Maċ-ċaqċiq taċ-ċombini

Jingħad li s-sengħa tal-bizzilla ġiet introdotta f'Malta fi żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann.

F'dak il-perjodu, il-bizzilla kienet meqjusa bħala xi ħaġa prestiġġjuża ferm peress li kienet għalja ħafna.

Kienu jilbsuha kemm l-irġiel u kif ukoll in-nisa nobbli, kollha b'kompetizzjoni bejniethom dwar kemm se jperrċu bizzilla fuq ħwejjiġhom sabiex juru kemm jesgħu bwiethom.

Uħud minn dawn l-individwi għadna nistgħu narawhom jiddandnu bil-bizzilla tagħhom sal-ġurnata ta' llum permezz tal-kwadri tagħhom li tpittru f'dawk is-snin.

Illum is-sinifikat tal-bizzilla nbidel ħafna u daqstant ieħor il-moda tagħha.

M'għadikx tara rġiel jilbsu l-bizzilla u n-nisa li jżejjnu biha l-ħwejjeġ tagħhom, naqsu ferm.

Nazzarda biex ngħid illi ħafna minna, ngħoddu l-bizzilla bħala xi ħaġa ta' dari, filwaqt li nqisu lin-nisa li jaħdmu l-bizzilla fuq it-trajbu bħala rappreżentazzjoni ta' sengħa tradizzjonali.

Esebizzjoni u kompetizzjoni tal-bizzilla fil-Każin Malti

Madanakollu, hekk kif il-ġimgħa li għaddiet mort inżur l-esebizzjoni tal-bizzilla li kien hemm fil-Każin Malti, l-Belt Valletta, fejn iltqajt mal-organizzatriċi tagħha, Margaret Farrugia, intbaħt li kelli idea pjuttost żbaljata dwar il-valur kontemporanju tal-bizzilla u s-sengħa tagħha.

Nibda biex insemmi illi l-faxxinu tal-arkitettura u tal-ambjent tal-Każin Malti xeraq ferm ma' din l-esebizzjoni rikka li kienet tikkonsisti minn madwar 150 biċċa xogħol tal-bizzilla.

Infatti waqt din l-intervista, smajt kummenti favorevoli ħafna mill-pubbliku li attenda.

Kien hemm kemm Maltin u kif ukoll barranin li daħlu jiflu l-bizzilla esebita.

Fost dawn, sirt naf li kien hemm ukoll uħud mill-parteċipanti ta' din l-esebizzjoni, li kienet ukoll kompetizzjoni, li kienu qegħdin jixtarru aktar mill-qrib liema kienu l-isbaħ biċċiet fil-fehma tagħhom.

"L-għan prinċipali ta' din il-kompetizzjoni huwa li naraw lin-nies jikkompetu bejniethom dwar min se joħroġ bl-iktar bizzilla oriġinali u sabiħa," stqarret Margaret.

"Kien hemm żmien meta l-bizzilla kienet ser tmut mewta naturali minħabba li beda jonqos l-interess fiha.

Iżda llum hawn numru ta' individwi li qed jipprowovuha mill-ġdid u b'hekk l-involviment fis-sengħa tal-bizzilla qiegħed jerġa' jitrawwem."

Din il-kompetizzjoni tal-bizzilla bl-isem ta' The Malta Lace Competition ġiet imnhedija għall-ewwel darba tmien snin ilu mill-Markiż Nicholas De Piro.

"Il-bizzilla minn dejjem kienet għal qalbi iżda kien meta ltqajt ma' żewġi li bdejt nersaq lejha aktar mill-qrib.

Maż-żmien tgħallimt is-sengħa tal-bizzilla u mbagħad għent lil ħaddieħor jitħarreġ fiha.

Kont ukoll nifforma parti mill-bord li rregolarizza l-kriterji li jiddefinixxu l-bizzilla Maltija u li waqqaf il-Malta Lace Standard.

Għal xi żmien kont ukoll responsabbli mill-assessjar tar-rapporti tal-istudenti tas-City & Guild Creative Skills Certification – Regional Bobbin Lace.

Fis-sena 2000 twaqqfet il-Malta Lace Guild u għal disgħa snin konsekuttivi organizzajt l-esebizzjoni bl-isem Malta Lace Day," spjegatli Margaret.

"Ormaj kelli esperjenza ta' aktar minn 40 sena fil-qasam tal-bizzilla u għalhekk, darba minnhom, il-Markiż Nicholas De Piro stedinni biex nibda nieħu ħsieb proġett li hu ħareġ bih.

Il-Markiż għandu għal qalbu ħafna s-sengħa tal-bizzilla u bħali kien kuntent li din kienet reġgħet bdiet tqum fuq saqajha.

Madanakollu hu xtaq joħloq xi tip ta' inċentiv sabiex jitħajjru aktar nies lejn il-bizzilla u b'hekk nibtet l-idea ta' din il-kompetizzjoni.

Kien b'hekk li jiena sibt ruħi norganizza l-esebizzjoni/kompetizzjoni The Malta Lace Competition."

"Għal dawn l-aħħar snin, il-kompetituri kienu jġibu x-xogħolijiet tagħhom f'Casa Rocca Piccola u mbagħad dawn kienu jiġu esebiti f'żewġt ikmamar ta' din id-dar ħalli l-parteċipanti jkunu jistgħu jaraw ix-xogħolijiet li jkunu ttellgħu.

Pero' meta bdejna naraw l-interess dejjem jiżdied, tant li dawn il-kmamar ma baqgħux jesgħuna, xtaqna nsibu post akbar sabiex idealment anki l-pubbliku jkun jista' jżur dawn ix-xogħolijiet.

B'hekk, għall-ewwel darba dis-sena, ftaħna l-esebizzjoni fil-Każin Malti u ninsabu kuntenti ferm bl-ammont ta' nies li qed iżuruha."

Il-Ħadd li għadda aktar minn 30 rebbieħ ta' diversi kategoriji qasmu bejniethom bi €3000 premijiet li sponsorja HSBC Bank (Malta) għal din il-kompetizzjoni.

In-negozju tal-bizzilla fis-snin ta' qabel

Intant, waqt din id-diskussjoni Margaret qaltli li minn ċkunitha kienet tħossha affaxxinata meta kienet tara n-nisa Għawdxin jaħdmu l-bizzilla quddiem il-bieb tad-dar tagħhom.

"Kont nintilef inħares lejhom u kont nistagħġeb kif jirnexxielhom ilaħħqu ma' dawk il-mijiet ta' ċombini li jkollhom imdendlin.

Darba minnhom iltqajt ma' anzjan Għawdxi u staqsejtu jekk kienx hemm xi ħadd li jgħallem il-bizzilla.

Hu laqqgħani ma' waħda u għalkemm għall-ewwel bżajt li ma kienx ser jirnexxieli nitgħallem, ma domtx ma sibt irkaptu," ftakret Margaret.

"Fis-snin 30, il-familja ta' żewġi kellhom casa bottega quddiem il-knisja tal-Karmnu fi Strada Teatru, l-Belt.

Huma kienu jimpurtaw id-drappijiet u l-ħajt tal-bizzilla u anki jbiegħu l-bizzilla.

Dak iż-żmien, kienet xi ħaġa komuni li wieħed ikun joqgħod fis-sular ta' fuq, filwaqt li s-sular t'isfel tad-dar ikun ħanut."

Ftit ftit Margaret ġiet introdotta wkoll f'dax-xogħol hekk kif f'xi Sibtijiet, bdiet titla' Għawdex ma' xi ħadd minn ħutha ħalli twassal l-ordnijiet tal-ħajt tal-bizzilla lin-nisa Għawdxin.

U minn hemm bdiet tifhem aħjar kemm kienet tinħadem il-bizzilla f'Għawdex u kif kienet qed tiġi kkumerċjalizzata.

It-tpartit tal-bizzilla mal-merċa

"Niftakar li fis-snin sittin, fost il-klijenti tagħna kien hemm Għawdxi, ċertu Ġużeppi l-Qass, li kellu ħanut tal-merċa fi Pjazza Savina r-Rabat, Għawdex.

Dan kellu ftehim man-nisa Għawdxin sabiex huma jkunu jistgħu jpartu l-bizzilla li kienu jaħdmu ġewwa d-djar tagħhom mal-prodotti tal-merċa fil-ħanut tiegħu.

Imbagħad hu kien jinżel Malta darba fil-ġimgħa b'din il-bizzilla sabiex ibiegħha fil-ħanut ta' Fedele, li kien in-nannu ta' żewġi," bdiet tirrakkuntali Margaret.

"Imbagħad aħna konna ngħaddu din il-bizzilla lill-kunventi tas-sorijiet sabiex dawn jimmuntawha fuq id-drapp bl-idejn ħalli b'hekk inżommu l-prestiġju tal-prodott li jibqa' kollu kemm hu maħdum bl-idejn.

Wara, konna nbiegħu dawn il-prodotti lill-Maltin jew lit-turisti."

Meta miet Fedele, dan il-ħanut għalaq u minflok, Margaret baqgħet tieħu ħsieb ix-xogħol tal-bizzilla mid-dar tagħha.

Il-bizzilla bħala parti mill-wirt kulturali tagħna

"Jiena għadni għaddejjha b'dax-xogħol għax nemmen bis-sħiħ li m'għandniex inħallu dan il-wirt kulturali tagħna jintilef.

M'għandix ħanut imma n-nies jafu bija u naħdem skont l-ordnijiet li jkolli.

Meta jkolli ordnijiet kbar, għandi wkoll lista ta' nisa li jaħdmu bizzilla sabiħa u nqassam ix-xogħol bejnietna kif ikun jeħtieġ biex inlaħħqu mat-talba ta' dak li jkun."

Infatti l-fama ta' Margaret waslet ukoll s'għand l-ogħla awtoritajiet lokali hekk kif mhux darba u tnejn li xogħolijietha jiġu ordnati mill-Gvern Malti sabiex dawn jiġu rregalati lid-dinjitarji li jżuru pajjiżna.

"Għandi l-unur ngħid ukoll illi diversi palazzi hawn Malta, fosthom dak ta' San Anton u Verdala, huma armati bil-bizzilla tiegħi.

Barra minn hekk, kelli l-privileġġ illi naħdem il-bizzilla għall-ilbies formali tal-ewwel imħallef mara, Anna Felice, fejn ix-xogħol sar b'disinn tiegħi li kien jinkorpora fih fjuri, is-salib ta' Malta u għamla ta' miżien tal-ġustizzja bi stil barokk."

"Intant, is-sena li għaddiet ħdimt ukoll il-bizzilla għal velu tat-tieġ fejn ikkuppjajt fjura mill-libsa u mbagħad ħdimt fjura wara fjura matul il-bordura kollha.

Domt madwar ħames xhur għaddejjha fuqu fejn b'kollox ħadt mat-800 siegħa!"

Meta wieħed jagħraf l-ammont ta' siegħat li jirrikjedi dan ix-xogħol jifhem aħjar il-għala l-bizzilla hija meqjusa bħala xi ħaġa rikka u ta' valur.

"Il-bizzilla trid ħafna passjoni u mħabba biex taħdimha għax tirrikjedi ħafna attenzjoni u ħin.

Imma mbagħad, meta tara l-oġġett lest, jagħtik sodisfazzjon kbir, mhux biss għax jiġi sabiħ iżda wkoll għax taf li permezz tiegħu, inti qed iżżomm ħajja tradizzjoni antika Maltija," saħqet Margaret.

It-tagħlim tal-bizzilla

Skoprejt li Margaret għadha tgħallem il-bizzilla privatament u għalhekk staqsejtha x'età u x'karatteristiċi jrid ikollu persuna biex jitħajjar għal din is-sengħa.

"M'hemm l-ebda limitu ta' età.

Infatti, mhux darba u tnejn li jipparteċipaw it-tfal f'din il-kompetizzjoni u naturalment, biex nagħmlulhom il-qalb, aħna naġevolawhom daqsxejn," qaltli.

"Anki xi rġiel hemm li jaħdmu l-bizzilla u infatti dis-sena għandna xi xogħol li nħadem mill-irġiel.

Però l-maġġoranza huma nisa ta' bejn il-35 u l-65 sena."

Għalkemm forsi hemm min minnkhom li huwa xi ftit nervuż u allura jaħseb li dax-xogħol ma jgħoddx għalih, Margaret żguratni illi fir-realtà l-ħidma tal-bizzilla tikkalmak peress li jkollok bżonn tikkonċentra ħafna fuq li qed tagħmel.

U b'hekk għal ftit tal-ħin, tkun tista' tinsa l-problemi l-oħra kollha.

Bejn bizzilla u oħra

Aħna u nduru mal-bizzilla esebita, Margaret bdiet tfehemni aktar fid-dettall dwar id-differenza li kien hemm bejn xogħol u ieħor.

F'ħin minnhom, waqafna quddiem libsa tal-magħmudija maħduma b'ħajt ta' kulur abjad silġ li kienet tidher fina mmens.

"Tidher daqstant fina għax hija maħduma b'ħajt irqiq ħafna.

Dan it-tip ta' ħajt jagħti lill-oġġett aktar preġju minħabba li huwa aktar metikoluż biex taħdmu u għalhekk ix-xogħol jieħu aktar żmien.

Apparti minn hekk, min ħadem din il-libsa, għaqqad b'galbu kbir l-istrixxi tal-bizzilla flimkien sabiex ipproduċa din il-meravilja," urietni kburija Margaret.

Biex inkun nista' nifhem aktar xi trid tgħid, hija ħaditni nara xogħol li kien maħdum b'ħajt eħxen u hemmhekk stajt nikkonferma illi għalkemm il-bizzilla xorta waħda kienet sabiħa, id-dettall ma kienx qed joħroġ ċar daqs kemm kien f'xogħolijiet oħra fejn intuża ħajt irqaq.

"Dawn huma l-karatteristiċi li jkunu qed iħarsu lejhom dawk li jiġġudikaw ix-xogħolijiet rebbieħa.

Il-materjal li jintuża għal bizzilla jaffetwa ħafna x-xogħol finali.

Ngħidu aħna l-ħajt tal-għażel iżomm il-bizzilla wieqfa u sabiħa, mentri l-qoton iħalli xogħol mitluq."

Innutajt li kien hemm bizzilla ta' kuluri diversi u kelli kurżità jekk dan jaffetwax il-valur tal-oġġett.

"Il-kuluri li jintużaw ma jagħmlu l-ebda differenza fil-valur.

Però, jista' jkun li l-bizzilla s-sewda hija xi ftit aktar apprezzata minħabba li mhux kulħadd kapaċi jaħdimha.

L-iswed hu kulur imprekattiv biex taħdem bih u trid tkun tassew professjonali biex taħdmu.

Infatti, ftit huma li jużaw dak il-kulur u għalhekk il-bizzilla ta' dak il-lewn hija mfittxija ferm minn uħud."

Xtaqt naf jekk hemmx differenza bejn il-bizzilla Maltija, dik Għawdxija u dik barranija.

"M'hemmx differenza bejn il-bizzilla Maltija u dik Għawdxija, ħlief li l-Għawdxin tgħallmu jikkummerċjalizzawha aktar minna l-Maltin.

Madanakollu hemm varjanza bejn il-bizzilla Maltija u dik barranija minħabba li nużaw tip ta' trajbu differenti," fehmitni Margaret.

"It-trajbu tagħna huwa magħmul miz-zkuk tal-iżbul imnixxef.

Għandu forma pjuttost dejqa u huwa twil madwar 22 pulzier.

Għaldaqstant, il-bizzilla li nipproduċu aħna hija magħrufa bħala 'continuous lace' għax tinħadem għad-dritt u tibqa' nieżla fit-tul.

Dan ifisser li aħna ma nistgħux indawwru t-trajbu u nkabbru l-bizzilla kemm irridu, kif jagħmlu f'pajjiżi oħra bi trajbi differenti."

Margaret spjegatli kif l-għodda prinċipali fis-sengħa tal-bizzilla huma t-trajbu, iċ-ċombini, il-labar, il-ħajt u x-xempju (id-disinn).

"Il-bizzilla hija maħduma b'żewġ tipi ta' punti li huma: il-punt u n-nofs punt.

Dan tal-aħħar joħloq toqba.

U mbagħad skont kif iddawwar iċ-ċombini joħroġ id-disinn."

Il-valur tal-bizzilla llum

Fl-esebizzjoni kien hemm kull xorta ta' xogħol.

Lili laqtitni ferm umbrella kbira tal-bizzilla li ridt sebgħa għajnejn biex tħares lejha, aħseb u ara biex taħdimha!

Pero' kien ghad fadalli mistoqsija ttambar f'moħħi: il-bizzilla għadha valida llum?

"Jien għandi kollezzjoni kbira ta' bizzilla u jekk tiġi d-dar, qisha mużew.

Għaldaqstant, kull fejn insib opportunità nħobb nilbes il-bizzilla.

Għandi kappa tal-bizzilla li tiġbed tassew l-għajn u ħafna jistaqsuni dwarha meta noħroġ biha," qaltli Margaret.

"Hija ħasra meta wieħed ikollu xi bizzilla antika u jħalliha magħluqa ġo xi kexxun għax hekk tittebba' biss tista' u mbagħad ikun tassew diffiċli li wieħed inaddafha.

Irridu niftakru li dawn l-affarijiet ħadu siegħat twal biex inħadmu u għalhekk imqar b'rispett lejn min ħadimhom, għandna ngħożżuhom u ngawduhom.

Il-bizzilla hija xi ħaġa femminili għall-aħħar u personalment naħseb li hija xi ħaġa ta' faxxinu kbir."

"Bħala validità tal-bizzilla, nistgħu ngħidu li fil-qasam ekkleżjastiku, il-bizzilla baqgħet dejjem iżżomm postha, kemm minħabba li baqgħet tintuża fil-paramenti tal-qassis u anki fl-aċċessorji li jintużaw fuq l-artali.

Imbagħad hemm ukoll l-ilbiesi tal-magħmudija u tat-tieġ, ix-xallijiet u l-veli.

Barra minn hekk, issa qed taqbad ukoll id-drawwa illi jingħata kwadru bl-arma tar-razza maħduma bil-bizzilla."

Domna ħafna aktar nimirħu dwar is-suġġett tal-bizzilla, sakemm finalment wasalt biex nitlaq.

"Dawn is-snajja u t-tradizzjonijiet antiki għandhom jibqgħu jinteressawna għax huma parti essenzjali minn dak li jagħmilna Maltin," saħqet Margaret.

"Għalija m'hemmx kuntentizza isbaħ minn dik li jkollok il-ħin biex tpoġġi fuq siġġu komdu ġewwa bitħa għad-dell ta' xi siġra sabiħa u toqgħod taħdem il-bizzilla għall-kwiet, bis-silenzju miksur biss miċ-ċaqċiq ħelu taċ-ċombini."

Għal aktar informazzjoni dwar il-bizzilla jew dwar din il-kompetizzjoni annwali, tistgħu ċċemplu lil Margaret Farrugia fuq 99206273.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (24 parti) fit-Torċa tas-26 t'Ottubru 2014)

ċombini

Ġużeppi l-Qass

Kavallieri ta' San Ġwann

Każin Malti

Markiż Nicholas De Piro

snajja Maltin

Maċ-ċaqċiq taċ-ċombini


NIXTIEQ NAQBAD IT-TREN TAL-1931

L-ewwel darba li missieri qalli illi snin ilu f'Malta kellna tren, ħsibtu li kien qed jgħaddini biż-żmien u kellu jeħodni sar-restorant li kien hemm fl-Imtarfa biex emmintu.

Niftakar sewwa kif kont bqajt b'ħalqi miftuħ hekk kif rajt l-istazzjon u r-ritratti antiki mdendla mal-ħitan tar-restorant!

Ma stajtx nifhem kif f'pajjiż żgħir bħal tagħna, fejn kull fejn tmur tasal f'tebqa t'għajn, kellna bżonn mezz ta' trasport simili.

Naturalment imbagħad missieri kellu jfehemni wkoll li f'dik l-era l-karozzi li nafu llum kienu għadhom ma nħolqux.

U allura x-xettiċiżmu tiegħi nbidel f'ammirazzjoni u xenqa li stajt immur lura fiż-żmien sabiex nara dit-tren għaddejja u għaliex le, biex nirkibha wkoll.

Is-snin għaddew u t-tren irkibtha, għalkemm f'pajjiżi oħra u mhux f'Malta.

Madanakollu dil-ġimgħa waqt li kont imsiefra u moħħi kien qed jaħseb f'dan l-artiklu, irrealizzajt illi dik ix-xewqa ta' tfuliti għadha ħajja fija ħafna aktar milli naħseb jien.

Intbaħt b'dan hekk kif kont għaddejja fi tren ċkejkna turistika f'Sorrento u sibtni qed nifraħ bir-rikba fiha ħafna aktar mit-tifla tiegħi!

Ftakart illi ma kienx hemm tren waħda ta' dat-tip li ma rkibtx f'kull pajjiż li żort u ovvjament ma nqastx li nitla' anki f'dik li titlaq mill-Imdina.

Jista' jkun li bla ma naf, kull darba nkun qed nipprova nesperjenza l-emozzjoni ta' żmien li mar u qatt ma' reġa' lura aktar f'pajjiżi.

Dal-ħsibijiet kollha tqanqlu wara li ltqajt ma' Paul Galea, dilettant kbir tal-mudelli u għal dawn l-aħħar snin riċerkatur fervent dwar il-ferrovija ta' Malta.

Kien missier Paul, inġinier tal-elettronika, li ntroduċa l-passjoni tal-mudelli f'ibnu.

"Aktar milli dilettant tal-mudelli, missieri kien jieħu gost jixtrihom biex wara jimmodifikahom u per eżempju jżidilhom id-dwal.

Ta' tifel li kont bdejt ninteressa ruħi u niddakkar minnu.

Sibt ruħi fiċ-ċirku

ta' ħbieb tiegħu li kienu dilettanti tal-mudelli u li kultant żmien kienu jitolbuh jirranġalhom xi ħaġa fis-settijiet tagħhom.

Darba minnhom morna għand ħabib tiegħu l-Birgu u bqajt impressjonat bil-kobor tal-mudell tal-ferrovija li kellu.

Iżda meta kont tifel, aktar milli l-ferroviji, kienu jimpressjonawni l-mudelli tal-ajruplani tal-passiġġieri u s-suldati lebsin ilbies ċeremonjali.

Mas-snin il-passatemp kiber tant li eventwalment fl-1983 jiena kont wieħed mill-fundaturi tal-AME (Association of Model Engineers)."

Bejn l-1980 u l-1983 il-membri ta' din l-assoċjazzjoni wettqu studju profond dwar il-ferrovija ta' Malta sabiex ikunu jistgħu jipparteċipaw f'wirja ta' mudelli relatati ma' das-suġġett.

L-esebizzjoni saret fl-Ingilterra fl-1983 u kienet qed tiċċelebra il-100 sena anniversarju minn meta ġiet inawgurata l-ferrovija f'Malta fit-28 ta' Frar 1883.

"Tellgħajna parti mill-mudell ta' Nicholas Azzopardi, proprjament l-istazzjon ta' Ħ'Attard peress li kien impossibbli li ntellgħu r-rotta kollha.

Ħadna wkoll

mudell ta' tren maħdum mill-filogranu, xogħol ta' Joe Camilleri Fava.

Iż-żewġ xogħolijiet intlaqgħu tajjeb ħafna u ħassejna ruħna kburin immens dakinhar.

Hemmhekk iltqajna wkoll mal-awtur tal-ktieb 'The Malta Railway', il-Brigadier Rigby.

Sibna illi l-imħabba li dan l-individwu kellu għall-ferrovija ta' Malta kienet xi ħaġa straordinarja tant li ma qgħadx bi kwietu qabel xrobna grokk f'ġieħ l-anniversarju tagħha.

Għajnejh bdew jixgħelu meta beda jitkellem dwarha u nistqarr li kien hu l-fjamma wara l-ħeġġa li għandi jien illum.

Ma kinetx l-ewwel darba li ltqajt ma' barranin li kellhom interess kbir dwar dan il-perjodu f'pajjiżna.

Tismagħhom jitkellmu dwar il-ferrovija daqs li kieku kienet xi ħaġa tagħhom u f'pajjiżhom.

Sinċerament tħossok daqsxejn stupidu li inti bħala Malti lanqas biss kapaċi żżomm konverżazzjoni magħhom minħabba li ftit li xejn taf dwarha!

Inkwetatni dil-biċċa xogħol u wegħedt lili nnifsi li nieħu das-suġġett bis-serjeta' u hekk għamilt tant li llum sar parti minni.

Li jiddispjaċini hu li f'dak iż-żmien aħna l-membri ta' l-AME ma bqajnix ninsistu biex l-oġġetti u l-inħawi konnessi mal-ferrovija f'Malta jiġu protetti.

Sfortunatament wara dawn is-snin kollha dawn ir-rekordji qegħdin kull ma jmur jiddiżintegraw quddiem għajnejna."

Fil-fatt kien ritratt li rajt f'ġurnal xi ġranet ilu li qanqalni biex nikteb dwar das-suġġett.

Ħassejtni xxukkjata meta qrajt illi l-aħħar vagun li fadal fl-istazzjon ta' B'Kara kien qiegħed jiġi vandalizzat kontinwament!

"Fis-snin 80 it-tabib F J D'Amato kien għadda dak il-vagun lill-gvern wara li għal xi snin kien fil-proprjetà tiegħu.

Il-Ministru tal-Agrikoltura ta' dak iż-żmien, Joe Debono Grech kien ħa l-inizzjattiva

personali biex dan il-vagun jiġi restawrat u b'hekk kien ittieħed l-Għammieri u ġie rranġat.

Tpoġġa fl-istazzjon ta' B'Kara fil-31 ta' Marzu 1987 u tgawda minn ammont ta' nies u tfal.

Iżda sfortunatament iż-żmien ma jaħfirha lil ħadd u llum il-kundizzjoni tiegħu hija ħażina ferm minħabba li hu espost għall-elementi.

Fl-istess ħin ikolli ngħid illi l-agħar għadu tiegħu mhux iż-żmien imma l-vandaliżmu kontinwu li jsir fuqu tant li llum minn ġewwa jinsab imkisser u mifqugħ.

Mhux kompitu tiegħi li nipponta subgħajja u hekk jew hekk jiena bniedem li nħobb inħares il-quddiem u nfittex is-soluzzjonijiet.

Il-Kunsill Lokali ta' B'Kara diġà qed jagħmel talba għall-fondi biex dan il-vagun jiġi restawrat.

Iżda ovvjament jidher biċ-ċar li l-affarijiet għandhom bżonn jinbidlu u li l-vagun, wara li jiġi restawrat, ma jistax jerġa' jitpoġġa lura fejn qiegħed illum."

Waqt li kont qed nagħmel ir-riċerka tiegħi għal dan l-artiklu, uħud staqsewni kemm tagħmel sens li tonfoq il-flus f'xi ħaġa li niesna stess jogħxew ikissru fiha?

"Jiena naqbel ħafna li għandna ninvestu biex inġibu x-xogħol, biex nedukaw u biex insaħħu l-futur tal-poplu Malti.

Imma l-poplu Malti jrid jiftakar illi l-industrija prinċipali tagħna hija t-turiżmu u għaldaqstant nemmen li kwalunkwe ħaġa marbuta mal-kultura u mal-istorja tagħna, xi ħadd irid jieħu ħsiebha.

Jiena ma nippretendix li kollox jitwettaq mill-gvern, irrispettivament minn liema gvern ikun.

Ngħid li għandha tiġi minna l-Maltin u li għallinqas jekk ma nagħmlu xejn biex intejjbu s-sitwazzjoni, almenu ma nagħmlux ħsara!

B'xorti tajba qed naraw ħafna NGOs li qed jagħmlu ħafna xogħol siewi f'dan il-qasam.

Aħna hawn Malta għandna xi ħaġa storika f'kull kantuniera u kieku tagħti l-lok, twaqqaf kull żvilupp li jista' jsir biex iżżomm kollox intatt – li hu mpossibbli.

Imma ħaġa ngħid – immaġina li kieku din l-industrija qegħdha f'idejn l-Amerikani... lanqas għandi għalfejn inkompli!"

Bħalissa Paul Galea qiegħed jaħdem bis-sħiħ biex iqajjem kuxjenza dwar il-ferrovija f'Malta.

F'Ġunju li għadda huwa waqqaf paġna fuq facebook bl-isem 'The Malta Railway'.

"Bi pjaċir ngħid li wara biss ftit ġimgħat il-membri f'din il-paġna telgħu għal 680 u b'hekk qed nikkonferma li l-interess jeżisti.

Jekk wieħed jidħol f'dil-paġna jara kemm hemm kummenti interessanti anki minn numru ta' barranin li żaru l-inħawi tal-fdalijiet tal-ferrovija Maltija.

Uħud minnhom saħansitra tellgħu websajt tagħhom dwar das-suġġett u hawnhekk naraw biċ-ċar il-kilba tat-turisti f'dan il-qasam.

Tkun ħasra jekk ma nagħtux widen għal din id-domanda."

F'din il-paġna tal-facebook il-membri tellgħu għadd ta' ritratti antiki u anki preżenti relatati mal-ferrovija f'Malta.

"Ċertu ritratti huma mprezzabbli daqs kemm huma antiki imma dawn ittellgħu fuq il-facebook għax aħna nemmnu illi dawn mhumiex tagħna imma huma wirt ta' kulħadd u għalhekk obbligati li

naqsmuhom mal-pubbliku.

Fuq kollox meta tara r-rispons tal-oħrajn u l-kummenti dwarhom tieħu pjaċir li qed jiġu apprezzati.

Minn hawnhekk nixtieq nistieden lil kull min jixtieq jissieħeb magħna u forsi jtella' xi rikordji tiegħu wkoll."

Iżda l-ħolma ta' Paul twassal aktar minn hekk...

"Issa li kkonfermajna l-interess tan-nies qegħdin naħsbu biex inwaqqfu assoċjazzjoni bil-ħsieb li aktar il-quddiem ikollna mużew tal-ferrovija.

Għandna ħafna ideat fostom li jkun hemm mużew ċentrali u anki numru ta' ċentri oħra żgħar imqassma f'diversi lokalitajiet.

Fil-fatt diġà tkellimna ma' xi Kunsilli Lokali li huma favur proġetti bħal dawn.

Għalkemm forsi ħafna ma jirrealizzawx, fadal bosta fdalijiet madwarna li b'daqsxejn kura huwa possibbli li nerġgħu nagħtuhom il-ħajja.

Wieħed mill-membri tagħna fil-facebook irnexxielu jimmarka r-

rotta kollha fuq il-Google Earth u allura qed ngħidu li forsi aktar il-quddiem jekk din tittella' fuq GPS, wieħed ikun jista' jsegwi r-rotta u jara minn fejn kienet tgħaddi din il-ferrovija storika.

Meta ftaħna l-paġna fuq facebook trid tara n-nies ġejjin bl-ideat u l-proposti!

Waħda Maltija miżżewġa Skoċċiż u li toqgħod l-Iskozja daħlet apposta fuq facebook biex tikkuntattjana minħabba li għandha fil-pussess tagħha fanal antik tal-ferrovija u tixtieq tgħaddihulna għall-mużew tagħna.

Bħalha qegħdin niltaqgħu ma' nies oħra li għandhom tifkiriet kbar jew żgħar u li wkoll jixtiequ li dawn jitpoġġew ġewwa mużew apposta.

Issa aħna nixtiequ noħolqu kunċetti partikolari f'dan il-mużew.

L-ewwel nett l-idea tagħna mhiex biss li jkollna mużew u li jkollna l-esebiti ħalli nġibu n-nies għax dak faċli nagħmluh.

Aħna rridu li naraw

illi dawn l-oġġetti li jkollna jkunu miżmuma bl-aħjar mod possibbli u li jkunu esposti b'mod professjonali.

Fuq kollox għandna l-ħsieb illi dawn l-oġġetti ma jingħatawx lill-mużew imma li jiġu mislufa b'mod permanenti lill-mużew bil-ftehim illi jekk dawn ma jinżammewx f'kundizzjoni tajba, is-sid jista' jitlob li jintraddulu lura.

B'hekk is-sidien oriġinali ma jiddistakkawx ruħhom mill-affarijiet tagħhom u fl-istess ħin, min ikun qed jieħu ħsieb il-mużew iħoss dik ir-responsabbiltà li jipproteġihom.

Nixtiequ wkoll li ftit ftit nibdew norganizzaw attivitajiet biex jitnaddfu u fejn hemm bżonn jinġabru l-fdalijiet ta' din il-ferrovija ta' Malta.

L-attivitajiet jistgħu jiġu organizzati flimkien mal-Kunsilli Lokali

fejn it-tfal, iż-żagħżagħ u l-adulti jiġu mistiedna biex b'mod volontarju jagħtu daqqa t'id.

B'hekk permezz ta' sehemhom tkun qed tnissel fost dawn in-nies ċertu sens ta' pussess.

Tkun qed tħajjarhom ukoll jgħożżu u japprezzaw dan il-wirt storiku tagħna u b'hekk tassigura li ħadd minnhom ma jagħmillu qatt ħsara."

Paul huwa wkoll direttur televiżiv u bħalissa qiegħed jaħdem biex ifassal dokumentarju dwar il-ferrovija f'Malta.

"Nemmen illi l-poplu tagħna kull tant żmien ikollu bżonn min ifakkru u jniggiżżlu ftit il-kuxjenza peress li

għandu ħabta jinsa.

Barra minn hekk, dokumentarji bħal dawn huma kapaċi jdaħħlu lit-telespettaturi f'dinja oħra; dinja meta l-ferrovija f'Malta kienet għadha sabiħa u ammirata.

Ormaj ilni naħdem ħafna fuqu u ġbart bosta materjal.

Qiegħed ukoll niltaqa' ma' numru ta' individwi li fortunatament għadhom jiftakru dawn iż-żminijiet u li anki rikbu fuq it-tren ta' Malta.

Huma intervisti mill-isbaħ li ċertament ser ikunu apprezzati.

Biex insemmilek xi ħaġa minnhom, dan l-aħħar kont qed nitkellem ma' Thomas Restall li rikeb fuq din it-tren sebgħa darbiet.

Fostom qalli illi kien jieħu gost ferm meta hekk kif it-tren tkun ser tidħol ġol-mina li hemm fil-Furjana jew f'dik tal-Imdina, tifel żgħir kien imur jixgħel il-fanali tal-vagun ħalli n-nies ma joqogħdux fid-dlam.

Xi ġmiel ta' rikordji!

Mhux ħasra jekk inħalluhom jintifu fix-xejn?

Ippermettili nieħu l-opportunità biex nistieden lil dawk li għadhom jiftakru dawn iż-żminijiet sabiex jagħmlu kuntatt miegħi ħalli huma wkoll jaqsmu magħna l-esperjenza tagħhom."

L-entużjażmu ta' Paul jittieħed ferm u hekk kif beda jurini n-numru kbir ta' ritratti li rnexxielu jiġbor, f'widnejja stajt nisma' dik it-tisfira ħelwa antika tat-tren tagħna u nħoss it-tvenvin tad-duħħan tagħha.

"Li kieku toqgħod tixtarr kemm xogħol ser tieħu għal biċċa xogħol bħal din, il-maturità tiegħek taf taqtagħlek qalbek.

Imma fija hemm dak it-tifel żgħir li jkompli jħeġġiġli l-ispirtu tiegħi biex nistinka u nwettaq dawn il-proġetti.

Jiena taf x'nixtieq?

Li naqbad it-tren li telqet minn Malta fil-31 ta' Marzu 1931 għax f'dak il-vjaġġ l-affarijiet tal-ferrovija kienu għadhom kollha eżistenti.

Kieku kelli l-ħila naqbad dik it-tren, kieku insib

kollox intatt u mur ara x'nagħmel!

X'ħolma!"

Naturalment ma stajtx nagħlaq dan l-artiklu mingħajr ma ninkludi intervista qasira ma' Nicholas Azzopardi li llum huwa meqjus

bħala awtorità f'dak li għandu x'jaqsam mal-ferrovija f'Malta.

Sirt naf illi f'37 Triq San Duminku f'Ħ'Attard huwa għandu mużew personali tiegħu u fih huwa jilqa' lil kull min jixtieq isir jaf aktar dwar das-suġġett.

"Darba minnhom kont qed naqra dwar il-ferrovija f'Malta u peress li jiena dilettant tal-mudelli ġieni l-ħsieb li nibni mudell tar-rotta li din kienet tgħaddi minnha.

Daqs 40 sena ilu bdejt nieħu r-ritratti tal-inħawi, nieħu l- qisien fejn stajt u niġbor l-informazzjoni.

Ħdimt anki

l-pjanti biex inkun nista' naħdem b'aktar reqqa u preċiżjoni.

Ippjanajt kollox u bil-mod il-mod bdejt infassal il-mudell b'dak li kont insib: ġablo, kartonċin, kartun u ngħaqqad b'idejja.

Bdejt mill-iżgħar stazzjon, dak ta' Ħ'Attard u ħadt madwar tliet snin biex lestejt ir-rotta kollha."

Issa li stajt nara l-mudell sħiħ stajt nifhem aħjar il-ġmiel u l-grandjozità tal-ferrovija tagħna.

"Huwa interessanti nsemmilek illi għall-kuntrarju ta' dak li jaħsbu wħud, it-tren qatt ma kienet timbotta l-vaguni imma dejjem tiġbidhom warajha.

Kien hemm mezzi kif il-magna kienet tinqala' minn postha u titpoġġa mill-ġdid quddiem ħalli tkompli fi triqitha.

L-unika eċċezzjoni fejn magna kienet timbotta kien waqt il-festi l-kbar bħall-Imnarja, f'San Ġużepp ir-Rabat jew f'San Pawl.

F'dawn il-ġranet in-nies kienet titla' bi ħġarha fuq dal-mezz ta' trasport tant li

fejn is-soltu jintużaw madwar 6 vaguni, f'dawk id-drabi kienu jintrikbu 11 il-vagun.

Għaldaqstant, minħabba t-tul tat-tren u anki għas-sigurtà tal-passiġġieri, kien ikun hemm magna tiġbed quddiem u oħra timbotta minn wara."

Barra minn hekk Nicholas spjegali t-tifsira wara l-kwantità ta' ritratti li jakkompanjaw dan il-mudell.

Uħud mir-ritratti huma antiki, oħrajn huma dawk li ħadt f'dak iż-żmien.

Sfortunatament ċertu nħawi u tifkiriet li kont ħadt rikordju tagħhom, illum lanqas biss għadhom jeżistu."

Nicholas esprima d-diżappunt tiegħu rigward il-vandaliżmu tal-aħħar vagun li fadlilna.

"Dnub li ma żammejna xejn iktar imma l-mentalità ta' dak iż-żmien ma kienetx tapprezza l-valur t'oġġetti bħal dawn.

Ironikament jiġri illi l-prestiġju ta' ċertu affarijiet jitnissel wara diversi snin, meta forsi diġà jkun intilef kollox.

Meta spiċċat il-ferrovija ta' Malta jiena kelli biss ftit xhur u għalhekk ma niftakarhiex.

Però sibt illi dakinhar li waqfet kien hawn 33 vagun u 10 magni li ma nafx x'sar minnhom.

Fil-bidu ħafna minnhom intużaw bħala bus-stops: jien niftakar tnejn ħdejn l-isptar tal-kura mentali f'Ħ'Attard.

Kien hemm ieħor ħdejn Kastilja li kienu jużawh bħala uffiċċju d-despatchers tant li aktar il-quddiem meta mxew għall-Putirjal, baqgħu jsibu l-kamra fejn joqogħdu bħala 'il-vagun'.

Il-vandaliżmu fuq dan il-wirt storiku tagħna jweġġagħni u għalhekk flimkien ma' sħabi nisħaq illi għandu jkun hemm post adattat biex jilqa' l-aħħar tifkiriet li fadlilna."

Fost il-ħafna tifkiriet Nicholas għandu ħafna għal qalbu żewġ time-tables tat-tren.

"Ara, din hija time-table antika oriġinali tal-1913.

Kif qed tara, it-tren kienet tibda minn kmieni fil-għodu fl-4:30am u tispiċċa fit-8:00pm.

U din kopja tal-aħħar time-table li ħarġet tal-1931.

Dak kien l-

aħħar vjaġġ tat-tren tagħna!"

Għalkemm mill-ħarsa t'għajnejh stajt nifhem ħafna, xtaqt lil Nicholas jesprimi xi jfisser dan il-mużew għalih?

"Min jafni jgħidlek li dal-mużew huwa t-tarbija tiegħi.

Jien ngħidlek li huwa l-kontribut tiegħi biex tibqa' ħajja l-memorja ta' dan il-wirt storiku.

Minn qalbi nistieden lil dawk kollha li jixtiequ jżuruh, fostom lit-tfal fl-iskejjel, biex jikkuntattjawni ħalli flimkien inġeddu l-memorji sbieħ ta' dawk iż-żminijiet."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-8 t'Awwissu 2010)

ferrovija

Torċa

NIXTIEQ NAQBAD IT-TREN TAL-1931


JIENA MA NAGĦTIX PARIRI IMMA SKANDLI

Jgħidu x'jgħidu, t-televiżjoni sar parti essenzjali minn ħajjitna.

Tifhem dan l-aktar meta tagħmel xi ġranet mingħajru u tħossok qisek xi ras maqtugħa jew li m'intix f'dinja!

Daqstant ieħor insiru midħla tal-karattri li jidħlu f'darna minn wara dak l-iskrin tiegħu.

Uħud minnhom jimbuttawna, oħrajn iqanqluna u numru ieħor jiġbduna lejhom.

U ara llum u ara għada, mingħajr ma nintebħu, nibdew inqisu lil dawn l-individwi skont kif jiġu ppreżentati lilna fil-partijiet tagħhom u naħsbu li nafuhom.

B'danakollu ma tridx wisq biex xi darba tiġi wiċċ imb'wiċċ ma' xi ħadd minnhom u ssib illi r-realtà hija għal kollox differenti...

Hekk ġara dan l-aħħar meta ddeċidejt li niltaqa' ma' Narcy Calamatta.

Fi triqti lejn id-dar tiegħu immaġinajt intervista mexxejja mżejjna b'xi ċajta 'l hemm u 'l hawn.

Naturalment dawn il-ħsibijiet kienu mqanqla mill-memorji ħelwin li għandi tiegħu meta ħadem il-parti ta' Wenzu fil-kummiedja 'Wenzu u Rożi'.

Minflok sibt bniedem serju, eleganti u profond iżda li xorta waħda kien kapaċi jżerżaq xi ċajta matul id-diskursata tagħna.

"Din tiġrili ħafna," tbissem Narcy.

"Lil mara sikwit jistaqsuha 'Min jaf kemm idaħħkek dan?'

Imma hi tweġibhom li mhux il-każ.

Fil-popolarità jiena magħruf bħala kummidjant.

Imma min jafni sew jgħidlek li jien fir-realtà magħruf għas-serjetà u għad-dixxiplina li naħdem bihom.

Meta tagħtini biċċa xogħol u nibda niffoka fuqha, xejn ma jeżisti aktar għalija sakemm inlestiha.

U biex inwettaq dak li nkun ippjanajt, kapaċi nagħmel dak kollu li jkun hemm bżonn – anki ngħaddi mill-ħajt jekk m'hemmx triq oħra."

Illum Narcy jgħodd il-71 sena u l-esperjenzi li għadda minnhom huma bla tarf.

Daqstant ieħor huma n-nies li hu ħabbat wiċċu magħhom.

Iżda għal din l-intervista huwa għażel li jurini aspett partikolari ta' ħajtu li forsi ftit jafu dwaru.

"Meta kelli 10 snin mort nisma' l-paniġierku ta' San Gaetanu fil-Knisja tal-Ħamrun.

Issa kif taf sewwa inti, kull parroċċa mingħaliha li għandha bħala patrun l-akbar qaddis li qatt eżista.

Imma f'Malta lil San Gaetanu ma kont tisma' mkien bih ħlief fil-Ħamrun.

Dakinhar waqt il-paniġierku l-qassis spjega kif għalkemm dan il-qaddis huwa kbir daqs l-oħrajn, huwa ma kienx joqgħod imur jippriedka lin-nies bħall-uħud mill-qaddisin l-oħra.

Minflok kien jippriedka bl-eżempju.

Kien jgħix il-ħajja kif jidhirlu li hu l-aħjar u meta n-nies kienet titolbu parir, kien iħajjarhom iħarsu lejn l-aġir tiegħu u jsegwuh.

Dan it-tagħlim qanqalni u qisu ffukani fejn kelli nfittex.

Bdejt nosserva lin-nies ta' madwari u nistqarr illi wieħed minn dawk li spirawni l-aktar kien missieri.

Dak iż-żmien hu kien jaħdem il-labour office u kienu jiġu bosta ħaddiema għandu biex jitolbuh isibilhom xi xogħol jew biex jagħtihom parir dwar xi problemi fil-familja.

Qatt ma rrifjuta lil ħadd u fejn seta' dejjem prova jagħti daqqa t'id."

Narcy jisħaq illi dan it-twemmin huwa ġarru f'qalbu u f'għemilu tant li bla ma nduna, maż-żmien huwa serva ta' katalist għal numru ta' individwi.

Fost l-ismijiet magħrufa li semmieli kien hemm atturi, preżentaturi, diretturi televiżivi, kantanti, kittieba u anki nies fil-politika.

"Jiena nemmen li Alla ħalaq lil kulħadd b'xi talent.

Imma fl-aħħar mill-aħħar jiddependi mill-individwu kemm għandu l-ħila jiġbor dat-talent u jiffukah biex jirnexxi.

Talent tajjeb irid jiġi qawwi daqs raġġ tal-laser u jgħaddi minn ġol-ħadid.

Min-naħa l-oħra jekk bniedem ma jagħrafx jiżviluppa t-talent tiegħu, din il-kapaċità tintilef u ma tagħti l-ebda poter.

It-talenti li rregalalna Alla mhux tagħna.

Aħna biss il-kanal minn fejn tgħaddi l-enerġija tiegħu.

U għalhekk dawn ma nistgħux inżommuhom għalina imma jeħtieġ li nkabbruhom u nqassmuhom.

Minn dejjem niftakarni nħobb ngħid kelma għall-ġid imma qatt m'għaddili minn moħħi li xi darba għad inkun katalist u li noqgħod nibdel ħajjet in-nies.

Intbaħt b'dan mal-milja tas-snin hekk kif xi drabi niltaqa' ma' nies li jgħiduli li jiena kont dak li bdiltilhom ħajjithom!

Min jaf kemm ilqajt individwi hawnhekk, fejn qegħdha poġġuta inti fuq das-salott.

Uħud minnhom jitolbuni parir imma jien ma ngħidilhomx oqogħdu bil-qiegħda hemm u issa nibdlilkhom ħajjitkhom.

Il-bidla sseħħ pass pass, b'mod naturali hekk kif b'li ngħidilhom, b'li nwettqu flimkien u kif ukoll permezz tal-ambizzjoni u t-talent tagħhom, niffukaw fuq dak li tassew jixtiequ jagħmlu b'ħajjithom.

Mhiex faċli u ovvjament huwa huma li jridu jwettqu l-bidla u mhux jien.

Jiena ma nistax ngħix ħajjithom, nista' biss inqabbadhom it-triq.

Ċertament biex issir bidla trid tbati ħafna, taħdem sakemm tgħejja kuljum u ma tkunx tiflaħ tkompli aktar.

Imma meta tmur timtedd, ma jkollok l-ebda dispjaċir li m'għamiltx l-aħjar li stajt tagħmel u għalhekk torqod bil-qalb.

Fid-dinja trid tagħti l-aħjar tiegħek dejjem daqs li kieku ser tmut għada u allura dik ser tkun l-aħħar ħaġa li għamilt f'ħajtek."

Minn dak li rrakkuntali dwaru, ċertament Narcy jimpressjonak b'kemm il-darba kien kapaċi jaqta' l-ktajjen u jaqbeż għal isfel fil-vojt biex jibda ħajja oħra mill-ġdid.

"Jiena jekk nibda nirrakkuntalek ħajti, niskandalizzak.

Għamilt 11 il-sena naħdem f'Barclays Bank.

Ġurnata minnhom mort naħdem fuq film u ddeċidejt li x-xogħol tal-bank ma kienx jgħodd għalija aktar.

Għalhekk l-għada sempliċiment ma mortx aktar għax-xogħol u minflok bqajt naħdem 10 ġimgħat fuq dak il-film.

Imbagħad ta' 28 sena tlaqt lejn Londra b'mitt lira fil-but u b'xewqa kbira li nittanta xortija wara li l-kuġin t'ommi, Oreste Chircop, ħajjarni nagħmel dal-pass.

Bl-esperjenza li kont bnejt sa dak iż-żmien fil-

qasam teatrali ma domtx ma sibt xogħol u kelli parti f'film maħdum mill-BBC f'Lago Di Como.

Dat-tip ta' xogħol kien jogħġobni ferm u għamilt xi snin naħdem f'diversi partijiet.

Imma aktar ma beda jgħaddi ż-żmien aktar bdiet titwal l-istennija sakemm tasal parti oħra.

Sadanittant kont bqajt ninżel Malta u nipparteċipa f'xi xogħolijiet lokali.

Kont anki ltqajt mal-mara tiegħi.

Finalment irrealizzajt illi dik it-tip ta' ħajja ma kinetx baqgħet tissodisfani.

Għalhekk tlaqt kollox u erġajt lura f'pajjiżi.

Qbadt naħdem mill-ewwel u wara ftit snin ftaħt negozju tiegħi.

Kont sejjer tajjeb imma wara tliet snin iddejjaqt u pumm, armi.

Ta' 38 sena bdejt naħdem bħala Direttur Maniġerjali tal-Malta Film Facilities.

Imbagħad meta kelli 48 sena fetaħ għall-ewwel darba l-kors fl-Università ta' Malta tal-Baċellerat fit-Teatru u l-Komunikazzjoni.

Ingħaqadt ma' dan il-grupp ta' studenti u fl-1992 gradwajt."

Jiena li nqis ruħi bħala bniedma prudenti li ndum naħsibha mitt darba biex naqta' darba, ħassejtni qisni qegħdha fuq xi roller-coaster nisma' b'attitudni bħal din.

Ma flaħtx ma nistaqsihx kif jasal biex iħalli dak kollu li jkun bena warajh sabiex jerġa jibda mill-ġdid?

"X'tagħmel?

Tibqa' tagħmel dak li ma jogħġbokx?

Meta jkollok ċertu età, ġaladarba tkun għamilta darba dit-tip ta' bidla, tilħaq trabbi ċertu kunfidenza fik innifsek u titgħallem taqa' dejjem fuq saqajk.

Jiena dik hija ħajti.

Naqbad triq għat-telgħa għat-telgħa u meta nasal fejn irrid u nara x'hemm in-naħa l-oħra, bosta drabi ngħid dan hu kollox?

U niddejjaq u nerġa' naqbeż għal rasi u nibda mill-qiegħ.

Trid tiftakar illi inti u tiela' t-telgħa tiegħek tkun qed titgħallem ħafna affarijiet u allura tkun qed tgħin ruħek.

Anki llum li għandi l-età tiegħi għadni ngħix hekk.

Nemmen ħafna li jekk ngħin ruħi nista' nħalli f'idejn Alla biex jgħini nirnexxi f'xogħli.

Fil-vanġelju tgħallimna illi m'għandnix għalfejn noqogħdu naħsbu x'ser nieklu u x'ser nilbsu għax l-għasafar li jgħixu fis-siġar la jħawwlu u lanqas jaħsdu u xorta waħda jieklu dejjem u libsin sabiħ kuljum.

M'għandikx toqgħod taħli ħafna ħin taħseb x'ser jiġri għada imma trid tgħix għal dik il-ġurnata u daqshekk."

Narcy kompla jissorprendini billi sostna illi hu mhux bniedem ambizzjuż.

"Jiena Alla ħalaqni mingħajr ambizzjoni.

Jekk ma tqajjimnix il-mara bil-breakfast f'ħoġri fil-għodu, ma noħroġx mis-sodda.

Inħobbha l-ħajja imma jrid ikolli xi ħaġa li timlini bil-ħeġġa biex inqum u ngħix il-ġurnata.

U dak hu s-sigriet tal-arti: l-imħabba u l-passjoni li timlik bihom ma tistax iżżommhom fik.

Trid tesprimihom u allura ma tħallikx bi kwietek."

Matul id-diskursata tagħna Narcy tenna aktar minn darba illi ma tistax tagħti minn dak li m'għandikx.

"Jiena bħal missieri, m'għandix flus x'inqassam imma għandi l-esperjenza fil-ħajja.

U dak kollu li naf dejjem pruvajt naqsmu ma' min ikollu bżonn.

Iżda jrid ikun l-individwu nnifsu li jixtieq jitgħallem.

Ma jistax ikun imbuttat minn xi ħaddieħor.

Sfortunatament aħna pajjiż li ngħedew ngħixu fil-medjokrità.

Taf għaliex?

Għax aħna pajjiż matrijarkali u l-omm l-uliedha tarahom sbieħ u kollox jgħaddi.

Taf kemm ġew ommijiet hawn?

Jgħiduli 'Kemm nixtieq nara 'l uliedi hemm fuq il-palk!'

U jien inweġibhom li dawk huma sagħtejn biss u wara x'ser jagħmlu iktar?

Il-ħajja tal-artist mhux faċli u qabel jidħol fid-dinja tal-arti wieħed irid ikun ippreparat sew."

Sellimt lil Narcy iżda bħal kif kien qalli hu, minn ħin għal ħin bdejt niftakar f'dak li konna ddiskutejna.

Minn quddiem għajnejja sikwit bdiet tgħaddi dik l-immaġni eċċitanti

ta' bniedem liberu u kuraġġjuż biżżejjed li kapaċi jintelaq b'ruħu u ġismu biex iwettaq dak li jħoss li nħalaq għalih.

Kliemu sod u deċiż beda jgerrem l-insikurezza u l-beżgħat li kull bidla ġġib fija sakemm finalment iddeċidejt li anki jiena nagħmel dik il-qabża li tant kont ilni nixtieq.

Bla ma naf kif u x'fatta, is-seħer ta' Narcy l-katalist kien reġa' ħadem!

"Jiena ma nafx nagħti pariri, skandli nista' nagħti.

Kif jista' qatt xi ħadd jiġi jgħidli li jixtieq ibiddel xi ħaġa f'ħajtu u jien ngħidlu 'ara ma jfettilekx!'

Jiena għext fil-bidla kontinwament u allura meta jiġi bniedem jgħidli li jrid ibiddel ħajtu, x'nista' jekk mhux inħajjru?"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-15 t'Awwissu 2010)

ambizzjoni

Torċa

Wenzu u Rozi

JIENA MA NAGĦTIX PARIRI IMMA SKANDLI


LURA FIŻ-ŻMIEN – IL-MALTIN FL-AWSTRALJA

Ironikament it-tmiem tal-gwerra dinjija kien il-kawża ta' qgħad kbir f'pajjiżna.

Bosta ħaddiema sfaw bla xogħol u wħud ma rawx għażla aħjar minn dik li jħallu lil art twelidhom biex imorru jfittxu xortihom f'pajjiż ieħor.

Il-kontinent Awstraljan kien wieħed minn dawk il-lokalitajiet li laqa' għandu numru kbir ta' emigranti Maltin.

Hekk jew hekk fl-Awstralja kien hemm bżonn kbir ta' nies biex jaħdmu u jippopolaw il-pajjiż.

Kienet okkażżjoni f'waqtha li kienet qed toffri ċ-ċans lill-Maltin biex jgħixu f'pajjiż tant differenti b'artijiet bla tarf, bi ħlejqiet uniċi u bi staġuni strambi.

Imma eventwalment l-Awstralja kienet dak il-pajjiż tal-ħolm?

Jiena trabbejt nisma' r-rakkonti t'ommi Angela meta spiss kont nismagħha ssemmi ż-żminijiet li għexet fl-Awstralja.

Barra minn hekk, peress li wieħed minn ħutha kien għadu jgħix hemmhekk, mhux

darba u tnejn li n-nanna Fortunata u z-zija Gracie talbuni biex niktbilhom xi ittra ħalli jibgħatuhielu.

Niftakar li kienu ittri li kollha jibdew l-istess "Għażiż Ġużeppi, Vera u t-tfal, nispera li tinsabu tajbin bħal kif ninsabu aħna għall-grazzja t'Alla".

Kont tgħallimt nikteb l-introduzzjoni bl-amment u kont nitbissem meta nara li dejjem kienu jiktbulu l-istess ħaġa.

Il-bqija tal-ittri kienu jikkonsistu f'dak li jkunu għaddew minnu matul dawk l-aħħar ġimgħat jew dwar xi ħaġa li kienu beħsiebhom jagħmlu.

Ta' tifla li kont, ftit stajt napprezza dawk l-ittri ripetittivi imma sforz ir-rispett lejn qrabati kont niktibhomlhom bl-aħjar kaligrafija li stajt nikteb biha u bi preċiżjoni eżatt ta' kif kienu jiddettawhomli.

Kellhom jgħaddu ħafna snin qabel fhimt kemm kienu jfissru għalihom dawk il-karti ċelesti li kont niktbilhom l-ittri fuqhom u għaliex kienu jistennew ir-risposti tagħhom tant b'ħerqa.

U forsi kien dan it-tnebbiħ li llum wassalni biex naqsam magħkom l-esperjenza li għaddiet minnha ommi meta ta' 18 il-sena ddeċidiet li tħalli pajjiżha sabiex tagħti lok għall-ħolma tagħha...

"Tnejn minn ħuti s-subien kienu ddeċidew li jmorru lejn l-Awstralja biex ifittxu xogħol u ħajjruni mmur magħhom.

Ommi xejn ma ħadet pjaċir b'din l-aħbar u missieri

rriffjuta li jiffirmali l-karti biex insiefer peress li kont għadni taħt l-età.

Imma inzerta li ftit wara għalaqt it-18 il-sena u allura ħija l-kbir Ġużeppi rnexxielu jikkonvinċi lil missieri li kien ser jieħu ħsiebi hu.

Wegħdu li ser iġib ruħu daqs li kieku kien it-tieni missier tiegħi u kelmtu żammha għax id-dixxiplina tiegħu kienet iebsa mhux ħażin!

Tlaqna tliet aħwa f'daqqa minn familja sħiħa: jiena u ħija Indrì u ħija Ġużeppi flimkien mal-familja tiegħu peress li kien miżżewweġ."

Ommi tiftakarha qed tipprepara l-bagalji b'eċċitament kbir.

"Bsart li ser nimmissja lill-ġenituri tiegħi u lil ħuti imma ta' żagħżugħa li kont neħħejt dawk il-ħsibijiet minn quddiem għajnejja u minflok

intfajt noħlom dwar dik l-opportunità sabiħa li ngħix u naħdem f'pajjiż ieħor.

Ma kont qed nara xejn ħlief dak il-vapur sabiħ li kellna nirkbu u li kellu jeħodna lejn l-Awstralja!

Qabel tlaqt ommi għafsitni magħha u reġgħet qaltli li ma xtaqitnix immur.

Il-ħsieb tal-firda minni kien diġà qed ikiddha u talbitni biex ma ninsihiex u biex ma nibqax hemm.

"Erġa' ejja 'l hawn, tinsinix!" lissnet waqt li bdiet ixxejjirli."

Għajnejn ommi ntlew bid-dmugħ hekk kif it-tifkiriet t'ommha li ormaj m'għadhiex magħna, saru aktar ċari.

"Morna b'vapur lussuż u mill-isbaħ – is-Sydney.

Il-kmamar kienu spazzjużi u komdi.

Ħallasna biss għaxar liri kull wieħed biex vjaġġajna għal xahar sħiħ fuqu.

Kien hemm ħafna Maltin oħra u kollha konna stmati tajjeb ħafna.

Il-vjaġġ kien interessanti u pjaċevoli sakemm wasalna f'Port Said fil-Baħar l-Aħmar u nqbadna f'maltemp kbir.

F'daqqa waħda kollox beda jitkaxkar 'l hawn u 'l hemm: l-imwejjed, is-siġġijiet, is-sodod.

Tal-biża'!

Ħafna mill-passiġġieri kellhom jingħataw il-mediċini għax ħassewhom ma jifilħux.

Lili kieku m'għamilli xejn il-baħar imma ħassejtni tterrorizzata.

Wara dakinhar bosta kienu b'qalbhom imtaqtqa kif ser naslu l-Awstralja għax il-vjaġġ donnu ma ried jispiċċa qatt!

Xeni oħra li ma ninsix kienet meta l-ħaddiema ta' fuq il-vapur kienu jarmu l-fdalijiet tal-ikel il-baħar u trid tara l-klieb il-baħar jaqbżu fuqu u jsegwuna matul il-vjaġġ kollu, dejjem jistennew l-ikel ġej!"

Minn hemm u minn hawn fl-aħħar waslu Melbourne.

"Laqagħna temp imsaħħab u xejn ma ħadt grazzja mal-post.

Xi ħbieb li kienu qed jistennewna ħaduna Adelaide li kien jumejn bogħod bil-karozza.

Hemmhekk għamilna ftit taż-żmien.

Kien post kwiet u ma

tantx kien hemm xogħol.

Tlaqna u morna Sydney, niġru minn xogħol għall-ieħor.

Ħdimt f'diversi fabbriki imma ma nista' ninsa qatt kemm laqgħuni b'mod sabiħ fl-ewwel fabbrika li dħalt fiha.

Kont ilni naħdem hemm ftit ġranet biss u hekk kif skoprew li kont għadni kif għalaqt it-18 il-sena għamluli surprise party u tgħidx kemm tawni rigali!

Lanqas wara għaxar snin xogħol ma jagħmlulek hekk f'Malta."

Ix-xogħol kien jagħmel il-parti l-kbira mill-ħajja tal-Maltin fl-Awstralja imma kien hemm lok għad-divertiment ukoll.

"Għalkemm ma tantx konna noħorġu niftakar li konna qbadna d-drawwa li mmorru naraw ir-wrestling.

Spiss kien ikollna l-ġellied favorit tagħna u erħilna ngħajjtu kemm nifilħu meta jibda jaqla' xi daqqtejn tajba mingħand l-ieħor.

Konna nidħlu b'vuċi tajba u noħorġu maħnuqin imma konna nieħdu gost.

Dejjem bqajt bil-kurżità jekk kienux ikunu qed jiġġieldu veru jew le.

Tant kienu jaqilgħu li ma stajtx nemmen li kienu jagħtu bis-serjetà.

L-Awstralja kienet tgħaġġibni bil-kobor tagħha.

Kienet sabiħa ħafna b'siġar twal u b'għelieqi spazzjużi u b'toroq li ma jispiċċaw qatt.

Ġieli rajt ukoll xi annimali tal-post, l-aktar il-kangaroos kbar li mhux darba u tnejn fettlilhom jintasbu f'nofs ta' triq u ma jkunu jridu jwarrbu b'xejn biex ngħaddu bil-karozza.

Fuq kollox, matul iż-żmien li għext hemmhekk, iltqajt ma' ħafna nies ta' diversi razez fostom ma' familja aboriġina li kienet toqgħod fid-dar ta' warajna."

Akkost is-sens ta' avventura, id-demm Malti dejjem jibqa' jiġbed lejn il-familja.

"Ommi spiss kienet tibgħatilna l-ittri jew xi casette irrekordjatha bil-vuċi tagħha fejn kienet twissina biex noqogħdu attenti ħalli ma nweġġgħux u b'mod speċjali, biex ma niżżewġux hemmhekk.

"Fittxu

ejjew 'l hawn, ejjew lura," kienet dejjem tirrepeti.

Kemm tiflaħ tisma' kliem bħal dan?

Wara sentejn u nofs fl-Awstralja rnexxielna nfaddlu biżżejjed flus biex inħallsu l-passaġġ lura lejn Malta, li issa kien jiswa' madwar Lm250 r-ruħ u tlaqna.

Il-vapur li tlaqna bih kien sabiħ daqs l-ieħor – l-Angelina Lauro.

Did-darba l-baħar kien żejt matul il-vjaġġ kollu u tgħidx kemm ixxalajna: nieklu, niżfnu u nixorbu.

Bqajt impressjonata kemm kien hemm nies ta' kull ġens.

Waqafna f'diversi postijiet sbieħ fostom f'Singapore imma ta tfajla li kont ftit li xejn niftakar aktar ħlief id-divertiment."

Wara xahar ieħor ta' vjaġġ fuq il-baħar il-vapur finalment wasal Malta.

"Kont kuntenta li rajt pajjiż ieħor imma ddispjaċini ħafna li tlaqt il-familja tiegħi.

Ħadt ir-ruħ hekk kif wasalna lura Malta u rajthom kollha qawwijin u sħaħ.

Tgħidx kemm għannaqthom u kien f'dak il-ħin li rrealizzajt kemm kont immissjajthom.

"Ma nerġax nitla' ma.

Ma nerġax nitilqek," wegħedt lil ommi hekk kif għafastha miegħi.

U kelmti żammejtha allavolja ltqajt ma' numru ta' ġuvintur li xtaqu jiżżewġuni biex imbagħad insiefru f'xi pajjiż ieħor.

Ħija l-kbir reġa' mar lura lejn l-Awstralja fejn għex għal bosta snin.

Imma jiena qatt aktar ma tlaqt lil Malta u qatt aktar ma tlaqt lil ommi."

Naturalment kulħadd għandu l-istorja tiegħu u hekk kif dil-ġimgħa sibt l-opportunità li niltaqa' ma' emigrant Malti li jgħix fl-Awstralja, tħajjart nieħu l-perspettiva tiegħu ukoll dwar das-suġġett.

John Cassar ilu li telaq minn art twelidu madwar 35 sena ilu.

Iżda d-diffikultà tiegħu hija li meta telaq, ħalla qalbu warajh.

Li kien għalih, qatt ma kien jitlaq minn Malta.

"Mort l-Awstralja minħabba li riedet tmur marti.

Madwar għaxar snin qabel, il-ġenituri tagħha u ħutha kienu telqu lejn l-Awstralja peress li Malta ma sabux xogħol.

Meta konna namrati kienet titlobni

nwegħedha li xi darba nitilgħu noqogħdu ħdejhom u jiena kont inweġibha li xi darba mmorru.

Sadanittant kienet tmur iżżurhom għall-vaganzi u aktar iġġennet biex tmur hemm.

Mal-milja tas-snin baqgħet tfakkarni li kont tajtha kelmti li ser neħodha tgħix ħdejn il-familja tagħha sakemm fl-aħħar kelli nċedi u tlaqna."

Id-deċiżjoni li tħalli kollox warajk u terġa' tibda mhiex faċli.

"Hawn Malta ma kien jonqosna xejn.

Kellna familja sabiħa b'żewġt itfal, kellna darna u jiena kelli xogħol tajjeb bħala għalliem.

Biex morna l-Awstralja kellna nbiegħu d-dar u jien kelli nitlaq pożizzjoni li kienet għal qalbi u fejn kont ilni naħdem 13 il-sena.

Fuq kollox kelli nħalli lill-ġenituri tiegħi u lil ħuti warajja.

Inti taħseb li l-ġenituri tiegħi ma ħaduhiex bi kbira meta rawni nerħi minn idi dak kollu li kont ħdimt għalih u nitlaq f'art oħra filwaqt li nċaħħadhom mill-kumpannija tagħna u speċjalment tal-uniċi żewġ neputijiet li kellhom dak iż-żmien?"

Kont kurjuża jekk sabux diffikultà biex jintegraw u biex isibu xogħol?

"Minn daqshekk aħna l-Maltin ma tantx insibuha bi tqila biex nintegraw.

Jien nismagħhom jgħidu li dawk il-Maltin li marru minn tal-ewwel hemmhekk kellhom iċ-ċans li jagħmlu flus tajba.

Jingħad li tant kien hemm bżonn ta' nies illi meta l-ħaddiema kienu joħorġu mill-

fabbriki wara ġurnata xogħol, kienu jsibu l-aġenti ta' fabbriki oħra jistennewhom barra lesti biex iħallsuhom paga aktar jekk imorru jaħdmu magħhom!

Barra minn hekk, min ħaddem rasu u nvesta fl-art li f'dawk is-snin kienet irħisa, għaqqad kemxa sewwa minn fuqha.

Meta mort jiena nfittex xogħol, xtaqt li nibqa' naħdem bħala għalliem.

Madanakollu sibt illi biex ngħallem fl-Awstralja kien jeħtieġli nagħmel conversion course ta' erbgħa snin ħalli nitħarreġ fis-sengħa tat-tagħlim tal-post.

Inħsadt mhux ħażin u mort niċċekkja f'kulleġġ f'Geelong fl-Università ta' Deakin dwar dan l-istess kors u dawn qaluli li lesti li jaċċettaw iċ-ċertifikati li kelli minn Malta u minflok nagħmel sentejn biss studju.

Meta rajt li t-tnejn ma qablux bejniethom webbist rasi u ma ridtx nagħmlu aktar dan il-kors.

Sa mn'Alla li l-Kappillan tal-post, li kellu r-responsabbiltà li jħaddem l-għalliema fl-iskejjel tal-Knisja, iddeċieda li jagħtini xogħol għax kieku kont diġà lest li mmur nagħmel xi ħaġ'oħra.

Għamilt 13 il-sena naħdem bħala għalliem u wara għaddejt 15 il-sena oħra naħdem mal-Australian Post sakemm ta' 68 sena waqaft għal kollox mix-xogħol."

B'mod ċajtier, l-Awstralja hija magħrufa bħala l-pajjiż 'down-under' fejn kollox hu ta' taħt fuq: meta hawn tkun ix-xitwa hemm is-sajf, meta hawn qed jidlam hemm qed jisbaħ u ħafna affarijiet minn dawn.

Kemm iddum biex tidra f'ħajja daqshekk differenti?

"Peress li jiena tlajt kontra qalbi l-Awstralja, nistqarr li għamilt madwar sentejn, tlieta nistaqsi lili nnifsi x'mingħalija li kont qed nagħmel hemm?

Imma mbagħad sibt xogħol, xtrajt karozza u dar u bla ma naf kif bdejt nissetilja.

Id-differenza fil-ħin malajr tidraha għax hekk jew hekk meta jidlam tmur torqod u meta jisbaħ tqum.

Li tieħu naqra aktar żmien biex taċċetta huma ċertu affarijiet oħra bħat-taqlib fl-istaġuni fejn is-sajf

jibda fl-1 ta' Diċembru u ovvjament niċċelebraw il-Milied fis-sħana.

Fil-fatt għall-ewwel lanqas biss kont inqisu bħala Milied.

Minflok ix-xitwa, id-dlam u t-triqat u l-ħwienet imżejjna bid-dwal u bil-presepji jew b'xi bambin tara s-sajf u n-nies jgħumu u jiċċelebraw b'xi barbeque.

Fl-Awstralja jżejjnu biss il-ħwienet il-kbar u bl-iskop li jiġbdu l-klijenti u mhux għax jemmnu fil-Milied bħalna l-Maltin.

Trid tifhem li f'dak il-pajjiż ma ssibx insara kattoliċi biss imma hemm bosta reliġjonijiet oħra li mhux neċessarjament japprezzaw il-Milied bħalna.

Għallinqas fil-familja tiegħi bqajna niċċelebrawh l-istess: bil-quddiesa ta' nofs il-lejl u billi mmorru għal xi dinner dance fejn noqogħdu ndoqqu kanzunetti Maltin.

Ftit ftit tibda tidra wkoll il-kultura l-ġdida u ddaħħalha fis-sistema tiegħek.

Ngħidu aħna jekk f'Malta kont nieħu gost insegwi l-football, fl-Awstralja sirt akkanit tal-footie u issa għandi t-tim favorit tiegħi.

Iżda John saħaq illi għalkemm il-Maltin fl-Awstralja qed jgħixu f'pajjiż ieħor, dan ma jfissirx li nsew lil pajjiżhom jew lit-tradizzjonijiet tagħhom.

"Partikolarment fejn jgħixu ħafna Maltin bħal f'Sunshine u f'St Albans issib ħafna affarijiet tipikament Maltin bħal ngħidu aħna affarijiet tal-ikel fostom: pastizzi, qassatat, zalzett tal-Malti, ġbejniet tal-bżar, bigilla u ravjul.

Għalkemm mhux kulħadd iżomm it-tradizzjonijiet Maltin, il-mara tiegħi Sally baqgħet tagħmel il-figolli u l-borża ta' San Martin.

Barra minn hekk ta' min insemmi li fl-Awstralja għadna niċċelebraw il-festi tal-qaddisin bħal kif konna niċċelebrawhom f'Malta iżda naturalment b'inqas pompożità."

Il-Maltin kemm ifittxu l-kumpannija ta' Maltin oħra fl-Awstralja?

"Ħafna!

Fejn noqgħod jiena f'Knox ma tantx issib Maltin imma mhux l-ewwel darba li nkunu qed nixtru minn x'imkien u nisimgħu lil xi ħadd jitkellem bil-Malti u mmorru naraw min hu biex ngħidu kelmtejn miegħu.

Fost il-ġimgħa jiena u marti mseħħbin fi klabbs tal-Maltin fejn in-nisa sikwit joqogħdu jilgħabu t-tombla u aħna l-irġiel ninxteħtu niddiskutu l-politika u l-istejjer ta' tfulitna.

Mhux darba u tnejn li nsellfu xi kotba jew DVDs bil-Malti lil xulxin.

Kultant nistaqsu fejn marru ż-żminijiet tal-kummiedji li konna naraw bħal Spiru Cefai u Radju Muskettieri?

Nixxenqu wisq għal xi kopja minn tagħhom ħa nidħku ftit."

Indawwar kemm indawwar is-suġġett intbaħt illi kliem John dejjem idur fuq in-nostalġija li huwa jħoss lejn Malta.

"Wara dawk is-snin kollha mbiegħed minn art twelidi, ma nistax ngħid li l-firda għadha tkiddni daqs l-ewwel ġurnata li rfist fuq art barranija.

Iżda xorta waħda l-weġgħa tal-firda ma tfieqx għalkemm tipprova.

Jekk tkun sentimentali bħali ma jgħaddilek qatt għal kollox.

Jekk inti tibqa' titkellem bil-Malti u tara lil dawk kollha ta' madwarek jitkellmu bl-Ingliż, taf li m'intix f'pajjiżek.

Meta bħali uliedek jiżżewġu lil sieħeb u sieħba Awstraljani, awtomatikament iridu jitħaddtu

bl-Ingliż u daqstant ieħor uliedhom għax inkella ma jiftehmux.

Lin-neputijiet tiegħi ma nistax nirrakkuntalhom dwar il-ħajja li għext f'Malta għax ma' Malta m'għandhomx kuntatt u lanqas biss jafu fejn hi eżatt.

Ma tistax taqbad ktieb bil-Malti u taqrahulhom għax ma jifmuhx.

Meta jmorru l-iskola ma jitgħallmu qatt dwar Malta u l-istorja tagħha imma jitħarrġu f'informazzjoni dwar l-Awstralja.

Sakemm qiegħed hawn irnexxieli nħażżeż ftit minn ħsibijieti li semmejthom 'Niket':

X'dieqa ta' qalb meta tkun il-bogħod minn art twelidek!

F'art fejn għalkemm sabiħa il-ħlewwa ta' lsienek ma tismax.

Fejn il-ħàra ta' żogħżitek ma tiftakarx.

U fejn għalkemm ħelu, kliem ulied uliedek ma jixbaħx lil dak li l-ewwel lissint int."

Imma allura bqajt ma tħossokx tappartejni fl-Awstralja?

"Kif nista'?

L-Awstralja ma nqishiex b'pajjiżi imma bħala art li ngħix fuqha.

B'danakollu ma rridx infisser li l-Awstralja m'għamlitlix ġid.

Fl-Awstralja għandi dar ħafna ikbar milli qatt kelli Malta u l-ftit flus li faddalt hemm għamilthom u mhux f'Malta.

Fuq kollox l-Awstralja sabiħa immens imma għalija tibqa' dejjem art barranija.

Jiena nħossni f'posti biss meta nkun hawn, f'Malta.

Malta hija l-post fejn twelidt u trabbejt, fejn għext l-aħjar żmien ta' ħajti u fejn tkellimt bl-ilsien tiegħi.

Għax ngħiduha kif inhi, l-pajjiżi kollha huma magħmula mill-blat, mis-siġar u mill-ilma.

Ma tistax taqbadhom u tgħannaqhom ma' qalbek.

Imma l-punt hu li qalbek tintrabat mal-art li twelidt u trabbejt fiha."

John saħaq illi li kieku kien għalih kien jirritorna lejn Malta minn għada.

Imma qabel jeħtieġlu jikkonvinċi lil martu u mhux daqshekk faċli.

"Kull ġimgħa ħafna Maltin li joqogħdu l-Awstralja jistennew bil-ħerqa l-aħbarijiet dwar Malta.

Imma sfortunatament ikunu qosra wisq, minbarra li ġieli jibdlulhom il-ħin mingħajr ma javżawna u apparti kollox ħafna minnhom ikunu propoganda tal-gvern aktar milli aħbarijiet.

L-agħar però huwa l-Malti li jużaw il-ġurnalisti li xi minn daqqiet lanqas nifhmuh għax ma jkunx b'Malti tajjeb imma imfarrak u mħallat mal-Ingliż jew it-Taljan.

Din tal-Malti tikkonfondini lili għax fl-Awstralja talbuni ngħallem il-Malti u meta ġejt hawn qed nara li f'Malta stess nofs il-popolazzjoni lanqas biss taf titkellem b'Malti tajjeb!

U allura ngħid x'jiswa li ngħallmuh hemmhekk?

Dan jgħodd ukoll għal meta jiġu diversi kbarat iżuruna u jħeġġuna biex ngħożżu l-Malti u l-kultura Maltija u biex nibqgħu ngħallmu l-Malti lil uliedna.

Imma nerġa' nistaqsi għalfejn meta hawnhekk, f'Malta stess, dan ma jsirx?

Bqajt skantat ukoll meta f'dawn il-ġimgħat ippruvajt nagħmel karta tal-identità Maltija peress li talbuhieli biex inkun nista' niftaħ kont bankarju.

Ma rnexxilix nagħmilha u minflok ippruvajt ninqeda bil-

passaport Malti u ma ngħidlekx kemm dam jitħabat l-iskrivan tal-bank biex jara kif ser jaqdini bih!

Allura nsostni għala għandu jkolli ċittadinanza Maltija u passaport Malti jekk dawn ma tinqeda bihom imkien?

Tgħid m'għamlulix il-karta tal-identità għax beżgħu li ġej nivvota biha?

Bħallikieku ħa noqgħod ninqala' mill-Awstralja għalhekk.

Allavolja, ħa ngħiduha kif inhi, meta nġiebu n-nies mill-Ewropa u l-Konslu saħansitra nġiebet mill-Awstralja biex tivvota, dawn l-affarijiet ġraw, hux hekk?

Hemm ħafna kieku xi ssemmi.

Imma tgħid aħna minsijin għax meqjusa bħala Maltin tal-Awstralja?"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-12 ta' Settembru 2010)

emigrazzjoni

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

LURA FIŻ-ŻMIEN – IL-MALTIN FL-AWSTRALJA


IL-ĦAJJA BĦAL LOTTERIJA

"Illum, aktar minn qatt qabel, jeżisti l-bżonn li nitkellmu flimkien u li nisimgħu lil xulxin sabiex nifhmu aħjar kif inħarsu lejn id-dinja tagħna.

Iċ-ċinema huwa l-aħjar mezz kif tista' tagħmel dan."

Martin Scorsese

Attur prinċipali u Executive producer – 'In the end'

Jgħidu li fid-dinja min jitwieled tond ma jmutx kwadru.

Forsi veru, imma għallinqas nemmen li tista' taħdem biżżejjed biex għallinqas jekk ma tmutx kwadru, almenu tmut ovali.

In-nies li jirnexxu fil-ħajja minn dejjem kienu għall-qalbi.

B'mod speċjali nitpaxxa insir naf dwar dawk l-inividwi li bdew mix-xejn iżda għax emmnu fihom infushom u f'ħolmiethom, stinkaw u ħadmu sakemm waslu fejn xtaqu.

Wisq probabbli jqanqalni l-aspett ta' kif wieħed jisfida destinu u jittanta jmur aktar il-bogħod minn kemm id-dinja tkun ippjanat li tagħtih.

Forsi għalhekk ukoll nikteb dawn l-artikli...

L-ewwel nett għax nieħu pjaċir nagħti dik l-importanza li jixraqlu bniedem li jkun ħadem għal xi ħaġa f'ħajtu.

U t-tieni biex nipprovoka u nħajjar lil dak jew lil dik li forsi għandhom ħolma f'ħajjithom imma għad m'għandhomx fiduċja biżżejjed li jistgħu jwettquha.

Din il-ġimgħa ser inlaqqagħkom ma' ħabib tiegħi li hu wkoll kellu ħolma u li ftit ftit qiegħed jagħmilha realtà.

Lil Ramon Mizzi iltqajt miegħu meta kont għadni naħdem il-

bank.

Ma ridtx ħafna biex nintebah li kellu karattru pjuttost insolitu u nistqarr li ftit naf bħalu.

Bniedem deċiż li kelma jgħidilek, tieħux għalik jew le.

Imma miegħu tkun taf fejn inti.

Niftakru affaxxinat bil-kbir bl-attur Marlon Brando imma sakemm konna naħdmu flimkien, qatt ma smajtu jgħid li xtaq jaħdem fil-qasam tal-films.

B'danakollu kont ċerta illi l-ambjent formali tal-bank fejn konna naħdmu, xejn ma kien jaqbel mal-personalità tiegħu.

Ma stajtx nifhem x'ġibdu lejn dak ix-xogħol u fil-fatt wara ftit tas-snin ġietu x-xorti li jieħu s-somma u telaq.

"Għoddejtu bħala t-tieni ċans f'ħajti sabiex nagħmel dak li veru nixtieq," beda jgħidli hekk kif bdejna nfakkru lil xulxin dwar l-esperjenzi u l-memorji ta' dak iż-żmien.

"Meta kont il-bank bdejt inħoss ġibda lejn id-dinja taċ-ċinema.

Niftakarni naħseb illi jekk xi darba nispiċċa minn dak ix-xogħol ma nerġax nidħol f'xogħol ieħor li ma jkunx għal qalbi.

U nistgħu ngħidu li ġietni l-opportunità.

Meta konna żgħar, jiena u ħija konna naraw ħafna films kemm għax fil-familja nħobbuhom ħafna u speċjalment għax in-nannu kien jaħdem bħala projectionist taċ-ċinema.

Sikwit kienu jiġuni ħafna ideat imma ma kontx naf kif ser nesprimihom jew niktibhom.

Għaldaqstant meta ħadt is-somma ddeċidejt illi flimkien ma' ħija nidħol għal kors ta' 4 snin fil-film-making f'Università fl-Awstralja – Middlesex School of Audio-Engineering.

Kien kors utli ħafna fejn matulu ingħatajna taħriġ prattiku fuq il-kamera u kif neditjaw.

Trawwimna wkoll kif nibnu skript li jiġbed l-udjenza, kif toħloq dawk it-'twists and turns' u kif karattru tagħtih dik ix-xi ħaġa li l-udjenza tkun tista' tirrelata miegħu.

Fostom laqtitni s-sengħa ta' kif tibni l-profil tal-attur u s-sistema ta' kif issawwarlu l-karattru matul il-vjaġġ tiegħu fil-film.

Rajna wkoll kemm kien importanti illi lill-attur turih dan il-profil u mhux tħalli f'idejh biss u mbagħad tara wara biex ser joħroġ.

Xi ħaġ'oħra li ftaħna għajnejna dwarha kien il-fatt li ridt tikteb skont ir-riżorsi li kellek f'idejk.

Ngħidu aħna inutli tikteb dwar xeni ta' karozzi jinqalbu u jisplodu meta m'għandikx il-finanzi biex tiġbed xeni bħal dawn.

Finalment, meta ggradwajna, konna aktar preparati biex nibdew għalkemm konna konxji illi f'din l-industrija biex tirnexxi teħtieġ ħafna esperjenza."

"Qabel jiena u ħija kellna xogħlijiet differenti," kompla jispjegali Alexis.

"Din kienet l-ewwel darba li konna qed nagħmlu xi ħaġa flimkien f'dan il-qasam.

Il-faxxinu lejn il-film-making hija xi ħaġa komuni bejnietna.

Jiena minn dejjem kelli dik il-ħeġġa li nirrakkonta l-istejjer, mhux permezz tal-kitba imma permezz tal-filming.

Imma ma kontx naf kif isiru dawn l-affarijiet.

Qabel dħalt għal dal-kors kont naħseb illi film isir billi wieħed jagħmel reċta u mbagħad jibda jiġbed biċċa u jieqaf, wara jiġbed biċċa oħra u jerġa' jieqaf sakemm finalment ipoġġi kollox flimkien u jsir il-film.

Ma kelli l-ebda idea tal-editing!"

Wara li lestew dan il-kors Ramon u Alexis irritornaw lura f'Malta.

Hawnhekk huma ħadmu bħala għalliema fl-MCast u aktar tard kienu responsabbli mir-restawr tal-arkivji tal-PBS.

"Bdejna nirrestawraw ix-xogħol tat-tertuqa fl-arkivji li kienu jkopru filmati mill-1964 sa l-1981.

Ftit wara beda jittella' programm bi skop edukattiv fuq TVM bl-isem ta' TV Education.

Matulu aħna kellna nippreżentaw filmati qosra ta' 5 minuti kollox b'materjal li konna nsibu mill-arkivji kif finalment kien iġib l-isem tal-progamm – 'Mill-Arkivji'.

Fid-dinja llum, speċjalment fl-Ewropa, hemm sistema ta' servers u hard drives fejn inti tista' tiddiġitalizza l-antik f'format modern ħalli ma tħallix filmati preċedenti jintilfu.

Sfortunatament fil-passat mhux dejjem kellhom il-futur f'moħħhom u ċertu materjal li kienu jaħdmu bih ma kienx jiflaħ għal tul ta' snin.

Konsegwentement intilfu ħafna rikordji mprezzabbli madwar id-dinja kollha.

L-arkivji huma storja ta' nazzjon u ta' kultura.

Hi x'inhi, jekk hiex aħbar, jekk hiex drama jew xi show televiżiva, kollha jiffurmaw l-istorja ta' dak il-pajjiż u l-kultura tiegħu."

"Konna nsibu ħafna stejjer interessanti," kompla jispjegali Alexis.

"Ġieli konna ntellgħu xi aħbar antika bħal meta kien waqa' l-ajruplan Vulcan fuq Ħaż-Żabbar; filmat li lili affaxxinani ferm peress li lanqas biss kont naf li qatt sar inċident hekk.

Ironikament wara li ħarġu dawn il-filmati missieri qalli li kienu ħaduni hemm dakinhar tal-inċident imma peress li kont għadni żgħir insejt kollox."

"Niftakar darba sibna programm tas-snin sebgħin 'Malta u lil hinn minnha' li kien jagħmel Charles Abela Mizzi," daħal ikompli Ramon.

"Fih kien hemm l-aħbar ta' meta kien sploda tanker taż-żejt fil-Libja u kienu mietu erbgħa Maltin u żewġ Ingliżi.

Urejnieh fuq it-TV bl-inqas ħsieb imma l-għada li ntwera tgħidx kemm ċemplulna nies il-biċċa l-kbira familjari tagħhom.

Għalija kien mument veru emozzjonali.

Intbaħt kemm wara kollox b'xogħol bħal dan tkun qed tagħti servizz lill-poplu."

"Lili taf x'impressjonani l-aktar?" introduċa ruħu fid-diskursata Philip (li jiġi missier Ramon u Alexis), "meta ġabu lill-Għawdxin sejrin lejn l-Awstralja.

Kienu qed jintervistawhom.

Staqsewhom fejn sejrin u x'kien beħsiebhom jagħmlu hemm?

Kienu kollha lebsin puliti bil-ġlekk u l-ingravata, qishom sejrin għal xi tieġ.

Kien hemm wieħed qal "Ma nafx imma hawn naħdem fil-ġebel kont jien."

Illum li għaddew is-snin u naf minn xiex għaddew dan-nies, inħoss ħafna meta nara filmati bħal dawn."

F'Lulju tal-2008 huma pparteċipaw bil-film li nħadem għat-teżi biex iggradwaw 'Moving On' fin-National Film Competition tal-Malta Cine Circle.

Rebħu tliet awards għalih: Best Production, Best Director u Best Use of Sound.

Id-diskussjoni ma damitx ma daret fuq ix-short film 'In the end' li pproduċew Ramon u Alexis fl-2009.

Fi Frar ta' dis-sena huma telgħu Los Angeles biex jiġbru l-award internazzjonali li rebħu għalih fit-taqsima tal-Best International Contemporary Short f'kompetizzjoni mnhedija waqt in-New York International Independent Film and Video Festival.

"Qatt ma ħsibna li ser naslu s'hawn u naturalment inħossuna kuntenti ħafna li xogħolna ġie apprezzat tant!

Konna naqra kwieti u ddeċidejna li ntellgħu short film.

Konna naħdmu fuqu matul il-weekends.

Bdejna fi Frar 2009 u lestejna f'Ġunju tal-istess sena.

Sakemm inħadem ma kellniex xi pjanijiet kbar dwaru imma mbagħad kif rajna l-prodott lest l-istorja kienet differenti.

Bgħatna l-film f'diversi postijiet fostom anki l-Amerika.

Kien hemm fejn ġie aċċettat u kien hemm fejn ġie injorat.

Fil-fatt bil-film 'In the end' konna anki pparteċipajna fi programm li kien qed jippromwovi s-short films fuq stazzjon Malti imma hemmhekk ma tantx għamel ħoss.

F'Lulju mbagħad ipparteċipajna fin-National Film Competition mnhedija mill-Malta Cine Circle fejn il-film innifsu ma rebaħ xejn filwaqt li missieri rebaħ il-premju tal-Best Performance bħala l-attur prinċipali.

Il-festival li rbaħna b' 'In the end' huwa wieħed mill-akbar festivals indipendenti li jagħtu importanza kbira lix-short films, feature films u dokumentarji.

Ħadna sehem fih meta issuġġerihulna ħabib tagħna minn New Zealand li hu direttur tal-fotografija.

Kif għedtlek, ma konna qed nistennew xejn kbir imma f'daqqa waħda bdew jiġru ħafna affarijiet.

Aħna bgħatna l-film f'Ġunju 2009 billi tellgħajnih fuq il-YouTube.

Xahar wara ċempluli biex inħallsu applikazzjoni ta' parteċipazzjoni fil-festival peress li l-film kien ġie aċċettat biex jieħu sehem b'mod formali.

F'Awwissu rċevejt email fejn għarrfuni illi 'In the end' kien ġie magħżul uffiċċjalment.

Anki s'hemm għalina kien diġa' unur kbir u nistqarr miegħek illi qisna nsejnih xi ftit meta beda għaddej iż-żmien.

F'Ottubru reġgħu kkuntattjawni peress li xtaquna nitilgħu New York ħalli nkunu preżenti għall-wiri tiegħu fis-swali taċ-ċinema.

Imma kemm peress li konna qegħdin nistudjaw il-Masters u aktar u aktar għax ma kellnix finanzi, ma tlajnix.

Sadanittant il-film tagħna kien qiegħed jieħu sehem f'selezzjoni oħra fejn għal għaxart ijiem kuljum kienu qed jintwerew ammont ta' films internazzjonali sabiex l-udjenza tagħżel l-aħjar tnejn minnhom.

Fl-aħħar ġurnata kellhom jintwerew il-films kollha li ntagħżlu u minn hemm joħroġ ir-rebbieħ.

Meta waslet l-aħħar email biex tinfurmana li l-film tagħna kien rebaħ award internazzjonali, bilkemm ridna nemmnu.

U ċċekkjajna għal darba tnejn biex nikkonfermaw li kien minnu."

'In the end' huwa film ta' madwar 10 minuti.

Jitratta l-istorja ta' Paul, raġel anzjan li jgħix waħdu u li qed ibati mill-kundizzjoni tal-Alzheimer's. Xtaqt inkun naf kif ġiet l-idea lil Ramon li jikteb dan l-iskript?

"L-ispirazzjoni għal din l-istorja ġietni meta kien qed imut in-nannu tiegħi, missier ommi.

Dawk huma familja kbira u meta saret evidenti li n-nannu kien ser imut, kulħadd dar miegħu.

Kont qed inħares

lejn dix-xena meta għaddieli l-ħsieb "ara naqra, x'familja għandu ddur bih!"

U mbagħad komplejt nistaqsi "Tgħid la nikber bħalu, inkun hekk jien?

Għedt ma naħsibx".

U minn hemm bdiet l-idea dwar dan ir-raġel anzjan illi fuq is-sodda tal-mewt tiegħu qiegħed jhewden dwar ħajtu l-imgħoddija filwaqt li beda jistaqsi li kieku għex mod ieħor, x'kien jinbidel minn dawk il-mumenti li kien għaddej minnhom?

Peress li l-anzjan kellu l-kundizzjoni tal-Alzheimer's, ħsibijietu ġew b'saħħithom ħafna tant li saru aktar sodi u reali."

Philip ħadem il-parti ta' Paul.

Kif ħejja ruħu għal karattru hekk?

"Jiena rajt lil missieri jmut bl-Alzheimer's għalkemm dak iż-żmien lanqas biss kont naf.

Ma kienx muġugħ imma rajtu jidbiel ftit ftit kuljum.

Ħassejtni sodisfatt li rnexxieli nwassal dak li jgħaddi minnu bniedem li jbati minn dil-kundizzjoni.

Fil-fatt il-film trid tarah aktar minn darba biex tifhem sewwa d-dettalji u l-messaġġi kollha li fih."

X'messaġġ xtaqtu twasslu permezz ta' dan il-film?

"Minn riċerka li għamilna skoprejna illi l-kundizzjoni tal-Alzheimer's hija problema kbira ħafna fl-Amerika.

M'għandnix dubju illi dan kien wieħed mill-fatturi għala rebaħ 'In the end' peress li l-udjenzi setgħu jirrelataw miegħu faċilment.

Kif kulħadd jaf, fl-Amerika hemm problema kbira bid-distanza u għalhekk xtaqna illi min jara dan il-film jiftakar fl-anzjani tiegħu u jekk dawn jinsabu weħidhom jagħmlu daqsxejn sforz biex jagħmlu kuntatt magħhom jew jagħtuhom ftit għajnuna."

Akkost li kemm Ramon u kemm Alexis jidhru li għalissa ma jixtiequx irabbu għeruq ma' xi tfajla, in-namra fil-qasam tal-film-making qed tiżdied bil-bosta.

Fil-fatt dan l-aħħar huma reġgħu telqu kollox minn idejhom sabiex jiffukaw fuq Masters in TV and Interactive Content, din id-darba fl-Università ta' Birmingham City fl-Ingilterra.

"Iva ddeċidejna li nagħmlu l-Masters flimkien speċjalment għax irrealizzajna li naħdmu tajjeb ħafna bħala tim.

L-idea ġiet għax xtaqna li jkollna aktar taħriġ f'dan il-qasam.

Barra minn hekk qed nittamaw li niltaqgħu ma' xi ħadd fl-Ingilterra li miegħu nistgħu nkabbru dan it-tim.

Iżda s'issa għadha ma seħħitx din il-biċċa xogħol kemm għax fl-Ingilterra n-nies spiss joqogħdu ġewwa minħabba t-temp u anki għax il-post fejn qegħdin huwa kemmxejn għali u peress li aħna studenti nżommu naqra lura mill-ħruġ biex nevitaw spejjeż żejda," fehemni Alexis.

It-taħriġ li qed nieħdu bħalissa huwa tajjeb ħafna.

Fostom qed naraw kif għandek tibni kontenut għal dokumentarji televiżivi bħal dawk li kapaċi joffru ir-RAI, il-BBC u n-National Geographic.

Inzerta li d-dokumentarji minn dejjem kienu jinteressawni u hawnhekk qed nitkissru fuq stil differenti minn dak li mdorrijin soltu naraw f'pajjiżna.

Tolqotni s-sistema kif ma tużax biss id-dati imma tagħfas iktar fuq l-istorja u l-ħajja ta' dawk li tkun qed titkellem dwarhom."

Hemm xi film-maker li jispirahom?

Ramon irrispondini mill-ewwel "Kathryn Bigelow li għamlet il-film 'The Hurt Locker'.

Ammirajtha għax kienet l-ewwel mara li rebħet l-Oscar bħala film-maker u b'hekk irnexxielha tkisser id-drawwa ta' industrija ġeneralment orjentata lejn l-irġiel."

Lil Alexis jispiraħ "Martin Scorcese l-aktar minħabba l-mod ta' kif jibni drama u kif jirrakkonta l-istorja, kif jiġbidha u jeditja.

Joħloq ukoll ħafna karattri u stejjer interessanti.

Bħalissa qed jiġuni f'moħħi l-films 'Cape Fear', 'Taxi Driver' u 'Shutter Island."

Bħala attur lil Philip jogħġbu "Al Pacino għax il-karattri li jaħdem huma kollha 'nies ta' veru'."

Ma stajtx ma napprezzax is-sinerġija bejn dan il-missier u ż-żewġ uliedu li bejniethom it-tlieta jagħmlu kuraġġ lil xulxin sabiex ikomplu joħolqu proġetti ġodda.

Madanakollu Philip stqarr miegħi illi f'żogħżitu huwa ma kienx sab din l-għajnuna...

"Kif qalulek uliedi aħna ġejjin minn familja li ilha ntiża fil-qasam tal-films.

Fi żmienu nannuwi Francis Mizzi, kien intebaħ bil-potenzjalità li kellu ċ-ċinema f'Malta.

Għalhekk bena żewġ talksijiet; wieħed

f'Ħal-Luqa u l-ieħor f'Ħal-Qormi magħruf bħala 'Il-Warner'.

Terġa' missieru kellu wkoll ċinema ieħor f'Ħal-Qormi li kien jismu s-'St George's' fejn illum hemm il-Każin tal-Labour.

Missieri kien jaħdem bħala projectionist u meta żżewweġ lil ommi din kienet tqatta' ħafna ħin ħdejh.

Għalhekk kienet tgħidli illi jien kont ilni nara l-films sa minn qabel twelidt għax anki meta kienet tqila baqgħet tmur sikwit.

Meta mbagħad kbirt ftit, kont noqgħod ħdejn missieri fuq banketta nsegwi l-films.

Tant kont nintilef li ġieli għamilt pipi taħti biex ma nitlifx xi biċċa u ommi tgħidx kemm kienet tirrabja!

Ġiet naturali l-ħajra li nsir attur imma l-ironija hija illi missieri qatt ma aċċetta din ix-xewqa tiegħi!

Dak iż-żmien fil-'Warner' kienu jiġu ħafna artisti Taljani biex jagħmlu l-cabaret shows.

Kienu jgħixu ħajja ta' ħallat u aqsam.

Ma kien ikollhom diċenza ta' xejn u ovvjament missieri kellu impressjoni ħażina ħafna tal-atturi.

Kif spiċċajt mill-Liceo u bdejt it-teatru hu qalli "Se nibdew?

Ara għamel din u ieqaf."

Kien għalxejn li qgħadt ingerger u neqred għax missieri kien deċiż tant li heddidni li jitfagħni 'l barra mid-dar jekk insostni.

Kelli nċedi iżda wara li twieldu ż-żewġt itfal tiegħi attendejt fl-iskola tad-drama u llum ilni 33 sena naħdem fit-teatru."

staqsejtu liema rwoli li ħadem kienu l-aktar għal qalbu ma damx jaħsibha...

"Ovvjament il-parti ta' Paul f''In the end'.

Għoġobni għax kellu karattru kumpless ħafna.

Waqt il-filming kont ninqata' għalija sabiex nidħol fil-karattru.

Min jaf kemm il-darba bqajt waħdi fis-sodda, anki meta l-oħrajn kienu jieqfu għall-brejk, ħalli ma nitlifx il-konċentrazzjoni.

Għall-qalbi ħafna wkoll hija l-parti ta' miġnun li kont ħdimt fil-play Marat-Sade li l-istorja tagħha titkellem dwar il-qtil tal-Markiż de Sade.

Interessanti huwa l-fatt illi dan Sade kien kittieb kontroversjali li qatta' madwar 32 sena minn ħajtu magħluq fil-ħabsijiet u fil-manikomji.

Il-kelma 'sadiżmu' oriġinat minn kunjomu proprju minħabba l-ħajja li kien jgħix u anki għal kitbietu fejn fostom esiġa illi l-atturi ta' Marat-Sade kellhom ikunu kollha nies mill-manikomju.

Kienet play diffiċli imma kellna rispons tajjeb ħafna dwarha."

Ma' Philip il-kliem waqa' mill-ġdid dwar il-film li ħadmu wliedu fejn fostom saħaq illi f'pajjiżna hawn nuqqas kbir ta' sapport fejn tidħol il-kultura.

"Hawnhekk trid tibda mix-xejn, il-motivazzjoni tiegħek biss trid tmexxik.

M'hemm imkien fejn il-film-makers jistgħu jiltaqgħu u jagħmlu naqra kuraġġ lil xulxin.

Biex għamilna dan il-film u saħansitra meta morna niġbru l-award kellna niffinanzjaw kollox aħna.

Meta ċċekkjajna jekk stajnix nieħdu xi għajnuna finanzjarja biex inkomplu b'dan ix-xogħol infurmawna illi m'hawn l-ebda fondi dedikati għax-short films.

L-affarijiet biex isiru tajjeb iridu l-flus, aktar u aktar jekk irridu nikkompetu ma' xogħolijiet barranin fejn dal-qasam huwa ħafna aktar stmat."

mill-ġdid fuq Ramon u Alexis u xtaqt inkun naf jekk hux diffiċli li tirnexxi f'din l-industrija u jekk tagħmilx differenza li huma Maltin.

It-tnejn qablu illi "L-aktar importanti huma l-kuntatti, it-talent u x-xorti.

Trid tinzerta fil-post it-tajjeb, fil-ħin opportun u tiltaqa' mal-persuni ġusti.

Jeħtieġ li tieħu l-ħajja bħal lotterija – aktar ma tixtri u tilgħab biljetti, aktar iżżid iċ-ċans li tirbaħ xi darba.

Ma jidhrilnix li tagħmel differenza li aħna Maltin.

Illum bl-internet tilħaq ħafna nies kullimkien.

F'din l-industrija aktar naħsbu illi s-sigriet hu kemm inti kapaċi li tipprovoka l-udjenza tiegħek b'ideat ġodda u b'oriġinalità f'xogħolok.

Meta konna żgħar konna tgħallimna ħafna stejjer fostom dawk ta' Dick Whittington u ta' Cindirella.

It-tnejn irnexxew fl-aħħar tar-rakkont għalkemm l-istejjer tagħhom kienu differenti.

Whittington tħabat u stinka biex wasal fejn ried mentri Cindirella ġieta tajba u barra minn hekk kellha lil fairy godmother!

Il-ħajja reali tixbaħ ħafna lil dawn l-istejjer."

Bejn kafè u ieħor il-ħin kien sar sew.

Kien għad fadalli kurżità waħda – x'kien l-akbar proġett li xtaqu jagħmlu?

Philip kien dirett, "Aktar milli proġett nixtieq li mqar għal darba t-teatru jagħti l-kreditu fejn jixraq!"

Ix-xewqa ta' Alexis hi, "Li noħroġ b'idea oriġinali għal feature film ħalli eventwalment nirbaħ l-Oscar!

Kbira żżejjed hux?

Imma fid-dinja ma tridx taqta qalbek!"

Ħallejt lil Ramon jagħlaq id-diskursata, "Li naħdem feature film ibbażat fuq il-kultura Maltija.

Fil-preżent dan il-qasam hu bbumbardjat bil-kultura Amerikana.

Tkun interessanti kieku.

Issa kemm naħseb li dan huwa possibbli?

Jiddependi kemm ser tidħakli x-xorti!"

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-18 t'April 2010)

Alexis Mizzi

anzjan

Luqa

Philip Mizzi

Ramon Mizzi

Torċa

IL-ĦAJJA BĦAL LOTTERIJA


EJJA NAGĦTUH X'JAQRA LILL-POPLU

Dil-ġimgħa se nlaqqagħkom ma' ħabib antik tiegħi li permezz tiegħu jiena komplejt insaħħaħ imħabbti lejn il-kotba.

Sirt nafu l-ewwel darba meta bħala studenta, f'sajf

minnhom, sibt ruħi qed naħdem fil-Librerija Pubblika Ċentrali li hemm il-Furjana.

Bl-għajnuna ta' Horace Portelli li kien jaħdem hemmhekk, tħarriġt fl-ewwel passi ta' librara u b'hekk stajt nifhem aħjar x'jinvolvi s-self tal-kotba.

Niftakar li Horace kien ħa lili u lil xi wħud minn sħabi taħt 'il-mantell tiegħu' u b'hekk bidlilna esperjenza, li taħt it-tmexxija ta' persuna oħra kienet għoddha sejra tiqras, għal waħda pożittiva, pjaċevoli u memorabbli.

Sal-lum il-ġurnata, aktar minn għoxrin sena wara, kull meta mmur il-librerija, għadni mmur infittxu biex ngħid kelma miegħu u mal-ħaddiema l-oħra li llum ngħoddhom kollha bi ħbiebi.

Illum Horace huwa l-Manager tal-Customer Care Unit tal-Libreriji Pubbliċi.

"Issa ilni 30 sena naħdem hawn imma xorta waħda għadni nħossni eżatt bħall-ewwel ġurnata li dħalt f'dax-xogħol.

Dħalt f'dal-qasam għax il-kotba minn dejjem kont inħobbhom.

Nemmen illi l-qari kapaċi jagħnik b'dak l-għerf li l-ebda persuna oħra mhu kapaċi tagħtik.

Għalhekk meta ġiet l-opportunità li nidħol fid-dipartiment tal-libreriji ħtaft l-okkażjoni u minn dakinhar 'l hawn qatt ma mxejt f'xi dipartiment ieħor.

Hawnhekk inħossni f'posti u aktar ma jgerrbu s-snin aktar qed nibni esperjenza li permezz tagħha nkun nista' ngħin aħjar lill-pubbliku in ġenerali.

Fil-ħajja ma tieqaf titgħallem qatt għax dejjem hemm fejn tista' tirranġa għall-aħjar.

U huwa proprju dak l-għatx biex inkun naf aktar li jżommni għaddej b'entużjażmu anki wara dawn is-snin kollha naħdem fl-istess post."

Imma f'dal-qasam ix-xogħol tal-Customer Care x'jinvolvi?

"L-ewwel prijorità hija dejjem li nagħtu servizz ta' eċċellenza lill-klijenti tagħna.

Fil-fatt ta' min isemmi illi d-dipartiment tal-libreriji kien l-ewwel wieħed li fetaħ il-Quality Service Charter li nieda l-gvern.

Ta' sodisfazzjon ukoll kienu d-diversi premijiet li rbaħna għas-servizz li nagħtu lill-klijenti tagħna.

Bil-kuntrarju ta' x'jaħsbu wħud, ix-xogħol tal-customer care huwa pjuttost vast.

Primarjament aħna qegħdin hawn biex nilqgħu l-ilmenti u s-suġġerimenti tal-klijenti tagħna.

Hawnhekk jidħlu wkoll il-formoli kollha ta' sħubija mal-libreriji sabiex jiġu proċessati.

Interessanti tkun taf illi dawn il-formoli jmorru lura sal-1976 u għalhekk numru minnhom huma pjuttost uniċi peress li jirrappreżentaw individwi prominenti li llum m'għadhomx magħna.

Bil-għan li nxerrdu dejjem aktar l-imħabba lejn il-qari, fil-ġranet tal-iskola norganizzaw ukoll bosta orientation visits għall-istudenti fejn dawn jiġu mgħarrfa dwar is-servizzi tagħna u jittieħdu għal dawra madwar il-librerija kollha.

Bl-istess skop, noħorġu anki barra mill-librerija u mmorru nagħmlu laqgħat ġol-kunsilli lokali biex inkomplu nħajjru aktar nies jissieħbu magħna.

Ma rridx ninsa ngħid li permezz ta' arranġamenti li saru mal-kunsilli lokali, dawn jagħtuna ħafna għajnuna fostom fondi biex jinxtraw kotba ġodda għal-librerija tal-lokalità tagħhom.

Barra minn dan, bħala rappreżentant għall-media, jiena nipparteċipa wkoll f'xi programmi tar-radju u tat-tv u dejjem intambar fuq l-importanza tal-qari.

Finalment nagħtu wkoll it-taħriġ u kull għajnuna li jkun hemm bżonn lill-ħaddiema tagħna li għandna mxerrda fid-diversi libreriji madwar Malta u Għawdex."

X'tip ta' servizzi jeżistu fil-Librerija Pubblika Ċentrali?

"Ninsistu ħafna fuq is-sistema ta' one-stop-shop fejn il-klijent jiġi u jinqeda minn kollox.

Fil-fatt illum biex wieħed jissieħeb mal-librerija hija ferm faċli.

Adult kemm iġib karta tal-identità miegħu u tinħariġlu card dak il-ħin stess li tintitolah biex jissellef erbgħa kotba għal tliet ġimgħat.

It-tfal jistgħu jiġu ma' xi ġenitur li jippreżenta l-karta tal-identità tiegħu u l-card tat-tifel jew tifla tinħareġ immedjatament.

Apparti mill-għażla sabiħa ta' kotba ta' kull ġeneru, l-librerija toffri wkoll servizz ta' referenza fejn il-klijent jista' wkoll jagħmel xi photocopies li jkun jeħtieġ.

Waħda minn dawn hija s-sezzjoni tal-

Melitensia li tikkonsisti f'kollezzjoni ta' kotba dwar Malta u dak kollu li għandu x'jaqsam ma' awturi Maltin.

Wieħed isib ukoll ġurnali ta' dawn l-aħħar tliet snin.

Issa li dalwaqt tibda l-iskola dis-sezzjoni jżuruha ħafna studenti għall-proġetti tagħhom.

Sezzjoni oħra ta' referenza tinkorpora kotba dwar diversi suġġetti.

Fil-librerija għandna wkoll sezzjoni awdjo-viżiva fejn wieħed isib numru ta' internet points u audio u video casettes kemm edukattivi u anki dawk ta' divertiment bħal films tat-tfal.

Parti għal qalbna ħafna hija s-sezzjoni li tieħu ħsieb lil nies bi bżonnijiet speċjali.

Għal dawn il-klijenti aħna noffru s-servizz ta' talking books, li jikkonsistu f'casettes irrekordjati bil-qari tal-kotba.

Dawn il-kotba nirrekordjawhom aħna stess fir-recording studio tagħna u jiġu moqrija b'mod volontarju minn nies professjonali.

Dan is-servizz jintuża ħafna wkoll mill-anzjani li jkunu qed isibu diffikultà biex jaqraw.

Is-selezzjoni ta' kotba hija tant enormi li min japplika għal dawn it-talking books jintbagħtlu katalgu biex jagħżel liema minnhom l-aktar jolqtuh.

Ftit ftit il-membri ta' dan is-servizz jibdew jirċievu bil-posta u mingħajr ħlas uħud mill-casettes magħżula.

Imbagħad meta jlestu minnhom, kemm jaqilbu l-envelope fin-naħa tal-indirizz tagħna u jibagħtuhom lura.

Huwa importanti ħafna li nfehmu illi d-dettalji tal-kotba kollha li jinsabu fil-libreriji kollha ta' Malta u Għawdex jistgħu jintlaħqu wkoll permezz tas-sit

Dan jinkludi katalgu elettroniku li permezz tiegħu wieħed ikun jaf ukoll f'liema librerija qiegħed il-ktieb li jixtieq u jista' jirriservah jekk dan ikun qiegħed misluf barra.

Minn das-sit wieħed jista' wkoll iġedded il-kotba mislufa lilu.

Ta' min isemmi wkoll illi jekk wieħed ma jsibx xi ktieb li jixtieq, il-librerija tikkunsidra s-suġġerimenti tal-pubbliku għax-xiri ta' xi kotba li bħalissa m'humiex fuq l-ixkafef tagħha."

Bil-card tista' tinqeda f'kull librerija?

"Iva imma għalissa l-ktieb ikun irid jiġi rritornat fil-librerija li jkun ittieħed minnha.

Aktar il-quddiem nixtiequ li naslu f'punt fejn wieħed iħalli l-ktieb misluf f'liema librerija jrid u dan jirritorna ruħu b'mod awtomatiku lejn il-post li jkun ħareġ minnu."

Għaliex tinsistu daqshekk fuq il-qari?

"Għax il-qari huwa ċ-ċavetta tas-sistema edukattiva tal-bniedem.

Jekk wieħed joqgħod il-bogħod minn dak kollu li hu miktub jkun qed jitlef xi ħaġa kbira li tista' tissarraf f'għerf.

Kulħadd jaf li hemm żewġ tipi ta' għerf.

Hemm dak li jinħoloq permezz tal-istudju akkademiku u hemm ieħor li jinġieb mill-esperjenza tal-ħajja u mill-qari.

L-ewwel tip ta' għerf huwa neċessarju biex

wieħed iġib iċ-ċertifikati u jsib xogħol tajjeb bihom.

Però l-ieħor iservi biex wieħed jgħix il-ħajja b'sodisfazzjon u b'ċertu livell ta' tagħrif dwar bosta affarijiet.

Bniedem li jaqra tagħrfu mill-ewwel għax ikun kapaċi jitkellem fuq diversi suġġetti u għalhekk anki jekk forsi wieħed ma jkunx ta' skola kbira, permezz tal-qari jkun kapaċi jkompli diskursata man-nies.

Anki kotba b'sempliċiment storja fittizja huma kapaċi jkabbru l-għerf fil-qarrej.

Dan minħabba li ħafna mir-rakkonti jkunu qed jirriflettu l-ħajja tas-soċjetà u allura joffru wkoll diversi ideat.

Dawn il-kotba jiftħu wkoll tieqa għall-imaġinazzjoni, għal kitba aħjar bil-Malti u għall-użu ta' espressjonijiet aktar mirquma li jgħinu lil dak li jkun jesprimi ruħu aħjar."

Taħseb li jeżistu nies li jaħsbu li mhumiex denji li jidħlu jissellfu minn librerija għax iħossuhom li mhux ta' skola biżżejjed?

"Iva naħseb li hemm minnhom.

Imma lil dawn aħna għandna d-dmir li nuruhom li huma żbaljati.

Fid-dinja m'hawn ħadd għar-rimi u l-librerija qegħdha għal kulħadd.

Huwa għalhekk li għandna kull xorta ta' kotba sabiex b'xi mod nolqtu l-gosti u l-livelli ta' nies differenti.

Dal-punt inħoss li huwa validu ħafna u nixtieq niftaħ aktar fuqu.

F'dal-pajjiż kultant għandna d-diżgrazzja li nitkellmu b'wisq pessimiżmu.

Donna nhedew nikkritikaw bl-amment biex imbagħad ma

nagħmlu xejn ta' ġid.

Fostom iweġġagħni kliem bħal meta jingħad li l-poplu Malti ma jħobbx jaqra.

Imma dan mhux minnu!

Hawnhekk għandna ħafna membri li jiġu jissellfu l-kotba regolarment.

Biss biss ngħidlek illi mill-bidu tas-sena 'l hawn diġa' nkitbu mat-3000 membru ġdid u dan meta dan l-aħħar, kull sena qed jiżdiedu 5000 membru ġdid.

Nammetti li jiena bniedem pożittiv u nippreferi nara t-tazza nofsha mimlija.

Naċċetta wkoll illi għad fadal perċentwal ta' nies li ma jaqrawx u agħar minn hekk, perċentwal ta' nies illiterati.

Imma dan ma jfisser xejn ħlief li rridu nxammru aktar il-kmiem ħalli niġbdu aktar nies lejn it-tagħlim u l-qari.

Imma n-nies ma jinġibdux lejk billi tikkritikahom bl-amment u xxandar messaġġi negattivi bħal dawn mal-irjieħ kollha.

In-nies u b'mod speċjali t-tfal għandhom bżonn l-inkoraġġiment.

Naqbel meta ssir kritika kostruttiva imma din għandha tiġi ddirezzjonata f'postijiet relevanti minn fejn tista' tittieħed xi tip ta' azzjoni."

It-tfal huma ħafna għal qalb Horace tant li għal 11 il-sena konsekuttivi huwa kien involut fi programm ta' Story-telling...

"Waqafna f'dawn l-aħħar 3 snin minħabba ċirkustanzi li ma kellnix kontroll fuqhom.

Imma għal 11 il-sena sħaħ dawn il-programmi kienu ta' suċċess kbir.

Jiena kont immexxihom.

L-għan tiegħi kien li ngħallem lit-tfal li l-qari huwa pjaċir u mhux xi ħaġa ta' bilfors biex tgħaddi mill-eżami tal-iskola.

Għaldaqstant apparti mill-qari, l-programm kien jinkludi fih ukoll il-parteċipazzjoni ta' numru ta' personalitajiet differenti li kienu jiġu jferrħu lit-tfal.

Bil-kuntrarju tal-pariri li ngħatajt, insistejt fuq il-parteċipazzjoni tal-ġenituri waqt dawn il-programmi.

B'hekk b'ġebla waħda kont qed nolqot tnejn għax it-tfal kienu qed jassoċjaw il-qari mal-pjaċir

filwaqt li l-ġenituri kienu qed jitgħallmu s-sengħa ta' kif għandhom jimxu ma' wliedhom fejn jidħol il-qari.

Kien ta' sodisfazzjon kbir li nara tfal jidħlu bilkemm jitkellmu u jispiċċaw wara erbgħa programmi, jgħidu iktar minni... li huwa miraklu!

Oħrajn illum kibru u huma studenti fl-università u jiġu jfittxuna u jgħidulna kemm għamilnilhom ġid meta ħabbibnihom mal-kotba.

Fuq kollox dawn il-programmi kienu jsiru fil-librerija tat-tfal għax jiena ridt inneħħi l-idea tas-silenzju u li ma tistax tiftaħ ħalqek hemmhekk.

F'librerija ta' referenza ċertament li ma tistax tagħmel storbju imma mhux f'librerija tat-tfal!

It-tfal biex jieħdu pjaċir iridu jikkomunikaw u jiddiskutu.

Barra minn hekk iridu jingħataw iċ-ċans li jagħżlu l-kotba li jridu huma u mhux dawk li jippreferu l-ġenituri tagħhom."

Horace jinsisti li l-ġenituri flimkien mal-għalliema huma l-qofol wara l-edukazzjoni totali tat-tfal.

"Insostni illi t-tnejn iridu jaraw illi l-qari jiġi ppreżentat lit-tfal b'mod leġġer u sabiħ u mhux b'forza.

Idealment il-qari jsir ftit ftit kuljum.

Ċertament ma jimpressjonawni xejn dawk il-ġenituri li jgħiduli li t-tfal ma jħobbux jaqraw imma mbagħad ġieli tiġi ġurnata u jaqraw salt kotba f'daqqa.

Il-qari jixbaħ lit-taħriġ fl-isport – ma tistax tgħid illum ma nagħmilx u għada nagħmel id-doppju.

U hekk kif qed nitkellmu dwar it-tfal, nixtieq niġbed l-attenzjoni tal-ġenituri li fil-libreriji t-tfal jistgħu jinkitbu mal-ewwel snin tagħhom.

Hemm min joqgħod jistenna li uliedu jkollhom

dawk l-erbgħa snin qabel idaħħalhom membri.

Imma fil-librerija hawn kotba għal tfal ħafna iżgħar.

Il-ktieb irid isir ħaġa waħda mill-ħajja ta' wliedna u dan isir aktar possibbli jekk nintroduċuh magħhom sa mill-ewwel snin."

Dis-sena Horace huwa ferm kuntent bir-riżultati tal-librerija...

"Fl-aħħar budget li sar kellna aħbar tajba fejn ingħatajna €100,000 bħala somma supplimentari biex nixtru kotba ġodda għall-librerija.

Kienet xi ħaġa ġdida għal Malta u bil-pjaċir ngħid li għamilna l-mirakli bihom!

Xtrajna enormità ta' kotba ġodda u n-nies reġgħet bdiet tersaq lejn il-libreriji.

Fil-fatt bejn Jannar u Awwissu 2010 ġew mislufa mas-70,000 ktieb aktar mis-sena ta' qabel, li mhiex ċajta.

U hawnhekk nixtieq nagħmel appell minn qalbi – hekk kif qiegħed jiġi ppjanat il-budget ta' dis-sena, nispera ħafna li nerġgħu niġu kkunsidrati mill-ġdid għal dis-somma. €100,000 jafu jkunu ftit għal ħafna imma ħafna għalina.

Wara kollox kulħadd jaf illi l-qari huwa s-sigriet ta' poplu b'saħħtu li kapaċi jirraġuna u jiddiskuti u li jilħaq livelli aħjar ta' edukazzjoni.

Mela ejja nagħtuh x'jaqra lill-poplu!"

Minbarra l-qari, wieħed mit-tiri prinċipali tal-librerija huwa illi jingħata rikonoxximent lill-awturi Maltin...

"Dan is-sajf id-Dipartiment tal-Libreriji flimkien mal-Ministeru tal-Edukazzjoni organizzaw il-Kampanja Libreriji.

Din kienet tikkonsisti f'għadd ta' attivitajiet immirati biex joħolqu aktar għarfien dwar is-servizzi tal-libreriji u anki dwar l-awturi Maltin infushom.

Laqqgħajna l-awturi Maltin mal-pubbliku u tellgħajna numru ta' esebizzjonijiet.

Dan huwa proġett li għadu fil-bidu tiegħu imma ma rridux naqtgħu qalbna.

Jeħtieġ li l-awtur Malti nagħtuh dak li jistħoqqlu.

Ma jistax ikun li ngħollu mas-sema awtur barrani u mbagħad ma napprezzawx awtur Malti!

F'dawn il-ġranet li ġejjin se nkunu qed nagħmlu rendikont ta' kif morna permezz ta' din il-kampanja ħalli nkomplu nibnu fuqna s-sena d-dieħla.

Għandna wkoll ħafna attivitajiet oħra ppjanati imma għalissa għadhom qed jinħmew!"

X'jidhirlu mill-kummenti ta' wħud li l-futur tal-ktieb huwa mhedded mit-teknoloġija ta' llum?

"Il-ktieb ma jista' jispiċċa qatt għax min iħobb il-ktieb jaf li s-sensazzjoni li jagħtik ktieb ma jagħtihulek l-ebda kompjuter.

Ix-xamma tal-ktieb, il-kwalità tal-karti minn ktieb għall-ieħor, il-fatt li tista' ġġorru miegħek kullimkien u tieqaf u tkompli meta trid.

Għidli x'hemm isbaħ milli ssib ktieb jistennik fuq il-komodina biswit is-sodda tiegħek?

Dawn huma emozzjonijiet li jesperjenzaw biss dawk li jħobbu jaqraw u ċertament l-ebda skrin elettroniku ma jagħtihomlok."

Jiena ngħożż lil kull min jagħmel xi ħaġa b'passjoni u indubbjament l-imħabba li Horace iwettaq xogħolu biha, mhi xejn inqas minn hekk.

Xtaqt nagħlaq billi nistaqsih 30 sena fil-librerija, x'ħallew fih?

"Sodisfazzjon kbir!

Jiena nemmen ħafna fil-poplu Malti u nemmen ħafna fit-tfal tagħna.

Kuntent li permezz ta' xogħoli qed inkun mezz ta' inkoraġġiment biex il-qari jixtered aktar f'pajjiżna.

Meta wara

bosta snin tibqa' tara l-apprezzament ta' dawk li tkun għent li jibqgħu jiġu jfittxuk għax jemmnu li inti darba tajthom daqqa t'id, dik xi ħaġa kbira għalija.

Għidli kif tista' ma tkunx għal qalbek f'xogħol bħal dan?"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-26 ta' Settembru 2010)

librerija

Librerija Pubblika Ċentrali Furjana

qari

Torċa

EJJA NAGĦTUH X'JAQRA LILL-POPLU