Ara wkoll: A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * ...

Matul is-sekli li għaddew, il-popopolin dejjem kien jistenna b'ħerqa kbira dawk il-ġranet speċjali ta' matul is-sena li fihom kien jista' jiċċelebra xi festa jew oħra.

Jiem bħal dawn kienu...

A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * Ħ * ...

A* B* Ċ* C* D* E* F* Ġ* G* GĦ* H* Ħ* I* J* K* L* M* N* O* P* Q* R* ...

Ara wkoll: https://kliemustorja.com/s Hekk kif miet, ftit jiem ilu, il-famuż kittieb Sqalli Andrea Camilleri rajna ħafna informazzjoni dwar min kien dan il-bniedem li, forsi l-aktar minħabba kunjomu u l-ambjent Sqalli tiegħu, nikkunsidrawh bħala kważi xi ħadd li jiġi minna l-Maltin.

Fost bosta informazzjoni li ngħatat, sirt naf li hemm website li tiġbor fiha l-kliem djalettali Sqalli li Camilleri niżżel fil-kotba tiegħu.

Malajr flejt din il-website,...

ara wkoll: A * B * Ċ * C * D * E * F * Ġ * G * GĦ * H * ...


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Il-bniedem dejjem hu predispost biex fi kliemu jirreferi għall-ambjent ta' madwaru meta jiġi biex jipparaguna mġieba u sitwazzjonijiet ta' kull tip.

Hekk fil-Malti nsibu idjomi, dawk l-espressjonijiet emfatiċi li jagħtu analoġiji xirqa, biex ifissru stat ta' fatt jew karattru ta' xi ħadd, b'xebh kif osservat fl-annimali domestiċi jew selvaġġi, għasafar, ħut jew insetti.

Barra minn hekk, fl-għerf kollettiv, mgħoddi lilna minn missirijietna, kienu jdeffsu wkoll kull tipi ta' annimali, almenu dawk li jgħixu madwarna, biex bihom jagħtu eżempji ċari ta' x'suppost jew mhux suppost ikun jew irid isir.

Hawn ser nagħti xi ftit eżempji.

Nibda l-ewwel biex insemmi xi espressjonijiet u idjomi fejn jissemmew l-annimali bħala paragun

ANNIMALI DOMESTIĊI

Ħanqa ta' ħmar – ngħiduha biex infissru għajta, protesta jew talba min xi ħadd, li ħadd ma jagħti kasha.

Ħmar tela' ma' arblu; xi ħaġa impossibli li saret tabilħaqq, jew inkella suppożizzjoni ta' xi ħaġa li ma tista' ssir qatt.

Ma raħx b'nemes.

(Ing.

), jiġifieri, b'xejn ma seta' jsibu.

Bniedem makakk; hawn inkunu qed inqabblu l-aġir ta' bniedem ma dak ta' xadina magħrufa għal kemm jilħqilha.

Għasafar

Deffes rasu bħall-gallozz – jiġifieri, injora kull ħaġa u nkwiet li hemm madwaru billi ħares in-naħa l-oħra.

Flok ifaċċa l-problema evitaha.

Ngħidu, ' X'ser nieklu l-lejla?

U r-risposta tkun, 'Tgħid mhux il-perniċi !' (tip ta' għaasfur; Ing.

Din ir-risposta tindika ironija assoluta għax il-laħam tal-perniċi hu laħam bnin u mhux lakemm kont issib tixtrih u tieklu kif ġieb u laħaq.

Għandi ġuħ daqs nagħma (Ing.

) Dan l-għasfur mid-dehra jiekol ta' spiss u minn kollox, anki ż-żrar fl-art, u għalhekk hu ipparagunat ma' xi ħadd b'ġuħ kbir.

Illum jaqaw bid-daqquqa? (riferenza għal dan l-għasfur (Ing.

li għandu għajta qisha daħka.

Jgħid daqs tellerita / kalandra / ċawla; dawn kollha għasafar li jsaffru il-ħin kollu mingħajr ma jieqfu.

Insetti u kreaturi oħra

Kemm int xidja – ngħiduha għal xi ħadd fitt u li jdejjaq in-nies.

Ix-xidja hi dik li bl-Ing. jgħidulha

Fitt daqs dubbiena.

Ħut

Qabad miegħu qisu qarnita.

Mar lura bħal granċ.

Rieqed daqs bumarin (Ing.

Ġewwa x-xilep (Ing.

) – ngħiduha meta il-pjan tagħna jkun irnexxa.

Annimali tad-dar u tal-irziezet

Tfal u bhejjem għali dejjem.

Ġrejt daqs żiemel u bqajt lura daqs ħmar.

Il-qattusa għaġġelija frieħ għomja tagħmel.

Il-ħmar il-magħkus idur għalih id-dubbien.

Kelb rieqed la tqajmux.

Għal kull għadma hawn mitt kelb.

Għalhekk il-baqra tinbiegħ kollha, min irid rasha min irid denbha.

Meta s-sħana tagħmel bina, in-nagħġa s-suf tagħtina.

Ħanżir taqtgħalu denbu ħanżir jibqa'.

Kieku kull min għandu leħja raġel, kieku l-bodbod missier l-irġiel.

Il-ħmura ta' filgħaxija lesti d-debba (jew iż-żwiemel) għat-tiġrija.

Il-gendus jintrabat minn qrunu u r-raġel minn kelmtu.

Dur, dur, dur madwar in-nassa, fl-aħħar il-ġurdien jidħol fl-ingassa.

Biex tneħħi l-għanqbut trid toqtol il-brimba.

Għasafar

Aħjar għasfur f'idek milli mija fl-ajru.

Jekk inti ċawla tipprovax tagħmila ta' ajkla.

Fid-Duluri tmur il-bilbla u tiġi l-alwetta -jiġifieri, għal żmien il-Għid, ix-xitwa tgħib u tidħol minflok irebbiegħa.

Fejn hemm il-għasel jersaq id-dubbien.

Bħat-tiġieġa tal-furmarija, (is-Sagra Infermerija – l-isptar tal-Ordni ta' San Ġwann) jekk ma jmisshiex filgħodu, jmissha filgħaxija.

Dan il-qawl jindika li kull bniedem għandu jgħaddi mill-istess destin, jiġifieri li xi darba jew oħra irid imut.

Bir-raġel tiġieġa u bil-mara serduq, id-dar tinqalb ta' taħt fuq.

Ħut

Sargu xiħ b'gamblu jintenn taqbdu.

Aħjar mara ta' baħri milli raġel li jistad għal kaħli – wieħed impjegat fis-sod jaqlagħha aktar minn dak li xogħlu jiddependi min-natura.

Xortiha ħażina l-makkuwa, jekk titla' 'l fuq u tikolha l-gawwija.

Meta tidħol il-qorti int tiekol sardina u l-avukat jiekol gallina (tip ta' għasfur).

Naturlament hemm aktar idjomi u qwiel milli li semmejt h

Forsi taf tgħidli aktar int.

Biex issib aktar kliem u espressjonijiet relatati mal-istorja u l-kultura ta' Malta idħol hawn....

L-Annimali fil-Ħsieb Kollettiv Malti


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

L-Oriġini tal-kommemorazzjoni

Il-kommemorazzjoni tal-Milied tmur lura sas-sena 333 W.K. minn meta Elena, omm l-Imperatur Konstantinu, l-ewwel imperatur Nisrani, bniet il-bażilika f'Betleħem, fuq l-għar fejn kien maħsub li twieled Ġesù.

Kien f'dan iż-żmien ukoll li l-25 u ta' Diċembru kien stabbilit bħala l-jum meta twieled Ġesù Kristu.

Sekli wara, fis-sena 1223, San Franġisk ħoloq l-ewwel presepju b'nies u annimali ta' vera, ġewwa għar fi Greccio, l-Italja.

Dan għamlu għax kien ispirat minn dak li ra ħames snin qabel meta kien għamel pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa.

Biż-żmien, l-idea li jinbena presepju biex jitfakkar il-Milied infirxet mal-Italja kollha, l-aktar f'Napli u f'Ġenovau wara f'pajjiżi oħra.

Il-Presepju f'Malta

Id-devozzjoni lejn it-Twelid ta' Ġesù daħlet Malta matul dawn l-aħħar sitt mitt sena, l-ewwel mal-Ordnijiet reliġjużi li bdew jistabbilixxu ruħom sew fil-gżejjer Maltin, imbagħad minħabba l-komunikazzjoni kummerċjali, bejn Malta u l-Italja.

Fost l-eqdem presepji f'Malta, jissemma wieħed li kien għand il-patrijiet Dumnikani tar-Rabat fis-sena 1617.

F'nofs is-seklu tmintax kien hemm ċertu Saverio Laferla, barbier, li kien magħruf sew għal presepji li kien jagħmel.

Fl-1870 kien inħadem presepju magħruf għax kien mekkanizzat, fid-dar ta' ċertu Muscat Fenech, f'Ħal Qormi.

Bħal festi oħra, il-Milied jitfakkar b'funzjonijiet liturġiċi fil-knejjes, kif ukoll b'mod ta' ferħ fid-djar u fit-toroq.

Mill-1921, Dun (San) Ġorġ Preca kien beda t-tradizzjoni li t-tfal u s-soċji tal-Mużew (illum imsejħa, is-Soċjetà tad-Dutrina), joħorġu fit-toroq u jagħmlu purċissjoni bl-istatwa tal-Bambin Ġesù.

Dawn l-istess soċji kienu bdew anki jaħdmu l-presepji huma stess biex jingħataw bħala rigal tal-Milied lit-tfal li huma kienu jgħallmu.

Din it-tradizzjoni għadha ħajja sal-lum.

Fl-antik, id-daqqaqa taż-żaqq, tal-flejguta, tal-żafżafa u tat-tamburlin kienu jinġabru billejl biex iduru t-toroq tal-lokalità u jagħtu pjaċir lin-nies bid-daqq tagħhom.

Imbagħad kienu jkomplu mexjin waqt li jdoqqu sa fejn il-knisja tal-parroċċa biex wara jisimgħu l-quddiesa ta' nofs illejl.

Ikel tal-Milied

L-ikel tradizzjonali tal-Milied hu magħruf sew.

Il-qagħaq tal-qastanija, li wara kollox hu magħmul mill-għasel u mhux mill-qastan, kien u għadu ikel popolari ħafna fi' żmien il-Milied.

L-imbuljuta, hi tip ta' soppa magħquda bil-qastan mgħolli, li kienet tissajjar l-aktar għal dawn iż-żminijiet.

Ma' dawn daħlu fi żmien l-Ingliżi l-

u ikel ieħor Ewropew jew Amerikan bħad-dundjan.

Biss fl-antik, l-ikel li kien l-aktar popolari mal-Maltin fi żmien il-Milied kien il-ħaruf jew xi ħasi.

It-tnejn kienu meqjusa bħala ikla abbundanti aktar milli normalment kien jittiekel matul il-bqija tas-sena.

Qwiel

Insibu bosta qwiel relatati mal-Milied, bħal per eżempju, 'Bejn il-Qala (Il-Kunċizzjoni tal-Qala) u l-Milied arfa' l-moħriet minn ħalq il-wied; jew, f'San Martin (11 ta' Novembru) inkissru l-lewż, fil-Milied naqsmuh; fil-Milied il-lewż naqsmuh mal-bews; Il-Milied taż-żina, il-Għid tal-kċina – jiġifieri skont it-tbassir folkloristiku, jekk fil-Milied jagħmel temp sabiħ, it-temp tal-Għid jkun temp ikrah.

Mal-qwiel agrikoli wieħed jista' jżid ukoll l-użanza superstizzjuża tal-Irwiegel.

Il-bdiewa kienu jittantaw ibassru t-temp għas-sena l-ġdida, fiż-żmien ta' qabel il-Milied.

Biex jagħmlu dan kienu ta' kuljum jagħtu kas it-temp ta' bejn it-13 ta' Diċembru sa lejlet il-Milied, u mbagħad iqabbluh max-xhur tas-sena li jmiss.

Hekk per eżempju, kienu jirraġunaw illi jekk fl-ewwel jum tal-Irwiegel, (13 ta' Diċembru), tagħmel ix-xita, dan kien ifisseer li f'Jannar, bħala l-ewwel xahar tas-sena, it-temp kien se jkun temp xitwi wkoll.

L-istess, jekk fl-erbatax ta' Diċembru, it-tieni jum tal-Irwiegel, it-temp kien ikun bnazzi, dan kellu jfisser, li t-tieni xahar tas-sena, it-temp kien ser ikun nieqes mix-xita.

Bl-istess mod kien issir it-tbassir fuq kull xahar tas-sena li tkun dieħla.

Is-superstizzjonijiet ma jiqfux hawn.

Dari kien hemm il-biża' wkoll illi jekk tarbija titwieled f'jum il-Milied, din kienet f'periklu ta' magħmul.

Dan għaliex kienu jemmnu illi Ġesù ma kienx irid li xi ħadd jitwieled fil-jum li jfakkar it-twelid tiegħu.

Meta dan iseħħ, it-tarbija li titwieled f'dan il-jum kienet kull sena f'lejlet il-Milied, tinbidel f'esseru magħruf bħala l-Gagaw.

Mhux talli hekk, talli, bħala kastig, matul il-lejl tal-Milied, din il-persuna, kien ikollha toqgħod tgħodd it-toqob kollha tal-għarbiel !

Sawm u tradizzjonijiet aktar riċenti

Ftit jafu, jew jiftakru, li sa nofs is-seklu għoxrin wieħed ma kienx jista' jiekol ikel f'lejlet il-Milied.

Dan għaliex, bħal f'ħafna festi importanti oħra, lejlet il-Milied kien jitqies vġili.

L-ikel seta' jittiekel biss f'jum il-Milied wara l-quddiesa ta' nofs il-lejl u darbtejn oħra matul il-jum.

Minn l-aħħar tas-seklu dsatax 'il hawn, it-tradizzjonijijet qalbu aktar lejn id-drawwiet li ġabu magħhom l-Ingliżi f'Malta.

Daħlet anki l-

Kien fl-1955, li l-gvern Malti beda jħawwel is-siġar tal-Milied fir-rawndebawts tal-gżejjer Maltin.

Ma' dawn bdew jiżdiedu ħafna dekorazzjonijiet tad-dawl oħra fit-toroq u fil-ħwienet kif ukoll mal-faċċati tad-djar.

Il-moda tinbidel.

Xi żmien ilu bdejna anki naraw xi Santa Klaws imdendel ma' xi gallarija, għalkemm issa dawn bdew jonqsu.

U hekk xieraq, għax ngħiduha kif inhi ...

Kemm iddum tiela' u nieżel mal-gallarija,

Fl-aħħar, xi ħadd se jsejjaħ il-pulizija !

Diċembru 2019

Ara aktar artikli dwar il-kultura u l-istorja ta' Malta billi tikklikja hawn:

Il-Milied fil-folklor Malti


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

ħ żomm fih'

mur obsor ħej

Aħrab l-iff, il-puff u l-jaqq għax iġibu wġiegħ ta' żaqq

żaqq

Dana xogħol ta' ħorrox borrox, imma ż-żebgħa u l-istokk jgħattu kollox

ħorrox borrox

Ħobż u basal, u strieħ x'ħin tasal

Ħares lejn snieni u eħlisni kmieni

Ir-raġel tiġieġa, il-mara serduq, id-dar tinqaleb ta' taħt fuq

Mil-lumi tieħu l-luminata u miċ-ċuċ tieħu ċuċata

Biex il-fqir jara xi faraġ, il-fekruna trid titla' t-taraġ

faraġ

taraġ

la tgħannaq u

lanqas tbus

Għal ħwietem u

jgħollu

dbielet

Jekk ir-raġel jikxef karusu, il-mara tieħdu għal flusu

Għall-

qamar

musbieħ, u l-basal tuffieħ

qamar

musbieħ

tuffieħ

Bassa daħka – fiswa ġlied

Dak li ma joħrox mill-fomm joħroġ mis-sorm

Sorm li qatt ma ra qalziet,kif żanżnu ħara fih

B'riħ jew rifnu, minn hawn ilkoll għandna nsifru

Kul u tpaxxa għax minn hawn għal ġol-kaxxa

Imut il-għani, imut il-fqir, u t-tnejn għal ġewwa l-bir

ħarja għal ġid

Humour in Maltese Proverbs


Tradizzjoniiet relatati mal-Milied u l-ewwel tas-sena hemm bosta, fosthom dik tal-istrina.

Il-kelma strina ġejja mill-Isqalli,

, u mit-Taljan,

Dan jurina li din it-tradizzjoni, fejn it-tfal jingħataw rigal insibuha mhux biss f'Malta Iżda pjuttost wiritniha minn Sqallija u l-Italja.

Skont Giuseppe Pitré, l-etnologu rinomat Sqalli, l-istrina hi użanza li tmur lura sa minn żmien ir-Rumani, meta kienu jiċċelebraw il-festi tas-Saturnalja, (22 – 25 ta' Diċembru) jiem meqjusa bħala l-aħħar jiem tas-sena u l-bidu tas-sena l-ġdida.

Dawn kienu jiem iddedikati lill-alla Strenia, l-alla Rumana tal-Bosk Sagru, tan-natura, tal-annimali u tal-qamar.

Dak iż-żmien, in-nies kienu jqassmu friegħi tar-rant jew taż-żebbuġ lil xulxin bħala awgurju għal sena ġdida b'riżq u abbundanza.

Biż-żmien, din it-tradizzjoni ċċaqalqet lejn l-ewwel ta' Jannar.

Fi Sqallija it-tradizzjoni tal-istrina hi assoċjata mar-rigali li tfal jirċievu mingħand mara xiħa, magħrufa bħala

Nafu li anki fl-Italja dan it-twemmin hu simili, biss, hawn din ix-xwejħa hi magħrufa bħala

Din ukoll hi mara xiħa u kera, li żżur id-djar biex tqassam il-ħelu, fis-6 ta' Jannar, appuntu fl-Epifanija, il-festa li minnha din il-mara ħadet isimha.

Skont l-għajdut popolari, din iddur id-djar billi ttir minn post għall-ieħor fuq xkupa.

Fl-Italja, It-tfal iħobbuha u fl-istess ħin jibżgħu minnha għaliex jekk ma jġibux ruhhom sew matul is-sena, flok ħelu dawn jirċievu biss xi biċċa faħma.

F'Malta, it-tradizzjoni tal-istrina tissemma min Agius de Soldanis fid-

, (1750 – 1767), l-awtur tad-dizzjunarju Malti, li kien il-librar tal-Ordni ta' San Ġwann.

Hu jgħid hekk: '...

F'Malta u Għawdex l-istrina ma kienetx biss l-att fejn il-kbar jagħtu rigal lit-tfal.

Kien isir aktar minn hekk.

Kien ikun hemm ukoll xi żgħażagħ li kienu jaraw kif idabbru xi rigali, x'aktarx ikel jew flus, billi jagħmlu dik li tissejjaħ il-Qarinża (jew Qarinza).

Din kienet bħal teatrin tat-triq li dawn iż-żgħażagħ kienu jirreċtaw bl-akbar żufjett.

Dawn iż-żgħażagħ kienu jinġabru fis-siegħat bikrin ta' filgħodu tal-ewwel tas-sena biex jieklu jixorbu u jdoqqu xi strument.

Waqt dan it-tbaħrit kienu jagħżlu wieħed minnhom biex jagħmilha ta' bniedem mejjet.

B'mod ritwali u simboliku dawn kienu taparsi jqattgħu l-'ġisem mejjet' ta' siħibhom u jofffru l-biċċiet ta' ġismu lill-erwieħ, daqs li kieku dan il-[isem kien tas-sena li issa mietet.

Mikiel Anton Vassalli jgħid fid-dizzjunarju tiegħu

, (1796) li fi żmienu il-qarinża bil-kemm kienet għadha ssir, biss jgħid li sa għoxrin sena qabel kienet għadha popolari.

Jgħid ukoll illi gruppi ta' żgħażagħ kienu jħabbtu l-bibien tan-nies benestanti.

Min kien jagħtihom xi ħaġa kienu jfaħħruhom mogħla s-sema, u jiżbgħulhom l-għatba talbieb bil-ġir bajdani, sinjal ta' awgurju għas-sena l-ġdida b'riżq, biss min ma kien jagħtihom xejn kienu jgħajruhom, u flok jiżbgħulhom l-għatba bil-ġir, kienu jitfgħulhom il-faħam u t-trab iswed fuq l-għatba.

Xorta waħda, b'xi mod jew ieħor din l-użanza baqgħet isseħħ anki sal-bidu tas-seklu għoxrin.

Dan jiddokumentah Annibale Preca fl-1904.

Għalkemm fi żmienu, flok li kien jinġarr il-ġisem ta' xi ħadd minn sħabu, kien jinġarru żewġ trajbi li jirrappreżentaw raġel u mara, u kienu jduru bihom fit-toroq tar-raħal.

Minn ħin għall-ieħor kienu jieqfu quddiem id-djar tan-nies u jittalbu għal xi rigali, l-aktar ikel.

Hekk kif ir-rigal jingħata, dawn ukoll kienu jiżbgħu l-għatba tal-bieb bil-ġir, għax l-abjad kien sinjal ta' ferħ u awgurju.

Cassar Pullicino fil-ktieb tiegħu,

jgħid li t-tiċpis tal-għetiebi bil-ġir baqa' jseħħ anki sa ftit snin wara t-tieni Gwerra Dinjija.

Kien anki jsir kant li fost affarijiet oħra kellu din ir-rima:

Ġejna tal-Qarinża wara biebek Agħtina minn dak li għandek Is-Sena t-Tajba u l-għatba mbajda!

Bajjadhielek is-Sultan, Issa hu jrid xi ħaġa Imur jagħtiha 'l dawk it-tfal

Ta' min wieħed jgħid li anki fi Sqallija ta' dari, gruppi ta' tfal kienu jduru bieb bieb jittallbu għall-ikel jew flus waqt li kienu jdoqqu xi strument.

F'Malta u Għawdex l-usanza tal-istrina, aktar milli intesit, hi injorata.

Tista' tgħid li llum ir-rigali li jingħataw lit-tfal, kollha jingħataw fil-Milied.

Min ma jagħmilx hekk għax ma jistax, jagħti r-rigali f'jiem oħra qrib il-Milied.

Il-festeġġjament tal-Milied u tal-Ewwel tas-Sena (u llum anki dawk tal-Aħħar tas-Sena!) jagħlqu uffiċjalment fis-sitta ta' Jannar, jiġifieri, fl-Epifanija.

Mhux għax dakinhar isir xi ċelebrazzjoni partikulari.

Biss minn għandu għall-qalbu l-ispiritwalità tal-ġrajjiet marbuta mal-Milied dan għandu għax jimmedita fis-solennità dwar it-tifsira vera tal-Epifanija.

Oriġinarjament, il-festa tal-Epifanija kienet tikkommemora erba' episodji mill-Vanġelu.

L-ewwel u l-aktar importanti hu l-episodju tal-Magħmudija ta' Kristu; it-tieni il-Miraklu ta' Kana; it-tielet it-Twelid ta' Kristu, u r-raba' iż-Żjara tat-Tliet Għorrief (nafuha aktar bħala ż-Żjara tas-Slaten Maġi) li dawn għamlu lit-Tarbija xi żmien wara li twieldet.

L-istorja tat-Tliet Għorrief li ġabu magħhom ir-rigali, u l-episodji l-oħra imsemmija hawn, juruna b'mod emfatiku li Alla sar Bniedem u għaldaqstant dawn jitfgħu dawl ta' twemmin ġdid.

Intant, il-kelma Epifanija ġejja mill-Grieg ἐπιφάνεια,

epipháneia

u tfisser, il-Manifestazzjoni, jew, id-Dehra.

Għal bosta Nsara din il-festa u dan il-jum għandhom sinjifikat bħala l-bidu tal-liturġija l-ġdida.

Għalina l-Maltin, dan il-jum iffisser biss li żmien il-festi tal-Milied issa waslu fit-tmiemhom u li issa hu l-waqt li jiżżarmaw t-tiżjin u x-xinxilli kollha.

Intant hawn taħt qiegħed nġib ritratt ta' kitba li dehret fil-perijodiku,

Ġaħan

tat-28 ta' Diċembru tal-1846.

F'din it-taqbila ħelwa fuq il-faċċata tal-fuljett, l-awtur-editur juri b'mod umoristiku t-tifsira tal-Istrina għal żmienu.

Għalina li qed ngħixu fis-seklu wieħed u għoxrin, din il-poeżija tagħtina ħjiel tal-ħsibijiet tal-awtur u x'kienet tistenna s-soċjetà ta' żmienu mill-Istrina.

Sorsi li rriċerkajt:

Vassalli Mikiel Anton

L-ISTRINA – mill-Milied sal-Epifanija


Piazza San Giorgio

HISTORICAL EVENTS that occurred in JANUARY of past centuries


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Il-bniedem jgħix skont l-ambjent u l-ikel li jsib madwaru.

Biex jgħix f'saħħtu żgur għandu bżonn mill-inqas, sors permanenti ta' ilma u ikel varjat li joffri n-nutrienti bżonnjużi għas-saħħa tal-ġisem.

Nafu mis-sejbiet preistoriċi li l-ewwel abitanti tal-gżejjer Maltin kienu aktar minn kollox bdiewa u għaldsaqstant setgħu jieklu minn dak li kienu jiżirgħu, jkabbru u jaħsdu.

Dan nafuh mis-sejbiet ta' żerriegħa ta' ċereali bħal-qamħ, għads u xgħir.

Imbagħad bosta ikel ieħor kien jiġi minn pjanti slavaġġ li xi wħud minnhom kienu tajba għall-ikel.

Fis-siti preistoriċi instabu wkoll għadam ta' annimali tal-irziezet kif ukoll ir-raffigurazzjoni tagħhom imnaqqxa fil-ġebel jew fil-fuħħar.

Il-laħam tal-mogħoż nagħaġ, u baqar, u l-ħalib tagħhom kien jipprovdi l-proteini u l-vitamini meħtieġa.

Ma' dawn bla dubju ta' xejn kien hemm kwantitajiet ta' frott li jikber fil-klima Mediterranja.

Intant, ta' min wieħed jinnota li tlieta mill-ġżejjer Maltin huma msemmija għal prodotti ta' l-ikel.

Hekk jingħad li l-isem ta' Malta ġej mil-Latin,

, li jfisser għasel, li għadu sal-lum jispikka fit-tjubija tiegħu.

Kemmuna hi msemmija għall-kemmun u Filfla għal felfel, tip ta' bżar.

Prodott agrikolu ieħor hu ż-żebbuġ u hawn mill-inqas erba' postijiet imsemmija għal din il-frotta: Ħaż-Żebbuġ, iż-Żebbuġ ta' Għawdex, Birżebbuġa u ż-Żejtun.

F'pajjiż semi-aridu u sħun bħal Malta, fejn ix-xita qatt ma hi biżżejjed il-bidwi irid isaqqi regolarment dak li jiżra, u għalhekk matul is-sekli għażel ħamrija għammiela fejni qribha kien hemm xi nixxiegħa jew għajn tal-ilma.

Artijiet b'ismijiet bħal Fawwara, Wied il-Għajn u l-Imġarr jindikaw li hawn jinstab kwantità ta' ilma, aktar minn postijiet oħra fejn il-bidwi seta' jaħdem l-art u jkollu ħsad aħjar minn imkejjen oħra, għax l-ilma ġej mill-għoljiet.

Jingħad li kienu l-Għarab li introduċew l-irrigazzjoni b'mod li setgħu jitkabbru l-ħejjex u l-frott.

L-istoriċi jemmnu li bosta frott, bħall-lumi u l-larinġ, ġabuh huma mill-Indja.

Jekk wieħed jara l-ismijiet tal-ħxejjex u l-frott li jikber f'Malta, jinnota li dawn ġejjin mill-Għarbi u għalhekk għandna nassumu li dawn il-ħxejjex kienu diġa' jittkabbru u jittieklu daqs elf sena ilu.

Insemmu xi ftit minnhom:

Brunġiel, il-qara' bagħli, il-qara' aħmar, qara' twil, il-qaqoċċ, il-berquq u t-tin.

Insibu li ismijiet ta' ħxejjex u frott huma simili għal dawk ta' Sqallija.

Ma ninsewx li l-Għarab li ħakmu lill-Malta ġew minn Sqallija u mhux direttament mill-Afrika ta' Fuq.

Eż. ta' ismijiet Sqallin:

Malti Sqalli Taljan Qaqoċċ Cacoccila Carciofo Kannamiela Cannameli Canna di zucchero Ċirasa Cirasa Cigliega Lumija Lumia Limone Żabbara Zabbara Agave

Għandna nifhmu li f'Malta ta' żmien l-Għarab, jiġifieri, minn 870 sas-seklu tnax W.K. (jekk mhux anki sas-seklu tlettax), dawn il-ħakkiema u eluf ta' Maltin li qalbu għall-Islam imxew mat-twemmin tagħhom bl-aktar mod rigoruż, u għalhekk la kienu jixorbu inbid u lanqas jieklu l-laħam tal-ħanżir.

Nistgħu ngħidu li bosta Maltin li kienu wkoll baħħara u sajjieda kienu jieklu l-ħut u l-frott tal-baħar.

Wara kollox il-gżejjer Maltin huma mdawra bil-baħar li joffri sors ta' nutriment bżonjuż, l-aktar matul l-istaġuni meta il-prodotti agrikoli ma kienux abbundanti.

Il-ħut maqbud ried jittiekel minnufih u għaldaqstant kienu dawk li jgħixu qrib ix-xtut l-aktar li kienu jieklu l-ħut u frott tal-baħar.

Ta' min wieħed jinnota li bosta ismijiet tal-ħut jixxiebhu ma' dawk ta' Sqallija.

Ninnutaw li l-isem ta' dan il-ħut li ser naraw hawn taħt, bl-Isqalli hu eqreb lejn dak Malti milli lejnl-isem li jikkorrispondi miegħu t-Taljan.

Dan iffisser li kien hemm kommunikazzjoni frekwenti bejn is-sajjieda u baħħara Maltin u dawk Sqallin.

Fost dawn il-ħut insibu:

Malti Sqalli Taljan Anċjovi Anciova Acciuga jew Alice Broma Abbroma/ Bromu Medusa Budaqq Buddaci Bodaccia Ċervjola Cirviola Leccia, Saltaleone Dott Dottu Cerniola Fanfru Fanfaru, fanfano, Pampano Lampuka Lampuca, Lampuga, Pesce dorato Mazzun Mazzuni Ghiozzo Mulett Mulettu Cefalo Siċċa Siccia Sepia Traċna Tracina Raganella Vopa Uopa Boga

Matul is-sekli, il-kwantità u l-kwalità tal-ikel baqgħu l-istess.

Fl-antik meta l-parti l-kbira tal-poplu kienet dejjem bil-ġuħ xejn ma kien jintrema'.

Dak li jifdal mill-ikel ried iservi jew biex jitimgħu l-annimali jew inkella kien jittiekel l-għada.

Biex tiekol sustanzjuż kont trid taħseb għar-rasek u tkabbar il-ħxejjex f'biċċa roqgħa art li ssib u li tkun taħt għajnejk, u żżomm xi ftit tiġieġ u fniek fil-bitħa jew razzett biex dawn jagħtuk il-laħam.

In-nies li kienu jgħixu madwar il-Port kienu jbatu l-ġuħ aktar minn dawk tal-irħula għax dawn kienu jiddependu għall-ikel mix-xiri skont id-dħul finanzjarju tagħhom.

Biss jidher li xi wħud tal-ibliet kienu jżommu t-tjur fil-bitħa jew fuq il-bejt.

Tant hu hekk illi hemm dokumenti li juru li bosta familji fl-inħawi tal-Port kienu, almenu fi żmien l-Ingliżi, ibigħu l-bajd miż-żejjed li kellhom lill-baħħara ta' fuq il-bastimenti.

L-għażla tal-ikel kienet dejjem iddettata minn dawk il-ħxejjex u l-frott li jitkabbru fl-istaġun tagħhom u fiż-żmien li dawn jimmaturaw.

Bosta minn dawn il-prodotti kienu jittieklu mill-ewwel qabel ma jitħassru.

Sakemm kienet ivvintata l-friġġ, l-ikel kien irid ikun ikkonservat jew bil-melħ jew jitqaded bl-arja u bix-xemx.Imbgħad kien hemm l-ikel skont iż-żmien qrib xi festa jew oħra.

Biss, lejliet il-festa kien dejjem vġili, jiġifieri ma kienx jiswa ikel lusuż.

Naraw li minkejja n-nuqqas tal-ikel kien hawn bosta ġranet fil-ġimgħa u perijodi matul is-sena meta l-laħam, il-ħelu u l-ħalib ma kienux jistgħu jittieklu.

Il-prinjolata kienet issir u ttiekel apposta fil-Karnival, jiem qabel ir-Randan, erbgħin jum ta' sawm strett.

Il-Karnival, bit-Taljan

seta' jfisser,

, riferenza għal dawk il-jiem tal-karnival meta l-ikel ta' kull tip seta' jittiekel; inkella l-istess kelma setgħet fissret,

, twarrab ir-laħam.

li jissemma minn kittieba fis-seklu tmintax:

BAŻINA

(Għaġin magħmul għasida.

Etim.

Għ. ikel imsajjar b'mod li jsir qisu soppa magħqud.

Bit-Taljan

bazzinai

tirriferi għal tip ta' soppa li kienet tittiekel mill-iskjavi ta' fuq ix-xwieni).

, id-dizzjunarju vast ta' Agius de Soldanis (A. de S.) isemmieha u jgħid li din kienet ikla magħrufa sew anki mit-Torok.

Din il-kelma hi Inkluża fid-Damma ta' A. de S. Għaġina msajra darbtejn.

FROĠA

A. de S. jgħidilha

Ġ

Dan kien isir Għawdex (A.de S.)

ĦABBGĦAŻIŻ

A. de S. jgħid li din il-frotta kienet ferm komuni anki fil-Barbarija.

ĦANŻIRA TAL-ERWIEĦ

Skont it-tradizzjoni, din kienet ħanżira li titħalla tiġġerra barra sakemm tismen sew u tittiekel mill-komunità f'jum l-erwieħ.

ĦELWA

* Mikiel Anton Vassalli (M.A.V. 1796) fil-Lexicon, jgħid li apparti t-tifsira normali u ovvja tal-kelma, din kienet : una s

ĦOBŻ TA-XGĦIR

Dan kien ikkonsidrat ħobż ta' kwalità inferjuri tant li kien hemm qawl li jgħid: Il-ħobż tax-xgħir hu l-għasel tal-foqra.

* A. de S. Tip ta' għaġina msajra f'forma ta' kannol li norm. timtela bil-ġobon maħkuk jew l-għasel iswed.

QAŻQUŻ FUQ IX-XINI

* A. de S. Qażquż imsajjar f'bieqja tal-fuħħar.

A. de S. jagħti r-riċetta fid-

XKUMVATA / XKUNVATA

M.A.V. jgħidilha,

ŻEBDA

(tip ta' butir)

ILMA ŻAHAR

ĊUMNATA

* Xarba sħuna li A. de S. jgħid li kienet tingħatha lil min ser jelled.

Din, għal kuntrarju ta' min jaħseb li daħlet fi żmien l-Ingliżi, jsemmiha Mikiel Anton Vassalli fil-Lexicon (1796).

Fost ikel ieħor li A. de S. jinkludi fid-Damma insibu: żewġ tipi ta' qassatat, laħam moqli, perżut, ravjul u rikotta.

Bħala ħelu, jsemmi l-qubbajt, l-

mazzamorra

, jew

u il-penit tip ta' ħelu magħmul mid-dqiq, mix-xgħir u miz-zokkor.

Fi żminijiet aktar riċenti, lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, nsibu ikel ieħor imsemmi fi ħrafa li Patri Manwel Magri ġabar minn fomm in-nies fir-riċerka tiegħu.

Dan l-ikel jissemma fil 'Il-Ħrafa tax-Xhur'.

Jissemmew dawn l-ikliet:

'Meraq tal-fekruna tal-baħar magħqud bħal baqta, ross fil-forn, ħobż tas-smid, baqra bil-fenek ġewwa fiha; ħasi moħxi; qassatat bil-ful u l-piżelli; ġobon tan-nar; qubbajd tal-għasel abjad; imqaret sħan u ħabbgħażiż għat-tfal'.

Fil-kuntest tal-istorja, dan l-ikel jissemma bħallikieku ikel bnin u li mhux la kemm ikun fuq il-mejda kif ġib u laħaq.

Biss biss niftakru li sa ħamsin sena ilu biex issajjar ross il-forn li jissema fl-istorja, kont trid tmur għand il-furnar għax id-dar kważi ħadd ma kellu forn.

(Ara

Manwel Magri – Ħrejjef Missirijietna

, ta' Ġorġ Mifsud Chircop, p. 263.

* Fejn tidher din l-asterisk il-kelma hi spjegata aktar fid-dettal f'din il-website fuq il-paġna skont l-ittra li tibda biha il-kelma.

Eż., il-FESCHIA ser issibha fuq il-paġna bl-ittra F, u għaldaqstant trid tikteb

u tikklikkja fuqha.

Sorsi li rriferejt għalihom

Gambin Kenneth u Buttigieg Noel,

Storja tal-Kultura tal-Ikel F'Malta

Mifsud Chircop Ġorġ, Manwel Magri – Ġrejjef Missirijietna, PEG 1994.

Ara aktar artikli dwar il-kultura u l-istorja ta' Malta billi tikklikja hawn:

IKEL MALTI TAL-QEDEM – xi ħsibijiet


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Bosta kunjomijiet Maltin ġejjin minn żmien antik, xi wħud minnhom imorru lura anki sa żmien in-Normanni, meta l-maġġorparti tal-popolazzjoni Maltija kienet għadha prattikament Għarbija u Musulmana.

Uħud mill-eqdem kunjomijiet li għandna llum jidhru fil-lista ta' dawk irreġistrati biex jagħtu servizz fid-difiża ta' Malta fis-seklu ħmistax.

Dan ir-reġistru hu l-hekk imsejjaħ

Dwar din il-lista kien għamel studju

odfrey Wettinger li ppubblikah fl-edizzjoni tal-

F'din il-lista u listi simili tas-seklu ħmistax hemm 389 kunjom li minnhom illum għadhom jeżistu biss 135.

Bosta kunjomijiet oriġinaw minn laqmijiet ta' individwi jew familji.

Xi wħud mill-kunjomijiet ġejjin minn Sqallija, u huma ta' dawk l-Għarab li kienu jgħixu hemm u li imbagħad ġew Malta.

Fost dawn insibu l-kunjomjiet bħal Abdilla, (

għabd'Alla

) li jfisser is-serv ta' Alla, Said, minn

, is-sinjur, jew Mula, is-sid.

Sal-1241 il-familji Musulmani f'Malta kienu jgħoddu mat-836.

Imbagħad kien hemm 250 familja li kienu Nsara, u 33 li kienu Lhud.

Hemm kunjomijiet Maltin li jagħtu ħjiel tax-xogħol li xi wħud kienu jagħmlu.

Hekk insibu bosta kunjomijiet li jibdew bill-prefiss, Bu..., bħal ma hu Buhagiar, li jindika li dan kien il-proprjetarju ta' xi barriera.

L-istess il-kunjom Buttigieg jindika li ħafna żmien ilu xi ħadd li jrabbi kwantità ta' tiġieġ.

Bl-Għarbi, il-prefiss Bu jindika li dak il-persuna hu jew missier, proprjetarju, jew inkella xi ħadd b'xi karatteristika partikulari, bħal ma ngħidu Butwila, meta nlaqqmu xi ħadd li hu twil ħafna.

Naturalment biż-żmien, wara ġenerazzjoni jew tnejn, dan il-kunjom ma baqax jirrifletti l-okkupazzjoni jew il-laqam tal-persuna iżda sar kunjom komuni li aktar ma għadda ż-żmien inxtered ma' Malta u Għawdex.

Xi wħud minn dawn il-kunjomijiet baqgħu marbuta mar-raħal fejn dawn il-familji kienu joqgħodu.

Minn dawn il-kunjomijiet għandna bosta rħula li ħafna minnhom jibdew bil-prefiss Ħal, bħal Ħal Għaxaq, Ħ'Attard, Ħal Balzan, u Ħal Lija, jiġifieri, ir-raħal fejn toqgħod il-familja li għandha dak l-isem.

Fl-aħħar każ, Lija x'aktarx jindika l-isem personali ta' xi ħadd jismu Elija, u mhux il-kunjom.

F'Malta llum hawn aktar kunjomijiet Taljani milli dawk li ġejjin mill-Għarbi.

Il-kunjomijiet Taljani f'Malta huma varji.

Xi wħud minnhom jindikaw il-persuna mil-liema parti tal-Italja oriġina, ngħidu aħna Pisani, li jindika li dik il-persuna ġejja minn xi ħadd li xi darba kien jgħix f'Pisa.

L-istess il-kunjom Catania, biex nagħti eżempju ieħor, juri li dan kien xi ħadd kellu l-antenati tiegħu minn Sqallija.

Imbagħad għandek kunjomijiet li jibdew bid-De... bħal Demarco, Demanuele, Debono, eċċ., li jindikaw li huma nies li ġejjin mir-razza jew it-tfal ta' xi ħadd li ismu kien Marco, Emanuele, jew li kellu fama ta' bniedem twajjeb, rispettivament.

Bħal dawn il-kunjomijiet hemm gzuz fid-dinja Għarbija fejn l-isem jinkludi Ben... jew Bin...

Hawn Malta għandna postijiet li jfakkruna f'xi wħud minn dawn l-ismijiet, Binġemma – Bin Ġemma, jew Bengħisa – Ben Għisa.

L-istess bħal meta fl-Iskandinavja għandek kunjomijiet li jispiċċaw bis-suffiss

, bħal Johansen li bl-Ingliż inqaleb għal Johnson.

Illum l-aktar kunjomijiet komuni f'Malta huma dawn, u f'din l-ordni, Borg, Camilleri, Vella, Farrugia u Zammit.

Hawn qiegħed inġib ftit eżempji ta' xi kunjomijiet u t-tifsira tagħhom skont kif jagħtuhom diversi studjużi.

ABDILLA Mill-Għarbi, g

ħabd

– Il-qaddej ta' Alla.

AGIUS Għaġjuż jew għaġuża – raġel jew mara xiħa.

ĊIAPPARA Mill-Isqalli

li tfisser kappara.

EBEJER Nagħaġ ta' madwar sena.

Plural ta' għabur.

ELLUL Kunjom Lhudi li jfisser is-sitt xahar tas-sena bejn Awissu u Settembru.

FARRUGIA Xi ħadd li jrabbi t-tiġieġ.

GAUCI Għawdxi.

GRIMA Kunjom Sqalli li jirriferi għal bniedem xiħ u mikul biż-żmien.

GRIXTI Bniedem rustiku u li jżomm 'il bogħod min-nies.

Bniedem mistħi.

KETKUTI Wieħed li jrabbi t-tiġieġ.

CUSCHIERI Riferenza għal kull tip ta' annimal li jitkaxkar.

MIFSUD Xi ħadd li jinfasad, jiġifieri li joħroġlu jew iġiegħel li joħroġlu d-demm.

MUSKAT Appellativ Għarbi,

bniedem kwiet.

Jista' jkun isem ġej minn

SAID Kunjom Għarbi, li jfisser, sinjur, bħal meta tgħid

bl-Ingliż.

XERRI Bniedem li jitlgħalu malajr.

Bniedem ġelliedi.

XUEREB Raġel bil-mustaċċi.

ZERAFA X'aktarx ġej mill-Għarbi ż

li tfisser ġiraffa.

Sorsi bibliografiċi li rriferejt għalihom:

DAMMA tal Kliem Kartaginis mscerred fel fom tal Maltin u l Għaucin

Ara aktar artikli dwar il-kultura u l-istorja ta' Malta billi tikklikja hawn:

KUNJOMIJIET MALTIN – ftit notamenti


DFIN JEW KREMAZZJONI?

Iż-żieda konsiderevoli fil-prezzijiet tal-oqbra li ġiet imħabbra dan l-aħħar qanqlet reazzjoni fost numru ta' individwi.

Uħud tkażaw kif anki meta tiġi biex tagħlaq għajnejk trid tħabbel rasek minħabba l-finanzi.

Oħrajn staqsew il-għala l-kremazzjoni għadha qatt ma ddaħħlet f'pajjiżna?

Individwi oħra saħqu illi la jkunu mietu, jista' jsir li jrid minn ġisimhom għax ma jimpurtahomx.

Rajt li kien il-mument li nħoss ftit il-polz tal-perspettiva tas-soċjetà tagħna dwar dan is-suġġett u malajr ikkonfermajt li hekk kif tmiss mal-kwistjoni tal-mewt, bħal donnok tbexxaq l-għatu tal-kaxxa ta' Pandora.

Elf emozzjoni joħorġu għalik.... uħud tilmaħhom f'għajnejn in-nies hekk kif tarahom jitħabtu biex jispjegawlek fehmithom, oħrajn tinnutahom mill-ġibda subkonxja fiżika hekk kif jingħalqu fihom infushom kważi jixtiequk tibdel is-suġġett, nies oħra jaqbdu jiċċajtaw bil-goff biex jagħtuk x'tifhem li ma jimpurtahomx, filwaqt li ma' wħud ikollok tagħlaq is-suġġett malajr għax tinduna li qed tkiddhom wisq.

Eventwalment meta ġbart il-kummenti kollha ntbaħt li kien hemm element prinċipali li ħafna kienu qed jaħarbu minnu.

Għax veru li meta tmut jistgħu jagħmlu bik li jridu.

Imma dan mur spjegah lil min tkun ħallejt warajk mgħobbi bir-responsabbiltà ta' x'għandu jagħmel bik!

DR MICHAEL GALEA: Psikologu Kliniku u Terapista tal-Familja

Il-mewt hija tema universali fil-ħajja tal-bniedem.

Imma psikoloġikament din teffetwa lil kulħadd bl-istess mod?

Stħarriġt dan mal-Psikologu Kliniku u Terapista tal-familja Dr. Michael Galea.

"Minkejja kull ktieb li jinkiteb u kull kliem li jista' jingħad, xejn ma jħassar l-esperjenza qarsa tal-mewt.

Int kemm int persuna soċjali, l-esperjenza tal-mewt hija realta' li jkollok tiffaċċjaha waħdek.

Il-

proċess tan-niket huwa proċess li jeħtieġ iseħħ, u jseħħ sew, jekk irridu nimxu lil hemm mill-mewt b'mod san u pożittiv.

Minkejja d-differenzi bejnietna, hemm xi reazzjonijiet universali għan-niket ta' mewt, li jinkludu sintomi fiżiċi, emozzjonijiet, ħsibijiet u azzjonijiet differenti bħal rabja, sens ta' ħtija, anzjeta' u oħrajn.

Kull telfa hi unika daqs ir-relazzjoni personali li aħna kellna mal-persuna li mietet.

Telfa ta' xi ħadd familjari hi differenti minn dik ta' ħabib, għalkemm wieħed ma jistax jiġġeneralizza.

Mill-banda l-oħra, telfa ta' ġenitur hi differenti minn dik ta'

jew ta' ulied.

Meta aħna nitilfu xi ġenitur, nitilfu l-passat tagħna.

Meta nitilfu l-

tagħna, nitilfu l-preżent.

U meta nitilfu xi ħadd minn uliedna, nitilfu l-futur.

Kull persuna għandha l-personalita partikolari u speċjali tagħha u l-metodu individwali kif tiffaċċja r-realta' li tgħaddi minnha.

Xi wħud huma kapaċi iktar minn oħrajn quddiem ċerti kriżijiet, u inqas kapaċi quddiem kriżijiet oħra.

Issib min quddiem il-mewt jidħol għal iktar xogħol, oħrajn ifittxu iktar ma' min jitkellmu, filwaqt li individwi oħra jinqatgħu għal kollox minn kuntatti soċjali.

Ħafna drabi n-niket se jkun jirrifletti kif ngħixu ħajjitna u allura jekk is-soltu naħarbu permezz ta' iktar xogħol jew ningħalqu fina nfusna, quddiem telfa emozzjonali kbira, hekk ukoll nagħmlu quddiem il-mewt.

X'jgħin l-iktar quddiem din t-tbatija?

Patricia Murphy, counsellor li tispeċjalizza fuq il-proċess tan-niket, tistqarr li x-xogħol involut fin-niket huwa wieħed mill-iktar xogħlijiet emozzjonali iebsin li persuna tista' tagħmel.

Li tibni relazzjoni ma' xi ħadd huwa proċess li jieħu ż-żmien u enerġija twila.

Hekk ukoll fit-telfa.

Dan il-proċess, li fih taċċetta t-telfa (

), huwa spiss kumplikat u jinkludi attenzjoni u ħidma fuq diversi livelli kemm emozzjonali u intellettwali kif ukoll fl-atteġġjament.

Quddiem il-mewt kulħadd jipprova b'xi mod ibiegħed ruħu minn din r-realta' bit-tama li jtaffi xi ftit mit-tbatija li ġġorr magħha din it-telfa.

Sinjal importanti li persuna qiegħda tirkupra huwa meta tibda tirrikonoxxi li seħħet it-telfa.

Ritwali funebri jgħinuna biex naċċettaw ir-realta'.

L-istess meta naslu li nkunu nistgħu nitkellmu dwar it-telfa.

Minkejja li sikwit nixxukkjaw ruħna quddiem xi emozzjonijiet li jista' jkollna, tajjeb nifhmu li dawn huma normali u parti naturali tal-proċess tat-telfa.

Hawnhekk ta' min isemmi li xi kultant, nidħlu f'dubji meta nħossu li forsi l-proċess tan-niket tagħna għadu mhux komplut.

Importanti li naslu għal konklużjoni fil-proċess naturali tan-niket tagħna.

Konklużjoni partikolari tista' tkun ukoll personali, bħal xi ritwal żgħir u privat, ngħidu aħna, iddoqq diska favorita tal-mejjet quddiem ritratt jew tifkira tal-persuna għażiża li tlift.

Il-proċess tan-niket allura hu kemm uniku għalik, u wkoll ma jistax jiġi mgħaġġel."

RUTH ZAMMIT: Favur il-Kremazzjoni

Nistqarr li anki lili jkiddni ħafna das-suġġett.

Qatt ma fhimt għala kreatur jista' joħloq xi ħaġa għal qalbu u magħha jwaħħal anki data ta' skadenza.

Inħoss li Alla għażlilna tmiem kiefer wisq li tagħmel x'tagħmel ma tistax tiskappah!

Barra minn hekk, jekk toqgħod taħseb, jiġuk ħafna dubji oħra li jekk ma teħlisx minnhom malajr jaslu biex jifnuk.

Bħal ngħidu aħna, x'inhu l-aħjar: li tixxennaq li tmut int qabel il-maħbubin tiegħek ħalli ma ssofrix it-telfa tagħhom imma b'hekk iġġarrab lilhom, jew li tarahom jitilqu qablek u ssofri t-telfa int?

Għal nies oħra, anki l-ħsieb li għad iridu jindifnu jew jidfnu lil xi ħadd joħolqilhom ħafna tensjoni.

Fost dawn hemm Ruth Zammit li f'dawn l-aħħar snin qiegħda tipprova toħloq kuxjenza dwar id-dritt li tiddaħħal il-kremazzjoni f'Malta.

"Minn dejjem kienet tkiddni din li f'pajjiżna m'għandnix l-għażla tal-kremazzjoni.

Personalment il-ħsieb li xi darba jiena jew l-għeżież tiegħi għad irridu nsibu ruħna taħt l-art biex nispiċċaw ikel għall-

insetti, tnikkitni.

Biżżejjed li l-mewt iġġib il-problemi tagħha.

Nixtieq li almenu jkolli s-serħan il-moħħ li ġismi għad jinħaraq u nevita dak it-tmiem li jiena nemmen li hu degradanti għall-bniedem.

Forsi ssib min jgħaddik biż-żmien għax jgħidlek li la tkun mejjet, mhu ser tħoss xejn.

Imma jiena naf x'inġarrab meta jkolli nattendi għal xi funeral hawn Malta u jkolli ngħix il-mumenti orribbli li nara t-tebut ta' familjari jew ħbieb tiegħi nieżel taħt l-art.

Uħud minnhom ġieli jkunu individwi li kienu jikkuraw ruħhom ferm f'ħajjithom u nitkexkex meta nirrealizza kif ser jispiċċaw.

Nemmen li l-kremazzjoni toffri tmiem aktar dekoruż milli wieħed jitħalla jiddeterjora biż-żmien.

Ma nistax nifhem għala l-kremazzjoni għadha ma ddaħħlitx f'pajjiżna.

Kull fejn nistaqsi, ħafna jaqblu miegħi illi li kieku kellhom l-għażla, jippreferu li jiġu kkremati milli jindifnu.

Uħud jgħidulek li l-proċess tal-kremazzjoni huwa għali wisq u allura l-ebda kumpannija mhu ser tinteressa ruħha biex tidħol għalih lokalment.

Mela xi ngħidu għall-prezzijiet li qed jitħallsu għall-oqbra, u dan meta kulħadd jaf ukoll li hemm lista pendenti twila ta' nies li jixtiequ li jkollhom il-qabar tagħhom?

Oħrajn isostnu li bil-kultura tagħna fejn dejjem konna mdorrija biss bid-dfin, ftit li xejn ser ikun hemm interess.

Imma jiena apparti minn dak li nisma' madwari, ftaħt ukoll Facebook page taħt l-isem

u fi ftit taż-żmien daħlu aktar minn 1000 membru.

Jiġifieri l-interess hemm qiegħed.

Il-kremazzjoni hija wkoll proċess aktar nadif u bla dubju iżjed effiċjenti hekk kif tirrikjedi ħafna inqas spazju.

Toffrilek ukoll diversi għażliet ta' x'tista' tagħmel bl-irmied ta' qrabatek, għalkemm il-Knisja ma taqbilx li l-irmied jinħareġ miċ-ċimiterju nnifsu.

F'pajjiżi oħra, l-irmied jitpoġġa f'urna u n-nies tingħata diversi għażliet: tista' tidfen l-urna f'post apposta, tista' tieħu l-urna d-dar miegħek u b'hekk ikollok dak is-sentiment aktar pożittiv li l-għeżież tiegħek għadhom miegħek u mhux mitluqin f'post stranġier, imbagħad hemm ukoll min jiddeċiedi li jferrex l-irmied f'xi post li kien għal qalb il-mejjet.

Jiena mhux qed ngħid li d-dfin għandu jieqaf għax naċċetta li kulħadd għandu l-fehma tiegħu.

Imma fl-istess ħin jidhirli li mhux xieraq li f'Malta m'għandnix il-possibilità li nagħżlu bejn id-dfin u l-kremazzjoni.

Ħafna mill-membri tal-Facebook u xi nies li jafuni qed iħajjruni biex norganizza demostrazzjoni sabiex nuru kemm hawn nies tal-fehma li l-kremazzjoni għandha tiddaħħal f'pajjiżna.

Jiena nemmen illi fl-aħħar mill-aħħar pajjiżna minn hemm għad irid jgħaddi għax ma nistgħux inkomplu nkabbru ċ-ċimiterji tagħna għal dejjem.

Nittama li sakemm jasal il-mument tiegħi, din il-bidla tkun saret realtà."

Min stħarriġ li għamilt, ikkonfermajt li minn dawk li wieġbu għall-mistoqsija tiegħi jekk jippreferux id-dfin jew il-kremazzjoni, il-maġġoranza għażlu l-kremazzjoni.

Dawn huma wħud mill-kummenti tagħhom:

"Nippreferi li jaħarquni milli nirriskja li jniżżluni taħt l-art!"

"Nagħżel li nagħti l-organi li jkunu tajbin u mbagħad li jikkremawni."

"Il-kremazzjoni aħjar, aktar indafa."

"Nagħżel il-kremazzjoni għax b'hekk intaffu l-problema tal-ispazju."

"Il-kremazzjoni hija ħafna orħos.

F'pajjiżi oħra jeżistu kumpanniji li saħansitra jikkrulek it-tebut u għalhekk tħalli inqas piż finanzjarju fuq dawk li tħalli warajk."

"Kieku nista' nagħżel, nixtieq li wara li jikkremawni jxerrduni fil-baħar."

"Kremazzjoni!

Il-ħsieb biss li ġismi jintefa' biex jagħmel festa minni l-wirdien iwaħħaxni."

Terz ta' dawk li wieġbu għażlu d-dfin u dawn kienu wħud mill-kummenti tagħhom:

"Nippreferi li nindifen għax nemmen li xi darba l-ġisem jerġa' jieħu l-ħajja u għalhekk ma jixraqlux li jiġi maħruq."

"Nindifen.

Il-memorja tal-mejjet tkun ferm isbaħ.

Dik li tkun taf li fil-qabar hemm il-kadavru sħiħ huwa ferm aħjar milli jibqagħlek biss l-irmied."

"Nagħżel li nindifen għax jiena nirrispetta lil ġismi anki wara l-mewt!

Anki dik li l-familja tiegħek tista' tiġi fuq qabrek biex titlob għal ruħek, nippreferiha.... forsi għax din hi parti mill-kultura tagħna."

"Kieku nista' nagħżel nippreferi li jidfnuni, idealment jimmumifikawni.

Jidhirli illi l-proċess biex jaħarquni u finalment biex ikissru l-għadam tiegħi sakemm iġibuh irmied huwa spiża inutli għax dan jista' jitwettaq xorta b'mod naturali matul iż-żmien.

Fl-istess ħin, ejja ma ninsewx li n-nar dejjem ikkawża t-telf tal-Istorja, tal-evidenza u tal-memorji.

B'kuntrast, ċiviltajiet li ppreservaw il-ġisem, akkost li għaddew snin kbar, għadhom qed jipprovduna b'informazzjoni dwar l-oriġini tagħhom u dwar skoperti u tagħrif li kienu ntilfu mal-medda taż-żmien."

"Nindifen għax ma rridx ninħaraq fin-nar tal-infern!"

Numru żgħir ieħor ħallew din id-deċiżjoni skabruża f'idejn dawk li ser iħallu warajhom:

"Jagħmlu li jridu għax jien mhux ser inkun hawn."

"Jidhirli li għażla bħal din tiddependi ħafna mir-reliġjon ta' dak li jkun.

Personalment nemmen li l-ispirtu huwa dak li jibqa' ħaj u l-ġisem imut.

Għalhekk inħalli din id-deċiżjoni f'idejn min għad irid jieħu ħsiebi."

"Ma jinteressanix!

La nkun mejta?!"

"Għalija difna jew kremazzjoni ma tagħmilx differenza, la nkun tlaqt, tlaqt.

Jagħmlu li jridu bil-fdalijiet tiegħi.

Jekk xejn, il-kremazzjoni ma tikkunsmax iktar mill-art limitata li għandna.

Bil-kremazzjoni l-qraba jistgħu jieħdu wkoll parti mill-irmied tagħna u jgħożżu t-tifkira tagħna, jekk iridu, iktar milli jħallu għadamna jitmermer fl-umdita' taħt l-art.

Għal min ma jridx ikun ikkremat, naħseb li jeżistu oqbra biżżejjed u ma jkollniex għalfejn nestendu ċ-ċimiterji li għandna kważi f'kull raħal."

Imma l-istorja inbidlet drastikament hekk kif il-mistoqsija tbiddlet ħarira u minflok staqsejt dwar xi tkun l-għażla ta' dak li jkun meta dan ser jiġi biex jiddeċiedi jidfinx jew jikkremax lill-għeżież tiegħu?

Rajt uħud mill-istess nies li qabel weġbuni f'ħakka t'għajn u bi tbissima li la jkunu mejtin, jagħmlu bihom li jridu, issa jisserjaw u jitħassbu.

Ir-risposta ma baqgħetx faċli, tant li wħud qatt ma waslu biex jirrisponduni.

Il-maġġoranza waqqgħu l-għażla fuq il-mejjet innifsu fejn qalu li idealment dan ikun qalilhom x'jippreferi hu minn qabel.

Oħrajn qaluli li ż-żewġ għażliet huma kiefra u koroħ.

Żewġ kummenti partikolari kienu dawn:

"Marti għandha biża' esaġerata mill-wirdien u ġegħlitni nwegħedha li jekk tmut qabli u jkun hemm il-kremazzjoni, ġisimha għandu jintemm hekk.

Naturalment jiena m'għandi l-ebda oġġezzjoni jekk dik hi x-xewqa tagħha.

Imma sinċerament li kieku kellu qatt jiġri hekk, troffa minn xagħarha nżommha żgur."

"Idealment wieħed għandu jħalli bil-miktub fit-testment tiegħu dwar il-fehma tiegħu ta' x'irid li jsir mill-katavru tiegħu wara mewtu.

Li kieku kelli nagħzel jien wara l-mewt ta' xi qraba u l-mejjet ma jkunx ħalla istruzzjonijiet, nikkonsulta mal-qraba l-oħra u nislet fehma ġenerali ma' tiegħi u nieħdu d-deċiżjoni.

Mhux ħafif twieġeb iva jew le għal mistoqsija bħal din, għax l-għażla timmatura matul iż-żmien bil-mod kif tkun drat il-komunità tul snin sħaħ ta' tradizzjoni.

Barra minn hekk qed nirreferu hawnhekk għal deċiżjoni li trid tittieħed f'inqas minn 24 siegħa u f'dik l-għaġġla mhux hekk ħafif tmur kontra l-kurrent tat-tradizzjoni ġenerali u tal-familja partikulari....."

EMAN BONNICI: Favur id-dfin u tagħrif ieħor

Il-ħabib tiegħi Eman Bonnici li huwa intiż ħafna f'dal-qasam taċ-ċimiterji u l-funerali insista miegħi illi ħafna Maltin jgħidu li jippreferu l-kremazzjoni għax fir-realtà qatt ma

raw il-proċess tagħha kif isir.

Huwa wieħed minn dawk li jippreferi d-dfin għax jisħaq illi dan huwa l-aktar metodu rispettabbli ta' kif wieħed għandu jintemm.

Fuq nota aktar leġġera huwa bagħtli xi informazzjoni dwar numru ta' personalitajiet famużi li ġew ikkremati.

Tilef lil missieru l-attur James Ripley Osgood Perkins meta kellu biss 5 snin.

Aktar tard f'ħajtu jirrakkonta kif darba minnhom bla ma qaltlu għaliex, ommu ħaditu magħha, kriet

dgħajsa bl-imqadef, ħarġet il-barra mix-xtajta tax-xmara u bla kliem u bla sliem mill-basket tagħha ħarġet vażett mimli bil-fdalijiet ta' missieru u żvujtatu fl-ilma.

Bħala tifel jgħid li kien baqa' xxukkjat b'dan l-għemil tagħha għax ħass is-sensazzjoni daqs li kieku ommu fflaxjat lil missieru fit-toilet.

Ironikament anki Anthony Perkins ġie kkremat filwaqt li martu mietet xi snin wara meta kienet bħala waħda mill-passiġġieri tal-ajruplani li ntużaw waqt l-attakk terroristiku tal-11 ta' Settembru fl-2001.

Meta ġie ikkremat, il-fdal tiegħu inġabar flimkien ma' dak ta' ħabib ta' tfulitu Wally Cox u anki ma' dak ta' ħabib ieħor.

Parti mill-fdalijiet tagħhom tferrex f'Death Valley filwaqt li l-kumplament intefa' fuq gżira f'Tahiti li darba kienet tal-attur.

Huwa kiteb is-sensiela 'Star Wars'.

Miet fl-1991 u ġie kkremat.

Parti mill-irmied tiegħu ġie sparat fl-ispazju xi snin wara l-mewt tiegħu.

Kien il-fundatur tal-Pringles.

Skont ix-xewqa tiegħu, meta miet ġie kkremat u filwaqt li parti mill-irmied tiegħu tpoġġa f'urna u ngħata lill-familjari tiegħu, parti oħra ngħalqet f'bott tal-Pringles u ndifen fil-qabar tiegħu fi Springfield.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-13 ta' Novembru 2011)

kremazzjoni

Torċa

DFIN JEW KREMAZZJONI?


Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż
tal-Karnival
Piazza San Giorgio

A brief history of Carnival in Malta


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Ara wkoll: dwar il-MUXRABIJA billi tikklikkja:

Jekk hemm karatteristika partikolari tal-binjiet tad-djar Maltin li tagħmilhom differenti minn dawk ta' pajjiżi oħra fid-dinja, żgur li din hi l-gallarija.

Mhux għax pajjiżi oħra ma għandhomx binjiet bil-gallariji bħal tagħna, magħluqa qishom kaxxa tal-injam u bit-twieqi.

Hemm binjiet b'gallarijiet jixhbu lil dawk ta' Malta kemm fi Spanja, fl-Arabja Saudija u saħansitra fil-Peru.

Biss, sa fejn naf jien ma hawn l-ebda pajjiż ieħor fid-dinja fejn jinsabu eluf kbar ta' gallariji bħal ma hawn f'Malta.

L-oriġini tal-gallariji f'Malta jidher li kien influwenzat minn pajjiżi oħra fil-Mediterran, bħal Spanja, it-Tuneżija, l-Marokk u l-Eġittu, fejn ix-xemx fis-sajf taħkem sew.

Dawn bosta drabi huma aktar gallariji miftuħa milli magħluqa u mingħajr twieqi, mhux bħal dawk ta' Malta.

L-itwal gallariji huma bla dubju ta' xejn, dawk mibnija mal-palazz tal-Gran Mastru, il-Belt.

Dawn x'aktarx inbnew fit-tieni nofs tas-seklu tmintax, fi żmien Pinto wara li l-Palazz ġie estiż bħal kobor li hu llum.

Hemm tliet gallarija, waħda fuq kull faċċata tal-binja, biss mhux fi Triq il-Merkanti.

Kien x'aktarx minħabba dan it-tul esaġerat ta' dawn il-gallariji, li dawn ingħataw dan l-appellativ, u mhux

, għax bit-Taljan,

tirreferi għal passaġġ jew kuritur mgħotti.

Mela jekk l-isem 'gallarija'daħal fil-lingwaġġ Malti hekk kif din l-istruttura tal-injam twaħħlet mal-binja tal-Palazz, jista' forsi wieħed jassumi li din kienet l-ewwel gallarija li qatt nbniet f'Malta u warajha bnew gallariji ħafna iżgħar li baqgħu jissejħu l-istess.

Nimmaġina li hekk kif inbnew dawn il-gallariji mal-palazz tal-Gran Mastru, xi kavallieri sinjuri residenti f'Malta tħajru u bdew jarmaw il-gallarija huma wkoll mar-residenzi tagħhom.

Kienu min kienu, bilfors li dawn kien nies sinjuri biex setgħu iħallsu għall-materja prima, li kellha tiġi minn barra u għax-xogħol tal-artiġġjan.

Irridu nifhmu li anki biex tixtri l-ħġieġ tat-twieqi tagħhom kellek tħallas kemxa għax dak iż-żmien il-ħġieġ li ridt iġġibu minn barra kien għali.

Jekk kien hemm gallariji oħra eqdem minn dawk tal-Palazz, dawn x'aktarx ma jmorrux lura aktar mit-tieni nofs tas-seklu sbatax.

Dan għaliex, minn nofs is-seklu sbatax 'il quddiem, fil-Belt kienu qed jinbnew palazzi fi stil Barokk li kiber fil-popolarità tiegħu wara li ġie introdott f'Malta minn Francesco Buonamici fl-1640ijiet.

Il-faċċati tal-binjiet ta' dan l-istil huma ddekorati bi kwantità ta' disinji fil-ġebla, bħal forom ta' arzell, girlandi, weraq u rombli tal- parċmina (Ing.

), lavur fin, xogħol li kien fdat f'idejn l-i

Dan ix-xogħol ried l-ewwel ikun iddisinjat mill-perit u kien jirrikjedi simetrija ta' ċerta preċiżjoni.

Li kieku l-gallariji kienu diġà mwaħħla qabel ma sar dan id-disinn mal-faċċati kieku d-disinjatur kien iqassam id-disinn b'mod li jikkumplimenta jew jevita l-gallarija/i. Minflokk, kif nisstgġu naraw id-disinn ikompli mal-faċċata kollha u anki xi xogħol fil-ġebla jidher kultant irrovinat bil-ftuħ tal-bieb fejn mill-kamra tad-dar toħroġ fil-gallarija tal-injam.

Biex nagħti eżempju, id-dar majestuża li hemm fi Triq l-Arċisqof, qrib Pjazza San Ġorġ, dik magħrufa bħala l-

, (ara r-ritratt hawn taħt), ġiet mibnija madwar l-1650.

Din imżejna b'dekorazzjoni prominenti ta' stil Barokk.

Ix-xogħol tal-lavur iddisinjat bil-girlandi u xogħol ieħor tal-faċċata, illum huma parzjalment mgħottija minn gallarija kbira tal-injam.

Għalsaqstant, għandna nifhmu li bilfors li dik il-gallarija twaħħlet snin wara li nbniet ir-residenza, għax kieku l-lavur ma kienx jibqa' sejjer fil-parti fejn illum hu mgħotti mill-gallarija.

Dan ifisser li ħafna snin wara li kien inbena l-post, il-proprjetarju ried jibni gallarija mal-faċċata biex jkun aktar komdu, u ġie jaqa' u jqum mill-estetika tal-post.

Il-gallariji magħluqin tal-injam joffru protezzjoni kontra r-raġġi tax-xemx biex b'hekk tkun evitata s-sħana fil-kamra, l-aktar fis-sajf.

Biss dan ma kienx l-uniku skop, għax wara kollox ħafna gallariji mhumiex mibnija fuq faċċata li tħares lejn ix-xemx.

Il-gallarija toffri ukoll ilqugħ kontra r-riħ.

Il-forma tal-gallarija u t-twieqi li jistgħu jinfetħu waħda waħda, jgħinu biex l-arja tal-kamra tiċċirkola b'żiffa ħelwa waqt li tevita li jidħol riħ qawwi direttament ġewwa.

Il-gallarija sservi wkoll bħala post ta' komunikazzjoni man-nies ta' barra.

Kemm-il darba nkun għaddej mit-toroq tal-belt, fejn kważi kullimkien hemm binjiet għoljin, u nara xi mara tixref minn xi gallarija fil-għoli, tniżżel il-qoffa biex tixtri l-ikel, x'aktarx ħobż, mingħand il-bejjiegħ tat-triq.

Il-mara tqiegħed il-flus fil-qoffa u l-bejjiegħ jieħu l-flus u jqiegħed il-ħobż minflok, u dlonk il-mara tiġbed il-lenza u tella' 'l qoffa 'l fuq.

B'hekk, dik il-persuna tiffranka milli tinżel u terġa titla' t-taraġ twil tal-binja.

Barra minn hekk il-gallarija toffri post pjaċevoli fejn il-persuna tista' tqatta' ftit ħin fil-kwiet tistrieħ waqt li taqra xi ktieb jew tagħmel xi ħjata, jekk mhux ukoll, għal gost, iżżomm toqgħod tosserva lil kull min għaddej fit-triq.

Apparti l-ħafna eloġji li nsibu fuq is-sbuħija u l-vantaġġi tal-gallariji, wieħed jiltaqa' wkoll ma kummenti negattivi dwarhom.

Il-perit Leonard Mahoney, bniedem li studja l-arkittettura lokali fl-isfond tal-istorja, ixebbah il-gallariji ma' kaxxi tal-injam imwaħħla mal-faċċati tal-bini bħala, '...

Kull tajjeb għandu l-ħażin tiegħu.

Sorsi li rriferejt għalilhom:

Ara aktar artikli dwar il-kultura u l-istorja ta' Malta billi tikklikja hawn:

IL-GALLARIJA


ENĊIKLOPEDIJA

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

karozzini

FEBRUARY events in history


IR-RAKKONT TAL-AKBAR ĠRAJJA

Skont W J Cameron "Kien hemm biss Milied wieħed.... il-bqija huma kollha anniversarji."

U ħadd ma jista' jlumu għax hekk hu.

Forsi għalhekk li aktar ma jgħaddi ż-żmien, is-sinifikat oriġinali tiegħu qiegħed dejjem kull ma jmur jintilef u jinbidel fit-tema ta' festini u xalar.

Madanakollu b'xorti tajba mhux kollox mitluf għax fil-qalba ta' ċertu djar, wieħed għadu kapaċi jiltaqa' mat-tifsira ġenwina tal-Milied.

Infatti dil-ġimgħa hekk kif mort inżur il-kollezzjoni grandjuża tal-Milied ta' Anton Galea fir-Rabat Għawdex skoprejt illi għalih il-Milied qatt ma jgħaddi peress li hu sab mezz kif jibqa' jgħixu f'kull jum matul is-sena.

"Il-Milied minn dejjem kont inħobbu imma nistqarr li qatt ma bsart li għad ikolli dil-kollezzjoni tant kbira!

Però donni li b'xi mod antiċipajt li dawk il-pasturi sempliċi li kont nilgħab bihom meta kont żgħir, kellhom xi darba jfissru ħafna aktar għax dejjem bżajt għalihom u qatt ma kissirthom.

Illum li għandi 76 sena, dawn il-pasturi huma prezzjużi ħafna għalija, anki jekk wiċċhom u surithom mhumiex daqshekk sbieħ.

Imma huma jirrappreżentaw tfuliti u jqanqluli nostalġija kbira kull darba li nħares lejhom."

Ħafna minn dawn il-pasturi antiki huma miġbura ġewwa vetrini apposta fejn ġurnata wara l-oħra dawn ifakkru dil-ġrajja qaddisa.

Fl-istess ħin

huma wkoll rikordju tas-snajja' Maltin.

"L-ewwel pasturi tiegħi kienu tat-tafal.

Kont xtrajthom mingħand Majsi Zahra li kien pasturar Għawdxi.

Wara bosta snin magħluqin fil-kaxxi, darba minnhom iddeċidejt li nqabbad lil Toni Buhagiar minn Birżebbuġa biex jaħdimli presepju b'ambjent Għawdxi ħalli nkun nista' npoġġiehom fih u b'hekk inkun nista' ngawdihom matul is-sena kollha."

Iżda n-namra tant qawwija mal-ġrajja tal-Milied seħħet meta ħuħ Joseph Galea waqqaf il-grupp Għaqda Ħbieb tal-Presepju Għawdex-Malta li kienet l-ewwel waħda tax-xorta tagħha fil-gżejjer Maltin.

"Probabbilment ħija jħobbu ħafna aktar minni l-Milied għax kieku ma kienx jidħol għal biċċa xogħol bħal din.

Stinka ħafna biex rawwem din l-għaqda u llum huwa kburi li hemm bosta membri mseħbin

fiha li huma dilettanti kbar tal-Milied.

Naturalment jiena kont wieħed minn tal-ewwel li sirt membru u hekk kif bdejt niġi espost għat-tagħlim ta' ċerti nies tas-sengħa li ta' kull sena jiġu juruna kif isir dax-xogħol konness mal-presepji u l-pasturi, bdejt nitħajjar immidd idejja jien ukoll f'dal-qasam.

Barra minn hekk, bħala membru ta' din l-għaqda, darba f'sena jkolli l-okkażjoni li nattendi għall-kungress li jsir l-Italja, filwaqt li kull erbgħa snin isir kungress internazzjonali f'Innsbruck fejn jinġabru għad ta' dilettanti bħali tal-presepju.

Waqt dawn il-mawriet nieħu ħafna ideat ġodda u nistħarreġ il-possibilità tal-użu ta' materjali differenti minn dawk li aħna mdorrijin naħdmu bihom hawnhekk.

Dawn l-esperjenzi jibqgħu stampati f'moħħi u nirritorna lura lejn pajjiżi kollni mħeġġeġ u mħajjar biex noħloq presepju ġdid.

Finalment bl-iskop li jkolli biċċa xogħol ġdida x'nesebixxi kull sena fil-wirja li torganizza l-għaqda, sibt ruħi qed nibni presepju wara l-ieħor sakemm illum spiċċajt biex għandi kollezzjoni sħiħa."

Ta' min jgħid li dawn il-mawriet f'pajjiżi oħra jservu wkoll sabiex Anton jaħtaf l-opportunità biex jgħarrex għal xi sett ta' pasturi jew xi presepju interessanti ieħor x'iniżżel miegħu lejn Malta.

"Ormaj għandi mijiet ta' pasturi u presepji ta' kull daqs, xorta u materjal.

Ara, dan presepju tal-kartun li jmur lura għaż-żmien ta' qabel it-tieni gwerra dinjija u kont

xtrajtu mill-Amerika, filwaqt li dal-presepju ċkejken ġie maħdum mill-injam taż-żebbuġ u xtrajtu mill-Iżrael.

Dan is-sett ta' pasturi huwa tal-porċellana u ġibtu minn Lourdes, mentri dan il-presepju li hu maħdum mill-lava u hu mżejjen bil-pasturi tat-

xtrajtu minn Catania.

Dan is-sett imżejjen biż-żrar akkwistajtu minn Taranto u dan bil-pasturi mlibbsin huwa minn Napli."

Baqa' għaddej ifehemni d-dettalji dwar din il-kollezzjoni fejn fosthom urini wkoll presepju tax-xemgħa, presepju maħdum f'bajda u tnejn oħra f'ġewża u f'lewża.

Presepju ċkejken ieħor kien imqiegħed f'kaxxa tas-sulfarini, filwaqt li ieħor iċken kien imsawwar fir-

u saħansitra kien hemm bżonn lenti biex tara s-sett ta' tmien pasturi rqaq li kien mogħni bihom!

Ovvjament kellu wkoll xogħolijiet lokali li kollha kellhom xi ġrajja interessanti marbuta magħhom.

"Dal-presepju ċkejken tahuli Victor Darmanin mill-Kalkara u hu l-minjatura ta' presepju akbar li ħadem lil xi klijent tiegħu.

Dan sett ta' pasturi li għaddhieli l-ħabib tiegħi Għawdxi Toni Portelli li

sfortunatament m'għadux magħna.

Kif qed tara, ma kienx laħaq żebagħhom kollha imma għalija dak hu l-preġju tagħhom għax hekk ifakkruni kif kien tahomli hu.

Dan il-presepju huwa ta' Mary Haber minn Raħal Ġdid u dan ta' Jesmond Micallef minn Ħal-Qormi.

Dawn t'hawn huma sett pasturi għal qalbi ħafna għax kien għamilhom pazjent li kien jinsab fi sptar mentali.

Niftakar darba kont mort inżur lil xi ħadd hemmhekk u nara lil dan l-individwu jħokk xi ġebel mal-ħajt.

Intbaħt li peress li ma setax ikollu strumenti, kien qed jagħmel hekk biex jagħtihom il-forma u mbagħad permezz ta' musmar kien ikompli jigref il-fattizzi tal-pasturi."

Aktar ma bdejt nisma' dwar dan id-delizzju, stajt nagħraf li fir-realtà dan kellu bosta saffi ta' sinifikati: fosthom biex iservi ħalli jgħaqqad il-kulturi u d-drawwiet ta' pajjiżi differenti.

"Mhux darba u tnejn li nistiednu lil xi dilettanti barranin f'pajjiżna sabiex anki huma jintroduċu ruħhom max-xogħol tagħna.

Il-presepju Malti għandu numru ta' karatteristiċi tiegħu bħall-użu tal-imtieħen tar-riħ u anki ċertu forom ta' djar bħal per eżempju fl-istil Għawdxi ġieli ninkludu l-galleriji antiki li Għawdex hu magħruf ħafna għalihom.

Imbagħad hemm ukoll pasturi partikolari li ma ssibhomx fi presepji barranin bħal ngħidu aħna x-xabbatur, l-imgħaġġeb, l-adoratur, id-daqqaqa u l-bejjiegħa lokali u x-xrik (li jkunu żewġ pasturi mgħannqin flimkien).

Uħud minn dawn il-pasturi jinbiegħu wkoll bl-ilbies tradizzjonali tagħhom u dawn huma mfittxija ħafna mill-barranin."

Intant min-naħa tiegħu Anton irnexxielu jadotta s-sengħa tad-dijorama; fejn presepju jkun mibni bħallikieku kien sett fuq palk u allura jkollu l-perspettiva ta' dak li hu viċin u dak li hu bogħod.

"Meta waqaft mix-xogħol li kelli bħala għalliem tal-arti għax ħriġt bil-pensjoni, stajt niddedika aktar ħin għal dan id-delizzju.

Ftit ftit bnejt sett ta' sebgħa episodji li juru l-fażijiet differenti li wasslu għat-

twelid tal-Bambin.

L-ewwel dijorama li għamilt kienet turi t-twelid innifsu u personalment nemmen li hija waħda mill-aqwa xogħolijiet li qatt għamilt.

L-għan prinċipali tad-dijorama huwa li jagħti sfond lix-xena u allura n-naħa ta' wara tagħha ma tkunx kwadra imma fit-tundjatura, kemm biex ma toħloqx dellijiet u anki biex tagħti l-impressjoni tal-wisgħa.

Apparti x-xogħol dettaljat li fihom biex toħloq ix-xena nnifisha, dawn id-dijorami jkunu qed jaħbu fis-saqaf tagħhom il-bozoz, il-

biex jagħtu dehra sabiħa u raffinata.

Barra minn hekk il-kuluri nfushom ikunu qed inisslu l-karattru tal-istorja bħal ngħidu aħna għat-tħabbira tal-Madonna għażilt il-kulur bajdani, filwaqt li ż-żjara għand Eliżabetta hija aktar ħamranija biex tagħti l-aspett ta' nżul ix-xemx.

Meta l-koppja marret tinkiteb għaċ-ċensiment il-kulur huwa aktar naturali imma mbagħad meta l-koppja kienet qed tfittex lukanda l-kulur huwa ikħal skur għax kien dieħel il-lejl."

Sibt li l-kollezzjoni ta' Anton kienet ħafna akbar milli tani x'nifhem għax ma riedet tispiċċa qatt!

Infatti biex idaħħal il-kollezzjoni kollha huwa qiegħed ftit ftit jimla l-kmamar tad-dar kollha u s'issa rnexxielu anki jinżel mal-ħajt tat-taraġ bil-vetrini tiegħu, kollha magħluqin wara l-ħġieġ u mgħottija b'purtieri tad-drapp biex ix-xogħolijiet jitħarsu mill-ħsara tad-dawl.

"Dis-sena ma kellix aktar post fejn inpoġġi l-oġġetti li kont xtrajt.

Għalhekk ordnajt dawn il-vetrini li hawn fit-taraġ u sakemm il-mara marret qadja ta' nofs ta' nhar, waħħalthom malajr u sabithom lesti hawn.

Ma tantx ħadet gost bija u kelli nwegħedha li mhux se nkompli ninżel aktar 'l isfel!"

Imma x'inhi dil-passjoni li ġġiegħel lill-kollezzjonist jibqa' jixtri presepju wara l-ieħor li wara kollox qed jirrakkuntaw l-istess ġrajja?

"Għadilli tassew kollha juru l-istess xeni, fil-kumplessità u fit-totalità tagħhom ta' tqassim, materjal, pasturi u kuluri, kollha jkollhom dak il-karattru partikolari li jiddistingwihom minn xulxin.

Għalija din

il-kollezzjoni hija ħajti u sserraħħni ħafna bħala delizzju.

Meta nkun qiegħed fil-kamra tax-xogħol qed noħloq xi ħaġa ġdida biex inżid magħha, inħoss serenità kbira f'qalbi.

Nittama li meta jiġi ż-żmien li din il-kollezzjoni tgħaddi f'idejn oħra, din tibqa' apprezzata u maħbuba bħal kif dejjem żammejtha jien.

Nixtieq ħafna li ma tispiċċax miegħi u li għand min issib ruħha jagħraf l-imħabba u d-dedikazzjoni li ssawret bihom."

Tiskanta l-ideat li jiġu f'moħħ l-artist kultant!

F'naħa minnhom, Anton urieni presepju li hu fforma ġewwa nkwatru li hu u martu kienu qalgħu fit-tieġ.

Imma xejn ma mpressjonani daqs il-presepju li hu rnexxielu jarma ġewwa l-ewwel sett tat-TV li kellu!

"Moħħi l-ħin kollu għaddej fuq dawn l-affarijiet, tant li anki jekk inkun inkwetat fuq xi ħaġa, ngħid ħa naħseb fuq xi oġġett li nista' nagħmel dal-Milied u b'hekk ninsa l-

problemi kollha.

Darba minnhom wara li ġejna mill-Ġermanja, iddeċidejt li noħloq presepju mhux tas-soltu fejn ix-xena tat-twelid ambjentajta ġo dar tal-injam imdawwra bis-silġ.

Darb'oħra waqt li kont għaddej f'park fi Vjenna, sibt biċċa zokk interessanti u ġibtu miegħi sakemm finalment akkwistajt pasturi żgħar minn Napli li stajt nirranġah bihom.

Għall-kuntrarju, ġurnata oħra xtrajt sett ta' pasturi tal-ħġieġ minn Venezja biex imbagħad bnejtilhom sfond bil-ħġieġ ikkulurit li ġbart minn fuq ir-ramel tax-xtajtiet tagħna."

Emmnuni, kelli bżonn is-siegħat biex nara l-kollezzjoni kollha.

Fosthom Anton kellu bambin iswed maħdum bix-xemgħa li probabbilment jgħodd il-250 sena.

L-aktar presepju għal qalbu huwa dak li għamlitlu n-neputija tiegħu Hilda meta kellha sitt snin.

U bħalissa jinsab kuntent ferm bl-aħħar presepju li ħadem fuqu biex jesponih għal-wirja ta' din is-sena.

"Fir-realtà jiena ngħix il-Milied is-sena kollha għax il-ħin kollu għaddej nara x'ser nivvinta biex naħdem għal din il-festa li hija tant għal qalbi.

Meta nħares lura lejn ix-xogħol, l-impenn u l-investiment li

ddedikajt għal din il-kollezzjoni ma jiddispaċini xejn għax naf sewwa li min-naħa tagħha hi tatni u għadha tagħtini ħafna ferħ lura.

Fosthom tgħini nġedded il-memorji ta' meta bħala tfajjel ċkejken kont nistenna b'tant ħerqa l-ġranet tal-Milied sabiex noqgħod nilgħab bil-presepju u bil-pasturi.

Għalija dak hu l-Milied: is-serenità li kapaċi jwassal presepju fis-sempliċità tiegħu hekk kif jirrakkonta l-akbar ġrajja li qatt rat id-dinja!"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-11 ta' Diċembru 2011)

dijorama

Għaqda Ħbieb tal-Presepju Għawdex-Malta

kollezzjoni

presepju

Torċa

IR-RAKKONT TAL-AKBAR ĠRAJJA


WISQ AKTAR MINN GĦAR

L-għerien joħolqu ċerta ġibda partikolari fil-bniedem.

Forsi minħabba li fl-ewwel snin bikrin tiegħu dawn offrewlu rifuġju, filwaqt li ħitanhom servew bħala tila primittiva għall-espressjoni tal-eqdem artisti.

Jista' jkun ukoll minħabba li fil-qalba mudlama tagħhom l-għerien jagħtu lok għal kull xorta ta' ħolm u leġġendi fejn il-bniedem jista jimraħ u joħloq mostri waħxin, kreaturi strambi, annimali feroċi, draguni fantastiċi, sħaħar potenti, friefet il-lejl li jixorbu demm in-nies u l-lista ma tispiċċa qatt.

Fl-istess

ħin huwa interessanti wkoll li saħansitra l-Bambin Ġesù għażel li jitwieled f'għar u allura hawnhekk l-atmosfera ta' dawn il-postijiet tinbidel f'waħda ħelwa, solenni u qaddisa, għalkemm fqira.

Issa li beda Diċembru, ma teħodhiex bi kbira hekk kif tibda tara numru konsiderevoli ta' mudelli żgħar t'għerien iżejjnu ħafna mid-djar tal-Maltin, kull wieħed mirqum bl-istil partikolari tiegħu, imma kollha jħaddnu dik l-istatwetta ċkejkna tat-tarbija divina.

Madanakollu żgur li qatt ma bsart li anki f'25 pied taħt l-art, fis-silenzju antik ta' l-Għar Ta' Xerri, kelli nsib ukoll ix-xbieha tat-tfajjel ċkejken jitwennes mill-ġmiel tal-istalaktiti u l-istalagmiti tal-post.

Żort bosta għerien f'diversi pajjiżi u kollha kellhom dik ix-xi ħaġa partikolari tagħhom: uħud kienu kbar ħafna, tant li biex dornihom

irkibna tren, f'oħrajn kellna nikru l-ġgieget tal-post għax il-kesħa kienet ixxoqq il-għadam, filwaqt li f'numru żgħir ħafna kien hemm ukoll taħżiżiet primittivi mal-ħitan.

Did-darba fil-gżira t'Għawdex fix-Xagħra, għand Ta' Xerri, sibt għar relattivament imdaqqas u li

jista' jitqies bħala teżor ġeoloġiku.

Imma nistqarr li l-aktar li laqgħatni f'dan il-post kien dak is-sens ta' merħba fil-familja, hekk kif numru ta' familjari minn Ta' Xerri fosthom Mananni, Vicky, Joanne, u Joseph ġew jiltaqgħu miegħi sabiex jirrakkuntawli dwar is-sejba storika ta' dan l-għar.

"Fl-1923 nannuwi Ġużeppi Xerri kien qiegħed iħaffer spiera fid-dar tiegħu.

F'dawk iż-żminijiet f'dawn l-inħawi ma kienx hemm servizzi tal-ilma u għalhekk kull min kien jibni daru hemmhekk, kellu jħaffer

spiera biex jinqeda għall-bżonnijiet tiegħu.

Kienet biċċa xogħol iebsa hekk kif il-blat kellu jitbaqqan biċċa biċċa bl-idejn.

Għalhekk tista' taħseb x'baqa' f'Ġużeppi hekk kif wara li niżel 25 pied taħt l-art titfaċċa toqba kbira quddiemu.

Ħaseb li kien iltaqa' ma' xi dagħbien żda meta hu niżel biex jittawwal ħalli jara x'sab, għaraf li fir-realtà x-xorti kienet daħkitlu għax hemm, proprju taħt daru, kienet iffurmat opra naturali ta' stalaktiti u stalagmiti l-ġmiel tagħhom."

Joseph Xerri li llum għandu 69 sena, jiġi n-neputi ta' Ġużeppi, u jiftakar sewwa lin-nannu jheda jirrakkonta dwar dik il-ġurnata immemorabbli.

"Naħseb li kultant ikun destin għaliex meta sfrundat l-art, in-nannu nzerta li ġie proprju fil-qalba tal-għar u għalhekk seta' jifhem mill-ewwel il-valur tal-post.

Li kieku

minflok niżel ħarira lejn naħa jew oħra, jew kien ikisser xi biċċa minnu, inkella jaf kien isib biss xi żewġ stalaktiti u jibqa' nieżel 'l isfel bla ma qatt jiskopri dan is-sit.

Xi 35 sena qabel, madwar 100 metru 'l bogħod, kien instab l-Għar ta' Ninu li wkoll kellu dawn il-karatteristiċi u għaldaqstant in-nies kienu diġà jafu sewwa bil-preġju ta' postijiet bħal dawn."

Inżilna 36 tarġa 'l isfel matul garigor dejjaq li wassalna proprju fil-post fejn kienet infetħet il-bokka tal-għar.

Joseph beda jurini kif għall-ewwel l-għoli tal-għar kien biss ta' 4 piedi.

"Nannuwi kien ambjentalist kbir u għalhekk lanqas dam jaħsibha xejn biex iwaqqaf ix-xogħol kollu li kien qed jagħmel għall-ispiera ħalli minflok jara kif jista' jippreserva l-post u jirranġah biex ikun jista'

wkoll jilqa' l-pubbliku fih.

Minnufih beda jqatta' fil-qiegħa tal-art biex iżid l-ispazju fejn wieħed seta' jimxi aktar komdu madwar il-mogħdijiet li fforma hu stess.

In-nies kellha kurżità kbira biex tara x'kien sab Ġużeppi u l-viżitaturi kienu jiġu bil-gzuz anki minn Malta u minn pajjiżi oħra.

Ta' min isemmi li fil-bidu ma kienx hawn dan il-garigor biex tinżel minnu.

Infatti n-nies kienu jitniżżlu wieħed wieħed permezz ta' apparat magħruf bħala buzzell fejn wieħed kien jirkeb fuq pjattaforma ċkejkna li kienet marbuta ma' xi ħbula ħoxnin, imbagħad żewġ persuni kienu jdawwru l-manki fuq kull naħa u dak li jkun jitniżżel isfel.

Però n-nannu jirrakkonta li darba minnhom ġie jżur dan il-post Lord Strickland u meta ra dik il-meravilja ta' post offra huwa stess li jħallas għall-ispejjeż biex sar dan il-garigor u anki għall-kamra fl-entratura tad-dar fejn il-familja setgħet tilqa' b'mod aktar komdu l-viżitaturi li kienu jiġu."

Għal mument bdejt nimmaġina x'kien jgħaddi minn moħħ dawk li dari kienu jitniżżlu 'l isfel f'dal-qiegħan bil-ħbula.

Ma kellix dubju li kien stil aktar avventuruż imma ċertament ukoll aktar imwiegħer.

Għax anki int u nieżel mill-garigor modern tħossok qisek nieżel fil-qalba tad-dinja!

Joseph jiftakar lil nannuh iwiddibhom biex ma jinżlux weħidhom ġo l-għar għax kien jibża' li jagħmlulu l-ħsara.

Imma wisq naħseb li l-inkwiet ta' Ġużeppi kien ħafna akbar minn hekk għax darba kienet ser tiġri waħda tinkiteb fil-familja!

"Darba minnhom ħu n-nannu bla ma qal xejn lil ħadd, fettillu jinżel jittawwal waħdu fl-għar.

Niżżel miegħu xemgħa u kaxxa sulfarini u beda għaddej matul il-mogħdijiet meta f'ħin minnhom waqgħatlu l-

kaxxa tas-sulfarini, intfietlu x-xemgħa, u ma seta jara xejn aktar, la biex jerġa' jagħmel ftit dawl u lanqas biex isib il-bokka tal-għar.

Imwerwer beda jwerżaq u jgħajjat kemm jiflaħ imma minn hemm taħt, mhux la kemm tisimgħu!

Id-dar l-antika tan-nannu kienet differenti minn kif inhi llum.

Kienet kbira ħafna u bejn il-biċċa abitata u dan l-għar kien hemm bitħa wiesgħa.

Fuq kollox kienet ġo sqaq dejjaq li ma jinfidx.

Meta t-tfajjel baqa' ma rritornax id-dar, il-familja tiegħu ħarġet tfittxu ma' kullimkien imma ħadd ma basar fejn kien.

Għamel jumejn waħdu hemm isfel sakemm fl-aħħar xi ħadd ġietu f'moħħu li jfittxu fl-għar u sabuh!

Min jaf kemm il-darba smajtha dil-ġrajja minn fomm iz-ziju stess stess imma l-għar xorta baqa' dejjem għal qalbu ħafna, tant li meta kiber, kompla ħaffer pied ieħor 'l isfel fl-art biex nies ta' statura itwal ikunu jistgħu joqogħdu aktar komdi.

Aktar il-quddiem in-nies saret taf lil zijuwi bħala Dun Mikelanġ Xerri."

Ir-rakkonti komplew għaddejjin.

Kont qed napprezza ħafna nitkellem ma' Joseph li kien qed jgħaddili din l-informazzjoni tant prezzjuża speċjalment peress li kienu żminijiet li għex hu stess.

Fosthom qalli li fi żmien it-tieni gwerra dinjija, dan l-għar serva wkoll bħala xelter għall-familja.

"Ommi kienet tgħidli li kelli sitt xhur meta kienet tniżżilni hawn fi żmien il-gwerra.

Għall-ewwel kienu jistkennu madwar il-garigor imma meta mietu xi nies fix-Xagħra wara li waqgħu xi bombi fl-inħawi,

huma bdew jibżgħu li jekk taqa' bomba fil-bokka tal-għar, kienu jmutu kollha hemm.

Għalhekk in-nannu beda jqatta' l-ħin ikompli jħaffer aktar il-ġewwa fl-għar.

Hekk jew hekk kien perikoluż wisq biex jibqa' jaħdem fl-għelieqi.

Ħaffer ukoll kamra f'ħajt minnhom fejn ma kien hemm l-ebda karatteristiċi partikolari u meta kien isir xi attakk, konna nistkennu hemm sakemm jgħaddi kollox.

Meta l-gwerra spiċċat, in-nannu reġa' mbarra l-kamra bil-ġebel iżda t-tifkiriet li għexna hemm isfel għadhom ħajjin sewwa."

Forsi issa tistgħu tifhmuni aħjar dwar x'ridt infissrilkhom meta ddeskrevejt x'laqgħatni l-aktar f'dan il-post.

Għax b'differenza ta' inħawi oħra, f'dan l-għar, apparti li tista'

tapprezza l-ġmiel tal-post, tista' tħoss ukoll il-polz innifsu ta' din il-familja li wara kollox tirrappreżenta l-bqija tas-soċjetà tagħna.

Ħadt gost nisma' lil Joseph jispjegali u jimmarkali l-aktar partijiet interessanti tal-għar fejn fosthom stajna nagħrfu kwantità kbira ta' forom fil-ġebel li kienu jixbħu għadd ta' annimali, tjur u bosta figuri oħra mlewwna b'ilwien varji li skulaw fil-ġebel mill-ħamrija ta' fuq.

"Ara hawnhekk.... isma' ftit il-ħoss differenti li jagħmlu dawn l-istalaktiti," qalli hekk kif ħabbat bir-reqqa fuqhom u għamlu ħoss sabiħ kull wieħed.

"Sfortunatament kien hawn oħra bħalhom hawnhekk li hi wkoll kellha l-ħoss partikolari tagħha.

Imma darba minnhom ġew salt viżitaturi f'daqqa u bla ma ntbaħna, xi ħadd qaċċatha biex ħadha miegħu bħala rikordju!"

Ħallini bla kliem.

Kulħadd jaf li dawn il-forom ġeoloġiċi jieħdu numru kbir ta' snin biex jieħdu surithom.

U mbagħad hawn min tiġih f'rasu li jqaċċathom f'sekonda!

"Għalhekk għandna dawn in-noti hawnhekk biex ħadd ma jmisshom b'idejh imma kultant ċerti nies ma jifhmux xi ħsara jkunu qed jikkawżaw meta jmorru kontra dawn ir-regoli.

Biss biss ara, dil-kolonna hija l-ikbar waħda li hawn f'dan l-għar u din jaħsbu li ħadet madwar nofs miljun sena biex kibret!"

Imxejna passejn oħra u Joseph qabad biċċa ġebla partikolari li kienet hemm apposta biex tintwera lill-pubbliku.

Kienet tqila ferm, lanqas temmen li ffurmat biss mill-ilma u

mill-minerali.

"Dal-materjal jgħidulu alabastru u ġebla bħal din li kieku kellha tiġi sserata min-nofs tkun il-ġmiel tagħha.

Ħares lejn il-forma tal-ġebel l-ieħor li jieħu surtu skont il-karatteristiċi differenti li jsib ruħu fihom: per eżempju dawk il-forom li aħna nistħajjluhom widnejn l-iljunfant ma sarux permezz tal-qtar tal-ilma bħall-istalaktiti u l-istalagmiti, imma billi l-ilma ċarċar magħhom u ħareġ dak id-disinn."

Għaddejna minn parti oħra li kient tidher wisq għall-qalb Joseph.

"Ma nixba qatt inqatta' l-ħin hawn taħt u aktar u aktar meta nkun qed nuri dawn il-kapolavuri naturali lil xi ħadd.

Partikolarment din in-naħa hija mżejjna b'għadd ta' ġebel li nafuh bħala qroll u kif inkun għaddej minn hawn, aktar nistħajjilni għaddej minn ġo xi għar taħt qiegħ il-baħar milli taħt l-art."

Finalment ġejna wkoll ħdejn spiera li did-darba nannuh Ġużeppi kien irnexxielu jħaffer sal-aħħar.

"In-nannu mmarka post ieħor fejn ra li ma setax jagħmel ħsara lill-għar u reġa' beda jħaffer ftit ftit sakemm laħaq dan l-għar u mbagħad baqa' nieżel 15-il pied ieħor sakemm sab it-tafal u l-ilma.

Fil-bidu kien jittella' l-ilma bil-barmil u t-tarjola.

Illum ix-xogħol eħfef għax hawn il-pompa."

Kienet ix-xbieha tat-tarbija ċkejkna tal-Bambin Ġesù li laqgħatna hekk kif dħalna fl-għar u kienet hi wkoll li sellmitilna hekk kif wasalna biex nitilqu.

Naturalment titpoġġa

hemm biss f'dan iż-żmien ħlejju tal-Milied, anki sabiex tkompli tagħti laqta' oħra aktar familjari lill-post.

Hija ħasra li llum il-viżitaturi f'dan il-għar naqsu ħafna b'mod speċjali t-turisti.

"Ħafna mit-turisti li jiġu fil-gżira t'Għawdex ikollhom programm lest mill-gwida tagħhom fejn ser jittieħdu.

Imma għal xi raġuni, ħadd m'għadu jġibhom 'l hawn.

Jeħduhom iżuru l-postijiet tas-soltu, dawk

l-aktar popolari, u mbagħad jerġgħu jħaffuhom lura lejn Malta.

Aħna nikkunsidraw lil dan il-post bħala sit importanti daqs l-oħrajn.

Ma naħsbux li hu sewwa li dawk li jiġu jżuru gżiritna qed jiġu mċaħħda milli jiskopru wkoll dawn it-tipi ta' siti li għandna hawnhekk.

Infatti dawk il-Maltin u t-turisti li jsiru jafu b'dan l-għar u jiġu jarawh, kollha jibqgħu impressjonati ħafna bi ġmielu. "

U ntenni għal dawk li huma responsabbli minn dawn it-turisti li jżuru l-gżejjer tagħna – tinsew qatt li wieħed mill-aqwa prodotti Maltin hija

sempliċiment l-akkoljenza sabiħa u ġenwina li l-poplu tagħna kapaċi jwassal u li ilu magħruf għaliha għall-mijiet ta' snin.

Infatti ħames familji minn Ta' Xerri joqogħdu fl-inħawi tal-għar, fejn saħansitra t-triq issemmiet għal dal-post, sabiex kuljum, anki fil-ħdud u l-festi huma jilqgħu bil-qalb lil kull min jogħġbu jinteressa ruħu f'dat-teżor sabiħ tagħhom.

"L-Għar Ta' Xerri huwa għal qalbna ħafna għax ifakkarna fil-galbu li wera Ġużeppi meta nstab dan il-post u l-ħila li kellu biex żammu u ppreżentah lin-nies bl-aħjar mod

possibbli.

Inħossuna obbligati li nkomplu naqsmu l-imħabba li hu kellu għal dan l-għar u li llum tħeġġeġ anki f'qalbna.

Huwa wirt sabiħ li ħallilna sabiex nibqgħu nġeddu l-memorji tiegħu u anki biex nuru lil kulħadd x'kapaċi toħloq din l-art sbejħa tagħna."

L-Għar Ta' Xerri jinsab fi Triq l-Għar Ta' Xerri fix-Xagħra, Għawdex.

INTERVISTA: JOHN JOSEPH BORG – Kuratur Prinċipali tal-Mużew tal-Istorja Naturali

Tkellimt ukoll ma' John Joseph Borg dwar dawn il-fenomeni naturali, fejn fosthom staqsejt kif jiffurmaw l-istalaktiti

u l-istalagmiti, jekk f'inħawi fejn jinstabu numru ta' għerien bħal dawn ikunx hemm il-periklu li l-art tkun instabbli u anki xi tfisser dagħbien?

"L-istalaktiti u l-istalagmiti jiffurmaw meta jkollok kundizzjonijiet ideali fosthom: ilma li jiskula minn ġewwa l-blat, bil-mod iżda

konsistenti, ġir (

), u klima adatta ġewwa l-għar, jiġifieri mingħajr kurrenti tal-arja kif ukoll temperatura stabbli.

L-inħawi tax-Xagħra huma magħmula mill-ġebla tal-Qawwi Ta' Fuq (

F'ċerti żoni ta' dan il-blat xi drabi jistgħu jiffurmaw kanali, għerien u spazji vojta oħrajn.

Infatti fix-

Xagħra nsibu numru ta' għerien bħal Ta' Xerri, Ta' Ninu, Ta' Calypso, Tal-Ġnien, Ta' Ghejżu u oħrajn.

Jista' jkun li bejn l-għerien ikun hemm iżjed xpakkaturi imma l-fatt li jeżistu dawn l-għerien ma jfissirx li l-blat hu nstabbli.

Dagħbien huma ħofor fil-blat li ġeneralment ikunu mimlija bil-ħamrija kwaternarja (ta' Żmien is-Silġ).

F'xi każi, wieħed isib ukoll għadam ta' annimali li kienu jgħixu f'dak iż-żmien bħal ċriev, iljunfanti, ippopotami u speċi oħra.

Għal min ikun qiegħed iħaffer spiera jew bir, dawn l-ispazji "vojta" fil-blat iħaffu ħafna fit-tqattiegħ tal-ġebla."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-4 ta' Diċembru 2011)

dagħbien

Dun Mikelanġ Xerri

ġeoloġija

Ġużeppi Xerri

Għar Ta' Xerri

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

Xagħra Għawdex

WISQ AKTAR MINN GĦAR


ĠMIEL IN-NATURA MALTIJA

Nista' ngħid li l-artikli ta' Perspettivi bdewli l-vjaġġ tiegħi fid-dinja tal-kitba.

Permezz tagħhom kelli l-opportunità li niltaqa' ma' diversi individwi li qasmu miegħi l-fehmiet u l-ġrajjiet tagħhom sabiex jiena nwassalhom lilkhom.

Tawni wkoll iċ-ċans biex nifhem il-potenzjal tal-midja u kemm hu għaqli li wieħed ikun responsabbli fil-messaġġ li jibgħat f'kitbietu.

Finalment dawn l-artikli dewwquni wkoll il-ħlewwa tas-sodisfazzjon meta tirċievi l-apprezzament tal-qarrejja.

Iżda bħal f'kull ħaġa oħra, Perspettivi illum ser jaslu fi tmiemhom u bix-xieraq xtaqt nagħlaq l-aħħar artiklu b'dedikazzjoni għal dawk kollha li għoġobhom isegwuni matul dawn l-aħħar snin, permezz tal-ġmiel tar-ritratti li l-fotografu tan-natura Guido Bonett għoġbu jaqsam magħna.

"In-natura minn dejjem kienet għal qalbi ħafna tant li ommi kienet tħobb tgħidli li l-ewwel kelma li jiena lissint kienet "allimal"," beda jirrakkuntali Guido bi tbissima.

"Aktar il-quddiem inġbidt ukoll lejn il-qasam tal-fotografija sakemm eventwalment irnexxieli nżewweġ liż-żewġ imħabbiet tiegħi flimkien."

Ma kellix wisq diffikultà biex nifhem x'ried jgħid hekk kif bdejt inqalleb il-paġni tal-ktieb riċenti tiegħu 'The Natural History of The Maltese Islands'.

"Minn daqshekk inħossni xxurtjat għaliex minħabba li jiena midħla sewwa tan-natura, għandi aktar għarfien dwar fejn u meta nista' nsib ċerti speċi u ħlejqiet.

Biex nagħtik

eżempju nista' nurik dar-ritratt ta' koppja tal-ispeċi tad-debba tax-xitan (

) li hu għall-qalbi ħafna kemm għad-dawl, il-kuluri, il-kompożizzjoni u l-azzjoni li rnexxieli nislet fih.

Veru li jkun hemm element ta' kumbinazzjoni imma hawnhekk ngħidu aħna, kont ilni nara lil din il-koppja ddur 'l hemm u 'l hawn u kont naf li dawn l-insetti għandhom it-tendenza li jerġgħu lura fl-istess post minn ħin għall-ieħor.

Bsart ukoll li ser naqbad din l-azzjoni u allura stennejt f'post adegwat sakemm ilmaħthom fil-pożizzjoni li xtaqt u ħadt ir-ritratt."

Il-valur ta' ritratt jitqies proprju f'dik il-kapaċità li taqbad mument qasir u rrepetibbli fil-ħajja u tagħnih bl-eternità hekk kif imbagħad wieħed jista' jibqa' jara u jifli dik l-azzjoni għal kemm il-darba jrid.

"Kont ilni erbgħa snin naħdem fuq dan il-ktieb.

Dort il-gżejjer kollha f'Malta u Għawdex sabiex niġbor rikordju fotografiku tal-ispeċi lokali tal-fawna u l-

flora.

Ħadt madwar 8000 ritratt li 524 minnhom ġew inklużi f'dan il-ktieb.

Qattajt siegħat sħaħ speċjalment fil-ġranet ta' tmiem il-ġimgħa nistenna bosta drabi f'pożizzjonijiet skomdi, kultant mixħut mal-art għal tuli fit-tajn, fil-kesħa u fis-sħana, għall-gdim tal-insetti u dak kollu li tiltaqa' miegħu f'dawn is-sitwazzjonijiet.

Għaldaqstant meta mbagħad jirnexxielek tmur lura d-dar b'erbgħa ritratti sbieħ tħoss sodisfazzjon kbir, bħal ngħidu aħna meta nzertajt żewġt isriep qed jiġġieldu u rnexxieli naqbad dak il-mument taħt il-lenti tiegħi."

Guido spjegali kif l-idea wara dan il-ktieb żvolġiet maż-żmien.

"Peress li jiena membru tal-Malta Photographic Society, sħabi spiss kienu jistaqsuni kif kien jirnexxieli

nieħu ċerti ritratti, liema lenti wżajt, x'apparat kelli bżonn, fejn insib ċerti insetti, f'liema żmien jikbru ċerti pjanti u fejn hu l-abitat ta' ċerti annimali?

Għaldaqstant darba minnhom iddeċidejt li nibda nieħu xi ritratti ħalli niġborhom f'fuljetti li kellhom iservu ta' gwida f'dan il-qasam.

Imma hekk kif beda għaddej iż-żmien u bdew jakkumulaw ir-ritratti, għaraft li kien hemm materjal biżżejjed biex isir dan il-ktieb."

Fil-fatt taħt kull ritratt li jinkludi dan il-ktieb, wieħed isib ukoll indikat diversi dettalji dwar it-teknika u l-apparat li ġew utilizzati biex ittieħdet dik ix-xbieha.

Barra minn hekk, sezzjoni minnu hija wkoll immirata lejn dawk li huma interessati li jitħajjru jiġbdu ritratti tajbin tan-natura.

"Permezz ta' dan il-ktieb xtaqt inħajjar aktar individwi biex jinteressaw

ruħhom fin-natura għanja tal-gżejjer tagħna: kemm biex nuri l-potenzjal tal-varjetà tal-ispeċi li jeżistu, kemm biex nistieden lil dawk li qatt ma qabdu kamera b'idejhom ħalli jittantaw jiġbdu l-ewwel ritratti tagħhom u anki biex nispira lil fotografi oħrajn li forsi ma tawx ħafna importanza lil dan il-qasam sabiex jiftħu għajnejhom għall-possibilitajiet li toffri n-natura.

Nixtieq niċċara illi f'dan il-ktieb wieħed ser isib ideat bażiċi tat-teknika li tista' tintuża fir-rigward tal-fotografija tan-natura peress li f'dan il-qasam wieħed jeħtieġ apparat apposta u azzjoni partikolari ta' kif għandu jersaq lejn insett, annimal jew pjanta.

Iżda naturalment għalkemm jeżistu ċerti regoli, xorta waħda nemmen li wieħed għandu jesperimenta sabiex jakkwista riżultati interessanti u oriġinali."

Għal aktar minn darba Guido saħaq illi l-għan prinċipali tiegħu huwa li jkisser il-mentalità li fil-gżejjer Maltin m'hawnx ħafna natura x'tara.

"Teżisti l-idea żbaljata li pajjiżna huwa fqir f'dan il-qasam imma jaħasra ħafna ma jafux kemm huma żbaljati!

Infatti mhux darba u tnejn li nara wħud jistagħġbu meta jaraw ċerti ritratti tiegħi għax ma

jkunux iridu jemmnu li dawk il-ħlejqiet jgħixu f'pajjiżna: bħal ngħidu aħna numru ta' rettili li jiena nħobb niġbed ħafna kemm għax diffiċli ferm biex tieħu ritratt ta' wieħed minnhom u anki għax ġeneralment mhumiex il-favoriti ta' fotografi oħra.

Bosta mill-ispeċi tan-natura trid tmur tfittixhom għax dawn iżommu 'l bogħod min-nies u mhux la kemm tarahom kif ġieb u laħaq.

Oħrajn jgħixu fl-abitat partikolari tagħhom il-barra mill-bini, kultant saħansitra fuq xi gżira iżolata bħal Filfla.

Dawk kollha li qallbu l-paġni numerużi ta' dan il-ktieb kienu mpressjonati bil-varjetà tal-ħolqien lokali li jinkludi.

Nittama li permezz tiegħu finalment il-Maltin u l-Għawdxin jifhmu r-rikkezza tal-wirt naturali li pajjiżna hu mogħni bihom."

Iżda l-ktieb ma jurikx dan biss!

Għalkemm ormaj Guido huwa sinonimu mal-fotografija tan-natura fejn anki rebaħ bosta unuri

kemm lokali u anki internazzjonali, intbaħt li dan il-fotografu għandu kwalità prezzjuża u rari – l-umiltà.

U għaldaqstant hu jħalli f'idejk biex tiddeċiedi dwar il-livell tat-talent impressjonanti li dawn ir-ritratti nġibdu bih.

Min-naħa tiegħi m'għandix dubju li hekk kif jiġi f'idejkhom dan il-ktieb, intom ukoll ser tagħrfu dan ma' l-ewwel daqqa t'għajn li ser tagħtu lejn ir-ritratti tiegħu.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-18 ta' Diċembru 2011)

fotografija

fotografu tan-natura

Torċa

ĠMIEL IN-NATURA MALTIJA


IMĦABBA BLA KUNDIZZJONI

Ngħiduha kif inhi, sikwit dil-ħajja mhiex faċli tgħixha.

Bosta drabi teħodlok ħafna aktar milli tagħtik u lil uħud minna għandha ħabta tkabarhom saħansitra xi ftit aktar mill-oħrajn.

Jiġu mumenti meta jagħtik li tfendi għal rasek u li tħalli l-mewġ iħabbat mal-bqija... min jiflaħ jikkumbatti jgħix u min ma jiflaħx jintilef.

Iżda xi ħaġa ġewwa fik ma tħallikx tirraġuna hekk għal tul ta' żmien.

"Ma nistax nibdel id-dinja waħdi, imma nista' nitfa' ġebla matul l-ilmijiet sabiex noħloq ħafna rimi," inkoraġġiet darba Madre Tereża bi sfida quddiem id-diffikultajiet tal-ħajja.

L-eżempju ta' nies bħalha huwa kruċjali biex nagħrfu ngħixu l-umanità tagħna.

Il-ħlewwa ta' dawn ir-rimi messew miegħi din il-ġimgħa meta waqt intervista ma' John Rolè u Pat Bonello mill-Appoġġ dwar il-fostering u dwar servizz ġdid ta' Trobbija Speċjalizzata li għadu kemm ġie mniedi dan l-aħħar, dawn qaluli li dawk li jidħlu biex jagħtu l-għajnuna tagħhom jagħmlu dan bil-ħsieb sħiħ li jwettqu xi ħaġa tajba f'ħajjithom.

L-idea tal-

minn dejjem kienet tintrigani għax nista' nobsor li jesiġi ħafna kuraġġ.

Kont kurjuża biex nifhem min kien kapaċi jħobb daqstant, kemm kien hemm nies minn dawn, u x'riżultati qed ikollu dan il-qasam?

"Aħna konxji li l-fostering mhiex xi biċċa xogħol faċli biex tidħol għaliha għax fiha diversi sfidi, titlob impenn serju u tirrikjedi ħafna mħabba," beda jispjegali John Rolè.

"Huwa każ fejn l-individwi letteralment jiftħu l-familja tagħhom sabiex jilqgħu fiha lil dawn it-tfal ħalli jgħinuhom jgħixu ħajja aħjar.

Fortunatament jeżistu numru ta' familji Maltin u Għawdxin li bil-ġenerożità enormi tagħhom lesti li jagħtu daqqa t'id biex jingħata ċans ieħor lil dawn it-tfal li jgawdu d-dritt ta' tfulija xierqa.

Infatti bħalissa għandna 250 tifel u tifla

, filwaqt li hemm 201 familja li qed jagħtu l-għajnuna fil-qasam tal-

Is-sistema formali bħala tim tal-fostering fl-Appoġġ ilha għaddejja biss mis-sena 2000.

Madanakollu diġà qed naraw il-frott tax-xogħol li sar u huwa dan li jżommok għaddej.

Bħala eżempju, nista' nsemmilek il-każ ta' tifel li kien

u li llum huwa żagħżugħ iggradwat bħala avukat, fejn fil-preżent jifforma wkoll parti mill-board tal-fostering.

Għad irridu naraw x'ser ikun ir-riżultat tal-għadd ta' tfal li qed igawdu mill-għajnuna tal-

Biss biss illum qegħdin indaħħlu anki trabi direttament ma'

, minflok li jgħaddu l-ewwel fl-istituzzjonijiet, kif kien isir qabel.

Is-sena l-oħra kellna 12-il tarbija li ġew

, filwaqt li b'kollox kien hemm 50 tifel u tifla li ġew milqugħa f'familji oħra.

Dis-sena kien hemm 14-il tarbija li ġew

u għad baqa' 115-il tifel u tifla li qed jistennew lil xi ħadd biex jilqagħhom għandu."

Is-sejħa għal familji ġodda li lesti biex jgħinu hija dejjem miftuħa.

John spjega dwar il-proċess li jgħaddu minnu dawk li juru l-ħajra li jiffosterjaw.

"Meta aħna nirċievu talba jew applikazzjoni mingħand xi familja li tixtieq tidħol għall-

, aħna mmorru nżuruhom sabiex niddiskutu aktar fil-fond dwar din il-possibilità.

Naturalment l-għan ta' din il-laqgħa tkun kemm biex infiehmu aħjar fhiex jikkonsisti dan ix-xogħol, kemm biex naraw x'wassal lil din il-familja biex tieħu din id-deċiżjoni, u anki biex nevalwaw l-ambjent li fih dawn il-

prospettivi ser ikunu qed jilqgħu lit-tfal.

Huwa importanti ħafna li f'dawn il-każi, fejn hemm diġà t-tfal fil-familji, dawn ukoll jiġu kkonsultati u nklużi fid-deċiżjoni sabiex finalment jitwettaq pass għaqli.

Dawk il-familji li jidhrilna li jistgħu jgħinu jgħaddu imbagħad għall-pass li jmiss: fejn huma jiġu mitluba li jattendu għal 6 laqgħat ta' 3 siegħat il-waħda.

F'dawn il-laqgħat huma jingħataw taħriġ f'diversi

aspetti tal-

bħal: il-

x'jinvolvi b'mod ġenerali, it-tfal min huma, it-trawmiet li jgħaddu minnhom u l-pakkett li jġorru magħhom, min huma l-ġenituri ta' dawn it-tfal u l-problemi li dawn ikunu sabu ruħhom fihom li finalment wassluhom biex uliedhom ikollhom bżonn il-

, l-abilitajiet neċessarji fil-

: x'inkunu qed infittxu aħna bħala aġenzija – f'din is-sessjoni jattendu anki xi

stess biex jgħaddu l-esperjenzi tagħhom, nitellmu wkoll fuq l-effett tal-

fuq il-koppja u fuq uliedhom u kif dawn għandhom jieħdu ħsieb lil xulxin.

Finalment niddiskutu l-possibilità li dawn it-tfal imorru lura għand il-ġenituri tagħhom u allura x'għandhom jagħmlu l-

matul is-snin sabiex ikun hemm tranżizzjoni tajba jekk jasal dan il-mument.

U allura hawn jidħol ukoll l-aspett ta' kif il-

ser jgħixu u jaċċettaw din it-tranżizzjoni?

U x'tip ta' kuntatt jista' jibqa' jkun hemm ma' dawn it-tfal, jekk dawn ikunu marru lura għand il-ġenituri tagħhom."

Xtaqt nifhem kif it-tfal jiġu magħżula biex imorru għand xi familja partikolari għal

"Ġeneralment in-nies għandhom it-tendenza li jmorru direttament fl-istituzzjonijiet fejn jinżammu t-tfal meta jkunu jixtiequ jagħmlu l-ġid lil xi tifel jew tifla.

U allura jkun hemm każi fejn koppja torbot qalbha ma' xi tifel jew tifla partikolari li jgħixu f'dawn il-postijiet u eventwalment jitħajjru biex ikunu l-

tagħhom.

Għalkemm aħna napprezzaw il-ġest ta' dawn l-individwi, nippreferu ħafna aktar illi l-kuntatt ma jsirx b'dan il-mod għax jaf ikun hemm sitwazzjonijiet li jikkumplikaw jew li jagħmlu impossibli dan l-arranġament.

Biex nagħtuk eżempju, immaġina li t-tifel li xi ħadd ikun jixtieq li jrabbi, bla ma jafu, jinzerta t-tifel ta' xi ġar u jkun hemm ċirkustanza fejn l-identità tal-

ma tkunx tista' tiġi mikxufa.

Fil-fatt qabel ma aħna niddeċiedu min minn dawn it-tfal ser imur għand xi familja partikolari, inkunu evalwajna sewwa kull aspett sabiex din l-esperjenza tibda u tkompli possibilment bl-iktar mod stabbli.

Għalhekk inqisu l-ħtiġijiet tat-tfal u naraw li l-kwalitajiet li għandhom il-

u l-ambjent u s-sitwazzjoni li qegħdin jgħixu fihom, huma adattati għal dan il-każ.

Biex nagħtuk eżempju ieħor, jekk ikun hemm xi tfal oħra fil-familja, ġeneralment naraw li t-tfal li jiġu

ikunu iżgħar, kemm biex it-tfal tal-koppja jkunu ta' eżempju għalihom u anki biex dawn ma jqisuhomx bħala kompetizzjoni għalihom imma idealment jieħdu ħsiebhom huma wkoll.

Illum qed issir ħafna enfażi li għandha tinħoloq stabbiltà fil-ħajja tat-tfal u allura ma nistgħux nippermettu li jsiru ċerti żbalji li bihom terġa' tinħoloq l-instabbiltà.

Tgħallimna ħafna mis-sitwazzjonijiet u l-konsegwenzi tal-passat.

U għalkemm ma nistgħu qatt nagħtu garanzija li kollox ser jirnexxi kif nixtiequ aħna, min-naħa tagħha aħna nippruvaw nagħmlu mill-aħjar biex kull esperjenza ta'

tagħti l-frott meħtieġ."

John sostna li ma jrid bl-ebda mod jitfa' xi dell ikraħ fuq l-istituzzjonijiet varji li jieħdu ħsieb it-tfal għax dawn ċertament jagħmlu ħafna ġid fost it-tfal li jieħdu ħsieb.

Iżda fl-istess ħin ir-riċerka turi li l-kuntatt

mat-tfal joffri aktar opportunità sabiex dawn jakkwistaw il-ħiliet tant neċessarji fi tfulithom.

"Forsi wieħed ma jirrealizzax li wħud minn dawn it-tfal ikunu saħansitra nieqsa mill-aktar affarijiet bażiċi li aħna neħduhom bħala ovvji.

Ngħidu aħna, jekk tarbija tibki, normalment il-ġenitur jew il-kustodju, ser jerfagħha, jħaddanha miegħu u jara x'għandha bżonn.

Iżda sfortunatament, mhux it-trabi kollha jgawdu minn din il-kura.

F'ċerti każi, it-trabi jibdew jiġu mċaħħda mill-possibilità li jikkomunikaw sewwa u anki milli jifhmu u jitgħallmu ċerti emozzjonijiet.

Per eżempju jekk tarbija għandha l-ġuħ, dak il-ħin għaliha jkun l-aħħar tad-dinja jekk ħadd ma jitmagħha.

Għalhekk meta ommha taqbadha f'idejha u tħaddanha magħha biex tisqiha, it-tarbija tagħraf li hemm min jieħu ħsiebha u titgħallem tisma' t-taħbiet kalm tal-qalb tal-omm u tirregola t-taħbiet ta' qalbha ma' tagħha.

B'mod awtomatiku, f'dawn il-mumenti kruċjali, it-tarbija tkun qed titħarreġ kif aktar il-quddiem għandha tirreaġixxi għad-diffikultajiet tal-ħajja.

Min-naħa l-oħra, tarbija li tiġi injorata u titħalla tibki għal ħin twil ġo

, jew tarbija li titwaqqa' jew anki tiġi msawwta, titla' konfuża, beżgħana u anzjuża kontinwament.

Aktar il-quddiem, meta din ser tikber u ssib ruħha taħt

, mhux ser tkun kapaċi tilqagħlu daqshekk u tippanikja mingħajr ma tkun taf sewwa x'għandha tagħmel biex tikkalma.

Dawn l-esperjenzi jikkonfermaw għala t-tfal igawdu aktar meta jkunu ġewwa familja fejn jistgħu jingħataw attenzjoni individwali.

Permezz tal-

li jiġu mħarrġa apposta, biż-żmien dawn it-tfal jingħataw il-ħiliet biex inaqqsu l-biża' u jitgħallmu li hemm nies li jħobbuhom u li tixirqilhom il-fiduċja tagħhom.

Mhux darba u tnejn li jiġu

li jgħidulna b'dawn il-mumenti mqanqla fejn akkost li juru ħafna mħabba lit-tfal li jkunu

, dawn isibu diffikultà biex jirrispondu lura.

"Imma jiena nħobbok tant!" jgħidulhom.

U t-tfal iwieġbu, "Ma nafx kif inħobb.

Għini!"

Speċjalment fil-bidu l-

iridu jkunu konxji li huma ser jagħtu ħafna mingħajr ma jieħdu daqstant lura.

Iċ-ċavetta hija hekk kif jirnexxielhom jibnu relazzjoni sabiħa ma' dawn it-tfal li f'ħajjithom ikunu diġà għaddew minn tbatija kbira.

Infatti għal kull sena trawmatika tagħhom, huma jkollhom bżonn sentejn biex ifiequ: sena biex ineħħu dak li kellhom ġewwa fihom u oħra biex jassorbu dak li kellhom jitgħallmu f'dik is-sena ta' qabel.

Meta t-tfal jibdew jesperjenzaw il-veru mħabba bla kundizzjoni li suppost ħadu fil-bidu nett, hemm normalment tibda tara t-trasformazzjoni hekk kif it-tfal bil-mod jibdew jidraw jafdaw u finalment jikkomunikaw tajjeb u jħobbu lil dawk ta' madwarhom."

Iebsa biex tifhem kif xi ħadd daqstant żgħir ikun diġà għadda minn tant inkwiet f'ħajtu u hija inkwetanti jekk toqgħod taħseb x'jista' jiġri minn dawn it-tfal jekk xi ħadd ma jieħux ħsiebhom kif jixraq.

Iżda John u Pat sikwit semmew ukoll it-tbatija li jgħaddu minnha l-ġenituri nfushom ta' dawn it-tfal li xi drabi minħabba d-diffikultajiet tagħhom, isibu ruħhom fis-sitwazzjoni ħarxa li jagħtu t-tfal tagħhom għal

bit-tama li almenu wliedhom jgħixu ħajja aħjar minn tagħhom.

"Fil-fatt ħafna minn dawn it-tfal li jiġu

, akkost li jkunu batew fil-familja tagħhom, xorta waħda jkollhom lealtà kbira lejn il-familjari tagħhom.

Għalkemm mhux kollha jkunu jridu jew jistgħu jmorru lura fid-dar tal-ġenituri tagħhom, xorta waħda huma jkunu ħerqana li jkunu jafu li "xi ħadd qiegħed jieħu ħsieb il-mummy" u li "xi ħadd qiegħed jagħti każ tal-problemi li kien hemm fil-familja tagħna".

Naturalment mhux it-tfal kollha jkollhom din il-lealtà.

Għandna każi fejn ir-rabta bejn it-tfal u l-

tant kibret, li anki meta laħqu l-età tagħhom, dawn għażlu li jibqgħu jgħixu ma' din il-familja li ħadet ħsiebhom fl-agħar mumenti ta' ħajjithom.

Bħala eżempju ta' x'iġġib din il-bidla fit-tfal nista' nsemmilek każ li seħħ dan l-aħħar fejn tifel ta' 9 snin li ġie

ra tarbija tat-twelid li qed tiġi iffosterjata u lil dawk li qed jieħdu ħsieb lilu qalilhom "Kemm hu tajjeb li ser tmur għall-

dik it-tifla!

Għax għallinqas hi ser tiffranka dak kollu li għaddejt minnu jien u mhux ser ikollha d-diffikultajiet li jien qed inġib hawn lilkhom!"

Ma tistax ma tħossx għal kliem bħal dan u għalhekk ma kontx sorpriża daqstant meta ntbaħt li sitwazzjonijiet bħal dawn iqanqlu anki lil dawk li kienu qed ikellmuni u li min jaf kemm jaraw aktar b'għajnejhom!

TROBBIJA SPEĊJALIZZATA

F'dawn l-aħħar ġranet l-Appoġġ fetħet tip ta' servizz ieħor magħruf bħala Trobbija Speċjalizzata.

Dan huwa maħsub biex jagħti għajnuna lil tfal li għandhom aktar diffikultajiet fil-ħajja minn tfal oħrajn u għalhekk anki l-pakkett finanzjarju li jingħata lil min ikun qed jieħu ħsiebhom huwa kemmxejn akbar u jista' jilħaq l-€10,000 – li fih ikun inkluż ic-

għal kull tifel jew tifla li

jkollhom bżonn din it-tip ta' trobbija.

Il-familji jew individwi li se jilqgħu din l-isfida, li biha jistgħu jagħmlu differenza kbira fil-ħajja ta' dawn it-tfal jew żgħażagħ, iridu jkunu lesti li jilqgħuhom fi ħdan il-familja tagħhom u jagħtuhom żmien ta' trobbija li tilħaq il-bżonnijiet partikolari tagħhom.

"In-nies li ser jitħajjru għal dan it-tip ta' servizz ser ikollhom sfida akbar minħabba ċ-ċirkustanzi tat-tfal.

Fost dawn l-isfidi nistgħu nsemmu tfal li jkunu aktar kbar fl-età, tfal b'xi diżabilità, tfal b'xi mard

kroniku, żewġt aħwa flimkien, tfal jew żgħażagħ li missew mad-droga, tfajla tqila b'tarbija li ma tistax tgħix mal-familja tagħha minħabba li tinsab f'periklu eċċ. Aħna nafu li mhux ser ikun hemm mijiet li jidħlu għal dan ix-xogħol imma anki jekk jirnexxielna nagħmlu d-differenza fil-ħajja ta' ftit minn dawn it-tfal inkunu qed nagħmlu ħafna.

Naturalment aħna ser inkunu qed noffru taħriġ adegwat għal dawk li jiddeċiedu li joffru l-għajnuna tagħhom, filwaqt li dawn ser ikunu wkoll segwiti b'mod regolari minn ħaddiema soċjali inkarigati apposta.

Ċertament ir-riżultati, għalkemm sikwit jiġu bil-mod ħafna, jagħtu bosta sodisfazzjon lil kull min ikun involut.

"M'hemmx dubju!

L-aħjar post għat-tfal huwa mal-familji tagħhom u aħna nippruvaw nagħmlu minn kollox biex it-tfal ma jinħarġux mid-dar tagħhom.

Imma sfortunatament ikun hemm każi fejn għall-protezzjoni u għall-ġid tat-tfal stess, dan ikollu jsir.

Xi wħud minn dawn it-tfal jibdew jgħixu ġewwa l-istituzzjonijiet u hemmhekk huma jingħataw l-opportunità li jkunu maħbuba u li jibdew mill-ġdid jgħixu tfulithom.

Ta' min isemmi li ħafna minn dawn it-tfal irnexxew fil-ħajja bil-ħiliet differenti tagħhom u llum huma adulti eżemplari.

F'dawn l-aħħar snin, numru minnhom qed jimxu wkoll għand familji ġodda li b'imħabba u b'ġenerożità kbira qed jieħdu ħsiebhom u jrabbuhom daqs li kieku kienu wliedhom.

Kien ikun ħafna aħjar li kieku dawn it-tfal qatt m'għaddew minn dawn l-esperjenzi trawmatiċi.

Imma issa hekk ġara u ma nistgħux immorru lura!

Għalhekk issa jiddependi kemm aħna ser inkunu lesti li ngħinuhom jirkupraw dak li tilfu fis-snin bikrin ta' ħajjithom.

Studji varji flimkien mal-esperjenzi tagħna ta' kuljum jikkonfermaw li l-bidla u l-fejqan huma possibbli.

Iżda kollox jistrieħ fuq kemm nies ser ikunu lesti li joffru spalla ta' kuraġġ u l-kenn ta' djarhom biex dawn it-tfal iduqu l-ħlewwa ta' xi jfisser li tkun maħbub tassew."

Għal aktar tagħrif jew biex tapplika biex toffri l-għajnuna tiegħek bħala

tista' ċċempel fuq Supportline 179 jew lill-Aġenzija Appoġġ fuq 22959000 jew permezz tal-website

Jekk tixtieq tipprovdi servizz ta' Trobbija Speċjalizzata, jew tixtieq aktar informazzjoni, tista' wkoll iċċempel fuq in-numri ta' hawn fuq jew inkella tibgħat email fuq

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-20 ta' Novembru 2011)

għajnuna

Torċa

trobbija

Trobbija Speċjalizzata

IMĦABBA BLA KUNDIZZJONI