farrugia, kien ir-raġel tal-kuġina tiegħi Mary.

Kellhom żewġt itfal: Josef ta' ħames snin u Roderick ta' sentejn u nofs.

Mary kienet tqila bit-tielet tarbija.

Xi ftit xhur qabel kienet tilfet lil missierha iżda b'xi mod kien irnexxielha tkampa u tgħaddi min-niket.

Flimkien magħha, aħna l-familjari tagħha, nblajna b'din l-aħbar il-ġdida.

Kelli 13 il-sena dakinhar tat-traġedja u jien kont qiegħda għandhom, nistenna lil Twanny (hekk konna nsejjħulu) jiġi lura ħalli jeħodna l-baħar.

Għaddejt il-ħin tal-ġurnata bħas-soltu, ngħin lil Mary fil-faċendi tad-dar u nilgħab mat-tfal.

Il-folja bdiet tinqaleb wara l-5:00pm meta waslu xi zijiet għandna jistaqsu jekk Twanny kienx id-dar.

Meta raw li ma kienx hekk, kien hemm ħafna ħars stramb bejniethom u tagħfis tax-xufftejn iżda ħadd ma felaħ ilissen kelma oħra.

Laħqu saru s-7:00pm meta Mary saret taf bit-traġedja.

Binha l-kbir kien qed jilgħab mar-radju u ħabta u sabta, bdew l-aħbarijiet.

Kien dak il-ħin li rrealizzat għala zijietha kienu nġabru kollha hemm.

Għall-ewwel baqgħet qisha miblugħa fin-nofs tal-bitħa, donnha msammra mal-art.

Imbagħad, b'idejha jirtogħdu, ċemplet lil dawk li kienu nkarigati.

L-aħbar li tawha aktar ħawditha.

Ma kienetx taf kelliex tittama jew titbikkem għax żewġha kien għadu ma nstabx u allura seta' kien għadu ħaj.

Is-siegħat baqgħu għaddejjin sakemm dalam u z-zijiet irritornaw lejn djarhom.

Il-ġenituri tiegħi ħallewni ma' Mary biex inżomm għajnejja fuqha.

B'xi mod irqadna lkoll imma kmieni fil-għodu qomt mill-ġdid u sibt lil Mary tolfoq u tqalleb l-album tat-tieġ.

Kull siegħa għaddejnieha nisimgħu l-aħbarijiet b'tama kbira iżda kien kollu għalxejn.

Minn ħin għall-ieħor bdejna nirċievu telefonati ta' sogħba.

Fosthom Mary saret taf li Twanny ma kienx imissu xogħol dakinhar imma kien ħadem minflok sieħbu sabiex dan ikun jista' jgawdi l-festa.

Jgħidu li t-tama hi l-aħħar li tmut u sakemm ġisem żewġha baqa' ma stabx, Mary baqgħet tistenna....

L-għajnuna għat-tfittxija waslet minn kullimkien: għaddasa tal-Forzi Armati, suldati tad-Dejma u anki numru ta' nies oħra bil-luzzijiet u d-dgħajjes privati tagħhom għamlu minn kollox biex għallinqas jinstabu l-iġsma taż-żewġ suldati nieqsa.

Imma kien kollu għalxejn.

Mill-ħsara estensiva li ġarrbet il-patrol boat C23 kien evidenti illi l-isplużjoni li seħħet kienet qawwija ħafna.

Għaldaqstant wara siegħat twal ta' tfittxija, ħarġet ordni mill-Kwartieri Ġenerali tal-Forzi Armati sabiex xi għaddasa jmorru jispezzjonaw aħjar il-patrol boat mġarrfa li kienet iddaħħlet f'Ħondoq ir-Rummien.

Il-pruwa tal-patrol boat kienet miftuħa beraħ.

Kien jeżisti s-suspett li s-suldati mitlufa setgħu nqabdu qalb it-tifrik u l-pjanċi mgħawwġa.

Ix-xniegħat mill-ewwel xegħlu u wasal għala widnejna li kienu nstabu xi fdalijiet umani.

Madanakollu l-għada fuq il-gazzetti ħarġet ċaħda uffiċċjali ta' dawn l-ispekulazzjonijiet.

Il-ġranet gerrbu sakemm ġurnata waħda t-tfittxija għaż-żewġ suldati nieqsa waqfet u l-ħajja kompliet bħallikieku qatt ma kien xejn.Iżda kif ser taqbad tispjega lill-qraba tal-vittmi sabiex jirrassenjaw ruħhom għall-mewt bħal din ħabta u sabta?

U wisq wisq agħar – meta l-ġisem tal-mejjet ma nstabx?

Bħal mitlufa, l-qalb tibqa' tispera li xi darba, forsi minn x'imkien, il-bniedem tant maħbub jitfaċċa.

U d-dubji u l-isperanza jibdew jieklulek ruħek ftit ftit.

Sakemm forsi ż-żmien ikollu ħniena minnek u jgħallmek iġġeragħ u tinsa... jew aħjar taċċetta.

Lil Mary talbuha tirrassenja ruħha għall-mewt ta' żewġha, bħal kif kellha tagħmel ukoll għal dik tat-tarbija li kellha f'ġufha, li ma felħitx tikkumbatti ma' aktar għawġ u ntemmet qabel biss qatt twieldet.

Iżda r-rassenjazzjoni hija iebsa meta l-paġni kollha tal-ħajja ma jingħalqux kif miste

Kuntistabbli Joseph Hare


Ggantija
Xagħra
Xagħra Circle
Ħal Saflieni

MALTA'S PREHISTORIC TREASURES


Enċiklopedija

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Introduzzjoni

L-ilsien Malti llum hu mogħni b'termini u appellattivi, wirt tanġibbli tal-istorja ta' dawk kollha li ġew qabilna.

Matul is-sekli li għaddew f'Malta kien hawn baħħara, sajjieda, artiġjana, nutara, rħieb u qassisin, suldati u skjavi ta' kull ġens.

Lil hinn mill-belt kapitali u l-port kien hemm il-bdiewa u r-raħħala li żammew aktar mal-lingwa Semitika minn dawk l-abitanti ta' madwar il-port.

Fl-istess ħin il-ħakkiema barranin, introduċew is-sistema amministrattiva tagħhom.

Meta niflu l-kliem u t-termini ta' ħafna oġġetti u suġġetti, ninnutaw li dawn jinkludu bosta riferenzi li ntużaw kemm minn Maltin kif ukoll minn barranin li kienu fostna.

Ħafna minn dawn il-kliem qdiemu u spiċċaw, u bosta jinsabu arkivjati fiċ-ċelloli tal-istorja, ħafna drabi minsija minn kulħadd.

F'din l-enċiklopedija tal-wirt storiku Malti, insibu teżori ta' ħsibijiet, l-aktar dwar dik il-ħajja li ma għadhiex magħna biss tibqa' tagħna.

F'din l-enċiklopedija kulturali dwar Malta u s-soċjetà tagħha qiegħed ngħarbel kliem, idjomi, u termini għall-valur storiku, u kulturali tagħhom.

Ħsibt li nippreżentahom f'paragrafi żgħar, bħala kliem partikulari, l-aktar għax ħafna minnhom huma kliem li jagħtu dawl dwar ilsienna u ġensna.

Kull wieħed mis-suġġetti magħżula se jgħinna nifhmu aktar dwar drawwietna.

F'dn l-enċiklopedija insibu kliem li xi wħud minnhom għadhom jingħadu sal-lum, mingħajr ma kultant nafu t-tifsira vera u oriġinali tagħhom.

Mas-suġġetti tal-istorja u l-kultura ta' Malta, hemm imdeffsin ukoll termini relatati mall-ambjent ta' madwarna.

Dan hu importanti għaliex kien dan l-isfond naturali tal-pajsaġġ Malti li sostna lill-ġenerazzjonijiet sħaħ biex ikampaw u jirrimedjaw għal ħajja iebsa u ta' ftit riżorsi.

B'hekk f'din il-ġabra ta' madwar 3,000 kelma inkunu dorna dawra mal-istorja ta' Malta fuq tliet livelli differenti – l-istorja tal-ħakkiema, l-istorja tas-soċjetà u l-istorja tan-natura ta' madwarna.

10 ta' Marzu 2019

Daħla


IĊ-ĊIMITERJU B'GĦAJNEJN OĦRA

Ara ġejja l-mewt għalik, biex tixwik, biex taqlik.

Ara ġejja!

Ara waslet!

Din id-daqqa min tahielek?

Din il-kantaliena konna ngħodduha b'logħba meta konna żgħar.

L-inqas ħsieb fuq dak li konna qed ngħidu.

Iżda hekk

kif nikbru ftit u naraw u nifhmu xi tfisser il-mewt, din issir l-aktar oġġett mistkerraħ f'ħajjitna.

Preferibilment lanqas naħsbu dwarha u wisq inqas insemmuha, daqs li kieku qatt mhi ser tasal.

Daqshekk ieħor tista' tgħid għad-dehra taċ-ċimiterji.

Postijiet sinonimi mal-mewt, mat-tmiem, mal-firda.

Uħud jaħilfu li ma jidħlux ġo ċimiterju, oħrajn lanqas biss iħarsu lejh ma jridu.

Imma finalment in-nuqqas ta' xi qarib tiegħek jew ta' xi ħadd għal qalbek iwasslek biex tagħmel anki dak li ma tridx jew li qatt ma ħsibt li ser ikollok il-kuraġġ tagħmel.

Dan l-aħħar dehru xi ritratti taċ-ċimiterju tal-Addolorata li qanqlu ħafna diskussjoni.

Fl-istess ħin iżda tinduna illi ħafna min-nies ikunu jridu jaqtgħu fil-qasir dwar dan is-suġġett.

Donnu kulħadd jipprova jmewwet il-mewt.

Forsi bit-tama li jekk tħallieha bi kwietha, tinsik.

"Il-mewt taħsibx fiha inti, ħalliha taħseb fik hi," qalli l-ħabib tiegħi Eman.

"Inti m'għandikx għalfejn taħseb fiha għax trid jew ma tridx hi ser taħseb fik żgur.

M'għandikx dubju!

Allura li toqgħod taħseb fil-mewt kollu ħela ta' ħin."

Kliem minnu u għaqli imma jkexkxek fl-istess ħin l-aktar jekk tkun għaddej tippassiġġa f'xi ċimiterju.

Mort għax stedinni hu.

Bħal bosta minnkom, il-mewt tifxilni.

Nippreferi ma naħsibx fuqha.

Ma tagħmilx ħafna sens għalija.

Insibha iebsa biex nifhem għala toħloq xi ħaġa u mbagħad magħha tassenjalha wkoll il-mewt.

Għaldaqstant ċimiterju jqanqalni ferm.

Dawk ir-ritratti ta' bnedmin iħarsu lejja, jnikktuni.

Kollha ħajjiet mitfija.

Min ħabrek, min tgħażżen, min kien iffortunat, min le, min kien marradi, min b'saħħtu ... finalment l-istess tmiem kien qed jistenniehom.

Iva, nevita li nidħol f'ċimiterji jekk nista'.

It-togħma tal-mewt fihom tinħass wisq.

"Jiena nurik perspettiva differenti taċ-ċimiterju" qalli Eman.

"Jien ma narax il-mewt fih.

Anzi!

Jiena nara t-trankwillità, is-silenzju, ix-xogħlijiet tal-arti, il-ħmieġ u l-abbandun."

Eman, żagħżugħ interessanti ferm.

Għandu ħafna għal qalbu r-riċerka.

Tieħu gost titkellem miegħu għax jinteressa ruħu fil-fond dwar diversi suġġetti.

Iżda mbagħad għandu drawwa li għall-ewwel ixxukkjatni.

Jehda jdur maċ-ċimiterji, l-aktar dak tal-Addolorata.

Għala għandek drawwa daqshekk makabra u grotteska, staqsejtu?

"Lili jinteressawni ħafna tipi ta' affarijiet u dan wieħed minnhom.

Ma naqbilx miegħek li din tiegħi hija drawwa grotteska.

Darba staqsew din l-istess mistoqsija lill-artist u kittieb, illum mejjet, il-Kavallier Raphael Bonnici Cali' li kien irrisponda illi għalih iċ-ċimiterji ma jirrapreżentawx dwejjaq.

Anzi, iċ-ċimiterju tal-Addolorata b'mod partikolari, kien ixebbħu mal-isbaħ villa bl-aqwa xogħlijiet tal-arti.

L-iskulturi li hemm maħduma fil-ġebla Maltija u fl-irħam huma biċċiet tal-arti mill-isbaħ u jistħoqqilhom ammirazzjoni."

Mit-tikmixa ta' xufftejja, Eman intebaħ li ma tantx kien ikkonvinċini u għalhekk stedinni biex meta rrid immur dawra miegħu fiċ-ċimiterju tal-Addolorata ħalli jurini x'ried jgħid eżatt.

"Mhux l-ewwel darba li nieħu lil xi nies li naf għal xi dawra maċ-ċimiterju.

Naf l-oqbra b'għajnejja magħluqa.

Uħud ġieli jistaqsuni nurihom il-qabar ta' xi personaġġ magħruf u jiena neħodhom fil-post bil-qalb kollha."

Aċċettajt!

Jiena sfida nikolha.

Malli wasalna mill-ewwel intbaħt illi għal Eman dan il-post għandu tifsira differenti.

Iġib ruħu daqs li kieku qiegħed fi kwalunkwe post ieħor komuni.

Ma flaħtx ma nistaqsihx...

Għaliex tiġi hawn?

Xi tħoss meta tidħol hawnhekk?

Meta tara dawn l-oqbra madwarek x'effett jagħmlulek?

"Ma jagħmluli l-ebda effett," weġibni.

"Il-mewt ma timpressjonanix.

Jiena cold-blooded bħall-vampiri..."

M'hawnx għalina!

Bdejna bit-tajjeb.

Bi kliemu aktar tregħixt.

Hu nduna u daħak, "Jiena ġebel biss nara.

Ġebel, xogħlijiet ta' arti u stejjer ta' nies.

Niġi hawn b'rispett.

Għall-bidu, meta kont żgħir, kont niġi hawn biss għal xi funeral.

Id-drawwa li nżuru aktar sikwit bdiet meta mietet iz-zija ta' nannti.

Kienet sorju missjunarja li għexet ħajja ta' tbatija kbira imma fl-istess ħin kellha ħajja interessanti immens.

Għamlet ħamsin sena tgħix fil-Ġappun u l-Korea.

Kienet Hiroshima waqt il-gwerra u ħarġilha ħafna mard minħabba r-raġġi li għaddiet minnhom.

Kienet il-Korea fi żmien l-invażjoni tal-Korea ta' Fuq.

Kienet tidħol ġo rħula u ma ssib xejn.

Kullimkien maħruq u mbagħad tilmaħ munzell ta' tfal għarwenin, kollha maħruqa fuq xulxin.

Rat ħafna ma' wiċċha u batiet iżda mbagħad mietet fl-irqad hawn Malta u wara li dfinniha bqajt inżur qabarha u mbagħad inżur tal-oħrajn."

Taf kif beda hawnhekk?

"Iċ-ċimiterju tal-Addolorata ġie mibni fuq l-għolja magħrufa bħala tal-Ħorr għall-ħabta tal-1862.

L-arkitett tiegħu kien il-Kavallier Emanuele Luigi Galizia.

Ix-xogħol dam sejjer sebgħa snin sħaħ taħt id-direzzjoni tal-Perit tal-Gvern Mikiel Busuttil.

Ġie mbierek u kkonsagrat fl-1869 iżda għall-ewwel ħadd ma ried jidfen fih.

F'dawk iż-żminijiet kienet għadha teżisti d-drawwa li n-nies jidfnu lill-egħżież tagħhom fil-knejjes jew min kien ikollu, fiċ-ċimiterju tal-belt jew raħal tiegħu.

Iżda ġara illi fl-1863 il-gvern ippubblika liġi li kienet tipprojbixxi d-dfin fil-knejjes tal-ibliet.

Fis-sena ta' wara din il-liġi ġiet estiża wkoll għal kwalunkwe lok fil-limiti tal-Belt Valletta, il-Furjana, il-Birgu, l-Isla u Bormla.

Fl-istess sena il-Vigarju Ġenerali Mons. Carmelo Scicluna ntbagħat mill-Isqof Pace Forno biex ibierek iċ-ċimiterju.

Madanakollu l-fehma tan-nies mhux la kemm iddawwarha.

Hawn Malta minn dejjem kien jeżisti kult qawwi tal-mewt u r-reliġjon tagħna jkompli jsaħħu.

Jitlob rispett lejn il-mejjet; li nagħmlulu quddiesa, li nidfnuh u li nitolbu għalih.

Iċ-ċimiterju u l-ġisem tal-mejjet huma meqjusa bħala sagri.

Affarijiet tal-mejjet nikkonsidrawhom bħala relikwa.

Nilbsu l-vistu u nibnu l-isbaħ monumenti fiċ-ċimiterji tagħna.

Kienet diffiċli biex tikkonvinċi n-nies tibdel drawwietha.

Hekk jew hekk l-Addolorata kienet imbiegħda wisq minn bosta postijiet u żjara lill-qraba kienet ser tkun diffikultuża.

Iżda ġara illi fit-22 ta' Jannar 1872, mietet Anna Magro, armla u tallaba mwielda n-Naxxar u li kienet toqgħod il-Mosta.

L-anzjana ta' 64 sena mietet fl-isptar ġenerali ta' Malta u peress li ma kellha lil ħadd, hi ndifnet fiċ-ċimiterju tal-Addolorata.

Kienet l-ewwel waħda li ndifnet hemm.

Xi ftit taż-żmien wara, il-Bormliżi ftehmu biex jibdew jidfnu l-mejtin tagħhom f'dan il-post u hekk sar.

Fil-fatt fuq in-naħa t'isfel taċ-ċimiterju, issib għadd ta' oqbra tal-Bormliżi.

Huwa nteressanti li wieħed isemmi ġrajja li donnha li llum intesiet....

F'dawk iż-żminijiet, bħala gratitudni għall-ko-operazzjoni tal-Bormliżi f'dan il-proġett, skont il-Kanonku u riċerkatur, Dun Giuseppe Bonello, meta n-nies ta' Bormla aċċettaw li jkunu l-ewwel nies li jidfnu n-nies tagħhom hawnhekk, inħarġilhom digriet li għadu japplika sal-lum li kien jgħid illi l-Bormliżi għandhom il-privileġġ illi jdaħħlu lill-mejjet tagħhom fil-Kappella tad-Duluri li hawn fiċ-ċimiterju sabiex jgħidu l-aħħar talb qabel id-dfin.

Iżda illum naħseb illi dan id-digriet intesa għax għaddew bosta snin u qatt aktar ma użah, sa fejn naf jien.

Bil-mod il-mod imbagħad id-drawwa li jidfnu f'dan il-post bdiet tindara."

Ftit ftit bdejna deħlin il-ġewwa...

"Ara.

Dawn huma oqbra tas-suldati li kienu fil-commonwealth u li mietu hawn Malta waqt il-gwerra.

Innota kif kull wieħed minnhom għandu qabar għalih waħdu.

Ħela meta llum rari jiġi jżurhom xi ħadd u meta hawn talba tant kbira għall-oqbra."

"Trid nurik aktar ħela?" staqsini.

Matul triqitna ġibidli l-attenzjoni lejn diversi oqbra illi kien jidher biċ-ċar li ħadd m'għadu jieħu ħsiebhom.

L-aħħar dfin li sar fihom kien snin twal ilu u jidher li qatt ma ntmessu minn dak iż-żmien 'l hawn.

Min-naħa l-oħra kien hemm ċertu oqbra li għalkemm kienu jidhru li ilhom hemm, il-ġebla tagħhom ma kinetx mimsusa, qishom qatt ma ntużaw.

F'postijiet oħra, kien hemm irqajja vojta kollha ħaxix u fjuri.

Lanqas xorok biss ma kien hemm.

Eman qalli li jista' jkun li dawn kienu xi partijiet li ntlaqtu bil-gwerra.

"Dan l-aħħar il-gvern kien qed isemmi li ser jagħti oqbra ġodda.

Imma jaħasra dak kollu ħela.

Jekk ser nibqgħu nibnu fih, dan iċ-ċimiterju ser jasal sa Santa Luċija.

Jien għandi suġġeriment ieħor – nużaw dawk l-oqbra li llum jinsabu abbandunati.

Kieku jien nagħmel Family Plan ta' kull qabar li hawn fiċ-ċimiterju.

Ħaddiema hawn kemm trid li jistgħu jgħinu f'dan il-proġett.

Kull min għandu qabar hawn, jintalab jikkonferma li l-qabar hu tiegħu sa ċertu data partikolari.

L-oqbra l-oħra, dawk li huma abbandunati, għax il-linja ta' dik il-familja mietet kollha, għandhom jiġu mibjugħa bi prezz speċjali lil dawk li għandhom bżonn qabar għall-familja tagħhom.

Ma' dan il-kuntratt ta' bejgħ, nagħmel ukoll numru ta' kundizzjonijiet fosthom illi dan il-qabar jibqa' jappartjeni wkoll lis-sidien oriġinali.

Il-fdalijiet tagħhom għandhom jitpoġġew fil-qiegħ tal-istess qabar u jiġu ssiġillati b'sodda tal-konsos biex la jitħalltu u wisq anqas jintmessu.

Is-sid il-ġdid ikun ukoll marbut li jieħu ħsieb l-irħam jew il-monument li jsib fuq dan il-qabar.

Kulħadd jaf x'jiġri inkella – l-ewwel naċċettaw il-kundizzjonijiet u mbagħad l-affarijiet tas-sidien ta' qabel jisparixxu.

Bi pjan bħal dan, kieku jintlaqtu żewġ għasafar b'ġebla waħda.

L-ewwel nett ma jkollnix għalfejn inkabbru ċimiterju li diġà huwa kbir ħafna.

It-tieni, dawn l-oqbra ma jibqgħux abbandunati u tingħata aktar dinjità lill-mejtin tagħhom."

Il-kundizzjoni taċ-ċimiterju tal-Addolorata tbikkik.

Mogħdijiet mfarrka u maqlugħa, bosta minnhom minħabba l-

friegħi kbar tas-siġar li jdawwru l-inħawi.

Ħaxix ħażin ħiereġ minn kullimkien.

Oqbra u kappelli mifqugħa.

Saħansitra f'post minnhom sibna siġra mwaqqgħa fuq numru ta' oqbra li apparti li kienet tkerrah u qed tagħmel il-ħsara, kienet f'nofs il-passaġġ li trid tgħaddi minnu.

Funtana b'arkitettura mill-isbaħ kienet mimlija bl-ilma qiegħed.

Il-ħmieġ u t-telqa evidenti kull fejn tmur.

Abbandun totali.

"Ara dawk in-nies x'jaqalgħu l-ħaxix ħażin minn fuq il-qabar ta' qrabathom," qalli Eman.

"Mhux għarukaża din?

Mhux tal-mistħija?

Anzi ejja ħa tara dan," qalli filwaqt li ħadni ħdejn taraġ mikul waħda u sew.

"Spjegali naqra kif ser jgħaddu b'tebut minn fuq dan.

Ara veru ma nafx kif ma ndaħħkux waqt id-dfin aħna!

Dawn mhux kundizzjonijiet xierqa kemm għal min jaħdem hawn u wisq anqas għall-qraba tal-mejta li biżżejjed ikunu mnikkta."

Ħasra!

Għax dan iċ-ċimiterju huwa magħruf bħala wieħed mill-isbaħ fid-dinja proprju minħabba t-tqassim meqjus tiegħu u anki għax-xogħlijiet artistiċi li fih.

Eman dawwarni maċ-ċimiterju daqs li kieku kien f'daru.

Bqajt skantata b'ċertu monumenti li rajt.

Ftit ftit bdejt nara b'għajnejh u għal xi mumenti irnexxieli ninsa li qegħdha f'post il-mejtin u jkolli nammetti li bdejt nieħu gost indur hemm ġew.

L-aktar monument li laqgħatni għandu storja ħelwa ħafna miegħu u jmur lura għall-1904...

"Dan qabar ta' negozjant Taljan u ġie maħdum f'funderija f'Ruma," spjegali Eman.

"Kien jismu Attilio Micari u kellu

ommu anzjana ħafna tgħix Malta.

Darba minnhom ġie lura għall-għarrieda u ommu Giovanna tant ferħet bih li mietet f'idejh.

L-iben tant ħassha l-mewt tagħha li bnielha dan il-qabar imponenti b'rispett lejha.

Innota l-ġmiel tad-dettalji mirquma: is-siġġu, l-imħadda, il-ħwejjeġ, il-fattizzi.

Hu miet fl-1915 u ndifen hawn magħha.

Iżda dan il-qabar jixhed ukoll storja oħra.

Ara d-daqqiet li fih.

Dawk toqob kkawżati mix-xrapnel għax daċ-ċimiterju ġieli ntlaqat waqt il-gwerra.

Sfortunatament illum huwa abbandunat għal kollox."

Impressjonanti u mill-isbaħ.

Inti u tħares lejhom, omm u iben mgħannqin f'tgħanniqa eterna, jagħtuk l-impressjoni li imħabbithom saħansitra rebħet fuq il-mewt u ma tantx trid wisq biex timmaġinahom ħajjin hemm quddiemek.

F'mumenti hekk tapprezza s-serenità u l-ħemda tal-post.

Jirnexxielek tibda tinnota is-sema kaħlana, il-fjuri u s-siġar u l-agħsafar jgħannu fil-friegħi tagħhom.

"Dan il-post huwa sagru u jixraqlu r-rispett u l-kura.

Hija għarukaża kif tiġi hawn u ssib dan l-abbandun kollu.

Ilni niġi hawn is-snin u ftit li xejn nara xi tibdil.

Il-post minsi għal kollox.

Dawn il-monumenti li urejtek huma xogħlijiet imprezzabbli.

Uħud minnhom qed jittieklu minħabba l-elementi u ż-żmien li għadda minn fuqhom.

Jekk ser jibqgħu jitħallew għal rieħhom, il-ħsara li ser issirilhom ser tkun irreparabbli.

Għaliex f'dan il-pajjiż ma nafu napprezzaw xejn?

Mhux talli, niftaħru b'li ser isir ġdid u nitilqu dak li diġà hawn.

Ħela, nuqqas ta' ppjanar u mmaniġġjar ħażin tal-ħaddiema.

Messu hawnhekk jintefgħu erbgħa min-nies li xogħolhom ikun il-manteniment tal-post.

Biex ma nsemmux ir-restawraturi li huma meħtieġa."

Domna ħafna nduru madwar dan iċ-ċimiterju li donnu m'għandu l-ebda tarf.

Aktar ma beda jgħaddi l-ħin, aktar bdejt inħossni qed nifhem x'jiġbed lil dan iż-żagħżugħ lejn dan il-post.

Mhux il-mewt imma l-preżenza tal-arti u tal-arkitettura li jżommu ħajja l-memorja ta' min ikun ħadimhom u ta' dawk li l-arti tkun qed tirrapreżenta.

U fuq kollox l-istorja tan-nies li jinsabu hemm.

"Jiena nammira ħafna l-bniedem li ħadem fis-silenzju u b'sagrifiċċju imma imbagħad illum huwa minsi.

Għalhekk nieħu pjaċir nintroduċi dan il-post lil nies oħra... biex nibqa' nfakkarhom.

Qed tifhem għala niġi hawn issa?" qalli Eman bi tbissima hekk kif bdejna ħerġin mill-kanċell il-barra.

"Dik kienet biss togħma żgħira tal-post.

Meta trid, nerġgħu niġu u nurik aktar."

Din id-darba ma nħsadtx.

It-togħma tal-mewt għal dan il-post kienet marret.

Tiskanta kemm il-perspettiva ta' bniedem ieħor kapaċi tiftaħlek bibien li forsi inti b'forza tkun qed iżżomm magħluqa.

Forsi anki min suppost qed jieħu ħsieb dan il-lok qed jagħmel l-istess.

Forsi hu ż-żmien li anki hu jiftaħ għajnejh...

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-24 ta' Mejju 2009 u ġie wkoll magħżul minn Din l-Art Ħelwa biex jiġi ppremjat bil-ġieħ ta' Prix D'Honneur fil-kompetizzjoni ta' kitba dwar il-wirt kulturali mibni fl-2009)

abbandun

Bormliżi

ċimiterju

riċerkatur

Torċa

IĊ-ĊIMITERJU B'GĦAJNEJN OĦRA


IL-MERA TAD-DEFFIEN

"Twelidna mhu xejn ħlief il-bidu tal-mewt tagħna" kiteb il-poeta Edward Young (1681 – 1765).

Ħsieb pjuttost negattiv u anki kemmxejn makabru.... imma reali.

"Xi nies tant jibżgħu li għad imutu li qatt ma jibdew jgħixu" innota l-awtur u saċerdot Henry Van Dyke (1852 – 1933).

"Kulħadd jgħid, 'Kemm hi diffiċli din li rridu mmutu' – ilment pjuttost stramb meta ħiereġ minn ħalq nies li kellhom jgħixu" irrimarka l-kittieb Mark Twain (1835 – 1910).

Min-naħa l-oħra l-ġurnalist Norman Cousins (1915 – 1990) sostna illi "Il-mewt mhiex l-agħar telfa fil-ħajja.

L-agħar telfa tikkonsisti f'dak li jmut ġewwa fina meta nkunu għadna ħajjin."

B'mod aktar pożittiv l-intraprenditur u filosofu William Penn (1644 – 1718) ikkummenta li "Il-mewt mhi xejn ħlief il-bidla tagħna miż-żmien, għall-eternità."

Fehmiet differenti ta' nies li għexu f'ċirkustanzi diversi.

Daqstant ieħor huwa ta' min jixtarr dawn iż-żewġ kummenti ħerġin minn fomm nies li kienu jafu sewwa li l-mewt kienet wara biebhom: "Il-mewt taf tkun waħda mill-aqwa barkiet tal-bniedem" Socrates, filosofu (c. 469–399 QK) u "Dak li ma jibżax mill-mewt, imut darba biss" Giovanni Falcone, maġistrat (1939 – 1992).

Madanakollu, jingħad x'jingħad, ħafna jibqgħu tal-opinjoni li l-mewt m'hawnx agħar minnha u jekk jistgħu, lanqas isemmugħa biss ma jridu.

U allura, staqsejt, x'jgħaddi minnu deffien li biex jaqla' l-għixien tiegħu jeħtieġlu jmiss mal-mewt kuljum?

"Hu xogħol li tidrah bħal kull xogħol ieħor," qalli Alfred Mifsud li sa ftit taż-żmien ilu kien jaħdem bħala deffien.

"Il-familja tagħna ilha 'l fuq minn mitt sena tagħmel dan ix-xogħol.

Beda din il-linja z-ziju ta' missieri Lukardu Pace li kien iġorr il-mejtin bil-karrijiet taż-żwiemel.

Huwa miet meta ġie mtajjar waqt inċident tat-traffiku fil-Wied ta' Birkirkara u warajh kompla missieri Fidiel li llum jgħodd it-93 sena.

Missieri rawwem lili u lil ħuti f'dan ix-xogħol, għalkemm jien biss ħriġt bħala sewwieq tal-karrijiet taż-żwiemel.

Ħuti qabdu linja oħra però żammu xorta waħda f'dan il-qasam fejn fosthom għandhom negozju tat-twiebet."

Sibt li Alfred kien bniedem ġentili u li jaf jilqgħek ħafna.

Ix-xogħol tiegħu għamlu dejjem bil-qalb u qatt ma tmeżmeż minnu.

Imrobbi sa minn ċkunitu jaċċetta l-mewt bħala

parti mill-ħajja, għalih kienet l-aktar ħaġa naturali li ta' tnax-il sena jaqbad ir-rota u jmur mill-Ħamrun saċ-ċimiterju ta' Ħal-Qormi biex jgħin lid-deffien Pawlu ta' Setti.

Ta' età hekk żgħira, kien diġà jmur jagħti daqqa t'id ukoll lil missieru meta kien imur ikeffen il-mejtin.

"Qabel in-nies ma kienux imutu l-isptar imma ħafna drabi kienu jieħdu l-aħħar nifs tagħhom ġo djarhom stess.

Għalhekk, meta kien imut xi ħadd, il-kummisjonant kien jaqla' lil dak tal-karru biex imur

jiġbor lill-mejjet.

Dak iż-żmien il-mejjet kien jinġarr sal-kappella tar-raħal fuq l-ispalla u kien jiġi akkumpanjat minn purċissjoni ta' familjari, ħbieb u fratelli ta' fratellanzi bħal dawk Tas-Sagrament jew Tar-Rużarju.

Magħhom ġieli kien ikun hemm ukoll is-sorijiet tal-kunventi tal-karitajiet li kienu jinġiebu fid-dar tal-mejjet biex jitolbu għalih qabel jittieħed għad-difna.

Spiss dawn is-sorijiet kienu jieħdu magħhom ukoll lil xi tfal tal-abbatija.

F'ċerti każi jien kont niġi mqabbad inkun wieħed mir-reffiegħa tat-tebut.

Fil-kappella kienet issir l-uffizzjatura fejn titkanta l-libera u ssir funzjoni qasira għall-mejjet mis-saċerdot.

Wara, it-tebut kien jinġarr sal-karru tal-mejtin u jien kont inwasslu saċ-ċimiterju fejn bosta drabi dfint il-mejjet ukoll.

F'każi fejn il-mejjet kien jindifen f'ċimiterju tal-gvern, bħal dak tal-Addolorata, id-dfin kien isir mid-deffiena tal-post. "

Kollox kien isir fl-ewwel siegħat tal-jum peress li dawn in-nies kollha kienu jridu jmorru jkomplu jlaħħqu max-xogħol tagħhom tal-ġurnata.

Għalhekk dak li kien jarma l-

karrijiet, kien ikollu jibda jipprepara kollox mal-lejl...

Kien hawn li beda jifforma d-destin ta' Alfred u Mary, li l-quddiem kellha tkun il-mara tiegħu.

"Inzerta li l-ġar tagħna fejn konna noqogħdu f'Santa Venera, kien jarma l-karrijiet tal-mejtin u ta' xi 14-il sena, Alfred kien imur jgħinu.

Imma niftakar li dak iż-żmien jien kelli xi 7 snin u kont nitwaħħax

meta kont noħroġ kmieni għall-quddies u nsib dawk il-karrijiet qed jintramaw fit-triq wieħed wara l-ieħor biex jintrabtu maż-żwiemel suwed u kbar, b'rixa twila fuq rashom!

Għal xi raġuni, mhux mill-karrijiet kont nibża' imma miż-żwiemel.

Għadni sa llum nitwerwer miż-żwiemel u b'xejn mhu ser tressaqni lejn xi wieħed minnhom.

Nistqarr li fl-istess ħin il-karrijiet kienu jiġbdu ħafna aktar ir-rispett tan-nies għax kulħadd kien jintebaħ li għaddejjin b'xi ħadd mejjet u kienu jieqfu għal mument minn dak li jkunu qed jagħmlu.

Niftakar darba minnhom rajt karru abjad qed iġorr tebut abjad ta' tfajla ta' 14-il sena li kienet fil-klassi tiegħi u qgħadna narawh għaddej u għedna talba għal ruħha."

Nassumi li apparti r-rispett kien hemm ukoll doża ta' kurżità.

Imma kontra dak li jiġri llum, fejn id-dinja tibqa' ddur akkost kemm imutu nies, dak iż-żmien il-Maltin kienu jhedew jirrakkuntaw u jwasslu l-aħbarijiet ta' min naqas minn wiċċ id-dinja f'dawk l-aħħar siegħat, u kien rari li xi ħadd jibqa' minsi...

"In-nannu kien l-ikbar raġel tal-Mellieħa: kemm mill-persuna u minn kollox," kompliet tiftakar Mary.

"Il-funeral tiegħu sar fis-17 ta' Diċembru, f'ġurnata kiesħa b'bard ixoqq il-għadam.

Kien joqgħod in-

naħa tal-Belleview ħdejn il-bandli u minn hemm ir-reffiegħa kellhom iġorruh fuq l-ispalla sal-knisja tal-Mellieħa!

Kollox mar sew sakemm wasalna fil-knisja u kollha ngħatajna xemgħa tixgħel f'idejna.

Imma f'daqqa waħda, wieħed minn dawk li kienu refgħu lil nannuwi t-triq kollha, għadda x-xemgħa lil ta' ħdejh, tah attakk ta' qalb u miet hemm sobtu!

Naturalment kellna nkomplu bil-funeral tan-nannu fejn ħadnih ftit metri bogħod għad-difna fiċ-ċimiterju tal-post.

U sakemm wasalna sad-dar ftit tal-ħin wara, kulħadd kien diġà jaf li miet wieħed mir-reffiegħa tal-Pirrex, kif kienu jsejjħu lil nannuwi."

Infurmawni li l-funzjoni tal-quddies għall-mejjet bdiet biss mas-snin sebgħinijiet.

"Meta l-funeral kien jikkonsisti biss f'funzjoni qasira, ġieli laħħaqt madwar tlieta, erbgħa difniet.

Imma mbagħad meta bdiet issir il-quddiesa, ma stajtx naħdem aktar minn tnejn.

Kont naħdem f'diversi ċimiterji fosthom tnejn f'Ħal-Qormi; dawk ta' San Bastjan u ta' San Ġorġ, tnejn f'Ħaż-Żebbuġ; f'dak magħruf bħala tar-raħal u f'ta' San Blas, u fiċ-ċimiterji ta' Ħaż-Żabbar, tal-Gudja, tal-Birgu u tal-Imġarr."

Alfred ġabli xi ritratti fejn hu kien qed jidher waqt xogħolu.

Iżda magħhom kellu wkoll xi ritratti li juru karrijiet oħra interessanti.

"Ara dan hu l-karru li kont insuq jien.

Innota ftit, għalkemm jingħad li l-mewt ma taħfirha lil ħadd u żżomm lil kulħadd ugwali, xorta waħda l-bniedem irnexxielu joħloq il-livelli anki f'dan il-qasam.

Għax meta l-mejjet kien ikun sinjur, il-karru tiegħu kien ikun tal-prima, b'ħafna skultura kulur id-deheb u kien jinġarr minn erbat iżwiemel.

Imma meta l-mejjet ma kienx daqshekk tat-tajjeb, kien jintuża l-karru tas-sekonda li kien ikun sempliċiment miżbugħ biss u kien jinġarr minn żewġt iżwiemel.

Osserva wkoll il-karozzi li hemm fuq wara peress li f'dik il-ħabta kienu qed jintużaw iż-żewġ mezzi f'daqqa.

Min-naħa l-oħra dar-ritratt b'serbut ta' karozzelli għaddejjin mill-Ħamrun qed juri kif kienu jsiru l-funerali kbar ta' dari.

Issa dan ir-ritratt l-ieħor huwa eżempju tal-ewwel karru li kien jintuża għad-dfin fl-

Addolorata; interessanti kemm kien differenti minn dak li kien jintuża fi żmieni.

Ara, dan hu karru ieħor li kien ta' wieħed Żejtuni li kienu jafuh bħala tad-Dmura u fih kienu nġarru Nerik Mizzi, Dun Karm Psaila u Dun Ġorġ Preca.

Issa agħti ħarsa lejn dan ir-ritratt li qed juri karru barrani... id-differenza hija kbira ħafna għax sempliċi għal kollox.

M'hemm l-ebda maestrija evidenti fl-iskultura u t-tiżjin tiegħu bħal kif kienu l-użanzi tagħna lokalment."

Komplejna nqallbu r-ritratti u fosthom rajt lil Alfred isuq wiginet; li kien bħal karozzin bla tinda u l-passiġġiera kienu jidħlu minn wara u joqogħdu bil-qiegħda fil-ġnub

tiegħu (kif nagħmlu llum f'

Imma din id-darba mhux mejjet kien qed iġorr imma lil waħda mill-parteċipanti ta' Miss Malta ta' madwar 50 sena ilu waqt festival tal-inbid.

F'ritratt ieħor kien hemm il-parteċipanti ta' Miss Malta qed jippużaw mal-wiginet u ma' wieħed miż-żwiemel li soltu kien ikun involut f'xogħol ieħor għal kollox differenti.

Tgħid kienu jafuh dan?

Alfred urieni wkoll inkwadru kbir imwaħħal fis-salott fejn hu kien il-kuċċier ta' karru.

"Ġie żmien meta riedu jaqtgħu lil dawn il-karrijiet imma kien inqala' xi nkwiet minħabba l-ħlas tan-nofs venda.

Ġara li min kellu jaqsam l-ħlas ma' missieri ma riedx iħallas is-sehem tiegħu u allura missieri sostna li ried jibqa' jarma.

Għaldaqstant meta miet wieħed mill-Ħamrun magħruf bħala Pisani tad-dawl u qabbad lilna, aħna morna għalih bil-karru imma magħna ġew ukoll il-pulizija.

B'hekk konna aħna li wassalna l-aħħar mejjet bil-karru ġewwa l-Addolorata għax imbagħad missieri tħallas u l-karrijiet waqfu."

Ormaj intervistajt lil bosta individwi u kważi dejjem nispiċċaw imdawwrin madwar mejda naraw ir-ritratti għax il-viżwal jogħġobni wisq!

Imma jkolli nistqarr li did-darba

kont qed inħossni kemmxejn stramba nqalleb ritratti ta' xeni bħal dawn.

Wieħed minnhom kien qed juri lil Alfred qed jerfa' tebut.

Impressjonajt ruħi kif hu kien kapaċi jiftakar il-mejjet li kien qed iġorr f'kull wieħed mir-ritratti.

Imma nħsadt wisq aktar meta Alfred beda jirrakkuntali kif kien jiġi trattat minn ċerti nies fil-passat, sempliċiment minħabba t-tip ta' xogħol li kien jagħmel...

"F'ċerti rħula meta kienu jarawna ġejjin biż-żwiemel, xi ħwienet kienu jagħlqu l-bibien tagħhom sabiex ma nidħlux nieħdu xi belgħa tè minn għandhom.

F'Ħal-Kirkop, f'Ħal-Safi u fin-naħat ta' fuq ta' Malta kienu jagħmluha spiss din.

Mhux għax jibżgħu mill-mewt biss imma għax kienu jitqażżuna.

Batejna.

Immaġina tkun xi ġurnata kiesħa fil-għodu kmieni u tkun ilek ġej tul triq twila bilqiegħda fuq dak is-saldatur kiesaħ fir-riħ u fil-bard.

Tkun tixtieq tixrob xi ħaġa sħuna u ħadd ma jrid idaħħlek.

Ġieli kellhom jagħtuna mill-knisja biex nixorbu xi ħaġa."

Prosit kemm konna nsara!

Martu kompliet tgħidli...

"F'xi ħwienet tal-Mellieħa, il-parruċċani kienu jisħqu li n-nies bħal Alfred kellhom jużaw skutella jew makk għalihom għax ħadd ma ried jixrob minn warajhom.

U darba l-kappillan kien widdeb lin-nies li jekk jibqgħu jagħmlu hekk, ma kien ser jifdal ħadd mir-raħal biex jidfen lin-nies t'hemm u jitilgħu l-barranin minflok.

U llum il-ġurnata hekk qed jiġri."

Anki meta ġie biex isib tfajla kellu l-problemi Alfred.

"Ġieli ppruvajt inkellem lil xi tfajla u m'aċċettatnix minħabba x-xogħol li kont nagħmel.

Kien jiddispjaċini imma kont nifhem għax kulħadd għandu dritt għall-opinjoni tiegħu.

Nifhimha li hawn min

jimpressjona ruħu b'xogħol bħal dan."

Ara Mary ma kellha l-ebda problema dwar dan.

Mhux talli, imma biex żgur tkompli mal-andament tad-destin, il-laqgħa tagħhom li kellha finalment twassal għaż-żwieġ

tagħhom seħħet waqt li hi kienet waqt funeral u Alfred kien qed jagħmel xogħolu!

"Lil Alfred kont ilni nafu u dejjem wera li kien ġuvni bieżel u bil-għaqal.

Ix-xogħol tiegħu qatt ma dejjaqni u bih għejjixna familja ta' erbat itfal.

Kont niddejjaq żgur li kieku kien xi wieħed għażżien jew bla xogħol!"

Min ser ilumha?

Fortunatament illum dawn l-affarijiet inqatgħu ħafna.

Uliedhom is-subien ħadu x-xogħol ta' missierhom u ma sabux problemi minn dawn.

Barra minn

hekk, bint minnhom iżżewġet f'familja miż-Żejtun li hi magħrufa ħafna għall-istess xogħol ta' missierha.

Issa Alfred fadallu biss il-memorji ta' dax-xogħol li hu saħaq li qatt ma ried jibdlu ma' xejn.

"Ma konniex nitħallsu wisq imma l-ħobża ta' kuljum dejjem qlajtha.

Hemm mumenti li jdejjquk bħal f'kollox.

Ngħidu aħna meta tinżel f'qabar biex tnaddfu mill-għadam u jitla' l-wirdien għalik, tiddejjaq

le?

Imma jien ma nibżax minnu, infarfru minn fuqi malajr u nkompli fuq xogħoli.

Barra hekk, min jaf kemm ġieli rqadt iljieli ħdejn il-mejtin li kienu jitħallew 24 siegħa f'kamra apposta fiċ-ċimiterju qabel jindifnu.

Qatt ma bżajt u nassigurak li qatt ma qam ħadd."

Staqsejtu jekk qatt difinx lil xi ħadd jiġi minnu.

"Iva.

Lil ħija li miet ta' 22 sena għax kien marid bil-kliewi.

Miet madwar 29 sena ilu u għalkemm indifen fl-Addolorata, dakinhar kienu ħallewna nniżżluh aħna.

Tħoss naturalment tarah nieżel taħt l-art.

Imma meta tiftakar kemm kien qed ibati, għax dak iż-żmien ma kienx hemm kura għall-mard bħal dan, tagħraf li fir-realtà straħ u b'hekk tistabar."

Mary ftakret f'mument partikolari meta Alfred ġie lura mix-xogħol b'qalbu maqsuma...

"Darba ġie u qalli 'Mer, taf li qatt ma bkejt fil-funerali imma llum tifel żgħir ta' erbgħa snin qasamli qalbi.

Tilef lil ommu u ma setax jifhem meta raha nieżla fil-qabar għaliex qed tħallih u beda jgħajjat u jibki "Ma ejja, ma ejja!"

Rakkont ġibed lil ieħor...

"Snin ilu kienu jmutu ħafna trabi.

Min jaf kemm ġarrejt trabi fil-karru l-abjad minn Lazzaret fejn kienu jeħduhom meta kienu jimirdu!

Imma darba nqalgħat waħda li ma tinsihiex kif ġieb u laħaq.

Inzerta li

fl-istess ġurnata mietu żewġt itrabi bl-istess kunjom.

Aħna morna għal waħda minnhom u tlaqna bil-korteo magħna.

Iżda kif konna kważi wasalna biha fiċ-ċimiterju, tant li konna ħdejn is-

, ġie jilħaqna l-kummissjonant biex jgħarraffna li kienu tawna t-tarbija żbaljata!

U kulħadd kellu jmur lura għall-katavru tat-tarbija proprja."

Smajt bosta rakkonti oħra għax Alfred għamel snin twal jaħdem f'dan il-qasam.

Biex nagħlaq xtaqt inkun naf jekk dan ix-xogħol biddlilhomx il-perspettiva tagħhom dwar il-mewt u jekk kienux jibżgħu mill-mewt wara kollox?

Bdiet Mary, "Ma tistax ma tibżax mill-mewt għax anki Kristu beża' minnha meta waslet is-siegħa Tiegħu.

Imma ommi dejjem għallmitni li bħalma ħadna l-ħajja hekk irridu nieħdu l-mewt.

Hekk jew hekk inutli tibża' għax xorta trid tiġi."

Min-naħa tiegħu Alfred għalaq hekk "Jiena nirraġuna li l-mewt hija parti mill-ħajja tal-bniedem: hekk kif tgħix taf ukoll li trid tmut.

Ma nħossx li nibża' wisq mill-mewt.

Inqis ix-xogħol li kelli bħala mera jew ritratt ta' dak li rrid ngħaddi minnu.

Imma nemmen li l-aqwa li tgħix sewwa u l-bqija tħallih f'idejn Alla."

Forsi ta' min jixtarr dak li qal il-poeta William Ross Wallace (1819 – 1881) "Kull bniedem imut.

Mhux kull bniedem jgħix tassew."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-6 ta' Novembru 2011)

ċimiterju

Dun Ġorġ Preca

karru tal-mejtin

Nerik Mizzi

Pawlu ta' Setti

sorijiet tal-kunventi tal-karitajiet

Tar-Rużarju

tfal tal-abbatija

Torċa

uffizzjatura

IL-MERA TAD-DEFFIEN


MEMORJI STORIĊI F'TA' BRAXIA

Il-ħajja tal-bniedem hija kumplimentari mal-bqija tan-natura u għaldaqstant għandha wkoll il-fażijiet tagħha: tibda mit-twelid, tkompli bit-tfulija, tiżvolġi fil-ħajja adulta, timxi għall-anzjanità u tintemm bil-mewt.

Iżda l-mewt mhiex finali għax finalment hemm ir-reġenerazzjoni.

U hekk kif l-ewwel xtieli żgħar ħadranin ifiġġu mill-ħamrija skura mxarrba wara li jkunu spiċċaw il-pjanti ta' qabel, dawk li jemmnu, jifhmu li r-ruħ tal-individwu tkun imxiet għall-ħajja aħjar, dik eterna, filwaqt li l-ħajja ta' dawk li jkun ħalla warajh tkompli għaddejja fid-diżinn maħluq għaliha.

Madanakollu hemm ħaġa li tifridna mill-bqija tal-ħolqien: aħna l-bnedmin nibqgħu niftakru fl-antenati tagħha, tant li għal ħafna dawn jibqgħu bħallikieku ħajjin f'qalbhom.

Finalment waħda mill-funzjonijiet taċ-ċimiterji hija proprju dik li jibqgħu jħaddnu l-memorja ta' dawk li jkunu tbennu fil-qalbha t'arthom.

Għaldaqstant, dawk li jieħdu ħsieb dawn il-lwogi jkunu qed jaċċertaw li dawk li għexu qabilna ma jintesewx.

Dawn il-ħsibijiet tfasslu f'moħħi hekk kif dil-ġimgħa, biex nagħlaq l-aħħar artiklu ta' Novembru, iltqajt ma' Charles Gatt u ma' Dr Alexander Welsh sabiex inżur għall-ewwel darba ċ-ċimiterji li jinsabu f'Ta' Braxia fejn fosthom ġew anki midfuna prinċpijiet u prinċipessi magħrufa.

Dr Alexander Welsh, li huwa l-Viċi President tal-Assoċjazzjoni 'The Friends of Ta' Braxia' huwa storiku li qatta' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu jaħdem fuq diversi proġetti ta' restawr f'pajjiżi differenti.

Iżda hekk kif f'dawn l-aħħar snin huwa beda jgħix f'pajjiżna fehem illi:

"F'Malta jeżisti wirt kulturali f'kull metru kwadru aktar minn imkien ieħor fid-dinja u biex ikompli jagħnih, dan il-wirt tħalla minn bosta kulturi differenti.

Ngħidu aħna nisimgħu ħafna bl-arkeoloġija u bl-iskoperti mmensi tal-Eġittu imma dawn huma mxerrda ma' firxa kbira ta' art.

Il-meravilja ta' Malta hija li f'kull pass li tagħti fuq din l-art tiltaqa' ma' xi ħaġa ta' valur storiku.

Hija ħasra li forsi wħud mill-Maltin stess ma jintebħux u ma japprezzawx dan."

Charles Gatt li huwa d-Direttur Eżekuttiv tal-Assoċjazzjoni u għamel snin jaħdem bħala arkitett navali, fissirli l-preġju taċ-ċimiterju prinċipali Ta' Braxia:

"Dan iċ-ċimiterju jmorru lura għas-seklu dsatax u fih ġew midfuna għadd ta' individwi magħrufa li ffurmaw parti mill-istorja ta' Malta.

Għalhekk dal-post minbarra li jitlob rispett minħabba l-funzjoni tiegħu, jesiġi l-apprezzament peress li huwa ġawhra arkitettonika u monument storiku nazzjonali."

Inġbarna bilqiegħda ġo kmajra li tintuża bħala l-uffiċċju tal-Assoċjazzjoni.

Anki din il-kmajra kellha l-istorja interessanti tagħha.

"Snin ilu, din il-kamra kienet tifforma parti mid-dar ta' John Mizzi li kellu arranġament biex jgħix proprju hawn fit-tarf taċ-ċimiterju ħalli jkun jista' jieħu ħsieb dan il-post.

Sfortunatament meta John ġie nieqes, iċ-ċimiterju f'Ta' Braxia ntelaq għal rieħu, tant li finalment in-natura nnifisha ħabtet tipprova tidfnu taħt il-ħaxix, il-pjanti u s-siġar li bdew telgħin ma' kullimkien."

Ir-rakkont ta' dan iċ-ċimiterju jeħodna lura lejn iż-żmien meta pajjiżna għadda taħt il-kuruna Ingliża fil-bidu tas-seklu 19.

"F'dak iż-żmien il-Kattoliċi Maltin kienu jindifnu taħt l-art tal-knejjes tagħhom u għalhekk dawn il-barranin li kienu jħaddnu reliġjon ieħor, ma setgħux jindifnu fl-istess postijiet.

Mal-miġja tal-Ingliżi

f'Malta bdew jiżdiedu r-residenti, l-vjaġġaturi, is-suldati, il-baħrin u n-negozjanti barranin li wħud minnhom mietu f'pajjiżna u għalhekk kellu jinstabilhom post fejn jindifnu.

Għall-ewwel bdew jintużaw xi inħawi li kienu jinsabu ġewwa s-swar tal-Furjana sakemm matul is-snin dan id-dfin infirex u laħaq is-swar tal-Imsida.

Eventwalment dan tal-aħħar ġie kkonsagrat bħala ċimiterju u huwa l-uniku wieħed li għad fadal mis-siti l-oħra.

Infatti minflok iċ-ċimiterju kbir li kien jinsab fis-Sur tal-Kwarantina u dak aktar żgħir tal-Ortodossi Griegi, illum insibu l-art tal-lukanda l-ġdida Excelsior.

Meta ċ-ċimiterju li kien jinsab fuq is-swar tal-Imsida ntela' kien hemm bżonn ta' ċimiterju ġdid u fl-1857 intagħżlet biċċa art magħrufa bħala Ta' Braxia li kienet viċin l-inħawi tal-Bieb tal-Bombi.

Iċ-ċimiterju ġie diżinjat minn Emanuele Luigi Galizia (1830 – 1906) li kellu biss 25 sena dak iż-żmien (aktar tard hu kien responsabbli wkoll mid-diżinn taċ-ċimiterju tal-Addolorata).

B'differenza taċ-ċimiterji ta' qablu li kienu ssawru skont il-ħtieġa, dan kien ippjanat b'mod mirqum u li jilqgħek.

Infetaħ uffiċċjalment fid-9 t'Ottubru 1857 bil-għan li jilqa' fih nies minn kull reliġjon.

Madanakollu inizzjalment dal-post ħa l-fama fost il-Maltin bħala 'Tal-Protestanti' u ħadd mill-Kattoliċi Maltin ma ried jindifen fih."

Issa konna ħriġna nduru madwar iċ-ċimiterju prinċipali.

Inzertat ġurnata sabiħa minn dawk li jaf jagħti biss pajjiżna u nistqarr illi li kieku ma kienx għal-lapidi, l-post aktar kien qisu xi ġnien kbir antik u sabiħ.

L-għana ħlejju tal-għasafar kien qed jikser is-sikta solenni tal-post filwaqt li kien ukoll qed jostor taħtu l-ħoss tat-traffiku għaddej fil-qrib.

Min jaf kemm il-darba għaddejt biswit dan il-post u qatt ma ntbaħt li hemm kien hemm lwog tant interessanti!

Infatti minħabba s-siġar kbar tal-post, qatt m'għaraft li f'naħa minnhom kien hemm kappella mdaqqsa li apparti li kienet qed iżżejjen l-inħawi, kellha wkoll nisġa ħelwa ta' storja ta' mħabba msawwra fiha.

"Il-kappella taċ-ċimiterju Ta' Braxia hija partikolarment interessanti minħabba li hija l-uniku eżempju arkitettoniku tal-istil 'High-Gothic' f'Malta.

Inbniet minn Sir Arthur Hamilton Gordon K.C.M.G li kien

magħruf ukoll bħala Lord Stanmore u kien għamel żmien bħala gvernatur ta' New Brunswick, Trinidad, Mauritius, Fiji, New Zealand u Ceylon.

Il-kappella kellha tkun bħala tifkira ta' martu Rachel Emily Hamilton Gordon li waqt li kienet fuq vjaġġ minn Ceylon lura lejn id-dar tagħha fl-Ingilterra, inħakmet minn marda qalila u kellha titniżżel hawn Malta fejn mietet fis-26 ta' Jannar 1889 fl-età ta' 60 sena.

John Loughborough Pearson, perit magħruf ħafna f'Londra u li kien jispeċjalizza fil-bini tal-knejjes, ġie mqabbad jiddiżinja din il-kappella li fuq in-naħa ta' wara tagħha kellha tinkorpora l-qabar tal-mara."

Għalkemm din il-kappella hija xempju ta' kif mill-mewt ma jiskappa ħadd, fl-istess ħin hija tikkonferma mill-ġdid li dawn il-postijiet għandhom ħabta jfakkruk aktar fl-imħabba milli fil-mewt, jekk tiftaħ biżżejjed qalbek għalihom.

L-istess kif jagħmel il-monument maestuż ta' Olof Fredrik Gollcher, li l-bust tal-bronż tiegħu jserraħ fuq kolonna twila tal-irħam, bi xbieha mnikkta femminili tal-bronż taħtu.

Daqstant ieħor l-oqbra tal-prinċpijiet u l-prinċipessi Poutiatine li għal xi żmien kienu gawdew mir-rifuġju ta' pajjiżna; il-prinċipessa Nathalie Poutiatine li mietet fil-21 ta Jannar 1984 kienet iżżewġet lill-Malti Edgar Tabone u min jaf kemm ferrħet nies biż-żfin tagħha fit-teatri tagħna, filwaqt li finalment kienet ukoll hi li rawwmet oħrajn f'dan il-qasam meta fetħet l-ewwel skola tal-ballet klassiku f'pajjiżna.

"Hawn minn kull xorta ta' nies midfuna hawnhekk: maġġuri, ġenerali, suldati, isqfijiet, reverendi, negozjanti, vjaġġaturi, eċċ. Preżentement hawn madwar 5000 persuna midfuna f'dan il-post li ħafna minnhom għandhom storja interessanti bħal Grabiel Vassalli li kien it-tifel il-kbir ta' Mikiel Anton Vassalli, Lord Moynihan li kien missier it-tabib ta' Churchill u Mary Olga Katherine Mills li kienet waħda mill-pijunieri tal-fidi Bahá'í.

Nistgħu ngħidu li żewġ terzi minn dan iċ-ċimiterju huwa storiku filwaqt li l-bqija għadu jintuża sal-llum."

Infatti huma għarrfuni li hemm lista twila ta' nies, saħansitra Maltin, li llum jixtiequ jindifnu f'dan il-lwog.

Madanakollu bħalissa m'hemmx aktar oqbra ġodda għalkemm qed

isiru xi diskussjonijiet mal-gvern dwar dan il-qasam.

Huma wrewni l-passaġġi wiesgħa li huwa mogħni bihom iċ-ċimiterju li għalkemm fil-preżent qed isebbħu l-post, parti minnhom tista' sservi bħala spazju għal oqbra ġodda.

L-art taċ-ċimiterju hija tal-gvern għalkemm l-oqbra huma privati u s-sidien għandhom id-dritt li jidfnu l-familjari tagħhom hemm.

Matul it-triq Charles u Alexander bdew juruni s-sinjali tal-ħsara li ħalliet warajha t-tieni gwerra dinjija.

"Dal-post intlaqat diversi drabi mill-bombi li twaqqgħu fuq il-pajjiż.

Ħafna mil-lapidi nkinsu mal-art bil-

tagħhom filwaqt li oħrajn tqattgħu bis-

tal-bombi.

Ammont konsiderevoli minn din il-ħsara ġiet irrestawrata lura imma kif qed tara, għad hemm ħafna aktar x'isir."

Peress li dan iċ-ċimiterju kien għamel żmien mitluq, il-kundizzjoni tiegħu kienet tbikkik u mhux darba u tnejn li ġew xi barranin biex iżuru l-antenati tagħhom u tkażaw bis-sitwazzjoni li kien jinsab fih.

Finalment fl-2001 ġiet imwaqqfa l-Assoċjazzjoni 'The Friends of Ta' Braxia' li tifforma parti mill-NGO Din L-Art Ħelwa.

Il-President ta' din l-Assoċjazzjoni huwa l-imħallef Maurice Caruana Curran li huwa wkoll il-president fundatur ta' Din L-Art Ħelwa.

"B'kollaborazzjoni ma' Din L-Art Ħelwa u mad-Dipartiment tas-Saħħa sar ftehim biex jinħarġu fondi sabiex jiġi restawrat dan il-post.

Permezz ta' xi voluntiera minn Din L-Art Ħelwa u anki ta' xi individwi oħra u bl-għajnuna ta' xi benefatturi bħall-familja Gollcher, inbeda x-xogħol biex jitnaddaf il-post u biex tiġi rranġata ċertu ħsara strutturali u arkitettonika, kemm minħabba t-tkissir li ħalliet warajha l-gwerra u li kienet baqgħet ma ġiet irranġata qatt u anki d-danni kkaġunati mill-mogħdija taż-żmien.

Illum, għaxar snin wara, daċ-ċimiterju jinsab f'qagħda ħafna aħjar milli sibnih fejn fosthom installajna wkoll is-sistemi tal-ilma u d-dawl u xi servizzi oħra li jistgħu jinqdew bihom dawk li jiġu jżuru l-post.

Imma l-kobor tal-post jirrikjedi ħafna fondi għaż-żamma tiegħu u għall-bqija tax-xogħol li għad fadal isir fih.

Il-membri tal-Assoċjazzjoni jħallsu miżata ċkejkna biex jgħinu f'dan u uħud minnhom jinġabru magħna kull nhar t'Erbgħa biex naraw x'għandu bżonn isir u nagħmlu xi manutenzjoni fiċ-ċimiterju.

Nixtiequ ħafna li kellna aktar fondi u voluntiera biex inwettqu dak kollu li hemm bżonn!

Ma rridux ninsew insemmu lil individwi bħal-Maġġur Anthony Camilleri li huwa d-direttur u t-teżorier tal-Assoċjazzjoni, għall-għajnuna u l-pariri tiegħu rigward l-aspett militari, u lil numru ta' persuni

oħra li għenuna biex nidentifikaw lil kull min jinsab midfun f'dan iċ-ċimiterju, tant li llum jiġu numru konsiderevoli ta' nies biex ifittxu jekk l-antenati tagħhom jinsabux midfuna hawn.

Ta' min jgħid ukoll illi dan iċ-ċimiterju jaqa' taħt is-superviżjoni tad-Dipartiment tas-Saħħa, filwaqt li d-dokumentazzjoni uffiċċjali tad-dfin jinżammu fl-uffiċċju taċ-ċimiterju tal-Addolorata."

Iżda kien għad fadal aktar x'niskopri f'dan il-post, hekk kif wara entratura ċkejkna maqtugħa f'ħajt apparti, Dr Welsh urieni ċimiterju żgħir ieħor fejn fih dari kienu jindifnu l-Lhud.

Huwa għaddieli rivista bl-informazzjoni dwaru miġbura minn Alan Keighley.

"Għal dawn l-aħħar 3000 sena kien hawn għadd ta' Lhud joqogħdu fil-gżejjer Maltin, għalkemm teżisti ftit li xejn informazzjoni dwarhom f'dawn is-snin bikrin.

Huwa mill-14-il seklu 'l fuq li nibdew insibu xi dettalji dwar il-komunità Lhudija f'Malta.

Fiż-Żmien Nofsani kien hawn numru sostanzjali ta' Lhud f'Malta, tant li f'perjodu minnhom, madwar terz tal-popolazzjoni tal-Imdina kienet Lhudija.

Fl-1492, il-Lhud sfaw imkeċċija minn Malta minħabba l-Inkwiżizzjoni Spanjola.

Aktard tard, fl-era tal-Kavallieri ta' San Ġwann, il-Lhud spiss kienu jittieħdu lsiera minħabba li kienu jitħallsu flus tajba għal-ħelsien tagħhom.

Kien hawn numru ta' ċimiterji f'Malta għal dawk il-Lhud li kienu jmutu fil-pajjiż u fl-1784 infetaħ wieħed fil-Kalkara.

Meta l-Franċiżi daħlu Malta fl-1789, Napuljun ordna li l-Lhud, li ħafna minnhom sa dak iż-żmien kienu meqjusa bħala skjavi, kellhom jibdew jitqiesu bħala ugwali mal-bqija tas-soċjetà.

Meta f'Settembru tal-1800 waslu l-forzi Ingliżi f'Malta, il-Lhud setgħu wkoll jipprattikaw it-twemmin tagħhom fil-beraħ.

Jingħad li għall-ħabta tas-sena 1827, waqt li Sir Moses Montefiore, li kien sinjur kbir u filantropiku Lhudi, kien qiegħed għal btala f'Malta, il-komunità Lhudija talbitu jgħinhom biex ikollhom post ieħor fejn setgħu jindifnu peress li ċ-ċimiterji ta' qabilhom kienu qed jintlew.

Huwa tkellem mal-Gvernatur Ponsonby u dil-biċċa art żgħira f'Ta' Braxia ġiet akkwistata u llum hija proprjetà tal-komunità Lhudija."

Dr Welsh qalli li meta hu u martu raw dan il-post għall-ewwel darba, lanqas biss kellhom idea x'kien.

Dak iż-żmien Dr Welsh kien responsabbli mit-tim li kien qiegħed jieħu

ħsieb ir-restawr f'Ta' Braxia u din il-biċċa art kienet miżgħuda bis-siġar u l-pjanti slavaġ li kienu għattew l-oqbra u l-monumenti kollha taħthom.

"Meta l-post beda jitnaddaf għarafna li kien ċimiterju Lhudi.

Għall-ewwel konna xi ftit konfużi peress li ċerti iskrizzjonijiet li kienu baqgħu leġġibbli kienu miktuba bil-lingwa Taljana filwaqt li oħrajn kienu bil-lingwa antika Ebrajka.

Iżda permezz tal-għajnuna tal-istoriku militari Alan Keighley irnexxielna nidentifikaw 120 qabar u permezz tal-lapidi stajna nagħtu isem lil 56 persuna li jinsabu midfuna f'dan il-post.

Madanakollu l-iskrizzjonijiet bil-lingwa antika Ebrajka għadhom qatt ma ġew tradotti għax jidher li dil-kitba tmur lura ferm.

Sal-1880 dan iċ-ċimiterju ntela' wkoll u għalhekk infetaħ ċimiterju ieħor għal-Lhud fil-Marsa.

Jidher li biż-żmien dan il-post intesa, tant li llum ftit li xejn jiġu jżuruh filwaqt li eżatt miegħu ttella' bini kbir li kompla jisraq mill-karattru tas-sit.

Xorta waħda, kif qed tara, kemm dan iċ-ċimiterju tal-Lhud u anki ċ-ċimiterju prinċipali f'Ta' Braxia, qed jinżammu fl-aħjar stat possibbli permezz tal-għajnuna imprezzabbli tal-voluntiera, li mingħajrha bla dubju, dawn il-postijiet ma jkunux daqstant miżmuma."

Bqajt indur għal ftit ħin ieħor waħdi fiċ-ċimiterju prinċipali sabiex nosserva, niġbed ir-ritratti u nifhem aktar dik l-informazzjoni li kont għadni kif ġbart.

Fosthom, biswit xi

lapidi tal-oqbra fuq in-naħa ta' wara taċ-ċimiterju, innutajt parti minn ħajt imwaqqgħa li ċertament ikerraħ dal-post li jixraqlu ħafna aktar dinjità.

Tgħaġġibni dil-ħelwa Malta tiegħi kemm kapaċi tissorprendini kull darba.

U kważi nitnikket meta nintebaħ li tant hawn postijiet u ġrajjiet li ma nafx bihom, li ħajja waħda mhux ser isservini biżżejjed biex niskoprihom kollha!

Almenu qalbi tistrieħ meta nifhem li permezz ta' dawn l-artikli nista' naqsam dan it-tagħrif magħkom bit-tama li nqanqal l-imħabba u l-kilba għal aktar għarfien fostkhom, b'mod speċjali fost iż-żgħażagħ tagħna li għad xi darba jkomplu warajna.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-27 ta' Novembru 2011)

ċimiterju

ċimiterju tal-Lhud

Din l-Art Ħelwa

John Mizzi

Lord Moynihan

Maġġur Anthony Camilleri

prinċipessa

Sur tal-Kwarantina

Ta' Braxia

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

MEMORJI STORIĊI F'TA' BRAXIA


PONT MAĊ-ĊINA – IL-ĦAMES PARTI – B'tislima

Fil-5 t'April 2014, rappreżentanti mill-Ambaxxata taċ-Ċina f'Malta u numru oħra ta' persuni Ċiniżi, ngħaqdu ma' xi individwi Maltin, fosthom mal-Ministru tal-Finanzi, Edward Scicluna, mas-Sindku ta' Santa Luċija, Frederick Cutajar u ma' membri tal-Malta-China Friendship Society, sabiex jattendu għal ċerimonja ta' tifkira taż-żewġ ħaddiema Ċiniżi li tilfu ħajjithom f'pajjiżna fl-1979.

Dawn iż-żewġ ħaddiema kienu jiffurmaw parti minn mijiet ta' Ċiniżi li ntbagħtu mill-gvern tagħhom f'pajjiżna, sabiex jgħinu fil-kostruzzjoni tad-Dry Dock numru 6, jew kif inhu magħruf illum, ir-Red China Dock.

Dan sar wara ftehim fis-sebgħinijiet bejn iċ-Ċina u Malta, fejn iċ-Ċina qablet li tagħti daqqa t'id lill-gżejjer tagħna li kienu għadhom qed jirkupraw biex ikabbru l-ekonomija tagħhom.

Iż-żewġ ħaddiema Ċiniżi li tilfu ħajjithom f'Malta

Sfortunatament, Xu Huizhong, inġinier Ċiniż ta' 47 sena, tilef ħajtu traġikament fis-16 ta' Marzu 1979 waqt li kien qed jaqdi dmiru fil-bini tal-baċir.

Huwa ġie onorat bil-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika fit-23 t'April 1979.

Min-naħa l-oħra, l-inġinier Gu Yanzhao, miet b'kawża naturali fl-età ta' 46 sena, waqt li hu wkoll kien qed jaħdem fl-istess baċir.

Kienu l-familjari tagħhom stess li għażlu li dawn iż-żewġ ħaddiema jindifnu f'Malta sabiex b'hekk huma jsibu l-mistrieħ u l-paċi fil-pajjiż li ħadmu għalih.

Il-familjari xtaqu wkoll li permezz ta' din id-deċiżjoni, dawn l-għeżież tagħhom ikunu 'preżenti' meta l-proġett jitlesta u li l-quddiem, in-nies tal-lokal jibqgħu jiftakruhom b'rispett.

Fi kliem il-Ministru Scicluna, "M'hemmx sinjal akbar ta' ħbiberija minn dik li tagħti ħajtek biex tgħin lil pajjiż ieħor."

U hekk kif bħalissa, permezz ta' dawn l-artikli, qiegħda kull ma mmur nersaq u ninġibed aktar lejn iċ-Ċina u lejn niesha, ma stajtx inħalli dan il-mument jgħaddi mingħajr ma nistħarreġ aktar din l-istorja u dak kollu li bsart li se ġġib magħha....

It-tradizzjoni antika taċ-Qingming Festival

Bdejt billi żort il-qabar ta' dawn iż-żewġ ħaddiema Ċiniżi li jinsab fiċ-ċimiterju tal-Addolorata.

Miegħi ħadt bukkett fjuri sabiħ ikkulurit biex nuri sinjal ta' rispett u mħabba.

Iżda hekk kif wasalt quddiem il-qabar, mill-ewwel intbaħt li kont erġajt missejt ma' xi aspett ieħor tal-kultura Ċiniża, hekk kif il-fjuri kollha li kienu tħallew qabel waqt iċ-ċerimonja msemmija, kienu ta' lewn abjad u isfar.

Mort mill-ewwel lura d-dar sabiex nifhem aħjar x'kien qed jiġri u sibt li din il-funzjoni annwali kienet tagħmel parti minn tradizzjoni antika Ċiniża magħrufa bħala Qingming Festival.

Sabiex jgħinuni nifhem aktar dan il-kunċett, din il-ġimgħa ltqajt ma' Qiu Guangling u ma' l-assistent tagħha, Shi Qidong, ġewwa l-Ambaxxata taċ-Ċina f'Malta.

Huma infurmawni li dan il-festival jifforma parti mill-24 aspett tal-kalendarju lunari Ċiniż fejn fosthom matulu jiġu ċċelebrati l-bidu tar-Rebbiegħa, u t-tifkira tal-antenati u tal-mejtin.

Hemm min jirreferi għal dan il-Festival bħala 'Pure Brightness Day' jew inkella 'Tomb-Sweeping Festival' u dan dejjem jaħbat madwar il-5 t'April.

Il-leġġenda ta' Jie Zitui

Iċ-Qingming Festival sikwit jiġi assoċċjat ma' Jie Zitui li fis-7 seklu Q.K. kien jgħix fil-provinċja ta' Shanxi.

Jingħad li hu kien wieħed mill-ftit uffiċċjali li segwa lill-Chong Er, it-tifel tad-Duka ta' Jin, meta dan kellu jħalli l-pajjiż minħabba nkwiet kbir li nqala'.

Chong Er għex għal 19 il-sena fl-eżilju u s-sitwazzjoni li kien jgħix fiha tant kienet miżerabbli, li finalment abbandunah kulħadd, apparti ħames individwi, fosthom Jie Zitui.

Dan l-uffiċċjal tant kien jirrispetta lill-kap tiegħu li meta darba minnhom Chong Er kien qed imut bil-ġuħ, huwa qata' parti minn kuxxtejh u sajjarhielu ħalli dan ikun jista' jistejqer b'laħmu.

Intant, ġie żmien meta Chong Er irnexxielu jerġa' jirbaħ it-tron li kien jistħoqqlu u huwa reġa' lura lejn Jin bħala mexxej.

Miegħu huwa ħa lill-uffiċċjali li kienu baqgħu leali lejh fi żmien tant imwiegħer u lil dawn tahom it-titlu ta' nobbli.

Imma għal xi raġuni, huwa nesa lil Jie Zitui li ormaj kien invalidu minħabba s-sagrifiċċju li kien għamel għall-kap tiegħu.

Madanakollu, Chong Er ma damx ma ntebaħ bl-iżball li għamel u għalhekk huwa erħilha lejn il-muntanja Mian biex ifittex lil Jie Zitui, fejn dan kien mar joqgħod m'ommu.

Iżda Jie Zitui kien sab l-hena fir-rifuġju tan-natura tal-ambjent tal-muntanja u b'xejn ma ried imur lura lejn il-belt.

Għaldaqstant huwa baqa' mistoħbi bit-tama li Chong Er jaqta' qalbu u jħallih fil-paċi.

Imma dan ma kellux ikun għax meta l-mexxej baqa' ma sabx lil ħabibu, huwa tant webbes rasu li ried isibu, li ordna li l-foresta tal-muntanja tingħata n-nar ħalli Jie Zitui jiġi sfurzat joħroġ mill-moħba tiegħu.

In-nar dam jaqbad tliet ijiem sakemm inħarqet il-muntanja kollha u meta n-nies ta' Chong Er marru jfittxu lil Jie Zitui, huma sabuh maħruq flimkien m'ommu.

Chong Er iddispjaċih ferm għalli ġara u b'rispett lejn dawn iż-żewġ individwi, huwa difinhom ħdejn il-muntanja Mian li bidlilha isimha għal Jie, u fuqha huwa bena tempju għall-memorja tagħhom.

Bħala tifkira ta' din it-traġedja, huwa ordna wkoll li kull sena, proprju f'dawk it-tliet ijiem, ħadd ma seta' jqabbad nar fid-dar, u l-ikel kellu jittiekel kiesaħ biss.

Kien hawnhekk li ngħata l-bidu għal 'Hanshi' jew 'Cold Food Festival'.

Aktar tard, madwar 300 sena ilu, fi żmien id-Dinastija Qing, dan il-Festival twaħħad maċ-Qingming Festival u l-okkażjoni nbidlet f'waħda ta' tikira u sagrifiċċju għall-antenati.

Illum, il-'Cold Food Festival' jiġi ċċelebrat ġurnata qabel iċ-Qingming u l-attivitajiet jibqgħu sejrin għal tliet ijiem sħaħ.

Hekk kif aħna nagħmlu fil-bidu ta' Novembru, meta nżuru ċ-ċimiterji u nuru r-rispett tagħna lejn qrabatna mejtin, fiċ-Ċina dan isir fil-bidu t'April.

Għadd kbir ta' nies jinġabru fiċ-ċimiterji biex inaddfu l-oqbra, jiżbgħu mill-ġdid il-kalligrafija li jkollhom miktuba fuqhom, jixgħelu l-inċens, u jħallu kriżantemi bojod u sofor, liema fjuri fil-kultura Ċiniża jesprimu s-swied il-qalb u n-niket.

Barra minn hekk, huma joffru wkoll xi ikel u xorb lill-mejtin tagħhom u wara l-familjari jinġabru fuq il-qabar stess jew fil-ġonna tal-madwar sabiex jieklu dan l-ikel flimkien.

Ta' min isemmi illi meta jiġi biex jintagħżel sit għad-dfin, fiċ-Ċina jitqabbdu esperti tal-Feng Shui, liema użanza tikkonsisti minn forom ta' arti u xjenza antiki li nħolqu f'dan il-pajjiż madwar 3000 sena ilu.

L-għan prinċipali tal-Yin House Feng Shui huwa illi permezz ta' għażla għaqlija tal-art fejn jindifnu l-mejtin, l-enerġija tagħhom tiġi mibdula f'enerġija pożittiva sabiex din tiġi riflessa f'riżq għall-familjari.

Infatti ċ-Ċiniżi jemmnu illi jekk il-mejtin ma jitħallewx jistrieħu fil-paċi f'post li jassiguralhom serenità, il-familjari l-ħajjin isofru l-konsegwenzi.

L-oqbra imperjali taċ-Ċina

Dan il-prinċipju dwar l-oqbra ra l-bidu tiegħu meta l-bniedem ħoloq il-kunċett tar-ruħ u b'hekk daħħal ukoll l-idea ta' ħajja oħra wara din.

Għalhekk matul is-snin insegwu diversi tibdiliet fl-oqbra u dawn iservu bħala mera tal-ideat tas-soċjetà li tkun sawwrithom.

Aktar ma jgħaddi ż-żmien, l-oqbra bdew kull ma jmur jirraffinaw ruħhom sakemm fil-perjodu ta' wħud mill-aktar dinastiji qawwija, l-oqbra imperjali ħadu s-sura ta' tempji sħaħ bil-ħsieb li l-mexxej seta' jgawdi l-istess ambjent li kien imdorri fih f'ħajtu, anki wara mewtu.

Il-Musulew tal-imperatur Qin Shi Huang

Dan il-musulew inbena mill-imperatur Qin Shi Huang fit-3 seklu Q.K. sabiex iservi bħala l-qabar tiegħu.

Din il-binja enormi kienet waħda minn ta' l-ewwel ta' din ix-xorta, fejn l-ambjent tal-madwar intagħżel apposta sabiex joffri l-atmosfera ġusta għall-imperatur wara li jmut.

Skont kittieba antiki, oriġinarjament, dan il-musulew kien madwar 120 metru għoli u l-bażi tiegħu kellha qies ta' 2167 metru.

Diversi siġar u pjanti ġew imħawwla fl-inħawi sabiex isebbħu l-post, filwaqt li nbena lqugħ għall-ilma b'għoli ta' 10 metri u tul ta' 1400 metru ħalli jiġi evitat li l-ilma tax-xmajjar li kienu fil-qrib jgħerrqu l-inħawi.

Barra minn hekk, inbidel il-kors tax-xmara li kienet tagħti lejn in-nofsinhar ta' dan il-musulew u minflok il-passaġġ tagħha ddawwar fix-xmara Weihe ħalli b'hekk ilmijietha ma jkunux ta' ostaklu.

Huwa stmat illi ntużaw madwar 12.8 miljun metru kubu ta' art biex biha tissawwar l-art tal-qabar tal-imperatur u ta' xi oqbra oħra fl-istess sit, flimkien mal-kostruzzjoni tal-ilqugħ tal-ilma u tal-istatwi li kellhom jitpoġġew fil-post.

Barra minn hekk, kien hemm bżonn ukoll 1.2 miljun metru kubu ieħor ta' art sabiex biha jinbena l-qabar tal-imperatur.

Ta' min isemmi illi dan il-ġebel kollu ġie maqtugħ minn barrieri fil-muntanja Ganquan li kienet tinsab 200 kilometru bogħod mis-sit tal-musulew!

Għal ġewwa dan il-qabar, l-imperatur Qin Shi Huang, ordna li jitpoġġew ukoll xogħolijiet imprezzabbli artistiċi u ta' sengħa mill-aqwa, fosthom ġojjelli maħduma mid-deheb u l-fidda, tpinġijiet, kitbiet, ħwejjeġ u drappijiet u għadd ta' dekorazzjonijiet oħra.

Finalment, tant kien hemm ġid ġewwa dan il-musulew li huwa diffiċli biex wieħed jikkalkula kemm dawn setgħu swew ħin, xogħol, ħajjiet, materjal u flejjes.

Imma ċertament, hekk kif l-imperatur miet u difen kollox miegħu, huwa refa wirt kulturali mill-ifjen għall-ġenerazzjonijiet ta' wara.

Iżda l-imperatur ried aktar minn hekk bħala akkompanjament għall-vjaġġ tiegħu wara mewtu.

Infatti biex inbena dan il-qabar, apparti li kienu ntagħżlu l-aqwa nies tas-sengħa, il-kostruzzjoni tiegħu li ħadet snin sħaħ, saret minn bosta kriminali, bdiewa li ma ħallsux it-taxxi, u skjavi.

U flimkien mat-tiswir ta' qabar l-imperatur, dawn kellhom jibnu wkoll qabar ieħor fuq art li kienet tinsab 1400 metru bogħod, li finalment laqgħet fiha lill-kriminali li ndifnu flimkien mal-imperatur mejjet.

Infatti, waqt skavi arkeoloġiċi, instab li dan il-qabar kellu medda ta' madwar 1,200 metru kwadru u li kien miżgħud bl-għadam uman.

Ironikament, għalkemm kien qed ilesti post tant fantastiku għal wara mewtu, dan l-imperatur kien beżgħan ferm mill-mewt u għamel snin sħaħ ifittex il-famuż eliżir tal-ħajja sabiex jakkwista l-font tal-eternità.

Minħabba li hu kien tirann krudili, saru diversi attentati fuq ħajtu imma dejjem irnexxielu jiskappaha.

Sakemm darba xortih ħallietu u huwa miet waqt vjaġġ wara li bela' xi pilloli tal-merkurju li suppost kellhom itawwlulu ħajtu!

L-imperatur Qin Shi Huang tant kien mibgħud li wara mewtu, id-dinastija tiegħu ntemmet fi ftit taż-żmien u l-qabar tiegħu ġie misruq u maħruq aktar minn darba.

Madanakollu, dan il-musulew tant kien massiċċ illi fis-sena 1974, waqt li xi bdiewa Ċiniżi kienu qed iħaffru bir, huma sfrundaw f'parti oħra li kienet għadha ma ġġarfitx u dak li nstab ħalla lil kulħadd mistagħġeb.

Grupp ta' arkeoloġisti ntbagħtu minnufih biex jiskavaw u jieħdu ħsieb is-sit fejn fost is-sejba enormi u unika, kien hemm armata kbira ta' suldati tat-terrakotta akkumpanjati minn numru ta' karrijiet biż-żwiemel, kollha b'daqs reali.

Għalkemm instabu mijiet minn dawn is-suldati li kull wieħed ġie maħdum b'mod individwali u b'fattizzi u pożizzjonijiet differenti, huwa maħsub li b'kollox hemm madwar 8,000.

Barra minn hekk, jidher li hemm ukoll 130 karru b'520 żiemel, u 150 żiemel tal-kavallerija midfuna f'dan il-musulew.

Kull sena din is-sejba tiġbed eluf ta' turisti lejn dan il-post.

U kull meta tittella' xi esebizzjoni f'pajjiżi oħra b'xi wħud minn dawn l-oġġetti li nstabu, din dejjem ikollha ħafna konkorrenza.

Dan stqarritu wkoll il-Kuratriċi Anzjana tal-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija f'Malta, Sharon Sultana, meta fl-2007 f'pajjiżna ttelgħet esebizzjoni b'81 artifatt minn dan il-musulew tal-imperatur Qin Shi Huang, li fosthom kienu jinkludu 10 suldati tat-terrakotta u żewġt iżwiemel.

Tradizzjonijiet oħra li jsiru waqt iċ-Qingming Festival

Peress li dan il-festival jaħbat ukoll mal-bidu tar-Rebbiegħa, dan hu ż-żmien meta l-bdiewa jibdew jaħartu u jiżirgħu l-art tagħhom.

Hu wkoll perjodu fejn diversi fjuri sbieħ jibdew isebbħu l-inħawi u għaldaqstant, parti miċ-ċelebrazzjoni tinkludi wkoll mixjiet fil-kampanja.

Dan huwa wkoll mument fejn bosta żgħażagħ jiltaqgħu flimkien u bosta stejjer ġodda ta' mħabba jibdew proprju f'dawn il-ġranet.

Bħala tislima ferriħija għall-bidu ta' dan l-istaġun ġdid, is-sema tintela' b'għadd kbir ta' manuċċi (jew tajr) maħdumin b'sengħa mill-aqwa u f'forom diversi u b'hekk dawn il-ġranet jiżżewqu anki b'memorji sbieħ u pożittivi.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa ta' l-20 t'April 2014)

Edward Scicluna

kalendarju lunari Ċiniż

Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika

oqbra imperjali

Pont maċ-Ċina

PONT MAĊ-ĊINA – IL-ĦAMES PARTI – B'tislima