GĦAJNEJN TA' SEQER

Din il-ġimgħa ġiet f'idejja kopja ta' kuntratt antik tas-seklu sittax b'dik il-kitba tipika, mirquma u kollha nokkli sbieħ.

Minn moħħi għadda l-ħsieb jekk dak in-nutar qattx

basar li aktar minn ħames mitt sena wara, xi ħadd kien ser ikun qed jaqra l-kitba tiegħu!

B'kuntrast għal dan, ħarsti waqgħet fuq il-ktieb

Irrid Ngħix

ta' Annabelle Vassallo, fejn din id-darba l-awtriċi kienet taf sewwa x'inhi tagħmel meta ddeċidiet li tiktbu.

Lil Annabelle segwejtha ħafna fl-aħħar xhur ta' ħajjitha u akkost li ma kontx nafha u li qatt ma ltqajt magħha, ammirajtha u ħabbejtha u b'qalbi kollha tlabt 'l Alla biex jagħtiha ċans ieħor.

Imma ma kellux ikun, ħsibt jien hekk kif qalbi nqasmet mal-aħbar tal-mewt tagħha.

B'danakollu minflok Annabelle ntesiet, isimha xtered fuq fomm kulħadd u l-paġna tal-Facebook tagħha, minflok intfiet, xegħlet iżjed bi kwantità kbira ta' messaġġi.

Kienet għalhekk sorpriża oħra meta f'dal-ġranet skoprejt li dal-ktieb kellu sehem kbir fih ħabib antik tiegħi...

u qarrej tal-provi, intgħażel bħala l-editur ta' dan il-ktieb.

"Ġeneralment xogħli jikkonsisti fil-qari tal-provi.

Madanakollu meta Annabelle avviċinat lill-Klabb Kotba Maltin u wriethom bix-xewqa li tikteb dan il-ktieb, id-direttur, is-

Sur Joseph Mizzi, ħatarni bħala l-editur tiegħu u ħallieh kompletament f'idejja.

Dan kien ifisser li kelli aktar libertà kif naħdem u flimkien ma' Annabelle fassalna kif kellu jsir ix-xogħol.

Proprju minħabba li Annabelle kienet marida, konna konxji li ż-żmien kien kontra tagħna u għaldaqstant il-ktieb kellu jitlesta fl-iqsar żmien possibbli.

Annabelle ntefgħet għax-xogħol u f'temp ta' sitt ġimgħat kienet lesta.

Wara kien imiss il-parti tiegħi fejn ħdimt lejl u nhar biex apparti li nagħmel xi korrezzjonijiet tas-soltu, nara wkoll li l-messaġġ tagħha jasal lill-poplu bl-aktar mod ċar u sempliċi.

Ċertament

Irrid Ngħix

kien ktieb rekord f'Malta fejn f'temp ta' xahrejn biss, dan inkiteb, ġie kkoreġut, ġie impaġnat, ġie stampat, saret il-qoxra tiegħu, u ġie mniedi.

Daqstant ieħor mar tajjeb fil-bejgħ tiegħu hekk kif fl-ewwel ħarġa nbiegħu l-kotba kollha, li kienu jammontaw għal sittax il-elf!"

Bla dubju ta' xejn il-konoxxenza t'Annabelle ħalliet l-effetti tagħha fuq Karl.

Fosthom huwa fehem aktar l-importanza ta' kitbiet bħal dawn, kemm bijografiċi u kif ukoll awtobijografiċi.

"Kien hemm ħafna messaġġi minsuġa f'dak il-ktieb imma forsi l-aktar li spikka kien dak li wieħed għandu jgħix it-tbatija b'ċerta integrità.

Bosta nies forsi jirreaġixxu bi dwejjaq, b'rabja jew bi qtigħ il-qalb meta jsibu ruħhom fit-tbatija jew maħkuma minn mard kroniku.

Min-naħa tagħha, Annabelle, akkost li forsi fil-qiegħ ta' qalbha kellha taċċetta r-realtà tagħha trid u ma tridx, riedet xorta waħda twassal messaġġ ta' kuraġġ lil ħafna nies.

Fil-fatt nista' ngħid li kienet mara ferħana minkejja t-tbatijiet kollha li kienet għaddejja minnhom.

Il-ġrajja wara dan il-ktieb urietni biċ-ċar kemm huma siewja kotba bħal dawn fejn wieħed iwassal messaġġi ta' inkoraġġiment lill-qarrejja.

Nixtieq li nara aktar bijografiji u awtobijografiji ta' nies magħrufa

Maltin u Għawdxin.

Indubbjament fil-ħajja kulħadd ikollu t-tlajja' u l-inżul tiegħu imma dawk l-individwi li jirnexxilhom iqumu fuq saqajhom u saħansitra jilħqu livelli għolja u jakkwistaw suċċess, permezz tal-istejjer tagħhom jafu jispiraw lil nies oħra biex anki huma jilħqu l-ogħla potenzjal li jifilħu."

Karl newwilli xi kotba awtobijografiċi u bijografiċi ta' kittieba magħrufa bħal

Fjuri li Ma Jinxfux

ta' Oliver Friggieri,

ta' Desmond Zammit Marmarà u

It-Tifel tan-Nanna

ta' Ġorġ Peresso.

Sinċerament ma kontx nobsor li kittieba ta' dan il-livell jużaw il-qarrej tal-provi...

"Nistqarr miegħek illi iktar nistenna li xi ħadd li ma jafx ħafna skola u li ddeċieda li jikteb ktieb, li jippretendi li l-Malti tiegħu huwa tajjeb tant li m'għandux bżonn qarrej tal-provi milli kittieba bħal dawn."

Kif konna fid-diskors tqanqlitli l-kurżità dwar il-għala Karl għażel din il-linja ta' xogħol...

"Bdejt b'kumbinazzjoni.

Fl-1991 jien iggradwajt fl-Għarbi u fil-Malti u bdejt naħdem bħala għalliem fl-iskola Maria Goretti f'Ħal Tarxien.

Darba minnhom, il-ħabib tiegħi Michael Ghigo, staqsieni jekk kontx interessat li nikkoreġi xi kitba ta' Charles Farrugia dwar il-każin tal-banda tal-Ġilju tal-Imqabba.

Aċċettajt u sieħbi kien iġibli xi karti u kont nikkoreġihom.

Għal xi raġuni ma rrealizzajtx li kont qed nikkoreġi ktieb u hekk kif finalment rajt il-ktieb lest f'idi, tant ħassejt sodisfazzjon li dak il-ħin stess iddeċidejt li dik kellha tkun il-linja tiegħi.

Illum l-awtur tal-ktieb

Tal-Ġilju: Il-Banda u s-Soċjetà fl-Imqabba

huwa l-arkivista nazzjonali tagħna li jaħdem f'Santu Spirtu, ir-Rabat.

Issa fl-istess skola inzerta li kien jaħdem ukoll l-awtur prolifiku Charles Casha li jien għandi ammirazzjoni kbira lejh, għax minbarra li kiteb numru kbir ta' kotba, għen ħafna biex il-letteratura tat-tfal tikber u tiżviluppa.

Ittantajt xortija miegħu, għedtlu li xtaqt nagħmel ix-xogħol bħala qarrej tal-provi u hu laqqagħni mad-direttur ġenerali tal-Klabb Kotba Maltin, is-Sur Pawlu Mizzi.

Niftakar li kien fl-1996 meta s-Sur Mizzi tani l-ewwel biċċa xogħol biex naħdem fuqha u minn hemm bdejt bil-mod il-mod."

Imma x-xogħol tal-qari tal-provi proprjament fiex jikkonsisti?

"Il-qari tal-provi jfisser il-korrezzjoni tat-testi fejn xi ħadd jikteb xi ħaġa u din tiġi korretta biex toħroġ bla żbalji.

Xogħli jinkludi l-korrezzjoni ta' ċerti żbalji bħal ngħidu aħna dawk tipografiċi fejn pereżempju xi ħadd ikun qaleb l-ittri bil-kontra meta kien qed jittajpja, żbalji grammatikali fejn jidħlu r-regoli tal-grammatika, jew żbalji ortografiċi li jinvolvi l-mod kif wieħed jispelli l-kliem.

Inkun irrid nara wkoll illi l-kitba tkun konformi mad-

Deċiżjonijiet Numru 1

, li ħarġu mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, fejn hemm stabbilit kif iridu jinkitbu numru ta' kliem.

Infatti għal dawn l-aħħar

tliet snin il-poplu kien qed jingħata ċ-ċans biex jidra juża dawn it-tibdiliet u minn Lulju li ġej, kulħadd ser ikun mistenni li jkun konformi.

Iżda nixtieq ngħid li b'mod ġenerali mhux kulħadd ħa pjaċir b'dawn il-bidliet u allura għandi dubji kemm l-iskop li titħaffef il-lingwa ntlaħaqx jew le.

Aħna naturalment bħala qarrejja tal-provi rridu nobdu u nsegwu dawn it-tibdiliet."

X'ħiliet għandu bżonn qarrej tal-provi?

"Prattikament li jkollu għajnejn ta' seqer għax il-kapaċità qiegħda f'kemm wieħed jirnexxilu jaqbad żbalji.

Jeħtieġ ukoll paċenzja kbira u ambjent adattat fejn jaħdem b'dawl tajjeb u li jkun għall-kwiet.

Personalment ma naħdimx mingħajr il-pinna partikolari tiegħi għax jien irrid inkun komdu ħafna meta naħdem u allura nippreferi nuża pinen apposta."

Fejn tista' titħarreġ f'dan il-qasam?

"Il-kors tal-qari tal-provi beda fl-2006 fl-Università ta' Malta u baqa' jsir kull sena.

Huwa miftuħ għal kulħadd, ċertament mhux biss għal dawk li wara jixtiequ jsiru qarrejja tal-provi.

Infatti l-kors

mhuwiex biss wieħed formali fejn wieħed jitgħallem ir-regoli tal-kitba.

Il-kors jikkonsisti wkoll f'informazzjoni dwar, ngħidu aħna, l-istorja tal-alfabett Malti jew l-ewwel iskrizzjonijiet bil-Malti.

Nistgħu ngħidu illi minn mindu dħalna fl-Unjoni Ewropea, il-Malti ħa spinta 'l quddiem u reġa' tela' żewġ tarġiet oħra.

Inħolqu anki bosta opportunitajiet ta' xogħol f'dak li għandu x'jaqsam mal-lingwa Maltija, anki f'pajjiżi barranin.

Meta bdejt jien, lura fis-snin, dan il-kors ma kienx disponibbli.

Imma b'xorti tajba dejjem kelli għalliema tajbin ħafna fil-Malti bħal Dun Karm Zammit li kiteb anki xi kotba fuq il-grammatika Maltija u lil Ġorġ Mallia li llum huwa l-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb.

Apparti minn hekk insib li l-għarfien tiegħi fil-lingwa Għarbija jservi bħala gwida importanti ferm meta niġi biex nifhem minn fejn oriġina l-kliem użat fil-lingwa.

Biex infiehmek aħjar, nista' nsemmilek il-kwistjoni tal-i etimoloġika li hija l-i li tintiret mill-ilsien oriġinali tagħha: jiġifieri f'każ ta' kelma ġejja mit-Taljan bħal mara

mportanti – dik l-i trid tibqa' hemm.

Mentri jekk il-kelma hi semitika eż. bħal f'mara

rqiqa – l-i trid taqa'."

Kif jitwettaq il-metodu tal-qari tal-provi?

"Kollox jibda b'idea li tinbet fil-moħħ tal-awtur.

Issa hemm min idum imaħħaħ fuq idea s-snin u hemm oħrajn li jaqbdu u jintefgħu għall-kitba tagħha u jlestu malajr.

Imbagħad l-awtur għandu żewġ

għażliet: jew li jippubblika l-ktieb għal rasu u jmur għand stampatur u jibqa' għaddej, inkella li juża dar editriċi.

L-awturi stabbiliti ġeneralment jagħżlu din tal-aħħar minħabba bosta raġunijiet, imma l-aktar peress li huma konxji li llum hawn ħafna xogħol li jsir b'mod professjonali fis-suq tal-kotba u għalhekk ma jaqbillekx li toħroġ bi prodott inferjuri.

F'dan il-każ, l-awtur jippreżenta l-manuskritt lid-direttur tad-dar editriċi u dan jiddeċiedi jarahx hu jew jgħaddihx lil ħaddieħor biex jikkunsidra jekk il-ktieb hux ta' livell għoli biżżejjed u jekk hux finanzjarjament vijabbli.

Wara dan, il-manuskritt jgħaddi għand qarrej tal-provi, għalkemm ġieli jilħaq jiġi impaġnat qabel.

Illum ix-xogħol tħaffef ħafna permezz tal-użu tal-kompjuter u l-internet u għalhekk wara li jgħaddi minn dawn il-korrezzjonijiet, il-manuskritt ikun lest għall-pubblikazzjoni.

Meta l-ktieb ikun maħsub għat-tfal, indumu xi ftit iżjed peress li jkun hemm ħafna illustrazzjonijiet.

Kif qegħdin f'dan, nixtieq niċċaralek li jiena ma nagħmilx prova waħda biss tal-qari.

Ġieli ktieb narah erba' darbiet!

Ovvjament jiena dejjem marbut li nibqa' leali lejn dak li jkun inkiteb u li nirreferi għall-awtur f'każ ta' bżonn, biex nifhem sewwa l-messaġġ li dan xtaq joħroġ.

Nagħmel kemm xogħol għal rasi u kemm għad-dar editriċi tal-Klabb Kotba Maltin.

Id-djar tal-pubblikazzjoni wkoll għandhom ir-regoli tagħhom u għalhekk ikun meħtieġ li l-qarrej tal-provi jsegwi wkoll ir-regoli ta' dik id-dar editriċi li jaħdem magħha.

Ħafna drabi meta nikkoreġi l-ewwel prova ma nagħtix kas wisq tal-kontenut imma niffoka iktar fuq l-ortografija bit-tir li nnaqqas kemm niflaħ mill-iżbalji li jkun hemm.

Imbagħad fit-tieni prova ndur

għall-iżbalji li jkunu jinsabu fil-kontenut bħal ngħidu aħna tibdil inkorrett ta' ismijiet waqt djalogar.

Ma' dawk l-awturi li għandi kunfidenza magħhom, ġieli nagħmel anki xi suġġerimenti biex isiru xi tibdiliet fit-tiswira tal-istorja.

Ġieli jiġu każi fejn ktieb eċċellenti jkollu l-aħħar kapitlu li jdarrsek, li tkun ħasra, u allura jiena nagħmel ir-rakkomandazzjonijiet tiegħi.

Naturalment l-aħħar kelma tkun tal-awtur innifsu dwar xi jrid jagħmel mill-ktieb tiegħu."

L-għan primarju tiegħek f'dax-xogħol x'inhu?

"F'dan il-qasam jiena ddeċidejt li ma nikkoreġix dokumenti imma li niffoka fuq testi letterarji bħall-ġeneri ta' rumanzi, novelli, poeżiji, jew

ta' għalliema li minn fuqhom ikunu jridu jinħarġu xi kotba għat-tfal.

L-għan tiegħi jibqa' dejjem li jkun hemm l-inqas numru ta' żbalji fil-ktieb li nkun qed naħdem fuqu sabiex dan joħroġ bl-aktar mod professjonali u b'hekk ngħollu l-livell tal-kitba bil-Malti.

Wara kollox, jekk jinħareġ ktieb bl-iżbalji, jiena jidhirli li jkun tilef nofs il-mertu u nofs il-preġju tiegħu."

Personalment ma nistax nimmaġinani naqra l-istess ktieb darba wara l-oħra biex infittex għall-iżbalji, għalkemm l-iżbalji jdejquni mhux ftit.

Madanakollu Karl jidher

affaxxinat għall-aħħar minn dan ix-xogħol tiegħu.

Infatti meta staqsejtu jekk iħossx li hu juża għajnejn imparzjali waqt li jkun qed jikkoreġi, mir-risposta tiegħu ntbaħt li l-kotba li jaħdem fuqhom bħal isiru xi ftit 'tiegħu' wkoll.

Bi kburija wrieni kif ħafna mill-kopji tal-kotba li ħadem fuqhom huwa jżommhom biswitu ġewwa armarju fl-istudju tiegħu.

Kultant ġewwa xi ktieb għal qalbu jpoġġi wkoll xi kopja ta' xi artiklu li jkun inkiteb dwaru ...

"Ara, dan artiklu li nkiteb dwar il-ktieb

ta' Anton Sammut.

Dan l-awtur huwa partikolari ħafna għalija għax inħoss li skoprejtu jien.

Kien jaħdem id-Dockyard bħala skrivan u darba minnhom ġie bil-manuskritt ta' dan il-ktieb.

Meta qrajtu ġġennint għax dan l-awtur ħadd qatt ma kien sema' bih.

Anton huwa midħla ħafna tal-filosofija u għalhekk f'kitbietu ssib sensiela ta' trattati filosofiċi.

Il-ktieb mill-ewwel intlaqa' tajjeb ħafna u llum nista' ngħid li jien u Anton sirna ħbieb.

Inħossni kburi meta xi awtur ta' kalibru jġibli l-ktieb tiegħu għall-qari tal-provi.

Iżda napprezza ħafna wkoll meta jkolli l-opportunità li niskopri xi awtur ġdid u nkun jien li nressqu lejn dar editriċi.

Pereżempju dan l-aħħar, il-ħabib tiegħi Renè Cilia, li ftit ilu sar qassis, għaddieli manuskritt u meta qrajtu għedtlu "Dan bomba!"

Mill-ewwel intbaħt li kellu pinna tajba ferm u għalkemm għadu żgħir jipprometti ħafna.

Ħadt gost ħafna meta f'Diċembru li għadda x-xogħol tiegħu ġie ppubblikat taħt it-titlu:

Is-Saltna tal-Ħamsin

Staqsejt lil Karl jekk jitħajjarx jikteb xi ħaġa hu...

"Le għax dik mhix il-linja tiegħi.

Infatti nammira ħafna t-talenti tal-awturi li kapaċi joħorġu b'dawk l-ideat oriġinali u għaldaqstant għandi rispett kbir lejn ix-xogħol tagħhom."

Dwar il-kotba Karl xtaq iwassal messaġġ.

"Kull sena f'Malta jiġu ppubblikati madwar 500 ktieb ġdid, jiġifieri aktar minn wieħed kuljum.

U allura min jgħid li m'hawnx kotba, ma jafx x'hawn fis-suq.

Minn dawn, numru sabiħ ikunu kotba tat-tfal li

ċertament huma maħsuba biex jiġbduhom aktar lejn il-qari.

Min ikollu diffikultà li jsib il-kotba li jixtieq fil-ħwienet, illum jista' jinqeda permezz ta' diversi websajts."

Xtaqt nagħlaq billi nistaqsih x'sodisfazzjon jagħtih dax-xogħol...

"Inħobb inqabbel il-qari tal-provi ta' ktieb daqslikieku wieħed ħadem skultura sabiħa u mbagħad ġabha għandi biex norqomha."

Sakemm konna qed nitkellmu bdejt niġbidlu xi ritratti ħalli ninkludihom ma' dan l-artiklu u, oħroġ il-għaġeb, għalkemm dam biss ftit minuti jippużali wara l-iskrivanija, sibt li kien diġà ntefa' jikkoreġi manuskritt ġdid li kellu quddiemu!

"Ma tridx taħli ħin mhux hekk?" qalli bid-daħka.

"Isma' issa dan l-artiklu qabel joħroġ irrid nikkoreġih taf li ma jmurx joħroġ bl-iżbalji!"

Tgħid?

Għedtlu jien.

U hu weġibni fil-pront, "Mhux ovvja!"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-6 ta' Marzu 2011)

arkivista nazzjonali

bijografija

Bijografiji

Deċiżjonijiet Numru 1

Fjuri li Ma Jinxfux

Ġorġ Mallia

Ġorġ Peresso

Is-Saltna tal-Ħamsin

It-Tifel tan-Nanna

Joseph Mizzi

Klabb Kotba Maltin

Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb

Pawlu Mizzi

qari tal-provi

qarrej tal-provi

Tal-Ġilju: Il-Banda u s-Soċjetà fl-Imqabba

Torċa

GĦAJNEJN TA' SEQER


RUĦ ĠDIDA LIL SENGĦA ANTIKA

L-Istorja minn dejjem kienet taffaxxinani imma minn meta bdejt nagħmel intervista wara l-oħra biex nibni dawn l-artikli, irnexxieli nagħraf ukoll kemm huma

interessanti n-nies ta' llum.

B'mod speċjali l-anzjani tagħna, sirt nistħajjilhom enċiklopediji ħajjin, mogħnija bl-isbaħ informazzjoni, dettalji, rakkonti, memorji, esperjenzi, kapaċitajiet...

M'hemmx tmiem għal din il-lista għax kull darba li niltaqa' ma' individwu ġdid, niskopri xi ħaġ'oħra u nirrealizza x'qed nitilfu meta m'aħniex nieħdu rekordju nazzjonali ta' dan it-tagħrif kollu.

Sa mn'Alla li jeżistu ċerti għaqdiet li jlaqqgħu ż-żgħażagħ ma' dawn l-anzjani, ħalli b'hekk almenu dan il-wirt kulturali tagħna b'xi mod jew ieħor jiġi mgħoddi lill-ġenerazzjonijiet ta' wara.

Proprju dil-ġimgħa sibt ruħi mistiedna għand Pio Borg, membru tal-Għaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes, li l-għan prinċipali tagħha huwa li jagħti ruħ ġdida lil sengħa antika permezz tal-entużjażmu taż-żgħażagħ ta' llum.

Pio Borg illum jgħodd is-67 sena.

Huwa kollezzjonist ferventi ta' bosta affarijiet reliġjużi.

Jiftakar sewwa l-bidu ta' din l-Għaqda, li dis-sena qed tiċċelebra l-25 anniversarju mit-twaqqif tagħha.

"L-Għaqda tnisslet fl-1986 meta ngħaqdu flimkien Raphael Micallef, Tony Terribile, Pawlu Piscopo u wara daħlu wkoll George Gusman u Guido Lanfranco.

Jien kont

wieħed minn tal-bidu li sirt membru magħha għax mill-ewwel emmint fl-iskop tajjeb li kellha.

Fil-gwerra konna tlifna ħafna oġġetti prezzjużi, speċjalment fl-inħawi tal-Kottonera li ġarrbu ħafna ħsara.

Għalhekk konna fuq ix-xwiek biex insiru nafu dwar il-ftit li kien għad fadal, filwaqt li ttamajna li nkunu nistgħu nerġgħu nagħtu r-ruħ lil dax-xogħol tal-mudelli tal-knejjes.

Bi pjaċir ngħid li l-Għaqda mhux talli rnexxielha tqajjem mill-ġdid l-interess f'das-snajja', talli poġġiethom fuq pedestall.

Illum qegħdin madwar 400 membru u tliet kwarti minnhom huma żgħażagħ, kollha kemm huma bil-pika dwar min ser jaħdem l-aqwa biċċa xogħol.

Xhieda ta' dan huma l-bosta wirjiet tal-Ġimgħa l-Kbira li jittellgħu madwar l-irħula u l-bliet tagħna."

Pio kompla jispjegali kif f'din l-Għaqda ssib kull xorta ta' nies imsieħba.

Fehemni wkoll dwar l-opportunitajiet li din kapaċi toffri.

"Il-membri tagħna jiġu minn diversi oqsma tant li għandna anki nies li jaħdmu fis-sezzjoni tar-restawr tal-gvern, għalliema u avukati.

B'hekk jinħoloq iċ-ċans illi l-membri bejniethom jistgħu jaqsmu

bosta ideat dwar kif jaħdmu xi oġġett jew ieħor.

Intant kull xahrejn issir laqgħa fejn espert f'xi qasam relatat jew xi ħadd mill-membri stess jagħtu tagħrif siewi dwar is-sengħa tagħhom: fl-injam, fl-irħamar, fl-istatwar, fil-fidda eċċ eċċ. Infatti l-aħħar wieħed li ġie jżurna kien Renzo Gauci u flimkien miegħu rajna kif jinħadmu l-istatwi, kif jiġu ffurmati u kif tibda l-proċedura.

Naturalment, f'sagħtejn laqgħa, mhux ser issir taf kollox imma jkollok biżżejjed għarfien biex jixprunak tkompli tfittex u titgħallem.

Ovvjament l-Għaqda isservi wkoll ta' vetrina fejn f'numru ta' okkażżjonijiet il-membri jistgħu jesebixxu s-sengħa tagħhom jew xi oġġetti li jkunu akkwistaw.

Barra minn hekk, l-Għaqda taqdi funzjonijiet oħra fosthom it-tixrid tat-tagħlim storiku u kulturali.

Fil-fatt kull tant żmien immorru nżuru postijiet differenti bħall-katakombi ta' San Pawl, il-mużew ta' Ħaż

-Żabbar u l-kappella ta' Sant'Anġlu fejn ikollna wkoll gwida li tagħtina informazzjoni.

B'hekk wieħed mhux qiegħed mal-Għaqda biss biex jarma xi gandlier jew biex jibni mudell imma anki biex jifforma ruħu f'dawn l-oqsma.

Nistgħu ngħidu li din l-Għaqda tagħmel ġid kemm b'mod dirett bħal meta qed turik kif taħdem xi ħaġa, u anki b'mod indirett f'dak li hu ġid spiritwali, peress li żżommok f'kuntatt kontinwu mal-Knisja.

Bi kburija nista' nsemmilek li minn fost il-membri tagħna diġà ħarġu erbgħa saċerdoti."

Ma' Pio ltqajt f'binja fejn hu jżomm il-kollezzjonijiet tiegħu u fejn iqatta' siegħat sħaħ jaħdem fuq xi ħaġa jew oħra.

Hekk kif konna telgħin it-taraġ wiesgħa u għoli tal-post, hu

ġibidli l-attenzjoni għal xi skultura mill-ifjen fil-ħitan li kienet tixhed li dik id-dar kienet tiftakar żmien il-kavallieri.

Kont ilni biex nidħol f'dar hekk u tarġa wara tarġa ħassejtni tiela' f'xi dinja oħra, kif fil-fatt kien għax hekk kif Pio fetaħ il-bieb, ħabta u sabta sibt ruħi mdawwra b'kull xorta ta' kollezzjonijiet, tant li għall-ewwel ma kontx naf minn fejn ser naqbad nibda!

"Tridx nibdew minn dan l-artal?" issuġġerili Pio filwaqt li stqarr li l-ġurnata ta' qabel kien ilu ħames siegħat jaħdem fuqu biex ikun jista' juriehuli armat."Dan l-artal hu portabbli u bħalissa qed nirrestawra

l-armarju tiegħu.

Bejn wieħed u ieħor għandu madwar sebgħin sena u oriġinarjament kien ta' ħija, li kien espert dwar l-affarijiet tal-Knisja.

L-artal huwa kkonsagrat u għalhekk sar numru ta' quddies fuqu.

Il-konsagrazzjoni tiegħu saret billi ntbagħtu xi relikwi tal-qaddisin minn Ruma li tpoġġew f'dil-ħofra ċkejkna mħaffra apposta fil-wiċċ tal-artal u dan ġie mbierek mill-Isqof."

Sirt naf li Pio prinċiparjament jaħdem fl-injam imma meta kien sagristan huwa interessa ruħu li jitgħallem ħafna snajja' oħra u għalhekk jista' jmidd idu għal xogħolijiet varji.

"Il-Belt kien hemm ċertu Carmelo Bonello li kien magħruf ħafna għas-sengħa tiegħu biex jagħmel it-tabelli tal-ħwienet.

Min jaf kemm qattgħajt siegħat bil-qiegħda fuq it-taraġ tal-kantina tiegħu ħalli nosservah jaħdem, waqt li kultant kont inqum nagħtih daqqa t'id jiżbogħ meta jitlobni ngħinu.

B'hekk ftit ftit ħadt il-qagħda jiena wkoll tant li għamilt diversi xogħolijiet fosthom iż-żebgħa u d-dekorazzjonijiet tad-deheb tal-koppla kollha tal-Knisja tal-Erwieħ tal-Belt."

Għajnejja għatxana flew l-oġġetti mdendlin mal-ħitan fejn fosthom kien hemm kwadri kbar mimlija bil-forom tal-wegħdi li kienu jirregalaw in-nies meta jaqalgħu xi grazzja,

numru ta' prospettivi ddiżinjati għal wara l-artal u statwi kbar fin-niċeċ li dari kienu jiddendlu mal-ħitan tal-kmamar tas-sodda...

"Ara dan mant li ser inżanżan dis-sena għall-wirja.

Hu mant uniku għax fih iħaddan is-snajja kollha: skultura, rakkmu tad-deheb, xogħol ta' l-injam, lussu ta' drappijiet, glalen tad-deheb eċċ. Ħa npoġġi fih il-Madonna tar-Rużarju bil-bradella b'kollox li qiegħda fil-parroċċa ta' San Duminku."

Bħas-soltu, kelli kurżità minn fejn bdiet din in-namra għall-kollezzjonijiet u Pio ħasadni mhux ftit meta bi tbissima għarraffni li hu kien twieled fi tmiem il-gwerra fil-kannierja ta' San Duminku u għalhekk letteralment seta' jgħid li l-affarijiet tal-knisja kienu qegħdin f'demmu!

"Apparti minn hekk, missieri u zijuwi kienu sagristani fil-Knisja ta' San Duminku u allura jiena u ħija konna deħlin u ħerġin hemm ġew.

Niftakar ukoll li meta kont żgħir konna mmorru għand in-nanna li kienet toqgħod Santa Venera.

Hemmhekk kien hemm id-drawwa li jarmaw monti li kellu sezzjoni ddedikata lit-tfal: għas-subien kien ikun hemm statwi tal-festa u għall-bniet kienu jbiegħu għamajjar żgħar tal-injam.

Ma kienux xi affarijiet elaborati

taf imma ta' tfal li konna, konna niġġennu fuqhom.

Ta' kull sena, n-nanna kienet titlobni nfakkarha xi statwi kienet diġà tatni u mbagħad tmur u tagħżilli oħra.

Kienu statwi jiswew ftit li xejn, magħmula mit-tafal u miżbugħa bil-kulur tat-tibjid għax dak iż-żmien ma kienx hemm żebgħa.

Imma tiskanta kif, affarijiet bħal dawn jidħlu f'qalbek u jibqgħu fik matul ħajtek kollha.

Niftakar ukoll li meta kien fetaħ l-istazzjon tat-TV f'Malta, Charles Arrigo kellu programm jismu 'Il-Quċċija' u fih dejjem kien jinkludi parti dwar l-artiġġjanar u s-snajja' antiki.

Darba minnhom kien stieden lili u lil missieri Toni biex nitkellmu dwar il-qasam tal-Ġimgħa l-Kbira fejn fosthom tajna r-riċetta tal-borma tfuħ li titpoġġa fis-sepulkru f'dawn iż-żminijiet."

Pio qalli li llum tista' ssib tixtri din it-taħlita lesta fil-pakketti imma m'għandi l-ebda dubju li din ma tħabbatiex mal-oriġinal u għalhekk tlabtu jgħidli r-riċetta biex ngħaddiha lilkhom, forsi min jaf?

"L-ewwel ħaġa jrid ikollok kwantità ta' nbid iswed.

Sadanittant minn jumejn qabel, jeħtieġ ixxarrab taħlita ta' lumi, larinġ, mandolina, bastun tal-kannella, ftit nuċimuskata u tħalliha okkupata bl-għatu magħluq ħalli tiffermenta.

Wara jumejn tħallatha mal-inbid u tagħtiha fawra qawwija fuq in-nar.

Matul il-ġranet li n-nies jiġu biex jinvistaw is-sepulkru, trid tħalli din il-borma fuq spiritiera b'nar bati ta' ftila jew tnejn u toqgħod attent li ma tħallix lit-taħlita tinxtorob, billi minn ħin għal ħin iżżid l-inbid li jkun evapora."

Proprju fin-nofs tal-kamra, fuq mejda mdaqqsa, Pio kellu numru ta' vari ta' San Duminku li kienu qed jistennew biex jinġarru għall-post tal-wirja.

"Dawn l-istatwi li qed tara hawnhekk huma maħduma minn tafal imlibbes bil-kartapesta.

Kien ħadimhomli Noel Cauchi, membru żgħażugħ tagħna li sfortunatament riċentement tlifna f'inċident fatali.

Din hija vara minjatura, kopja mqaxxra tal-istatwa titulari ta' San Duminku tal-Belt, filwaqt li din l-istatwa l-oħra qed turi miraklu li għamel dan il-qaddis, li kważi ħadd mill-qaddisin l-oħra qatt m'għamlu

– dik li qajjem tifel mill-mewt.

Din l-istatwa l-oħra turi l-fidi kbira li kellu San Duminku meta biex jiġġieled l-ereżija li kienet qed tiġi mgħallma, huwa sfida lill-Albeġiżi biex jitfgħu l-kotba tagħhom u dak tiegħu tal-evanġelju ta' San Mattew fin-nar.

Jekk il-kotba jinħarqu kien sinjal li r-reliġjon tagħhom kienet falza.

Hekk sar u għalkemm il-kotba l-oħra nqerdu, dak tal-evanġelju ma ntmissx mill-fjammi."

Kemm stejjer li qatt ma smajthom!

Iżda kien għad fadal iktar minn hekk.

Bi kburija Pio għarraffni li dawn l-istatwi kienu ser jiġu esebiti fil-wirja ta' dis-sena għall-ewwel darba.

"Għandi 14 il-biċċa li juru episodji mill-ħajja ta' San Duminku, fosthom l-aktar vara riċenti li turi lil San Duminku ma' San Franġisk.

Dawn iż-żewġ qaddisin teżisti rabta kbira bejniethom tant li fir-reliġjon kattolika huma magħrufa bħala t-tewmin.

Dan minħabba li bejn wieħed u ieħor, it-tnejn waqqfu l-ordni tagħhom fl-istess żmien.

Jingħad ukoll li darba ltaqgħu u biex juru l-ferħ tagħhom, għannqu lil xulxin u hekk qed turihom din il-vara."

Ersaqna aktar il-ġewwa u fis-silenzju maestuż tiegħu, magħluq f'niċċa kbira, nilmaħ statwa mdaqqsa ta' San Duminku li mal-ewwel laqtitni ħafna.

"Dak sab ruħu għandi wara li missieri xtrah mingħand ħuħ qabel mar l-Awstralja.

Huwa xogħol uniku u formidabbli li jgħodd madwar 90 sena.

Kien inġab minn Bolzano flimkien ma' statwa oħra pariġġu

ta' San Pawl.

L-istatwa hija maħduma kollha fl-injam, apparti minn xi aċċessorji tagħha li huma tal-fidda u bil-pedestall b'kollox hija għolja metru.

Għal dis-sena, wara tant żmien, din l-istatwa aktarx ser titlaqqa' ma' ta' pariġġa."

F'diversi kaxxi u magħluqin sewwa wara numru ta' armarji, Pio kellu wkoll għadd ta' vari tal-Ġimgħa l-Kbira, bosta minnhom kopji tal-vari tal-Belt.

Xtaqt nifhem x'iwassal biex wieħed jibqa' jixtri kopja wara l-oħra tal-istess oġġett.

U tipikament tiegħu, Pio weġibni permezz ta' rakkont ieħor...

"Dan is-sett li qed tara hawnhekk għandu 'l fuq minn 90 sena.

Li kieku rajt kif kien meta akkwistajtu, kont tgħidli miġnun għax ċertu statwi kienu saru qishom karta peress li kienu merfugħin f'post umdu.

B'paċenzja kbira nixxifthom waħda waħda fuq il-bejt u rtukkajthom mill-inqas possibbli biex ma nneħħilhomx l-antikità.

Trid tkun taf għaliex xtrajtu sett bħal dan?

Għax ma stajtx inħalli l-istorja u l-artiġġjanat tiegħu jintilfu!

Għandek tkun taf li dawn huma l-istess statwi li tant snin ilu kienu jiġu armati madwar il-gabbana li llum għadha tinsab fl-istess post, fi

Triq Merkanti biswit il-Kon-Katidral ta' San Ġwann.

Il-gabbana kienet ta' ċertu Carmelo Fenech li kien ibiegħ ir-ruġġata minnha.

Imma fiż-żminijiet tal-Ġimgħa l-Kbira, peress li kienet ottagonali, ġo kull arkata ġietu f'rasu li jarma statwa ħalli jesebihom lill-pubbliku.

Kien jibda jarma fl-Erbgħa tat-tniebri u mbagħad iħallihom hemm il-Ħamis u l-Ġimgħa filwaqt li s-Sibt iżarma kollox biex għall-Ħadd jerġa' jiftaħ bir-ruġġata.

Tant kien akkanit u dilettant ta' dawn l-affarijiet li f'dawk it-tliet ijiem kulħadd kien jaf li Carmelo kien jorqod fil-gabbana stess li ma jmorrux jisirqulu l-istatwi!"

Għiduli intom kif tista' ma tapprezzax lil dawn l-individwi meta joħorġulek b'rakkonti hekk imprezzabbli li wħud minnhom huma letteralment marbuta ma' siti jew binjiet storiċi?

Huwa impossibbli li ninkludi dak kollu li wrieni jew qalli Pio għax m'għadnix spazju biżżejjed.

Uħud mill-kollezzjonijiet tiegħu jafu skulturi rinomatissimi bħal Alfred Camilleri Cauchi filwaqt li oħrajn iħaddnu ġrajjiet kurjużi.

Infatti mhux darba u tnejn li Pio u sħabu offrew l-informazzjoni tagħhom għar-riċerka ta' diversi studenti.

Hekk kif kont qed nagħlaq l-intervista ntfajt niġbed xi ritratti.

Tiskanta kemm minn wara lenti ta' kamera kultant ċertu affarijiet jieħdu perspettiva differenti.

Fosthom

laqtitni statwa ta' mara mbikkma li kienet tagħmel parti mill-purċissjoni tad-difna ta' Kristu.

Iżda għal mument, meta lmaħt ir-ritratt u rajt il-bixra tal-istatwi l-oħra, bħal stħajjilthom imbikkma għax sabu ruħhom magħluqa fuq xkaffa wara l-ħġieġ...

"Dak sett ta' 22 statwa maħduma minn Tonio Cuschieri minn Tas-Sliema, illum mejjet," qalli Pio hekk kif sabni qed niflihom.

"Ilhom għandi madwar 36 sena.

Maħduma mill-kartapesta u flimkien jiffurmaw vari sbieħ tal-Ġimgħa l-Kbira.

Xi snin ilu kont narmahom fil-Knisja ta' San Duminku ġewwa mudell kbir ta' knisja li kont ħdimt jien stess – kien mudell twil 25 pied, wiesa' 22 pied u għoli tliet sulari u kellu s-saqaf impitter.

Kont tidħol u toħroġ minn dal-mudell daqs kemm kien kbir.

Imma llum dawn l-istatwi, flimkien ma' għadd ieħor ta' kollezzjonijiet tiegħi, jinsabu magħluqa fil-kaxxi għatxana biex jiġu esposti.

Kif qed tara, jiena nieħu ħsiebhom ħafna imma n-natura ta' dawn l-affarijiet hija li jiġu esebiti u mhux li jingħalqu hawn ġew.

Illum jien pensjonant u m'għandi xejn iktar ħlief lill-familja tiegħi u lil dawn il-kollezzjonijiet li jiffurmaw parti sostanzjali minn ħajti.

Kieku minn żmien għal

żmien jiġu bosta nies jifirħuli u jieħdu r-ritratti tagħhom.

Kulħadd jgħidlek li hu passatemp ta' min jinkoraġġih.

Uħud jeħdulek b'idejk u jtaptpulek fuq dahrek u jirringrazzjawk talli qed tippromwovi affarijiet bħal dawn imma mbagħad tgħaddi l-elezzjoni u bħal dejjem, l-affarijiet tiegħi jibqgħu fil-kaxxi.

Imqar xi ħadd mill-awtoritajiet jagħtini biċċa maħżen hawn fil-Belt ħalli nkun nista' narmah b'dawn il-kollezzjonijiet għat-turisti tagħna.

Kelli tama kbira li forsi l-Knisja tal-Maddalena li kienet qed taħżen l-affarijiet tal-Karnival setgħet tkun ideali għalhekk.

Imma!"

Ċertament kollezzjonijiet bħal dawn jiffurmaw parti mill-wirt etnografiku tagħna u nemmen bis-sħiħ li b'wirja mtellgħa professjonalment, inkunu qed inżidu mal-valur kulturali ta' pajjiżna kemm għalina l-Maltin u anki għat-turisti li jiġu jżuruna.

Il-Ġimgħa 11 ta' Marzu 2011 kelli l-opportunità li nattendi għall-ftuħ uffiċjali tal-wirja tal-Għaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes li tinsab f'Sala San Franġisk, Triq Melita, l-Belt u nista' niggarantixxi li hemm bosta xogħolijiet interessanti ta' diversi individwi għall-wiri.

Il-wirja ser tibqa' miftuħa sas-26 ta' Marzu 2011, mit-Tnejn sal-Ħadd mid-9:30am san-12:30pm u mill-4:30pm sas-7:30pm.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-13 ta' Marzu 2011)

Gimgha l-Kbira

Għaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes

Knisja tal-Erwieħ tal-Belt

Knisja ta' San Duminku

kollezzjoni

Torċa

RUĦ ĠDIDA LIL SENGĦA ANTIKA


ara wkoll: https://kliemustorja.com/k KLIEM MALTI MEĦUD MILL-INGLIŻ kif misjub fid-Dizzjunarju Malti-Ingliż, ta' Vincenzo Busuttil (1900).

Mitt sena minn meta l-Ingliżi rifsu Malta, l-influenza Ingliża fuq l-ilsien Malti kienet bil-kemm bdiet....

Ara wkoll: A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * ...

MTAĦLEB: Post fil-kampanja, fin-naħa tar-Rabat li jagħti għal fuq l-irdumijiet ta' Miġra 'l-Ferħa.

Għalkemm il-kelma hi qrib fit-tifsira ta' 'post fejn taħleb' dan jidher li ma jagħmilx sens għal kollox....

Enċiklopedija A* B* Ċ* C* D* E* F* Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K* L* M* N* O* P* Q* R* S* T* U* V* ...


GĦANDI BIEX NAGĦMEL MUŻEW!

Bosta psikologi jsostnu illi jeżisti bħall-bżonn fil-bniedem li jġiegħlu jikkollezzjona.

Meta wieħed iġemma' l-oġġetti, flimkien magħhom huwa jkun qed jiġbor ukoll il-memorji tas-sidien ta' dawk l-affarijiet, it-tifkiriet li jqanqlu l-oġġetti nfushom, l-istorja tagħhom u mitt ħaġ'oħra.

Fl-istess ħin, permezz ta' kollezzjoni, il-bniedem jidentifika ruħu mal-passat tiegħu.

Din il-ġimgħa ser inlaqqagħkom ma' kollettur illi rnexxielu jdawwar ix-xogħol tiegħu f'kollezzjonijiet vasti u interessanti ferm...

INTERVISTA: JOSEPH BORDA – Ex-Surġent tal-Pulizija u Kollettur ta' oġġetti relatati mal-Pulizija

X'ħajrek tidħol fil-korp tal-pulizija?

Ommi minn dejjem kienet issostni illi hi mill-ewwel indunat li kont ser insir pulizija.

Meta darba staqsejtha għaliex weġbitni illi meta kont għadni naqra ta' tarbija u kienet tkun qed tisqini l-ħalib, hekk kif nixba kont ngħolli idi u ngħidilha ieqaf.

U miskina hi jekk tipprova tbellagħli xi naqr'oħra!

Kif għalaqt it-tmintax-il sena mal-ewwel tajtha raġun għax dlonk mort ningħaqad mal-korp.

Kien l-1971 meta sirt pulizija u għamilt 32 sena nagħti servizz.

Qatt ma ddispjaċini għal mument wieħed mill-għażla li għamilt.

Liema huma l-agħar u l-aqwa rikordji f'dax-xogħol?

Fix-xogħol tal-pulizija tara ħafna affarijiet b'għajnejk.

Fis-snin sebgħinijiet kien hemm ħafna ġlied politiku li llum niżżi ħajr 'l Alla spiċċa.

Memorja li ma ninsa qatt kienet dik tal-ħtif tal-ajruplan minn Ali

Rezaq u n-nies tiegħu.

Niftakar illi wara d-diżastru li ħalla warajh l-attakk fuq l-ajruplan fl-ajruport, jiena kelli nitla' fuq l-ajruplan maħruq u nagħmel il-lista tan-nies mejtin li kienu qed jitniżżlu minnu.

Dakinhar rajt xeni grotteski li diffiċli biex ninsihom.

Ir-riħa tan-nies maħruqin ma stajt naqlagħha b'xejn minn fuqi.

L-uniformi li kont liebes kelli naħraqha għax ir-riħa tagħha ma stajtx nistaportiha.

Madanakollu r-riħa tal-iġsma maħruqin bħal donnha baqgħet imwaħħla miegħi u ninħasel kemm ninħasel, ma riedet tmur b'xejn minn fuqi.

Imma nsomma naqilbu s-suġġett...Esperjenzi sbieħ kelli wkoll.

Waħda mill-isbaħ kienet meta ġie jżur il-gżejjer Maltin il-Papa Ġwanni Pawlu II u jiena kont wieħed mill-pulizija li kellu miegħu.

F'ħin minnhom irnexxieli saħansitra naqbadlu jdejh.

Tifkira oħra ħelwa kienet meta ġiet Tina Turner tkanta f'Malta.

Jiena kont inkarigat biex ma nħalli 'l ħadd jersaq lejha.

Niftakar li kont ippruvajt inġib firma tagħha imma qaltli li ma tagħtix firem.

Minflok imma kienet tagħtni t-shirt bħala rikordju tagħha.

Xi ħaġa interessanti li nnutajt dwar din il-kantanta kien illi meta tkun fuq il-palk tkun diva u taraha mara twila u sabiħa.

Imma hekk kif tidħol wara l-palk issir mara differenti.

Qisha tinxtorob f'daqqa taħt għajnejk.

Idawwrulha xugaman magħha u żewġ individwi jgħinuha tidħol fil-kamra tagħha.

Bilkemm tagħrafha li tkun l-istess persuna!

Allura finalment kif qbadt tikkollezzjona l-affarijiet tal-pulizija?

Nibda billi ngħid illi jiena minn dejjem kont kollettur.

Meta kont żgħir kont inġemma' ħafna affarijiet.

Imma meta dħalt fil-pulizija deherli illi jkun aħjar li kieku kelli niffoka fuq kollezzjoni waħda.

Iddeċidejt li nibda nfaddal l-oġġetti tal-pulizija.

Bdejt b'żewġ brieret ta' pulizija barranin.

Imbagħad darba waħda kont Tas-Sliema u ltqajt ma' żewġ pulizija Ġermaniżi.

Intfajt nitkellem magħhom u sirna ħbieb.

Qabel infridna staqsejthom jekk kienx possibbli li jibgħatuli xi affarijiet mill-uniformi tagħhom biex nagħmilhom fil-kollezzjoni tiegħi u huma aċċettaw.

Ħsibt li kont qed nagħżaq fl-ilma imma wara xi ftit ġranet irċevejt pakkett minn għandhom.

Tawni tlett uniformijiet kompluti bil-brieret b'kollox!

Minn hemm beda kollox u qatt aktar ma erġajt ħarist lura.

Fhiex jikkonsistu l-kollezzjonijiet tiegħek?

Il-kollezzjonijiet tiegħi huma ffukati fuq oġġetti b'konnessjoni mal-pulizija.

Għandi brieret, badges, helmets, uniformijiet, bokkli, ċintorini, manetti, statwetti ta' kull xorta tal-pulizija...

L-affarijiet kollha li qed tara b'għajnejk ġejjin minn madwar id-dinja kollha.

Hemm ħafna stejjer wara kull oġġett.

Brieret għandi madwar 700 u huma ta' gradi differenti ta' uffiċċjali tal-pulizija.

Il-kollezzjoni tal-badges tal-pulizija ta' Malta tmur lura sal-1850.

Interessanti li tinnota illi fuq kull badge hemm is-salib ta' Malta minbarra fuq waħda, dik li intużat bejn l-1901 u l-1924.

M'għandix idea għala s-salib ta' Malta mhux hemm.

Dawk il-badges l-oħra huma tal-pulizija tat-tribujiet Indjani li hemm jgħixu fir-riserva tagħhom fl-Amerika.

Ara dawn il-manetti: dawn iż-żgħar jissejħu thumb-cuffs għax fihom jintrabtu s-swaba' tal-individwu u dawn il-manetti ċkejknin kienu jintużaw fis-seklu dsatax meta f'ċertu pajjiżi kienu jintbagħtu t-tfal il-ħabs.

Hawn manetti ta' kull qies u użu, per eżempju dawn jissejjħu come-along cuffs.

Dawn manetti moderni Franċiżi u jaħdmu bil-kalamita mentri dawn kienu jintużaw fi żmien Vittorjan fl-era ta' Jack the Ripper.

Dan l-aħħar żidt dawn iċ-challenge coins mal-kollezzjonijiet.

Għandi madwar 60 minnhom.

Jingħad illi l-oriġini taċ-challenge coins tmur lura għal żmien l-ewwel gwerra dinjija.

Fi Franza, hekk kif bdiet l-ewwel gwerra, saret talba għal min kien interessat jidħol fi skwadra ta' ajruplani tal-gwerra magħrufa bħala Lafayette.

Bosta pilots sinjuri ngħaqdu ma' din l-iskwadra, fosthom wieħed Amerikan li ddeċieda li joħroġ munita bl-arma tal-familja tiegħu u b'ismu u kunjomu ħalli jużaha bħala identifikazzjoni.

Minn dak inhar 'l hawn, din id-drawwa baqgħet ħajja fl-Amerika u illum għadek issib diversi challenge coins ta' bosta reġimenti u skwadri oħra bħan-navy, l-iscouts, il-fire brigades, il-marines eċċ. Jgħidu illi jekk tkun ġo bar u xi ħadd jisfidak turih iċ-challenge coin u ma tkunx fuqek, ikollok tħallas round drinks lil kull min ikun hemm hemm ġew.

Kollezzjoni oħra ġdida hija din tar-ritratti antiki ta' Malta bis-suġġett tagħhom dejjem ikun il-pulizija.

Ħarist ħarsa madwari.

Il-kollezzjonijiet ta' Joseph huma tassew impressjonanti.

Jimpressjonak il-fatt kif kollox hu miżmum b'mod metikoluż.

Kollox stivat pulit u kull oġġett hu mqassam skont il-pajjiż li ġej minnu.

Ma flaħtx ma nistaqsihx...

Dawn l-affarijiet kollha kif sabu ruħhom għandek?

Ilni nibni din il-kollezzjoni għal dawn l-aħħar tletin sena.

Sħabi l-pulizija ġieli jgħinuni nakkwista xi affarijiet.

Barra minn hekk għandi ħafna kuntatti madwar id-dinja kollha.

Li għandi favur tiegħi huwa illi jiena l-ikbar kollettur Malti ta' dawn l-affarijiet.

U allura kull min ikollu bżonn xi ħaġa simili ta' Malta ser jirrikorri għandi.

Fil-bidu l-proċess biex inġib xi ħaġa kien twil mhux ħażin.

Kont nikkomunika bl-ittri u sakemm niftiehem ma' dak li jkun x'irid u x'ser jagħtini lura tagħha, ġieli għaddew ix-xhur.

Illum nikkuntattjaw lil

xulxin bl-emails u ejja ħa mmorru.

Imma xorta waħda jiena dejjem inpartat u mhux nixtri.

Tista' tgħid li qatt ma xtrajt xejn għall-kollezzjoni tiegħi.

Jiena ma naqbilx illi wieħed jixtri l-affarijiet biex jagħmel kollezzjoni bihom.

Għax jekk isir hekk, jekk għandek il-flus, tista' tixtri li trid.

Għalija s-sabiħ ta' kwalunkwe passatemp huwa ż-żmien kemm domt biex akkwistajt l-oġġett, il-korrispondenza involuta, kif jirnexxielek issib dak li trid u l-istennija tal-oġġett sa kemm jasal għandek bil-posta.

Jekk oġġett tista' tmur f'ħanut u tixtrih, titlef il-gost kollu.

M'hemm preġju!

Mhux qed ngħidlek li jiġuni b'xejn taf għax kultant il-pustaġġ veru jkun għoli.

Imma dik li tħabatt biex ġibthom iżżid il-valur tagħhom għalija.

Min-naħa l-oħra jkolli nammetti illi dari kienet ħafna aktar faċli biex iġġib affarijiet bħal dawn.

Illum storja differenti.

Qabel kont nibgħat madwar tletin ittra l-Amerika u għoxrin minnhom kienu jibgħatuli xi ħaġa.

Imma minn mindu daħal dat-terroriżmu ġieli lanqas biss jirrisponduni.

Min għadu ser jibda kollezzjoni bħal din illum nitħassru, għax diffiċli ħafna.

Biex negħleb din il-problema tellajt websajt tiegħi u permezz tagħha erġajt irrankajt u żidt fil-kuntatti tiegħi.

S'issa fil-websajt tiegħi

daħlu aktar min 16,000 viżitatur.

Fiha wieħed jista' jara l-kollezzjonijiet tiegħi.

Jikkuntattjawni diversi nies minn madwar id-dinja u permezz tat-tpartit magħhom inkompli nsawwar in-namra tiegħi.

X'inhu l-iskop ta' dawn il-kollezzjonijiet?

Fuq kollox il-ħbiberija.

Kif għedtlek, permezz tagħhom għandi ħbieb minn kullimkien.

Sal-bieraħ ġie jżurni wieħed minn New Jersey l-Amerika.

Ġie fuq cruise.

Malta waqaf biss sebgħa siegħat.

Jien mort għalih, dawwartu ma' diversi postijiet u mbagħad ġibtu d-dar tiegħi u partatna xi affarijiet fosthom din il-beritta ta' fuq rasi.

Meta nsiefer jiena, bl-istess mod jilqgħuni huma.

U meta mmur f'xi post fejn ma jkollix kuntatti, l-ewwel ħaġa li nagħmel hekk kif nissetilja fil-lukanda hi li nistaqsi fejn hi l-eqreb għassa.

Immur nintroduċi ruħi mal-pulizija t'hemmhekk, nurihom l-identifikazzjoni tiegħi bħala membru tal-International Police Association u malajr insib inpartat xi ħaġa magħhom ukoll.

Skop ieħor ta' dawn il-kollezzjonijiet huwa illi nirriklama lil Malta mal-barranin.

Tiskanta kemm għad hawn nies li lanqas biss jafu fejn hi Malta.

Fil-websajt tiegħi fil-fatt, tellajt ħafna informazzjoni u ritratti dwar Malta sabiex b'hekk min jidħol ikun jista' jara l-pajjiż li noqgħod fih jien.

Kburi ħafna li jiena Malti u nħoss li rrid ngħid lil kulħadd b'pajjiżi.

Barra minn hekk kull min jikkuntattjani jaf illi fuq dil-gżira ċkejkna għandhom ħabib u meta jridu jistgħu jiġu jżuruni.

Ġieli jikkuntattjawni wkoll xi wħud li għandhom konnessjonijiet ma' Malta.

Mhux l-ewwel darba li għent lil xi ħadd biex jagħmel xi riċerka dwar qraba Maltin.

Veru jkolli mmur niġri 'l hemm u 'l hawn u jinvolvi ħafna xogħol imma nieħu pjaċir nagħmlu.

Finalment ma jistax jonqos illi permezz ta' kollezzjonijiet bħal dawn titgħallem ħafna xorti u tkabbar it-tagħrif tiegħek.

Barra minn hekk, ftit ftit, qed nibni rikordju tal-istorja ta' Malta u ta' bosta pajjiżi oħra fil-qasam tal-Pulizija.

Liema huma l-aktar oġġetti għal qalbek?

Kollha ngħożżhom bl-istess mod imma jekk ikolli nagħżel l-aktar tnejn għal qalbi huma uniformi ta' kummissarju Malti u l-aħħar beritta tar-Royal Ulster Constabillary minn Ireland, liema korp illum sar magħruf bħala Police Service for Northern Ireland u ovvjament għandhom uniformi ġdida.

Hemm xi ħaġa li tixtieq takkwistaha imma s'issa ma rnexxielekx?

Iva.

Nixtieq ħafna nakkwista beritta tal-pulizija tal-vatikan.

Ilni nipprova imma s'issa ma rnexxilix.

Imma mhux ser naqta' qalbi tafx!

Minn hawn jew minn hemm inġibha żgur.

Qatt għamilt xi wirjiet b'dawn il-kollezzjonijiet tiegħek?

Iva.

B'kollox għamilt xi ħmistax-il waħda.

Id-depot kien ikollna il-wirja tal-hobbies u jien dejjem kont nieħu sehem.

Tellajt ukoll wirjiet f'diversi postijiet oħra.

Ikun hemm interess mill-pubbliku?

Ħafna.

L-aktar li jiġbdu l-attenzjoni huma l-uniformijiet.

Dawn imorru lura sat-tletinijiet u huma kompluti minn kollox.

Ħafna mill-uniformijiet, bħal ngħidu aħna tas-sheriff u tal-highway patrol man aħna narawhom biss fil-films.

Permezz tal-kollezzjoni tiegħi, għall-ewwel darba, jarawhom reali.

Anki barranin iżuru l-wirjiet tiegħi.

Ħafna minnhom ikunu kolletturi u jispiċċaw isiru ħbieb tiegħi.

Jibqgħu impressjonati bil-kwantità ta' oġġetti li rnexxieli nġemma'.

Fil-fatt għandi l-pjaċir ngħid illi fuq websajt ta' kolletturi bħali li għandha 48,000 membru, jiena qiegħed imniżżel bħala it-18-il wieħed li nagħmel l-aktar kuntatti u attività f'dan il-qasam.

Dan l-aħħar issemmejt ukoll fil-ktieb 'Police and Crime Museums of The World' li ħareġ mill-ITA tal-Ġermanja u għandi paġna sħiħa iddedikata għall-kollezzjonijiet tiegħi.

Aktar ma bdejt ngħaddi ħin ma' Joseph, aktar beda jurini oġġetti li jagħmlu parti mill-kollezzjonijiet tiegħu.

Domt għandu mhux ħażin u tiskanta, xorta ma rnexxiliex nara kollox.

F'ħin minnhom ngħaqdet ukoll magħna l-mara tiegħu Lillian.

Qaltli li hi tieħu pjaċir tarah involut f'din il-kollezzjoni.

"Li għandu hu illi ma jibbasta jieqaf qatt.

Jibqa' nieżel ifittex fil-fond sakemm isib l-oġġett.

Ma jaqtax qalbu.

Iddedikat ħafna għall-kollezzjonijiet tiegħu u ara kemm qed tara oġġetti... kollox hu jnaddaf u jieħu ħsieb.

Ftit ftit ittieħdet il-familja kollha minnu għax kollha nġemmgħu xi ħaġa aħna," qaltli Lillian bid-daħka.

Staqsejtu għall-aħħar kumment...

"Jien taf x'nixtieq?

Li kieku l-Kunsill ta' Birkirkara (il-post fejn noqgħod jien) jew xi entità oħra, jipprovduli xi bini fejn inkun nista' narma l-kollezzjonijiet tiegħi ħalli dawn ikunu aktar aċċessibbli u b'hekk ikunu jistgħu jitgawdew minn ħafna nies oħra.

Meta jkollok kollezzjoni tkun trid turiha u toqgħod tkellem lin-nies dwarha.

Imma meta mbagħad ikollok kollezzjonijiet ta' dad-daqs, dawn jagħmlu anki prestiġju lill-post li jilqagħhom.

Tant għandi affarijiet li hawn biex nagħmel mużew.

Ilni s-snin nipprova nirranġa xi ħaġa imma s'issa ħadd ma wera nteress.

Però bħal f'kull ħaġ'oħra, jiena qatt ma naqta' qalbi!"

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-28 ta' Ġunju 2009)

Ali Reżaq

kollezzjoni

memorji

pulizija

surġent

Torċa

GĦANDI BIEX NAGĦMEL MUŻEW!


IL-KOBOR FIL-MINJATURA

Ħarreġ lil moħħok biex jaħseb dwar affarijiet kbar għax inti qatt ma tista' tasal aktar milli kapaċi taħseb...

Benjamin Disraeli (1804-1881)

Jiena persuna li nħobb nissorprendi, forsi għax personalment niddejjaq nagħmel l-istess affarijiet.

Ir-ritwali u r-ripetizzjonijiet jifgawni.

Wara ftit tal-ġranet nagħmel l-istess ħaġa, nibda nħoss il-bżonn ta' arja ġdida, il-ħtieġa li niftaħ ġwienħajja u ntir il-bogħod minn dik is-sitwazzjoni.

Ikolli nammetti li mhux minn dejjem kont hekk.

Sa ftit snin ilu kont nemmen illi l-konswetudni tal-ħajja toffrilek protezzjoni u sigurtà u sa ċertu punt hekk hu.

Iżda ta' dan trid tħallas prezz għali – dak li ma tieħux riskju u li toħnoq is-sens ta' avventura ġewwa qalbek.

Huwa ħafna aktar faċli tgħix bl-inqas riskju possibbli għax hekk tiżbalja ħafna inqas.

Imma mbagħad kapaċi jiġrilek bħal dak illi difen it-talenti tiegħu u b'hekk qatt ma kattarhom.

Min jaf il-Bibbja, jaf l-istorja kif tkompli....

Bl-istess għan meta nkun qed nagħżel x'ser nippreżentalkhom kull ġimgħa, nipprova noħloq varjetà.

Inkun nixtieqkom tistaqsu 'Min jaf biex ser toħroġ did-darba?'.

Huma bosta dawk li qegħdin taħt il-mira tal-pinna tiegħi.

Imma mbagħad hemm min jissorprendini billi jieħu l-inizzjattiva hu stess billi jistedinni mmur nixtarr dak li hu għandu għal qalbu.

Tiskanta, f'dawn il-każi kull darba nibqa' meraviljata bil-kapaċità ta' ċertu individwi li darba kellhom ħolma u ħadmu biex għamluha realtà!

"Għandi knisja minjatura imma kbira tant li tidħol fiha..." stadni Simon Mercieca biex iqanqalli l-kurżità.

Għedt tidħol fiha x'jiġifieri?

Forsi ddaħħal naqra rasek u tittawwal ġewwa?

Iżda kemm kont il-bogħod!

Kif Simon bexxaq il-bieb fuq il-kapolavur tiegħu, kelli nisforza biex ma jaranix b'ħalqi miftuħ!

Quddiemi tfaċċat minjatura ta' knisja mill-isbaħ.

Id-dettallji li fiha jitilfuk, tant li kull darba li tifrex ħarstek fuq xi naħa minnhom, tirrealizza li d-darba ta' qabel kienet ħarbitlek xi ħaġa.

"Mibnija fuq skala wieħed għal kull sitta," bdieli d-diskors Simon meta ra li kont bqajt bla kliem.

"Hi 25 pied fonda, 15-il pied wiesgħa u għolja 11-il pied."

Il-preċiżjoni u l-professjonalità tax-xogħol huma ta' livell tali li għal darba ħassejtni fini daqs ġgant hekk kif dħalt nimxi ġewwa fiha.

Daqs li kieku dħalt f'xi xena mir-rakkont ta' Gulliver u n-nies ċkejknin tal-post daħħluni fil-knisja tagħhom.

"Dil-knisja hija maħduma fuq stil Barokk u għandha forma ta' salib Latin.

Fiha 15-il artal: l-artal maġġur, 8 artali matul iż-żewġ korsiji, 2 fil-kappelluni u wieħed fil-kor, ieħor fil-kappella tas-Sagrament, ieħor fl-oratorju u ieħor fis-sagristija."

Kull artal kellu xi xogħol artistiku jżejjnu...

"Dawk ix-xogħolijiet huma pitturi ta' veru maħduma minn artisti professjonali," kompla jispjegali.

"Barra minn hekk bosta minnhom huma kopji ta' xogħlijiet li jinstabu fil-knejjes tagħna.

Ħa nsemmilek

x'uħud... hawn kopja tat-titular l-antik tal-Kunċizzjoni ta' Bormla u dik tas-Sacre Cuor f'Tas-Sliema.

Imbagħad hemm tal-Mosta, ta' Ħaż-Żebbuġ, ta' Ħal-Luqa u tal-Għargħur.

Hemm ukoll xogħol minnhom li kkupjajnih minn ktieb li rajna ta' pittura barranija u ieħor li ħdimnih oriġinali apposta imma b'idea minn pittura ta' Giuseppe Calì.

L-uniċi xogħlijiet li mhumiex pitturi huma l-kwadri tal-Via Sagra għax dawk huma santi.

Interessanti tinnota illi dak il-kurċifiss li hemm fil-kappellun tax-xellug huwa kopja tal-kurċifiss li jinsab fil-Knisja ta' Ġieżu, l-Belt Valletta u huwa xogħol ta' Pullu Magro.

Fil-kappellun l-ieħor hemm kopja tal-kwadru tal-Madonna tal-Karmnu li hemm fiż-Żejtun.

U fil-kappella tas-Sagrament hemm kopja ta' San Pawl tar-Rabat."

Hekk kif ħarsti waqgħet fuq is-sedji tal-kor miżbugħin kulur il-kewba, donni bdejt nagħraf ix-xebħ ma' knisja partikolari u xtaqt inkun naf kellix raġun...

"Ifhem, jekk toqgħod tqis, il-knejjes tagħna għandhom ħafna xebħ bejniethom.

L-istil tal-mudell tiegħi huwa liberu u mhux marbut ma' knisja partikolari.

Però tista' tgħid li niġi mnebbaħ ħafna mill-knejjes tagħna.

Ormaj il-festi saru parti minn ħajti, mhux il-marċi taf imma l-knejjes.

Nieħu l-kamera miegħi u noqgħod napprezza u noħlom.

Meta tolqotni xi ħaġa neħdilha diversi ritratti sabiex b'hekk inkun nista' nifliha minn kull angolu.

Permezz t'hekk ma jkollix għalfejn nerġa' mmur fuq il-post jekk jinħoloqli xi dubju jew xi diffikultà."

Flimkien ma' Simon kien hemm ukoll missieru Salvu li jgħinu ħafna fix-xogħol ta' dan il-mudell...

"Ħares il-fuq lejn il-koppla," qalli Salvu.

"Dik hija l-koppla tal-Knisja ta' Bormla.

Ħadna magħna fotografu professjonali fuq il-post u mbagħad hu kabbrilna r-ritratt biex joqgħod fil-qies li ridna.

Min-naħa l-oħra, għas-saqaf ħadna l-idea mill-Knisja tal-Gudja."

Kont kurjuża nkun naf kif nibtet din l-idea f'moħħ Simon.

Huwa stqarr miegħi li qatt ma kien abbati imma għamel żmien involut ħafna fil-festi.

Bqajt ngħawwar għall-istorja oriġinali...

"Proprjament jien minn Ħal-Tarxien.

Konna ngħixu ħdejn il-Knisja tal-Lunzjata.

In-nannu tiegħi kien dilettant ħafna tal-minjaturi u kellu artal li kien għal qalbu ħafna.

Darba, meta kont għadni naqra ta'

tifel, hu tani artal ċkejken.

Ftit wara tħajjart nixtri sett pasturi żgħar minn ħanut u xtaqt inkun naf min ħadimhom.

Qassis ħabib tiegħi ħaseb li kienu xogħol Nazzareno Gauci miż-Żejtun, magħruf bħala Diżma.

Ħadni għandu imma sibt li ma kienx għamilhom.

Madanakollu, waqt li kont hemm, rajtu qed jaħdem sett tal-vari tal-Ġimgħa l-Kbira u ntlift warajhom.

Ma qgħadtx bi kwieti qabel xtrajthom.

Kien fihom sitt pulzieri kollox imma kienu huma ż-żerriegħa li nibbtu dan kollu," spjegali hekk kif kburi kburi dawwar idejh madwar il-kobor tal-minjatura tal-knisja tiegħu.

"Dak kien l-1988.

Sena wara biegħħejt kollox u ordnajt sett ieħor ta' 12 il-pulzier ukoll mingħand Diżma.

Għaddew is-snin u llum għandi sett ta' 12-il vara li huma maħduma mill-artist u statwarju bravissimu Renzo Gauci.

L-aktar li jispikka minnhom bla dubju huwa l-monument li ġie wkoll indurat u mlibbes minn David Mercieca."

Ma' kull fejn tmiss, Simon beda

jsemmili nies differenti li taw sehemhom biex dan il-mudell jilħaq il-livell professjonali li jinsab fih illum.

F'ħin minnhom, it-ton tiegħu nbidel hekk kif urini xogħol partikolari...

"Dak xogħol Noel Cauchi, ħabib tiegħi li ħadem ħafna xogħol hawnhekk.

Sfortunatament, il-ġimgħa li għaddiet kelli mmur għall-funeral tiegħu hekk kif miet ħabta u sabta waqt inċident li seħħ waqt li kien fuq xogħlu.

Għadni mriegħed sal-lum bl-aħbar.

Lanqas nista' nemmen."

Emozzjonat għall-aħħar Simon urini l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu, dik ta' San Ġużepp u tal-Madonna tar-Rużarju – kollha xogħlijiet mill-ifjen ta' Noel.

Il-lopop li magħhom jiddendlu l-linef tal-knisja waqt il-festa ta' Corpus Domini wkoll huma xogħlijiet minn tiegħu fost ħafna affarijiet oħra.

Qlibna d-diskors u Simon kompla jirrakkuntali kif oriġinarjament din il-minjatura kellha l-forma ta' U u kienet ferm iżgħar minn dik li hemm illum.

Fil-fatt kien jarma l-knisja biss għall-Ġimgħa l-Kbira u waqt dawk il-jiem kien jeħodha għal xi wirjiet.

"Meta xtrajt din id-dar għamilt kamra fuq il-bejt u armajt dal-mudell hemm.

Imma mbagħad irraġunajt li kienet ħasra li kont qed nieħu dak ix-xogħol kollu għal 4 ġimgħat fis-sena biss.

Iddeċidejt li nżid

xi affarijiet oħra fostom il-prospettivi (l-iskultura li hemm madwar il-kwadri tal-artali) u l-artali nfushom.

Sa fl-aħħar, fl-2003 ġieni ċans biex nixtri l-garaxx ta' taħt id-dar u għażilt li nuża parti minnu biex inkabbar dan il-mudell.

Issa ilni għal dawn l-aħħar 10 snin inżid fuqu.

Dejjem insib xi ħaġa oħra x'nagħmel.

Dan l-aħħar żejjint is-saqaf bil-pittura li nħadmet fuq it-tila ġewwa Għawdex mill-pittur Josef Camilleri.

Iddekorajt ukoll is-soqfa tan-navi (il-kurituri tal-ġnub tal-knisja) bl-iskultura."

Fil-fatt f'dawn l-aħħar snin Simon beda jiftaħ din il-knisja għall-pubbliku...

"Il-knisja tkun armata f'diversi festi imma għall-pubbliku niftaħha 3 darbiet fis-sena: fil-Ġimgħa l-Kbira, fil-festa ta' Corpus Domini u f'daż-żminijiet, meta tkun armata għall-festa tal-Lunzjata peress li ħafna drabi din tiġi qrib ħafna tal-Ġimgħa Mqaddsa."

Fost l-armar tagħha l-knisja għandha 5 niċeċ li tnejn minnhom ġew skolpiti minn Edmond Sciberras.

Fuq in-naħa ta' barra tal-Knisja, merfugħa f'diversi armarji apposta, Simon għandu t-tiżjin li juża skont il-festa tal-ġurnata.

"Kull festa għandha l-libsa tagħha u għalhekk jinbidel l-armar skont il-festa.

Ngħidu aħna l-ħitan, minflok bl-aħmar kif qed tarahom issa, fil-Ġimgħa l-Kbira niksuhom b'damask iswed u b'tużell vjola fuq l-

artal maġġur.

Nagħmlu wkoll il-bandalori maħduma bl-idejn minn Anna Giordimaina.

Għall-Għid il-Kbir imbagħad għandi l-istatwa ta' Kristu Rxoxt maħduma mill-istatwarju Ġlormu Dingli.

Fil-Corpus il-konċentrazzjoni tkun fuq l-artal maġġur fejn ikun hemm ġilandra b'raġġiera kbira tar-ram warajha, xogħol ta' Twanny Zammit u bl-ewkaristija fiha mdawwra b'sett gandlieri u bil-kontri.

Għal din iċ-ċelebrazzjoni partikolari għandi wkoll sett linef maħdumin minn Anthony Azzopardi u diversi anġli li huma xogħol Renzo Gauci."

Tridu taraw biex temmnu d-dettall ġenwin ta' din il-biċċa xogħol.

Il-kitba tista' tipprova tiddeskrivi kemm tiflaħ imma tant hemm x'tara li tintilef fuq hiex ser taqbad titkellem.

Xogħol Simon huwa għal kollox differenti minn dal-qasam imma permezz ta' dan id-delizzju huwa tgħallem jaħdem ħafna affarijiet għall-knisja tiegħu...

"Taf x'jigrilek... ikollok l-għira għax-xogħol, kif jgħidu, u minn hemm u minn hawn tagħmlu.

Ġieli noħlom b'xi ħaġa ġdida u nipprova nagħmilha.

Ħafna drabi jirnexxieli.

Meta ma nasalx, nagħtiha lil ħaddieħor u jagħmilieli hu.

L-istruttura ta' dil-knisja bnejnieha jien u missieri bl-għajnuna ta' Pawlu u Anton Agius flimkien ma' Mario Vassallo li ħa ħsieb ix-xogħol tal-fibre.

Id-diżinn tagħha huwa ta' Renzo Gauci -l-artist prinċipali ta' dil-knisja.

Prattikament hija mibnija mill-injam u mill-ġibs.

Ħdimna s-saqaf mill-aluminium biex ma jkunx tqil wisq."

Simon spjegali kemm iddedika ħin għal dan il-mudell.

Fil-fatt bħalissa l-knisja tinsab imżejjna b'14-il linfa li ħadulu sena ta' xogħol bla waqfien biex saru.

Iż-żewġ linef il-kbar tal-kappelluni ħadulu madwar sitt xhur oħra.

Aktar ma jgħaddi l-ħin, aktar bdejt niskopri dettalji interessanti fostom kif ġieli mix-xejn Simon jirnexxielu jagħmel affarijiet mill-isbaħ...

"Inħobb immur għal car-boot sales u minn hemm insib ħafna affarijiet.

Ġieli jdumu s-snin merfugħin għandi sakemm insib użu għalihom.

Per eżempju ara, dawn il-globi tal-brazzi huma l-kisja tal-plastik li jkollhom fihom xi ġugarelli żgħar tat-tfal, mentri dawk il-globi akbar tal-linef huma blalen tat-tennis.

Dawk t'hemm, ara, huma biċċiet mil-logħob tal-ludo.

Dawk l-istilel tal-gandlieri huma studs tal-jeansijiet u dawk t'hemm, li għandhom il-brazzi mdendlin magħhom, huma buttuni kbar tal-kowtijiet.

Imbagħad hemm dik il-biċċa mill-linfa li hija pajp irqiq li jintuża għall-akwarjums."

Ma tistax ma tammirax tali kreattività.

Simon saħansitra tgħallem il-passi bażiċi tal-ganutell minn għand martu biex ħadem il-fjuretti ta' fuq l-artali.

Il-knisja kienet imdawwla bil-linef, brazzi u gandlieri, kollha mixgħula permezz ta' transformer apposta li oħroġ il-għaġeb, ibnu Mikael ta' 8 snin diġa' jaf iħaddem...

"Peress li kollox jaħdem permezz tat-transformer nagħtih tester u hu joqgħod jiwwajerja l-wires u jqabbad il-linef.

Jieħu pjaċir ħafna!"

Xi xogħol ieħor maħdum apposta fiċ-ċokon, Simon irnexxielu jsibu minn għand kumpannija Ġermaniża li tispeċjalizza f'dawn l-oġġetti.

Fost dawn stajt nara buqari, gandlieri, slaleb, il-post fejn jiġi espost is-sagrament u numru ta' affarijiet oħra.

Il-lista tal-kwantità tan-nies li ħadmu fuq din il-minjatura huma bla tarf....

Manuel Barbara, ħajjat mill-iprem u kuġin ta' missieru għamel ix-xogħol tal-pavaljuni li fassal Simon stess.

Il-lopop ġew indurati minn Daniel Schembri.

Il-Lunzjata, li għaliha hu ddedikat it-titular ta' din il-knisja, ġiet maħduma minn John Massa bi żgraffit minn Philip Grech.

Sett gandlieri mill-isbaħ li kien hemm fuq l-artal huma xogħol ta' Freddie Cauchi u l-erbgħa nisa bibbliċi huma ta' Christ Micallef.

Fuljett li jispjega fit-tul ix-xogħol li sar fuq din il-knisja nħadem minn Alfred Massa.

"Nittama li ma nsejt lil ħadd," qalli Simon hekk kif għasar moħħu biex jara ħallix lil xi ħadd barra.

"Jekk fil-każ nitlobhom jiskużawni għax naf li huwa mpossibbli li ssemmi n-nies kollha li ħadmu fiha."

Imma wara kollox, x'inhu l-iskop ta' dan il-proġett?

"Is-sodisfazzjon li tara x-xogħol tiegħek lest u li tara l-apprezzament tan-nies," weġibni fil-pront.

"Bi pjaċir ngħid li bħal llum sena ġew madwar elf persuna jżuru l-knisja tiegħi.

Żaruha ħafna persuni distinti u anki numru kbir ta' dilettanti ta' dan it-tip ta' delizzju.

Dis-sena stedint lill-arċisqof biex jiġi jaraha imma s'issa għadni ma nafx jekk hux ser jilqa' l-istedina tiegħi.

Nieħu pjaċir ħafna kieku jiġi."

Bla dubju xogħol bħal dan huwa ta' min jinkoraġġih.

Hekk kif sellimna lil xulxin u l-bieb ta' barra ngħalaq warajja, tħassibt kemm aktar teżori sbieħ bħal dawn jinstabu fis-satra tad-djar tagħna.

Nittama li ż-żmien jagħtini parir u li niskopri xi xogħol sabiħ ieħor bħal dan sabiex inkun nista' naqsmu magħkom.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tad-29 ta' Novembru 2009)

Ġlormu Dingli

knisja

minjatura

Torċa

IL-KOBOR FIL-MINJATURA


IL-KULURI TAĊ-ĊINA (6 Parti) X'hemm għall-bejgħ

L-ibliet ta' Peking u Shanghai huma ideali għal dawk li jħobbu jduru l-ħwienet u jixtru.

Dan minħabba li fihom hemm triqat twal li donnhom ma jispiċċaw qatt, miżgħuda b'għadd ta' negozji ta' kull xorta.

Ħwienet antiki li jbiegħu għażla ta' oġġetti tradizzjonali tarahom spalla ma' spalla ma' stabbilmenti oħra moderni bi prodotti tal-aktar ditti popolari.

Imbagħad issib ukoll swieq differenti li jagħtuk lok biex tħuf u tesplora għal xi ħaġa mhux tas-soltu jew għal xi affari tajba bi prezz orħos.

F'dawn il-postijiet, ma trid tinsa qatt illi ċerti affarijiet jistgħu ma jkunux ġenwini.

Ix-xiri huwa mod ieħor ta' kif tista' tersaq qrib in-nies tal-lokal sabiex issir tafhom aħjar, speċjalment fl-inħawi fejn wieħed huwa mistenni li joqgħod jiġġebbed għall-prezz.

Kultant il-lingwa hija problema f'dawn l-ibliet għax mhux kulħadd kapaċi jitkellem bl-ingliż.

Madanakollu, m'għandix dubju illi jekk veru ssib xi ħaġa li tolqtok, b'xi mod jew ieħor se toħloq mezz kif tiftiehem.

Din it-triq tibda min-naħa tan-nofsinhar ta' Pjazza Tiananmen, matul l-assi ċentrali ta' Pekin, u hija twila madwar kilometru.

L-oriġini ta' din iż-żona popolari tmur lura għaż-żminijiet antiki tad-Dinastiji Ming u Qing, meta dan il-post kien diġà magħruf għall-fieri tal-lanterni, għat-teatri u għad-djar tat-tè.

Sfortunatament, fl-1900, dawn l-inħawi ġew maħruqa kompletament meta l-Alleanza tat-Tmien Nazzjonijiet attakkat lil Pekin.

It-triq preżenti nbniet mill-ġdid u tqassmet f'erbgħa żoni li ġew iddedikati għall-kultura, għall-ikel, għax-xiri u għad-divertiment.

Infatti, hekk kif toħroġ minn ħanut u tidħol f'ieħor, tħossok bħallikieku sibt ruħek f'xi dinja oħra.

Ħwienet eleganti li jbiegħu ġojjelli u ħwejjeġ mill-ifjen issibhom biswit ħwienet aktar sempliċi mimlija bi kwantità kbira ta' oġġetti u suvenirs.

Ristoranti magħrufa fid-dinja tal-Lvant bħall-Mc Donalds u l-KFC jikkompetu ma' dawk tal-kċina tradizzjonali Ċiniża bħar-ristorant Qianmen Quanjude li hija rinomata ħafna għat-tisjir tal-laħam tal-papra.

Għal min ma jħobbx jimxi wisq, hemm tramm tiela' u nieżel b'mod regolari ma' din it-triq.

Iżda jekk trid tassew tgawdi dan il-post, l-aħjar hu li timxi.

Iż-żona Wangfujing hija famuża ħafna kemm man-nies tal-lokal u kif ukoll mat-turisti minħabba li fiha wieħed isib bosta ħwienet ta' kull xorta matul medda ta' żewġ kilometri.

Intant, dan id-distrett jifforma wkoll parti mill-istorja taċ-Ċina peress li jmur lura għas-sena 1260.

Bħat-triq Qianmen, anki hawn wieħed jara taħlita sinifikattiva ta' prodotti tal-Lvant u tal-Punent fejn minbarra ditti popolari li aħna mdorrijin għalihom, wieħed jista' jitpaxxa wkoll bi ħwienet bħal Shengxifu li hu mfittex għall-kpiepel, b'Tongshenghe li hu stabbilment magħruf għaż-żraben, jew bid-dar tat-tè Wuyutai.

Iżda ċertament f'dan il-lwog, l-aktar parti indimentikabbli huma t-triqat tal-ġnub li spiss ikunu mimlija bin-nies.

Infatti dan il-post żgur li mhux rakkommandabbli għal min jiddejjaq fil-folol jew għal dawk li l-istonku tagħhom ma jiflaħx wisq.

Dan għaliex proprju hawnhekk, it-turisti jistgħu jtiegħmu l-għeruq tradizzjonali tal-belt ta' Pekin, partikolarment bl-għażla ta' ikel eżotiku li wieħed isib għall-bejgħ.

Fil-fatt, inti u miexi f'dawn it-triqat, ma tistax ma tiġix impressjonat bir-riħa qawwija ta' kull xorta ta' tisjir.

U trid jew ma tridx, tinġibed b'kurżità biex tara x'hemm ħalli forsi dduq xi ħaġa.

Minn daqshekk, l-għażla hija biss f'idejk għax il-prodotti huma varji mmens.

Jiddependi biss minn kemm inti avventuruż hekk kif fost l-ikel issib: frott frisk, prodotti moqlijin, kebabs b'kull xorta ta' laħam inkluż dak tal-ħaruf, tat-tiġieġa, tal-majjal, tal-istilla u taż-żiemel tal-baħar, tal-insetti u tad-dud u tal-iskorpjuni ħajjin!

Jekk dan kollu ma jħajjrikx jew saħansitra jaqtagħlek l-aptit, xorta waħda għandek fejn tintilef fil-ħwienet l-oħra mżejjna bi prodotti varji li juru l-ġmiel tal-kuluri taċ-Ċina.

F'dan il-post huwa biss int li tagħmel il-limitu ta' kemm u x'tista' tixtri: skont kemm ikollok flus u skont x'jogħġbok.

Fost il-lista twila ta' prodotti ssib: żraben, affarijiet tal-ħarir, ħwejjeġ, kreazzjonijiet tal-injam u l-bronż, maskri ta' kull tip, ġugarelli u kwantità bla tarf ta' suvenirs.

Tant hemm x'tara f'dan il-post, li żgur li ma tinsih qatt il-ħin li tqatta' fih.

It-triq Nanjing – Shanghai

Shanghai hija belt għal kollox differenti minn Pekin u dan huwa evidenti ħafna hekk kif tibda miexi fit-triq Nanjing.

Maħsuba li hija l-eqdem triq li ġiet iddedikata għan-negozju fiċ-Ċina, il-mijiet ta' ħwienet matulha fuq kull naħa, jibqgħu sejrin għal madwar ħames kilometri.

Hawnhekk il-ħajja hija aktar rikka u dan jidher mill-ħwienet b'ditti lussużi ferm bħal Dior, Chanel, Armani, Prada u Calvin Klein.

Bil-vetrini tagħhom armati bi prodotti modernissimi u pjuttost għaljin, dawn il-ħwienet erħielhom jikkompetu bejniethom biex jattrattaw kemm jistgħu mill-kwantità kbira ta' nies li kuljum tmur tippassiġġa fl-inħawi.

Infatti, apparti li hija magħrufa għax-xiri, din it-triq hija popolari kemm man-nies tal-lokal u kif ukoll mat-turisti għall-kultura moderna li kapaċi toffri Shanghai.

Fl-għaxija, it-triq ta' Nanjing tagħni ruħha b'atmosfera pjuttost spettakolari billi diversi ħwienet u binjiet għoljin ikunu mixgħula b'ħafna dawl.

Dan il-bazaar jinstab ħdejn il-Ġnien Yuyuan.

Il-ġmiel tiegħu qiegħed fl-arkitettura mibnija b'injam skur u bi stil tradizzjonali.

Barra minn hekk f'dan is-suq, wieħed isib diversi ħwienet ta' snajja' antiki li jkunu qed ibiegħu prodotti distinti fosthom: oġġetti maħduma mill-ħarir, illustrazzjonijiet ta' artisti folkloristiċi, xogħolijiet u għodda tal-kalligrafija, xogħol tal-bamboo u l-injam, affarijiet tal-bronż, settijiet tat-tè tal-porċellana, ġojjelli maħduma mill-

u perli mill-għadira Taihu.

Suq tal-ikel f'Shanghai

Waqt li nkun imsiefra, napprezza ħafna dawk il-mumenti meta jirnexxieli niskopri xi post li ma jkunx ippjanat fil-programm.

Hekk ġara meta ġurnata minnhom tlabt lill-gwida biex jeħodna f'xi lwog fejn stajna nosservaw aktar mill-qrib il-ħajja ta' kuljum tan-nies tal-lokal u dan ġibidna 'l ġewwa lejn xi triqat inqas ċentrali ħalli nżuru suq tal-ikel li jinqdew minnu l-familji ta' Shanghai.

Mill-ewwel laqgħatna l-kuntrast bejn l-atmosfera sempliċi ta' dan is-suq u l-isfond sofistikat tal-bini għoli u modern, tipiku ta' din il-belt.

Hawnhekk il-prodotti kienu rranġati mal-art, fil-kaxxi jew fil-gaġeġ u l-bejjiegħa erħielhom jgħajjtu biex isejjħu l-klijenti jew biex jikkustinjaw magħhom fuq xi prezz.

Anki f'dan il-post, is-sensi tagħna ġew invażi minn għadd ta' attivitajiet, irwejjaħ u ħsejjes.

Kien hemm minn kollox għall-bejgħ fosthom ħaxix, frott, ħut, granċijiet, frott tal-baħar, weraq tat-tè, bajd ta' diversi tjur, tiġieġ, sriedak, papri u ikel ta' kull xorta.

F'gaġġa minnhom, ilmaħna wkoll xi ġriewi żgħar ħelwin u f'qalbna tlabna li min kien ser jixtriehom, riedhom biex irabbihom u mhux biex isajjarhom!

Bla dubju, wara dawn l-esperjenzi interessanti u vivaċi f'dawn il-ħwienet u s-swieq differenti, nemmen li wieħed ikun qed jitlef ħafna jekk ikun f'dawn l-ibliet u ma jżurx almenu xi wieħed minnhom.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-8 ta' Frar 2015)

Nanjing

suq


L-ARTI F'ĦAJTI... nemmen li l-arti titwieled fik!

L-Għid jgħallimna illi l-ħajja m'għandiex tiġi nterpretata sempliċiment f'termini ta' affarijiet imma f'termini ta' ideali...

Charles M. Crowe

Kemm huwa sabiħ li titkellem ma' ħaddieħor u li tisma' l-perspettiva tiegħu!

Mhux neċessarjament biex tiġi taħsibha bħalu imma aktar biex toħroġ il-possibilità ta' sfumaturi diversi fil-mod kif tħares lejn ċertu sitwazzjonijiet.

Ikkonfermajt dan mill-ġdid waqt l-intervista ta' dil-ġimgħa meta ltqajt mal-artist Antonio Mifsud.

Laqagħni ġewwa daru fl-Imqabba, dar antika u ta' karattru mill-isbaħ, imrekkna għall-irdoss tad-dell tal-knisja tar-raħal ċkejken.

Mill-ewwel ħadni fl-istudio tiegħu, kamra mdaqqsa mimlija bl-aċċessorji kollha li jirrikjedi artist u naturalment anki b'uħud mix-xogħlijiet tiegħu.

Min jaf kemm jispirak il-karattru waħdieni ta' din id-dar?

"Le dal-post ma jagħmillix daqshekk differenza għax fir-realtà aktar nispira ruħi mill-modern.

Fil-fatt meta nkun nixtieq noqgħod naħseb ftit, nippreferi nintasab għall-kwiet ġewwa l-ambjent modern ta' kafeterija partikolari f'San Ġiljan.

Meta nkun qed naħdem imbagħad inkun irrid nolqot is-sensi kollha u allura jkolli bżonn: dawl tajjeb, mużika li tispirani, r-riħa taż-żebgħa fil-kamra u materjal tajjeb f'idejja.

Anki meta nagħmel l-

esebizzjonijiet tiegħi nkun irrid nara li qed noħloq l-istess effett.

Għalhekk nagħti ħafna attenzjoni għall-post li nesponi fih, id-dawl kif jaqa' fuq ix-xogħlijiet tiegħi, inpoġġi fwieħa adattata għas-suġġett filwaqt li nagħmel ukoll sfond ta' mużika biex nibni l-atmosfera ġusta."

Tbissimt.

Ara l-ħajja veru ironika.

Jiena li noqgħod f'post modern, tgħidx kemm nixxennaq għal dar hekk.

Letteralment inħoss il-ħitan tagħha jkellmuni.

Min jaf kemm insawwar stejjer kieku.

Imma!

"Jiena naħdem fuq żewġ stili.

Hemm l-istil tradizzjonali, jiġifieri l-figurattiv, fejn inti qed tara xi ħaġa u qed tifhem x'inhi għax hi figura imma mbagħad nagħmel ukoll xogħol astratt.

Togħġobni ħafna wkoll l-iskultura tar-riljiev, speċjalment l-alto-riljiev; meta l-iskultura toħroġ sewwa l-barra minnha nfisha.

"Fil-fatt din hija waħda mill-ġlidiet tiegħi għax jiena nemmen illi f'pajjiżna hawn qasma kbira bejn dawk li jaħdmu t-tradizzjonali u dawk li jaħdmu l-modern.

U dan m'għandux ikun.

F'pajjiżi oħra din ma teżistix."

Antonio ħa l-formazzjoni artistika tiegħu taħt l-iskultur magħruf Għawdxi, Alfred Camilleri Cauchi.

"Missier l-imgħallem tiegħi kien Wistin Camilleri, skultur li għamel bosta xogħlijiet li baqgħu msemmija, fostom il-Monument tal-Mosta.

Wistin kien jaħdem bi stil tradizzjonali imma meta ibnu Alfred mar

jistudja barra minn Malta, huwa seta' jara l-kuntrast tax-xogħlijiet moderni.

Hemmhekk huwa tħarreġ taħt l-iskultur Ingliż Henry Moore, li kien skultur imsemmi ħafna għax-xogħlijiet monumentali astratti tiegħu.

Kien hawn illi Alfred għaraf illi artist m'għandux jingħalaq biss f'dak li l-aktar jaf jagħmel imma għandu jkompli jesplora anki possibilitajiet oħrajn.

Jiena nzertajt inħobb kemm il-pittura u kif ukoll l-iskultura.

Il-pittura togħġobni għax napprezza ħafna l-isfumaturi tal-kuluri imma hija oġġett ċatt.

L-iskultura tqanqalni għax hija aktar espressiva u tista' tmissha.

Allura darba staqsejt lill-imgħallem x'kien l-aħjar li nagħmel.

Qalli inti kapaċi tagħmilhom it-tnejn?

Għedtlu nippruvaw.

U hu weġibni mela agħmilhom it-tnejn., Għalfejn għandek tillimita ruħek?"

Ix-xogħol proprju ta' Antonio huwa ta' ners fl-ITU fit-taqsima fejn isiru l-operazzjonijiet tal-qalb.

Xogħol għal kollox differenti mill-arti li tant jgħożż.

Kelli kurżità kif laqqa' ħaġa m'oħra u jekk dax-xogħol fl-isptar jaffetwax l-arti tiegħu?

"Jiena nemmen li l-arti titwieled fik.

Missieri kien miġbud ħafna lejn il-mużika u kien iħajjarni ħafna biex nitgħallem xi strument imma jien qatt ma ħassejt dik il-ħajra.

Minflok kont immur nintasab ġewwa l-Knisja tal-Ħamrun u noqgħod ninnota x-xogħlijiet artistiċi li dal-post huwa mogħni bihom.

Kont nintilef naħseb dwar min għamel dawk ix-xogħlijiet tal-pittura u tal-iskultura.

Fl-istess ħin kont noqgħod nimmaġina li kieku jien kif kont nagħmilhom.

Imbagħad kont immur noqgħod inħażżeż u npinġi dak li nkun rajt u mmaġinajt.

Aktar tard, meta kont qed nistudja ġewwa s-Seminarju, iltqajt ma' Ġorġ Mallia li kien jgħallimni l-Ingliż u l-arti.

Ġorġ spirani ħafna f'ħajti speċjalment meta kien isejjaħ lill-istudenti biex ipinġu xi ħaġa fuq

il-whiteboard u mbagħad hu jkompliha u joħroġ minnha xi cartoon partikolari.

Niftakar illi meta urejtu xi tpinġijiet minn tiegħi kien ħajjarni ħafna biex inkompli f'dan il-qasam.

Madanakollu, meta ġejt biex nagħżel is-suġġetti li kellhom iwassluni għall-karriera tiegħi, ħafna qatgħuli qalbi għax saħqu illi bl-arti ma tiekolx!

U għalhekk għażilt suġġetti oħra li permezz tagħhom illum naħdem bħala ners.

Ix-xogħol tiegħi mhux wieħed faċli għax tara ħafna ma' wiċċek.

Min-naħa l-oħra huwa wkoll xogħol li jagħtik sodisfazzjon kbir fejn inti tara bniedem dieħel stendut u wara ftit tal-ġranet, tarah ħiereġ il-barra fuq saqajh.

Imma xorta waħda, għalkemm ir-rata ta' suċċess illum hija kbira ħafna, jiġu każi meta pazjent ikun qed imut u ma tkun tista' tagħmel xejn aktar biex issalvah.

F'dawn il-mumenti inti trid tkun ta' sostenn għall-membri tal-familja tiegħu.

U jekk martu għamlet 12-il siegħa tibki, inti qed taraha u ma tistax ma tħoss xejn.

Għalija ż-żewġ xogħolijiet huma kompletament separati.

Jiġifieri jekk jiena nara xi pazjent imut, m'inix sejjer id-dar u npinġi stampa sewda.

Però indirettament taffetwa ruħek, trid jew ma tridx.

L-espressjoni ta' wġiegħ fuq wiċċ dik il-mara, per eżempju, ma tista' qatt tinsiha u b'xi mod toħroġ xi darba f'xi xogħol artistiku tiegħek.

Bħala ners, jiena naħdem għal siegħat twal ħafna.

Ma nistax nimmaġina kif ngħaddi li kieku ma jkollix parti oħra f'ħajti, għal kollox differenti mill-bqija, sabiex inneħħi l-istress li jinħoloq ġewwa fija."

Għalkemm missieru kien ipprova jħajjru għall-mużika u ma rnexxielux, kien proprju permezz tiegħu li Antonio ltaqa' mal-iskultur Alfred Camilleri Cauchi

"Dak iż-żmien kont għadni student l-università qed nattendi għall-kors tan-nursing.

Ġurnata minnhom missieri ġie lura d-dar minn wara x-xogħol u qalli "Taf għand min mort illum?

Għand l-iskultur l-

Għawdxi!

Għand dak trid tmur."

U jien ħadtu biċ-ċajt u weġibtu li moħħi għandu dak.

Imma missieri li ormaj kien intebaħ kemm jiena kont inħobb l-iskultura u t-tpinġija wegħedni li xi darba jeħodni miegħu s'għandu.

U hekk għamel!

Miegħi ħadt xi xogħol milli kont għamilt id-dar għax jien qatt ma kont mort nitgħallem l-arti mkien.

Alfred laqagħni b'ġentilezza kbira u meta raha xogħli, minflok qalli "tajjeb imma fadallek", stedinni biex nibda mmur għandu sabiex hu jkun jista' jgħallimni u jikkoreġini aħjar.

Kienet opportunità tad-deheb u naturalment aċċettajt.

L-imgħallem ħa pjaċir ħafna meta għedtlu li kont qed nistudja l-mediċina għax hu jenfasizza ħafna dwar il-perfezzjoni tal-anatomija fl-iskulturi tiegħu.

Għall-bidu beda jqabbadni nagħmel il-kartapesta, b'kolla tinten mewt li r-riħa tagħha ma tkun tista' tneħħiha b'xejn minn ma jdejk!

F'qalbek, ta' żagħżugħ li tkun tibda tgħid dan x'xogħol hu?

Jien xi statwa ridt nagħmel.

Imbagħad beda jafdani nixkatla xi ħaġa żgħira jew niżbogħ x'imkien.

Iżda għaddej tagħmel l-istess ħaġa ġurnata sħiħa tibda tiddejjaq u tistaqsi imma x'jiena nagħmel hawn eżatt?

Fir-realtà hu jkun qed jagħik dan biex jgħarblek u biex jikkonferma kemm inti interessat filwaqt li inti tkun qed titgħallem is-sengħa pass pass.

Ngħidu aħna, jekk inti qiegħed tixkatla, fl-istess ħin tkun qed tara l-istatwa kif inhi magħmula u tħossha taħt idejk ħalli inti meta l-quddiem tmur taħdem it-tafal, idejk ikunu diġà draw il-proporzjonijiet korretti.

Kien jeħodni wkoll miegħu biex ngħinu waqt li jkun qed jaħdem fuq xi xogħol fuq barra.

Mhux l-ewwel darba li kont nintefa' ħdejh naħsillu l-pniezel waqt li qed jaħdem u fl-istess ħin inkun qed nixrob dak kollu li jkun qed jagħmel."

Kemm jiswa li titħarreġ b'dan il-mod?

"Permezz tal-imgħallem tiegħi jiena tħarriġt f'dis-sengħa bħal kif kienu jagħmlu fiż-żminijiet l-antiki, ta' żmien Mikelanġelo.

Issa ilni 14-il sena taħt il-gwida tiegħu u għadu jagħtini l-pariri fuq xogħli sal-ġurnata ta' llum għax taf kemm taf f'dawn l-affarijiet, qatt mhu biżżejjed.

Min jaf kemm rajt tfal u żgħażagħ ġejjin biex jidħlu miegħu bħala apprendisti u Alfred jilqagħhom bil-qalb biex wara ftit jgħibu.

Tiskanta kemm hemm min m'għandux dik il-paċenzja u s-sabar biex jitgħallem bil-mod u jkun irid imidd idu mill-ewwel għax-xogħol tal-istatwar.

Xi ħaġa mpossibbli, jekk trid tagħmel xogħol veru professjonali.

Meta tistudja, inti tkun aktar komplet għax anki żball ma tibqax fih.

Ma tistax tgħid ngħidu aħna, jiena m'inix kapaċi npinġi figura u allura ser nintefa' fuq l-astratt.

Trid titgħallem kollox, ħalli mbagħad

wara tagħżel int. Hemm diversi regoli li tkun trid titgħallem bħal proporzjon tal-figura u l-kejl u l-forma tagħha, l-anatomija tal-bniedem u ċ-ċaqliq u l-pożizzjonijiet tal-muskoli, is-sistema ta' kif jinħadem wiċċ, kif tiżbogħ u kif tħallat il-kuluri.

Għal kontra ta' kif jaħsbu x'uħud, il-kuluri ma ssibhomx lesti, la kemm tpinġi bihom.

Hemm sistema partikolari li normalment tkun sigrieta u jkun f'idejn l-imgħallem li jgħaddihielek.

Fil-fatt il-kulur ikun trab u int trid iddewwbu u timmaċinah u mbagħad tħalltu biż-żejt u l-verniċ sakemm toħroġ l-iskali diversi tal-kulur li trid.

L-arti għalkemm tinvolvi l-muża tal-artist, għandha r-regoli tagħha bħal kull ħaġ'oħra u ma tagħmiliex biss kif togħġbok jew ma togħġbokx.

Meta tibda taħdem l-arti, tibda tiltaqa' mal-problemi u trid issib mezzi kif issolvihom.

Per eżempju meta jvarjalek il-materjal kif ser tkompli taħdem?

Affarijiet li ġġibhom biss bl-esperjenza, m'hemmx mod ieħor.

U mbagħad hemm il-kreattività fejn inti ma tridx tikkopja lil ħaddieħor.

Mhux ma tinfluwenzax ruħek għax dik impossibbli imma jekk ser toħroġ għall-pubbliku trid tipprova toħloq kunċetti ġodda u oriġinali."

Fil-fatt Antonio jagħmel xogħol astratt tassew partikolari fejn iħallat l-istruttura flimkien mal-pittura.

"Dan hu timbru tiegħi; xogħol astratt li ħriġt bih u li dwaru kelli rispons tajjeb ħafna mill-pubbliku.

Fir-realtà l-arti astratta kulħadd jinterpretaha kif irid.

Personalment l-għan prinċipali tiegħi dejjem ikun li permezz ta' xogħli noħloq ċertu emozzjoni.

Inkun irrid ukoll li noħloq dik l-armonija bejn il-kulur u n-nisġa tal-ġebla.

'The Cry Over Betlehem' huwa wieħed minn dax-xogħlijiet li kien għall-qalbi ferm u li nbiegħ.

Fih nissilt l-art bil-ġebel li hija Betlehem u mbagħad imdawwrin magħha hemm il-kuluri blu u abjad li

jesprimu l-mistiċità tal-lejl ta' meta twieled Sidna Ġesù.

Iżda f'dak iż-żmien ħafna jinsew li kienet seħħet traġedja kbira – il-mewt tal-innoċenti.

U allura biex nirrakkonta dan, daħħalt il-kulur aħmar fuq in-naħa ta' fuq u isfel li jirrappreżentaw il-qilla ta' Erodi u l-mewt tal-innoċenti li ħonqu dak il-lejl."

Antonio beda jurini bosta mix-xogħlijiet tiegħu bi stili differenti.

"Dan ix-xogħol tal-alto-riljiev li jġib l-isem 'Natività' kiseb it-tieni premju f'kompetizzjoni mnhedija bejn il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropeja u xi pajjiżi mill-Lvant Nofsani

fostom Betlehem.

Flimkien ma' Aaron Camilleri Cauchi, ġejt mistieden mill-Għaqda Ħbieb tal-Presepju sabiex intella' xogħol minn tiegħi.

Kien hemm tliet kategoriji: skultura, arti presepali u ikoni.

Ġew ippreżentati 380 biċċa xogħol b'kollox.

Bi pjaċir ngħid illi x-xogħol ta' Aaron ġie l-ewwel u tiegħi t-tieni fil-kategorija tal-iskultura.

Ġejna mistiedna fi Brussell biex niġbru l-premju u hemmhekk għaraft il-kobor tagħna l-Maltin fejn aħna wrejna li aħna kapaċi daqs l-artisti barranin."

Jinbidel xi ħaġa fik meta tirbaħ premju ta' dan il-kalibru?

"Jekk tirbaħ premju u tieqaf hemm tkun ktibt il-kundanna tiegħek.

Ovvjament tieħu pjaċir li xogħlok ġie tant apprezzat imma jien il-ħin kollu għaddejjin it-terremoti f'moħħi biex nara x'ser nivvinta ġdid."

Minbarra mill-istil modern, Antonio jispira ħafna ruħu wkoll mill-poeżiji taz-ziju ta' missieru, Achille Mizzi.

Iżda ċertament ċertu xogħlijiet juru wkoll l-effett li ħalla fuqu inċident personali...

"Iva, il-qari tal-letteratura tagħtini bosta ideat.

Naturalment anki dak li tgħaddi minnu f'ħajtek jinfluwenzak.

Xi ftit tas-snin ilu esperjenzajt mumenti diffiċli mhux ħażin meta wara ġurnata xogħol f'xemx

qalila, nħarquli ċ-ċelloli fuq naħa minnhom tal-ġilda ta' wiċċi u sofrejt feriti daqs li kieku kont inħraqt bin-nar.

Akkost li m'inix xi bniedem vanituż, din li tmur tħares fil-mera u tara wiċċek differenti, tqanqallek ċertu emozzjonijiet fik.

U għalkemm iż-żmien iderri, donnu l-marka tibqa' f'ħajtek għal dejjem u b'effett ta' dan ġieli noħloq xogħlijiet simboliċi.

Każ minnhom huwa dan il-bust li għandu nofs wiċċu mtajjar.

Kien xogħol li esebejt waqt il-wirja tiegħi 'Anima' li kienet titratta l-fużjoni bejn ir-ruħ u l-ġisem.

Jirrappreżenta r-ruħ li qed tinħoloq."

L-arti nfisha tikkonsisti f'diversi oqsma u għandha ħabta tifrex dawn il-friegħi tagħha f'qalb l-artist u tħajjru jimraħ f'oqsma oħra.

Fil-fatt Antonio huwa wkoll imħarreġ fit-teknika tal-kamera u l-produzzjoni televiżiva.

Xogħlijietu jinkludu diversi dokumentarji, bl-aktar wieħed magħruf fostom huwa l-programm 'Bottega' illi fl-2007 ġie nnominat fil-kategorija 'Best Documentary' fil-Malta TV Awards.

"F'dan il-programm jiena tkellimt dwar numru ta' artisti Maltin li wħud minnhom, għalkemm qed jagħmlu xogħol validu ħafna, ftit nies jafu bihom.

Din hija xi ħaġ'oħra li tkiddni – in-nuqqas ta' għarfien dwar l-arti u l-artisti tagħna.

Nibda billi nsemmi l-iskejjel u nistaqsi kemm qed inħarrġu lill-istudenti tagħna fl-apprezzament tal-arti?

Lit-tfal ta' llum issemmilhom artisti kbar bħal Giuseppe Calì, Antonio Sciortino, Emvin Cremona u Anton Inglott u jibqgħu ċċassati lejk, lanqas biss jafu min huma!

Aħseb u ara kemm jafu b'artisti oħrajn, mhux daqshekk magħrufa imma li taw jew qed jagħtu kontribut kbir lill-pajjiżna bħal Giuseppi Briffa, Lazzru Pisani, Anton Calleja, Andrew Micallef, Pawlu Camilleri Cauchi u Luciano Micallef.

Nistagħġeb kif ma nagħrfux ix-xogħol li qed jagħmlu dawn in-nies?

Kif ma nagħtuhomx kreditu li dawn qed jagħmlu xi ħaġa differenti?

Għala għax jien artist irrid ningħalaq hawn bilfors u noħroġ darba f'mitt sena, meta jkollhom pjaċir jistednuni, f'xi esebizzjoni kollettiva?

U mbagħad tmur u ma trid xejn biex ħadd ma jkellmek, kulħadd qisu l-imġebbed u ħadd ma jistaqsik xejn dwar xogħlok!

Interazzjoni ta' xejn.

Għala ma teżistix xi fora bejn l-artisti sabiex jaqsmu l-ideat bħal kif jagħmlu l-kittieba?

Għaliex nagħmlu n-Notte Bianca darba f'sena, nitfgħu kollox f'daqqa u fil-verità ħadd ma jkollu ċans jara xejn?

Ninkedd sew meta nara dan l-atteġġjament għax hija ħasra kbira meta ngħixu f'pajjiż li letteralment qisu palk naturali.

Ġieli nistaqsi lili nnifsi imma jien x'qed nagħmel naħli ħini hawn?

Poplu li sikwit iġib

ruħu bħan-ngħaġ ta' Bendu; kulħadd jikkopja lill-ieħor u ħadd ma jrid joħroġ b'ideat ġodda.

Għandi ħafna ideat u proposti li wieħed jista' jisfrutta.

Nibda billi nsemmi l-ħafna postijiet kbar u maestużi li għandna magħluqin u mkissrin – għaliex m'aħniex nużawhom?

U mbagħad insemmi l-proposti tal-Belt.

Irridu nagħmlu teatru miftuħ meta diġa għandna wieħed f'Ta' Qali u ma nużawhx; minflok tgħallimna mill-iżball, ser nagħmlu ieħor!

Imma kif ma nitgħallmux f'dan il-pajjiż?

Fi żmien il-kavallieri nqdew bi Ġlormu Cassar.

Allura aħna għala kellna mmorru għall-barrani?

Għandna università tospita daqs dawk studenti lokali.

Għandna tant periti ggradwati.

Possibbli ma kienx hawn Malti wieħed tajjeb biżżejjed biex jaħdem hu?

Il-Malti għandu l-bini ta' pajjiżu f'demmu u hu dan il-bini jaf x'ifisser għall-poplu tagħna.

Meta tiddisinja xi ħaġa bħal dik tkun qed tagħmilha għal kulħadd u għalhekk trid tara li toħloq xi ħaġa permanenti li ser tintogħġob minn kulħadd."

Kien jidher biċ-ċar ħafna li l-arti tqanqlu ħafna lil Antonio.

Domna sewwa niddiskutu u fl-istess ħin skoprejt kemm dan l-artist għandu aktar xogħlijiet fostom 'Nativity' li ġiet akkwistata u qegħdha esebita b'mod permanenti ġewwa l-Palazz tal-Inkwiżitur fil-Birgu, il-bust ta' Sammy Calleja li jinsab fir-Razzett tal-Markiż fil-Mosta u xi pitturi astratti li qegħdin ġewwa sptar privat.

Kelma ġġib lill-oħra u f'ħin minnhom Antonio qalli illi dawn iż-żminijiet tal-Ġimgħa l-Kbira u l-Għid huma l-isbaħ ġranet tas-sena għalih.

Mhux l-ewwel darba li smajt min jgħidli dan u emmnuni nsibha diffiċli biex nifhem kif jista' jogħġbok iż-żmien meta jmut Kristu...

"Forsi għax jien norbot ħafna affarijiet ma' dawn il-ġranet.

Ma narax il-mewt ta' Kristu biss imma nesplora għaliex twieled, il-ħidma tiegħu kollha u naqra wkoll numru ta' kotba teoloġiċi.

Jiena bniedem li

nemmen li l-affarijiet ma jsirux b'kumbinazzjoni u naħseb illi dawn il-ġranet għandhom skop ukoll.

Jiġu fi żmien meta l-fjuri jibdew jinbtu, il-ġurnata titwal aktar u jkun hemm ċertu atmosfera fl-arja fejn kollox qisu qed jieħu l-ħajja wara d-dlamijiet tax-xitwa.

Għalhekk jogħġobni dan iż-żmien u letteralment nieqaf minn ħidmieti għal ġimgħa sħiħa sabiex niddedikaha kompletament biex noqgħod indur u nifli x-xogħlijiet fil-knejjes u noqgħod nirrifletti għall-kwiet.

Għalija din hija ġimgħa sagra.

Imbagħad hemm affarijiet oħra sinonimi ma' dan iż-żmien bħall-marċi funebri u l-ilħna ta' Ġorġ Peresso u ta' Charles Abela Mizzi li mdorri nisma' sa minn meta kont żgħir.

Jista' jkun li napprezza dawn il-ġranet daqshekk għax jien dilettant u għax inħobb ukoll naħdem l-istatwi tal-Ġimgħa l-Kbira.

Jiena per eżempju ma nifhimx xi pjaċir jieħdu dawk li jaħdmu n-nar.

Imma dawn jgħidulek illi anki r-riħa tal-murtali tagħtihom pjaċir.

U jien l-istess f'dan il-qasam.

Mur ifhem imma dik hija ħajti!"

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-4 t'April 2010)

Charles Abela Mizzi

Gimgha l-Kbira

Ġorġ Peresso

Għaqda Hbieb tal-Presepju

Imqabba

stil tradizzjonali

Torċa

L-ARTI F'ĦAJTI... nemmen li l-arti titwieled fik!


KLIEM MALTI MEĦUD MILL-INGLIŻ

kif misjub fid-

Dizzjunarju Malti-Ingliż,

ta' Vincenzo Busuttil (1900).

Mitt sena minn meta l-Ingliżi rifsu Malta, l-influenza Ingliża fuq l-ilsien Malti kienet bil-kemm bdiet.

Apparti il-ftit mijiet, ma kienx hawn wisq Maltin li kienu kapaċi jitkellmu u jiktbu bil-lingwa Ingliża.

Il-maġġorparti ta' dawk li kellhom tagħlim ta' livell terzjarju, bħal tobba, avukati, nutara u qassisin, kienu bbażaw l-edukazzjoni tagħhom fuq l-ilsien Taljan.

Tmenin fil-mija tal-poplu kien għadu illiterat.

Biss xi kliem, aktarx militari u tekniku beda bil-mod il-mod dieħel fost il-Maltin, l-aktar fost dawk li kellhom x'jaqsmu, minħabba x-xogħol tagħhom, mal-militar u n-Navy Ingliżi.

Meta qallibt fid-dizjunarju ta' Vincenzo Busuttil, mit-tletin elf kelma li hemm imfissra, sibt biss madwar għoxrin kelma li jidhru li daħlu mill-Ingliż.

Fost dawn hemm xi wħud li verament setgħu anki daħlu mit-Taljan jew mill-Franċiż.

Ara daqsxejn dawn il-kliem li sibt....

) Mil Milorda Munitur (It?) obelisque overall (i)ppleġġia revolver screw telegraph (It?) termoskopju (It?) termopila (It?) tirabuxu (F)

Kliem mill-Ingliż fid-'Dizzjunarju mill-Malti għall-Ingliż', ta' V. Busuttil (1900).


ara wkoll:

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Mal-iffirmar tal-kapitulazzjoni tal-Franċiżi, fil-5 ta' Settembru tal-1800, bejn il-Ġeneral Pigot u l-Kaptan George Martin, għan-naħa tal-Ingliżi, u l-Ġeneral Vaubois u l-Ammiral Villeneuve, għan-naħa tal-Franċiżi, il-bandiera Ingliża ttelgħet fuq Bieb il-Bombi, il-Furjana.

Il-mexxejja Maltin li kienu ħaduha kontra l-Franċiżi waqt l-Imblokk, xtaqu li l-Ingliżi jibqgħu hawn għaliex dawn setgħu joffru lill-gżejjer Maltin l-protezzjoni tagħhom biex b'hekk, la l-Ordni, la l-Franċiżi u lanqas ir-Re Burboniku ta' Napli ma jieħdu l-Malta taħt idejhom.

Dawn il-Maltin fittxew l-istabilità u s-serħan il-moħħ li setgħu jgawdu taħt il-monarkija Ingliża.

Din ix-xewqa l-Maltin stqarrewha fid-Dikjarazzjoni tad-Drittijiet li għamlu fis-sena 1802.

Il-politiċi u l-militar Ingliżi bdew jirrealizzaw kemm Malta kienet ta' importanza strateġika għalihom minħabba l-qagħda ġeografika tagħha, fi żmien meta l-Inglilterra kienet għadha fi gwerra twila kontra Franza, u riedet tipproteġi l-interessi tagħha fil-Mediterran.

L-Ingliżi bdew jużaw il-Malta anki fil-kummerċ tagħhom.

Dan il-kummerċ tant żdied, li biex nagħti eżempju, fis-sena 1812 daħlu mat-3000 bastiment fil-portijiet Maltin.

Finalment, fit-Trattat ta' Pariġi tal-1814, l-Ingilterra ddikkjarat formalment li se żżomm lil Malta biex tamministraha bħala '

B'hekk bdiet epoka ġdida, fejn issa l-Maltin saru sudditi Ingliżi.

F'Malta baqgħu stazzjonati eluf ta' suldati ta' diversi riġmenti, u magħhom bosta uffiċjali amministrattivi.

Ma' dawn kien hemm eluf ta' baħrin ġejjin u sejrin.

Apparti minn hekk, inħoloq reġiment Malti fi ħdan l-armata Ingliża.

Bosta Maltin bdew jagħmlu kull tip ta' xogħol għal-militar u għal-flotta Ingliża.

Konsegwentament, l-artiġjana, l-aktar dawk tal-Kottonera u l-Belt Valletta, bdew igawdu minn xogħol u dħul kummerċjali qawwi.

Biss xorta waħda kien hawn ħafna foqra fit-toroq, anzi aktar minn qatt qabel.

Kontra dak li għamlu l-Franċiżi qabilhom, l-Ingliżi dejjem ippruvaw iżommu r-relazzjonijiet tajba mal-Maltin, l-aktar billi nħabbu kemm felħu mal-Isqof ta' Malta.

Kienu jafu li dan kien mhux biss il-mexxej spiritwali tal-Maltin, maħbub mill-poplu Malti kollu, iżda kien l-aktar persuna influenti li kien jikkmanda il-ħsieb u l-aġir tal-poplu kollu.

Biss, mhux kulħadd kien kuntent kif Malta kienet amministrata.

Bosta kienu dawk il-Maltin li xtaqu li waqt li Malta tibqa' kolonja Ingliża, il-Maltin kellu jkollhom ir-rappreżentati tagħhom biex jissuġġerixxu ħsibijiethom lill-Gvernatur kif imexxi l-affarijiet interni bl-aħjar mod.

Fis-snin għoxrin tas-seklu dsatax George Mitrovich, neguzjant, u Camillo Sciberras, iben tal-familja nobbli Sciberras Testaferrata, ħolqu l-

bl-iskop li dan jistinka biex il-Maltin ikollhom sehem fl-amministrazzjoni pubblika.

Fl-aħħar, fis-sena 1835, intbagħtet kummissjoni minn Londra biex tistudja l-qagħda ġenerali tal-Maltin, u fl-1836 intlaħaq ftehim biex ikun maħtur grupp ta' nies prominenti, li seta' li jirrappreżenta l-interessi tal-Maltin mal-Gvernatur Ingliż.

Fl-1849, wara ħafna battibekki, inħolqot kostituzzjoni, fejn il-kunsill amministrattiv seta' wkoll jipproponi u jivvota liġijiet u proġetti ġodda.

Fost dan il-kunsill ta' tmintax, bosta minnhom Maltin, kien hemm tmien rappreżentanti eletti minn sezzjoni żgħira tal-poplu, li kienet tlaħħaq mal-4,000 ruħ.

Dawk eletti kienu mill-qasam tal-kummerċ, in-nobbiltà, mill-kleru u nies prominenti oħra li kellhom il-proprjetà.

L-oħrajn kienu magħżula mill-Gvernatur innifsu, u fost dawn kien hemm il-Kap Kmandat tal-forżi armati Ingliżi f'Malta.

Intant, Il-kummerċ f'Malta baqa' jgawdi biss, kemm-il darba l-Gran Brittanja kienet tibgħat il-flotta tagħha fil-Mediterran f'manuvri militari u navali.

L-aktar meta l-Ingilterra kien jinħtiġilha tintervjeni bil-qawwiet tagħha.

F'każ bħal dan, kienu jiżbarkaw f'Malta eluf ta' suldati u baħrin li kienu jiġġeneraw kummerċ kbir.

Eżempju ta' dan, insemmu meta l-Ingliżi kienu qed jiġġieldu fil-Krimea (1854 – 1856).

Fis-sena 1869, infetaħ il-Kanal tas-Swejz, u dan kabbar it-traffiku tal-bastimenti fil-Mediterran.

Issa kien hemm aktar ħtieġa li l-bastimenti Ingliżi jgħaddu mill-Mediterran u jieqfu Malta, aktar u aktar meta bosta bastimenti kienu kienu bdew jaħdmu bil-faħam.

Minn Malta dawn setgħu jgħabbu l-faħam biex ikomplu fi triqithom lejn id-destinazzjoni aktar il-bogħod.

Bis-saħħa tal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz, fl-1880 it-tunnellaġġ tal-vapuri li daħlu f'Malta kien żdied għal madwar 5 miljuni minn 1.5 miljun fl-1865.

Dan it-tunnellaġġ kien isarraf 'il fuq minn 2000 bastiment tal-qlugħ u 3000 vapur li jaħdem bl-istim.

Fl-1877 waslet kummissjoni oħra biex tistudja l-qagħda ġenerali fil-pajjiż.

Din il-kummissjoni studjat l-aktar il-problemi amministrattivi u dawk tal-edukazzjoni tal-Maltin u tat ħafna rakkomandazzjonijiet.

Fost affarijiet oħra, din il-kummissjoni saħqet li wieħed mill-aħjar modi li l-Maltin setgħu jimmeljoraw l-għajxin tagħhom kien billi titjieb is-sistema tal-edukattiva.

Biex dan iseħħ kien jeħtieġ li l-Ingliż jingħata l-prominenza li kien jistħoqqlu, l-aktar fl-iskejjel elementari, u t-Taljan ikun mgħallem bħala lingwa sekondarja.

Dan kien argument validu minħabba li issa, ħafna bdew jaħdmu mas-servizzi Ingliżi.

Biss din ir-rekomandazzjoni sabet oppożizzjoni kbira minn bosta membri tal-Kunsill Leġislattiv.

Qam disgwid kbir u l-kunsilliera malajr inqasmu f'żewġ fazzjonijiet, dawk favur u dawk kontra dawn il-proposti.

Dik il-fazzjoni li kienet favur ir-riformi ssuġġeriti mill-Kummissjoni bdew jissejħu r-'Reformisti'.

Dawn kienu mmexxija minn Sigisimondo Savona.

Dawk li kienu kontra r-riformi proposti kienu jissejħu 'Anti-reformisti', immexxija minn Fortunato Mizzi.

Wara li nbidlet il-kostituzzjoni fl-1887, il-kunsill kien magħmul minn politiċi li issa kienu eletti minn elettorat aktar estensiv.

Din il-kostituzzjoni kienet ikkunsidrata bħala wisq aktar demokratika u rappreżentattiva minn dawk ta' qabel.

Naturalment xorta waħda l-Gvernatur kellu d-dritt tal-aħħar kelma, kemm-il darba il-vot tal-membri ma kienx ikun aċċettabli għar-Renju Unit.

Din il-kostituzzjoni baqgħet isservi bħala bażi li biha l-Kunsill ħadem għal ħafna snin.

Biss mat-tmiem tas-seklu dawn il-kunsilliera kienu mifrudin l-aktar fil-kwistonji tal-lingwa.

Il-pika bejn iż-żewġ fazzjonijiet kibret tant li issa inħolqu sitwazzjonijiet fejn l-Gvernatur beda jgħaddi liġijiet kif kien jara hu.

Kienet il-kwistjoni tal-lingwa u l-vot tal-fondi għal-edukazzjoni fl-1903 li ġiegħel il-Gvernatur, Sir Charles Mansfield Clarke u lis-Segretarju tal-Kolonji, Joe Chamberlain, li jissospendu l-kostituzzjoni u jintroduċu oħra bl-istess forma li kienet teżisti qabel, jiġifieri dik tal-1849.

F'din is-sitwazzjoni bosta mill-politiċi Maltin ma riedux jagħmlu parti mill-Kunsill Amministrattiv b'turija ta' protesta, u b'hekk il-Gvernatur kellu miegħu biss politiċi magħżula minnu.

Dan l-istat ta' fatt baqa' sal-1921, fejn wara bosta negozjati u inkwiet, (l-inċident tas-

), fl-aħħar Malta ngħatat kostituzzjoni ġdida u nħoloq l-ewwel gvern awtonomu Malti.

L-Ingliżi f'Malta fis-seklu 19.


Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż
Water mills
sienja
qana
https://kliemustorja.com/a

AGRICULTURE in MALTA in the early 19th CENTURY – A detailed account by D. Miége


(dgħajsa)

ħen is-Sewwa

San Lawrenz taċ-Ċorma

Il-Berqa

Għandu mnejn jinteressak ukoll dan l-artiklu..

Statue of St Lawrence is returned to Birgu


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Malta u Għawdex huma miżgħuda b'ismijiet imlewna ta' lokalitajiet li bosta drabi jagħtu ħjiel dwar il-karatteristika jew l-oriġini u l-istorja tal-post.

Hekk biex nagħtu żewġ eżempji ħfief, nifhmu mill-ewwel li l-Mellieħa hi suppost imsemmija hekk għax x'imkien fil-qrib tagħha kien jinħadem il-melħ.

L-istess għandna nifhmu li f'Ħaż-Żebbuġ u f'Birżebbuġa kienu jitkabbru s-siġar taż-żebbuġ u li x'aktarx hemm kien jintgħasar iż-żejt taż-żebbuġ.

Insibu ismijiet ta' lokalitajiet li huma marbuta ma' kunjomijiet ta' familji, bħal pereżempju Ħal Balzan, Ħal Lija jew Ħ'Attard.

Dan jindika li oriġinarjament kienu jgħixu f'dawn l-inħawi familji b'dan l-isem li kellhom l-irziezet tagħhom miġbura qrib xulxin.

Fil-qrib jew bejn dawn l-irziezet kien ikun hemm il-misraħ (pl. msieraħ) li fl-antik kien il-post komuni fejn dawn il-familji kienu jitilqu l-bhejjem tagħhom.

Biż-żmien il-kelma misraħ bdiet tfisser, il-pjazza tar-raħal.

Hemm imbagħad imkejjen fejn isimhom hu marbut ma' xi kappella, bħal pereżempju, Santa Luċija, jew il-Pietà.

Hemm ukoll akkwati u rqajgħa oħra li huma magħrufa għal xi karatteristiċi mhux daqstant ċari u għaldaqstant isimhom jixraqlu li jkun investigat aktar fid-dettall.

Insomma, l-istudju tal-ismijiet tal-lokalitajiet – magħruf bħala toponomastika – hu interessanti ħafna.

Hawn, jien qiegħed nagħti ftit eżempji ta'xi ismijiet ta' lokalitajiet li xi wħud minnhom huma diġà magħrufa, oħrajn mhux daqsant.

Dawn l-ismijiet jindikaw diversi affarijiet relatati mal-lokalità li msemijin għaliha.

Il-lista li mhiex kompluta hi mibnija u mqassma skont ċerti kategoriji.

Rħula bil-prefiss Ħal

(diminuttiv ta' raħal)

Dawn huma fost l-eqdem lokalitajiet f'Malta.

Skont il-ktieb

, ta' Godfrey Wettinger, insibu daqs 95 ismijiet ta' lokalitajiet li għandhom jew kellhom dan il-prefiss.

Fost dawn għadhom jeżistu mat-tużżana minnhom, bħal:

Ħ'Attard, Ħal Balzan, Ħal Għaxaq, Ħal Lija, Ħal Tarxien, Ħaż-Żabbar, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Għargħur, Ħal Safi, Ħal Kirkop, Ħal Qormi, Ħad-Dingli, u Ħal Far.

Ma' dawn inżidu ismijiet ta' akkwati oħra li jindikaw rħula li llum jew għebu jew inkella ġew integrati mar-raħal jew belt l-aktar qrib tagħhom.

Eżempju ta' dawn insemmu, Ħal Millieri ((ħdejn l-Imqabba, Ħal Lew, (ħdejn il-Qrendi), Ħal Bordi (ħdejn il-Mosta), Ħal-Muxi, (lejn Ħaż-Żebbuġ), Ħal Saflieni, ( 'l isfel mir-Raħal Ġdid).

Interessanti li bosta minn dawn l-ismijiet kienu u għadhom kunjomijiet komuni.

Fl-antik dawn kienu anki rreġgistrati fil-kotba notarili bħala

Hekk għadna nsibu

Huwa wkoll sinjifikanti li f'Għawdex ma hemm l-ebda raħal b'dan il-prefiss.

Dan ifisser li l-irħula Għawdxin huma inqas antiki minn dawk Maltin li għandhom il-prefiss Ħal.

Hekk naħsbu li ż-Żebbuġ ta' Għawdex ma jmurx lura fiż-żmien daqs Ħaż-Żebbuġ f'Malta.

Ismijiet Għarbin

Bosta mill-irħula u l-ibliet tal-gżejjer Maltin għandhom isimhom ġej mill-Għarbi.

Dawn ukoll huma fost l-eqdem lokalitajiet.

Fost dawn insibu:

Ir-Rabat (ta' Malta u ta' Għawdex).

L-Imdina – (L-Għawdxin, anki ċ-Ċittadella għad hemm min jgħidilha l-Imdina).

L-Għarb – (li jfisser, Il-Punent).

Fil-fatt dan ir-raħal jinsab fl-aktar parti tal-Punent ta' Għawdex.

L-Imqabba – Isem li x'aktarx ġej mill-kelma Għarbija,

, bħal koppla, jew tumbata.

L-Imsida – post tas-sajd.

In-Naxxar – x'aktarx laqam ta' xi ħadd li xogħolu kien li jisserra jew jaqta' l-ġebel – l-istess bħal, Munxar.

Bormla – x'aktarx tfisser Bir Mula, il-wesgħa fejn jirgħu il-merħliet (bur: Ing.

) (mula, sinjur, bħal meta ngħidu, mulejja – is-sinjur tiegħi).

Mġarr – Post fejn issib il-miġra, jew in-nixxiegħa tal-ilma.

Ismijiet relatati mat-Topografija

Wied il-Għajn; Għajn Dwieli, Għajn Tuffieħa kollha jirriferu għal xi nixxiegħa tal-ilma –

Gudja (il-ħotba) –

id-Dukkiena, (blat imtarraġ bħal bank) – l-Imtaħleb (tip ta' ħaxix li bl-Għarbi jew Malti antik kien jissejjaħ tuħlub) – Ġebel San Martin, Ġebel San Ġorġ (Ġebel dejjem tirreferi għal post fl-għoli – Wied Għammieq (wied fertili) – Kordin (isem ta' bniedem, Corradino, jekk mhux qortin, li tfisser għolja li tbatti min-naħa waħda biss) – Borġ

ġ

, i/braġ, pl., munzelli tal-ġebel jew giren).

Fost ħafna daħliet li kienu jservu biex il-baħħara u s-sajjieda jinżlu l-art insibu dan li ġej: il-Marsa – (li tfisser port), Marsamxett, Marsalforn, Marsaxlokk, Marsaskala.

Hemm ismijiet bħal Il-Qala, ukoll daħla bħal ma hi l-Kalanka li hija daħla żgħira u dejqa, jew il-Marfa fejn id-dgħajjes jittellaw l-art.

Ismijiet ta' lokalitajiet meħud minn Kappelli –

San Ġwann Tgħuxa (Bormla – ta' għuxa

tfisser tat-talb tal-karità /

)- Sant Antnin (Marskala) – Tas-Samra, (dedika lill-Madonna is-sewda, il-Ħamrun) – Ta' San Ġużepp, (hekk kienet magħrufa Strada Rjali fil-Ħamrun – Il-Minsija – il-Kunċizzjoni (rħajjel li jagħti għal fuq Fomm ir-Riħ – Il-Madliena qrib il-Għargħur – Tal-Pieta'.

Akkwati fil-Belt Valletta u l-Furjana

Putirjal (Porta Reale) – l-Arċipiergu (ġabra ta' djar fl-urban) – Id-Dui Balli (fi żmien l-Ordni msejħa, Strada Due Balle), (it-tnejn jinsabu n-naħa ta' isfel tal-Belt) – il-Mandraġġ (in-naħa ta' Marsamxett, fejn l-Ordni pprova jħaffer menqa għax-xwieni).

Hemm ukoll il-Mandraġġ tal-Birgu – illum dawn it-tnejn saru jfissru kwalunkwe ambjent urban ikrah u skomdu fejn jgħixu l-foqra.

Il-Biskuttin – skont Temi Zammit dan l-isem ġej minn

, isem mogħti lil kwantità ta' siġar li kien ppjantati lil hinn mill-Mall, fejn illum hemm il-monument ta' Kristu Re.

Il-Mall – Il-ġnien immsemmi għal-logħba tal-

li għaliha kien inħoloq dan il-ġnien li jġib l-istess isem.

Dan ħallas għalih il-Gran Mastru Lascaris, biex il-Kavallieri jilgħabu din il-logħba fih.

Il

fejn il-lagħabi jagħti daqqiet bil-mazza twila fuq il-ballun tal-injam sakemm dan iwasslu ħdejn, u jdaħħlu minn ġo nagħla wieqfa fl-art.

Il-Kottonera

'Il ġewwa mis-swar li nbew biex jiffortifikaw it-Tlett Ibliet hemm imkejjen li isimhom jagħti ħjiel tal- storja u l-episodji li għaddew minnhom, bħal pereżempju:

Bieb is-Sultan (id–daħla ġos-swar ħdejn is-St Edwards College) – Fejn Sabu s-Sinjur (ħdejn

il-Birgu) – Santa Liena (id-daħla qrib il-fortifikazzjonijiet ta' ġewwa f' Bormla) – Santa Margarita u x-Xgħajra (bejn Bormla u l-Birgu – San Ġwann Tgħuxa, (il-kapella u l-inħawi fuq is-swar tal-Kottonera) – Fuq il-Ħawli, (art għolja qrib id-De La Salle College), id-Dawra tal-Isptar (l-isptar kien fejn illum hemm is-St Edwards) – il-Fortini, (imsemmi għal xi fortizza żgħira (?) – Fuq San Pawl (akkwati f'Bormla fejn hemm knisja żgħira ddedikata lil dan il-qaddis).

U xi ngħidu għall-isem ta' L-Isla.

Ħafna jemmnu li dan l-isem ġej minn

gżira.

Imma ngħid jien, fejnha din l-gżira.

Naħseb li hawn irridu nsibu raġuni oħra għal dan l-isem.

Jien nemmen li fil-mapep kien jinkiteb l-Isla flok

, għax din kienet kelma twila wisq biex tidħol mrassha fuq mappa żgħira.

Jew hekk, jew inkella l-isla hi kelma li fl-antik minsi kien ifisser l-istess bħal 'ilsien' (tal-art maħruġa 'l barra).

Bliet intotalati mill-Gran Mastri

Ħaż-Żabbar (

) – Żejtun (

) – Siġġiewi (

), Żebbuġ (

), Birgu (

) – Rabat Għawdex, (

Naturalment, hemm aktar xi tgħid dwar dan is-suġġett u ċertament kull post jew lokalità jimmeritaha titwila oħra kultant aktar profonda dwar isimha u kif dan l-isem jista' jikxef aktar informazzjoni dwar l-oriġini tal-post.

Tista' ssib aktar tagħrif dwar it-tifsiriet ta' dawn il-lokalitajiet u oħrajn billi tfittex f'din il-

taħt is-sezzjoni

Enċiklopedija,

skont l-ewwel ittra tal-isem.

L-ismijiet tal-lokalitajiet Maltin