IL-VILLA RUMANA TAŻ-ŻEJTUN TAĦT IL-LENTI

Is-Sibt 6 t'Ottubru 2012, Wirt iż-Żejtun ser ikun qiegħed itella' simpożju ta' ġurnata fil-Juventutis Domus fi Triq San Girgor iż-Żejtun, li ser jitratta s-sit arkeoloġiku tal-villa Rumana li jinsab fl-inħawi tal-iskola sekondarja tal-bniet Santa Margerita (magħrufa wkoll bħala Carlo Diacono) fiż-Żejtun.

Is-sit tal-Villa Rumana taż-Żejtun

Peress li dan is-sit arkeoloġiku għadu qed jiġi skavat u studjat, bħalissa mhux aċċessibbli għall-pubbliku.

Ta' min isemmi illi dan is-sit kien ġie skopert aċċidentalment fl-1961 waqt li kienet qed titħaffer l-art sabiex tinbena skola ġdida ġewwa dan ir-raħal.

Għalkemm matul is-snin instabu bosta binjiet Rumani kemm f'Malta u anki f'Għawdex, numru minnhom inqerdu bħal dik magħrufa bħala Tad-Dawl f'Ħal-Kirkop, oħrajn tgħattew bħas-sit li nstab fil-Bajja tar-Ramla l-Ħamra f'Għawdex, filwaqt li oħrajn mhumiex daqstant aċċessibbli bħal dik Ta' Kaċċatura li tinsab fl-inħawi ta' Birżebbuġa.

Għaldaqstant, dan is-sit fiż-Żejtun flimkien ma' wieħed simili li jinsab f'Ta' San Pawl Milqi, għandhom sinifikat kbir peress li dawn huma l-uniċi siti f'Malta li jinkorporaw kemm parti residenzjali u kif ukoll parti industrijali.

Huwa interessanti illi apparat li kien jintuża fi Żmien ir-Rumani, probabbilment konness mal-produzzjoni tal-għasir taż-żejt taż-żebbuġ, jista' jitfa' dawl fuq in-nisel ta' isem il-villaġġ taż-Żejtun innifsu.

Simpożju

Għalkemm se jittrata tema lokali, is-simpożju huwa wieħed ta' livell nazzjonali u għalih ġew mistiedna l-aqwa akkademiċi u esperti fl-oqsma marbuta ma' l-arkeoloġija, ir-riċerka storika, il-konservazzjoni u l-immaniġġar tal-wirt kulturali.

Aktar informazzjoni detalljata dwar ir-riċerka, il-konservazzjoni u l-immaniġġjar tal-villa Rumana taż-Żejtun ser tkun qed tiġi diskussa waqt is-simpożju li r-reġistrazzjonijiet għalih u l-ħlas ta' €10 ser ikunu qed jintlaqgħu sat-30 ta' Settembru 2012.

Għalkemm il-membri ta' Wirt iż-Żejtun jistgħu jattendu bla ħlas, xorta waħda huma mitluba jirreġistraw fuq

Pubblikazzjoni

Għal dawk li jixtiequ jżommu ruħhom aġġornati ma' dak li ntqal waqt dan is-simpożju, Wirt iż-Żejtun ser tkun ukoll qed tippubblika dan il-kontenut ġewwa ktieb bl-isem "The Żejtun Roman Villa: Research, Conservation, Management".

Bħalissa, dan il-ktieb qed jiġi offrut bi prezz speċjali ta'qabel il-pubblikazzjoni ta' €15.

Wirja

Bil-ħsieb li jitqanqal aktar interess u għarfien dwar dan is-sit, Wirt iż-Żejtun ser ikun qiegħed ukoll itella' wirja b'numru ta' fdalijiet arkeoloġici li nstabu matul is-snin waqt l-iskavi f'dan il-post.

Fosthom wieħed ser ikun jista' jara ammont ta' ċaqquf li jirrappreżenta fażijiet differenti ta' meta dan is-sit kien għadu qed jiġi utilizzat, inkluż il-biċċa ċaqquf li nstabet fl-1976 u li fuqha hemm iskrizzjoni dedikata lil Ashtart, li bħalha nstabu għadd oħrajn ġewwa s-sit arkeoloġiku f'Tas-Silġ.

F'din l-esebizzjoni ser ikun hemm ukoll ħażna ta' 43 munita tal-bronż li kienu jiddataw madwar it-3 seklu W.K u li nstabu f'waħda mill-kmamar tal-villa.

Probabbilment wieħed mill-oġġetti li ser jiġbed l-aktar interess huwa magħsar ċkejken li ġie skopert din is-sena waqt l-iskavi li kienu qed isiru mill-istudenti tad-Dipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija tal-Università ta' Malta.

Madanakollu, wieħed m'għandux jitlef li jara wkoll numru ta' reċipjenti tal-fuħħar u materjal ieħor li kien instab fit-8 t'April 1963 f'qabar Puniku ġewwa għalqa biswit is-sit tal-villa Rumana taż-Żejtun.

Barra minn hekk, il-wirja ser tesebixxi wkoll informazzjoni, ritratti u filmati relatati ma' dan is-sit u anki mal-industrija ta' l-għasir taż-żejt taż-żebbuġa.

Din il-wirja ser tittella' ġewwa ċ-Ċentru ta' l-Arti u l-Artiġġjanat fi Triq San Girgor, iż-Żejtun bejn is-27 ta' Settembru 2012 u s-7 t'Ottubru 2012.

Il-wirja ser tkun miftuħa fil-għaxija fost il-ġimgħa u fil-għodu l-Ħadd, u l-ħin kollu waqt l-attività ta' Żejt iż-Żejtun fid-29 ta' Settembru 2012.

Dawn l-attivitajiet setgħu jkunu possibbli grazzi għall-kooperazzjoni ta' numru ta' volontarji li qed jgħinu lil Wirt iż-Żejtun, flimkien ukoll ma' Heritage Malta, id-Dipartiment ta' l-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija ta' l-Universita' ta' Malta, il-Parroċċa taż-Żejtun u l-Kunsill Lokali taż-Żejtun.

Aktar informazzjoni dwar dawn l-attivitajiet tista' tinkiseb minn fuq is-sit elettroniku

(Dan il-feature ġie ppubblikat fit-Torċa tat-23 ta' Settembru 2012)

arkeologija

magħsar

Torċa

Żejt iż-Żejtun


A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * Ħ * ...

A* B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * Ħ * I * J * K...

A* B* Ċ* C* D* E* F* Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K* L* M* N* ...

Ara aktar: https://kliemustorja.com/a Tradizzjoniiet relatati mal-Milied u l-ewwel tas-sena hemm bosta, fosthom dik tal-istrina.

Il-kelma strina ġejja mill-Isqalli, strina jew strinia, u mit-Taljan, strenna.

Dan jurina li din it-tradizzjoni, fejn it-tfal...

A* B* Ċ* C* D* E* F* Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K* L* M* N* O* P* Q* R* S* ...

Ara wkoll: A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * ...

ara wkoll: https://kliemustorja.com/k KLIEM MALTI MEĦUD MILL-INGLIŻ kif misjub fid-Dizzjunarju Malti-Ingliż, ta' Vincenzo Busuttil (1900).

Mitt sena minn meta l-Ingliżi rifsu Malta, l-influenza Ingliża fuq l-ilsien Malti kienet bil-kemm bdiet....


Temmen jekk trid

Soqt għal għonq it-triq lejn il-Mellieħa taħt sema tqila bi sħab iswed ċomb u tlabt bil-qalb li nilħaq nasal qabel din ifettlilha tiftaħ bwiebha...

U oħroġ il-għaġeb, hekk kif missejt mat-tarġa tal-bieb tas-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa, inħoss l-ewwel qatriet qawwija nieżla fuq dahri, li mill-ewwel inbidlu f'xita qalila, hekk kif dħalt ġewwa għall-kenn ta' dan ir-rifuġju sagru.

Għajnejja mill-ewwel waqgħu fuq dak li kont mort għalih – in-numru kbir ta' kwadri ex-voto mwaħħla mal-ħitan.

U hekk kif rajt lil Jimmy Muscat riesaq isellimli, ma domtx ma ntbaħt li għal darb'oħra, kont ser niskopri xi erbgħa stejjer interessanti mhux ħażin.

Infatti, kien proprju l-ktieb ta' dan l-awtur 'Ex-Voto: Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa' li ġibidni lejn dan il-post.

F'dan il-ktieb li hu wkoll speċi ta' katalogu, Jimmy jippreżenta ġabra tal-110 kwadru ex-voto li rnexxielhom isalvaw sal-ġurnata ta' llum f'dan is-santwarju, fejn 64 minnhom għandhom tema marittima, filwaqt li l-oħrajn juru xeni ta' mard u inċidenti li n-nies irnexxielhom ifiequ minnhom.

Naturalment, kull kwadru għandu l-istorja partikolari tiegħu imma mhux kull wieħed fih id-dettalji ta' dan ir-rakkont miktubin fuqu.

Uħud mill-kwadri għandhom xi deskrizzjoni ta' dak li kien seħħ biex saret din il-pittura, oħrajn għandhom biss id-data mniżżla fuqhom, filwaqt li numru ieħor juru l-ittri V.F.G.A. (Votum Fecit Gratiam Accepit) li jfisser li l-wegħda ntalbet u l-grazzja nqalgħet.

Fl-istess ħin, anki jekk numru ta' xogħolijiet m'għandhom l-ebda kitba fuqhom, jekk wieħed jiflihom sewwa, xorta waħda jista' jinnota xi dettalji li kapaċi jagħtuh indikazzjoni tal-kuntest tagħhom, bħal ngħidu aħna mit-tip ta' xwieni, mill-bnadar li jkollhom fuqhom, mill-inħawi li jidhru fl-isfond, mill-ilbies tan-nies u mill-għamara tad-djar.

Għaldaqstant, dawn l-ex-voto mhumiex biss xhieda tat-twemmin tal-popli matul iż-żminijiet imma anki riflessjoni tal-istorja u tas-soċjetajiet differenti li ħallew dan il-wirt tagħhom f'dan il-post.

Imma, ejja nimxu lura fis-snin, lejn il-bidu ta' dan is-sit...

Skont l-istudji fl-istorja tal-Mellieħa li għamel Jimmy, jidher li qabel is-17 il-seklu, l-inħawi ta' fejn illum jinsab dan is-santwarju, kienu biss għerien naturali.

Minħabba l-attakki spissi tal-pirati li kienu jsibu l-bajja tal-Mellieħa mira faċli biex minnha jitilgħu l-art, l-inħawi tal-madwar kienu meqjusa bħala perikolużi wisq biex wieħed jgħix fihom.

Probabbilment kien hemm xi wħud li kienu jazzardaw jgħixu f'xi għerien tal-madwar, imma dawn kienu jafu li kienu qed jilgħabu xortihom kuljum hemmhekk.

Intant, skont xi dokumenti li nstabu, jidher li fl-1640 kien beda t-tħaffir tal-inħawi fejn illum jinsab is-santwarju.

Iżda mill-ġdid, minħabba l-invażjonijiet minn perjodu għall-ieħor tal-pirati, intilfu ħafna dokumenti sinifikanti minn dan il-post u fil-fatt il-manuskritti li għandna llum jibdew mit-18 il-seklu.

Il-ħaġa tal-iskantament hija illi għalkemm dawn l-inħawi kienu meqjusa tat-twegħir, bosta pellegrini xorta waħda kienu jirriskjaw ħajjithom sabiex iżuru wieħed minn dawn l-għerien li kien meqjus bħala sagru minħabba xbieha partikolari li kellu fuq il-ħajt.

Dan għaliex it-tradizzjoni tgħid li din ix-xbieha tal-Madonna bil-Bambin f'idejha kien pinġiha fuq il-blat San Luqa, meta fis-sena 60W.K. huwa kien qiegħed f'Malta flimkien ma' sieħbu San Pawl, u għalhekk din kienet ikkunsidrata bħala mirakoluża.

Tradizzjoni oħra relatata ma' dan il-post tirrakkonta illi fis-sena 409W.K. grupp ta' isqfijiet kienu żaru dan l-għar u meta raw din it-tpinġija ta' San Luqa mal-blat u t-twemmin sod li kien hemm marbut magħha, huma ddeċidew li jikkonsagraw dan il-post bħala knisja.

Li nafu fiż-żgur huwa li maż-żmien, inbena santwarju sħiħ madwar ikona li turi x-xbieha tal-Madonna bil-Bambin f'idha.

Barra minn hekk inbnew ukoll xi kmamar għall-pellegrini fejn dawn setgħu jistrieħu ftit qabel jerħulha lura lejn l-abitat tagħhom.

Sal-ġurnata ta' llum, bosta pellegrini għadhom iżuru dan il-post biex jitolbu l-għajnuna tal-Madonna tal-Mellieħa quddiem din ix-xbieha.

Min-naħa l-oħra, xi studjużi tal-arti għandhom ukoll interess f'din ix-xbieha peress li għad hemm diversi mistoqsijiet relatati magħha.

Fosthom hu maħsub li l-ikona li qed naraw fil-preżent, kienet saret fit-13 il-seklu.

Iżda mid-dehra taħt din it-tpinġija, hemm oħra ferm aktar antika minnha, minħabba li waqt li kien qed isirilha xi restawr, beda joħroġ xi fdal tad-deheb minn taħtha.

Dan jindika l-possibilità li jista' jkun hemm xbieha eqdem mgħottija b'dik preżenti.

Sadanittant, minn dokumenti tal-visti pastorali li saru matul is-snin, Jimmy skopra li għal aktar minn darba, l-isqfijiet ta' dawk il-perjodi kienu qed jinnutaw li x-xbieha tal-Madonna kienet qed tisfuma biż-żmien u għalhekk huma talbu biex titpinġa oħra fuqha sabiex il-pellegrini jkunu jistgħu jibqgħu jaraw u jidentifikaw max-xbieha tal-Madonna li għaliha kienu qed jiġu f'dan il-post.

Hekk kif għajnejja ġrew fuq l-ammonti ta' kwadri ex-voto li jmorru lura għal mijiet ta' snin, fihom ilmaħt it-tama ta' bosta individwi li akkost li kienu f'ibħra 'l bogħod minn xtutna, talbiethom xorta waħda daret lejn il-Madonna li fiha huma kellhom l-akbar fiduċja – dik tas-Santwarju tal-Mellieħa.

Iżda ma kienux biss il-Maltin li kienu jiggranfaw ma' din il-karba għall-għajnuna divina ta' din il-Madonna meta l-mewt kienet daqstant viċin!

Infatti kienu ħafna l-individwi barranin li kienu rregalaw il-kwadri ex-voto tagħhom lil dan is-santwarju meta rritornaw qawwijin u sħaħ lejn pajjiżna.

Fost dawn kien hemm il-ġeneral tal-flotta tal-Ordni, Fra Antonio Correa (Montenegro) li wiegħed u ta kwadru mill-isbaħ lill-Madonna tas-Santwarju tal-Mellieħa wara li x-xwieni li kien responsabbli minnhom inqabdu f'maltempata tal-biża' waqt li kienu qed jaqsmu u jbaħħru qrib il-gżejjer ta' Taranto fl-1678 u finalment irnexxielhom isalvaw.

Ex-voto ieħor pjuttost kurjuż huwa dak li jidher proprju fil-qoxra tal-ktieb ta' Jimmy fejn did-darba, il-Madonna li tidher fuq ix-xbieha tal-ex-voto, tixbaħ ħafna lill-Madonna tal-Monasteru ta' Kykkos li jinsab f'Ċipru u għalhekk hija għal kollox differenti minn dik tal-Mellieħa.

Għaldaqstant wieħed jistaqsi kif dan ix-xogħol ġie inkluż ma' din il-kollezzjoni tas-santwarju?

Kitba fuq dan l-ex-voto li tidher li hi ta' lingwa antika Russa u Griega, taf tipprovdi xi indikazzjoni dwar din ir-raġuni, iżda s'issa ħadd għadu ma rnexxielu jiddeċifra x'hemm miktub.

Kwadri oħra, daqstant emozzjonali, juru persuni jew familji qed jitolbu bil-ħrara għall-qraba morda tagħhom u mill-ġdid hawnhekk, apparti li f'dawn il-wegħdi naraw is-simboli tat-twemmin, fl-istess ħin għandna stampa ċara tas-sitwazzjoni tas-saħħa li kien hawn f'pajjiżna matul is-snin, fejn fosthom uħud kienu mardu bil-malarja, bit-tuberkolożi, bil-pneumonia, bil-ġidri, bil-kolera, bid-difterite u anki bil-pesta.

Fost dawn, laqgħatni ħafna kwadru minnhom li juri xena ta' sptar tal-pesta tal-1813.

Dan il-kwadru kien wiegħda magħmulha minn Anna Lungaro u l-qarib tagħha Giovanni Portelli peress li hi kienet mardet bil-marda tal-pesta u permezz tal-ħniena divina tal-Madonna tal-Mellieħa, nhar it-Tlieta, 17 t'Awwissu 1813, hi u tnejn oħra biss mill-160 persuna li kien hemm fl-isptar tal-pesta, irnexxielhom isalvaw.

Jimmy kompla jdawwarni madwar is-santwarju li ġewwa fih jinkorpora wkoll l-għerien naturali tal-post li indubbjament jagħtuh laqta' pjuttost insolita u surreali.

Iżda daqstant ieħor bqajt impressjonata bil-kwantità ta' ex-voto oħrajn li kellhom kull xorta ta' forma: ittri, ritratti, x-rays, ċertifikati, ilbies tat-trabi, krozzi, u dak kollu li tista' timmaġina.

Wegħdi magħmula mhux biss mill-Maltin imma minn kull ġens li qatt żar dan il-post.

Infatti peress li fil-Mellieħa hemm diversi lukandi, it-turisti spiss isibu ruħhom f'dan il-lok, u anki dawk li mhumiex Kristjani, xorta waħda jiġu mistiedna biex jittawwlu u jaraw x'hemm.

Uħud minn dawn, imqanqla minn dik ix-xhieda kollha ta' sabar, fejqan u mirakli, bla ma jafu kif, isibu ruħhom huma wkoll jitolbu l-għajnuna quddiem il-Madonna u numru minnhom, jerġgħu jirritornaw lura lejn gżiritna bir-rigal tagħhom meta talbhom jinstema'.

Minn fost il-ħafna oġġetti li kien hemm, sibt ruħi qiegħda naqra ġrajja minn ġurnal li kienet qed tirrakkonta kif koppja Ingliża li t-tobba kienu qatgħulhom qalbhom li għad ikollhom tarbija, meta żaru dan is-santwarju u għamlu t-talba tagħhom, huma rritornaw lejn artna tmien snin wara b'żewġt itfal tagħhom.

Ex-voto oħra ta' qisien differenti, li ħafna minnhom ġew maħdumin mill-fidda fid-19 il-seklu, juru diversi partijiet tal-ġisem bħala rappreżentazzjoni ta' b'hiex kien marid l-individwu li għamel il-wegħda.

Numru minnhom għandhom forma ta' qalb imma dawn huma simbolu tal-imħabba lejn il-Madonna.

Oħrajn juru par għajnejn u id u dawn kienu jissimbolizzaw is-superstizzjoni tal-magħmul li ġej mill-għajn.

Bħall-oġġetti l-oħra, anki dawn jitfgħu dawl fuq is-soċjetà li għamlithom, hekk kif l-abbundanza li ngħataw biha u l-fatt li ħafna minnhom huma identiċi, juru li tant kien hemm talba għal dawn il-wegħdi, li dawn l-oġġetti kienu qed jiġu manifatturati fil-kwantità u mibjugħa.

Iżda darba minnhom kien ġie żmien meta isqof partikolari kien beda jitnaffar minn dawn l-affarijiet, uħud minnhom saħansitra superstizzjużi, imwaħħla madwar l-artali tal-knejjes kollha!

U għalhekk hu ordna li dawn kellhom jitneħħew minnufih u jiġu merfugħa fis-sagristija, b'eċċezzjoni tal-qalb li kienet tirrappreżenta l-imħabba lejn il-Madonna.

Infatti Jimmy għadu sa llum isib minn dawn l-ex-voto fil-kaxxi iżda hu jemmen li rigward dawn il-wegħdi, jiswew kemm jiswew, u juru x'juru, jeżisti l-obbligu li dawn jintwerew fil-pubbliku peress li huma kienu kollha doni li ngħataw b'qima, b'rispett u b'imħabba lill-Madonna.

Għaldaqstant hu qed jagħmel minn kollox biex jesponi kull oġġett li jingħata lis-santwarju, akkost il-problema tal-ispazju u l-fatt li dawn il-wegħdi għadhom deħlin.

Proġett ieħor li dejjem isus fuq moħħ Jimmy jirrigwarda r-restawr tal-kwadri ex-voto sabiex dawn jiġu konservati għar-referenza tal-ġenerazzjonijiet li ġejjin warajna.

Huwa jixtieq ħafna li jsib xi sponsors li jkunu jistgħu jagħtuh daqqa t'id biex isir dan ir-restawr.

Sfortunatament, in-nuqqas ta' għarfien fiż-żminijiet antiki dwar kif kien l-aħjar mezz kif jinżammu oġġetti bħal dawn, kien wassal għall-qerda ta' għadd ta' kwadri sinifikanti u min jaf kemm informazzjoni ntilfet!

Infatti bosta minn dawn il-kwadri kienu ġew mormija wara li sofrew danni peress li tpoġġew direttament fuq blat umduż, filwaqt li oħrajn ġew anki maħsula bl-ilma wara li swiedu minħabba n-nugrufun li tqanqal mill-kwantità ta' xemgħat u ftili taż-żejt li kienu jinxtegħlu għal siegħat twal fis-santwarju!

Temminx jew le f'dawn il-mirakli jew fl-istess reliġjon innifsu, ma naħsibx li tista' tibqa' biered għal kollox fil-preżenza ta' din il-ġabra mmensa tat-tifkiriet ta' nies li emmnu, afdaw u qalgħu l-għajnuna meta l-aktar li kellhom bżonnha.

Ċertament jagħmel tajjeb li kieku intom jirnexxielkhom issibu ftit ħin biex iżżuru dan il-post sinifikanti ħafna f'pajjiżna u fil-kultura tagħna sabiex b'hekk taraw b'għajnejkhom, tmissu b'idejkhom u tħossu b'qalbkhom.

Is-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa jkun miftuħ mis-7.00am sa nofsinhar u mill-4.00pm sas-6.00pm.

Issir ukoll quddiesa kuljum fit-8.30am, filwaqt li dik tal-Ħadd tibda fl-10.00am u tkun bl-Ingliż.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-26 ta' Jannar 2014 fis-sensiela Ġabriet it-Tifkiriet)

Ċipru

Ġabriet it-Tifkiriet

Kykkos

Madonna tal-Monasteru ta' Kykkos

Mellieħa

Ordni ta' San Ġwann

San Luqa

Santwarju tal-Madonna tal-Mellieha

Torċa

Temmen jekk trid


Kurżitajiet dwar Bormla

Avviż li deher dan l-aħħar fuq il-Facebook mill-Cospicua Heritage Society, ġibidli l-attenzjoni u qanqalli l-kurżità.

Dan peress illi l-pubbliku kien qiegħed jiġi mistieden biex fis-siegħat mudlama tal-lejl, jingħaqad ma' grupp li kellu l-għan li jżur numru ta' inħawi partikolari f'Bormla li huma magħrufa għall-leġġendi u l-misteri tagħhom.

Akkost li x-xita kienet qed traxxax minn ħin għall-ieħor u l-bard ma naqasx, ma stajtx nitlef avventura bħal din, u flimkien ma' għadd ta' individwi oħra, inġbarna mal-membri ta' din l-Għaqda u erħejnilha għal din l-esperjenza mhux tas-soltu.

Ikolli nistqarr li qatt ma bsart li Bormla kienet kapaċi tidher daqstant romantika u attraenti taħt id-dawl bati tal-fanali mxerrdin 'l hemm u 'l hawn.

U pass wara pass ħassejtni ninġibed aktar u aktar lejn din il-belt li tissemma' tant fl-istorja ta' Malta imma li rari tara attivitajiet bħal dawn isiru fiha.

Kien għalhekk li wara din iż-żjara, iddeċidejt li niltaqa' mal-president tal-Cospicua Heritage Society, Edwin Delceppo, ħalli did-darba fid-dawl tax-xemx, inkompli nagħraf il-valur ta' dan il-post storiku u s-sinifikat u l-għan ta' din l-Għaqda.

L-idea tat-twaqqif ta' Cospicua Heritage Society (CHS) nibtet permezz ta' Tarcisio Bonnici u ta' Edwin Delceppo minħabba li dawn xtaqu jagħmlu xi ħaġa biex jgħinu fil-konservazzjoni u l-preservazzjoni tal-wirt storiku u kulturali ta' Bormla.

Infatti din l-NGO, li twaqqfet uffiċċjalment f'April tal-2013, għandha l-iskop li tidentifika u li toħloq għarfien dwar l-oġġetti u s-siti ta' importanza li jinsabu f'Bormla, li tipproteġihom u li taħdem biex issir il-konservazzjoni tagħhom, u anki biex tipprovdi aċċessibbilità adegwata għall-pubbliku li jkun interessat li jżurhom.

Sfortunatament, huma jemmnu illi għal ħafna snin, dawn l-inħawi ftit li xejn ingħataw l-importanza li tixirqilhom u dan irriżulta f'ħafna ħsara u f'telf ta' patrimonju li wara kollox mhuwiex biss tal-Bormliżi imma tal-pajjiż kollu.

Ġara wkoll li maż-żmien, ċerti nħawi li qabel kienu jiffurmaw parti minn Bormla, bħal ngħidu aħna ż-żona popolari ta' Cafe Riche, ġew assenjati lill-postijiet oħra, f'dal-każ lill-Birgu, liema fatti ma niżlu xejn tajjeb mal-abitanti Bormliżi.

Iżda t-tgergir biss ma jwassal għal imkien, u naqqar minn hawn u naqqas minn hemm, is-CHG hija konxja li ftit ftit dan il-wirt kulturali tagħha se jintilef għal kollox jekk ma jittieħdux miżuri aktar konkreti f'dan il-qasam.

Jingħad li l-inħawi fejn illum hemm Bormla kienu diġà abitati fi żmien megalitiku peress li nstab materjal arkeoloġiku li jmur lura għal dan il-perjodu.

Evidenza oħra tal-antikità ta' din iz-zona huma l-kwantità ta' fossili li ġew skoperti mir-Royal Engineers meta dawn kienu qed jiskavaw f'partijiet antiki tal-baċir.

Fatt kurjuż huwa illi fi żmien il-Feniċi 'bir-mula' kinet tfisser 'il-bir tas-sid' u minn hawn jemmnu li ħareġ l-isem 'Bormla'.

La qed insemmu l-baċir ma jistax jonqos li ninkludi wkoll li f'diversi dokumenti, is-CHG sabet illi dari, f'dawn l-inħawi, il-baħar kien jidħol ferm aktar il-ġewwa mill-llum.

Barra minn hekk, riżultati ta' tiftix bil-geo-radar waqt studju li sar mill-Università ta' Malta f'dawn iż-żoni, kixfu illi fi żminijiet aktar imbiegħda, din il-parti ta' Malta kienet magħmula mix-xmajjar u li fin-naħa ta' fejn illum hemm il-Parroċċa Kolleġġjata ta' Marija Immakulata, kien hemm l-irdumijiet, bil-livell tal-baħar ferm aktar 'l isfel.

M'hemmx limitu ta' kemm tiflaħ tiskopri materjal dwar kull naħa ta' Bormla.

Infatti, minn illustrazzjonijiet li saru f'nofs is-seklu dsatax minn Giovanni Schranz u C.F. von Brockdorff, instab illi fis-seklu tmintax, il-Kavallieri ta' San Ġwann kienu żebgħu l-imħażen marittimi tagħhom, li kienu jwasslu sal-Maċina li hemm fid-'Dockyard creek' eżatt ħdejn il-baċir Nru. 1., b'kuluri ċelesti u bojod li ċertament illum diffiċli nimmaġinawhom.

Madanakollu fil-preżent hemm min qed jisħaq illi jekk għandu jsir restawr tajjeb ta' dawn l-inħawi, dawn il-kuluri għandhom jerġgħu ilewwnu dawn l-istrutturi mill-ġdid.

Intant, waħda mill-ideat żbaljati dwar Bormla li din l-Għaqda tixtieq tneħħi minn moħħ in-nies hija illi wara t-Tieni Gwerra Dinjija, din il-belt inqerdet għal kollox u li għalhekk ma fadalx bini storiku fiha.

"Mhu veru xejn!" sostna aktar minn darba Edwin u bħala prova ta' dan, huwa ħadni ndur fit-triqat ta' Bormla.

Nistqarr li qatt ma ġejt mogħtija dan il-privileġġ li Bormliż stess idawwarni ma' beltu, li hu jaf xiber b'xiber, u li lejha hu għandu l-passjoni ta' wieħed li jappartjeni għal dan il-post.

Għaldaqstant, ħtaft l-okkażjoni biex nara b'għajnejh id-dettalji li jien qatt m'osservajt u biex nisma' minn fommu r-rakkonti li jien qatt ma smajt.

Kienu f'dawn il-mumenti li tneħħiet l-għata moderna minn quddiem għajnejja, li spiss kienet qed tostor l-istorja evidentissima li llum ngħaddi minn quddiemha u lanqas biss nintebaħ biha.

Ngħidu aħna, min jaf kemm żort il-monti ta' Bormla mingħajr qatt ma rrealizzajt li fir-realtà Triq il-Ġublew tal-Fidda mhiex ħlief parti minn foss li kien hemm wara s-swar.

Xhieda oħra silenzjużi huma l-għadd ta' saljaturi li wieħed jista' jinnota taħt diversi galleriji tal-bini antik li permezz tagħhom dari, in-nies kienu jieħdu idea ta' x'tip ta' individwi kienu jabitaw ġo dawk il-postijiet.

Fil-fatt, uħud kellhom simboli reliġjużi filwaqt li oħrajn kellhom sinjali ta' xi sengħa partikolari, oħrajn kellhom xi arma tal-familja, mentri numru ieħor kienu jindividwaw ruħhom bir-rikkezza distinta tat-tiswir arkitettoniku tagħhom.

Il-faċċati ta' ċerti djar imżejjna b'mod arkitettoniku għani għadilli llum mitluq, jonqoshom biss ikellmuk biex ifhiemuk il-prestiġju li xi darba kellhom.

U fiha tassew x'tifhem li bosta minn dawn id-djar maestużi f'dawn l-aħħar snin qegħdin jinxtraw mill-barranin sabiex jingħataw lura l-ħajja mill-ġdid, imma ftit li xejn iħajjru lill-Maltin jagħmlu l-istess.

Ċertament ma setax jonqos li Edwin jeħodni nżur ukoll partijiet mis-swar li din il-belt hi mżejjna bihom, liema strutturi jiftakru mhux biss mexxejja u periti differenti imma anki t-tibdil li kull ġenerazzjoni applikat fuqhom.

Għaldaqstant fosthom waqafna quddiem Verdala Gate fejn ammirajna x-xogħol sabiħ li dari twettaq mill-Ordni ta' San Ġwann, filwaqt li llum din id-daħla storika qed titħalla tiswied, titmermer u taqa' biċċa biċċa.

Tkellimna dwar il-Firenzuola Lines (jew kif inhuma magħrufa aktar bħala l-Margherita Lines), liema xogħol fuqhom kien inbeda fl-1638 skont pjanta ta' Fra Vincenzo Maculano da Firenzuola.

Minn dokumenti li nstabu, jidher illi l-Gran Mastru Cottoner kien ippjana li jibni belt sħiħa fejn illum tinsab Bormla li kellha ġġib l-isem Civitas Cottonera.

Imma din l-idea sfaxxat fix-xejn meta bejn l-1675 u l-1676 ħakmet il-pesta f'Malta u ħalliet numru kbir ta' vittmi, apparti li fl-1680, miet il-Gran Mastru Cottoner innifsu.

Meta komplejna nimxu lejn Forti Verdala, li nbena fl-1853, sirt naf li waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija dan il-post kien serva bħala kamp għall-priġunieri tal-gwerra, li fosthom kien hemm l-ekwipaġġ tal-bastiment tal-gwerra Ġermaniż

u l-Ammirall Karl Doenitz li aktar il-quddiem, waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, għal ftit tal-ġranet hu kien sar is-suċċessur ta' Hitler.

Illum, il-parti l-kbira minn dawn il-binjiet inbidlu f'residenzi u huma abitati.

Iżda meta tlajna fuq il-bejt ta' dawn il-binjiet, stajt nilmaħ sezzjoni oħra minn dan il-kamp li tidher li hi abbandunata.

Ħafna aktar telqa teżisti fil-parti tar-rampa li permezz tagħha, dari kienu jtellgħu l-kanuni għal fuq l-iswar.

Edwin stqarr li hija ħasra li ftit li xejn nies jafu jew jagħtu każ dwar dawn il-ġrajjiet u dawn l-inħawi.

Intant, akkost li llum qiegħed jitħalla jissaddad, tripied tal-metall li jinsab fuq dan il-bejt ifakkar illi l-machine guns li kienu jitpoġġew fuqu, min jaf kemm sparaw, u forsi laqtu, ajruplani tal-għadu li kienu jersqu biex jattakkaw l-inħawi.

Infatti, fuq il-faċċata tal-bastjun tal-Belvedere, wieħed għadu jista' jara sal-llum il-marki tal-balal li ħalla wieħed minn dawn l-ajruplani meta dan ipprova jiddefendi ruħu u jirritalja għax-xita ta' balal li kienu neżlin fuqu minn fuq is-swar.

Naturalment sirt naf ħafna aktar informazzjoni minn hekk iżda huwa diffiċli li ndaħħal kollox f'dan l-artiklu.

Imma peress li l-arkeoloġija hija tant għall-qalbi, u anki peress li dan is-sit bħalissa jinsab wara bieb magħluq, żgur li ma nistax inċaħħadkhom milli ninfurmakhom dwar il-kappella Biżantina li żorna waqt il-mawra li saret fil-għaxija f'Bormla.

Infatti, flimkien mal-gwida Charmaine Borg, kulħadd rama b'xi torċ jew b'xi xemgħa u kollna kurżità nżilna żewġ sulari taħt l-art fejn hemm sibna din il-wesgħa antika li dari kienet meqjusa bħala art sagra.

Jingħad li din il-knisja maqtugħa direttament fil-blat, tmur lura għad-9 seklu W.K. u oriġinarjament din kienet iddedikata lin-Nattività ta' Ġesù Bambin.

Maż-żmien bidlet diversi titli sakemm fi żmien il-Kavallieri, dan il-post ġie profanat u abbandunat sakemm intesa għal kollox u ntradam taħt il-bini ta' djar oħra.

Kien biss fis-snin ħamsinijiet li din il-knisja ġiet skoperta aċċidentalment meta tifel ċkejken tilef żarbuna minnhom fl-inħawi u hekk kif xi nies ramaw ineħħu xi terrapien biex jgħinuh isibha, f'ħin minnhom tfaċċat bokka kbira fl-art.

Hemmhekk in-nies reġgħu sabu din il-knisja antika li matul is-snin laħqet ġabret bosta ilma fiha.

Kien bis-saħħa tal-Kunsill Lokali ta' Bormla u ta' membri minn din l-Għaqda li eventwalment dan is-sit ġie mnaddaf sabiex b'hekk ma ssirlux aktar ħsara.

Il-kwadru titulari li kien jinsab f'din il-knisja illum qiegħed fil-Mużew tal-Kattidral fl-Imdina, filwaqt li xi kwadri oħra nżammu fis-sagristija tal- Parroċċa Kolleġġjata ta' Marija Immakulata.

Minn dak li rrakkuntajtilkhom hawnhekk, huwa ċar ħafna illi l-inħawi ta' Bormla għandhom potenzjal kbir x'joffru, kemm lilna l-Maltin u kif ukoll anki lit-turisti li jiġu jżuru lill-pajjiżna.

Għaldaqstant ikun tassew għaqli illi l-awtoritajiet involuti jaraw illi dawn l-inħawi għandhom jiġu inklużi fil-proġetti kulturali li jiġu organizzati minn żmien għal żmien sabiex b'hekk din il-belt li kienet tant grandjuża fiż-żminijiet antiki, tingħata l-prestiġju tagħha mill-ġdid.

Irridu nżommu dejjem f'moħħna illi kull żona fil-gżejjer tagħna, tifforma ħolqa minn katina kbira li finalment tgħaqqadna u li tagħtina l-forza bħala pajjiż sħiħ.

Għal aktar informazzjoni dwar Cospicua Heritage Society u dwar l-attivitajiet tagħha, tistgħu tidħlu fuq Facebook, inkella tikkuntattjawhom fuq 79710092 jew permezz tal-email

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela ĠABRIET IT-TIFKIRIET fit-Torċa tas-16 ta' Frar 2014)

Ġabriet it-Tifkiriet

kappella Biżantina

Kavallieri ta' San Ġwann

Kunsill Lokali ta' Bormla

L-Ewwel Gwerra Dinjija

Mużew tal-Kattidral fl-Imdina

Ordni ta' San Ġwann

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

Triq il-Ġublew tal-Fidda

Università ta' Malta

Kurżitajiet dwar Bormla


Iċ-Ċiniż li baqa' Malta

Il-Ħadd li għadda bosta minna erħejnilha lejn iċ-ċimiterji ta' madwar il-gżejjer tagħna sabiex insellmu lil qrabatna jew lil xi ħbieb li m'għadhomx magħna.

Ħafna kienu dawk li ħadu magħhom bukketti sbieħ ta' fjuri kkuluriti u jfuħu sabiex jitpoġġew fuq l-oqbra safrana tal-ġebla kiesħa tal-franka jew fuq l-irħam samm abjad karti jew iswed daqs il-lejl.

Ġest li apparti t-turija ta' rispett u mħabba, donnu jipprova wkoll jagħti l-ħajja fejn jidher li m'hemmx.

Oħrajn ħadu ħsieb ukoll inaddfu l-oqbra billi naqqew xi ħaxix ħażin li kiber maż-żmien jew bidlu xi ritratt li jkun sfar bis-snin.

Eluf ta' xemgħat ħomor inxtiegħlu sabiex bil-fjamma tagħhom kiebja jakkumpanjaw it-talb impespes jew fil-qalb li ntqal għall-bżonnijiet tal-erwieħ.

Id-dmugħ ġelben fuq ħaddejn bosta individwi.

Anki fuq ta' dawk li qrabathom ilhom snin li ħallewhom imma li l-firda baqgħet tqanqalhom.

Insibhom interessanti wisq dawn ir-ritwali tas-soċjetà tagħna li tibqa' tgħożż lil dawk li ħabbet anki wara mewthom; kultant anki billi tibqa' titrattahom daqs li kieku għadhom ħajjin.

Miexja matul it-trejqat taċ-ċimiterju tal-Addolorata, stajt ninnota dawn il-ġesti kollha.

Qalbi ngħafset għal dawk l-oqbra li baqgħu għera għax donnu ħadd ma mar iżurhom.

Imma mbagħad ċertu dati li qrajt fuqhom tawni x'naħseb li forsi dik il-familja ntemmet u b'hekk, ma fadalx aktar min iżurha.

L-oqbra ta' Xu Huizhong u Gu Yanzhao

Wasalt quddiem l-oqbra li mort inżur jien: dak ta' Xu Huizhong u ta' Gu Yanzhao, iż-żewġ inġiniera Ċiniżi li mietu f'pajjiżna waqt li kienu qed jaħdmu fuq il-Baċir Numru 6.

Filwaqt li Xu kien miet mewta traġika, Gu kien ħalliena minħabba kawża ta' mard.

Ir-ritratti tagħhom ħarsu lejja u jiena sellimtilhom f'isem pajjiżhom u f'isem pajjiżi.

B'turija ta' rispett, poġġejt bukkett kriżantemi bojod u sofor li skont l-użanza Ċiniża jissimbolizzaw in-niket u s-swied il-qalb.

Imbagħad skont il-kultura tiegħi, tlabt lil Alla biex jagħtihom il-mistrieħ ta' dejjem.

Niftakar li meta staqsejt lil xi individwi Ċiniżi, l-għala dawn iż-żewġ persuni ndifnu hawn Malta u ma ttieħdux lura f'pajjiżhom, huma kienu nfurmawni illi kienu l-familjari tagħhom stess li għażlu hekk.

Skont il-kultura Ċiniża, dawn kellhom jindifnu fil-pajjiż li ħadmu għalih għax hekk biss setgħu jistrieħu fil-paċi ta' dejjem: billi meta jitlesta l-proġett li kienu ġew biex jaħdmu fuqu, huma jkunu għadhom 'preżenti' fuq l-istess art.

Barra minn hekk, il-familjari xtaqu wkoll li permezz ta' din id-deċiżjoni, dawn l-għeżież tagħhom jibqgħu jiġu miftakra b'rispett mill-poplu li huma kienu marru biex jagħtuh daqqa t'id.

Xorta waħda, tħassibt dwar x'iħossu llum il-familjari ta' dawn l-individwi li kellhom iħallu lil min ħabbew daqstant il-bogħod minn arthom.

Midalja tal-Qadi tar-Repubblika għall-inġinier Xu Huizhong

Dal-ħsieb ma ħallinix bi kwieti u għalhekk iddeċidejt li nitkellem mal-ex-Ministru Laburista, Reno Calleja, li fl-1979, kien intbagħat mill-Prim Ministru Duminku Mintoff sabiex jagħti l-Midalja tal-Qadi tar-Repubblika lill-familjari tal-inġinier Xu Huizhong peress li huwa tilef ħajtu traġikament fis-16 ta' Marzu 1979 waqt li kien qed jaqdi dmiru fil-bini tal-baċir.

"Dik hija ġurnata li jiena ma ninsa qatt!" stqarr mill-ewwel Calleja hekk kif bdejna nitkellmu.

"Anzi, nista' ngħid li personalment ngħodd dak il-mument bħala l-akbar wieħed fil-karriera politika tiegħi.

Napprezzah tant għax dakinhar ħassejt li jien kont parti mill-istorja ta' pajjiżi fejn Malta kienet qed tagħti ġieħ kbir lil ħaddiem barrani wara mewtu, minħabba li hu miet waqt li kien qed jgħin lil pajjiżna."

Il-ftehim ta' għajnuna bejn Malta u ċ-Ċina

Calleja jiftakar sewwa ż-żmien meta kien qiegħed isir il-ftehim maċ-Ċina sabiex din tgħin lil pajjiżna jiġi fuq saqajh.

"F'dawk is-snin anki ċ-Ċina kienet relattivament fqira iżda xorta tat daqqa t'id lil Malta.

U huwa f'ġesti bħal dawn li tara l-veru ħbiberija ta' pajjiż: meta jgħinek f'mumenti meta lanqas hu ma jkun jiflaħ wisq," sostna Calleja.

"Il-pass għaqli li kien għamel Mintoff, meta xahar wara Nixon, fl-1972, tela' ma' delegazzjoni Maltija sabiex jiltaqa' ma' Mao Zedong, kien ġie apprezzat wisq.

U grazzi għal din id-deċiżjoni, għadna ngawdu l-frott ta' ħbiberija kbira ma' dan il-pajjiż li llum stagħna sewwa."

Għadd ta' ħaddiema Ċiniżi jgħinu fil-bini tal-Baċir Nru. 6

"Apparti li kienu tawna għajnuna finanzjarja, iċ-Ċiniżi għenuna ħafna billi bagħtu fostna għadd ta' ħaddiema tekniċi sabiex iwettqu numru ta' proġetti kbar f'pajjiżna, fosthom il-Baċir Numru 6," kompla jispjegali Calleja.

"Dawn il-ħaddiema Ċiniżi ħadmu spalla ma' spalla mal-Maltin u niesna stagħnaw fil-prinċipji ta' kif wieħed għandu jaħdem fuq xogħolu hekk kif bdew jinnutaw il-kultura tagħhom.

Kultura ta' nies li għandhom umiltà kbira, bżulija liema bħalha u sens ta' dover qawwi lejn pajjiżhom.

L-entużjażmu li l-Maltin raw fost il-ħaddiema Ċiniżi, huma u jaħdmu bi preċiżjoni u b'għaqal, anki jekk kienu qed jagħmlu dan għall-pajjiż ieħor, ispirathom biex anki huma jagħmlu bħalhom.

U jekk il-ħaddiema Ċiniżi kienu qed jaħdmu b'tant dedikazzjoni biex jagħmlu lil pajjiżhom kburi bihom, anki l-ħaddiema Maltin kienu qed jistinkaw daqshom biex pajjiżhom ikun jafulhom," qalli Calleja.

"Meta l-Baċir Numru 6 tlesta u saret iċ-ċerimonja tal-ftuħ, jien kont hemm u naħlef li rajt lil uħud mill-ħaddiema jibku meta raw wiċċ Mintoff jixgħel b'sodisfazzjon għax-xogħol li kien twettaq minnhom kollha."

Reno Calleja jitla' ċ-Ċina biex iwassal il-Midalja

Iżda dan ir-rakkont kellu wkoll il-lat ikraħ tiegħu, fosthom din it-traġedja fejn ħalla ħajtu l-inġinier Xu.

"Fl-1979 ġejt mistieden biex nitla' ċ-Ċina sabiex nirrappreżenta l-Għaqda ta' Ħbiberija bejn Malta u ċ-Ċina u kif kien mistenni, infurmajt lil Prim Ministru b'dan.

Huwa qalli biex nitla' f'April minħabba li kellu xi ħaġa f'moħħu," ftakar Calleja.

"Wara xi ħmistax, reġa' sejjaħli fejn infurmani li hu kien iddeċieda li jagħti l-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika, fuq bażi onorarja wara mewtu, lill-inġinier Xu Huizhong, u jien kelli ntellagħha miegħi.

Ftit wara, saret ċerimonja fejn il-President Anton Buttigieg għadda din il-midalja lill-Ambaxxatur taċ-Ċina f'Malta bħala rappreżentant tal-Gvern Ċiniż.

Imbagħad din il-midalja ngħatat lili u jien tlajt biha ċ-Ċina."

Hawnhekk, Calleja ħareġ xi ritratti li kienu jfakkru dawn il-mumenti distinti.

"Sabiex issir din l-għotja lill-familjari tal-inġinier Xu, ġiet organizzata ċerimonja kbira fis-Sala tal-Kungress ta' Shanghai.

Għal din l-okkażżjoni, jien ippreparajt id-diskors tiegħi bil-Malti u student Malti kien traduċieha għaċ-Ċiniż.

Dan l-istudent kien Clifford Borg-Marks li llum huwa l-Ambaxxatur ta' Malta fiċ-Ċina."

"Intant, waqt din iċ-ċerimonja kelli l-privileġġ li niltaqa' ma' mart l-inġinier Xu u ma' wliedu, li kollha apprezzaw ferm dan il-ġest ta' unur li għaddielhom pajjiżna.

Madanakollu, ma nista' ninsa qatt dak il-wiċċ sogħbien ta' martu li rringrazzjatni u ma qalet xejn aktar."

Huwa għadu f'kuntatt magħhom sal-ġurnata ta' llum.

"Sfortunatament, sena wara li ltqajt magħha, mart Xu mietet bil-għali.

Iżda wliedha żammew kuntatt miegħi u ġieli ġew Malta jżuru l-qabar ta' missierhom.

Issa bint Xu għandha tifla li nfurmatni li meta tikber tixtieq issir inġinier bħan-nannu."

It-tradizzjonijiet taċ-Ċiniżi

Fatt interessanti huwa illi ċ-Ċiniżi ma jiċċelebrawx ir-ritwali tal-mejtin fl-istess żmien tagħna.

Barra minn hekk, għandhom aktar minn ċerimonja waħda li tfakkar lil dawk li ħallewna.

Fosthom hemm il-Festival Qingming, jew kif inhu wkoll magħruf bħala Il-Ġurnata tat-Tindif tal-Oqbra.

Din il-ġurnata taħbat bejn ir-4 jew il-5 t'April, skont il-kalendarju tradizzjonali lunari.

Waqt dan il-festival, in-nies jiftakru u jonoraw lill-antenati tagħhom permezz tat-talb, billi jnaddfu l-oqbra, billi jiżbgħu l-kalligrafija li tkun iċċarat biż-żmien, billi jaħarqu l-inċens u billi joffru ikel, te, xorb u aċċessorji oħra fuq l-oqbra.

F'din il-ġurnata, xi nies għandhom ħabta jġorru magħhom zokk taż-żavżava sabiex iżommu lura l-ispirti ħżiena li jkunu qegħdin iduru matul iċ-Qingming.

Peress li ċ-Qingming jibda mal-istaġun tar-Rebbiegħa, in-nies tiċċelebra wkoll dan il-jum billi tmur għal ħarġiet fil-kampanja u ttajjar il-manuċċi.

Xi bdiewa jaħartu l-art proprju f'din il-ġurnata.

Il-Festival tal-Erwieħ

Waqt dan il-festival li jsir f'Awwissu jintwera rispett lejn il-mejtin kollha ta' kull età.

Bejn wieħed u ieħor isiru l-istess attivitajiet li jiġu ċċelebrati waqt iċ-Qingming.

Madanakollu, hemm ukoll drawwiet oħra: bħat-tluq ta' dgħajjes żgħar tal-karti u lanterni fuq l-ilma.

Dan ir-ritwal hu maħsub biex jagħti d-direzzjoni lill-erwieħ li jiġu jżuru lill-ħajjin waqt din il-ġurnata, sabiex isibu mill-ġdid il-mistrieħ ta' dejjem.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (25 parti) fit-Torċa tad-9 ta' Novembru 2014)

Baċir Numru 6

ċimiterju

Ċiniżi

Midalja tal-Qadi tar-Repubblika

Iċ-Ċiniż li baqa' Malta


Il-majjistra ta' dari

Kien ritratt li deher dan l-aħħar fuq fuljett li ħareġ Wirt iż-Żejtun li qanqal it-tnissil ta' dan l-artiklu.

Kien juri kmajra għera għajr għal sodda dejqa tal-metall u xi aċċessorji oħra sempliċi.

Skoprejt li fil-passat, din kienet tintuża bħala lwog għat-twelid tat-trabi.

Bħala mara, tregħixt, u ħsibijieti dlonk ġrew fuq dawk l-imsejkna li ma kellhom l-ebda għażla ħlief li jintasbu f'dan il-post biex hemm jesperjenzaw wieħed mill-aktar mumenti diffiċli ta' ħajjithom.

Dlonk ħassejt il-bżonn li nkun naf aktar dwar dawn l-ommijiet u l-majjistri li kienu jassistuhom.

Kien għalhekk li ngħaqadt mal-grupp imdaqqas ta' parteċipanti li attendew fil-Juventutis Domus, iż-Żejtun, għall-preżentazzjoni tar-riċerka li wettqet Janice Caruana rigward xogħol il-majjistra bejn is-snin 1900 u l-1990.

Każ ta' emerġenza jwassal għal riċerka

"Bħala ners li naħdem fid-Dipartiment tal-Emerġenza, waqt li darba minnhom kont xogħol f'ambulanza, sibt ruħi qed nassisti mara biex twelled lit-tarbija tagħha.

Din l-esperjenza nisslet f'moħħi diversi mistoqsijiet dwar x'kien isir fil-passat waqt mumenti bħal dawn, fejn il-majjistri kellhom jimprovizzaw skont is-sitwazzjoni u l-ambjent li jsibu ruħhom fih, billi jagħmlu użu mill-għerf u l-kapaċità li kellhom aktar milli billi jserrħu fuq l-għodda tagħhom," stqarret Janice Caruana.

Dawn il-ħsibijiet ħeġġewha biex tibda tagħmel riċerka għall-interess tagħha personali.

Madanakollu, hi tant daħlet fil-profond ta' dan it-tiftix, li spiċċat biex sabet ruħha għal għonq it-triq ta' vjaġġ interessanti ta' skoperta li ħadha lura lejn il-perjodu li jkopri s-snin bejn l-1900 u l-1990.

"Id-dokumentazzjoni u l-informazzjoni rigward il-majjistri u t-twelid fid-djar f'dik l-epoka huma skarsi ħafna.

Infatti, ma ssib l-ebda dettalji ta' x'kien isir fil-kamra tal-ħlas waqt it-twelid ta' tarbija f'dawk is-snin," spjegat Janice.

"Kien għalhekk li ddeċidejt li nibda nesplora l-perċezzjonijiet tal-ommijiet u tal-majjistri dwar il-ħlas li kien isir fid-djar bejn dan il-perjodu.

L-għan prinċipali tiegħi kien li nsir naf aħjar x'kien ir-rwol tal-majjistra matul it-tqala, waqt il-ħlas, u kif ukoll wara t-twelid.

Dan xtaqt nagħmlu billi nfittex l-istejjer u l-esperjenzi personali tan-nies li għaddew minn dawn l-esperjenzi waqt dan iż-żmien partikolari."

L-istħarriġ

B'kollox, Janice intervistat 24 omm (23 minn Malta u waħda minn Għawdex) li bejniethom welldu 95 tarbija fid-djar tagħhom.

Kollha kienu miżżewġa għax dari kien tabù li mara jkollha tarbija jekk ma tkunx ħadet l-istat tagħha.

Fost dan it-twelid kien hemm: par tewmin, żewġ ħlasijiet mingħajr assistenza, tliet korrimenti, tliet itrabi li twieldu mejtin, u każ fejn mietet l-omm.

L-età medja tan-nisa intervistati kienet ta' 78, fejn l-iżgħar kellha 60 sena u l-akbar 99 sena.

Għal dan l-istħarriġ, hi tkellmet ukoll ma' erbgħa nisa li fi żmienhom kienu jaħdmu bħala majjistri, filwaqt li ltaqgħet ukoll ma' xi qraba ta' tliet majjistri oħra li llum m'għadhomx magħna.

Kwalifiki meħtieġa biex issir majjistra

"Qabel l-1959, il-kwalifiki meħtieġa biex issir majjistra kienu li mara tkun taf tikteb u taqra bl-Ingliż u l-Malti, ikollha għarfien bażiku fis-somom,sentejn apprendistat is-Central Hospital,tkun assistiet mhux inqas minn 40 twelid, tilħaq il-kriterji kollha tal-medical board tal-gvern ta' dak iż-żmien, tgħaddi mill-eżamijiet u jkollha diploma ta' ners u majjistra, tħallas il-miżati, u tkun ta' karattru u morali tajba," għarrfitna Janice.

Ġużeppa Bonnici – majjistra

Din il-majjistra kienet miż-Żejtun u kienet tagħti s-servizzi tagħha Ħal-Għaxaq, iż-Żejtun u Marsaxlokk.

Temmet il-kors tagħha fl-1934 u l-aħħar twelid li assistiet kien fl-1960.

"Ġrajja partikolari li seħħet waqt ix-xogħol tagħha kien meta hi tilfet it-tarbija tagħha biex taqdi lil ħaddieħor.

Kellha 7 xhur tqala u talbuha tassisti twelid ġo dar.

Kien żmien it-Tieni Gwerra Dinjija u f'dak il-ħin, kienu neżlin il-bombi.

Dan ma qatax qalb Ġużeppa imma d-destin ried li hekk kif tirfes fuq l-għatba tal-bieb tad-dar tal-klijenta tagħha, taqa' bomba fil-viċin u tisplodi.

Ir-raġel tal-mara ġera lejn il-majjistra biex jipproteġiha mill-blast iżda kien tard wisq.

Madanakollu, Ġużeppa kompliet taħdem u ħelset lill-omm.

Waqt dawn il-mumenti, hija ntebħet li ma kinetx qed tħoss lit-tarbija tagħha aktar.

Fil-fatt, hekk kif lestiet minn xogħolha u marret tiċċekkja dwar il-qagħda tat-tarbija tagħha, ikkonfermat li kienet tilfitha."

Din il-majjistra Żejtunija kienet tagħti s-servizzi tagħha fiż-Żejtun.

Fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija, assistiet in-nisa refuġjati mill-Kottonera li kienu marru jsibu kenn fil-bini tal-Juventutis Domus.

Binha jiftakarha ssemmi li f'dak iż-żmien kienet tesperjenza mumenti fejn "waħda tgħajjat minn naħa u waħda tgħajjat minn oħra".

"Kienet ammirevoli kif din il-majjistra, mingħajr ma taf xejn dwar l-istorja tat-tqala ta' dawn in-nisa, kienet kapaċi tibqa' għaddejja fuq xogħolha, u tassistihom bla problemi.

Maria Camilleri – majjistra

Kienet miż-Żejtun.

Temmet il-kors tagħha fl-1941 u l-aħħar twelid li assistiet kien fl-1979.

Assistiet madwar 8000 twelid madwar Malta kollha.

Irnexxielha tkopri dan ix-xogħol kollu minħabba li fl-aħħar tal-karriera tagħha, kienet tgħallmet issuq il-karozza.

"Rakkont partikolari waqt ix-xogħol tagħha jgħid illi darba minnhom, Maria ġiet rikoverata l-isptar u hekk kif intbagħtet lura d-dar, it-tabib irrakkommandalha li tistrieħ għal xi ġranet.

Iżda x-xogħol tagħha m'għandux waqfien u żewġha ma damx ma sema' l-bieb tad-dar iħabbat.

Kien mar raġel jitlob l-għajnuna ta' Maria minħabba li martu kienet waslet biex twelled.

Żewġ Maria beda jipprova jfehmu li martu ma setgħetx toħroġ imma hi semgħetu, ħennet għall-omm, libset, u qamet biex tmur.

B'kundizzjoni waħda – li titla' timtedd fuq is-sodda biswit l-omm, sakemm din tasal biex twelled.

U hekk ġara."

Is-sabiħ fil-ħajja, speċjalment fil-gżejjer tagħna, fejn kulħadd jaf lil kulħadd, huwa li spiss ġrajja twassal għal oħra u b'hekk tibqa' tiskopri affarijiet ġodda.

Hekk seħħ fil-każ ta' din il-majjistra peress li wara din id-diskussjoni, resaq lejja ċertu Joe Seychell sabiex jinfurmani li kien missieru Frans li kien għallem il-karozza lil Maria.

"Dak iż-żmien kienet meqjusa bħala xi ħaġa mhux wisq xierqa li mara titla' ma' raġel f'karozza.

Imma Maria kienet taf lil missier missieri u allura s-sitwazzjoni nbidlet.

Missieri kien sempliċiment dilettant tal-karozzi u xogħolu ma kienx li jgħallem.

Infatti, wara li l-majjistra tħarrġet ma' missieri, biex tmur għat-test tal-liċenzja, kellha titla' ma' wieħed magħruf bħala 'Il-Lakkwati' li kellu skola tas-sewqan.

Meta għaddiet, Maria kienet fost l-ewwel nisa fiż-Żejtun li kellhom il-liċenzja tal-karozza," qalli Joe.

"Hekk kif illum smajthom isemmu lil din il-majjistra, il-memorja tiegħi xegħlet bit-tifkiriet minħabba li niftakar lil Maria tiġi għand nannuwi, Karmenu Abela miż-Żejtun, li kellu ħanut ċkejken f'numru 38, Triq l-Ispirtu s-Santu, iż-Żejtun, fejn kien jaħdem bħala mastrudaxxa.

Xogħolu kien jinvolvi t-tfassil ta' biċċiet ta' għamara u s-siġġijiet tal-knejjes li kienu jinbiegħu bir-radam.

Kien għamel xi żmien ukoll jaħdem it-twiebet tal-adulti imma jien l-uniku twiebet li niftakar, għall-ħabta tas-snin ħamsin, kienu dawk bojod, tat-tfal.

Mhux darba u tnejn li ħajt minnhom tal-ħanut kien ikun kollu miżgħud b'dawn it-twiebet stivati fuq xulxin peress li f'dak iż-żmien, kienu jmutu bosta trabi," kompla jirrakkuntali.

"Ġieli nzertajt inkun ħdejn nannuwi meta kienet tiġi Maria titolbu tebut minn dawn.

"Ħa neħodlok tebut għax mietet tarbija jaħasra," kienet tgħidlu.

"Ħudu u mbagħad nirranġaw," kien jgħidilha.

Għax għandek tkun taf li fost id-dmirijiet tagħha, Maria kienet ukoll tkeffen lit-tarbija sabiex tevita aktar tbatija minn fuq il-ġenituri li jkunu tilfuha.

Niftakar drabi meta kont preżenti għal xi quddiesa tal-funeral ta' xi tarbija u dawk li kienu jifilħu jħallsu, kienu jordnaw li t-tebut tat-tarbija tagħhom jinġarr b'karru abjad biż-żwiemel.

Oħrajn li ma kienux jippermettu dan is-servizz, kienu minflok iqabbdu lil wieħed magħruf bħala Xifu biex iġorr it-tebut.

Dan kien jorbot ċinturin miegħu u jimxi bit-tebut f'idejh sal-Parroċċa taż-Żejtun."

Il-majjistri msemmija hawn fuq m'għadhomx magħna.

Imma Janice rnexxielha tiltaqa' ma' erbgħa majjistri li ħadmu matul il-perjodu magħżul għar-riċerka, li tawha ħafna informazzjoni utli u interessanti.

: Temmet il-kors fl-1942.

Ħadmet bħala majjistra fi sptar barra minn Malta u anki fl-isptar St Luke's. Serviet in-naħa t'isfel ta' Malta u f'Għawdex.

: Majjistra Għawdxija.

Temmet il-kors fl-1946.

B'kollox assistiet 1000 twelid.

: Temmet il-kors fl-1959.

Esperjenza vasta fl-isptar St Luke's u anki barra minn Malta.

B'kollox assistiet madwar 1000 twelid.

Meta kienet taħdem l-Ingilterra, kienet iddur bir-rota min-naħa għall-oħra tassisti nisa differenti.

: Temmet il-kors fl-1944.

Esperjenza vastaf'diversi sptarijiet.

Assistiet aktar minn 6000 twelid.

Kienet taħdem madwar Malta kollha imma l-aktar il-Ħamrun u Tas-Sliema.

Hi qalet li kienet tikkollabora ħafna mal-majjistra Ġużeppa Bonnici taż-Żejtun.

X'kont issib fil-basket tal-majjistra

Janice kellha x-xorti li tifli mill-qrib żewġ basktijiet ta' majjistri: wieħed tas-snin tletin u l-ieħor tas-snin erbgħin.

Dan tal-aħħar kien għadu mimli bl-għodda u b'kollox kien jiżen madwar 5 kilos.

"Immaġina lill-majjistri għaddejjin il-ġurnata kollha b'dat-toqol f'idejhom!" irrimarkat.

"L-għodda li sibt kienu jinkludu: ingwanti, fardal, pinard (strument biex tisma' l-qalb tat-tarbija), lubrikant, miżien, artery forceps, imqassijiet, siringi, pelvimeter (biex tkejjel il-qadd), inċirata għas-saqqu, stetoscope, delivery pack, ħajt tal-punti, u labar ta' qisien varji.Kien hemm ukoll: kontenituri tal-istainless steel, disinfettant, suction tube (biex ikunu jistgħu jbattlu l-istonku tat-tarbija), reġistri tat-twelid, pinna, levattiv (biex tnaddaf l-imsaren minn ġewwa), ċinturini (kienu jintrabtu mas-sodda biex l-omm tagħmel forza magħhom waqt li tkun qed twelled), garżi u tajjar."

Il-gass biex inaqqas l-uġiegħ kien projbit mill-Knisja!

F'dan il-basket, Janice sabet ukoll xi mediċini, fosthom dawk għal kontra l-uġiegħ inkluż gass imħallat mal-ossiġnu.

"Dan kien jintuża l-aktar mill-majjistri li kienu jaħdmu mal-MMDNA għax dawk ta' qabel ma kienx ikollhom dan il-gass għad-dispożizzjoni tagħhom.

Fatt interessanti huwa li dan il-gass li seta' jtaffi l-uġiegħ lin-nisa waqt il-ħlas, għamel żmien ipprojbit mill-Knisja.

Infatti, waqt ir-riċerka tiegħi, xi nisa stqarru li kienu ppreferew li jibqgħu jwelldu d-dar u jġarrbu t-tbatija li hemm bżonn minħabba li kienu jibżgħu li jagħmlu dnub jekk imorru l-isptar u jkunu offruti dan il-gass."

Nota: Illum koprejt biss xi informazzjoni u ġrajjiet dwar il-majjistri.

Il-Ħadd li ġej, dan l-artiklu jkompli jistħarreġ il-perspettiva u r-rakkonti tan-nisa tqal ta' dari.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela MINN RITRATT (10 parti) fit-Torċa tal-24 ta' Mejju 2015)

Dipartiment tal-Emerġenza

majjistra

tarbija

Żejtun

ħlas

Il-majjistra ta' dari


IS-SANTI – L-ISTORJA WARA L-ISTAMPI

Jingħad illi stampa tiswa daqs elf kelma.

Kien forsi dan il-ħsieb li wassal għall-ħolqien ta' l-ewwel pitturi reliġjużi li matul il-milja tas-snin iċċekknu fil-qies sa ma ħadu d-daqs tas-santi.

F'dik il-ħabta, bosta min-nies kienu lliterati u għaldaqstant il-Knisja użat metodu viżwali biex permezz ta' stampa tkun tista' tirrakkonta u twassal il-messaġġ tagħha.

Meta kont għadni żgħira s-santi kienu xi ħaġa komuni f'idejna t-tfal.

Kienu jagħtuhomlna mill-iskola, mill-mużew u spiss anki z-zijiet u n-nanniet tagħna.

Apparti li kien hemm min minna li kien ifaddalhom, ħafna mid-drabi konna nużawhom biex inwaħħluhom mal-pitazz tar-reliġjon jew fuq dak tal-mużew.

Min jaf kemm ġieli tħabatt biex sibt xi santa ta' xi qaddis partikolari li kienu jitolbuna u li jien qatt ma nkun smajt bih!

Illum dan kollu spiċċa – tidħol fl-internet u ssib li trid f'ħakka t'għajn.

Fil-fatt kont naħseb li lanqas biss kienu għadhom isiru s-santi u ntbaħt li kont żbaljata meta binti bdiet tattendi l-mużew.

Ta' tifla li hi, malli saret taf bl-eżistenza tas-santi bdiet tisħaq li tippreferi lilhom mill-karti stampati tal-kompjuter.

U għalkemm spiss ittantajt indawwrilha fehmitha, jkolli nistqarr li meta ġieli mmorru nfittxu xi santa li jkollha bżonn, f'qalbi nħoss nostalġija kbira għal dawk is-snin tal-innoċenza.

Dan l-aħħar kont qed indur fil-Facebook u ltqajt ma' paġna msejjħa 'Mudelli Sagri u Santi'.

Fiha rajt varjetà ta' santi mill-isbaħ li wħud minnhom kienu antiki ferm.

Tħajjart nagħmel ftit riċerka dwar das-

suġġett u rrealizzajt li wara dawn l-istampi ċkejknin kien hemm storja sħiħa.

Bqajt sakemm skoprejt wieħed mill- kollezzjonisti ta' dawn is-santi li stedinni nasal wasla sad-dar tiegħu sabiex nara b'għajnejja u nifhem aħjar il-preġju ta' dan il-qasam.

"Dak li huwa reliġjuż minn dejjem kien jattirani," beda jispjegali Charles Scerri hekk kif poġġejna madwar mejda nieħdu belgħa tè u ftit biskuttini.

"Bħala kollezzjonist jogħġobni dak kollu li hu kulturali u tradizzjonali speċjalment jekk ikollu rabta nisranija."

Staqsejtu kemm kien ilu jġemmgħa s-santi u kif sabu ruħhom għandu?

"Minn meta kont tifel żgħir kont nieħu gost nikkollezzjonahom u naqra xi jkun hemm miktub fuqhom.

Fuq in-naħa ta' wara tagħhom uħud mis-santi kien ikollhom xi talba jew xi deskrizzjoni qasira tal-ħajja tal-qaddis.

Permezz ta' dawn kont nipprova nifhem aktar dwar dak li kienu għaddew minnu dawn il-qaddisin minħabba dak li emmnu fih.

Ħafna mis-santi kont insibhom fil-kotba l-antiki tan-nanna li normalment kienu jkunu kotba ta' talb.

Min jaf kemm il-darba qgħadt inqallbilha fil-vetrini u fis-senduq fejn kont naf li kienet trekkenihom!

Sikwit dawn kienu jkunu xi tifkiriet ta' qraba u familjari bħal ta' xi preċett, l-ordni ta' qassis jew mewt.

Uħud minnhom kienu jmorru lura snin kbar għax f'dak iż-żmien is-santi ma kienux jintremew peress li kienu xbiehat reliġjużi u allura kienu jintirtu minn ġenerazzjoni għall-oħra."

Fil-fatt waqt it-tiftix tiegħi sibt illi dari s-santi kellhom tant sinifikat illi saħansitra n-nutara kienu jhemżuhom flimkien ma' dokumenti legali biex jiggarantixxu l-leġittimità tagħhom.

F'każijiet oħra, il-vjaġġaturi kienu jħallu diversi santi ġol-bagoll tagħhom bħala assigurazzjoni sopranaturali kontra s-serq!

Imma s-santi kif bdew oriġinarjament?

"L-aktar forma antika tas-santi li qatt instabet iġġib id-data tal-1423 u hija xbieha kkulurita ta' San Kristofru mnaqqxa fl-injam.

Aktar tard dawn ħadu l-forma ta' inċiżżjonijiet sabiex permezz tagħhom

jżewwqu l-kotba reliġjużi.

Peress li ħafna min-nies ma kienux jafu jaqraw, dawn l-istampi kienu mezz ta' kif dawn setgħu jsiru jafu aktar dwar il-qaddisin u r-rakkonti tal-Bibbja.

F'dak iż-żmien li jkollok xbieha tal-qaddis patrun tiegħek kienet meqjusa bħala xi ħaġa importanti.

U għalhekk min ma kienx jiflaħ jixtri pittura ta' kwalità, minflok beda jakkwista dawn l-inċiżżjonijiet."

Charles urini xi stampi antiki maħduma permezz tal-inċiżżjoni.

Kienu ta' daqs kbir, tant li kienu magħluqa ġewwa kwadri.

"Fis-seklu 15, Johannes Gutenberg ħareġ bl-invenzjoni tal-istampar (printing press) u dan ta bidu għas-santi kif nafuhom aħna.

B'hekk il-qies tas-santi beda jiċkien imma fl-istess ħin jissebbaħ u jiġi aktar dekorattiv.

Kull ma jmur ix-xogħol tas-santi beda jsir aktar raffinat.

Mill-kunventi tagħhom il-patrijiet u s-sorijiet kienu jkomplu jżejnu dawn is-santi b'artistrija kbira u kienu jużaw diversi materjali għat-tiżjin tagħhom fostom satin, bellus u bordura maqtugħa f'bizzilla delikata.

Is-santi kienu jsiru bil-kunsens tal-isqfijiet u bejn is-16 u s-17-il seklu dawn kienu jitqassmu normalment mis-sorijiet u l-qassisin biex tixxerred id-devozzjoni.

Madanakollu lejn l-aħħar tas-seklu 17 san-nofs tas-seklu 19, in-negozjanti fehmu l-importanza ta' dal-qasam u daħlu huma fil-bejgħ tagħhom.

Meta fl-1796 Alois Senefelder irnexxielu jivvinta l-metodu tal-litografija (li kien mod kif wieħed jistampa xbiehat magħmula bix-xemgħa jew b'materjal żejtni għal fuq il-ġebla u aktar tard il-metall) saret aktar faċli biex wieħed jaħdem dawn is-santi u għalhekk dawn bdew jiġu manifatturati fi kwantitajiet kbar u saru popolari ħafna f'diversi pajjiżi.

Fl-1837 żviluppa l-metodu tal-kromolitografija (li kien jikkonċerna l-introduzzjoni tal-kulur fl-istampar) u n-negozju tas-santi kompla jikber.

Fl-1840 uħud mill-ewwel ċentri magħrufa għall-manifattura ta' dat-tip ta' santi kienu jinsabu fl-inħawi tal-Knisja ta' St Sulpice fi Franza.

Hemmhekk il-produzzjoni tagħhom tant kibret illi fl-1862 kien

hemm madwar 120 kumpanija jagħmlu dax-xogħol tas-santi u ta' oġġetti reliġjużi oħra.

L-immaġnijiet tas-santi kienu jinħadmu b'kuluri pastelli u kienu jagħtu dehra fina u mirquma ħafna lil din l-arti li kienet magħrufa bħala 'L-arti ta' San Sulpice'.

Postijiet oħra msemmija għal dax-xogħol kienu l-Belġjum u l-Ġermanja u aktar tard anki l-Italja."

Huwa u jispjegali Charles beda jqalleb l-albums li ġewwa fihom b'kura kbira jżomm il-kollezzjoni vasta tiegħu.

Uħud mis-santi jmorru lura aktar minn mitt sena u kważi bdejt ninkwieta kif ser naqbad ngħidlu biex joħroġli xi erbgħa minnhom ħalli niġbdilhom ritratt!

"Qegħdin miġburin għalihom f'sezzjonijiet skont lil liema tip ta' qaddis jew martri jsejjħu.

Għandi wkoll numru kbir ta' santi ddedikati lil Ġesù, lil Madonna u lil San Ġużepp.

Ormaj tant jien midħla tas-santi illi kif nara waħda, mill-forma tagħha jew mill-kulur użat inkun nista' ngħidlek f'liema żmien inħadmet."

Minn din l-għażla sabiħa ta' santi xtaqt inkun naf kienx hemm xi waħda li kienet il-favorita tiegħu?

"Kollha għal qalbi ferm imma l-aktar waħda hija din is-santa tal-bizzilla bix-xbieha tad-Duluri u s-simboli kollha tal-Ġimgħa l-Kbira.

Probabbilment hija l-favorita tiegħi għax inħobb ħafna l-Ġimgħa l-

Kbira u b'mod speċjali għax is-santa nzertat għadha fi stat perfett.

Hija santa maħduma bl-arti ta' San Sulpice u kif qed tara hija fina u fraġli ferm.

Santa oħra li ngħożż ħafna hija din ta' Santa Venera minħabba li lil din il-qaddisa nħobbha ħafna tant li semmejt id-dar għaliha."

Fost is-santi laqtuni ħafna wkoll santi oħra tal-bizzilla maħdumin bil-folji tad-deheb.

Imbagħad kien hemm ukoll santi inqas mirquma imma li kienu juru

xeni mhux tas-

soltu bħal dawk ta' qassisin imdawwra bl-annimali eżotiċi.

Charles qalli li dawn kienu santi ta' xi missjunarji li nqatlu fiż-żminijiet imbiegħda.

Kien hemm ukoll santi d-daqs ta' kartolini li kienu jintużaw biex jintbagħtu l-awguri taċ-ċelebrazzjonijiet reliġjużi bħal tal-Milied u l-Għid il-Kbir.

Ma kien hemm l-ebda dubju li dawn kienu l-ispirazzjoni wara l-kartolini moderni ta' żminijietna.

Imbagħad f'ħin minnhom waslu s-santi taċ-ċikwejra...

"L-anzjani tagħna jiftakruhom sewwa dawn is-santi taċ-ċikwejra.

Kienu ritratti minn tal-bidu u allura fuq skala abjad bl-iswed.

Sa fejn naf jien kienu jikkonsistu f'ritratti tal-vari titulari Maltin u kienu jsibuhom magħluqin f'envelop żgħir ġewwa l-pakketti taċ-ċikkulata mfarrka li kienet titħallat mal-kafè.

Jien irnexxieli nakkwista xi wħud u permezz tagħhom għandi rikordju ta' ħafna statwi li fil-preżent jew m'għadhomx jeżistu, jew m'għadhomx jintużaw jew inkella tbiddlu xi ftit, jekk m'għadhomx l-istess ukoll.

Ngħidu aħna din hija santa tal-istatwa tad-Duluri ta' San Pawl il-Baħar u din santa tal-vara ta' San Duminku li kif qed tara t-tnejn kellhom l-anġli mdawwrin magħhom mentri llum dawn ma jidhrux mal-

vari.

Din is-santa turi l-istatwa l-antika ta' Santa Marija tal-Mosta li llum spiċċat.

U dan San Leonardo li kien ħadem l-iskultur Darmanin, liema statwa tiegħu ġiet mibdula m'oħra maħduma f'Bolzano, għalkemm dis-sena kumbinazzjoni ġie ċċelebrat iċ-ċentinarju tiegħu u nħarġet il-vara l-antika.

Fatt ieħor interessanti hija din is-santa li turi l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu taż-Żurrieq li għalkemm hija statwa sekondarja, xorta waħda inkludewha ma' dan is-sett taċ-ċikwejra minħabba l-qima kbira li kellha n-nies lejha."

Skont Charles l-ewwel santi f'Malta dehru fi żmien il-kavallieri ta' San Ġwann u kienu f'forma ta' inċiżżjonijiet.

Illum is-santi naqsu ħafna imma xorta għadhom isiru.

"Il-verżjoni riċenti tas-santi ħadet xejra oħra aktar moderna biex tkompli maż-żminijiet ta' llum.

Per eżempju din is-santa akkwistajta f'Jannar li għadda u kif tista' tinnota, tixbaħ ħafna lill-cards li jagħtuk il-banek biex tiġbed il-flus għax għandha l-istess daqs u hija ssiġillata fil-plastik.

Għandha wkoll domna inkluża magħha.

Is-santi m'għadhomx popolari daqs qabel għax issa hawn diversi modi oħra kif il-Knisja tista' twassal il-messaġġ tagħha.

Minħabba f'hekk illum huwa diffiċli ferm biex issib santi ta' kwalità għalkemm kultant tiġini tajba u nsib lil xi ħadd li għandu xi santi antiki u li ma japprezzahomx u jbiegħhomli bi ftit flus.

Mill-bqija meta ġieli nilmaħ xi waħda f'xi ħanut tal-antikità jkolli nħallas prezz tajjeb tagħha!

Għaldaqstant kif tista' tassumi din il-kollezzjoni ta' santi qegħdha ssir aktar imprezzabbli maż-żmien għax apparti l-valur antik tagħha hija wkoll xhieda ta' kultura u tradizzjoni tar-reliġjon tagħna."

Imma illum is-santi fadlilhom valur?

"Jiena nemmen li iva għax il-bniedem ta' llum xorta waħda għadu jħoss dik l-ispiritwalità.

Biex nagħtik eżempju, ix-xahar li għadda jiena kelli x-xorti li nkun wieħed mill-fratelli li rfajna l-kwadru tal-Madonna ta' Pinu mill-bażilika santwarju tal-Madonna tal-Karmnu tal-Belt sa Putirjal biex imbagħad dan twassal sal-Knisja tal-Mosta.

Kif ħafna jafu, dan il-kwadru inġieb Malta sabiex jirrappreżenta lill-Għawdxin waqt il-miġja tal-Papa Benedittu XVI u min-naħa tiegħu l-Papa rregalalu l-unur prestiġġjuż ta' warda tad-deheb.

Waqt il-purċissjoni bil-kwadru inġabru numru kbir ta' nies u bqajt impressjonat ħafna bid-devozzjoni kbira li dawn urew lejh meta bosta minnhom ġabu xi ħaġa magħhom biex tintmiss mal-kwadru ħalli tiġi mbierka."

Tlabtu jfissirli s-sinifikat tar-reliġjon għalih.

"Għalija r-reliġjon ifisser il-kuntatt tiegħi ma' dak li hu divin.

Kieku ma nemminx li hemm Alla naħseb li kieku nħossni li qed neżisti u mhux ngħix.

Jien li jiena ġuvni u għaldaqstant m'għandix il-familja tiegħi, permezz tal-preżenza t'Alla f'ħajti nħossni li nappartjeni lil xi ħadd.

U permezz tat-talb nemmen li qed inżomm kuntatt ma' dawk in-nies li ħabbewni u li jien ħabbejt imma llum m'għadhomx f'din id-dinja.

Ma rridx nagħti x'nifhem li jiena xi bniedem qaddis taf għax m'inix!

Għandi n-nuqqasijiet tiegħi ukoll bħal kif għandu kulħadd."

Il-ħin għandu ħabta jtir speċjalment meta tkun qed tieħu gost.

Kontra qalbi kelli ngħaġġel u nħaffef inqalleb il-paġni tal-albums biex għallinqas inkun tajt daqqa t'għajn lejn

is-santi kollha.

Naturalment Charles kien qed japprezza ħafna jarani ninteressa ruħi fil-kollezzjoni tiegħu, tant li finalment spiċċajna anki naqraw x'kien hemm miktub fuq uħud mis-santi.

Fostom laqtuni s-santi tal-indulġenzi.

"Meta n-nies bdiet titgħallem xi ftit tal-iskola, fuq in-naħa ta' wara tas-santi bdew jiġu stampati xi kitbiet.

Kienu jkunu siltiet mill-Bibbja, deskrizzjonijiet tal-ħajja jew il-martirju tal-qaddis jew xi talb.

Dawk li ma kienux jafu jaqraw kienu jsibu lil xi ħadd li jfehemhom dak li kien hemm miktub u jitgħallmuh bl-amment.

Is-santi tal-indulġenzi jirrappreżentaw perjodu ta' użanzi u twemmin fejn in-nies kienet temmen li jekk tgħid talb partikolari u tmur quddiem ċertu niċeċ tkun tista' tidħol aktar malajr fil-ġenna."

Proprju kif qalli Charles, kollezzjoni bħal din għandha ħafna sinifikati u fostom titfa' dawl fuq il-kultura u t-tradizzjonijiet tagħna.

Mur ipperswadina llum biex nemmnu li jekk tgħid talba partikolari kuljum, tirbaħ kull darba 300 ġurnata fil-ġenna!

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-16 ta' Mejju 2010)

cikwejra

knisja

kollezzjonista

mudelli sagri u santi

santi tal-bizzilla

Torċa

IS-SANTI – L-ISTORJA WARA L-ISTAMPI


STUDENTI JGĦINU BIEX TKUN IRKUPRATA L-ISTORJA MITLUFA

"Dawn il-fdalijiet instabu b'kumbinazzjoni fl-1961 meta bdew ix-xogħlijiet għall-bini ta' din l-iskola.

Il-magni goffi użati biex titneħħa l-ħamrija ħalli jinkixef il-blat għas-sisien tal-bini ta' l-iskola ltaqgħu ma' knaten kbar tal-ġebel li d-daqs tagħhom kien juri li kien hemm xi bini tal-qedem, probabilment Ruman."

Hekk bdiet l-istorja tas-sit tal-villa Rumana li tinsab fuq parti mill-art tal-iskola sekondarja Carlo Diacono fiż-Żejtun, infurmana wieħed mid-Diretturi tal-iskavi, Prof. Anthony Bonanno.

Għal dawn l-aħħar ħmistax, l-istudenti tal-Baċellerat tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta kienu qed jgħinu fl-iskavi ta' dan is-sit.

"Wara dawk ix-xhur kollha ta' teorija, kull student ikun qed jistenna illi jagħmel ftit tal-prattika," qalilna Dr Nicholas Vella d-Direttur l-ieħor tas-sit arkeoloġiku.

Meta staqsejna lil Prof. Bonanno għala intagħżel proprju dan il-post huwa spjegalna illi "Jeżistu ħafna siti oħrajn li jistħoqqilhom u qed jistennew li jiġu esplorati kif imiss.

Iżda dan is-sit sibnieh ideali

għaliex huwa mħares bil-ħitan ta' l-iskola.

Raġuni oħra hija illi ridna nitfgħu dawl fuq ħafna aspetti ta' dan il-lok bħal ngħidu aħna l-aspett storiku – iż-żmien li fih inbniet il-villa u kemm damet tintuża, l-aspett soċjali – l-istatus soċjali tas-sidien tal-villa matul iż-żmien u l-aspett teknoloġiku fostom dak relatat ma' l-għasir taż-żejt tas-sit.

Barra minn hekk sibna kooperazzjoni u għajnuna sħiħa kemm mit-tmexxija ta' l-iskola nnifisha u kif ukoll mill-Kunsill Lokali taż-Żejtun u mis-Suprintendenza għall-Wirt Kulturali."

Min-naħa tiegħu Dr Vella qalilna illi x-xogħol li sar din is-sena fuq is-sit kompla jikkonferma kemm dan il-post għandu storja interessanti speċjalment ukoll minħabba li

jidher illi għadda minn diversi fażijiet differenti.

Fil-fatt jista' jkun illi dan il-bini jmur lura għal żmien il-Kartaġiniżi jiġifieri fl-età Punika u baqa' jiġi użat għal ħafna snin wara, sa żmien il-Biżantini.

Skont Dr Vella s-sejba ta' serje ta' ħitan li nkixfu waqt it-tħaffir probabbilment kienu l-pedamenti ta' xi sistema ta' fortifikazzjoni li kien hemm lejn il-baħar, lejn in-naħa ta' M'Xlokk.

"Aktarx min kien jitla' min-naħa ta' M'Xlokk kien jara villa imponenti, kważi fortifikata.

Sfortunatament illum mill-bini m'għadu jeżisti xejn ħlief il-pedamenti.

Imma permezz tat-tfittix tagħna aħna qed nippruvaw immorru lura fiż-żmien ħalli nippruvaw nifhmu l-post."

"Għall-ewwel il-fdalijiet kienu tqiesu bħala 'ftit wisq' biex jibda tħaffir arkeoloġiku fuqhom.

Madanakollu fl-1964, waqt li x-xogħol fuq l-iskola kien għadu għaddej, tfaċċaw aktar fdalijiet.

Fil-fatt taħt il-ħarsien ta' l-awtoritajiet tal-Mużew instabu ġiebja kbira, ringiela ta' kanali ta' l-ilma u kamra bil-madum.

Sfortunatament ma sar xejn iktar sal-1971 meta beda t-tiftix bis-sehem ta' studenti barranin taħt is-superviżjoni tal-Kuratur ta' l-Arkeoloġija, Tancred Gouder."

Prof. Bonanno kompla jgħidilna kif fl-1976 u l-1977 huwa mexxa skav żgħir fuq xi trinek li kien fassal Tancred Gouder.

Iżda s-sit kellu jistenna 20 sena oħra qabel ma reġa' beda l-iskav li qed isir mill-2006 'l hawn mid-Dipartiment ta' l-Arkeologija ta' l-Università ta' Malta.

Barra minn hekk, permezz ta' dan ix-xogħol qed isir attentat biex tiġi rkuprata l-informazzjoni li ntilfet mill-1970 'l hawn.

"Jien, min-naħa tiegħi, żammejt noti tal-ġimgħatejn tiftix li kont mexxejt.

Iżda s'issa għadna ma sibna l-ebda notamenti ta' l-iskavi tas-snin 60 u 70 ħlief pjanta magħmula minn Frans Mallia fl-1971 u l-ftit

informazzjoni ppubblikata fil-Museum Annual Reports.

Għalhekk, per eżempju, għadna qed nitħabtu biex nikxfu fejn tinsab il-ġiebja l-kbira li nstabet fl-1964.

Ta' min jgħid iżda li l-fdalijiet ta' fuħħar u oġġetti oħra li ħarġu mit-tiftix ta' Tancred Gouder kollu għadu maħżun fil-kaxxi (bil-marki ta' minn fejn ġew) fil-Palazz ta' Vilhena fl-Imdina.

Dan il-materjal kollu qiegħed jiġi studjat," ikkonferma Prof. Bonanno.

Xtaqna nkunu nafu jekk ħmistax il-ġurnata humiex biżżejjed biex tilħaq tagħmel riċerka adegwata...

"Ħmistax ifissru fir-realtà għaxart ijiem, li minnhom tneħħi jumejn moħlija biex tinkixef l-għata protettiva li nkunu poġġejna s-sena ta' qabel u biex fl-aħħar tal-ħidma

tagħna nerġgħu ngħattu.

Madankollu sar ħafna xogħol siewi billi inżilna mhux ħażin fil-ġiebja (jew bir) li sibna.

Kxifna għal kollox ġebla ċatta kbira u lixxa li rriżulta li kienet il-qiegħ ta' ħawt kbir rettangolari li fih kien jinġemgħa ż-żejt magħsur taż-żebbuġa.

Fuq din tidher evidenti fażi oħra iktar tard fiż-żmien, ta' attività strutturali, aktarx agrikola.

F'dawn il-ħmistax saret ukoll ħafna dokumentazzjoni li ma setgħetx tistenna sas-sena d-dieħla."

Xorta waħda ż-żewġ diretturi saħqu illi mis-sena d-dieħla qed jisperaw illi jżidu ż-żmien tal-iskavar għal erbgħa ġimgħat.

L-iskop ewlieni ta' l-iskavi huwa biex jitħarrġu arkeologi ġodda fil-metodi xjentifiċi tat-tiftix arkeoloġiku u biex jitkattar l-għerf dwar l-antenati tagħna.

Il-ħsieb huwa illi l-iskavi jibqgħu jsiru f'dan il-post sakemm jiġi eżawrit l-iskop tar-riċerka.

"Nixtiequ nikkoperaw ma' dawk kollha, fostom mal-Kunsill Lokali taż-Żejtun, li jixtiequ jagħmlu minn dan is-sit attrazzjoni edukattiva mhux biss għat-turisti iżda wkoll għall-Maltin.

Imma dan jeħtieġ rieda u riżorsi biex dak li nkixef jiġi kkonservat u mħares mill-elementi sabiex ikun jista' jitgawda minn ta' dawk li jiġu warajna."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-12 ta' Lulju 2009)

Biżantini

Direttur tal-iskavi

età Punika

fdalijiet

għasir taż-żejt

Kartaġiniżi

Kunsill Lokali Żejtun

Palazz ta' Vilhena fl-Imdina

sit arkeoloġiku

Torċa

żejt taż-żebbuġa


Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż
ara wkoll:
https://kliemustorja.com/b
https://kliemustorja.com/a

The Maltese Falcon goes to Hollywood


INTI TAFHA L-ISTORJA TIEGĦEK?

"Dawk li ma jistghux jitghallmu mill-istorja huma destinati li jirrepetuha."

George Santayana 1863 – 1952 (filosofu u kittieb)

Sa minn meta l-ġenituri tiegħi ħaduni nara l-ewwel postijiet storiċi Maltin, qalbi ntilfet wara l-istorja.

Kelli xewqa kbira li meta nikber insir arkeologa sabiex b'hekk inkun nista' ngħix ma' din l-imħabba tiegħi.

Kont ukoll noħlom li xi darba bir-riċerka u t-tiftix tiegħi, anki jiena nkun nista' nħalli kontribut f'pajjiżi bħal kif għamlu dawk ta' qabli u li lejhom kelli ammirazzjoni kbira.

Sfortunatament meta wasal iż-żmien biex nagħżel triqti u mort nieħu parir professjonali, tawni x'nifhem illi aħjar nagħżel triq oħra għax f'Malta ma kienx hawn futur għal dak ix-xogħol.

Ta' żagħżugħa li kont aċċettajt dan ir-raġunar.

Kien żball kbir!

Kultant trid titgħallem taħseb b'moħħok u tagħti anki lok lill-ħsus ta' qalbek.

Fil-fatt ħdimt f'diversi oqsma oħra għal kollox differenti imma fil-fond ta' qalbi kont naf fejn xtaqet tgħix ruħi.

Meta nħobb xi ħaġa jien, diffiċli toħroġieli minn qalbi....

Dawn il-ħsibijiet ġrew minn quddiem għajnejja hekk kif poġġejt biex nikteb l-artiklu ta' din il-ġimgħa.

Bħali, Kenneth Mizzi għandu ħafna għal qalbu l-istorja ta' Malta.

Xhieda ta' dan huma x-xogħlijiet numerużi li huwa ħadem kollha relatati ma' das-suġġett.

Fil-fatt dik kienet l-ewwel mistoqsija li għamiltlu, għaliex ġeneralment xogħlijietu huma ffukati fuq l-istorja ta' Malta?

"Għax dawn id-daqsxejn ta' gżejjer tagħna jaffaxxinawni.

Fihom daqs naqra imbagħad għandhom dak il-ġid kollu storiku li ftit issib bħalu madwar id-dinja.

Tmur fejn tmur, tara l-istorja madwarek.

Tidħol fil-knejjes tara dawk ir-rikkezzi kollha: l-arkitettura, l-arti, il-kultura.

Li jiddispjaċini hu illi fl-opinjoni tiegħi illum iż-żagħżagħ Maltin ma tantx huma daqshekk kolti dwar is-suġġett tal-istorja ta' pajjiżhom.

Ma tantx jagħtu każ.

Forsi jien żbaljat, imma hekk naħseb.

Għalhekk l-iskop ta' dan ix-xogħol hu li nressqu aktar l-istorja lejn in-nies, speċjalment lejn il-popolin li forsi ma tantx ikollu l-opportunità li jżur u jara dawn il-postijiet jew jisma' dwarhom.

Jiena trabbejt f'Bormla man-nies tal-baċir.

Kont iffortunat biżżejjed illi fil-ħajja stinkajt u rnexxejt filwaqt li uħud minn sħabi tal-iskola għadhom jitħabtu biex isibu x-xogħol.

Allura nħossni obbligat li nagħti lura ftit milli naf jien."

li ntroduċewni max-xogħol ta' Horizons – dokumentarji ta' ftit minuti ta' informazzjoni storika li kienu qed jixxandru fuq stazzjon televiżiv lokali...

kien suċċess kbir u permezz tiegħu kkonfermajna illi għal xogħol bħal dan hawn għatx kbir.

L-idea tiegħu bdiet b'kumbinazzjoni.

Niftakar li kien ikkuntattjani Albert Marshall u talabni

nagħmillu xi fillers qosra ta' xi tlett minuti għat-televiżjoni biex ixandarhom bejn programm u ieħor.

Xi ġranet wara ġie ibni jistaqsini biex nagħtih daqqa t'id għax kellu proġett tal-iskola dwar l-istorja.

Ma domtx ma ntbaħt li kienet teżisti problema kbira biex issib din l-informazzjoni.

Nassumi li ħafna jiftakru ż-żmien meta kellek tmur il-librerija, tfittex qalb qabda kotba u taħli ħafna ħin biex forsi ssib xi ħaġa.

Imbagħad tmur b'dawn il-mazz kotba biex tagħmel il-kopji u waħda tiġik mgħawwġa u oħra tiġik bis-sinjal iswed fin-nofs.

Għedt le, m'inix ser nerġa' ngħaddi minn dak kollu!

U hekk nibtet l-idea ta'

B'ġebla waħda lqatt żewġ għasafar.

Fil-fatt

huwa l-ewwel enċiklopedija bil-Malti tan-natura tiegħu.

L-ewwel pakkett fih ħames volumi u jikkonsisti fi ktejjeb u f'DVD li jwasslu informazzjoni qasira imma konċiża dwar personalitajiet Maltin, monumenti Maltin, politiċi Maltin u dwar l-arkeoloġija tal-gżejjer tagħna.

Peress illi d-DVD huwa maħdum b'reżoluzzjoni għolja, ir-ritratti li fih jistgħu jiġu pprintjati faċilment.

Biex nagħtik eżempju, jekk qed tfittex dwar Dun Karm Psaila ser issib ir-ritratt tiegħu, tal-ġenituri tiegħu, tal-bieb fejn kien joqgħod u nformazzjoni bażika oħra importanti.

Minn hemm imbagħad, jekk wieħed irid, jista' jkompli jfittex u jistħarreġ f'postijiet oħra.

Għalkemm nemmen illi hemm bżonn ta' dokumentarji ta' dan it-tip biex jixxandru fuq l-istazzjonijiet tagħna, jkolli nammetti illi ma tantx issib interess min-naħa tal-istazzjonijiet.

Fil-fatt kemm naraw programmi dwar dawn is-suġġetti?

Ftit li xejn.

Meta tmur tippreżentahom għand xi stazzjon, jgħidulek biex tixtri l-airtime u ddur għar-riklami.

Imma d-dokumentarji mhux popolisti bħal xi drama.

Jolqtu biss ċertu settur ta' nies."

Kenneth dawwarni mal-uffiċċju tiegħu u beda jurini aktar xogħlijiet b'tema storika.

Kont kurjuża għala l-maġġoranza tagħhom għandhom l-istess preżentazzjoni: dik ta' ktejjeb u CD jew DVD?

"Il-pubblikazzjonijiet tagħna huma mmirati biex jolqtu lil kulħadd... ibda mit-tfal tal-iskola, ibqa' tiela' sa dak l-anzjan li forsi qatt ma tgħallem jaqra u asal anki sat-turist li jixtieq jiskopri aktar dwar

pajjiżna.

Fl-istess ħin inżommu dejjem f'moħħna illi ġeneralment il-paċenzja tal-maġġoranza tan-nies li joqogħdu bil-qiegħda u jisimgħu jew jaqraw xi ħaġa hija pjuttost qasira.

Għaldaqstant naraw illi l-informazzjoni li tingħata dejjem tkun preżentata b'mod dirett u nformattiv imma fil-qosor.

Nafu wkoll illi l-viżwal huwa ħafna aktar effettiv fuq il-memorja tan-nies.

Għalhekk il-kotba kollha jkunu akkompanjati minn DVD li jieħdok fuq il-post u jurik sal-inqas dettalji li tkun qed tisma' dwarhom.

Ngħidu aħna bħalissa għaddej id-dokumentarju tagħna

fuq wieħed mill-istazzjonijiet lokali.

Fih għandna filmati li ħadd qatt ma rahom bħal ngħidu aħna ċertu graffiti li kien skopra Temi Zammit waqt l-iskavi tiegħu u li issa permezz tad-dawl u t-teknika moderna stajna nwasslu lill-pubbliku.

Hemm ukoll filmati ta' kollezzjonijiet privati li nstabu waqt xi skavar li sar taħt id-djar tan-nies.

Fuq din l-istess linja għandna wkoll

Raħal Twelidi

li huwa sett ta' kotba u DVDs li jipprovdu tagħrif siewi dwar lokalitajiet differenti bħal Qrendi, r-Rabat u Marsaskala.

Ikolli ngħid illi permezz ta' dan ix-

xogħol aħna stess nitgħallmu ħafna wkoll.

Biex nagħtik eżempju, bosta jaħsbu illi Marsaskala huwa post pjuttost modern li għadu qed jinbena.

Fir-realtà iġġib għajnejk wara widnejk meta tagħraf kemm iħaddan storja fih."

Uħud minn dawn id-dokumentarji huma preżentati b'żewġ lingwi: Malti u Ingliż.

Xtaqt inkun naf kemm huwa mfittex prodott simili barra minn pajjiżna?

"Ħafna!

L-emigranti Maltin ikunu qegħdin bil-ħerqa jistennew xi ħaġa ġdida minn għandna.

Għat-turist dawn il-pubblikazzjonijiet huma tifkira tal-kultura Maltija.

Ngħidu aħna l-kotba bid-DVD tal-

u ta'

L-Assunzjoni ta' Marija

joffru spettaklu mill-isbaħ tal-vari Maltin, tal-fided tal-knejjes u tal-arti li fihom.

Issib ukoll informazzjoni dettaljata dwar il-fratellanzi Maltin, il-bidu tal-knejjes infushom u l-artisti li ħadmu fihom."

Lil Kenneth sibtu mħabbat qed jipprepara ktieb ġdid

L-Istejjer tal-Istorja

b'kitba ta' Ġorġ Peresso li proprju l-Ħadd 15 ta' Novembru 2009 fil-5:30pm ser issir il-preżentazzjoni tiegħu waqt il-Fiera Nazzjonali tal-Ktieb f'Dar il-Mediterran.

Tlabtu jagħtini aktar informazzjoni dwaru...

L-Istejjer tal-Istorja

ser ikun sett ta' erbgħa kotba li jirrakkuntaw l-istorja ta' Malta minn Żmien il-Ħaġar sa meta Malta ssieħbet fl-Unjoni Ewropea.

Huwa proġett edukattiv u divertenti mhux biss għat-

tfal imma anki għal dawk li jħobbu jisimgħu l-istejjer.

Dan għaliex il-ktieb għandu miegħu wkoll CD b'mużika komposta apposta sabiex wieħed ikun jista' jimmaġina aħjar x'inhu jinqara.

Ngħidu aħna tisma' t-tinqix fuq il-ġebel, iż-żiemel jiżgħer u l-mewġ iħabbat.

L-istejjer huma ppreżentati b'mod sempliċi, fil-fatt minn għajnejn it-tfal, li fl-istorja jkunu qed jgħixu f'dawk iż-żminijiet.

Huma stejjer fittizji iżda li jirrakkuntaw fatti veri u allura min jismagħhom awtomatikament ikun qed jitgħallem ukoll dwar l-istorja ta' pajjiżna."

Fl-isfond ta' din il-kamra, jiena u nikteb, qed nisma' s-CD ta' dan il-ktieb tant interessanti.

Proprju kif qalli Kenneth stajt insegwi t-tinqix tat-tempju hekk kif it-tfal kienu qed jirrakkuntaw dwar ix-xogħol ta' nannuwhom li kien naqqax tat-tempji.

L-istorja l-oħra ħaditni nisma' l-ġrajja tan-nawfraġju ta' San Pawl u kif it-tfal ta' ċenturjun li kien jgħix f'Malta ta' dawk iż-żminijiet, għen lil San Pawl jgħix f'pajjiżna.

Ikolli nammetti illi l-maltemp li għaddej bħalissa qed ikompli jgħin biex idaħħalni fl-atmosfera tal-ħsejjes tas-CD bir-riħ ivenven, ix-xita tfaqqa' u l-baħar isabbat bla ħniena...

Qabel tlaqt xtaqt nisma' minn fomm Kenneth għala jemmen illi wieħed għandu jagħti importanza lill-istorja ta' pajjiżu?

"Għax l-għarfien ta' l-istorja ta' pajjiżek tagħmlek persuna sħiħa.

X'jagħżel poplu minn ieħor?

Mhux il-lingwa, l-istorja u l-kultura tiegħu?

Il-poplu Malti, bit-tajjeb u l-ħażin tiegħu huwa riżultat ta' dak kollu li għadda minnu matul iż-żminijiet.

Huwa wkoll riżultat tal-ħakmiet ta' ċiviltajiet differenti li wħud mix-xogħlijiet li ħadmu dawn f'pajjiżna għadna nistgħu ngawduhom sa llum.

M'għandix dubju illi kieku aħna ma ġejnix influwenzati minn dawn in-nies b'kulturi oħra, il-poplu Malti kien ikun ferm differenti minn kif nafuh illum.

Għalhekk tajjeb li tkun taf dwar l-istorja ta' pajjiżek... għax turik għaliex int dak li int illum."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-15 ta' Novembru 2009)

dokumentarji Maltin

Ġorġ Peresso

L-Assunzjoni ta' Marija

L-Istejjer tal-Istorja

Marsaskala

Raħal Twelidi

storja

Torċa

INTI TAFHA L-ISTORJA TIEGĦEK?


RUĦ OĦRA F'PALAZZO FALSON

Waħda mill-ħolmiet kbar tiegħi hija illi xi darba jkolli dar antika, dar bi storja warajha, dar li rat bosta affarijiet iseħħu fiha, dar b'dinjità u forsi b'xi ftit misteru, dar li kapaċi tkellmek... dar li għandha ruħ.

Hawnhekk sikwit iwaqqfuni u jgħiduli ruħ xhiex?

Spirtu jiġifieri?

Nitbissem meta jistaqsuni dan għax naturalment mhux hekk inkun irrid infisser.

Jew?

Issa ma nafx!

Jgħidu li spirti tajba jipproteġu lid-dar u lis-sidien tagħha.

Togħġobni kieku l-idea ta' spirtu protettur imma sinċerament ma nafx jekk għandix kuraġġ li ngħix f'dar simili.

Ejja almenu ngħid illi l-ħsieb jipprovokani biżżejjed li nasal li nikkunsidraha.

Imma ngħiduha kif inhi, kieku intom issibu ruħkhom f'sitwazzjoni bħal din, x'tagħmlu?

Proprju f'din id-dilemma sab ruħu missier Joseph Debono meta darba minnhom ġie ssuġġerit lilu sabiex ikun il-kustodju ta' Palazzo Falson jew kif kien ukoll magħruf bħala d-Dar Normanna.

"Il-kustodju ta' Palazzo Falson kien wasal biex jirtira u għalhekk il-Fondazzjoni Gollcher kellha bżonn lil xi ħaddieħor minfloku.

Mid- diversi persuni li ġew avviċinati, ħadd minnhom ma wera xi ħerqa li jaċċetta.

Antoine Debono, magħruf bħala s-Sur Antwan, spiżjar mir-Rabat u ħabib personali taċ-Chairman tal-Fondazzjoni ssuġġerixxa lil missieri Nazzareno kemm peress li kien ħabib tiegħu u anki minħabba li missieri kien għadu kif spiċċa minn minn mal-Malta Royal Altillery fejn kien ingaġġat bħala bandist.

Apparti minn hekk kien jafu bħala bniedem dixxiplinat, tas-sengħa u ta' min jafdah.

Ħeġġu fuq li ħeġġu imma missieri ma tantx xtaq jersaq 'l hemm għax dwar dan il-palazz kienu jingħadu ħafna stejjer strambi.

Għalhekk, bit-tama li jinkoraġġuh jaċċetta, lil missieri offrewlu illi jirranġawlu xi partijiet mill-palazz ħalli b'hekk ikun jista' jgħix bil-kumdità fil-post flimkien mal-mara u l-ħamest itfal tiegħu.

B'hekk kien ikun jista' wkoll iżomm għajnejh fuq dan it-teżor erbgħa u għoxrin siegħa kuljum.

Ta' min jgħid li aħna konna l-familja ideali biex noqogħdu f'dan il-post għax sa dak iż-żmien konna ngħixu ġo dar antika man-nannu Ġużeppi li kienet mimlija sa ruħ ommha bl-affarijiet antiki u hu kien rawwimna f'dixxiplina biex nibżgħu u nirrispettaw l-oġġetti ta' valur.

Meta missieri mar jara kif taħsibha ommi dwar il-proposta li toqgħod f'dan il-post flimkien ma' l-għajdut li kien imdawwar bihom, din ma wriet l-ebda anzjetà.

Anzi minnufih weġbitu biex lil 'dawk' iħallihom f'idejha għax hi kienet ser tieħu ħsiebhom u huma kienu ser jieħdu ħsiebna.

Niftakar sewwa meta kienet tmur iġġib l-ilma mbierek jew meta kienet tixgħel ix-xemgħa quddiem is-santi li kienet ġabet magħha.

It-tbaħħir u t-talb ma kienx jonqos lanqas u spiss kienet anki tagħmlilhom xi quddiesa għal ruħhom.

Infatti kemm ilna hawn għal dawn l-aħħar erbgħin sena, qatt ma kellna problemi.

Li naf biss huwa illi f'dak iż-żmien fil-post kien hemm periklu kbir peress li s-sistema tad-dawl kienet qdiemet u l-bini

nnifsu kien antik u fraġli ferm.

Mhux l-ewwel darba li missieri, li kien ta' kuljum mhedi jirranġa 'l hawn u 'l hemm, ifittex u jneħħi l-perikli kull fejn jirnexxilu jsibhom, spiċċa msabbat ma' l-art minn xi xokk elettriku!

Darba oħra waqt maltempata kbira, fejn il-palazz kien kważi għereq bl-ilma li daħal fih, waqa' l-kampnar għal fuq it-terrazin u għamel ħafna ħsara.

Taħtu kien hemm il-kamra tas-sodda u kienet fortuna kbira li ma sfrondax is-saqaf fuqna dakinhar!

Lejl ieħor missieri qam minħabba li sema' xi ħoss fuq barra u hekk kif ħareġ jittawwal, waqgħet il-mera l-kbira li kienet imdendla wara s-sodda tiegħu.

Jgħidu x'jgħidu, superstizzjonijiet u mhux, jiena dejjem emmint li kellna lil xi ħadd jieħu ħsiebna sew hemm ġew għax bil-ħamsa li konna niġġerrew u nilgħabu mal-post kollu, kien miraklu li ħadd qatt ma ngiref."

Nazzareno dam jaħdem bħala kustodju tal-palazz mill-1975 sal-1996 sakemm irtira.

Postu ħadu Joseph li issa kien iżżewweġ u kellu l-familja tiegħu.

Madanakollu l-palazz kien tant għal qalbu illi wasal biex hu wkoll imur jgħix hemm għal xi żmien mal-familja.

"L-ewwel ħaġa li għamilt kienet li ftaħt aktar il-bibien tal-palazz għal dawk li xtaqu jżuru l-post.

Introduċejt ukoll is-sistema li tingħata donazzjoni żgħira għad-dħul sabiex biha nibda nagħmel xi bżonnijiet li kienu tant meħtieġa.

Il-Fondazzjoni Gollcher kienet toħroġ flus għal dak li kien jinqala' imma deherli li dak in-naqra kontribut mingħand il-viżitaturi kien ser jgħin aktar."

Tiskanta!

Kultant id-destin donnu jkun qiegħed jippreparak ftit ftit għal dik ix-xi ħaġa li 'l quddiem ikun meħtieġ minnek li tagħmel.

Ir-rakkont ta' Joseph ħadni lura lejn tfulitu...

"Bosta mill-membri tal-familja tagħna huma nies tekniċi, tas-sengħa u artistiċi ħafna u għamlu xogħolijiet li baqgħu msemmija.

Fil-fatt il-maġġoranza tax-xogħol tal-injam u l-iskultura li jtellgħu fil-festa ta' San Ġużepp tar-Rabat ħadmu ħafna minnu z-zijiet u l-kuġini ta' missieri li kienu mastrudaxxi, ħaddieda jew skulturi primi.

In-nies kienet issibhom bħala 'tan-nażett', 'tal-abjad', 'ta' kaxkax' jew 'tal-mannar'.

Uħud mix-xogħolijiet tagħhom jinkludu: il-bankun tal-istatwa ta' San Ġużepp tar-Rabat li hu uniku hawn Malta, l-iskultura u l-armar f'Ta' Ġieżu, il-pulptu fil-Knisja tas-Sacro Cuor Tas-Sliema u ħafna mill-armar ta' barra u ta' ġewwa f'diversi knejjes madwar Malta.

Wisq probabbli jiena ħadt xi ħaġa mid-demm tagħhom.

Ma ninsa qatt meta darba r-rettur tal-Kulleġġ Mt Carmel sejjaħ lil missieri u qallu: "Jiena għandi pjaċir ħafna b'ibnek hawnhekk imma jidhirli li aħjar tibda tibgħatu fl-iskola tal-arti.

Mur ara l-kotba tiegħu mimlija kollha taħżiż fuqhom!"

Dak iż-żmien kien moħħni biss biex niddiżinja u npinġi u finalment mort l-iskola ta' Tarġa Gap fil-Mosta fejn hemm stajt naqbad il-linja artistika u artiġġjanali.

F'din l-iskola tħarriġt f'diversi snajja' fosthom tal-ħadid, l-iskultura fl-injam, mudellatura, il-ġojjellerija u d-diżinn.

Eventwalment għażilt li nkompli fuq l-iskultura fil-ġebla.

Jum fost l-oħrajn is-Sur John Bonnici, artist mill-Mosta u l-kap tal-iskola ta' dak iż-żmien, għażilni biex immur għal tmien xhur l-Italja sabiex nieħu esperjenza fl-iskultura fl-irħam li sa dakinhar lanqas biss kont għadni qatt missejtu b'idejja, aħseb u ara niskolpi fih!

Għaddejt ġimgħatejn Ruma u ġġennint b'dik l-arti kollha madwari.

Imbagħad għamilt xahrejn ġewwa Urbino u wara qattajt sitt xhur f'Carrara fejn hemmhekk flimkien ma' grupp ieħor ta' żgħażagħ tħarriġt fl-iskultura, fid-diżinn u fix-xogħol kummerċjali fl-irħam.

Meta spiċċajt mill-iskola dħalt naħdem mar-restawraturi li kienu qed jagħmlu xogħol ta' interzjar fuq il-lapidi fil-Kon-Kattidral ta' San Ġwann, il-Belt.

Ftit taż-żmien wara nteressa ruħu fija wieħed mill-

aqwa skulturi li kellna dak iż-żmien – Marco Montebello u hemm ħadt esperjenza enormi.

Tani okkażżjoni unika li ngħinu flimkien mat-tfal tiegħu Ġanni, George u Tarċisju fuq ħafna mill-kummissjonijiet li kellu fosthom: il-funtana ta' Nettuno li hemm f'Montgomery House il-Furjana u l-appostli li hemm ma' San Bastjan f'Ħal-Qormi.

Marco ħarriġni wkoll fuq ix-xogħol kummerċjali bħal fuklari dekorattivi, statwi monumentali u skultura għaċ-ċimiterji.

Fuq kollox għallimni kif naqla' x'niekol bis-sengħa tiegħi u ta' dan nibqa' nafulu.

Wara 11 il-sena, iddeċidejt li nibda naqdef għal rasi.

Għamilt bosta affarijiet u fosthom anki xi xogħolijiet tal-arti iżda sfortunatament dawn tal-aħħar inħoss li huma l-inqas apprezzati peress li ħadd ma jrid iħallas kemm jixraq għalihom u tispiċċa tagħżaq fl-ilma."

Bħal familjari tiegħu Joseph ħadem ukoll diversi xogħolijiet tal-armar għall-festa tar-Rabat u anki medd idejh biex jiddiżinja u jaħdem in-nar

artistiku tal-art; xogħol li ħadd qatt ma tħajjar jidħol għalih qabel.

Huwa stqarr illi dak kollu li għandu x'jaqsam mal-festa hu għal qalbu u fl-istess ħin beda jispjegali kif din in-namra tmur lura għal snin twal fl-antenati tiegħu.

"In-nanniet u l-familja tiegħi min-naħa ta'missieri tista' tgħid li kollha kienu jagħmlu parti mill-fratellanza ta' San Ġużepp tar-Rabat li hija l-eqdem waħda f'Malta.

Il-mexxejja tagħha kienu jintagħżlu min-nobbiltà u għal xi żmien il-bużnannu tiegħi kien ir-rettur tagħha peress li hu kien wieħed min-nobbli tal-Imdina, mill-familja Dei Conti Theuma Castelletti.

dlonk serraħli rasi Joseph meta rani ser nimpressjona ruħi.

"Għax il-linja tan-nobbiltà ntilfet meta l-bużnanna dehrilha li kellha tiżżewweġ lil min jogħġob lilha u mhux kif xtaq missierha.

Dak iż-żmien hekk kienu jsiru l-affarijiet."

Madanakollu stajt nagħraf sewwa illi bixret Joseph għalkemm dħulija u ċajtiera kienet għadha tixhed dik ir-rikkezza fil-komportament raffinat u serju tiegħu.

U aktar u aktar stajt napprezza kemm dan il-palazz storiku kien f'idejn mimlija galbu meta għadda taħt il-kustodja tiegħu.

"Sal-2001 ġewwa Palazzo Falson kont bdejt nirrestawra xi affarijiet kif stajt.

Ħadt anki xi pariri mingħand nies professjonali dwar kif kelli nieħu ħsieb ċertu affarijiet.

Ma nista' ninsa qatt il-battikata kbira li konna ħadna jiena u l-mara tiegħi Alexandra biex naddafna u rrestawrajna l-parti l-kbira tal-oġġetti tar-ram li llum hemm esposti fil-kċina.

Daqstant ieħor meta beda r-restawr tal-post kien diffiċli biex jitnaddfu x-xwabel li bil-lenti, bl-ixkupilja tas-snien, bit-toothpicks u b'dak kollu meħtieġ f'dan il-ġeneru ta' xogħol, ħadt madwar xahrejn fuq kull waħda biex inġibhom lura għal mod preżentabbli li jinsabu fiha illum.

Ix-xewqa tiegħi dejjem kienet li xi darba dan il-post jerġa' jingħata l-ħajja mill-ġdid iżda l-ispejjeż u l-isforzi meħtieġa kienu kbar wisq.

Il-palazz jiena nafu b'għajnejja magħluqa, minn ġewwa u minn barra.

Għandi l-vantaġġ li trabbejt hawn u għalhekk inħoss ukoll li kważi kważi nappartjeni lil dal-post u għalhekk ngħożżu daqs li kieku kien tiegħi.

Qalbi hawnhekk qegħdha u dax-xogħol inzertajt li nħobbu ħafna.

Finalment il-Fondazzjoni Gollcher għamlet xi arranġamenti mal-Fondazzjoni Patrimonju Malti mmexxija mis-Sur Maurice Degiorgio li b' kuraġġ kbir daħal għal din il-biċċa xogħol u r-restawr tant meħtieġ beda."

Issa kien imiss li Joseph jeħodni dawra ma' Palazzo Falson.

Naturalment permezz tal-introduzzjoni li kelli dwaru, stajt nara l-palazz b'għajnejn oħra u ħassejtni privileġġjata hekk kif beda jdawwarni fi kmamar mill-ifjen filwaqt li kompla jispjegali aktar dwar l-istorja tal-post u l-oġġetti mprezzabli li fih.

"Palazzo Falson huwa t-tieni mill-eqdem strutturi li fadal fl-Imdina b'uħud mill-partijiet tiegħu jmorru lura għat-13 il-seklu.

Olof Frederick Gollcher OBE (1889–1962) akkwistah fl-1927 u peress li ma kellux tfal, meta ġie biex jikteb il-wirt, iddeċieda li jħalli dan il-palazz f'idejn il-Kavallieri Ingliżi ta' San Ġwann fejn wara xi żmien dawn għaddewh lill-Fondazzjoni Gollcher sabiex tkun tista' tieħu ħsiebu ħalli jitgawda mill-pubbliku.

Ta' min jgħid illi Olof F Gollcher kien bniedem artistiku ħafna u kien anki jpitter, kif tista' tara sewwa ġewwa dil-kamra ddedikata għall-pitturi li ħadem hu stess."

Il-kamra rranġata bħala studio ta' artist laqtitni ħafna.

Fiha kien hemm numru ta' pitturi ta' Gollcher innifsu, b'uħud minnhom fuq it-tila.

Bosta ritratti u oġġetti oħra personali tiegħu kienu qed joħolqu dak l-effett partikolari u donni minn ħin għall-ieħor bdejt nippretendi li ser narah dieħel mill-bieb sabiex ipinġi xi xena oħra... hekk jew hekk id-dawl fil-kamra kien eċċellenti.

"Olof Gollcher kien iħobb ħafna l-kultura ta' pajjiżna u kien iħossu konċernat li ma kienx hemm daqshekk għarfien dwarha.

Kien għalhekk li hu waqqaf il-Fondazzjoni Gollcher bil-għan li din tkun mezz biex jinħoloq għarfien dwar il-kultura estensiva tal-gżejjer tagħna kemm b'mod lokali u kif ukoll internazzjonali permezz ta' mużewijiet, esebizzjonijiet u pubblikazzjonijiet.

Fl-istess ħin huwa ffinanzja wkoll ir-riċerka li saret taħt l-ibħra Maltin biex isir magħruf fejn huma u x'inhuma l-oġġetti storiċi li jinsabu mgħarrqa taħt il-baħar.

Fil-fatt ittellgħu anki xi affarijiet li wħud minnhom qegħdin fil-Mużew tal-Arkeoloġija l-Belt, fl-imħażen tal-mużew u anki f'din il-kamra maħsuba apposta biex iżżomm fiha din is-sezzjoni arkeoloġika."

Il-kmamar tal-palazz jimpressjonawk bil-kwantità kbira ta' kollezzjonijiet u oġġetti li fihom...

"Il-kollezzjoni ta' Gollcher hija vasta ħafna proprju minħabba li hu nzerta bniedem li jinteressa ruħu f'bosta suġġetti.

Tant hu hekk illi biex sar ir-restawr tal-kollezzjonijiet kollha u tal-bini nnifsu kien hemm bżonn aktar minn ħames snin!

Żgur li ma jistax jiġi xi ħadd iżur dan il-palazz u ma jsibx xi ħaġa li tinteressah.

Hawn għamara antika Maltija fl-aqwa tagħha ddekorata bl-interzjar u l-avorju, għamara barranija tal-epoka, tapiti persjani,

xogħolijiet tal-fidda, sezzjoni ta' ġojjellerija mill-ifjen, muniti antiki, dokumenti ta' papiet u rejiet bil-bolla u s-siġill tax-xemgħa fuqhom.

Issib ukoll librerija ta' kotba varji antiki b'kollezzjoni ta' aktar minn 4500 ktieb.

Imbagħad hawn ukoll kollezzjoni ta' kwadri li juru l-bastimenti tal-kavallieri u pitturi mprezzabbli tas-seklu 17 fosthom ta' Sir Anthony Van Dyck, David Teniers, Nicolas Poussin, Bartolomé Esteban Murillo u Mattia Preti.

Wara kull dettall li qed tara madwarek kien hemm ħafna ħsieb.

Ċertament l-ikbar problema kienet kif kienu ser jiġu esposti dawn il-kollezzjonijiet kollha lill-pubbliku biex dan ikun jista' jarahom bl-aktar mod komdu u informattiv.

Fi żmien missieri ħafna minn dawn l-affarijiet kienu magħluqin fil-kxaxen, fil-gradenzi u fil-kaxxaforti minħabba li ma kienx hemm sigurtà.

Għadni niftakar sewwa l-inkwiet tiegħu dwar ir-responsabbiltà kbira li kellu.

Imma kif qed tara, kollox għadda b'wiċċ il-ġid."

Joseph kompla jgħidli illi anki l-ħitan tal-kmamar kellhom is-simboli tagħhom.

"Meta kien imur xi mistieden importanti f'dawn il-palazzi, is-sid kien jieħdu ħsieb li l-ħitan ikunu mbajjdin b'tali mod li juru l-ġid u l-istat tiegħu: jekk il-ħitan ikunu miżbugħa b'kulur kaħlani kien ifisser illi s-sid huwa sinjur kbir, warajh kien jiġi l-aħmar u mbagħad l-isfar li kien meqjus bħala komuni."

Il-kmamar tal-palazz donnhom ma kienu jispiċċaw qatt.

Fosthom għaddejna mill-kċina fejn jiddomina l-kamra kien hemm fuklar kbir.

Għoġbuni wkoll ħafna l-madum abjad u ikħal li kienu jdawwru l-forn imdaqqas antik u l-kwantità kbira ta' ornamenti tat-tisjir maħduma mir-ram.

Personalment sibt ħafna nteressanti baqra tal-fuħħar li fiha kien jissajjar l-istuffat.

Dħalna wkoll fl-armerija fejn hemmhekk stajt nara kollezzjoni ta' armi li kienet tikkonsisti f'pistoli, revolvers, xkubetti, xwabel u lanez fost ħafna oħrajn.

Ma' dawn għall-ewwel darba f'ħajti rnexxieli nara wkoll ċinturin tal-kastità fejn permezz tiegħu komplejt nikkonferma kemm il-bniedem jaf ikun immaġinattiv fil-moħqrija tiegħu.

wasalna fil-kamra tal-ikel stajt tassew intiehem l-essenza pura tal-eleganza li kienu jgawdu dawn in-nobbli.

Minn wara ħġieġa maħsuba ferm b'għaqal għall-viżitatur, stajt nifli sal-iċken dettall li kien hemm fuq mejda rranġata b'sett mill-ifjen tal-ikel.

Innutajt fostom ornament estravaganti bl-isem ta' nef li għandu l-forma ta' bastiment tal-fidda u kien jintuża biex jimmarka l-post ta' fejn irid ipoġġi s-sid jew il-mistieden.

In-nef kien ukoll iżomm fih il-ħwawar li kienu xi ħaġa rari ħafna f'dak iż-żmien.

Jekk nibqa' ngħidilkhom x'rajt, dan l-artiklu ma jispiċċa qatt u għalhekk nissuġġerixxi ħafna li wieħed jasal wasla sal-palazz u jara b'għajnejh hu stess.

Ma nistax iżda ma nsemmix ukoll arloġġ uniku ferm maħdum fl-1791 minn Robert Robin li kien l-arluġġar favorit tar-Re Luiġi XVI.

Dan l-arloġġ jiddistingwi ruħu kemm minħabba li juri biss 10 siegħat u allura jagħti riflessjoni fuq l-era rivoluzzjonarja Franċiża u anki minħabba li ftit oħrajn bħalu jeżistu madwar id-dinja.

Wara dil-mawra, Joseph stedinni nieħu xi ħaġa mill-kafeterija li tinsab fuq il-bejt tal-palazz fejn hemmhekk sibt ukoll xi turisti li kienu qed igawdu mill-ġmiel tax-xena li bħalha l-Imdina biss taf toffri.

Kelli kurżità nkun naf esperjenza u ħajja bħal din x'ħalliet f'Joseph?

"Hawnhekk kif stajt tara inti stess, sar xogħol mill-aqwa ta' restawr u dan jikkonfermawh ukoll in-numru ta' unuri li ġie ppremjat bihom dan il-post.

Jiena bniedem li nħobb ħafna l-kultura u spiss nitbaqbaq fuqha.

Nemmen li pajjiżna huwa teżor kulturali imma nħoss li mhux apprezzat biżżejjed mill-poplu tiegħu stess.

Dan l-aħħar veru, qiegħed isir

ħafna xogħol.

Imma kemm fadal x'isir!

Meta nara t-telqa li teżisti f'ċertu postijiet, qalbi tuġagħni wisq u ngħid li aħjar kont ngħix l-Alaska fejn ħlief silġ ma tarax.

Meta nsiefer u nara l-kura, l-attenzjoni u l-flus li jintefqu f'pajjiżi oħra biex tissebbaħ il-kultura tagħhom, ngħid imma aħna għala għadna daqshekk lura?

Jien irrid illi meta turist jiġi Malta jibqa' mpressjonat biha u jmur jgħid lil sħabu f'pajjiżu biex jiġu huma wkoll.

Almenu dan il-palazz jista' jservi ta' eżempju ta' xogħol professjonali u nittama li jkun bħal fjamma li biż-żmien issir nar li jixtered mal-pajjiż kollu.

Malta jistħoqqilha tkun ċentru kulturali mill-aqwa u l-poplu għandu jingħaqad għalenija biex jara li dan iseħħ."

Joseph urini wkoll diversi dokumenti li juru kif sar ir-restawr pass pass ta' diversi sistemi u oġġetti fil-palazz.

Baqa' baqa' sakemm tani wkoll filmati li ġibed hu stess biex nara b'għajnejja x-xogħol ta' restawr li sar ġurnata wara l-oħra, xahar wara l-ieħor matul is-snin fejn il-parti l-kbira tax-xogħol konċernat sar taħt id-direzzjoni tiegħu minn nies verament tas-sengħa .

Intbaħt li l-imħabba ta' Joseph lejn Palazzo Falson tittieħed ħafna hekk kif b'interess mort id-dar u komplejt insegwi u nifli l-filmati ta' kif dal-bini tant maestuż ingħata ruħ oħra u treġġa' lura għad-dinjità u l-glorja li kien igawdi dari.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-6 ta' Ġunju 2010)

Fondazzjoni Gollcher

Fondazzjoni Patrimonju Malti

Re Luiġi XVI

Torċa

RUĦ OĦRA F'PALAZZO FALSON