MIRA KULTURALI GĦAS-SENA 2020

Għalkemm pajjiżna minħabba ċ-ċokon tiegħu jaf jintilef fix-xejn meta wieħed ikun qed jifli xi mappa tad-dinja, l-istorja tiegħu turi xort'oħra.

Fil-fatt il-pożizzjoni ġeografika ideali f'nofs il-baħar Mediterran dejjem attirat l-attenzjoni ta' dawk li għarfu l-potenzjal tal-art tagħna u minħabba f'hekk il-gżejjer Maltin għamlu bosta snin jgħaddu minn idejn barranija għall-oħra.

Kienu diversi l-effetti u l-konsegwenzi li dawn il-ħakkiema ħallew fuq il-ħajja, il-kultura u l-istorja tal-Maltin.

Iżda ċertament wieħed mir-riżultati pożittivi kienu n-numru ta' binjiet uniċi li dawn ħallew f'pajjiżna u li llum jagħmlu parti vasta mill-wirt storiku tagħna.

Ormaj Malta għamlet diversi snin rajha f'idejha u personalment nemmen li m'hemm xejn isbaħ minn dan.

Madanakollu nistqarr illi nħossni ferm diżappuntata meta nara illi l-poplu tagħna donnu mhux

kapaċi japprezza r-rikkezza storika li tagħni lill-pajjiżu.

Tweġġagħni l-passività li nara fir-rigward ta' dal-qasam, tant li ħallejna wħud mill-isbaħ teżori arkitettoniċi letteralment jaqgħu biċċiet.

Donnu l-poplu Malti jagħtik x'tifhem illi jekk ma jkollux lil xi ħadd jimbuttah biex jagħmel xi ħaġa, kapaċi jħalli kollox kif ikun u mhux l-ewwel darba li jitqanqalli d-dubju f'liema stat kien ikun pajjiżna llum li kieku dan qatt ma nħakem mill-barrani!

Wisq nibża' li kieku nsibu kollox kif kien oriġinarjament, bi żvilupp kajman kemm jista' jkun.

Turista barranija ikkummentat miegħi illi hawn Malta tant għandna rikkezza ta' affarijiet storiċi li qisu l-poplu jekk jitlef waħda 'l hemm u 'l hawn ma jħossiex.

Imma inti lil liema omm ser tispjega li billi jonqos xi ħadd minn uliedha mhux ser jimporta għax hekk jew hekk baqagħalha lill-oħrajn?

Possibbli d-demm qalil tal-antenati tagħna li ssieltu u rebħu lill-agħar egħdewwa biex jiddefendu lil pajjiżhom m'għadux jiġri fil-vini tagħna?

Dan l-aħħar attendejt għal diskussjoni organizzata mill-fondazzjoni Din l-Art Ħelwa fejn matulha il-Prof.

Luciano Mulè Stagno ippreżenta l-fehmiet tiegħu dwar il-futur tal-

wirt kulturali Malti għall-għaxar snin li jmiss.

Il-Prof.

Mulè Stagno għandu Ph.D fil-Materials Physics u riċentement qiegħed jaħdem mal-Istitut tal-Enerġija Sostenibbli tal-Università ta' Malta.

Għal dawn l-aħħar tliet snin huwa kien is-CEO tal-Heritage Malta wara li għamel 12-il sena jaħdem fl-Istati Uniti.

Kont kurjuża kif b'dottorat fix-xjenza u wara tant snin jaħdem barra minn pajjiżna huwa jinteressa ruħu tant fil-wirt kulturali Malti?

"Parti kbira mill-qasam kulturali tinvolvi l-konservazzjoni li hija xjenza.

Apparti minn hekk il-laboratorji tad-Diviżjoni tal-Konservazzjoni mhumiex daqshekk differenti minn dawk li kont nuża meta kont qed naħdem fix-xjenza qabel ma ġejt lura Malta.

Min-naħa l-oħra jiena għamilt 16 il-sena nieqes minn Malta u meta tkun nieqes minn Malta, x'inhu dak li jġiegħlek tkun kburi li int Malti?

Mhux il-wirt kulturali tagħna?

Għamilt 12 il-sena naħdem ma' kumpanija fl-Amerika u fl-uffiċċju tiegħi dejjem żammejt żewġ affarijiet partikolari: poster tat-tempji u poster tal-qtugħ ir-ras ta' San Ġwann ta' Caravaggio.

Il-wirt kulturali huwa għal qalbi ħafna għax nemmen li huwa dak li jagħmilna uniċi bħala poplu.

Infatti wara li ma bqajtx fil-pożizzjoni ta' CEO ma' Heritage Malta, xorta waħda bqajt involut volontarjament.

Tant hawn x'tagħmel f'dan il-pajjiż li kull min irid jagħti daqqa t'id jista' jsib l-opportunità.

Il-konċentrazzjoni ta' oġġetti u siti storiċi li jħaddan dan il-pajjiż hija tant inkredibbli li dejjem insibu x'nagħmlu u għaldaqstant l-għajnuna tal-voluntiera f'dan is-settur hija apprezzata ħafna."

Waqt il-preżentazzjoni tiegħek inti sħaqt illi xejn ma jsir jekk l-ewwel ma jkunx hemm ħolma.

X'inhi l-ħolma tiegħek dwar il-wirt kulturali Malti?

"Il-ħolma tiegħi hija illi sal-2020 kull sit maġġuri u kull mużew u oġġett storiku importanti li għandna f'dan il-pajjiż ikun f'kundizzjoni li nkunu kburin bih.

Bħalissa hemm ħafna affarijiet li m'aħniex kburin bihom u dan ħadd ma jista' jiċħdu.

F'dawn l-aħħar snin kien hemm żvilupp pożittiv fil-qasam tal-wirt kulturali bħal: aktar kuxjenza u iżjed protezzjoni, tmexxija aħjar ta' wħud mill-mużewijiet u s-siti, rajna l-NGOs u l-Kunsilli Lokali jsiru aktar attivi u ma nistax ma nsemmix il-miljuni ta' ewro li ntefqu għat-tisħiħ ta' xi siti.

Xorta waħda għad hemm ħafna xogħol li jrid isir.

Hemm xebgħa forti madwar il-pajjiż li jirrikjedu kura urġenti fostom Forti Sant'Anġlu, Forti Sant'Iermu, Forti Rikażli u l-Forti ta' Delimara.

Lura fl-2000

kien sar xogħol mill-aqwa fil-Hypogeum imma llum għandu bżonn li jinbidlulu s-sistemi mekkaniċi tiegħu.

It-tempji ta' Ħaġar Qim u l-Imnajdra issa ġew protetti iżda trid tibda l-konservazzjoni fuqhom u jrid jinbena passaġġ madwarhom.

It-tempji ta' Ħal Tarxien ser jiġu mgħottija imma jeħtieġu x-xogħol ta' konservazzjoni.

Qiegħed isir anki bosta progress fit-tempji tal-Ġgantija imma anki hawn il-konservazzjoni għad trid tibda.

Daqstant ieħor għandu bżonn il-protezzjoni ix-Xagħra Stone Circle u s-sit arkeoloġiku f'Tas-Silġ.

Xogħlijiet ta' restawr urġenti huma wkoll meħtieġa fuq is-sit tal-banjijiet Rumani li jinsab fl-inħawi tal-Imġarr f'Malta.

Ix-xogħol siewi ta' restawr li sar riċentement fuq il-Mużew tal-Gwerra u d-Domus Rumana tassew ta' min ifaħħru.

Madanakollu numru oħra ta' mużewijiet għadda żmienhom u għandhom bżonn jiġu immodernizzati.

Barra minn hekk teżisti l-possibilità li ċerti mużewijiet li għandna jitkabbru aktar sabiex jiżdied l-ispazju għal iżjed esebizzjonijiet.

Ngħidu aħna snin ilu kienet ittieħdet il-proprjetà 8 Triq Zekka l-Belt li tiġi kantuniera mal-Mużew tal-Arti.

Li kieku dil-binja kellha tiġi restawrata flok titħalla tkompli tiddeterjora, faċilment tista' tingħaqad mal-bqija tal-mużew biex il-pubbliku jkollu aċċess għall-aktar esebizzjonijiet li bħalissa m'hemmx spazju għalihom fostom il-kollezzjoni ta' l-arti kontemporanja u l-kollezzjoni ta' Antonio Sciortino.

Eżempju ieħor huwa l-Mużew Marittimu fejn kieku kellha tiġi rranġata l-parti li bħalissa mhux qed tiġi użata, jista' jiġi ttriplikat l-ispazju li hemm fil-preżent.

Sentejn ilu l-Heritage Malta wettqet xogħol ta' konservazzjoni fil-Palazz tal-President imma s-soqfa ma sarux u l-ħitan u l-affreski għandhom bżonn dawra sewwa.

Issa dan hu l-palazz nazzjonali u jmorru jżuruh kwart ta miljun ruħ fih fis-sena!

Għadna lura ħafna wkoll fil-qasam tad-diġitilizazzjoni li jinkludi l-proċess ta' tteħid ta' kopji diġitali biex ċertu dokumenti importanti jkunu disponibbli fuq l-internet.

Qed nirreferi l-aktar għal dokumentazzjoni tal-karta fejn fil-preżent l-uniku mezz jekk trid tagħmel riċerka hu li tmur il-Biblijoteka Nazzjonali, titlob permess biex teċċedi għal ċertu dokumenti u mbagħad toqgħod tfittex u tqalleb fihom.

Immaġina li kieku dawk id-dokumenti jkunu aċċessibbli mill-internet kemm issir aktar riċerka minn diversi individwi!

Naturalment id-diġitilizzazjoni tinkludi wkoll ritratti tal-pitturi, artifatti u immaġni 3D fost oħrajn.

Imma x'taħseb li huma r-raġunijiet li għad fadal tant x'isir?

"Żgur li mhux nuqqas ta' interess mill-ħaddiema, mill-volontarji, mill-Kunsilli Lokali jew mill-NGOs.

Ċertament l-akbar problema hija l-iffinanzjar kemm biex isiru x-xogħlijiet u kif ukoll biex jiġu mpjegati aktar nies professjonali f'dawn l-oqsma."

X'inhuma l-proposti tiegħek?

"Prinċiparjament jeħtieġ li nistudjaw liema huma dawk il-prijoritajiet li rridu nibdew bihom u nwettqu pjan biex naraw kif ser isiru u min ser ikun responsabbli biex jassigura li l-għanijiet jintlaħqu.

Matul dawn l-aħħar snin sar ħafna xogħol u saru diversi strutturi imma forsi wasal iż-żmien li naraw x'ħadem sewwa u x'ma ħadimx daqshekk tajjeb.

Personalment nemmen li għad hemm wisq tqassim ta'

xogħol.

Ngħidu aħna qed issir konservazzjoni mill-aġenzija nazzjonali tal-konsevazzjoni Heritage Malta, mid-Dipartiment tax-Xogħlijiet u mill-Kunsilli Lokali fost oħrajn.

M'hemmx xejn ħażin f'dan imma hemm bżonn li x-xogħol jiġi koordinat u li l-prijoritajiet jinħadmu b'mod nazzjonali u mhux kullħadd ikollu l-miri tiegħu.

Il-Bord tal-Garanzija nħoloq proprju biex jikkoordina dawn l-affarijiet.

Għaldaqstant jidhirli li dan għandu jingħata aktar viżibilità, awtonomija u saħħa u probabbilment irid isir aktar attiv milli hu llum.

Jgħin ukoll il-fatt li kieku anki aġenziji bħal Heritage Malta jiġu konċessi b'aktar awtonomija.

Eventwalment permezz ta' dan il-bord, l-aġenziji u l-NGOs ikunu jistgħu jitkellmu flimkien u jikkollaboraw biex tinħoloq lista ta' prijoritajiet li tinkludi wkoll min ser jaħdem fuqhom.

Hemm bżonn ukoll li jinfetħu l-bibien tax-xogħol għal aktar professjonisti.

Minkejja li ħafna jaħsbu li hemm wisq nies mal-gvern, sfortunatament l-ammont ta' nies li huma l-professjonisti li jistgħu jagħmlu l-istudji, id-diżinn, l-iskavi u l-konservazzjoni huma ftit.

Problema oħra hija li ħloqna struttura fiċ-ċentru ta' Bighi biex inħarrġu lin-nies ħalli jsiru restawraturi u konservaturi biex imbagħad ħafna minnhom ma jsibux xogħol f'dawn l-oqsma.

U din hija inkredibbli meta hawn tant xogħol xi jsir fil-pajjiż.

Żgur li hemm fejn nimpjegaw iżjed nies.

Il-finanzi mhiex kwistjoni ta' jekk nistgħux insibuhom imma meta.

Hemm bżonn li għal dawn l-għaxar snin li ġejjin jiżdiedu l-fondi dedikati għal dan ix-xogħol b'madwar €5 sa €10 miljun ewro aktar fis-sena sabiex dawn jintużaw għall-konservazzjoni, għar-restawr, għar-riċerka u għall-akkwiżizzjonijiet ta' siti u oġġetti prezzjużi, għall-entitajiet tal-gvern, l-Università, l-NGOs u l-Kunsilli Lokali f'forma ta' grants amministrati mill-Bord tal-Garanzija.

Is-somma ta' bejn €4 u €5 miljun ewro diġà tista' tinġabar mit-taxxa li oriġinarjament ġiet proposta minni; dik ta' 50c għal kull lejl li t-turisti jagħmlu f'pajjiżna.

Naturalment irid jiġi aċċertat illi tali fondi jiġu utilizzati biss għal dawn il-proġetti.

Flimkien ma' dan is-suġġeriment jiena kont ukoll ipproponejt taxxa żgħira fuq dawk it-turisti li jidħlu bil-vapuri tal-cruises.

S'issa din l-idea baqgħet ma ntlaqgħatx imma kieku ssir, faċilment niġbru mijiet ta' eluf ta' ewro oħra fis-sena.

Sabiex anki nissalvagwardjaw l-interessi ambjentali jiena ħriġt b'possibilità oħra ta' introjtu ta' fondi billi qed nissuġġerixxi li jsir xi tibdil kif tiġi ntaxxata l-proprjetà.

Jidhirli li għandha titneħħa t-taxxa preżenti li titħallas max-xiri tal-ewwel u tat-tieni proprjetà u minflok għandha titpoġġa taxxa annwali fuq it-tielet u aktar proprjetajiet.

Apparti li b'hekk inkunu nistgħu nużaw dawn il-fondi għat-tisħiħ tal-ambjent u l-wirt kulturali, inkunu wkoll qed niskoraġġixxu l-bini ta' aktar proprjetà żejda.

Barra minn hekk teżisti l-possibilità illi dawk l-investituri l-kbar li jakkwistaw xi biċċa art kbira biex jagħmlu n-negozju minnha għandhom iħallsu perċentwal żgħir ta' taxxa li jiġi amministrat għall-proġetti kulturali."

Imma kemm jidhirlek li dan kollu hu possibbli li jitwettaq?

"Bil-flus u bin-nies jekk tpoġġi moħħok hemm, kollox tagħmel.

Saru bosta affarijiet kbar f'dan il-pajjiż u jiena nemmen li din tista' tkun waħda minnhom.

Jeħtieġ li nisparaw il-fuq kemm jista' jkun.

Ħalli mbagħad forsi nolqtu ftit aktar 'l isfel imma għallinqas inkunu wasalna x'imkien.

Nitgħaxxaq meta mmur indur f'ċertu pajjiżi u nara li għandhom il-wirt kulturali tagħhom tant miżmum tajjeb.

U trid jew ma tridx tistaqsi imma aħna għaliex m'aħniex kapaċi nżommu kollox hekk ukoll?

Sfortunatament f'pajjiżna teżisti bħal telqa ġenerali kulturali li jidher li hija aċċettata mill-poplu.

Qisna m'għandnix dik il-kburija nazzjonali bl-affarijiet tagħna.

Il-ġenerazzjoni tagħna hija l-ewwel ġenerazzjoni li għexet taħt tmexxija esklużivament Maltija u forsi għalhekk illum qed tinħoloq aktar kuxjenza minn qabel.

Nittamaw li l-ġenerazzjonijiet futuri jkunu

aħjar minna.

B'dan il-ħsieb aħna rridu naraw ħamsin sena oħra x'ser inħallu lill-ġenerazzjoni ta' warajna f'dan il-pajjiż.

Uħud mill-affarijiet u s-siti li semmejt f'din l-intervista ilhom jitgawdew minn ġenerazzjoni għall-oħra u aħna obbligati li naċċertaw li dawn jibqgħu jitgawdew anki minn dawk ta' warajna.

Għal 2018 ġie deċiż mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropeja illi l-Belt Valletta ser tkun il-Belt Kapitali tal-Kultura Ewropeja.

B'hekk għal perjodu ta' sena, l-belt tagħna ser isservi ta' vetrina fuq il-ħajja u l-iżvilupp kulturali tagħna Maltin.

Indubbjament dan huwa inċentiv ulterjuri biex naħdmu qatiegħ sabiex nippreżentaw lill-pajjiżna bl-aħjar mod u mhux biss b'sempliċiment face-lift!"

Finalment x'inhu l-iskop ta' din il-preżentazzjoni u ta' din l-intervista?

"L-għan tiegħi huwa li nistimola diskussjoni.

Il-qasam kulturali hu fundamentali għalija għax nemmen li huwa t-timbru uniku li għandna bħala pajjiż.

Inħoss li għamilna avvanz enormi f'Malta f'dawn l-aħħar għaxar snin.

U għalhekk nisħaq li hu possibbli li nkomplu mexjin il-quddiem fl-għaxar snin li jmiss.

Huwa neċessarju li għaxar snin oħra nħarsu lura u nkunu kburin dwar fejn wasalna u kemm imxejna 'l quddiem.

Irridu naslu fi stat li ma jkollna l-ebda wieħed mis-siti maġġuri li jkun tal-mistħija jew bir-riskju li ser jaqa' biċċiet.

Anzi, għandna nagħmlu minn dawn il-postijiet, attrazzjonijiet mill-aqwa li kemm il-poplu Malti u kemm it-turisti jieħdu pjaċir iżuruhom sabiex permezz tagħhom jitgawda u jiġi apprezzat aktar il-wirt kulturali għani u mprezzabbli li għandna f'pajjiżna."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-20 ta' Ġunju 2010)

Bord tal-Garanzija

Din l-Art Ħelwa

Diviżjoni tal-Konservazzjoni

Torċa

MIRA KULTURALI GĦAS-SENA 2020


AKTAR KIENET TAGĦTI KAS TAL-KANT TAL-KOR

Il-mużika hija l-ħoss li jħallu l-emozzjonijiet...

Awtur mhux magħruf.

Tiskanta x'jgħaddi minn moħħ it-tfal!

Il-persuna li ntervistajt illum qaltli illi darba waħda, meta kienet għadha tifla ċkejkna, kienet marret tqerr għand qassis peress li ndunat illi waqt il-quddiesa

aktar kienet tagħti każ tal-kant tal-kor milli tat-talb u tal-quddiesa nnifisha.

Iżda hu serrħilha rasha billi qalilha illi meta wieħed ikun qed ikanta jkun qiegħed jitlob darbtejn u għalhekk ma kelliex għalfejn tinkwieta.

Joanna Magri illum għandha 24 sena iżda l-imħabba lejn il-mużika u l-kant ilha snin sħaħ titrawwem fiha.

"Nibda biex ngħid li lil kull min jitwieled, Alla jkun għamillu diġà l-qafas ta' ħajtu.

Minn dejjem niftakarni affaxxinata bil-mużika.

Mhux l-ewwel darba li kont inkun fis-shower u nagħmel tabirruħi li hi mikrofonu u noqgħod inkanta magħha.

Kont iffissata wkoll fuq id-diski u kull meta kien ikolli ċans, kont noqgħod nirrikordjahom.

L-hena tiegħi imbagħad kienet li noqgħod nismagħhom u nkanta magħhom il-ħin kollu.

Il-passjoni lejn il-mużika ma ġietx mix-xejn għax kemm nannti u kif ukoll ommi kienu t-tnejn sopranos mal-kor il-kbir ta' San Ġiljan.

Għalhekk meta darba waħda ommi semgħatni nkanta ma' diska

partikolari, mill-ewwel intebħet li kelli talent moħbi.

Kien għad kelli biss 6 snin u ommi xtaqet tara kemm verament kont maqtugħa għal dal-qasam.

Għalhekk kitbitni fil-kor Cantores Santi Juliani immexxi mill-Mro Lino Attard li fil-preżent huwa wkoll iċ-chairman tal-Orkestra Nazzjonali ta` Malta u Elvia Agius li sfortunatament m'għadiex magħna.

Il-bidu bħal f'kollox hu diffiċli speċjalment sakemm tidħol fir-rutina tar-rehearsals imma jiena mill-ewwel urejt interess kbir.

Nista' ngħid li dawn iż-żewġ personaġġi kienu importanti ħafna f'ħajti peress li emmnu fija mill-ewwel u nkoraġġewni biex inkompli nikber fil-kant.

Għabbewni b'ħafna studju ta' vuċi u teknika hekk kif bdew jittestjaw l-ilħna tat-tfal fil-kor biex jikkonfermaw min minna kien kapaċi jkanta fl-għoli u min le sabiex tinħoloq dik l-armonija tal-kor.

Għamilt 15 il-sena mal-kor ta' San Ġiljan imma meta żżewwiġt u mort noqgħod f'Wied il-Għajn kelli nieqaf u minflok mort nitħarreġ fl-Iskola tal-Arti mas-soprano Rosabelle Bianchi.

Hemmhekk tgħallimt it-teknika tal-vuċi u t-teknika ta' kif tieħu n-nifs; għodda importanti ħafna f'dal-qasam speċjalment fil-mużika sagra fejn inti trid tħaddem ħafna d-dijaframma.

Sadanittant qalbi baqgħet imxennqa biex nerġa' nkanta f'kor u meta darba jiena u r-raġel konna qegħdin nisimgħu l-quddiesa fil-Knisja ta' Wied il-Għajn, il-Kappillan għamel sejħa għal dawk li xtaqu jingħaqdu mal-kor t'hemmhekk.

M'hemmx għalfejn ngħidlek, dak il-ħin wiċċi xegħel bil-ferħ u ddeċidejt li nipprova peress li sa mill-ewwel darba li kont smajt il-kor ikanta kien għoġobni ferm.

Mill-ewwel tista' tgħid li integrajt u kemm il-koordinatriċi Patricia Debono u kif ukoll l-organista Kenneth Caruana tawni sostenn kbir u bdew anke jgħadduli biex inkanta biċċiet u siltiet solo speċjalment fil-Ġimgħa l-Kbira, fi żmien il-Milied jew f'xi tieġ."

Ngħidilkom is-sew hekk kif kont qed nitkellem ma' Joanna u bdejt ninnota dak il-leħen melodjuż imma meqjus tagħha, bdejt insibha diffiċli biex nimmaġinaha tkanta b'dak

il-leħen għoli li s-soprani huma magħrufa għalih.

M'inix xi waħda esperta fil-mużika u għalhekk minn dejjem xtaqt inkun naf x'iwassal biex wieħed jiġi kkwalifikat bħala soprano, mezzo-soprano, contralto eċċ. Issa li ġietni x-xoqqa f'moxtha staqsejt...

"Mhux l-ewwel waħda li qed tikkummenta hekk dwar il-vuċi tiegħi, tant li sikwit jgħiduli li leħni jinstema' qisu ta' tifla żgħira.

Imma nassigurak li meta nkanta, nsir qisni persuna oħra.

Biex nispjegalek kif wieħed jagħraf x'tip ta' vuċi għandu, immaġina l-pjanu: għandek ix-xellug b'noti low-register, għandek in-nofs b'noti middle-register u għandek il-lemin b'noti high-register.

Issa meta inti tmur titħarreġ fil-vuċi jew hekk kif tidħol ma' xi kor, isirlek test partikolari billi tindaqq skala fuq pjanu u inti trid tkanta eżatt bħall-pjanu.

Permezz t'hekk, dak li jkun qed jevalwalek il-vuċi jkun jista' jara x'potenzjalità għandek.

Fil-każ tiegħi ġie konkluż li jiena soprano."

Għalkemm Joanna tħobb kull tip ta' mużika, l-aktar li taffaxxinaha hija l-mużika sagra.

"Inħobb nisma' minn kollox: minn mużika sagra sa pop, house, trends music eċċ. Però naħseb illi peress li għaddejt dawk is-snin kollha nkanta f'kor, awtomatikament il-mużika sagra tiġi l-ewwel għalija.

Barra minn hekk, leħni huwa iżjed adattat għal dit-tip ta' mużika u allura bla ma trid, la tkun kapaċi f'xi ħaġa tippreferi tispeċjalizza fiha u tistudja fuqha.

X'sodisfazzjon jagħtik il-kant?

"Il-mużika titfagħni f'dinja oħra u ninsa dak kollu li jkun għaddej madwari.

Hija diffiċli ferm biex infehmek bil-kliem dwar il-ferħ li nħoss.

Naħseb li bħal kull artist ieħor ikollok dak is-sodisfazzjon li qed tħaddem it-talent tiegħek u fl-istess ħin permezz tiegħu qed tallegra lil dawk ta' madwarek."

Iltqajt ma' diffikultajiet biex dħalt f'dan il-qasam?

"Nista' ngħid li jiena kont kemmxejn iffortunata għax ftit li xejn kelli minn dawn il-problemi.

Anzi sibt nies li għenuni u nkoraġġewni ħafna.

Però bħala diffikultà forsi nista' nsemmi l-ħin twil meħtieġ għar-rehearsals li xorta waħda ma tantx inqisu bħala problema għax fir-realtà dan iservi biex tipperfezzjona l-istil tiegħek.

B'danakollu ma rridekx taħseb li kelli ħajti ward u żahar.

Għaddejt minn mumenti meta ħajti ma kinetx daqshekk faċli.

Kien hemm żmien meta kont niddubita kemm mill-kapaċità tal-vuċi tiegħi u kif ukoll

mill-possibilità li għad xi darba nirnexxi.

Iżda dawn huma affarijiet li kulħadd jgħaddi minnhom.

Is-sigriet huwa li tross sninek u tipprova temmen ftit aktar fik innifsek u timbotta ruħek lejn fejn hemm l-opportunità.

Tipprova u tara.

Hekk jew hekk mhux ser taqa' d-dinja jekk ma tirnexxix.

Sinjal li ma jkunx destinek u f'dak il-każ timxi għal xi ħaġa oħra.

Madanakollu jekk tiġik tajba u tara li miexja fit-triq it-tajba, tkun ftaħt bieb għalik u pass wara pass fl-aħħar tasal biex twettaq il-ħolmiet tiegħek."

Fil-fatt ħolma kbira ta' Joanna ser tinqata' nhar il-Ġimgħa li ġejja 16 ta' Lulju 2010 fil-Montekristo Estate hekk kif hi ser ittella' kunċert flimkien mal-organista mill-Latvja, Liene Circene.

"Il-kant fil-kor jogħġobni u jagħtini ħafna sodisfazzjon speċjalment meta ġieli kkompetejna barra minn Malta u ġejna minn ta' quddiem.

Iżda xorta waħda, dan l-aħħar kont qed inħoss dik ix-xewqa li nagħmel pass ieħor; li noħroġ bħala solista u nintegra mal-pubbliku.

Ix-xorti riedet illi fil-kor iltqajt mas-Sindku ta' Wied il-Għajn, Mario Calleja li mill-ewwel wera interess kbir fit-talent tiegħi u wegħedni li xi darba għad ikolli l-kunċert tiegħi personali.

U kelmtu żammha meta ġurnata minnhom infurmani li kienu qed isiru xi arranġamenti biex jittella' kunċert fl-okkażjoni li Wied il-Għajn ingħaqad ma' Douzelage; li hija assoċċjazzjoni ta' twinning tal-ibliet fl-Unjoni Ewropeja.

Saru l-kuntatti bejni u bejn l-organista brava mill-Latvja u wara ħafna xogħol bejnietna issa nħossuna ppreparati ferm biex nagħtu spettaklu mill-aqwa."

Kunċert hija biċċa xogħol kbira.

Kelli kurżità kif qed tħossha u x'inhuma l-ħolmiet tagħha wara opportunità bħal din?

"Eċitata ħafna żgur għax għalkemm ormaj ilni nkanta ħafna, dal-kunċert huwa xi ħaġa ġdida għalija.

Bħal kull kantant ieħor tkun tixtieq li kollox imurlek sewwa u għalhekk qed nipprepara ferm għalih.

Il-kunċert ser ikun maqsum fi tnejn fejn f'parti minnhom l-organista Liene Circene ser tkun qed iddoqq xi siltiet tagħha u fil-parti l-oħra din ser tkun qed takkumpanjani fil-kant tiegħi.

Jekk imur kollox sew f'dan il-kunċert, hemm il-pjan illi ix-xahar id-dieħel immur nagħti kunċert ma' l-istess pjanista fil-Latvja.

Staqsejtni dwar il-ħolm...

Naturalment il-bniedem hekk kif jilħaq tarġa, jkun irid jitla' oħra u għalhekk issa nixtieq li xi darba jkolli ċ-ċans li niltaqa' ma' żewġ personaġġi lokali li tant nammira u li jiena kburija ħafna bihom kemm minħabba li għandhom talent kbir u anki għax għamlu isem sabiħ lil Malta – Miriam Gauci u Joseph Calleja.

Nispera minn qalbi li xi darba jkolli l-opportunità li nkanta magħhom."

Minn kliem Joanna ma tistax ma tindunax illi hi temmen ħafna fid-destin.

"Iva hekk hu.

Fuq kollox nemmen li kif jgħid il-Malti: il-bniedem jipproponi u Alla jiddisponi.

Għaldaqstant jidhirli illi akkost li inti forsi taħdem ħafna għal xi ħaġa, jekk ma jkunx imn'Alla, jinqalgħu

ċirkustanzi li jwaqqfuk u ma jirnexxielek tagħmel qatt dak li tixtieq int. Ovvjament irrid ngħid ukoll illi trid tgħin ruħek biex Alla jgħinek apparti li l-aktar ħaġa kruċjali hija li temmen fik innifsek.

Min-naħa tiegħi jiena dejjem nirringrazzja 'l Alla li tani dan it-talent u li qed jgħini nesprimih.

Kuntenta ħafna li dħalt f'dal-qasam tal-kant u ser nipprova nagħmel minn kollox biex nirnexxi.

Il-bqija..."

Min jixtieq aktar informazzjoni dwar dan il-kunċert jista' jċempel fuq 21637171.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-11 ta' Lulju 2010)

Torċa

AKTAR KIENET TAGĦTI KAS TAL-KANT TAL-KOR


X'SER JAGĦMLU T-TFAL DAS-SAJF?

Jingħad li t-tfal huma bħaż-żerriegħa.

X'isir minnhom aktar il-quddiem jiddependi ħafna mill-art li jsibu ruħhom fiha u mill-kura li jingħataw b'mod regolari.

Għaldaqstant issa li waslu l-vaganzi u bosta tfal għandhom ħafna ħin fuq ir-riħ, huwa għaqli li wieħed jinkoraġġihom biex jinvolvu ruħhom f'xi attività interessanti li idealment tkun tvarja mix-xogħol solitu tal-iskola.

B'hekk it-tfal ikunu qed jieħdu l-messaġġ li għalkemm jeżisti ż-żmien ta'mistrieħ, dan ma jfissirx li wieħed għandu jinqata' minn kollox u jgħaddi l-ġranet kollha jitgħażżen.

Fortunatament illum jeżistu diversi opportunitajiet għat-tfal, ibda mill-iktar attivitajiet sempliċi u ibqa' sejjer sal-aktar proġetti intensivi.

Bosta drabi jiddependi mit-tfal u anki minn kemm għandhom ħin il-ġenituri li joqogħdu jiġru bihom minn post għall-ieħor u minn kemm għandhom flus x'jonfqu għall-affarijiet bħal dawn.

Madanakollu jekk wieħed ifittex sewwa għandu jsib ukoll possibilitajiet oħra interessanti li mhux neċessarjament jiswew il-flus u lanqas ħafna ġiri 'l hemm u 'l hawn.

Dan l-aħħar kont qed nitkellem mal-Prof.

Aldo Drago li huwa d-Direttur taċ-Ċentru Operattiv IOI-Malta.

"IOI-Malta huwa wieħed minn 25 ċentru mxerrda mad-dinja fi ħdan l-International Ocean Institute (IOI) li huwa NGO internazzjonali li twaqqaf fl-1972 mill-Prof.

Elisabeth Mann Borgese.

L-uffiċċju prinċipali ta' l-IOI jinsab fl-Università ta' Malta.

Filwaqt li l-IOI-Malta jaqsam maċ-ċentri l-oħra tal-IOI l-iskop prinċipali biex jitjieb l-immaniġġjar, ir-regolamentazzjoni, l-użu sostenibbli tar-riżorsi, il-protezzjoni u l-konservazzjoni tal-ambjent tal-

baħar, il-ħidma ta' dan iċ-ċentru Malti huwa wkoll li jwettaq riċerka u studji relatati mal-baħar u li b'mod regolari jniedi diversi promozzjonijiet edukattivi u taħriġ biex jinkoraġixxi dejjem aktar il-kuxjenza pubblika dwar l-ambjent u l-ħlejjaq tal-baħar."

Prof. Aldo Drago huwa wkoll il-moħħ wara s-sit IOI-KIDS

sit ikkulurit u frisk li jmur ħafna ma' dawn iż-żminijiet sħan tas-sajf speċjalment minħabba li f'dawn il-ġranet il-baħar isir ħaġa waħda mill-ħajja tagħna l-Maltin.

"Dan is-sit huwa mmirat għat-tfal tal-primarja u s-sekondarja u għandu l-għan li jwassal informazzjoni dwar l-ambjent tal-baħar u l-ħlejjaq li jgħixu fih permezz ta' artikli edukattivi u viżwali, stħarriġ u logħob interattiv li jiġbed l-attenzjoni tat-tfal biex jitgħallmu waqt li jieħdu gost jilgħabu fuq l-internet.

Huwa wkoll maħsub biex ikun ta' għajnuna għall-għalliema billi jipprovdilhom materjal adattat biex ifasslu lezzjonijiet aktar wiesgħa u interessanti fuq it-tema tal-baħar u fl-istess ħin applikabbli għall-kurrikulu nazzjonali.

Barra minn hekk is-sit joffri opportunita' lill-għalliema u lill-esperti f'dawn l-oqsma sabiex jitħajjru jikkontribwixxu l-kitbiet tagħhom u jkomplu jkattru l-informazzjoni f'dan is-sit.

Fl-istess waqt dan is-sit joffri kemm lit-tfal tal-iskola u lill-għalliema tagħhom mezz sabiex jaqsmu l-ideat, il-proġetti u l-esperjenzi tagħhom dwar il-baħar ma' ħbieb oħra madwar id-dinja ħalli b'hekk jinħoloq ukoll djalogu internazzjonali dwar dawn is-suġġetti.

Għaldaqstant tfal li jgħixu f'pajjiżi fejn m'hemmx baħar u forsi qatt ma kellhom iċ-ċans li jiġu f'kuntatt miegħu, jkunu jistgħu jesperjenzawh permezz tal-għajnejn ta' sħabhom.

Min-naħa l-oħra dan is-sit iservi wkoll biex sa minn ċkunithom it-tfal isiru aktar konxji dwar dak li huma għaddejjin minnu l-oċeani u l-ħlejjaq li jgħixu fihom.

Jitgħallmu jsiru ċittadini tad-dinja u mhux ta' pajjiżhom biss billi jinteressaw ruħhom f'suġġetti marbuta ma' l-oċeani bħal per eżempju l-impatt uman u tal-klima fuq l-ibħra u l-ekosistemi.

Bla dubju l-effett ta' dan ikun li t-tfal isiru aktar konxji tar-responsabbiltà li għandhom biex iħarsu l-ambjent tal-baħar u jkattru l-użu għaqli tar-riżorsi tiegħu."

żmien għal żmien l-IOI-KIDS torganizza wkoll proġetti ġodda li jservu bħala opportunitajiet affaxxinanti kemm għat-tfal u anki għall-ġenituri tagħhom peress li joħolqu skop għall-avventura u l-kreattività.

"Għal dan is-sajf il-programm ta' l-IOI-KIDS qiegħed jindirizza l-parteċipazzjoni diretta tat-tfal tal-primarja u tas-sekondarja flimkien ma' l-għalliema u l-ġenituri tagħhom sabiex jagħmlu xi ħaġa tanġibbli għall-ambjent tal-baħar.

Waħda minn dawn l-inizjattivi hija l-IOIKIDS 'Spot the Jellyfish'.

L-għan ta' dan il-proġett huwa li jiżdied l-għarfien dwar id-diversità lokali ta' l-ispeċi ta' bram billi t-tfal jinvolvu rwieħhom f'eżerċizzju

interessanti li jikkonsisti fir-rappurtaġġ ta' dehriet ta' bram li spiss naraw qrib xtutna u fil-bajjiet tagħna.

B'hekk permezz tal-parteċipazzjoni tagħhom it-tfal ikunu qed jgħinu sabiex ikun possibbli li tinġabar informazzjoni utli għal studji xjentifiċi kemm għall-awtoritajiet lokali u kif ukoll għall-pubbliku in ġenerali.

Ta' min jinnota li din l-informazzjoni apparti li tipprovdina bit-tagħrif, fl-istess ħin tkun qed twassal ukoll messaġġ siewi lil dawk li jkunu beħsiebhom iżuru x-xtut u l-ibħra ta' madwarna billi jżommhom aġġornati ma' l-inħawi fejn ikun hemm il-bram."

Ir-rappurtagg isir permezz ta' fuljett ikkulurit u informattiv li jinkludi anki numru ta' ritratti ta' bram ta' speċi differenti.

Dan il-fuljett diġà tqassam f'bosta skejjel u tpoġġa anki f'diversi postijiet fix-xtut tal-gżejjer Maltin.

Barra minn hekk l-paġni ddedkati fuq is-sit tal-IOIKIDS (www.ioikids.net/jellyfish) iservu biex iwasslu tagħrif interessanti dwar il-bram, kif ukoll mappa aġġornata kull jum ta' fejn dehru l-bram.

"Dan il-fuljett huwa mibni b'mod sempliċi imma attraenti biex jaghmilha ferm facli li wiehed jidentifika l-bram u għalhekk iħajjar aktar tfal biex jipparteċipaw.

Biex wieħed jieħu sehem kull ma jrid jagħmel huwa illi jqabbel il-bram li jkun ra huwa stess mar-ritratti fuq il-fuljett, jinkludi wkoll id-dettalji tal-ġurnata u l-ħin tar-rapport, u n-numru ta' bram li kien hemm fuq il-post.

Il-fuljett bl-informazzjoni jista' jintbagħat bil-posta jew billi jimtela' rapport online fuq

Wieħed jista' wkoll jibgħat ir-rapport permezz ta' SMS fuq 79 222 278 jew email fuq

Ta' min insemmi illi l-parteċipanti jkunu qed jidħlu biċ-ċans li jirbħu numru ta' premijiet sbieħ!"

Inizjattiva oħra tal-IOIKIDS tikkonsisti f'kompetizzjoni mmirata għat-tfal fejn dawn qed jiġu mitluba joħolqu xogħolijiet kreattivi b'suġġetti marbuta mal-baħar.

"Dawk it-tfal fil-livell ta' edukazzjoni primarja u sekondarja għandhom l-opportunità li jgħaqqdu l-ħiliet artistiċi u teknoloġiċi tagħhom biex jippreparaw kontribuzzjonijiet elettroniċi f'forma ta' proġetti

informattivi u attraenti.

Il-parteċipanti jistgħu jieħdu sehem f'din il-kompetizzjoni kemm b'mod individwali u kif ukoll fi gruppi f'waħda miż-żewġ kategoriji skont l-età: 5 sa 10 snin jew 11 sa 16 il-sena.

Ix-xogħolijiet li jintbagħtu għandhom ikunu jikkonċernaw suġġetti dwar il-baħar jew dwar xatt il-baħar u jistgħu jieħdu diversi forom bħal artikli, ġabriet jew noti dwar ġrajjiet interessanti jew insoliti, skoperti xjentifiċi ġodda, speċi ta' pjanti jew annimali, eko-sistemi jew postijiet ta' interess, nies li x-xogħol tagħhom huwa konness mal-baħar u kontribuzzjonijiet kreattivi oħra.

Il-proġetti għandhom ikunu ppreparati elettronikament bħala dokumenti tal-Word jew preżentazzjonijiet bil-PowerPoint.

Jekk wieħed jagħżel li jibni sit għandu jkun fl-HTML filwaqt li r-ritratti għandhom ikunu fil-format .jpg, l-audio clips f'format wav/mp3 u animazzjonijiet u video clips fil-format flv jew avi.

Naturalment ix-xogħolijiet ippreżentati jridu jkunu oriġinali u magħhom għandha tintbagħat il-formola ta' reġistrazzjoni li tista' titniżżel mill-website ta' IOI-KIDS

permezz ta' email:

Dawn għandhom jiġu indirizzati lil: Ms. Alicia Said, IOI-Malta Operational Centre, Room 315, Chemistry Building University of Malta, Msida MSD2080 jew permezz tal-email:

u għandhom jaslu sal-31 ta' Lulju 2010.

Finalment il-proġetti rebbieħa jieħdu sehem ukoll f'kompetizzjoni internazzjonali billi jiġu ppubblikati fuq is-sit IOI-KIDS u tfal minn madwar id-dinja jivvutaw għalihom."

Apparti minn dawn il-proġetti l-IOI-KIDS toffri wkoll l-opportunità lit-tfal biex b'mod regolari jesprimu ruħhom permezz tal-kitba dwar fatti, aħbarijiet u attivitajiet relatati mal-baħar.

"Qegħdin nipprovdu lil dawk it-tfal li joħolmu li xi darba jkunu kittieba jew ġurnalisti bil-possibilità reali li jippubblikaw xogħolhom fuq l-internet billi jsiru parti mit-tim IOI-KIDS News.

Bi ġżira bħal tagħna mdawwra bil-baħar u b'diversi xtut mill-isbaħ, il-possibilitajiet fuq hiex tikteb huma bla tarf.

U għalhekk inħallu biss għall-imaġinazzjoni tal-kittieba tagħna!"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-18 ta' Lulju 2010)

kompetizzjoni

Torċa

X'SER JAGĦMLU T-TFAL DAS-SAJF?


Li kieku kellek l-opportunità li treġġa' lura l-arloġġ u tgħix mill-ġdid żogħżitek, x'tagħżel?

Il-preżent jew il-passat?

Niftakar li meta kont tifla kont nixtieq ħafna li jkolli dar tal-pupi.... waħda bħal dawk li kont nara fuq il-kotba li kienu jagħtuna naqraw l-iskola jew li kont nissellef mill-librerija.

Kienet tkun dar kbira, imqassma bi kmamar sbieħ u mimlija b'għamara ċkejkna.

Il-karozza kienet tkun ipparkjata fil-garaxx, iż-żwiemel jistrieħu fl-istalel u pjanti mill-isbaħ kienu jżejnu l-konservatorju mal-ġenb tad-dar.

Kont nintilef inħares lejn l-istampa filwaqt li noħlom li meta nikber ikolli dar bħalha eżatt.

Naturalment ma kellix idea kemm ridt flus biex nixtri dar bħal dik.

Ta' tifla li kont, lanqas biss kont intbaħt li anki biex nixtri dar tal-plastik kienet problema dak iż-żmien.

Minflok, missieri b'ħafna mħabba u paċenzja kien għallimni kif nikkonverti kaxxa mdaqqsa tal-kartun f'dar tal-logħob.

Konna npinġu l-bibien u t-twieqi mad-dawra tagħha u mbagħad naqtgħuhom min-nofs bl-imqass biex jinfetħu.

Wara konna naqsmu l-kaxxa permezz ta' żewġ kartuniet u b'hekk kien ikolli erbat ikmamar.

Il-bqija kien kollu f'idejja hekk kif kont naqbad biċċiet tal-karti u npinġihom biex nagħmel il-wallpaper, l-art u dak kollu li jiġini f'moħħi.

Il-ġugarelli ż-żgħar li kienu joqogħdu fil-kmamar, kollha kont insibilhom xi post x'imkien.... anki lil xi suldat li kont nieħu baxx baxx mingħand ħija.

L-immaġinazzjoni kienet is-sigriet tal-kuntentizza tiegħi.

Illum binti għandha dar ċkejkna tal-pupi imma bilkemm tħares lejha.

Lanqas taf b'liema ġugarell ser taqbad tilgħab daqs kemm għandha.

Kamra mimlija ġugarelli jixxenqu biex jintrefgħu u jilgħabu ma' xi ħadd.

Ġieli jagħtini li nintefa' nilgħab bihom jien imma l-ħajja mgħaġġla ta' daż-żmien ftit tħallilek ċans....

Għaldaqstant ħassejtni tassew kurjuża meta l-ħabiba tiegħi Liliana tarrfitli illi taf wieħed illi jikkollezzjona d-djar tal-pupi.

"Huma l-għożża tiegħu," qaltli.

"Issa nlaqqgħak miegħu u tifhem għaliex."

Reginaldo Schembri laqagħni għandu daqs li kieku kien ilu jafni s-snin.

Illum jgħodd it-73 sena imma għadu fuq ruħu mhux ħażin.

Inkejjuż u ċajtier u kif kienet qaltli Liliana, d-djar tal-pupi huma d-dinja tiegħu.

"Ejja ħa tarahom, ejja," sejjaħli l-ġewwa f'daru hekk kif beda jagħti l-istruzzjonijiet lil bintu Suzanne biex tiftaħ il-faċċati tad-djar waħda wara l-oħra.

"Dan il-passatemp l-ieħor tiegħu tafx, li jgħajjatli l-ħin kollu," lissnet bit-tbissima Suzanne hekk kif b'paċenzja u bi ħlewwa kbira bdiet iżżarma l-faċċati tad-djar kbar li għandu Reginaldo f'diversi kmamar.

"35 sena ilu ħdimt l-ewwel dar.

Kont ħdimtha kollha jien, bl-għamara b'kollox.

Wara li lestejtha kont tajtha lit-tifla ta' ħabib tiegħi," beda jgħidli.

"Imbagħad ħames snin wara ħdimt din id-dar bil-faċċata

ċelesti.

Din ukoll ivvintajtha kollha jien mill-bidu.

Interessanti illi l-għamara li fiha hija dik li kelli fid-dar tiegħi fiż-żmien li ħdimtha.

Innota l-gwardarobba kemm fiha xogħol," kompla jispjegali b'ħeġġa, "dik għamiltha kollha jien b'idejja!

Għandi għodda ċkejkna biex naħdem dawn l-affarijiet imma bis-sega tal-arkett nagħmel kollox.

Dak kollu li jiġini f'moħħi."

"Ifakkruni f'żogħżiti," qalli malli staqsejtu x'inhu l-iskop li jikkollezzjona dawn id-djar.

"Permezz tagħhom inżomm l-isbaħ memorji tiegħi ħajjin."

Staqsejtu x'kien ix-xogħol li kien jagħmel meta kien żagħżugħ....

Jien kont naħdem bħala kuntrattur ma' missieri Ġużè Schembri.

Missieri kien bniedem magħruf u maħbub ħafna.

Kien negozjant kbir u kien iħaddem bosta nies miegħu.

L-ewwel kellu banka tal-lottu

imbagħad rama garaxx bil-karozzi tal-kiri.

Ftit ftit kellu wkoll fabbrika tal-madum, tax-xemgħa u oħra tal-għaġin.

Meta fl-1939 missieri żar l-Amerika, huwa baqa' mpressjonat ferm bir-Radio City Theatre t'hemmhekk.

Tant hu hekk illi meta rritorna Malta qalilna illi jekk xi darba jibni teatru jsemmih l-istess.

U hekk għamel!

Baqa' baqa' sakemm bena r-Radio City Opera House li kienet magħrufa ħafna għall-operetti, t-teatrini u għall-artisti famużi li kienu joffru l-isbaħ spettakli fih."

Xtaqtu jsemmili xi nies magħrufa li jiftakar jieħdu sehem...

"Ma nista' qatt ninsa lill-Prinċipessa Russa Nathalie Poutiatine li kienet ballerina mill-iprem.

Min jaf kemm qattajt siegħat sħaħ inħares lejha tiżfen!

Kien jiġi wkoll ikanta t-tenur Malti Oreste Chircop.

Lil Oreste jien niftakru għadu qed jitgħallem ikanta.

Kien jitħarreġ għand Madame Ravaglia f'dar fil-Ħamrun li hi kienet tikri mingħand missieri wara li kien waqa' t-Teatru Rjal bil-gwerra."

Reginaldo intilef jirrakkuntali dwar il-passat tiegħu.

Kienet ovvja ħafna l-ammirazzjoni li huwa kellu lejn missieru li barra li kien bniedem ħabrieki, kien ukoll benefattur kbir.

"Fir-Radio City darba nħadem dramm bl-isem 'Il-magħżula minn Alla' li kien jirrakkonta l-ġrajja ta' Fatima.

Kien deher fuq ħamest'ijiem u l-flus li kienu nġabru, kienu ngħataw bħala fondi għall-bini tal-Knisja ta' Fatima li hemm fil-Guardamangia."

Ġużè Schembri kien ukoll politiku li wara l-qasma fil-Partit Laburista kien għażel li jaħdem flimkien mat-Tabib Boffa.

Kien f'dawn iż-żminijiet illi l-familja Schembri għamlet ħbiberija mar-Reġina Eliżabetta.

"Konna nikrulha l-Villa Guardamangia meta kienet tiġi Malta.

Mhux darba u tnejn li fil-għodu kont immur inżurha u nsibha tixxemmex fuq it-taraġ.

Kienet mara mill-aħjar magħna imma isma' din," qalli Reginaldo b'ħarsa mqarqċa.

"Darba minnhom dehrilha illi waħda mit-twieqi tal-villa kellha bżonn laqgħa żebgħa u qabbdet lil min jiżbogħilha kif riedet hi.

Taf li mbagħad naqqsitilna l-ispejjeż li ħallset, mill-kera li kellha tagħtina?"

Il-familja Schembri għamlet żmien tgħix f'Villa Parisio, Ħal-Lija.

Imma Reginaldo li kien il-ħames wild, jiftakar illi l-biċċa l-kbira ta' ħajtu qattagħha jgħix f'Villa Guardamangia.

Bħala residenza tas-Sajf l-familja kellha wkoll il-Villa Rosa, f'San Ġorġ.

"Kien f'dawk l-inħawi li ltqajt mal-mara tiegħi Tereża.

Hi kienet taħdem ir-rakkmu ma' Grixti tal-Belt.

Niftakarha ċara l-ewwel darba li rajtha.

Kont għedtilha int għalija.

Anki hi ħadet grazzja miegħi mill-ewwel imma ma stajtx ngħid l-istess għall-kunjata li ma riditni b'xejn.

Akkost li kont noqgħod inżiegħel biha u ndawwarha bil-karozzi lussużi li kellna!

Iżda maż-żmien din l-istorja nqallbet ta' taħt fuq għax qabel ma mietet kienet sejjħitli ħdejha u qaltli 'Qatt ma rajt raġel bħalek."

B'nostalġija kbira f'għajnejh Reginaldo kompla jirrakkuntali kif martu mardet meta kienet għadha fit-tletinijiet tagħha....

"Għamilt minn kollox biex naraha mfejjqa.

Meta kienet għamlet l-aħħar ġranet tagħha fl-Isptar San Luqa kont norqod ħdejha kuljum.

Iżda b'dispjaċir kbir tiegħi xorta waħda mietet u ħallietni.

Ma nista'

ninsiha qatt.

Lilha biss ħabbejt.

Qatt ma ridt nerġa' niżżewweġ.

Kont naf li mhu ser insib lil ħadd aktar bħalha.

Għadni naħseb fiha kuljum u nixtieq li qegħdha hawn ħdejja....

Għalhekk dan l-istil ta' djar, din l-għamara.

Nagħmel siegħat ħdejhom u mbagħad nagħlaq għajnejja u nibda nimmaġinani f'dawk iż-żminijiet meta kont ngħix ġo djar bħal dawk, niġri minn kamra għall-oħra."

Waħda mill-aktar djar għal qalbu hija l-Grosvenor Hall, dar li fiha ftit aktar minn ħames piedi għoli.

"Ilni naħdem fuqha s-snin.

Biex tlestiha dar bħal din trid ħafna xogħol u paċenzja."

Tlabtu jispjegali pass pass kif tinbena dar tal-pupi...

"Jiena nirċievi numru ta' rivisti mingħand kumpaniji li jbiegħu dawn id-djar.

Ikolli nammetti miegħek illi anki nħares lejhom biss fuq l-istampi nitgħaxxaq.

Minn fuqhom inkun nista' nagħżel it-tip ta' dar

li tolqotni.

Id-dar tiġi f'kit, biċċa biċċa.

Tkun tista' tagħżel id-dar miżbugħa lesta, la kemm tgħaqqadha flimkien.

Imma jien nippreferi nagħmel kollox jien skont il-gosti tiegħi.

Anki l-madum nagħmel jien, kaxxa kaxxa, waħda sewda u waħda bajda kontra xulxin u noqgħod inwaħħalhom bil-mod.

Mhux la kemm taqbad u tagħmilhom dawn l-affarijiet.

Irid ikollok ċertu ħila u ħafna dedikazzjoni.

L-għamara nordnaha minn fuq l-istess rivisti.

Togħġobni ħafna l-għamara stil Vittorjan, bħal dik li kien ikollna ġod-djar tagħna f'żogħżiti.

Għandi wkoll dar li żejjintha b'għamara fuq stil antik Malti u ġiet sabiħa ħafna wkoll.

Hu daqsxejn passatemp għali għax kollox jiswa l-flus imma jien naf naħdem xi wħud mill-affarijiet u nżidhom fid-djar tiegħi.

Ara dawk l-inkwadri per eżempju... qed tarahom?

Dawk jien u l-mara," urieni Reginaldo hekk kif beda jidħak bil-qalb u jurini l-oġġetti żgħar u ħelwin li mela l-kmamar tad-djar tal-pupi bihom.

"Dak li jagħmilhom uniċi... l-irtokki personali tiegħek.

Dawk il-ballavostri jien żidthom.

Anki dawk it-tapiti, il-purtieri, l-arloġġ antik Malti, il-platti taċ-ċeramika mal-ħitan u t-terrazzini.

Il-bibien per eżempju kienu bojod imma jien tajthom lil wieħed mastrudaxxa biex jagħtihom il-lostru.

Hekk għandhom dehra professjonali u aktar realistika.

U dawk il-linef ordnajthom apposta mingħand kumpanija li taħdem il-ħġieġ."

Mal-ewwel daqqa t'għajn ma kontx intbaħt bihom dawn l-oġġetti kollha li beda jindikali.

Imma ftit ftit, permezz tal-entużjażmu tiegħu, bdejt nifli l-kmamar aħjar u aktar ma beda jgħaddi l-ħin, aktar stajt nara d-dettalji u nifhem x'ifisser dan il-passatemp għalih.

Kull kamra ġo kull dar kienet imżejjna b'mod realistiku, bl-aċċessorji kollha meħtieġa u b'ħafna lussu wkoll.

Ġo waħda mill-kmamar tal-ikel, kien hemm sett sħiħ ta' platti u kikkri taċ-ċeramika mpoġġija

fuq il-mejda, donnhom għal-lest sakemm jaslu l-mistiedna.

Minn wara l-ħġieġ tagħhom, l-armarji fil-kmamar differenti, kienu mogħnija bi platti u buqari ċkejknin... kollox irranġat sabiħ daqs li kieku l-id ta' mara ħawtiela kienet tieħu ħsiebhom.

L-umbrella kienet lesta għax-xita fl-entrata, il-kpiepel sbieħ tax-xemx imdendlin u ppreparati għall-ħarġa, il-gazzetti tal-ġurnata mpoġġija ħdejn is-sufan u d-dawl kien jixgħel fil-linef kbar u fil-lampi ta' ħdejn is-sodod.

Li kieku l-pupi li kienu qed iżejjnu l-kmamar kellhom jieħdu l-ħajja, ma kienu ser isibu xejn nieqes biex jgħixu ħajja mill-aħjar.

"Qatt ma tlesti għax dejjem issib xi ħaġ'oħra x'tivvinta.

U jien dak li noħlom bih nibqa' nsostni fuqu sakemm nagħmlu.

Hekk ngħaddiha l-ġurnata."

Reginaldo ħadni f'kamra żgħira mdawwra bl-affarijiet kollha li jkollu bżonn għal dan ix-xogħol: kolla, kuluri, żebgħa, biċċiet irqaq tal-injam, makkinarju u mitt ħaġ'oħra.

"Inħoss sodisfazzjon u nofs meta nkun qed naħdem fuq id-djar tiegħi.

Permezz tagħhom inżomm ħaj dak iż-żmien li dari kont ngħix fih.

Iż-żmien modern ta' llum xejn ma jolqotni.

Nippreferi d-dinja antika ta' tfuliti.

Ikun hemm min jidħak meta jismagħni nitkellem hekk.

Imma f'żogħżiti jiena għext f'kuntentizza kbira u hemm irrid nibqa' ngħix," sostna Reginaldo hekk kif induna li kienet iċċaqalqet biċċa għamara minn postha u sejjaħ lil Suzanne biex tiġi tirranġahielu malajr.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-23 t'Awwissu 2009)

dar tal-pupi

Ġużè Schembri

Knisja ta' Fatima

kollezzjoni

kollezzjonista

Tereża Schembri

tfulija

Torċa

ID-DINJA ANTIKA TA' TFULITI


IL-MARA LI KELLHA L-BAGOLL LEST BIEX TITLAQ...

Nhar it-Tnejn 25 t'Awwissu 2009, ħallietna mara kbira, mhux biss għall-età li kellha imma anki minħabba l-istorja mqanqla li għexet matul ħajjitha.

Iltqajt magħha l-ewwel darba s-sena li għaddiet meta stedintha għal intervista biex tiġi inkluża fil-programm Bijografiji ta' Carmelo Borg Pisani.

Kellha 98 sena.

"Jekk Alla jrid ngħaqqad il-100 sena," kienet qaltli.

Iżda ma kellux ikun.

Xtaqt niġbor memorja tagħha bħala tifkira u bintha Bernardette laqgħetni f'darha b'idejha miftuħa, akkost li l-ferita tan-nuqqas t'ommha għadha miftuħa sew.

Sibtha qed twaħħal ir-ritratti t'ommha f'album kbir.

L-istorja ta' ħajjet Mary bdiet tiżvolġi ftit ftit quddiemi hekk kif hi bdiet tqalleb il-paġni tiegħu u tirrakkuntali....

Twieldet fil-31 ta' Marzu 1910 taħt l-isem Mary Pitrè de Martino.

Minn dejjem kienet ta' karattru ferrieħi u fuq ruħha mhux ħażin, għalkemm dejjem b'mod onest.

Kienet tħobb ħafna l-kulur l-aħmar għax

kien vivaċi bħalha.

Minn età żagħżugħa uriet li kellha żewġ talenti partikolari: dik tat-tpinġija u dik tal-ħjata.

L-ewwel waħda kellha tfasslilha l-bqija tad-destin tagħha, l-oħra kellha tgħinha taqla' l-ħobża ta' kuljum.

Hekk kif spiċċat mill-iskola, Mary bdiet tgħallem l-arti fl-iskola tas-Sacred Heart.

Zijuha kien ukoll ħajjarha tidħol titgħallem it-tpinġija fl-Iskola tal-Arti fejn anki bdiet

timmudella għall-istudenti.

Kien waqt waħda minn das-sessjonijiet, meta kienet qegħdha tippoża bħala żeffiena Spanjola għal Giorgio Preca, meta tefa' għajnejh fuqha Anton Inglott, student ieħor f'din l-Iskola.

Bħala karattru dan il-ġuvni ma setax kien aktar differenti minn Mary.

Kien bniedem kwiet u riservat u għalkemm dit-tfajla kienet togħġbu ħafna, kien bħal jinkwieta jaraha daqshekk fuq ruħha u tiċċajta ma' kulħadd.

Madanakollu waqt dik il-lejla partikolari, hekk kif waqfet mill-immudellar, Mary kienet qabdet tqassam id-domni mbierka li dejjem kienet iġġorr fil-basket tagħha.

Tat waħda lilu wkoll u kien hawn li serqitlu qalbu hekk kif intebaħ kemm kienet tfajla tal-ġabra.

Wara diversi snin jitħarreġ fl-Iskola tal-Arti, Anton Inglott kien siefer lejn Ruma fejn kien rebaħ Borża ta' Studju ta' sentejn biex jistudja fl-Accademia Di Belle Arti.

Huwa kien jixtieq ħafna li jsir pittur famuż u Mary kienet timbuttah biex isostni sabiex jasal.

Meta faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, Anton irritorna lura Malta imma miegħu ġab problema f'saħħtu – id-dijabete.

Ftit taż-żmien wara seħħet ġrajja oħra fil-ħajja ta' Mary.

Ħabib tagħha, Carmelo Borg Pisani, ġie mgħallaq peress li kien akkużat li kien spjuna kontra Malta f'isem it-Taljani.

Ftit tas-snin qabel, Borg Pisani kien laqa' lill-maħbub tagħha ġewwa Ruma u miegħu kien studja l-arti fl-istess akkademja.

Iż-żminijiet tal-gwerra kienu iebsa għall-poplu Malti.

Mary baqgħet tiftakar bosta attakki u ġiri lejn ix-xelter.

Ma setgħet tinsa qatt lill-Belt tirtriegħed taħt saqajha waqt attakk feroċi fuq dawk in-naħat.

Il-

koppja kienu jgħixu taħt biża' kontinwa għal xulxin meta kienu jisimgħu l-bombi neżlin fuq rashom.

Għalkemm huma xtaqu jiżżewġu, kellhom ħolma li l-ewwel Anton jistabilixxi ruħu fil-qasam tal-arti sabiex hu jkun jista' jmantni lill-familja.

Ftit ftit Anton beda jiddistingwi ruħu tant illi għamel diversi xogħlijiet ta' kalibru kbir u ġie anki fdat f'idejh ix-xogħol tal-pittura tas-saqaf tal-parroċċa tal-Imsida.

Sadanittant Mary kienet daħlet tgħallem it-Taljan u l-ħjata fl-iskola sekondarja tal-Gvern.

Kienet anki bdiet tagħti lezzjonijiet privati tal-ħjata fi Strada Stretta l-Belt u f'Regina Angelorum tas-Sliema.

Iżżewġu fl-1 ta' Ġunju 1944 u minn din l-għaqda twieldet Bernardette fis-17 t'April 1945.

Il-koppja kienet ser ittir bil-ferħ iżda erba' xhur biss wara, fil-15 t'Awwissu 1945, Anton Inglott miet kawża ta' kumplikazzjonijiet li tnisslu mill-marda tad-dijabete li dak iż-żmien kienet qerrieda ħafna.

Mary issa kellha tieħu ħsieb weħidha lil bintha.

Mill-għada stess tal-funeral hi kellha tkompli taħdem.

Il-kuraġġ ġabitu permezz tal-pariri li kien jagħtiha San Ġorġ Preca li tiegħu hi kienet ilha midħla ħafna.

Mary kienet mara kreattiva ħafna u dan it-talent ħajjar lil James Scicluna biex jiftaħ Art and Fashion Centre ġewwa l-Furjana u aktar tard fil-Belt fejn Mary kienet tgħallem il-ħjata u d-diżinn tal-ilbiesi sakemm kellha l-età ta' 80 sena!

Matul dan iż-żmien Mary kienet ukoll tagħti sehemha fi programm fuq ir-Rediffusion u t-TV.

Mary Inglott kienet ukoll waħda mill-fundatriċi tal-Legion of Mary f'Malta.

Fl-2006 Mary Inglott ġiet onorata bil-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika.

Mary ikkumbattiet b'kuraġġ kbir mal-ħajja akkost il-bosta diffikultajiet li ltaqgħet magħhom.

Is-saħħa kienet iġġibha mill-fidi tagħha u mill-fatt li rnexxielha żżomm lil żewġha ħaj.

"Mhux l-ewwel darba li kont nismagħha tkellmu," qaltli Bernardette.

"L-imħabba tagħhom kienet kbira wisq.

Hekk nimmaġinahom issa ara, kif qegħdin f'dan ir-ritratt.

It-tnejn mill-ġdid flimkien ferħana jħarsu lejja u jieħdu ħsiebi."

Ix-xogħlijiet ta' missierha huma r-rikordju li hi baqgħalha tiegħu.

Issa tħares lejha mill-istess xogħlijiet hemm ukoll ommha li spiss kienet timmudella għal Anton biex ipinġiha.

Tanja Cilia (Kittieba)

: L-ewwel darba li dħalt għall-lezzjoni tagħha, fl-Arts and Fashion Centre, (Triq Zakkarija, il-Belt quddiem tal-ħaxix, fis-sular ta' fuq Rosina Depares) u rajtha, għedt "Imma lil din il-mara nafha żgur".

Leħinha kien "il-vuċi tal-ħjata" fuq il-programm ta' Carmen Carbonaro.

Iżjed tard, qaltli li kulħadd kien ixebbaħa ma' Nilla Pizzi, li kienet rebħet il-festival ta' San Remo fl-1951 u l-1952.

Saħanritra kienu jwaqqfuha n-nies fit-triq u jifirħulha!

Kemm ħadet paċenzja bija u kemm tgħallimt magħha!

Għad għandi l-fajl tal-lezzjonijiet!

Lil Mary Inglott kont nimmaġina xi lady ta' żmien ir-Reġina Vittorja, dejjem pulita, impekkabbli, b'libsa differenti kull darba li narawha u b'xagħarha dejjem lest għall-ordni.

Mara eżemplari, edukata, b'kariżma kbira u li tifhem lil dak li jkun."

Ġorġ Peresso (Kittieb u xandar):

"Minn mindu dħalt fix-xandir u ltqajt magħha u smajtha, mall-ewwel impressjonatni bħala mara twajba, imżejjna b'dik it-tjubija li ġejja mit-tiġrib tal-ħajja u għalhekk tjubija li hi forza fil-karattru.

Laqtitni ħafna meta dehret fil-programm Meander ta' Mariella Pisani Bencini u qalet li minn mindu miet żewġha Anton hi dejjem kellha l-bagoll lest biex meta Alla jsejħilha tkun lesta."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-6 ta' Settembru 2009)

Bijografiji

Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika

Torċa


MĦUĦ – THRILLER PSIKOLOĠIKU

Dan huwa l-parir tiegħi għal dawk iż-żagħżagħ li jixtiequ jagħmlu film: Issegwux it-tendenzi, ibdewhom intom!...

Frank Capra

Il-ġimgħa d-dieħla, fis-7 t'Ottubru 2009, ser joħroġ il-film tiegħek 'Mħuħ' fis-swali taċ-ċinema.

Kemm dam jinħadem dan il-film?

Dan hu l-ewwel xogħol tiegħek?

Mħuħ

beda jinġibed f'Mejju 2008 u tlesta fi Frar 2009.

Proġett ta' din il-kwalità kien esperjenza ġdida għalija.

Wara numru ta' esperjenzi f'xogħlijiet marbuta mad-drama, dan il-proġett kien pass ieħor il-quddiem fil-karriera tiegħi.

Tista' tgħidilna fil-qosor dwar xiex jitratta l-film Mħuħ?

X'wasslek biex tikteb din l-istorja u għaliex ħassejt li tista' toħroġ film minnha?

Inti u ssegwi l-istorja ta'

Mħuħ

trid toqgħod attent ħafna għax għalkemm għall-ewwel tieħu l-impressjoni li kollox ser ikun marbut ma' grupp ta' nies li qed jgħeddu familji dgħajfa u jqegħduhom f'periklu

kbir, fir-realtà hemm aktar skopijiet għala dan ikun qed iseħħ.

Mħuħ

huwa thriller psikoloġiku fejn matulu jinħass sewwa l-effett fuq il-psikoloġija tal-bniedem minħabba l-ġrajjiet li ser iseħħu .

L-istorja kienet ilha ftit f'moħħi imma dejjem żviluppajt magħha.

Fil-fatt kienet l-istess storja li ġegħlitni mmur għal xi ħaġa li tikkonkludi ruħha malajr u mhux b'ħafna tul ta' episodji.

Kien għalhekk li ddeċidejna illi x-xogħol kellu jinħadem apposta għaċ-ċinema, bħala film sħiħ li jingħalaq.

Kemm sibt ko-operazzjoni u nkoraġġiment biex tagħmel dan il-proġett?

Dan hu s-sabiħ ta' dax-xogħol, li l-ewwel kollox ikun f'moħħok biss iżda wara li tiżvela xi ftit mill-istorja, awtomatikament jibda jqum interess kbir.

Nista' ngħid li kienu ħafna li xammru l-kmiem għal dan il-proġett u ħassewhom parti minn dan it-tim tal-produzzjoni.

Għalija dan huwa ta' inkoraġġiment kbir u kien fundamentali biex l-affarijiet jimxu mingħajr problemi.

L-atturi li qed jieħdu sehem, kemm iqarrbu lejn dawk il-karattri li kellek f'moħħok meta kont qed toħloqhom?

Il-karattri prinċipali f'dan il-film ġew miktuba apposta għall-atturi li ser taraw u din ħadmet ħafna.

Apparti minn hekk, qabel bdejt nadatta l-istorja għaċ-ċinema, iddiskutejt individwalment magħhom u spjegajtilhom xi xtaqt eżatt.

Il-fatt li dan il-film iddiriġejtu jien stess, għen biex stajt niggwida aħjar lill-atturi ħalli nqarreb is-sens kollu tal-istorja.

Fuq kollox ta' min jgħid illi l-atturi kienu tajbin ħafna u rnexxielhom jesprimu dak li kelli f'moħħi.

Kien hemm xi xeni li kellhom jinqatgħu?

X'kienet ir-raġuni?

Nista ngħid illi kien hemm xeni sħaħ li nġibdu imma kellhom jiġu eliminati minħabba raġuni ta' ħin għax il-film ma setax jiġi itwal minn sagħtejn.

Madanakollu dan ma tellef xejn mill-andament tal-istorja.

Anzi, nista' ngħid li serva biex it-tensjoni matul il-film tkun kontinwa.

Liema kienu dawk ix-xeni li ħolqulek l-akbar sfida biex jinġibdu?

Kien hemm diversi.

Speċjalment fejn jidħlu xeni perikolużi bħal dawk li ser naraw, trid tieħu diversi prekawzjonijiet.

Biex insemmilek eżempju, fi

Mħuħ

ser tidher xena ta' persuna qed tinqatel

brutalment.

Għaldaqstant kien neċessarju illi l-attur ikun ippreparat għal dak kollu li kien ser jgħaddi minnu.

F'dan ix-xogħol kultant trid tbati u f'dan il-każ l-attur ma kinetx tant faċli għalih li jagħmel tul ta' ħin ġo ħofra mimdud wiċċu 'l isfel, b'borża tal-plastik ġo rasu u b'idejħ marbutin fuq wara!

Kien hemm xeni oħra illi biex ġbidnihom kellna nibnu set fi studio minħabba illi n-natura tax-xena ma kinetx tippermetti li tuża l-post proprju.

Iżda anki f'dawn il-każi nista' ngħid li kellna nies professjonali li ħadmu bir-reqqa biex dan ix-xogħol seta' jsir mingħajr sens ta' artifiċjalità.

X'tip ta' diffikultajiet oħra ltqajtu magħhom waqt il-ġbid ta' dal-film?

L-iktar li jaffetwawk huma l-elementi tat-temp għax inti trid iżżomm kontinwità fl-istampa.

Mhux l-ewwel darba li kellna nippostponu xeni wara li nkunu lħaqna ppreparajna kollox!

Mill-banda l-oħra nixtieq nieħu din l-opportunità bi spunt pożittiv billi nirringrazzja lil kull min kellu l-awtorità dwar permessi biex niffilmjaw għax sibna ħafna ko-operazzjoni.

Liema kien l-akbar kompromess li kellek tagħmel biex sar dan il-proġett?

Taħseb illi l-prodott finali laħaq il-livell li xtaqt int?

Id-dedikazzjoni lejn dak li tkun qed tagħmel hija sagrosanta kemm għalik u kemm għal dawk kollha involuti.

Is-sensittività tilgħab parti importanti wkoll f'dan ix-xogħol għax mingħajrha ma tagħmel xejn.

Dwar il-prodott finali nista' ngħid u qaluha anki kritiċi oħrajn, li ser nerġgħu naraw pass ieħor il-fuq fil-livell tal-produzzjonijiet lokali.

Il-mużika ta' Mħuħ ġiet maħduma apposta?

Il-mużika għandha sehem importanti ħafna fil-film u b'sodisfazzjon nistqarr illi din kompliet tagħti libsa lix-xeni li ser naraw.

Fil-fatt

Mħuħ

għandu s-soundtrack sħiħ miktub oriġinali għalih minn Philip Vella.

Tajjeb li nsemmu illi s-soundtrack jikkonsisti fi ħdax-il silta mużikali, dejjem skont ix-xeni li qed jintwerew.

Interessanti ferm huwa illi Philip esperimenta wkoll b'vuċi li ma tinftiehemx sabiex b'hekk seta' joħloq l-effett tat-thewdin tal-moħħ qalb dik it-tensjoni kollha.

X'inhuma l-emozzjonijiet tiegħek issa li dal-film wasal biex jintwera lill-pubbliku?

Tħossok inkwetat jew emozzjonat?

Ikolli nammetti illi l-emozzjoni tibda tagħmel tagħha.

Tinsix illi ilna naħdmu fuq dan il-film għal numru ta' xhur mhux ħażin.

Issa li wasalna biex nuruh lill-pubbliku ma jistax jonqos li nħoss ċertu emozzjoni.

Jien nemmen li kulħadd għandu l-interpretazzjoni tiegħu għal kull proġett.

U allura nħossni eċitat ferm biex nisma' x'ser jgħidu n-nies dwar

Mħuħ

Għandek xi xogħol ieħor ippjanat?

Għad ma kellix ċans naħseb dwar proġetti oħra għax jien jidhirli illi trid tassisti proġett sal-aħħar tiegħu.

Ngħidu aħna

Mħuħ

fadallu l-promozzjoni tiegħu, bħal ma qegħdin nagħmlu issa.

Ippermettili nirringrazzja ħafna lilek tal-opportunità li tajtni li nitkellem dwar dan il-film.

Nixtieq ukoll nirringrazzja lin-numru kbir ta' ġurnalisti u preżentaturi f'Malta li ġrew warajna huma stess biex jippromwovu lit-talent Malti.

Fl-aħħar u mhux l-inqas, grazzi kbira tmur lil KRS Film Distributors li kellhom fiduċja f'dan il-proġett u li qed jagħtuh importanza iktar minn produzzjoni barranija.

Tkellimt ukoll mal-Managing Director tal-KRS – Charles Pace...

Għal KRS, li tippreżenta film Malti fis-swali taċ-ċinema huwa riskju jew sfida?

Riskju mhux żgur għax aħna dejjem noqogħdu attenti illi nippreżentaw biss xogħol ta' kwalità.

Fil-fatt

Mħuħ

huwa l-ħames produzzjoni Maltija li aħna qed niddistribwixxu fis-swali taċ-ċinema tal-Eden, Embassy Cinemaworld u l-Empire.

B'sodisfazzjon nista' ngħid illi l-erbgħa produzzjonijiet ta' qabel, kollha kemm huma okkupaw pożizzjonijiet tajba fit-top 10 fil-box office charts tal-ġimgħa li fiha ħarġu għall-pubbliku.

L-erbgħa xogħlijiet l-oħra kienu Qerq (2007), Heroes in the sky (2007), Anno Domini XXXIII (2008) u Santa Monika (2009).

Nistqarr miegħek illi minn meta ħareġ Qerq, tgħidx kemm ġejna offruti films biex jintwerew fiċ-ċinema.

Min-naħa aħna nemmnu ħafna fil-prodott Malti u lesti li nagħtu ċans u opportunità lil kulħadd.

Iżda min-naħa l-oħra aħna rridu nassiguraw illi x-xogħol ikun ta' livell tajjeb u preżentabbli għax wara kollox irridu nikkonvinċu lis-sidien taċ-ċinemas illi l-prodott ser jiġbed l-udjenzi.

X'tikkummenta dwar il-livell milħuq mill-produzzjonijiet tal-films Maltin u kemm temmen li dawn jistgħu jiksbu suċċess anki f'pajjiżi oħra?

Il-livell lokali qiegħed dejjem jogħla għalkemm xorta waħda għadna l-bogħod mill-kwalità tal-films barranin.

Madanakollu rridu nżommu wkoll quddiem għajnejna l-iffinanzjar kbir li dawn il-produzzjonijiet barranin ikollhom.

Biex inwieġeb il-mistoqsija l-oħra ngħidlek illi kull sena għall-ħabta ta' Mejju, aħna niġu mitluba mill-European Community biex nippreżentaw produzzjonijiet Maltin li jkunu ntwerew fiċ-ċinemas lokali

f'dik is-sena partikolari sabiex jieħdu sehem fil-Festival UGC Fête l'Europe.

Permezz ta' dan il-festival, li jiġi organizzat minn Eurocine, madwar 27 film jintwerew fis-swali taċ-ċinema ta' Madrid, Pariġi, Lyon, Strasbourg, Ruma u Brussell.

Bla dubju din hija opportunità interessanti ħafna sabiex inwasslu t-talent Malti anki f'dawn il-bliet Ewropej.

Naturalment, film maħdum bil-lingwa Maltija ser ikun daqsxejn żvantaġġjat jekk ma jkunx jinkludi sub-titli almenu bl-Ingliż.

Għaldaqstant nissuġġerixxu illi min ikun qed jippjana proġett ta' dan it-tip, irid jibda jaħseb b'mod miftuħ u jistaqsi lilu nnifsu "Jien dax-xogħol qed nagħmlu għall-udjenza Maltija biss?"

Kull film li semmejtlek intbagħat biex jipparteċipa f'dan il-festival u ovvjament, is-sena d-dieħla ser nagħtu din l-opportunità anki lil dan il-film ġdid

Mħuħ

Mill-film Mħuħ x'laqtek l-aktar u għaliex tirrakkomanda lill-udjenza biex tmur tarah bi ħġarha?

Mħuħ

laqagħtni għax hu ppreżentat u maħdum b'mod differenti minn dawk il-films lokali li naraw is-soltu.

Normalment aħna mdorrijin naraw film f'forma ta' episodji, jiġifieri ġrajja sseħħ wara oħra.

Minflok, dan il-film fih ħafna plots żgħar, kollha mdaħħlin f'xulxin, illi fl-aħħar iwasslu għat-tmiem tal-istorja.

Għalija Andrew Attard l-awtur u direttur u Mario Attard (Olive Productions) li ħa ħsieb il-produzzjoni eżekuttiva ta'

Mħuħ

ħarġu b'biċċa xogħol tajba ħafna!

Nirrakkomanda

Mħuħ

lill-udjenza għax huwa film bi storja oriġinali li tagħlaq bi tmiem mhux mistenni.

Il-mużika ta'

Mħuħ

hija wkoll tajba ferm u żżid fil-kwalità ta' dan ix-xogħol ġdid.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-4 t'Ottubru 2009)

direttur

Mħuħ

Santa Monika

Torċa

MĦUĦ – THRILLER PSIKOLOĠIKU


ĦAJTI HI AVVENTURA

Il-bniedem ma jistax jiskopri ibħra ġodda jekk ma jkollux il-kuraġġ jitlaq minn fuq ix-xatt...

Andre Gide (1869-1951) kittieb Franċiż u rebbieħ tal-premju Nobel fil-letteratura – 1947.

It-talent tal-iskultur jaffaxxinani.

Dik il-kapaċità li jagħti l-ħajja u l-valur lil daqsxejn materjal permezz tal-kreattività tiegħu, sabiħa wisq!

Wisq aktar impressjonanti huwa l-fatt illi individwu ieħor li m'għandux dik l-arti f'demmu, lest li jdaħħal idejh fil-but u jħallas għal dik il-biċċa xogħol li jixtieq.

Dan l-aħħar iltqajt ma' Christopher Ebejer, diżinjatur u skultur li għalkemm għad għandu biss 30 sena, irnexxielu jibni karriera f'dan il-qasam u diġà mexa sewwa fit-triq tas-suċċess.

Fostom huwa ġie magħżul biex jaħdem il-monument tal-Isptar Mater Dei....

"Kienet kompetizzjoni nazzjonali u ntagħżilt jien.

Ħassejtni kburi ferm għax fost l-artisti li pparteċipaw, kien hemm saħansitra eks għalliema tiegħi.

Dan il-monument kellu l-għan li jkun is-simbolu tal-Mater Dei.

Il-proċess biex inħadem ħa sentejn u hu madwar 3 metri għoli."

Iżda ejja mmorru lura....lejn kif inħobb nibda jien...

Kif nibtet din il-passjoni lejn l-iskultura?

"Sa minn meta kont żgħir, dejjem kont ninteressa ruħi f'affarijiet mhux tas-soltu.

Dejjem kelli gosti li jmorru lil hinn mill-popolarità tal-massa tan-nies.

U allura fejn bosta minn sħabi kienu jħobbu l-futbol

per eżempju, minflok jiena kien jogħġobni s-sens ta' avventura u b'mod speċjali x-xogħlijiet tal-arti.

Irrealizzajt illi l-arti tiftaħlek beraħ l-opportunitajiet biex tagħmel affarijiet differenti.

Kien għalhekk illi ntfajt b'ruħi u ġismi nesperjenza u nitħarreġ f'forom differenti tal-arti fostom fid-diżinn, fl-interior design, fil-pittura, fid-direzzjoni ċinematografika u fl-iskultura.

Fir-rigward tal-iskultura kienet tiġbidni ħafna t-tanġibilità tagħha, il-fatt li tista' tmissha.

U fl-iskultura, b'mod partikolari, kienet tinteressani l-arti monumentali.

Ġara li f'ċertu punt minn ħajti bdew deħlin diversi kummissjonijiet tal-iskultura u allura ġiet b'mod naturali li jiena naqbad dik it-triq."

Artist titwieled jew issir?

"Bla dubju li l-arti tkun fin-natura tiegħek imma mbagħad biex tagħmel xi ħaġa biha tassew, trid tistudja u titkisser fuqha.

Jiena studjajt l-arti fil-forma tradizzjonali, kif kienet tiġi mgħallma fl-iskola l-antika tal-arti, jiġifieri studjajt l-anatomija tal-bniedem, il-kompożizzjoni, id-diversi forom, il-profili u l-istili differenti.

Iżda fl-iskola tal-arti nnifisha ma domtx aktar minn sentejn għax ħassejt illi l-istil akkademiku ma kienx dak li kont qed nistenna.

Jiena ppretendejt tagħlim aktar akkademiku bħal ngħidu aħna li jħarriġni fil-proporzjonijiet tal-figura jew f'kif għandu jkun it-taħlit tal-kuluri, inkella kif nibni statwa.

Minflok sibt illi aktar minn kollox, din l-iskola kienet toffrilek l-inkoraġġiment biex tesprimi ruħek u l-bqija trid tara kif titgħallmu int.

Jiena nemmen illi artist irid ikollu żewġ elementi bażiċi: l-element akkademiku u l-kreattività.

Kien għalhekk illi attendejt ukoll għal numru ta' korsijiet privati li ħallast minn buti.

Iżda ma rridx nonqos milli nsemmi l-bażi formattiva u siewja ħafna li rnexxieli nieħu minn għand Tarcisio Montebello, iben l-iskultur magħruf Marco Montebello.

Niftakar li dak iż-żmien sikwit kont nintasab ħdejn Tarcisio meta kien qiegħed jaħdem il-kor il-ġdid tal-Knisja ta' Raħal Ġdid.

Hemm, fuq l-iscaffolding, kont noqgħod ninnutah iqatta' u jsawwar l-ornamenti sbieħ fil-ġebla bħall-weraq imnaqqxa mal-orgni tal-knisja.

Tarcisio għallimni ċerti teknikalitajiet fuq affarijiet attwali li qatt ma stajt nesperjenzahom ġo skola.

Imbagħad komplejt ukoll niżviluppa waħdi.

Qrajt ħafna.

Sifirt ħafna u dort bosta mużewijiet mal-Ewropa kollha, nifli u nistudja x-xogħlijiet.

Ftit ftit tibda tiddakkar mix-xogħol, teduka aktar għajnejk, tibda' tiżviluppa għajn artistika u titgħallem tiddistingwi l-arti minn waħda tajba għal oħra inqas tajba.

Imma fir-realtà l-istudju ma jrid jieqaf qatt.

Anki llum li lħaqt ċertu livell, inżomm ruħi aġġornat u nesperimenta l-ħin kollu biex nara kif ser norqom aktar xogħli.

Ngħidu aħna, jekk qed nagħmel statwa mlibbsa, naqbad biċċa drapp, inpoġġiha fil-pożizzjoni li nixtieq u noqgħod nara kif qed jaqa' d-dawl fuqha sabiex b'hekk inkun nista' nesprimi dak li qed nara b'mod aktar realistiku fix-xogħol tal-ġebla."

Kemm kien diffiċli li tiddeċiedi li tibni karriera mill-iskultura?

"Jiena twelidt u ngħix fir-raħal tal-Qrendi.

Raħal sabiħ bil-bosta, mgħoni b'natura miftuħa imma b'mentalità magħluqa ferm.

Meta turi r-rieda li ssir artist, jgħidulek inti mhux hawn trabbejt, mal-istess erbat itfal?

Għaliex taħseb li tista' taspira għal dan?

U fuq kollox kif taħseb li ser tiekol bl-arti biss?

Tirċievi l-istess reazzjoni daqs li kieku għedt li tixtieq issir astronawta, xi ħaġa li wkoll ma narax impossibbli sempliċiment għax int Malti.

Bilkemm ma jibdewx jidħku bik.

Ma ssibx wisq min isostnik meta tħares lejn xi ħaġa li hija barra min-normalità tal-aspirazzjoni ġenerali tal-mentalità tan-nies.

Xi ħaġa li ddejjaqni u tirritani ħafna.

Li tibdel din il-mentalità kienet waħda mill-akbar ostakli speċjalment meta jiena m'għandi lil ħadd fil-familja li jagħmel dax-xogħol.

Madanakollu jiena bniedem rasi iebsa ħafna u dak li noħlom nibqa' nibqa' sakemm nagħmlu, jieħu kemm jieħu żmien.

Minn dejjem kont ċert x'irrid f'ħajti u ta' 16-il sena kont iddeċidejt li ser insir skultur professjonali.

U hekk sirt."

X'inhu dak li jispirak f'xogħlok?

"Il-mużika klassika u s-soundtracks tal-films.

Tispirani wkoll ħafna l-arti tal-passat għax nemmen illi artist għandu jkun kontinwazzjoni tal-istorja u allura jrid ikompli fejn ħallew ta' qablu.

Huwa ħażin li nikkunsidraw ix-xogħlijiet li saru qabel bħala antiki.

Irid ikollok stil tiegħek.

Imma minn dak li kien hemm qabel irid jibda kollox."

Liema hu l-aktar xogħol li joffrilek sfida?

"Ix-xogħol monumentali.

L-arti monumentali hija skola għaliha.

Tikkonsisti fostom fl-istudju tal-pjanifikazzjoni urbana jiġifieri tkun trid tikkunsidra bir-reqqa l-pjazza, it-triq u l-ambjent ta' fejn ser jitpoġġa l-monument.

Trid tara per eżempju li dan il-monument mhux ser jostakola l-post, la min-naħa tat-traffiku u lanqas mil-lat viżwali.

Barra minn hekk, jekk hemm siġar kbar idawwru l-post, ma tistax tħalli lix-xogħol jinbela' minnhom.

Għaldaqstant trid toqgħod attent ħafna għad-dehra ħolistika, għall-proporzjonijiet: illi l-istatwa qegħdha tidher tajjeb meta kkomparata mal-pedestall tagħha u li l-pedestall u l-istatwa qed jikkumplimentaw id-dehra tal-post in ġenerali.

Meta l-monument ikun ta' figura umana mbagħad hemm sfidi oħra wkoll.

Il-figura tal-bniedem hija l-aktar ħaġa li ġiet interpretata matul is-sekli mill-artisti, proprju għax toffri diversi sfidi.

L-ewwel nett, trid tkun artist imħarreġ sewwa biex timmudella figura.

U t-tieni nett irid ikollok għarfien biżżejjed biex tkun taf tesprimi l-espressjonijiet, il-pożizzjonijiet u l-istili differenti tal-figura nfisha.

Fil-fatt niddiżappunta ħafna ruħi meta nara li f'pajjiżna ċertu xogħol monumentali jiġi fdat f'idejn individwi li ma ġewx imħarrġa f'dan il-qasam.

Fl-istatwar hawn diversi ġeneri ta' arti bħal ngħidu aħna l-istatwi tal-festi.

Imma min jagħmel dat-tip ta' xogħol mhux neċessarjament ikun ikkwalifikat biżżejjed biex jaħdem monument.

Biex infehmek aħjar, dan bħal meta qed ngħidu illi tqabbad kompożitur ittrenjat fuq il-marċi biex jiktiblek opra.

Mhux sejjer ma jagħmiliex.

Imma la ma kienx imħarreġ f'dal-ġeneru ta' mużika, żgur li mhux ser ikun kapaċi jitfa dik il-finezza, dik l-emozzjoni fix-xogħol u aktarx li ser iħallat l-istili.

L-istess ħaġa jiġri fil-qasam tal-monumenti.

Sfortunatament hawn Malta hawn nuqqas ta' distinzjoni għax teżisti kultura li kollox jgħaddi.

U dan huwa ħażin ferm għax bla ma jrid wieħed ikun qiegħed jhedded il-kredibilità ta' min huwa professjonali.

Persuni illi għamlu sagrifiċċji kbar fil-karriera tagħhom biex jilħqu livell professjonali, ħafna drabi jsibu ruħhom kważi kważi trattati pari passu ma' ċertu dilettantiżmu.

U dan jagħmel ħafna ħsara għax qed iwassal għall-mentalità illi jekk trid karriera fil-qasam artistiku, m'għandikx għalfejn tagħmel sagrifiċċju, m'għandikx għalfejn tistudja u m'għandikx għalfejn titkisser u titħarreġ.

Jekk tagħmel xi ħaġa, għandek kull dritt tesponiha, hi ta' liema livell hi.

Tmur għall-intervisti fuq it-TV u anki tbiegħ xogħolok.

M'hemmx distinzjoni.

Qegħdin indaħħlu lil kulħadd bl-amment, anki fl-esebizzjonijiet.

U l-kwalità qed tmur il-baħar.

Dan kollu hu permess għaliex m'hawnx biżżejjed għarfien kulturali dwar l-arti u ftit wisq hawn min jaf jagħraf biċċa xogħol artistika tajba minn oħra.

Huwa għalhekk meta mbagħad tkun qed tikkompeti għal biċċa xogħol, wieħed jiflaħ jagħti prezz u l-ieħor ieħor.

Jekk inti investejt ftit li xejn fik innifsek, tiflaħ titlob prezz anqas għal xogħlok.

Mentri jekk wieħed investa ħafna aktar u kapaċi joffri xogħol ta' kwalità iprem ma jistax jitħallas bl-istess prezz."

Imma professjoni bħal din tirrendi finanzjarjament?

"Biex tkun professjonist trid taħdem full-time fuq xi ħaġa.

Irid ikollok ukoll timbru partikolari li jiddistingwixxi x-xogħol tiegħek minn dak ta' l-oħrajn.

Barra minn dan, trid tkun kapaċi twettaq il-proġetti li tidħol għalihom b'mod dinjituż u bihom tolqot l-attenzjoni tal-pubbliku in ġenerali.

Biż-żmien takkwista ċertu rispett artistiku u l-kummissjonijiet jibdew deħlin.

Fil-fatt bħalissa għaddej fuq diversi xogħlijiet li finalment jirrenduli sodisfazzjon finanzjarju tajjeb."

Min huma l-klijenti tipiċi tiegħek?

"Għandi żewġ tipi ta' klijenti: il-kollezzjonisti tal-arti u diversi organizzazzjonijiet li jikkummissjonawli l-monumenti bħal ngħidu aħna l-gvern, il-kunsilli lokali u xi fundazzjonijiet."

S'issa tellgħajt tliet esebizzjonijiet solo.

Kif mort fihom u għandek xi ħsibijiet li tagħmel xi ħaġa oħra simili?

"Iva, tellgħajt esebizzjoni minnhom fil-Vilhena Palace l-Imdina taħt l-isem

Ħafna mix-xogħlijiet inbiegħu u tant intogħġbu li kelli ntella' wirja oħra f'Għawdex peress li kelli domanda qawwija mill-Għawdxin.

Esebizzjoni oħra taħt l-isem

ittelgħet ġewwa l-Birgu.

Din ukoll kienet ta' suċċess, tant li kelli nestendi 15 il-biċċa xogħol oħra billi kien inbiegħ kollox.

Ħadt sehem ukoll f'esebizzjonijiet barra minn Malta fostom f'Madrid fejn ix-xogħlijiet tiegħi ġew apprezzati ħafna.

Bħalissa qiegħed fi stadju li nibni kollezzjoni prestiġġjuża ta' xogħol ġdid, xogħol fil-bronż b'suġġetti varji."

Liema hi l-aktar biċċa xogħol għal qalbek?

"Aktar milli norbot qalbi ma' xi xogħol, kultant biċċa xogħol partikolari tkun timmarka fażi importanti fil-karriera tiegħi u allura nkun nixtieq inżommha.

Każ minn dawn huwa l-mudell taż-żiemel ta' Trojja li jiena ħdimt għal film

li nħadem għat-TV hawn Malta.

Kont diġà ħdimt fil-qasam tad-diżinn tas-settijiet ċinematografiċi f'diversi

produzzjonijiet li saru f'pajjiżna, fostom fuq is-sett ta'

Illum l-iskulturi f'pajjiżna tgħoddhom fuq subgħajk u allura ma domtx ma ġbidt l-attenzjoni ta' dawk li kienu jaħdmu f'dan il-qasam.

Ġara illi f'

inbidel id-diżinjatur tal-produzzjoni u min ġie minfloku, meta ra l-kwalità ta' xogħli, talabni naħdimlu mudell żgħir taż-żiemel sabiex imbagħad jitkabbar permezz tas-CGI (

Kont sodisfatt ħafna għax fl-età ta' 23 sena, produzzjoni Amerikana kienet afdatni b'biċċa xogħol ta' responsabbiltà bħal dik.

Iż-żiemel sar u l-film inġibed bih u ntwera lil miljuni ta' nies.

Darba minnhom kont qiegħed għal symposium fiċ-Ċina u kont qed nitkellem ma' skultur mill-Guatemala.

F'ħin minnhom waqa' d-diskors fuq l-istorja ta' Trojja u dan staqsini jekk kontx rajt il-film

u lil dak iż-żiemel li tant kien impressjonah.

Jien m'għedt xejn, ħadtu miegħi fl-appartament li kont ngħix fih u urejtu r-ritratti li kelli dwar kif kont ħdimt dak iż-żiemel.

Baqa' jħares mistagħġeb u lanqas ried jemmen lil għajnejh li kien qiegħed jitkellem proprju ma' dak li kien ħadem iż-żiemel li tant kien għoġbu!

Kien mument ta' sodisfazzjon kbir għalija.

Minn dak iż-żiemel kont għamilt 4 kopji u żammejt waħda għalija."

Imma oġġett hekk, tasal biex tbiegħu?

"Offrewli somma tajba għalih imma ma rħejtux minn idi.

Jiena nemmen illi arti tajba bħall-inbid tajjeb...aktar ma jgħaddi żmien minn fuqha, aktar titjieb.

Min jaf?

Forsi xi darba, jekk nara li hu l-mument ġust, inbiegħu."

Dawn l-irġiel!

Kif donnhom mhuma kapaċi jorbtu qalbhom ma' xejn hux?

Ngħir għalihom kultant għax jiena xi ħaġa hekk kieku ngħożża ma' qalbi u rrid immut biex teħodhieli...

Imma inkomplu...

Chris, mill-websajt tiegħek stajt nara illi l-ewwel monument li għamilt, sar propju fiċ-Ċina...

"Kultant ċertu affarijiet iseħħu meta l-inqas li tkun qed tistenniehom.

Darba kien hemm ħabib tiegħi li nfurmani illi fiċ-Ċina kien ser isir symposium kbir tal-arti fejn fih kienu ser jiġu mistiedna jipparteċipaw 25 skultur minn madwar id-dinja.

Min xtaq ikun eliġibbli biex jattendi, kellu jissottometti diżinn ta' monument

u jien hekk għamilt.

Sadanittant jiena tlajt Los Angeles biex nattendi għall-kors fid-direzzjoni tal-filming peress li f'dak iż-żmien kien jinteressani ħafna dak ix-xogħol u kont qed nikkunsidra anki li nibqa' ngħix hemm.

Hekk kif

qed inlesti l-kors, irċevejt l-aħbar illi d-diżinn tiegħi li bgħatt iċ-Ċina kien intagħżel fost il-25.

Nistqarr li dak il-ħin tfixkilt.

Hemmhekk kont sirt ħbieb mal-Prinċep Lorenzo dei Medici li kien qed jattendi kors fil-produzzjoni tal-films.

Kien hu li mbuttani biex nerħi kollox u mmur nattendi għas-symposium.

Kelli kollox issusidjat miċ-Ċina għal xahrejn u nofs sħaħ.

Kont ngħix f'appartament imdaqqas u saħansitra kelli s-segretarja u l-interpretu tiegħi.

Finalment, kull wieħed mill-iskulturi magħżula kellu jibni l-monument li kien fassal u naturalment jiena bnejt il-monument tiegħi ukoll.

Kienet veru esperjenza interessanti fejn minn kultura liberali għall-aħħar fl-Amerika, ħabta u sabta sibt ruħi f'kultura għal kollox differenti li kienet pjuttost spiritwali u riservata.

Iżda dik ma kienetx l-unika esperjenza tiegħi fiċ-Ċina għax għadni sal-lum nibgħat xi xogħol fil-funderiji tagħhom tal-bronż.

Fil-fatt għandi diversi proġetti oħra li aktar il-quddiem irrid nitla' ċ-Ċina biex jitwettqu.

Huma proġetti kbar imma għadhom fil-konċepiment tagħhom u ma nistax niżvelahom minn issa."

Is-sena li għaddiet inti ġejt ikkummissjonat mill-Kunsill Lokali tal-Furjana biex taħdem monument f'ġieħ il-perit Pietro Paolo Floriani, liema xogħol issa jinstab fil-pjazza ta' Robert Sammut fil-Furjana.

Xi tgħidilna dwar l-istil barokk ta' dan il-monument?

"Għażilt dan l-istil biex jidentifika sewwa maż-żminijiet li kien jgħix fihom il-perit Floriani.

Qabel iddiżinjajt dan il-monument għamilt bosta riċerka biex nagħraf sewwa min kien dan il-personaġġ.

Fil-fatt kien hemm min tani diżinji tiegħu mill-Biblijoteka Nazzjonali sabiex inkun nista' nagħmel rikostruzzjoni faċċjali aktar ġenwina.

Għalkemm ix-xogħol qed jinħadem illum, jiena ridt inżomm l-interpretazzjoni tas-seklu 17.

Barra minn hekk tkixxift kif kienu l-karattru u l-attitudni tiegħu, x-xogħlijiet li għamel u kemm kien famuż.

Dan kollu wassalni biex noħroġ bi stil eżuberanti li jidher ċar fil-kostumi tal-epoka u fl-interpretazzjoni in ġenerali ta' dan il-monument.

Fir-rigward ta' dan il-monument, ġejt ukoll mistieden mill-Kontessa Carla Compagnioni Floriani ġewwa Macerata, peress li hija dixxendenti tiegħu.

Hemmhekk intlabt nagħti konferenza ntitolata 'The Making of a Baroque Monument in the 21

Century' lill-istudenti u lill-professuri fl-Accademia di Belle Arti.

Ta' min isemmi illi, taħt dan l-isem ukoll, qiegħed infassal ktieb dettaljat ħafna li juri l-proċess kollu ta' dan il-monument, bid-dokumentazzjoni kollha, bir-riċerka u bir-ritratti, mill-konċepiment sakemm ġie inawgurat.

Fil-fatt dan ser ikun l-ewwel ktieb tal-ġeneru tiegħu hawn Malta.

L-iskop tiegħu huwa illi meta llum naqsu ħafna l-monumenti, nixtieq nuri lill-ġenerazzjonijiet ta' llum u t'għada x'jinvolvi x-xogħol biex jitwettaq monument."

X'inhu s-sigriet wara s-suċċess tiegħek?

"Id-dedikazzjoni, is-sagrifiċċju u l-perseveranza."

X'inhi l-filosofija tiegħek dwar l-iskultura u għaliex jogħġbok tant dan ix-xogħol?

"Il-filosofija tiegħi hija "Beauty is a joy forever"... dak li hu sabiħ illum huwa sabiħ dejjem u mhux marbut ma' stil jew żmien.

L-akbar sodisfazzjon ta' dan ix-xogħol huwa li dak li qed tagħmel, għada pitgħada ser isir patrimonju nazzjonali.

Mhux ser jitgawda mill-ġenerazzjonijiet ta' llum biss imma anki minn dawk futuri.

U allura x-xogħol irid isir b'responsabbiltà biex li tagħmel tagħmlu sewwa u li jpaxxi l-għajn.

Dan hu l-ħsieb tiegħi in ġenerali wara kull biċċa xogħol tal-arti.

Jogħġobni dax-xogħol għax permezz tiegħu ħajti hija avventura.

Ma nibdlu ma' xejn dak l-eċċitament li tħoss meta kuljum qed tiltaqa' ma' nies differenti, ma' klijenti u periti ġodda, ma' diversi persuni minn kull angolu tal-ħajja fostom il-ħafna nies tas-sengħa bħal dawk li jaħdmuli l-bronż, il-ħadid u l-irħam, il-bosta organizzazzjonijiet u s-sens ta' innovattività li tagħmillek kull ġurnata differenti mill-oħra."

F'pajjiżna taħseb li teżisti opportunità biżżejjed f'dax-xogħol?

"Opportunitajiet hawn imma ma tistax tirrestrinġi ruħek għal Malta biss, inkella tingħalaq.

Trid tħares lejn pajjiżi oħra u twessa' l-opportunitajiet tiegħek.

Aktar minn hekk nisħaq li huwa inutli li nistaqsu jekk hemmx opportunità għax l-opportunità inti trid toħloqha u mhux tistenna li ssibha."

La jgħaddu s-snin u n-nies tkun qed tiddiskuti x-xogħlijiet tiegħek, inti kif tixtieq li tibqa' mfakkar?

"Bħala wieħed li dejjem insista li jagħmel xi ħaġa sabiħa li kapaċi tibqa' sabiħa għal dejjem."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-7 ta' Frar 2010)

Knisja ta' Raħal Ġdid

Torċa

ĦAJTI HI AVVENTURA


DAR-RAĠEL KELLU JINQATEL!

Rappreżentazzjonijiet tal-ġrajja tal-passjoni ta' Kristu ilhom isiru s-snin.

Madanakollu n-nies baqgħet dejjem tattendi bi ħġara, akkost li ormaj l-istorja kulħadd jafha.

Fil-fatt għadni niftakar b'ċarezza meta kont għadni tifla u l-ġenituri tiegħi kienu jeħduni nara xi dramm tal-passjoni f'dawn il-ġranet tal-Ġimgħa Mqaddsa.

Kont nidħol sewwa fir-rakkont u kważi kważi kont nemmen li jiena waħda minn dawk ta' madwar Kristu.

Qalbi kienet tibda tħabbat sitta sitta meta kont nara lil Ġuda qed jiftiehem biex jittradih.

Kien ikolli aptit inqum u nieħdu f'kantuniera u nfehmu bl-iżball li kien ser jagħmel, kemm għalih, għax kien ser jibqa' misħut u kemm għal Ġesù li kien ser ibati u jinqatel.

Imma ħabta u sabta kont nirrealizza li dik kienet biss reċta, li dak li kellu jiġri, diġà ġara u hekk jew hekk, dak li jseħħ kull sena quddiem għajnejna, kien ilu miktub.

B'danakollu meta dis-sena ġejt magħżula biex għall-ewwel darba nieħu sehem fi dramm tal-passjoni, ilqajt l-istedina minnufih.

Kemm għax id-drama hija għall-qalbi ħafna, kemm għax finalment anki jien ser jirnexxieli nkun parti minn rappreżentazzjoni ta' dil-ġrajja u speċjalment meta sirt naf li ser ninterpreta l-karattru tal-mara l-midinba – li wara l-agħa li qajjem id-Da Vinci Code dwar din il-mara, saret taffaxxinani wisq!

Fuq kollox, meta qrajt l-iskript ta' dan id-dramm u fhimt l-iżvolġiment partikolari ta' din l-istorja, xtaqt nistħarreġ aktar x'inhu dak li jwassal biex jissawwar rakkont bħal dan u xi jfisser li taħdem il-parti ta' Kristu sena wara l-oħra...

Dwar dan id-dramm li jġib l-isem Tamara, tkellimt ma' Charles Scerri; il-kittieb u d-direttur.

Bdejt billi staqsejtu x'ħajjru għall-kitba ta' dan it-tip meta xogħolu huwata' natura ferm differenti?

"Ma nafx nagħtik risposta eżatta ta' kif jien bdejt nikteb jew x'ħajjarni nibda nikteb.

Li naf huwa li mingħajr kitba inħossni qisni biċċa raba' li fiha ma joktor xejn.

Forsi twieldet miegħi mistura u tinħema u tistenna l-istaġun tagħha.

Forsi żviluppat bil-mod, fis-skiet, fil-ħemda ta' dak li jagħmlek int. Li naf huwa li saret parti essenzjali minni.

Min-naħa l-oħra nara relazzjoni qawwija bejn ix-xogħol u l-kitba tiegħi.

L-uġiegħ fiżiku u speċjalment dak mentali, jiżra' emozzjonijiet li mhux faċilment jinħakmu.

Jien nikteb dak li nħoss u dak li nara madwari fil-ħajja ta' kuljum – il-ħsibijiet li jġarrbuna u li jġibu l-eżistenza tagħna sema mudlama."

Minbarra Tamara qatt ktibt skripts ta' drammi oħra?

"Ktibt ħafna drammi u mhux biss fuq il-ġrajja tal-passjoni ta' Kristu.

Għamilt xogħol relatat mal-problemi soċjali li jiffurmaw il-bizzilla tas-soċjeta' li ngħixu fiha illum.

Minn dawn l-aktar għall-qalbi hemm id-dramm 'Żaren' li jesplora s-solitudni u l-impossibilita' li terġa' tqum fuq saqajk biex issir dak li vera xtaqt li kont."

Jeżistu ħafna drammi tal-passjoni.

Għaliex tħajjart tikteb wieħed inti wkoll?

"Ftit li xejn tagħmilli differenza jekk inkitbu mijiet ta' dawn it-tip ta' drammi jew jekk mijiet oħra għad jinkitbu.

Iżda jkolli ngħid li jien ġej minn ambjent fejn il-ħbiberija soda għandha valur.

U għalhekk il-kitba tad-drammi bdiet bħala mezz biex grupp ta' żagħżagħ minn Bormla fid-disgħinijiet isaħħu din il-ħbiberija ta' bejniethom billi jagħtihom lok ikunu fil-kumpanija ta' xulxin.

Għalkemm għaddew diversi snin, dan il-valur għadu hemm, kif jistgħu jixhdu n-numru ta' atturi li did-darba qed jieħdu sehem f'dan id-dramm."

X'hemm differenti fid-dramm Tamara?

"Huwa dramm tradizzjonali u mhux.

Tradizzjonali fis-sens li l-ġrajja hi dik li hi u dik li kulħadd jaf.

Iżda mbagħad id-dramm ikompli jesplora wkoll l-intern tal-bniedem, l-emozzjonijiet li jsaħħuħ u dawk li jixkanawħ minn tulu fl-art.

Il-bniedem isofri waħdu, fis-solitudni tiegħu, imma jaqsam dan kollu ma' dawk li jdawwruh, irid jew ma jridx.

Hemm karattri li l-istorja tradizzjonali ma' tefgħetx dellha fuqhom għalkemm huma wkoll setgħu għaddew minn sitwazzjonijiet li ġabuhom irmied.

Il-karattru ta' omm Ġuda per eżempju, għandu sinifikat

purament emozzjonali għalija.

Hija wkoll tilfet iben, hekk kif tilfitu omm Kristu u għalhekk id-dulur tagħha ma setax kien anqas.

Iċ-ċirkustanzi kienu diversi imma l-fatt jibqa' li binha ġie magħżul sabiex l-istorja tibqa' tiftakru bħala viljakk.

Għandha diskors pjuttost b'saħħtu imma li għalija jirrappreżenta r-realta' ta' omm li tilfet wild.

U kieku għexet warajh, b'dak id-dell ikrah tiegħu jiġri warajha, hija wkoll b'xi mod intilfet."

Għaliex għażilt dan l-istil ta rakkont?

"Huwa stil mexxej imma fl-istess ħin idaħħlek fl-istorja billi jgħidlek li int mhux wisq differenti minn dak li qed tara u li ħajtek tista' tkun il-ħajja tal-karattru li hemm faċċata tiegħek.

Wara kollox hija biss il-qoxra ta' barra li nbidlet matul iż-żminijiet.

Il-bniedem kien u jibqa' l-istess flimkien mad-dgħjufija tiegħu.

Hemm dawk li jagħtu kollox mingħajr ma jistennew xejn lura imbagħad hemm dawk li jaħtfu kollox mingħajr ma jagħtu xejn.

Hemm dawk li l-ħajja kienet iebsa magħhom u li kontinwament ifittxu biex jiġġarbu b'idejhom.

Il-ħajja hija ċirku dejjiemi li la fih bidu u wisq anqas tmiem."

Kemm temmen illi l-udjenza ser tkun tista' tirrelata ruħha mal-atturi?

"Fiċ-ċirkustanzi kollha tal-ħajja, inti dejjem tibki l-istorja tiegħek.

L-istejjer huma diversi imma jingħaqdu f'ċertu punti tagħhom.

Huwa dan fejn l-udjenza tħossha parti minn dak li qed tara.

L-iżvilupp tal-monologu li għandu ċerta saħħa f'din ir-rappreżentazzjoni huwa il-ħsieb tagħna lkoll.

Ngħidu aħna, Ġuda jistaqsi lill-udjenza...

"Għaliex ġejtu hawn?

Biex issiru tafu lili?".

Fil-verita' hemm bżonn li nfittxuh lil Ġuda, meta t-tradiment jgħix u joktor fina?

Meta Hu kien minxur ma' l-art jitlob lil-Missieru biex jieqaf Miegħu, aħna konna hemm u il-bewsa kienet tagħna wkoll."

Xi tfisser għalik il-ħajja ta' Kristu u dak li għadda minnu?

"Għal dawk li huma kredenti u sa ċertu punt anki għal dawk li jsibu diffikultà biex jemmnu, l-figura ta' Kristu għandha valur importanti fl-istorja ta' l-umanità.

Ħafna kienu dawk li tilfu ħajjithom għal dan

it-twemmin u fl-istess waqt, bosta oħra, sabu kenn u tama ġdida.

Kristu kif deskritt fir-rakkont tal-Bibbja huwa figura rivoluzzjonarja li jfittex is-sewwa mingħajr kantunieri u preġudizzji.

Żgur mhux personalita' medjokri.

U hekk kif għadu jiġri sa llum, individwi ta' din ix-xorta huma ppersegwitati minn sistema li għandha għeruqha miżrugħa fl-oqbra tal-passat.

Jien nifhem għaliex dan ir-raġel kien hemm bżonn li jinqatel u meta nħares madwari nifhem ukoll li anki kieku ġie illum, triqtu ma kienetx tintemm wisq differenti.

Madanakollu jibqa' l-fatt li l-umanita' tiegħu ġibdet lejh liż-żgħir, lill-magħdur u lil dawk kollha li aħna nqisuhom bħala rifjut.

Kliemu kien faċli biex tifhmu imma jeħtieġ kuraġġ inuman biex jitwettaq.

Mhux faċli tħobb li min jobgħodok imma dak hu Kristu – karattru li jibqa' jaffaxina."

Għaliex id-dramm jismu Tamara u x'inhu l-messaġġ li tixtieq twassal permezz ta' dan ir-rakkont?

"Il-kelma Tamara tista' tinqasam f'tama u f'mara u anki f'tama ta' mara.

Bosta drabi l-kelma 'mara' tiġi użata biex tirrappreżenta ġens jew poplu.

Fl-istess ħin, il-kelma 'tama' qed tirreferi għat-tama ta' kulħadd: it-tama tan-nies ta' dak iż-żmien, it-tama ta' Ġuda li emmen li Kristu kien ser jifdihom, it-tama ta' Kristu li ġie biex jifdi ġens u t-tama tagħna lkoll illum.

Għalhekk nistgħu ngħidu li Tamara huwa dramm dwar it-tama ta' kulħadd.

Aħna nixtiequ li l-udjenza li tiġi tara Tamara ma tapprezzax biss ix-xeni li qed tara madwarha imma tixtarr u tirrifletti fil-fond dwar dawn il-ġrajjiet.

Ġrajjiet li wara kollox, akkost li għaddew tant snin, għadhom validi sal-lum.

Inbidlet biss il-qoxra imma ma rridux wisq biex insibu li karattru minnhom jixbaħna sew.

Finalment il-messaġġ ta' dan id-dramm hu li għal Kristu u għas-soċjeta' ta' llum l-imħabba m'hiex biżżejjed."

Ir-rwol ta' Kristu huwa f'idejn Carlos Farrugia li m'għandu bżonn ta' l-ebda introduzzjoni mal-qarrejja tagħna.

Matul dawn l-aħħar snin inti nterpretajt il-parti ta' Ġesù f'diversi drammi tal-passjoni.

Kif sibt ruħek taħdem dan il-karattru?

"Kienet purament b'kumbinazzjoni... kont qed nimmudella u wieħed li kien fl-udjenza deherlu li jiena stajt ninterpreta l-parti ta' Kristu f'film li kien qed jagħmel biex jintuża fit-tiġien.

Qatt ma kont

irreċtajt qabel imma minn hemm nibtet iż-żerriegħa tal-imħabba għad-drama.

Għall-ewwel bdejt ninterpreta l-parti ta' Kristu fid-drammi tal-passjoni kif kont naf jien.

Bdejt bi stil tradizzjonali: Kristu jippriedka, Kristu jissallab u Kristu jqum mill-mewt.

Imma mbagħad bdejt nitħarreġ fid-drama u fit-tielet sena, ħdimt dramm tal-passjoni miktub minn Patri Ġwann Abela li kien iġib l-isem Ġrajjietna.

Dan kien dramm bi stil modern b'paralleliżmu qawwi bejn il-ġrajja tal-passjoni u l-ħajja ta' llum.

Qatt aktar ma ħarist lura u dis-sena ser ninterpreta l-parti ta' Kristu għat-12 il-darba."

Kif tipprepara ruħek biex tinterpreta l-parti ta' Kristu?

"Nistqarr illi fl-ewwel sentejn, il-parti ta' Kristu kont nagħmilha biex nidher f'parti importanti u daqshekk.

Però mbagħad meta bdejt nistudja l-linji u allura awtomatikament bdejt nitgħallem l-iskrittura u l-kliem ta' Kristu nnifsu, ħassejtni qed ninteressa ruħi aktar u aktar fil-ħajja tiegħu.

Rajt ma nafx kemm il-film dwar il-ħajja ta' Kristu u bqajt sakemm anki rajt films illi kienu nżammu jew ġew skumnikati mill-Knisja.

Għall-ewwel l-interess beda biex nara l-interpretazzjoni ta' atturi oħrajn bħala Kristu imma mbagħad ġiet b'mod naturali li nistudja l-ħajja ta' Kristu.

Kliem Kristu, ngħiduha kif inhi, hu sabiħ, jagħmel ħafna sens u t-tagħlim tiegħu hu importanti.

Tant hu hekk illi tħajjart nissieħeb ma' grupp Kariżmatiku u bqajt sakemm saħansitra mort Iżrael sabiex

nimxi fil-passi tiegħu.

Hemmhekk żort kull post fejn jingħad li kien.

Xtaqt ħafna nifhem u nagħraf min kien tassew Kristu.

Dħalt ħafna fil-fond: mort fejn twieled, fejn għex, fejn kellem l-appostli, fejn mexa fuq l-ilma, mort fil-baħħ tad-deżert ħdejn ġebla fuq irdum għoli fejn jintqal li ġie ttantat mix-xitan, rajt il-lok tas-siġra tal-Ġetsemani, dħalt fiċ-ċelel fejn inżamm u fejn ġie ffrustat, rajt kif kienu jsallbu lill-priġunieri f'dawk iż-żminijiet u mort fuq il-Golgota u missejt il-ġebla fejn jgħidu li ssallab.

Waqt din iż-żjara stajt nifhem aħjar il-politika ta' dak iż-żmien bħal min kienu s-Seduċej, il-Fariżej, l-Esseni u ż-Żeloti u l-għala Kristu kien meqjus bħala bniedem perikoluż politikament.

Wara esperjenza bħal din ma tistax ma tħossx xi ħaġa.

Biss biss tifhem żgur it-tbatija tremenda kemm fiżika u kif ukoll emozzjonali li Kristu għadda minnhom.

Ġejt lura bi spiritwalita qawwija u bdejt nitratta l-interpretazzjoni tal-parti ta' Kristu b'mod reliġjuż ħafna.

Ngħidu aħna fi żmien ir-Randan kont bdejt insum; ma niekolx ħelu u lanqas alkoħol u bdejt anki nħalli l-leħja twila sew.

Iżda matul is-snin ikolli ngħid li ma bqajtx daqshekk reliġjuż, għalkemm Kristu xorta waħda baqa' importanti f'ħajti.

F'dawn l-aħħar tliet snin qisni kont bdejt nikkunsidra l-interpretazzjoni tal-karattru ta' Kristu bħal kull karattru ieħor komuni u daqstant ieħor kont nipprepara ruħi."

Fil-fatt dis-sena inti tagħlaq 33 sena – l-età li kellu Kristu meta miet.

Smajt li tixtieq tagħmel xi ħaġa speċjali f'Tamara...

"Iva, ma nafx għal liema raġuni imma dis-sena ilni ħafna nistennieha.

San-numru tal-karozza għandi ddedikat għaliha.

Fil-fatt għandi ppjanat illi dis-sena l-interpretazzjoni tiegħi ta' Kristu tkun differenti minn ta' dawn l-aħħar snin.

Irrid nerġa' nħoss dak l-entużjażmu u dik l-ispiritwalità meta kont nidħol fil-fond fil-karattru ta' Kristu.

Nixtieq nagħmel xi ħaġa li tibqa' memorabbli u permezz ta' Tamara m'għandix dubju li ser jirnexxieli."

Xi tkun tixtieq twassal bl-interpretazzjoni tiegħek ta' Kristu?

"Idealment inkun irrid inwassal il-messaġġ tiegħu u dan nagħmlu b'responsabbiltà kbira.

Iżda kultant in-nies tirċievi l-interpretazzjoni ta' attur f'diversi modi.

Ħa nirrakkuntalek tlett ġrajjiet biex infehmek aħjar...

Darba waħda ħabiba tiegħi laqqgħatni ma' mara li xtaqet ħafna tiltaqa' miegħi wara li ratni naħdem il-parti ta' Kristu.

Din laqgħatni ġewwa darha u dawwritni mal-kmamar kollha.

Kif wasalna fis-salott, nara ritratt tiegħi (fil-parti ta' Kristu) impoġġi ġo frame u b'xemgħa tixgħel quddiemu.

Għall-ewwel inħsadt imma mbagħad fhimt li għal dil-mara, l-immaġni tiegħi kienet ta' Kristu.

Allura bdejt inħoss ċertu responsabbiltà.

Iżda fl-istess ħin, din mhiex daqshekk xi ħaġa sabiħa...

Għadda ż-żmien u jiena bdejt naħdem il-parti ta' Sergio fit-teleserial Gizelle.

Għodwa waħda kont għaddej mill-Belt u waqqfitni soru u qaltli "Int ma jmissekx tistħi taħdimha ta' Kristu u mbagħad tmur tagħmel dawk il-pastażati fuq it-TV?".

Ħallieha li fir-realtà ma kont qed nagħmel l-ebda pastażata imma xorta waħda ħassejt ċertu pressjoni fuqi b'kumment bħal dan.

Maż-żmien tibda titgħallem ma tagħtix daqshekk każ.

Fil-fatt proprju minħabba l-parti ta' Sergio, il-kumpanija Bronk kienet qed tinkwieta li ser tonqos l-udjenza għad-dramm tal-passjoni.

Qaluli "Jekk ma jiġux nies it-tort tiegħek ser ikun!".

It-tajba kienet li tellgħajna d-dramm disgħa darbiet u f'kollha konna kważi mimlijin bil-pubbliku.

Però udjenza minnhom ma ninisha qatt!

Kienet rappreżentazzjoni ddedikata għat-tfal u f'waqt minnhom, meta jiena kont qed naqla' s-swat fil-parti ta' Ġesù marbut mal-kolonna, nisimgħu t-tfal jgħajtu "Tih għax ħaqqu!".

Naturalment kienu qed jgħidu hekk għax ma setgħux ineħħu minn moħħhom il-karattru ta' Sergio!"

Min hu Ġesù għalik?

"Għalija Ġesù huwa dak li fetaħli t-triq għall-ħajja spiritwali.

Irrid niċċara illi meta qed ngħid spiritwali ma rridx infisser ħajja reliġjuża iżda li tkun miftuħ għal dak li fl-aħħar hu fenomenu – dik li temmen li jeżisti esseru suprem li tista' ssejjaħlu Alla.

Iva, nemmen li Alla jeżisti għax ħassejt l-eżistenza tiegħu bosta drabi f'ħajti u meta tlabt,u rċevejt ir-risposti."

Li kieku jkollok tinterpreta personaġġ ieħor mill-passjoni ta' Kristu, lil min tagħżel?

"Kieku nikkunsidra lil Ġuda.

Il-karattru tiegħu minn dejjem kien jaffaxxinani, forsi għax narah miskin, fis-sens li kien vittma.

Jekk aħna nemmnu illi permezz tat-tradiment tiegħu, Kristu miet għalina u

salvana, allura fl-istess ħin nistgħu ngħidu illi kieku ma kienx għat-tradiment tiegħu, aħna qatt ma konna ser insalvaw!

Ġieli noqgħod nixtarr illi jekk dan il-bniedem kien pre-destinat li jagħmel dak l-att, kif nistgħu nsejjħulu traditur?

Ġuda kien affaxxinat bi Kristu għax kien jemmen li kien ser jeħles lill-poplu mir-Rumani.

Meta huwa ressqu quddiem is-Sinedrin ħaseb li dawn kienu ser ipoġġu madwar mejda flimkien ma' Kristu biex iwettqu pjan għall-ħelsien tal-poplu.

Qatt ma basar x'kienu ser jagħmlulu.

Ġuda nqabad f'nassa u ħelsu minnu b'somma flus.

U għalhekk qatel ruħu b'idejh – għax hu lil Kristu kien iħobbu.

Ma rridux ninsew li kien għamel tliet snin miexi warajh.

Fil-fatt f'Tamara, Ġuda għandu parti importantissima bħal kif għandha wkoll ommu.

Imma ma rridx nilħaq niżvela ħafna.

Nista' ngħidlek iżda, li mill-ġdid f'dan id-dramm ser insib ruħi f'konfront ma' Vince Micallef Pulè li ser jinterpreta l-parti ta' Annas – wieħed mill-qassisin il-kbar li jeħduha kontra Kristu.

Bosta mill-atturi l-oħra huma wkoll magħrufa sew mal-pubbliku fostom Ivan De Battista (Elghazar), Clive Piscopo (Azor), Ryan Galea (Ġwanni), Johann Curmi (Simghon), Manuel Farrugia (Pietru), Rainer Cassar (Ġuda), Ritienne Sammut (omm Ġuda), Jason Zerafa (Pilatu), Jason Curmi (Ġajru), Roderick Castillo (Barabba), Manuel Cucciardi (l-imxajtan) u Fiona Vella (il-mara midinba)."

Tamara ser jittella' fis-27, 28 u 30 ta' Marzu 2010 fis-7:00pm ġewwa s-City Theatre, il-Belt Valletta.

Għal aktar informazzjoni tistgħu ċċemplu fuq 21808080, 79269247 jew 77150277 jew tibgħatu email fuq:

Il-biljetti jistgħu ukoll jinxtraw minn dawn il-ħwienet: Tele zone – Qormi; Call Zone – Paola; 202 Jewellery – Valletta; I – Center – Pieta'; Right Deal – Iklin & Bormla; Untours Insurance – Zabbar u Hair Excellence – Mosta.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-7 ta' Marzu 2010)

Ġimgħa Mqaddsa

Ġuda

rappreżentazzjoni

DAR-RAĠEL KELLU JINQATEL!