IR-RABAT TAĦT ATTAKK

Dan l-aħħar sibt ruħi fil-Knisja tal-Mosta jew aħjar ir-Rotunda.

Nistqarr li kont ilni s-snin ma nidħol hemm ġew u għalhekk stajt nifli dan il-post b'għajnejn ġodda.

Dak is-

saqaf grandjuż mogħni b'diżinn indurat u mżejjen b'żebgħa kaħlana ħallieni bla kliem u kelli npoġġi bil-qiegħda fuq siġġu biex nibqa' nħares il-fuq lejh għax ma stajtx naqla' għajnejja minn fuqu.

F'moħħi ġera ħsieb – tgħid min fassal dak is-saqaf qatt basar li minn hemm għad tinfed bomba li tinżel qalb in-nies?Kont għadni qed nagħrbel din il-mistoqsija meta minn ħdejja għaddew xi turisti.

Rajthom weħidhom mingħajr gwida u għalkemm taw titwila ħafifa ġol-knisja, kienu ser joħorġu mill-ġdid il-barra.

Ma stajtx nirreżisti!

Ħelu ħelu dħalt f'nofshom u rrakkuntajtilhom ftit mill-istorja tal-post sakemm daħħalthom fix-xibka tal-kurżità u f'għajnejhom rajt dik il-leħħa ta' interess.

Sellimtilhom u bi tbissima mqarrba ħriġt il-barra.

Min kellu jgħidli li ftit tal-ġranet wara, ħaddieħor kien ser jagħmel hekk lili?

"Qatt smajt li darba fir-Rabat, waqt l-aħħar gwerra dinjija, ġew evakwati 40,000 ruħ minn djarhom għal siegħa sħiħa minħabba bomba li kienet waqgħet fil-qrib?" staqsieni Paul Cilia, Rabti u studjuż fervent tal-Istorja tar-Rabat u l-Imdina.

Din qatt ma kont smajtha u ovvjament ma kontx ser noqgħod bi kwieti qabel niskopriha kollha....

"Ir-Rabat minn dejjem kien popolat ħafna kemm minħabba l-avviċinanza tiegħu lejn il-belt tal-Imdina u b'mod speċjali għan-numru ta' għejjun ta' ilma naturali li jiġri ġol-blat tal-inħawi.

Iżda fit-tieni gwerra dinjija l-popolazzjoni tar-Rabat kibret ferm minħabba li telgħu numru kbir ta' refuġjati minn irħula u bliet oħra.

Tant hu hekk illi qabel il-gwerra, il-popolazzjoni Rabtija kienet tgħodd madwar 9000 persuna, filwaqt li bejn l-1939 u l-1945 din telgħet għal 48,000 ruħ!"

Iċċassajt u kelli kurżità kbira fejn tpoġġew dan-nies kollha.

Għaldaqstant, Paul, li llum għandu 78 sena, beda jirrakkuntali l-istorja kollha mill-bidu.

Ġrajjiet dwar il-gwerra

ormaj smajt mhux ħażin imma dejjem kienu min-naħa t'isfel ta' Malta.

B'hekk issa stajt ngħaqqad parti oħra mit-taħbila u nifhem minn xhiex għaddew ir-Rabtin f'dak iż-żmien imqanqal ta' Malta.

"Kienet ilha tiġri l-kelma li Malta taf tinqabad fil-gwerra imma ħsibna li f'dak il-każ kien ser jiġri bħal dak li seħħ fl-Abbissinia, jiġifieri gwerra bil-gass.

Infatti kienu tqassmu diversi maskri tal-gass madwar il-pajjiż kollu u kellhom ikunu proprju dal-maskri li jisirqulna lil ommna ħesrem!

Niftakar li kienet qed tgħaddi l-ħwejjeġ tiegħi u tal-erbgħa ħuti l-oħra meta xi ħadd mill-ġirien kien ġie jħabbtilna u ħajjarha tmur tgħaġġel lejn l-iskola biex tiġbor il-maskri tal-gass peress li dak il-ħin ma

kien hemm ħadd u kienet ser teħles malajr.

Ommi telqet kollox minn idejha u qabdet u ħarġet fis-sirda.

Ħadet ċmajra kbira u sfortunatament dak iż-żmien il-penisillin kien għadu qed jiġi żviluppat u ma kienx hawn kura.

Ommi Josephine mietet tliet ijiem qabel ma l-Ġermanja invadiet il-Polonja, jiġifieri fis-6 ta' Settembru 1939."

Iżda dik ma kellix tkun l-uniku membru tal-familja li Paul jitlef kaġun tal-gwerra...

"Fid-9 ta' Ġunju 1940 sar pellegrinaġġ bil-kurċifiss mirakoluż tal-kattidral għal fuq is-Saqqajja maġenb in-niċċa ta' San Pawl bħala supplikazzjoni biex pajjiżna jinħeles mit-turufnament tal-gwerra.

Madanakollu l-għada Mussolini ddikkjara gwerra u proprju mal-għabex tal-ġurnata ta' wara, fil-11 ta' Ġunju 1940, saru l-ewwel attakki fuq Malta.

Waqt dan il-perjodu ta' periklu kienet ħarġet ordni biex kif idoqq air-raid, kulħadd kellu jinġabar għall-kenn.

U biex jaraw li kulħadd jobdi dan il-kmand kien ikun hemm il-wardens tal-ARP u l-pulizija li jekk jaqbduk tiġri barra waqt dawn il-mumenti kienu jarrestawk.

Iżda mur fehemna ta' tfal li konna!

Infatti kif smajna d-daqq tas-sirena, minflok staħbajna, jiena li kelli 10 snin u ħija ż-żgħir ġrejna lejn is-Saqqajja u morna nistaħbaw taħt l-Imdina, proprjament fuq in-naħa ta' wara ta' Palazz Vilhena.

Morna nistkennu taħt ħajt tas-sejjieħ u hemm insibu li ma konnix weħidna għax kien hemm raġel ieħor li kienet ġietu l-istess idea.

Konna ħsibna li l-ewwel attakki kienu ser ikunu fuq l-ajruport jew fuq il-Belt u li allura ma kellnix għalfejn nibżgħu.

Imma ħabta u sabta jinżlu tliet bombi fl-għelieqi ta' taħt, kważi jmissu mal-korsa tat-tiġrija u l-ħoss ta' dik it-tisfira tagħhom huma u neżlin minn ħdejna, kien xi ħaġa li qatt ma smajt bħalu qabel u qatt ma nsejtu.

Ħija ż-żgħir twerwer u nfexx jibki kemm jiflaħ u dak ir-raġel li kien hemm ħdejna dlonk tah xi ftit flus biex jikkalmah għax beża' li jsibuna l-pulizija hemm taħt u jispiċċa arrestat.

Imma miskin ħija minn hemm kellu jgħaddi.

Għax xi żmien wara kien għaddej fit-triq u waqgħu xi bombi viċin.

Bix-xokk li ħa bħal tħassarlu demmu u baqa' qatt ma ħa r-ruħ.

Miet ta' tmien snin u nofs."

Waqt rakkonti bħal dawn tintebaħ li l-vittmi tal-gwerra jkunu ħafna ikbar minn dawk li jissemmew fiċ-ċifri indikati.

Paul kompla jfehemni kif ma' l-ewwel attakk bdiet l-ewwel mewġa ħafifa ta' refuġjati lejn ir-Rabat.

"Dak iż-żmien ir-Rabat kien meqjus bħala post ta' villeġġjatura u allura kien hawn ħafna djar tas-sajf vojta speċjalment fl-inħawi ta' madwar il-kunvent ta' San Duminku.

Kienu djar kbar u mill-isbaħ, bosta minnhom ta' familji magħrufa u s-sidien tagħhom mal-ewwel ħasbu biex jinġabru għall-kenn ġo fihom u magħhom tellgħu wkoll xi ħbieb."

Aktar ma l-gwerra bdiet tiħrax, in-nies iżjed bdiet tfittex il-protezzjoni tal-inħawi mwarrba tar-Rabat.

"Kienu ilhom telgħin in-nies imma l-akbar mewġa ta' refuġjati seħħet fl-1941 wara l-attakk fuq l-aircraft carrier Illustrious.

Tant telgħu nies li kellhom joqogħdu taħt is-siġar tas-Saqqajja sakemm isibulhom xi post adegwat.

Niftakar ċar illi t-trakkijiet mgħobbija bir-refuġjati u bil-ftit ħwejjeġ li tellgħu magħhom baqgħu ġejjin sa tard bil-lejl.

Kawża t'hekk ħarġet ordni oħra, illi kull min kellu xi post fejn seta' jdaħħal in-nies kellu jilqa' lil xi familja għandu.

Kien isir rapport jekk wieħed ma jikkoperax u kienet tindaħal il-pulizija.

Mad-djar ta' Triq il-Buskett, illum imsemmija għal George Borg Olivier, kien ikun hemm slaleb ħomor mal-koxox tal-biebien biex jindikaw kemm il-familja kienet qed tabita fihom.

Ma' ċertu djar kien hemm saħansitra sitt islaleb!

Kull fejn setgħu jiddaħħlu n-nies beda jintuża għal dan il-għan.

Djar kbar fl-Imdina li kienu vojta bħal Casa Depiro maġenb il-kattidral laqgħet fiha mal-180 refuġjat.

Ġo kull klassi tal-iskejjel daħlu jgħixu erbgħa familji mifruda b'liżari mdendla għal daqsxejn tal-privatezza u l-istess ġara f'xi partijiet mill-Kunvent ta' San Duminku.

Ix-Xara Palace Hotel u l-Point De Vue Hotel ġew rekwiżizzjonati u fihom alloġġjaw il-piloti u n-nies tas-servizz li kienu qed joperaw mill-ajruport ta' Ta' Qali.

Anki wħud mill-iskrivani tal-cash office tal-H.M. Dockyard sabu ruħhom jgħixu fil-Kunvent tal-Karmnu l-Imdina.

Finalment sal-kmamar ċkejknin tal-bdiewa fl-għelieqi bdew jintużaw b'dan l-iskop u n-nies baqgħu ġejjin."

Dan l-influss qawwi ta' nies beda joħloq il-biża' tat-tixrid tal-mard u għalhekk kellhom jittieħdu xi prekawzjonijiet.

"Grazzi għat-tabib Joseph Bugeja, għal Mrs De Trafford (li kienet tiġi oħt Mabel Strickland) u għal xi tobba, infermiera u sorijiet oħra ġiet organizzata infermerija u reception centre.

Dawn kienu allokati fejn illum hemm il-Wignacourt Musuem u kull min kien jitla' r-Rabat kien jintlaqa' f'dal-post biex jiġi eżaminat.

F'każ ta' mard in-nies kienet tintbagħat l-isptar imma għal affarijiet żgħar oħra xi individwi kienu jinżammu fl-infermerija stess."

Naturalment beda jonqos ukoll l-ikel u biex titma' lil dawk in-nies kollha ma kinetx ħaġa faċli.

"Bdew jiskarsaw ħafna affarijiet fostom l-aktar is-sulfarini u l-pitrolju u mbagħad l-affarijiet tal-ikel.

Biex tixtri xi ħaġa kollox bil-blackmarket.

Ridt tara kif tagħmel u tħuf fl-għelieqi bit-tama li tagħraf lil xi ħadd li taf u jżerżaqlek xi ftit patata jew xi pastarda.

Niftakar li mhux darba u tnejn li mort maz-zija fl-għelieqi għal dan il-għan għax sadanittant missieri kien iżżewweġ lil oħt ommi u din kienet qed trabbiena u tieħu ħsiebna daqs li kieku konna wliedha.

Iżda biex tagħmel dan kont qed tilgħabha mal-ġustizzja għax kollox kellu jiġi razzjonat u ħadd ma kellu d-dritt jirranġa għal rasu.

Għalhekk ħafna drabi kien ikun hemm pulizija apposta għassa fit-toroq

imwarrbin, jistennew lin-nies li jkunu ġejjin mill-kampanja biex jiċċekkjawhom.

Mhux darba u tnejn li qabdu xi mara b'xi wiżintejn patata moħbija fil-pram u apparti li kienu jeħduhomlha kienu jġegħluha tikxef minn għand min ġabithom ħalli jmorru jfittxu biex jaraw x'għandu iktar.

Infatti fil-bidu meta bdiet tinxtamm il-possibilità ta' gwerra, xi negozjanti kienu ħasbu minn qabel biex jaħżnu d-dqiq u z-zokkor bit-tir li jagħmlu lira tajba minnhom.

Imma kull fejn instabu dawn l-imħażen ġew ikkonfiskati dawn il-prodotti u darba minnhom rajt maħżen sħiħ fl-Imdina qed jiġi mbattal b'dan il-mod.

Finalment fi Frar 1942 fetħu l-ewwel Victory Kitchens proprju fir-Rabat, f'naħa oħra tal-Wignacourt Museum.

Bdew jitqassmu l-kupuni skont in-numru tal-membri tal-familja u n-nies kienet tinġabar biex tieħu xi platt sħun.

Interessanti wieħed ikun jaf illi dawk il-fuklari uniċi li ntużaw f'dan iż-żmien jinsabu konservati u esebiti fil-Wignacourt College Museum tal-Parroċċa."

Ormaj il-kwantita' tan-nies miġbura r-Rabat tant kibret illi setgħu jittellgħu festi sħaħ li soltu jiġu ċċelebrati f'inħawi oħra f'Malta.

"Tant kienu numerużi r-refuġjati mill-Kottonera li l-festi titulari sew ta' San Lawrenz tal-Birgu fl-1942 u kif ukoll tal-Isla ta' Maria Bambina fl-1941 u fl-1942 ġew iċċelebrati ġewwa l-Parroċċa ta' San Pawl

ir-Rabat.

Naturalment il-festi liturġiċi ġewwa l-knisja biss għax il-festi esterni kienu projbiti.

Il-knisja kienet tkun ippakkjata biċ-ċittadini tal-Birgu u tal-Isla u peress li ma setgħux jittellgħu l-istatwi titulari nfushom kienu nħadmu kwadri apposta bi xbieha tal-qaddisin li wara l-gwerra baqgħu r-Rabat.

Imma mhux biss dawn baqgħu hawn għax anki numru sew ta' nies għażlu li meta tispiċċa l-gwerra jibqgħu jgħixu r-Rabat."

Iżda darba minnhom dawn in-nies kollha jkollhom joħorġu 'l barra minn djarhom minħabba theddida serja.

"Kien id-9 ta' Mejju 1941 meta ftit metri bogħod minn taħt is-sur tal-Imdina li jħares lejn l-Imtarfa taqa' mina esplussiva twila 3 metri!

Hu maħsub illi l-

mina splussiva kienet Ġermaniża tat-Tip C b'kalibru ta' 2175 libbra.

B'xorti tajba din ma splodietx u weħlet fil-ħamrija mdawwra bil-pal tal-bajtar tax-xewk bil-parachute maqbud magħha.

Kien parachute magħmul minn ħarir ħadrani mill-ifjen u akkost il-periklu kien hemm min mar u ġabru!

Wieħed minn dawk li messitu biċċa mill-ħbula tiegħu kien ħadem ingravata minnu u tgħidx kemm iddandan biha.

Bħala prekawzjoni immedjata n-nies kollha tal-Imdina ġew imġiegħla joħorġu minn djarhom u jsibu abitazzjoni oħra.

Ħafna trekknu ma' familji oħra ġewwa r-Rabat, oħrajn sabu kenn fl-iskola primarja tal-gvern u numru ieħor spiċċaw fil-grotta ta' San Pawl u f'dik tal-Maddalena.

Is-sitwazzjoni damet sejra hekk għal erbat ijiem sħaħ.

Fir-raba ġurnata ried jiġi deċiż x'ser jagħmlu – jew jisploduha bil-konsegwenzi enormi kollha jew jirnexxielhom iżarmawha.

Il-bomba kienet fi stat perikoluż ħafna u ma riedu jieħdu ebda riskju.

Għalhekk

l-awtoritajiet ordnaw lill-poplu tar-Rabat li jinqasam f'żewġ sezzjonijiet.

Dawk l-abitanti tas-Saqqajja, ta' Ġieżu, Ta' Santu Wistin, Ta' Għeriexem u sa Triq il-Kbira kellhom jinġabru fuq iz-zuntier tal-Parroċċa ta' San Pawl (ara żona Ċ fil-mappa) fil-11:00am.

U dawk ta' l-fuq minn Triq il-Kbira, Triq San Franġisk, Triq San Katald, Ħal-bajjada, Triq il-Buskett, San Bastjan u Triq il-Kulleġġ ġew mitluba jinġabru wkoll fil-11:00am fil-misraħ ta' San Duminku jew fi Pjazza Forok (ara żona D).

Finalment ġie deċiż li f'nofsinhar kienu ser jaħdmu fuq il-bomba u li għalhekk sal-11:30am kulħadd kellu jkun barra fil-ftuħ.

Tista' taħseb xi qtiegħ il-qalb.

Kulħadd kien qed jispekula xi ħsara enormi setgħet issir l-aktar minħabba li fil-qrib kienet tinsab il-mina tal-ferrovija tal-Museum Station li tgħaddi minn taħt l-Imdina u twasslek sa taħt l-Imtarfa u li fiha kien hemm maħżun il-petrol u l-aviation fuel tant neċessarju għad-difiża ta' Malta.

L-istennija kienet qisu ġej xi terremot.

Il-minuti bdew għaddejjin u nofs inhar ukoll skorra.

Kulħadd issummat jistenna biex jisma' l-isplużjoni iżda ftit tal-ħin wara nfurmawna li l-mina splussiva kienet ġiet żarmata u għalhekk il-periklu kien evitat.

It-tensjoni tan-nies żbruffat f'għajjat ta' ferħ u ċapċip u għal mument dehret it-tbissima fuq wiċċ kulħadd.

Il-qalbiena li żarmaw din il-mina splussiva minn taħt is-sur ta' l-Imdina kienu Antony Gusterson Rogers ht.

(Elect) RNVR u l-assistent tiegħu L.G. Herbert Sheldon – Botswain RN.

Żewġ individwi li żgur kien jistħoqqilhom l-akbar tifħir għall-kuraġġ u s-sogru li ġarrbu.

Iżda d-destin kien kifer ma' dawn it-tnejn għax ftit tal-ġranet wara, fit-23 ta' Mejju 1941 waqt li l-istess qalbiena kienu qed iżarmaw mina bomba oħra li nstabet fl-inħawi ta' bejn Mt Carmel Hospital u Ħaż-Żebbuġ, din splodiet u qatlithom it-tnejn.

It-tnejn kienu jappartjenu fuq il-kotba ta' HMS St Angelo.

It-tnejn ġew dekorati bil-George Medal u jinsabu midfuna fiċ-ċimiterju navali tal-Kapuċċini l-Kalkara."

Żminijiet li ma jaħfruha lil ħadd fejn in-nies inqatlu bla ħniena u l-ħsara qerdet bosta ġojjelli nazzjonali.

Huma ġranet li dawn in-nies li għadhom jiftakruhom żgur li ma jinsewhom qatt.

"Għalkemm fil-gwerra il-lokal tar-Rabat u tal-Imdina kienu meqjusa bħala postijiet ta' residenza ċivili u għalhekk sa ċertu punt sikur għal abitanti, xorta waħda kien hemm diversi diżgrazzji waqt ħbit mill-ajru.

Infatti 'l fuq minn 95 persuna Rabtin jew refuġjati ġewwa r-Rabat sfaw vittmi tal-gwerra, 80 minnhom fis-sena 1942."

Fl-2006 Paul Cilia rċievha l-unur ta' Ġieħ ir-Rabat u riċentement huwa rebaħ Diploma f'kompetizzjoni ta' ġurnaliżmu mnhedija minn Din l-Art Ħelwa fejn hu kiteb dwar xi ġrajjiet u postijiet konnessi mar-Rabat.

"L-imħabba li għandi għar-Rabat, għall-Imdina u għal Malta in ġenerali tnissel fija kilba biex infittex u niskopri aktar dwar l-Istorja u l-kultura tagħna.

U naturalment l-hena tiegħi hi li nwassal din l-informazzjoni lil nies oħra biex inrawwem fihom l-istess interess.

Fil-każ ta' dan li tkellimna fuqu llum xtaqt inwassal il-messaġġ ta' kemm hu sabiħ li ma tkunx fi gwerra.

Għax apparti minn kollox, il-gwerra tħarbatlek ħajtek kemm f'dak li hu xogħol u anki f'dik li hi edukazzjoni.

Tisraqlek lill-għeżież tiegħek u ddawwarlek l-għażliet f'ħajtek ta' taħt fuq.

Kienu mumenti koroh li pajjiżna u l-poplu tagħna għadda minnhom u j'Alla ma jmissu magħna qatt aktar."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-5 ta' Diċembru 2011)

ċimiterju navali tal-Kapuċċini l-Kalkara

evakwazzjoni

it-Tieni Gwerra Dinjija

Kunvent tal-Karmnu l-Imdina

kunvent ta' San Duminku

L-Ewwel Gwerra Dinjija

misraħ ta' San Duminku

Palazz Vilhena

Parroċċa ta' San Pawl ir-Rabat

Pjazza Forok

San Lawrenz tal-Birgu

Saqqajja

ta' Ġieżu

Ta' Għeriexem

Ta' Santu Wistin

Torċa

Triq il-Buskett

Triq il-Kbira

Triq il-Kulleġġ

Triq San Franġisk

Xara Palace Hotel

Ħal-bajjada

IR-RABAT TAĦT ATTAKK


ara wkoll :

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Żgur li ma nkunux niftaħru żżejjed jekk ngħidu li l-Port il-Kbir hu wieħed mill-isbaħ portijiet fid-dinja.

Nistgħu ngħidu wkoll li storikament il-Port il-Kbir serva għal mijiet tas-snin bħala l-bieb prinċipali li minnu daħlu f'Malta eluf ta' nies ta' kull ġens, xi wħud minn dawn biex jgħixu hawn għal dejjem, oħrajn biex jinnegozjaw, waqt li oħrajn biex jgħamluha ta' ħakkiema.

Għal sekli sħaħ, il-Port il-Kbir offra l-aqwa kenn fil-Mediterran lil dawk il-baħħara li riedu jieqfu u jistrieħu xi ftit matul il-vjaġġ tagħhom.

Kien minħabba f'hekk li bosta qawwiet navali kbar u żgħar, kemm dawk Mediterranji kif ukoll oħrajn minn partijiet oħra tal-Ewropa, ikkumbattew kemm felħu biex Malta u l-portijiet tagħha jsiru tagħhom.

Għal dan l-iskop, il-promonotorju tal-Forti Sant Anġlu kienu l-ewwel li ġie abitat, u ffortifikat bil-mod il-mod u b'hekk ħa l-aspett militari li nafuh bih llum.

Dan beda jseħħ x'aktarx fiz-żmien il-Biżantini, imma anki forsi fi żminijiet eqdem minn hekk.

Dan ġara sabiex fil-kastell jgħammru u jikmandaw ir-rappreżentanti tar-rejjiet Ewropej.

Nafu li Sant'Anġlu serva bħala r-residenza fortifikata tal-Anġevini, nies li ġew minn Franza.

Dawn damu tnejn u għoxrin sena bħala ħakkiema.

Imbagħad fl-1283, kellhom jinqaflu ġo Sant'Anġlu wara li sħabhom f'Palermo spiċċaw imqallfta 'l barra minn Sqallija.

Matul dan l-episodju tal-istorja ta' Malta, fil-port kienet seħħet battalja mdemmija fuq ix-xwieni bejn l-Anġevini u l-Aragoniżi.

Hekk kif ġie l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta, dan ħa postu l-ewwel f'Sant'Anġlu, imbagħad fil-belt il-ġdida li hu bena fuq l-għolja Xiberras.

Kien f'dan iż-żmien li l-kummerċ tal-port beda jikber sewwa, u ħafna nies issa bdew jaqilgħu l-għejxin tagħhom bis-saħħa tal-attività marittima.

Biż-żmien, il-port safa' mdawwar b'fortifikazzjonijiet enormi.

Fi żmien l-Ingliżi, l-aktar min-nofs is-seklu dsatax 'il quddiem bdew jibnu tarzna wara l-oħra fid-diversi daħliet tal-port, l-ewwel dik bejn il-Birgu u Bormla, kif ukoll f'dik tal-Isla li tħares lejn Kordin.

Il-kummerċ issa żdied u mijiet ta' familji telqu l-irħula u ġew jgħixu qrib il-Port il-Kbir.

Bejn l-1901 u 1910 inbena il-Brejkwoter, għax sa dak iż-żmien il-bastimenti ma kienux protetti mill-irwiefen, l-aktar dak l-aktar qawwi il-Grigal.

Il-Brejkwoter kellu jservi wkoll biex jagħti protezzjoni 'il bastimenti minn xi attakk tat-

li kienu issa saru parti mill-armamenti effikaċi tal-bastimenti tal-gwerra.

Barra minn hekk il-proġett tal-kostruzzjoni tal-Brejkwoter ta nifs temporanju lill-ekonomija Maltija għax eluf ta' Maltin kienu impjegati għal bosta snin fuq dan il-proġett.

Hekk kif fil-ħamsinijiet u wara, is-servizzi Ingliżi bdew jiritraw minn Malta, l-importanza tal-Port il-Kbir bdiet ukoll tintilef.

Issa eluf ta' Maltin kienu qegħdin jużaw il-Port biex minnu jitilqu fuq vjaġġ, l-aktar lejn l-Awstralja biex isibu x-xogħol hemm.

Apparti minn hekk in-nies issa bdiet ukoll titlef l-interess fil-port għaliex l-ivvjaġġar issa beda jsir bl-ajru.

B'hekk, il-bieb prinċipali kien issa spostja ruħu għal-mitjar ta' Ħal Luqa, u l-Gudja.

Illum, Il-Port il-Kbir iservi fih innifsu ta' attrazzjoni turistika, anki jekk ma għadniex naraw dik il-kwantità ta' bastimenti tal-gwerra li magħha kienet iġġib tant attività fil-port.

Intant il-Port reġa' ġabar l-importanza tiegħu minħabba x-xogħol relatat mall-ivvjaġġar tal-

li jġibu magħhom fuqhom eluf ta' turisti.

L-attivitajiet speċjali li jsiru fil-Port il-Kbir, ngħidu aħna, r-Regatti tal-31 ta' Marzu u dik tat-8 ta' Settembru, kif ukoll il-Festival tal-Logħob tan-Nar, il-Festival tal-

Jazz

u oħrajn, kollha janimaw il-Port u jħajruna nirriflettu fl-istorja u s-sbuħija ta' dan il-ġojjel li għandna għalfejn inkunu kburin bih.

Mejju 2, 2014

L-Importanza tal-Port il-Kbir


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Il-gżejjer Maltin ilhom abitati għal dawn l-aħħar 7,000 sena, li minnhom l-ewwel 4,300 ma pproduċew l-ebda dokumentazzjoni bil-kitba li setgħet tiżvela b'mod konkret l-istorja ta' żmienhom.

Kien biss fl-aħħar 2,700 sena li l-istorja tissaħħaħ b'kitbiet f'diversi forom li jgħinuna nifhmu aħjar dak li seta' ġara f'pajjiżna u l-madwar.

Minkejja din id-dokumentazzjoni bil-kitba l-istoriċi dejjem jiflu bir-reqqa u b'suspett biex jiżguraw li l-informazzjoni hi vera u ta' min jafdaha.

L-iskavi u l-istudji jgħinuna nifhmu l-kulturi ta' nies li għexu qabilna, kemm jekk fil-preistorja kif ukoll f'perijodi aktar riċenti.

Kemm il-fdalijiet fl-iskavi arkeoloġiċi kif ukoll l-iskrizzjonijiet nfushom fuq l-binjiet u l-oqbra jgħinuna niskopru u nikkonfermaw il-ħsibijiet u t-twemmin ta' dan in-nies.

Hemm perijodi li għadna ma nafux biżżejjed fuqhom, fosthom, żmien il-Feniċi, Kartaġiniżi, Rumani u Biżantini, kif ukoll dawk ta' żmien il-Medjuevu Tardiv.

Dawn il-perijodi għadhom mhuma ċari xejn għal min irid jiskopri l-verità dwar dak li ġara fi żminijiet antiki.

Kif tista' tikkonferma dak li ġara min-nofs tużżana dokumenti ta' ftit kliem, aktar u aktar meta dawn lanqas biss ma nkitbu fiż- żmien meta seħħ il-fatt?

F'Malta, l-Għarab ħallew ftit li xejn bħala kitba u inqas u inqas siti arkeoloġiċi.

Biss dawn in-nies tal-Afrika ta' Fuq li ħakmu lil Malta minn Sqallija, mis-sena 870 'l quddiem influwenzaw l-abitanti tal-gżejjer Maltin kemm fi żmienhom kif ukoll fis-sekli suċċessivi.

Kien f'dan iż-żmien li l-ilsien Malti, li nafu llum, beda jieħu x-xeħta tiegħu.

Meta wieħed jifli l-kliem Malti li ġej mill-Għarbi wieħed jinduna kemm dawk ta' qabilna assorbew mill-kultura Għarbija-Islamika.

Tant hu hekk illi meta reġa' stabbilixxa ruħu sew il-Kristjaneżmu fis-seklu tlettax u erbatax, kliem bħal 'Alla', 'Ramadan' u 'l-Għid il-Kbir', baqgħu japplikaw għat-twemin u r-rit Nisrani.

Waqt li l-amministraturi, il-gwerriera u negozjanti barranin bdew jistabbilixxu ruħhom, il-Maltin baqgħu jżommu id-drawwiet tagħhom u jitkellmu l-ilsien semitiku, anki jekk dan bil-mod il-mod tħallat mat-Taljan u l-Isqalli.

Mas-sekli, il-kummerċ ma' Sqallija u l-Ewropa żdied u l-Maltin tħalltu ħafna aktar mal-Isqallin, l-Ispanjoli u it-Taljani, jekk mhux ma' oħrajn ukoll.

L-edukazzjoni, it-twemmin reliġjuż, il-kummerċ u l-użanzi Ewropej kibru, waqt li Malta kienet amministrata b'mod fewdali minn serje ta' nobbli li kienu bbażati fi Sqallija.

Kien b'din is-sistema fewdali li Malta ngħatat lill-Ordni ta' San Ġwann fl-1530.

Biss, appena waslu l-Kavallieri ta' Rodi f'Malta, dawn komplew jamministraw lil Malta bħallikieku din kienet art fewdali fdata lilhom.

L-Ingliżi kien influenti ħafna biex sawru lil-poplu Malti f'soċjetà moderna u demokratika.

Bil-mod il-mod l-ilsien Ingliż beda dieħel aktar bħala lingwa tal-amministrazzjoni, waqt li t-Taljan li wkoll influenza l-ilsien Malti matul is-sekli, issa beda jitlef il-pożizzjoni tiegħu bħala l-ilsien tat-tagħlim.

Hekk kif intefgħu l-ewwel bombi fuq Malta fl-10 ta' Ġunju tal-1940, is-simpatija tal-Maltin lejn il-kultura Taljana għebet.

Flokha kompliet żdiedet is-simpatija lejn il-kultura Ingliża.

L-ilsien Ingliż kabbar il-friegħi tiegħu wara t-Tieni Gwerra Dinjija, ironikament, fi żmien meta l-Ingliżi bdew bil-mod il-mod jitilfu l-interess f'Malta bħala kolonja.

Fis-snin ħamsin u sittin, bosta kienu l-Maltin li riedu jitgħallmu l-Ingliż sempliċiment biex ikunu jistgħu jemigraw lejn l-Awstralja u l-Kanada.

Sadanittant l-kultura Ingliża ħadet xeħta internazzjonali, aktar u aktar għax din kienet mgħejjuna mill-films u l-mużika Amerikani.

B'hekk issa tista' tgħid kulħadd beda jikteb bl-Ingliż, u bdew ukoll jidħlu espressjonijiet Ingliżi fil-lingwaġġ ta' kuljum.

Il-Maltin, allavolja b'rajhom f'idejhom, iddeċidew li l-ingliż għandu jibqa' l-ilsien uffiċjali flimkien mal-Malti.

Illum, Malta indipendenti, hija wkoll Malta kosmopolitana, kemm minħabba l-kwantità kbira ta' ħaddiema barranin li jaħdmu hawn, kif ukoll bis-saħħa tat-turiżmu, li s-sena l-oħra ġab aktar minn 2,600,000 elf ruħ iqattgħu il-vaganzi tagħhom f'Malta.

Il-mod ta' kif jgħix u jaħseb il-Malti qiegħed jinbidel b'mod aktar mgħaġġel minn qatt qabel.

Dan qiegħed iseħħ wkoll bis-saħħa tat-televiżjoni u l-internet.

L-istorja turina li t-tibdil tas-soċjetà iseħħ aktar bl-iskambju tal-ideat, milli minn dak li s-soċjetà tkun ordnata tagħmel .

10 ta' April 2019

Xi ħsibijiet dwar l-istorja ta' Malta


DIVERTIMENT F'POST L-INKWIET?

Il-Milied li għadda, irċevejt email li ħallietni xxukkjata!

Bagħtithieli ħabiba tiegħi barranija, studenta ta' 18-il sena li ġiet Malta biex tistudja fl-Università tagħna.

Tfajla kwieta, bilkemm tgħid kelma fil-klassi, aħseb u ara tinbex lil xi ħadd f'Paceville.

"Qlajt xebgħa," kitbitli.

"Għandi mnieħri miksur u żewġ black eyes.

Ġuvni barrani segwieni waqt li kont miexja lura lejn id-dar minn Paceville.

F'ħin minnhom ħatafni u waddabni f'għalqa biswit ħafna djar.

Ried bilfors ikollu x'jaqsam miegħi u meta rreżistejtu, qabad jagħtini bla ħniena bil-ponn f'wiċċi u telaqni biss meta ra xi nies resqin qrib."

Moħħi nixef u jdejja weħlu mal-keyboard.

X'ser naqbad ngħidilha?

Ċempiltilha wara ftit u għalkemm ippruvat tbellagħhieli li issa kienet aħjar, leħinha kien miksur u mbeżżgħa.

Kien żmien meta suppost kienet qed tistudja għall-eżamijiet u minflok kellha tgħaddi minn dit-trawma sħiħa f'pajjiżna!

Tistgħu timmaġinaw x'baqa' mill-ġenituri tagħha u mill-Maltin li kienu qed jilqugħha f'darhom.

Din il-memorja reġgħet ġiet f'moħħi dil-ġimgħa hekk kif waqt li kont qed inqalleb il-paġni ta' gazzetta lokali, nilmaħ dan il-kliem: "Did-darba lil ibni ġietu tajba... imma bħala ġenitur, missier ta' erbgħa, inħossni nistħi li bqajt sieket għal tant żmien, akkost li kont konxju minn dak li qed jhedded liż-żgħażagħ, lil uliedi."

L-ittra kienet miktuba mill-avukat Dr Anthony P Farrugia li dan l-aħħar għadda minn mumenti diffiċli wara li ibnu u t-tfajla tiegħu ġew attakkati minn grupp ta' żgħażagħ li kienu għadhom kif serqu turist fl-inħawi tal-bajja ta' San Ġorġ u dawn marru jagħtuh l-għajnuna.

"X'nagħmel allura?

Inwissi lil uliedi biex darb'oħra, jekk jaraw lil xi ħadd fil-bżonn, jibqgħu għaddejjin u ma jindaħlux sabiex ma jidħlux fl-inkwiet?"Dr Farrugia saħaq illi ġuvnott li kien magħhom, kellu jinżel saħansitra sa Spinola biex isejjaħ lill-pulizija.

Huwa staqsa il-għala f'post fejn jinġabru tant żgħażagħ, m'hemmx aktar sorveljanza sabiex dawn jiġu protetti u anki biex tinżamm l-ordni pubblika?

Naturalment, bħal kif jiġri s-soltu, il-karba ta' dal-missier ma waqgħetx fuq widnejn torox u qamet agħa fost in-nies.

Kulħadd jgħid tiegħu.

Mitt bniedem, mitt fehma.

Fosthom kien hemm min insista li dawn l-inċidenti jseħħu b'mod regolari mhux fl-inħawi ta' Paceville biss imma anki fil-Gżira u f'Buġibba.

Iżda oħrajn merewhom peress li kienu tal-fehma li fl-inkwiet jidħlu biss dawk l-individwi li jmorru fil-postijiet 'żbaljati' u li allura jkunu qed ifittxu l-ġlied.

Dort dawra mal-gazzetti u fil-facebook u innutajt dak kollu li kien qed jintqal fuq ir-radju u fit-triqat.

Ħassejt li b'mod ġenerali l-poplu huwa konxju li hemm problemi ta' sigurtà f'dawn il-postijiet ta' divertiment imma li ormaj tgħallem jgħix magħhom, hekk kif iċ-ċriev tgħallmu jgħixu mal-iljuni fil-ġungla.

Infatti ż-żgħażagħ li ma jħossuhomx komdi f'dawn il-postijiet kellhom jagħżlu li jiltaqgħu f'inħawi oħra.

Mentri oħrajn li sħabhom imorru hemm biss, jilludu ruħhom li lilhom qatt mhu ser jiġrilhom xejn għax huma ma jittantawx lix-xemx għaddejja.

Innutajt li teżisti bħal passività "Għax hekk jew hekk x'tagħmel?

Ma tmur imkien?" jistaqsuk.

Donnu ħadd ma jrid joħroġ għonqu.

Ta' Maltin li aħna, ħafna minna nhedew inparlaw hekk kif il-media tiġbdilna l-ispaga sakemm imbagħad induru għal xi ħaġ'oħra u s-suġġett imut fuq ruħ ommu.

U sadanittant l-impotenza tal-ġenituri li jipproteġu lil uliedhom kull darba li dawn joħorġu jiddevertu f'dawn il-postijiet, qiegħda tifni lil ħafna.

Illum Paceville rari nitla' iżda nistqarr li anki meta kont iżgħar, kont immur hemm għax bilfors.

Hemmhekk kienu jinġabru l-maġġoranza ta' sħabi u taż-żgħażagħ l-oħra u allura ma tantx kien hemm għażla.

M'għandix xi memorji sbieħ tal-post, dejjem maħmuġ, bini fuq xulxin, taraġ imkisser mimli remettar (li llum wara tant snin ġie rranġat imma r-remettar għadu jkun hemm), nies jixorbu u jidħku jgħajtu biex jiġbdu l-attenzjoni, mużika għolja li ma tħallikx tgħid kelma ma' dak li jkun, nies fis-sakra u oħrajn jilgħabuha li huma fis-sakra, barranin li donnhom qatt ma raw mara f'ħajjithom....

Ironikament kont nieħu r-ruħ meta jsir il-ħin biex nitlaq minn hemm, sakemm imbagħad kont niftakar li għad fadal saram ieħor.

Kif ser immur lura d-dar?

L-għażla kienet jew li noqgħod nittallab biex iwassalni xi ħadd minn sħabi, bit-tama li sakemm naslu biex nitilqu, ma jkunx xorob iżżejjed, inkella li immur b'taxi, mgħaffġa bejn qabda żgħażagħ oħra li ma nafx, filwaqt li nispera li ser nasal sad-dar għax mhux darba u tnejn li kelli neħodha mas-sewwieqa biex ma jwaqqfunix f'xi pjazza wara li nkun ħallast biz-zalza!

Meta ġibt il-liċenzja u xtrajt il-karozza ħsibt li kont akkwistajt il-libertà minn dan kollu.

Fir-realtà spiċċajt is-sewwieqa ta' ċertu sangisugi u meta kont nirrifjuta li nservihom, kont irrid naffaċċja t-triqat lura lejn il-karozza waħdi, fil-baħħ u fid-dlam.

Sfortunatament mill-kummenti li bdejt naqra, għaraft li l-ħajja ma nbidlitx wisq għalkemm għaddew is-snin.

Infatti bosta żgħażagħ ilmentaw li m'hux qed ikun hemm kontroll fuq l-età ta' dawk li jitħallew jidħlu u wisq agħar jixorbu fil-clubs, b'uħud jinsistu li f'dawn il-postijiet, ċerti tfajliet taħt l-età qed ikunu wkoll ingaġġati bħala 'żeffiena'.

Barra minn hekk, akkost li kulħadd jaf li t-tipjip ġewwa dawn il-lwogi huwa projbit, jidher biċ-ċar li mhux kull post qed iżomm mar-regolamenti.

Individwi oħra saħqu li oġġetti tal-ħġieġ f'dawn il-postijiet huma ta' periklu kontinwu, hekk kif xi minn daqqiet, taf issib ruħek f'nofs ta' ġlieda bla ma taf kif.

Tfajla minnhom irrakkuntat kif proprju waqt ġlieda bħal din, hi spiċċat imwaddba fl-art minn bouncer tal-post, hekk kif dan ġera biex iferraq lill-ġellieda "u nara banketta għaddejja minn quddiem wiċċi!"

Xi ħaddieħor kiteb: "Il-garanzija li jekk toqgħod attent ma jiġrilek xejn, hi biss illużjoni.

Ċerti individwi juruk li jkunu għatxana biex jaqalgħu ġlieda u f'post fejn l-alkoħol (u mhux biss!) ikun għaddej bil-kwantità, tistenna li tinqala' xi traġedja kbira xi darba."

Għalkemm numru ta' żgħażagħ sostnew li l-preżenza tal-pulizija hija regolari f'Paceville u li meta jseħħ inċident, issibhom għall-għajnuna, oħrajn iddubitaw kemm in-numru ċkejken ta' pulizija fuq il-post jista' qatt ikun tassew effettiv meta f'ċerti ġranet ikun hemm tant nies miġburin f'dawn l-inħawi.

Min-naħa l-oħra xi wħud dehrilhom li għalkemm il-pulizija jiġu fuq il-post, dawn ma jkunux ippreparati għal dak li jinqala' ... "meta ħabibti waqgħet u weġġgħet geddumha, lanqas stikka ma kellhom fuqhom!" kitbet waħda.

Kultant xi żgħażagħ jiftħu qalbhom mal-ġenituri dwar xi ġlieda li jkunu raw isseħħ quddiem għajnejhom jew li jkunu spiċċaw fiha u dawn jistaqsuhom jekk ċemplux lill-pulizija?

Omm kitbet li binha weġibha: "Għalxejn ma, għax il-pulizija dejjem jiġu meta jkun għadda kollox u min ikun qala' l-inkwiet, ikun laħaq dabbar rasu!"

U allura bir-raġun, numru ta' żgħażagħ u ġenituri staqsew għala l-pulizija għandha tasal fuq il-post wara li jsir l-inċident, meta jaf ikun tard wisq.

Għala trid tmur tfittex int lill-pulizija?

Għala m'hemmx proċedura ta' prevenzjoni?

Għala l-pulizija ma jkunux qed iduru fit-toroq kontinwament sabiex il-preżenza tagħhom isservi bħala deterrent?

Oħrajn xtaqu jkunu jafu għaliex m'hemmx aktar CCTV cameras li jissorveljaw l-inħawi u jekk wara kollox, dawk li hemm bħalissa, humiex qed jaħdmu tassew?

Mistoqsija relevanti kienet jekk dawn is-CCTV cameras hux qed ikunu segwiti minn xi ħadd responsabbli waqt li ż-żgħażagħ ikunu miġburin fl-inħawi, inkella jekk jintużax biss ir-recording tagħhom wara li jilħaq jiġri l-fatt?

Individwu ieħor staqsa jekk il-pulizija għandhomx aċċess faċli għar-recordings ta' dawn il-filmati...

"Jekk ikun involut barrani f'xi każ, mhux jilħaq idabbar rasu mill-pajjiż sakemm il-filmati jaslu għand il-pulizija, dejjem jekk il-camera tkun irrikordjat veru xi ħaġa!"

Ċertament, kif jgħid qawl Ingliż, il-prevenzjoni hija aħjar mill-kura.

U għaldaqstant ir-rota kull darba ddur fuq il-perċezzjoni ġenerali li dawn iż-żoni mhux qed ikunu regolati adegwatement sabiex l-inċidenti jiġu evitati.

"Fl-aħbarijiet nisimgħu biss b'dawk l-inċidenti li jkunu gravi.

Imma l-ġlied fil-bars iseħħ kemm il-darba" qal żagħżugħ.

Min-naħa l-oħra ġenitur minnhom widdeb illi jekk xi darba ċċempillu bintu u tgħidlu jitla' Paceville malajr għaliha għax qed jheddidha b'xi periklu xi ħadd, "Ma nkunx responsabbli ta' x'ifettilli nagħmel!

Niġi naqa' u nqum jekk insibx xi tifel taħt l-età quddiemi dak il-ħin għax b'li jiġi f'idejja niftaħlu rasu!"

Kien hemm min issuġġerixxa li jibda jintuża s-servizz tal-pulizija pajżana jduru fost iż-żgħażagħ "Għax int tkun dejjem ikkontrollat mill-ħsieb li ta' ħdejk jista' jkun il-persuna li jwaqqfek milli titkessaħ ma' persuna oħra."

Madanakollu oħrajn insistew illi l-pulizija pajżana mhumiex ta' deterrent daqs kemm meta qed tara l-uniformi quddiemek u li allura jservu biss biex jikkontrollaw ġlieda meta tkun diġà qamet.

Din il-kwistjoni nislet ukoll battalja bejn dawk li ma jridux li niġu f'sitwazzjoni ta' "stat polizjesk" u dawk li jinsistu li "il-preżenza tal-pulizija iddejjaq biss lil min beħsiebu jaqla' l-inkwiet jew jagħmel xi ħaġa li mhux suppost."

Kummenti oħrajn sostnew illi l-pulizija li jiġu assenjati r-responsabbiltà ta' dawk l-inħawi, għandhom ikunu mħarrġa apposta f'dak ir-rigward.

"Għandu jkun hemm preżenza utli u effettiva.

Idealment xi skwadra ta' pulizija li flimkien ma' riżorsi oħra ta' servizzi, inkluż dak tal-SAG, joħolqu ambjent ta' dixxiplina.

Sfortunatament il-perċezzjoni tan-nies f'dik li hija dixxiplina mill-pulizija mhiex tajba ħafna u allura l-immaġni tal-pulizija qed tbati ħafna."

Xi ħaddieħor qal: "Jien rajt gang qed tisraq handbag ta' tfajla u akkost li din bdiet tibki kemm tiflaħ u ssejjaħ għall-għajnuna, ħadd ma ta kasha, tant li dawk li serquha baqgħu fil-viċin ħalli jaraw x'kien hemm tajjeb għalihom fil-handbag!"

Bla dubju f'territorju fejn m'hemmx biża' li wieħed jista' jinqabad minħabba n-nuqqas ta'ordni, l-inħawi jsiru fertili fil-kriminalità ... "bħal ħmieġ li jiġbor il-ġrieden".

Kien hemm min farfar dil-kwistjoni malajr billi semma' illi f'pajjiżi oħra, fl-inħawi tad-divertiment, isir wisq agħar u allura relattivament Paceville huwa sikur.

U allura għandna nikkuntentaw b'dan?

Oħrajn semmew kif f'bosta mill-clubs, wieħed isib numru ta' bouncers u allura hekk kif xi ħadd jaqla' l-inkwiet "jintrema l-barra".

Imma mbagħad kien hemm min staqsa "U lil dak li jintrema' barra min jiġbru?

Aktarx ħadd u allura jmur jaqla' l-inkwiet x'imkien ieħor, probabbilment fit-triq fejn in-nies m'għandhiex daqshekk protezzjoni".

Infatti suġġeriment għaqli ħafna insista illi s-servizzi ta' sigurtà li hemm fl-inħawi idealment għandhom jaħdmu flimkien.

Ngħidu aħna, jekk xi ħadd huwa tant fis-sakra li mhux qed jara art jew li wasal fi stat li jaqla' l-inkwiet, dan l-individwu m'għandux jitħalla barra fit-triq bla ma jingħata għajnuna.

Biss biss, jekk ma jagħmel ħsara lil ħadd, jaf jilħaq isib il-karozza tiegħu u jipprova jsuq lura lejn id-dar b'konsegwenzi oħra serji.

L-awtoritajiet saħqu illi l-pulizija qed jagħmlu mill-aħjar li jistgħu hemmhekk.

Iżda għalkemm bosta jaqblu ma' dan, ħafna min-nies jistqarru wkoll illi kieku kellha tiżdied aktar il-preżenza tal-pulizija, iħossuhom ferm aktar protetti.

"In-nies meqjusa bħala 'importanti' tarahom għaddejjin bil-bodyguards magħhom.

Allura uliedna mhumiex meqjusa importanti biżżejjed biex ikollhom il-protezzjoni f'dawn il-postijiet?

Ma jistax ikun li nwaqqaf lil uliedi milli joħorġu.

U fl-istess ħin għaliex uliedi għandhom jiġu mċaħħda milli jmorru f'dawn l-inħawi sempliċiment għax m'hemmx kontroll biżżejjed?" staqsa ġenitur inkwetat għall-aħħar.

Anki l-pieni li jingħataw lil dawk li jinqabdu qed iwettqu xi reat qed idarrsu lil ħafna.

"Riċentement wieħed weħel multa u twiddiba.

B'daqshekk?

Issa x'ser jiġri?

Il-weekend li ġej ser nerġgħu insibuh Paceville mill-ġdid fostna?

Forsi wasal iż-żmien li bħal ma jagħmlu fil-grounds tal-futbol, min jaqla' l-inkwiet, tinħariġlu ordni biex għall-ammont ta' żmien partikolari ma jersaqx lejn Paceville iktar.

Dak żgur deterrent, meta ż-żgħażugħ għandu t-theddida li jekk ma jġibx ruħu sew, ser jiġi mifrud mill-bqija ta' sħabu u mċaħħad minn dawn il-postijiet ta' divertiment.

B'hekk anki l-pulizija stess tħoss li xogħolha sewa għal xi ħaġa.

Mhux bħal kif jiġri issa, tarresta bniedem illum u l-ġimgħa ta' wara terġa' ssibu jaqla' l-inkwiet mill-ġdid!"

Nittama li did-darba dil-kwistjoni ma tingħalqx hawn...

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-31 ta' Lulju 2011)

protezzjoni

Torċa

żgħażagħ

DIVERTIMENT F'POST L-INKWIET?


DAQQA T'ID LIŻ-ŻGĦAŻAGĦ

Qawl Ċiniż jgħid: "Agħti ħuta lil xi ħadd u tkun tmajtu għall-ġurnata.

Għallmu kif jistad u tkun tmajtu għal ħajtu."

L-għerf li hemm maħżun f'dan il-qawl huwa proprju l-

għan wara l-proġett Embark4Life.

"Kull bniedem jiġi f'punt fejn irid jakkwista l-indipendenza f'ħajtu," saħqu miegħi Stephen Vella, il-Project Leader, u Jessica Camilleri, il-Project Administrator ta' dan il-proġett.

"Imma hemm każi fejn individwu ma jkollux il-ħiliet bażiċi u lanqas l-għajnuna tant meħtieġa biex jilħaqhom, u għalhekk isibha diffiċli ferm biex ifendi għal rasu.

Huwa hemm fejn nidħlu aħna biex nagħtu daqqa t'id.

Iżda finalment huwa f'idejn iż-żagħżugħ li jagħraf il-bżonn li jaċċetta l-għajnuna tagħna u li jiddeċiedi li jibda kapitlu ġdid f'ħajtu."

X'hemm isbaħ milli wieħed jgħinek issib it-triq it-tajba u mbagħad iħallik fil-libertà biex tkompli miexi fejn tixtieq qalbek?

Il-proġett Embark4Life beda fl-2009 u bħalissa qed isiru arranġamenti sabiex jibqa' għaddej sal-aħħar tal-2012.

Qed jiġi ko-finanzjat mill-Unjoni Ewropea permezz tal-European Social Fund u huwa ikkoordinat mill-Aġenzija Appoġġ u mill-Aġenzija Sedqa b'kollaborazzjoni mal-ETC u mal-Awtorità tad-Djar.

Dal-proġett ġie partikolarment imfassal sabiex jagħti għajnuna lil żgħażagħ ta' bejn l-eta ta' 16 u 24 sena ħalli jintegraw aħjar fid-dinja tax-xogħol u fis-soċjetà.

"Dehrilna li jekk diversi entitajiet jgħaqqdu l-forzi tagħhom flimkien, il-proġett ikollu ċans akbar li jkun ta' suċċess.

B'hekk apparti li l-ebda entità ma tkun

qed taħdem għal rasha u forsi anki tidduplika x-xogħol, b'kollaborazzjoni akbar bejniethom, l-entitajiet konċernati jkunu jistgħu joffru qafas aktar sikur għal din l-istrateġija mmirata biex tgħin liż-żgħażagħ li jkunu ser jiġu introdotti għad-dinja tax-xogħol.

Għall-istess raġuni, qed naħdmu wkoll id f'id ma' numru ta' istituzzjonijiet li huma relatati b'xi mod jew ieħor ma' dal-qasam, bħal ngħidu aħna: Aġenzija Appoġġ, Aġenzija Sedqa, Suret il-Bniedem, Dar Osanna Pia, u l-Probation Services.

Ġie deċiż li naħdmu ma' dik is-sezzjoni ta' żgħażagħ li għandhom bejn l-età ta' 16 u 24 sena minħabba li nemmnu li din hija l-faxxa l-aktar vulnerabbli biex tintegra fid-dinja tax-xogħol.

Għażilna li l-età

tibda minn 16-il sena għax nixtiequ li għallinqas iż-żgħażagħ ikunu spiċċaw l-edukazzjoni formali tagħhom u idealment ikollhom l-ischool leaving certificate, ħalli b'hekk ikun hemm pedament sod ta' edukazzjoni.

Immirajna l-għażla tagħna sal-età ta' 24 sena għax naħsbu illi f'dan il-perjodu, iż-żgħażagħ ikunu aktar miftuħa għat-tagħlim u għat-taħriġ.

Barra minn hekk ġuvni ta' 18-il sena li jsib ruħu fit-triq, ċertament issirlu iżjed ħsara u jista' jiġi ħafna aktar sfruttat minn wieħed li jsib ruħu fl-istess kundizzjoni f'età akbar għax dan b'xi mod jew ieħor ikun tgħallem ikampa fil-ħajja u jkun diġà rabba ċertu qoxra."

Fhiex tikkonsisti l-għajnuna jew is-servizzi ta' Embark4Life u għal min huma applikabbli ?

"Hemm diversi servizzi li jingħataw u dawn dejjem jiddependu mill-ħtiġijiet partikolari ta' kull individwu.

Huma applikabbli għal żgħażagħ li qed isibu diffikultà biex jidħlu fil-qasam tax-xogħol minħabba diversi raġunijiet bħal ngħidu aħna dawk li jkunu trabbew f'xi istituzzjonijiet, dawk li qegħdin f'riskju li jiġu mkeċċija mill-familji tagħhom, dawk li kellhom problema ta' droga u dawk li qegħdin fil-ħabs u qed jaħsbu kif ser jintegraw ruħhom meta joħorġu minn hemm ġew.

Flimkien ma' kull individwu aħna nfasslu pjan b'numru ta' parametri li jkopru l-istili bażiċi li wieħed għandu bżonn biex jirnexxi fil-ħajja.

Mhux kulħadd għandu l-istess ħtiġijiet.

Ngħidu aħna, hemm min

ikun falla ħafna lezzjonijiet meta kien l-iskola, tant li meta jiġi biex joħroġ, lanqas l-ischool leaving certificate ma jingħatalu.

Hemm min għandu diffikultà biex jifhem il-lingwa Ingliża u allura mbagħad issibu jbati biex jgħaddi minn ċerti eżamijiet bħal per eżempju, biex iġib il-liċenzja tal-karozza.

Żgħażagħ oħra jkun jonqoshom xi 'O' Levels u l-ġenituri tagħhom ma jkunux jifilħu jħallsulhom għall-lezzjonijiet.

Lil dawn iż-żgħażagħ, aħna noffrulhom servizz ta' taħriġ b'xejn, weħidhom jew fi grupp, biex jirkupraw l-edukazzjoni u ċ-ċertifikati li jkollhom bżonn.

Nagħtu wkoll għajnuna f'dik li tikkonċerna l-komunikazzjoni u għaldaqstant inħarrġu liż-żgħażagħ kif jikkomunikaw aħjar, kif jużaw il-kompjuter, kif jidħlu fl-internet, kif jiktbu cv u kif jippreparaw ruħhom għal intervista.

Sfortunatament naraw ukoll ħafna żgħażagħ li donnhom ma jkunu jistgħu joħorġu qatt mill-fażi tat-taħriġ.

Jibqgħu jattendu għall-kors wara l-ieħor u jġibu ċ-ċertifikati kollha, imma mbagħad isibu

diffikultà biex jużaw dawk il-ħiliet li jkunu tgħallmu sabiex bihom isibu xogħol adattat.

Lil dawn iż-żgħażagħ aħna ngħinuhom billi ninkoraġġuhom japplikaw għal xi xogħol, anki billi nuruhom bl-opportunitajiet kontinwi li jkun hemm fl-ETC.

Kultant niltaqgħu ukoll ma' żgħażagħ li ma jkunux qed japplikaw għax-xogħol peress li jidhrilhom li l-ebda pożizzjoni ta' xogħol offruta ma tkun tixtraq għall-kwalifikazzjonijiet li jkollhom.

F'dawn il-każi, aħna naħdmu ma' dawn l-individwi biex infehmuhom li m'hemm xejn ħażin li tibda minn xogħol partikolari u mbagħad tibda tiela' tarġa tarġa 'l fuq.

Bla dubju, jekk ma tibdiex minn x'imkien, żgur li ma tasalx u jekk ma taħdimx, ma jkollokx flus biex tmantni ruħek."

Iżda apparti mit-taħriġ edukattiv, Embark4Life joffri wkoll saqaf fuq ras numru ta' żgħażagħ li jsibu ruħhom f'diffikultà...

"Huwa inutli li tipprova tħajjar żagħżugħ biex imur jaħdem jekk dan m'għandux fejn joqgħod u ma jafx kif ser jiekol matul il-ġurnata!

Daqstant ieħor hu impossibli li ssib impjieg lil xi ħadd li għandu

problemi ta' alkoħol jew droga.

F'dawn il-każi partikolari aħna noffru wkoll sistemazzjoni temporanja fi djar jew hostels apposta bħal Suret il-Bniedem u Dar Osanna Pia, sakemm iż-żagħżugħ jitgħallem ħiliet biżżejjed u jsir aktar responsabbli tiegħu nnifsu sabiex jinqata' minn dawn il-vizzji, jrabbi aktar fiduċja fih innifsu u jkun jista' jvara ħajtu fid-dinja tax-xogħol.

Nixtiequ niċċaraw li din is-sistemazzjoni hija waħda temporanja u allura matul numru stabbilit ta' xhur, iż-żagħżugħ bl-għajnuna ta' youth worker li tkun qed issegwih u tinkoraġġieh, irid juri biċ-ċar li lest li jgħin lilu nnifsu sabiex jirnexxi u allura jeħtieġ li jattendi għat-taħriġ li nippjanaw u li finalment jibda jmur jiċċekkja x'opportunitajiet hemm mal-ETC u anki jibda jirreġistra.

L-għajnuna tal-youth worker tinkludi wkoll taħriġ f'kif wieħed iqassam u jfaddal flusu ħalli fi ftit taż-żmien ikun jista' jikri proprjetà għal rasu.

Permezz ta' Embark4Life, b'kollaborazzjoni mal-Awtorità tad-Djar, kull tant żmien, aħna nagħmlu sejħa pubblika għal dawk li għandhom xi appartamenti vojta u jkunu jixtiequ jikruhom lil dan il-proġett.

Eventwalment aħna nidħlu f'kuntratt mas-sid u nikru dawn il-postijiet għal mhux aktar minn sena.

Fl-istess ħin, aħna nidħlu bi sħab maż-żagħżugħ jew żagħżugħa konċernata bi ftehim li huma jridu jħallsu d-dawl, l-ilma, l-ikel u l-ħtiġijiet l-oħra tal-post.

Barra minn hekk, il-ftehim ikun jinkludi wkoll il-pjan li sa disgħa xhur wara, jridu jkunu bdew ifaddlu biżżejjed flus biex meta aħna noħorġu mill-kuntratt ta' kiri, huma jkunu jistgħu jibqgħu jikru l-post bi flushom.

Ovvjament dawn ir-regolamenti mhumiex inflessibli għax aħna nagħtu attenzjoni individwali lil kull każ.

Infatti hemm każi fejn akkost li wieħed ikun tassew qed jgħin ruħu u jġemma', ma jkunx irnexxielu jilħaq il-mira ppjanata saż-żmien stabbilit.

Allura, anki biex ma jintilifx il-ġid kollu li nkunu għamilna miegħu, aħna nikkunsidraw li nestendu das-servizz tagħna bi tliet xhur oħra."

Stephen u Jessica enfasizzaw kemm il-darba li s-suċċess ta' dan il-proġett huwa rikonoxxut skont kemm jirnexxielhom jintegraw liż-żgħażagħ mal-bqija tas-soċjetà, b'mod speċjali fil-qasam tax-xogħol.

Huma wrewni statistika ta' kemm ġew mgħejuna żgħażagħ s'issa u kienu sodisfatti ħafna bir-riżultati li ottjenew kemm ilu li beda l-proġett.

"Inħossu sodisfazzjon kbir meta naraw li ż-żgħażagħ qed jirrikorru b'mod konsistenti għall-għajnuna li qed noffru.

Imma aktar minn hekk, il-ġid ta' dan il-proġett ikun evidenti meta naraw bidla drastika jew aħjar tranżizzjoni f'dawn iż-żgħażagħ, fejn minflok li jirċievu biss, huma jsiru wkoll ċittadini parteċipi fis-soċjetà.

Akkost li qed nuruk din l-istatistika, għalina kull każ partikolari huwa suċċess.

Biex nagħtuk eżempju, dan l-aħħar koppja li ġew mgħejjuna permezz ta' dan il-proġett, għażlu li jagħmlu l-festin tat-tieġ tagħhom proprju f'dawn l-uffiċini.

Kien il-mod tagħhom kif ħallsuna lura ta' dak li għamilna magħhom, billi wrewna wkoll li jqisuna bħala parti mill-familja tagħhom.

Sfortunament fl-istess ħin, dan huwa wkoll eżempju ċar li jfissirlek is-sitwazzjoni li tinħoloq meta jkun hemm in-nuqqas tal-preżenza tal-familjari".

X'jista' jagħmel żagħżugħ li jixtieq jipparteċipa f'dan il-proġett?

"Min hu interessat jiġi referut mill-entitajiet li qed jipparteċipaw fil-proġett, prinċiparjament Aġenzija Sedqa u Aġenzija Appoġġ, Aġenzija Żgħażagħ u l-Probation Officers.

Madanakollu, meta jkun hemm

żgħażagħ li ma kellhomx kuntatt ma' dawn l-entitajiet, aħna nirreferuhom lil waħda mill-entitajiet rikonoxxuti sabiex tirreferihom hi.

Ġieli jiġu każi meta ma nkunux nistgħu nsibu post alternattiv għal xi żagħżugħ li jeħtieġu u allura, fejn ikun possibbli, ngħidulu jistaporti ftit ieħor sakemm nirranġaw is-sitwazzjoni.

Min-naħa l-oħra, ġieli jersqu għandna żgħażagħ għax ikunu imbuttati minn ħaddieħor, iżda ma jkollhom l-ebda ħeġġa biex jikkollaboraw.

Ikun hemm ukoll min jidhirlu li m'għandux bżonn l-għajnuna tagħna, akkost li xi ħadd jirreferih għandna.

Min jiġi hawn irid ikun liberu li jixtieq l-għajnuna, ma jistax jiġi sfurzat.

Naturalment aħna ma nkeċċu lil ħadd u nagħtu ċans lil dak li jkun biex jagħraf x'inhi l-aħjar triq għalih.

Però finalment hemm ħafna żgħażagħ oħra għatxana li jagħmlu bidla f'ħajjithom u Embark4Life jiftaħ il-bibien tiegħu beraħ għal dawn!"

Sabiex inkun nista' nara b'għajnejja r-riżultati ta' Embark4Life, iltqajt ma' żagħżugħ li bħalissa qiegħed jipparteċipa f'dan il-proġett...

"Għandi 17-il sena.

Kienet social worker tal-Appoġġ li ntroduċietni għal Embark4Life.

Nistqarr li għall-ewwel ma tantx kont ħadtu ħafna bis-serjetà dan il-proġett u llum nistħi meta niftakar kemm ġieli ħallejt nies jistennewni biex jagħtuni xi taħriġ u jiena ma attendejtx!

F'ħajti jiena għaddejt minn ċerti diffikultajiet...dort f'diversi istituzzjonijiet, tlaqt mill-iskola mingħajr school leaving certificate u saħansitra għamilt perjodu l-ħabs.

Illum, meta noqgħod naħseb, nirrealizza li kelli wisq libertinaġġ u qisni ftit li xejn kelli kontroll fuqi nnifsi.

Illum qed ngħix f'dar li tilqa' ż-żgħażagħ u s-servizz li qed jingħata lili qed jiġi ssapportjat finanzjarjament mill-proġett E4L.

Hawnhekk jieħdu ħsiebi ħafna u fuq kollox qed jgħallmuni kif insir aktar

responsabbli, iddixxipplinat u indipendenti.

Fl-uffiċini ta' Embark4Life, attendejt għal taħriġ maħsub għalija fejn permezz tiegħu ġibt l-ischool leaving certificate.

Barra minn hekk, bħalissa qed nistudja l-Malti, l-Ingliż u l-kompjuter.

Preżentament inħossni kburi ħafna li rnexxieli nżomm ix-xogħol għal dawn l-aħħar disgħa xhur u nofs, xi ħaġa li qatt ma kont kapaċi nagħmel qabel.

Kien permezz ta' dan ix-xogħol li ndunajt li togħġobni l-kċina u għalhekk ser nibda nieħu taħriġ fl-ITS.

Hawnhekk għenuni ħafna speċjalment meta emmnu fija u meta ħallsuli dak li kelli bżonn biex niġi fuq saqajja.

Għallmuni ħafna affarijiet tal-ħajja fosthom kif nikteb cv, kif insib xogħol u kif infaddal.

Għamluli r-referenzi u sabuli dar fejn noqgħod temporanjament sakemm nitgħallem noqgħod għal rasi, għalkemm nammetti li s'issa din l-idea li noqgħod waħdi, tbeżżagħni xi ftit.

F'dawn l-uffiċċji niltaqa' wkoll ma' sħabi, li forsi barra t-triq kienu jdaħħluni fl-inkwiet, imma hawn nieħu gost narahom jieħdu l-għajnuna u jitgħallmu bħali.

Nirrakomanda liż-żgħażagħ li għandhom bżonn l-għajnuna sabiex jagħrfu jaċċettawha u jieħdu l-ġid minnha.

Jekk f'qalbhom veru jħossu l-bżonn li jitgħallmu xi ħaġa, hawnhekk tajjeb ħafna.

Żgur aħjar milli toqgħod tiġri barra bla skop!"

Għal aktar informazzjoni dwar il-proġett Embark4Life, wieħed jista' jċempel fuq 21323520.

Jista' wkoll jibgħat email fuq

jew jidħol fil-website www.fsws.gov.mt.

L-uffiċini ta' Embark4Life jinsabu f'168, Triq il-Wied, l-Imsida.

Dan il-proġett qed jitmexxa mill-Fondazzjoni għal Servizzi ta' Ħarsien Soċjali li tinkorpora Aġenzija Sedqa (

), Aġenzija Appoġġ (www.appogg.gov.mt) u Aġenzija Sapport (www.sapport.gov.mt).

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-7 t'Awwissu 2011)

Aġenzija Appoġġ

Aġenzija Sedqa

Awtorità tad-Djar

Suret il-Bniedem

Torċa

Unjoni Ewropea

żgħażagħ

DAQQA T'ID LIŻ-ŻGĦAŻAGĦ


Dil-ġimgħa tgħallimt kelma ġdida bl-Ingliż – serendipity.

Kelma pjuttost twila u b'sinifikat daqstant ieħor profond.

Infatti talludi għall-kapaċità li tiskopri affarijiet ta' valur b'mod aċċidentali, meta lanqas biss tkun qed tfittixhom.

Iżda t-tifsira ta' dil-kelma tkompli tinsinwa illi skoperti bħal dawn iseħħu meta l-bniedem in kwistjoni jkollu t-tendenza naturali li jgħarrex jew ifittex proprju għal dawk l-aspetti jew oġġetti.

Ftakart f'dil-kelma mill-ġdid hekk kif ġbart in-noti tal-intervista ta' dil-ġimgħa u ntbaħt kemm il-darba dal-kunċett ħareġ fid-diskussjoni tagħna...

L-ewwel allużjoni bdiet hekk kif kont nieżla t-taraġ tal-Ipoġew li jinsab f'Raħal Ġdid.

Kont ilni snin twal nixxennaq biex nara dal-post tant magħruf iżda jkolli nistqarr li meta sirt naf li ridt nibbukkja minn xi tliet xhur qabel, bħal qtajt ftit qalbi.

Iżda ġara li bħalissa qed isir il-Festival Mediterranea 2010 li fost l-attivitajiet tant interessanti tiegħu kien hemm żjara fl-Ipoġew bi gwida li ma kien ħadd ħlief l-arkeoloġista tant imsemmi Dr David H Trump!

Ma stajtx nitlifha okkażjoni bħal din – għall-ebda raġuni.

"Żjara fl-Ipoġew hija mod tassew oriġinali kif niċċelebraw dawn il-Jiem tal-Mejtin," beda d-diskors Dr Trump.

Kos tassew!

Lanqas kont intbaħt għall-ewwel bil-konnessjoni.

Hekk jew hekk moħħi kien mitluf jixrob dak kollu li kont qed nara madwari.

Xi ġmiel ta' post!

Xi storja sabiħa għandu pajjiżi!

Imma min setgħu kienu dawk in-nies li ħaffru u żejjnu dawn l-inħawi?

U għaliex għażlu dil-forma ta' arkitettura u arti biex jidfnu fihom lill-għeżież tagħhom?

F'mument minnhom Dr Trump għaddiena minn quddiem fetħa li kienet tagħti fuq waħda mill-ifjen partijiet tal-Ipoġew.

"Ittawwlu ġewwa u immaġinaw x'seta' ġie f'moħħ dawk li aċċidentalment kienu qed iħaffru f'dawn l-inħawi u sabu ruħhom f'dan il-post," issuġġerilna l-arkeoloġist.

Hekk għamilna u hekk kif miss lili ma stajtx ma nimpressjonax ruħi.

Ħassejt emozzjoni stramba, bħal ċertu żvolġiment ta' għerf antik u b'ċarezza fhimt x'setgħu ħassew dawk l-ewwel Maltin li skoprew dal-lok filwaqt li b'xi mod qabbilt l-istess esperjenza ma' dik ta' Howard Carter hu u jixgħel is-sulfarina u mid-dlam tfeġġ quddiemu l-ewwel immaġni tal-qabar tal-farawni Eġizzjan, Tutankhemun.

Dan hu l-ġmiel u s-seħer tal-arkeoloġija.

Fuq kollox meta tagħraf li bini meraviljuż bħal dan jinsab f'pajjiżek, trid jew ma tridx tħossok kburi li int Malti.

Fl-istess waqt tant apprezzajt nisma' t-tifħir u nara l-imħabba li Dr Trump għandu lejn l-arkeoloġija ta' pajjiżna li ma flaħtx ma nisraqlux erba' kelmiet sabiex inkun nista' nwassalhom lilkhom.

Dr David H Trump huwa popolari sewwa f'pajjiżna, probabbilment l-aktar minħabba x-xogħol siewi li huwa għamel fis-sit arkeoloġiku ta' Skorba.

Kiteb ukoll numru ta' kotba

dwar l-arkeoloġija ta' pajjiżna fostom Malta: Prehistory and Temples u Cart-Ruts and Their Impact on the Maltese Landscape.

Kont kurjuża biex insir naf x'kien li ħajjru għall-arkeoloġija?

"Kelli sbatax il-sena u kienu jinteressawni diversi suġġetti, fostom l-arkeoloġija.

Imma mbagħad seħħew żewġ affarijiet li kaġun tagħhom sibt ruħi nistudja biex insir arkeoloġist.

L-ewwel esperjenza kienet f'Essex, l-Ingilterra fejn kont noqgħod jien.

Hemmhekk kien hemm soċjetà ta' xi dilettanti li kienu qed jiskavaw il-fdalijiet ta' sit Ruman.

Jien u missieri ngħaqadna magħhom biex ngħinu fit-tħaffir u mill-ewwel ħassejt dik iċ-ċertu ġibda għal dax-xogħol.

Imma aktarx, l-aktar fattur importanti kien meta William A Foyle li kien kollezzjonista tal-kotba, ġentilment offrieli li noqgħod nara l-kollezzjoni privata tiegħu.

Kienet opportunità inkredibbli fejn kelli ċ-ċans naqra kotba ta' valur kbir.

L-aktar xkaffa li laqtitni kienet dik ta' sensiela ta' kotba ta' Sir Arthur Evans li kienu jitrattaw il-palazz ta' Minos fi Knossos, il-Greċja.

Bdejt naqra ktieb ktieb u meta wasalt fl-aħħar wieħed, kont diġà sirt arkeoloġista."

Allura kif eventwalment sab ruħu jaħdem f'Malta?

"Meta kont student, fl-Università kienu jħajjruna ħafna biex nipparteċipaw kemm nistgħu f'diversi skavi, possibilment madwar id-dinja.

Għall-ewwel mort l-Irlanda u Denmark imma minħabba l-kotba ta' Evans kont nixtieq ħafna nara x'kellha x'toffri l-arkeoloġija tal-Mediterran.

Għaldaqstant meta sirt naf li ħabib tiegħi kien qed jorganizza xi skavi f'Malta ħtaft iċ-ċans li ningħaqad miegħu.

Prinċiparjament t-tħaffir li għamilna kien fil-Ġgantija.

Kumbinazzjoni ftit tal-ġranet ilu ġiet f'idi l-ittra li kont bgħatt lil ommi mir-Rabat, Għawdex fl-Għid tal-1954 fejn irrakkuntajtilha kif kont issaħħart wara l-ġmiel ta' Malta u Għawdex.

Imħabba li baqgħet f'qalbi sa llum tant li ma nixba qatt inżur dawn il-gżejjer."

Bejn l-1958 u l-1963 Dr Trump reġa' sab ruħu f'pajjiżna, did-darba fir-rwol ta' Kuratur tal-Arkeoloġija fil-Mużew Nazzjonali ta' Malta.

"Il-Kaptan Charles George Zammit kien għadu kif laħaq Direttur tad-Dipartiment tal-Mużewijiet Nazzjonali u allura kien marbut b'ħafna xogħol amministrattiv.

Konsegwentement ma setax jieħu ħsieb il-materjal arkeoloġiku Malti u għalhekk kellu jfittex arkeologu għal dak ix-xogħol.

Dak iż-żmien ma kienx hawn Maltin li kellhom il-kwalifiki neċessarji biex japplikaw u b'hekk dħalt jien fix-xena.

Kelli ħafna dmirijiet bħala Kuratur fostom waħda minnhom li kienet tgħid li f'dawk il-ħames snin, kelli nħarreġ professjonist Malti biex jieħu l-pożizzjoni tiegħi meta jagħlaq il-kuntratt u dan kien Francis Mallia.

Sadanittant għamilt ħafna xogħol fir-rigward tal-esebizzjonijiet u fl-imħażen tal-Mużew.

Kont responsabbli wkoll mill-fdalijiet arkeoloġiċi li kienu qed jinstabu waqt xi xogħolijiet ta' tħaffir għall-bini tad-djar jew toroq.

Infatti mort diversi drabi fuq dawn il-postijiet sabiex nieħu d-dettalji tagħhom u tal-fdalijiet li nsib u kont anki niġbed xi ritratti sabiex dawn ikunu jistgħu jinżammu fir-reġistri tal-Mużew."

Kien anki f'dan iż-żmien li Dr Trump għamel is-sejba tat-tempji ta' Skorba li llum jiffurmaw parti mill-lista tal-UNESCO World Heritage Sites.

"Bħala Kuratur, għalkemm ma kienx jifforma parti minn xogħoli, ġietni l-idea li nwettqu xi skavi.

Konna diġà għamilna xi skavi fit-Torri Ta' Ġawhar f'Ħal-Safi imma f'Malta kien ilu ma jinstab xi tempju mis-sena 1927; meta Sir Temi Zammit kien ħadem fuq Ta' Ħaġrat.

Issa li t-teknika tal-arkeoloġija kienet tjiebet ħafna u kien anki qed jiġi żviluppat il-metodu tar-radiocarbon dating dehrilna li kellna mmiddu jdejna għal xi biċċa xogħol.

Għal żmien twil kien magħruf illi fl-inħawi ta' Skorba kien hemm ġebla kbira wieqfa.

Fl-1938 il-Kaptan Charles George Zammit, li dak iż-żmien kien Kuratur, mar iżur is-sit u nnota diversi bċejjeċ tal-fuħħar

fil-wiċċ tal-art.

Ma riedx wisq aktar evidenza biex jobsor li hemmhekk seta' kien hemm xi ħaġa ta' valur.

Għaldaqstant huwa ħaffer gandott viċin il-ġebla l-kbira u mmedjatament sab ġebla kwadra b'wiċċ minnhom iddekorat b'diversi ħofor żgħar.

Naturalment dak kien sinjal ċarissimu li hemmhekk kien hemm tempju!

Iżda sfortunatament ftit taż-żmien wara nqalgħet il-gwerra u ma sar xejn aktar fuq dan is-sit.

Dan kien sit li kien qed jitlob bil-ħniena biex jiġi skavat u b'hekk l-għażla tiegħi waqgħet fuqu.

Almenu xtaqt nikkonferma jekk dan kienx tempju jew le.

Ħsibna li r-risposta kienet ser tasal f'madwar tlett ġimgħat xogħol u mbagħad wara konna ser immorru kollha ferħana lura d-dar.

Imma ġara li sena wara sena, bqajna niskavaw għax baqgħu jfeġġu iżjed fdalijiet sakemm finalment b'sorpriża kbira kkonfermajna li mhux talli kellna tempju wieħed imma kellna tnejn!

Iżda l-aħbarijiet tajbin ma waqfux, b'waħda mill-aqwa tkun meta morna nħaffru gandott fuq in-naħa ta' wara tas-sit u hemm jitfaċċaw għaxar metri ta' ħamrija mhux disturbata u mogħnija bi fdalijiet preistoriċi ta' żminijiet differenti fejn finalment irnexxielna nsibu l-iktar fdalijiet antiki lokali li jmorru lura għas-sena 5000Q.K.

Sejba oħra importanti saret meta morna nħaffru f'għalqa oħra fl-inħawi u hemm skoprejna żewġ lwogi li mill-ammont ta' statwetti li sibna fihom, jindikaw li kienu post ta' adorazzjoni lil xi allat.

Issa din

kienet evidenza ta' valur kbir għax permezz tagħha stajna nifhmu li quddiemna kellna l-prototipi tat-tempji megalitiċi li nbnew aktar tard.

Dan kien ifisser li l-ideat għall-kostruzzjoni ta' dawn it-tempji kienu ġew min-nies tal-lokal u ma kienux ikkuppjati minn postijiet oħra.

U allura dak il-post kien qed jurina l-bidu ta' din l-istorja.

Investejt ħidma kbira fi Skorba imma dan ma jagħmilx minni xi arkeoloġist brillanti!

M'għandi l-ebda problema biex nammetti li fir-realtà kont arkeoloġist kompetenti li l-fortuna daħkitli ħafna.

Nemmen li kont sempliċiment fil-post ġust u fil-mument opportun."

B'kumbinazzjoni nsir naf ukoll li fi Skorba Dr Trump ma għamilx biss din l-iskoperta' għax hemmhekk huwa sab ukoll lil dik li finalment saret martu!

Però did-darba l-

arkeoloġist iddeċieda li jħalli lil martu Bridget li hija arkeoloġista wkoll biex tgħidli l-istorja...

"Iltqajna l-ewwel darba fil-gżejjer ta' Lipari fi Sqallija meta jiena kont għadni studenta.

Flimkien ma' sħabi konna morna hemm biex nistudjaw l-iskavi tal-post u hemm kien hemm ukoll David flimkien ma' Francis Mallia.

Imma dak iż-żmien, s'hemm waqfet l-istorja.

Imbagħad meta gradwajt xtaqt nipparteċipa f'xi skavi u għalhekk bgħatt diversi ittri lil ħafna arkeologi sabiex nara fejn stajt immur.

David irrispondini mal-ewwel u għalhekk ġejt hawn.

Minn hemmhekk l-affarijiet għaġġlu ħafna."

Issa Dr Trump ma felaħx jirreżisti milli jkomplili r-rakkont hu...

"Ġiet taħdem miegħi bħala voluntiera fuq is-sit ta' Skorba.

Bdejna l-ewwel kampanja bħala Dr Trump u Ms Wilson u ħmistax il-xahar warażżewwiġna.

L-aħħar kampanja spiċċajniha bħala Dr Trump u Mrs Trump u b'Roger żgħir rieqed fil-benniena taħt id-dell ta' wieħed mill-megaliti."

It-tnejn qablu li ż-żwieġ bejn żewġ arkeologi huwa ideali.

"Peress li dax-xogħol jitlob ħafna sagrifiċċji u jeħodlok ħafna mill-interess tiegħek u minn ħinek, ikun diffiċli mmens għall-arkeoloġist biex jaħdem sewwa jekk is-sieħba tiegħu ma tkunx tista' taqsam dan miegħu.

Fil-każ tiegħi marti kienet tiġi taħdem miegħi fuq is-siti u kull fil-għaxija konna noqogħdu nitkellmu fuq is-sitwazzjonijiet u l-problemi li nkunu ltqajna magħhom matul il-ġurnata.

Bridget kienet taqra wkoll ir-rapporti tiegħi u tagħtini s-suġġerimenti tagħha.

Niggarantilek li mara arkeologa hija ideali meta tkun taħdem f'dal-qasam."

Bridget ikkonfermat...

"Veru!

Hi sitwazzjoni li tagħtik ħafna sodisfazzjon.

Qatt ma stajt nimmaġina lili nnifsi nwettaq xi skavi waħdi u għalkemm ħdimt bosta drabi ma' xi arkeologi oħrajn.

Però jiena u David niffurmaw tim tajjeb wisq!"

U t-tfal tagħhom?

Hemm xi ħadd li qabad dil-linja?

"Ħadd minnhom u naħseb li jiena għandi parti mir-responsabbiltà għala ġara dan," qalli Dr Trump bi tbissima mqarrba.

"Peress li jiena xogħoli kien jinkludi li nieħu n-nies għal diversi mawriet mas-siti arkeoloġiċi, meta żżewwiġna u kellna t-tfal, spiss kellna neħduhom magħna għax ma kellnix għażla oħra.

Niftakarhom ċari jgħiduli "Le!

Tgħidilnix li ser immorru nżuru xi mużew ieħor!"

Films bħal Indiana Jones tawna impressjoni partikolari dwar x'inhu arkeologu.

Imma kemm minn dan huwa verità?

"Għall-kuntrarju ta' kif jaħsbu ħafna, aħna ma nkunux qed infittxu t-teżori imma l-informazzjoni.

Għalkemm ngħiduha kif inhi, jekk insibu xi teżor, mhux ser narmuh tafx?

Mela ħa ngħidlek x'ġara darba...

Konna qed inħaffru fit-torri Ta' Ġawhra f'Ħal Safi meta f'ħin minnhom insib misluta tad-deheb fl-irmied li kont qed infittex fih.

Dik kienet l-unika darba li sibt id-deheb f'idi u nassigurak li ma warrabtux.

Ftit qabel fuq it-tarġa tal-bieb sibna żewġ bramel żgħar tal-bronż maqluba fuq naħa waħda u mgħattna għax waqa' fuqhom is-saqaf.

Minn dawn is-sejbiet stajt nipprova nibni storja ta' x'seta' seħħ dakinhar: mela, ingħata l-allarm li l-bini kien qed jaqbad.

Il-mara li kien hemm fid-dar ħatfet malajr il-kaxxa tal-ġojjelli u ġriet biha l-barra.

Imma fil-bieb waqgħet fil-bramel, il-kaxxa nfetħet beraħ u l-ġojjelli waqgħu fl-art.

Il-mara ppruvat tiġborhom kollha imma fin-nugrufun u l-ħruq, f'ċertu punt beżgħet għal ħajjitha u telqet il-misluta hemm.

Ftit mumenti wara waqa' s-saqaf u għaffeġ il-bramel taħtu."

Akkost li għalaq id-79 sena, il-passjoni ta' David lejn l-arkeoloġija għadha ħajja mmens.

Huwa saħaq li sakemm jibqa' b'saħħtu ma kienx beħsiebu jieqaf jaħdem f'dal-qasam.

"Tant hemm affarijiet x'tiskopri li das-suġġett ma jispiċċa qatt.

Infatti kif issolvi mistoqsija, jinqalgħu tlieta oħra u jkollok terġa' tirrifletti mill-ġdid fuq il-konklużjonijiet li kellek qabel.

Imma dak hu l-ġmiel tas-suġġett għax jekk ikollok risposta għal kollox u jispiċċa dak is-sens ta' misteru, indubbjament l-interess jintilef."

Staqsejtu fl-opinjoni tiegħu x'potenzjal jaħseb li għandu pajjiżna fil-qasam arkeoloġiku u kemm jidhirlu li qed ingawdu minnu?

Hawn Malta intom għandkom l-eqdem tempji fid-dinja magħmula minn ġebel wieqaf waħdu.

Għandkhom siti li ġġib għajnejk wara widnejk għall-uniċità u l-ġmiel tagħhom.

Fil-fatt fl-opinjoni tiegħi Malta għandha tkun kontinwament mifqugħa bl-ammont kbir ta' turisti li jżuruha, jekk xejn minħabba dawn is-siti.

Iżda mhux il-każ!

Għala?"

Hawnhekk David urieni xi supplimenti minn gazzetti barranin li kienu qed jirriklamaw lil Malta bħala post ta' btala.

F'daqqa t-ton tiegħu nbidel u saħansitra beda jitmasħan.

"Temmini jekk ngħidlek li f'dawn il-paġni kollha mimlija b'materjal ta' riklamar għal Malta, ma ssibx tagħrif dwar is-siti arkeoloġiċi tagħkom, jew jekk issib, jingħad kollox f'sentenza waħda biss?

Dawn huma teżori nazzjonali!

Għala ma tiftaħrux bihom?

Minn stħarriġ li sar fl-2009 fl-Ingilterra nstab illi r-raġuni prinċipali li tiġbed għadd ta' turisti lejn il-pajjiż kienu l-mużewijiet, il-galleriji tal-arti u s-siti storiċi.

Infatti f'dik is-sena 6.4 miljun turist żaru monumenti u bini reliġjużi fl-Ingilterra, 5.8 miljun żaru l-kastelli u 5 miljuni oħra żaru djar storiċi.

Kemm minn dawn setgħu ġew f'pajjiżkhom ukoll?

Inħoss li dawk li huma responsabbli mir-riklamar relatat mat-turiżmu f'dan il-pajjiż jonqsu ħafna meta jħallu barra informazzjoni bħal din.

Dawn huma kollha opportunitajiet mitlufin li jafu jqallgħu flejjes kbar lil pajjiżkhom.

Huma wkoll okkażjonijiet misruqa lil dawk li jinteressaw ruħhom f'dal-qasam imma ma jafux x'hawn f'dawn il-gżejjer għax kieku jiġu sparati hawn.

Il-wirt arkeoloġiku tagħkom huwa xi ħaġa li messkhom issemgħuh mal-erbat irjieħ tad-dinja.

Għaliex mhux qed isir dan?

L-arkeologi għamlu l-parti tagħhom: skavaw is-siti, ippreżentaw is-sejbiet

tagħhom fil-mużewijiet u ppreparaw rapporti dettaljati fuq ix-xogħol li sar.

Issa jmiss lill-Awtorità tat-Turiżmu biex tagħmel il-parti tagħha ħalli dan it-teżor nazzjonali Malti jsir magħruf ma' kulħadd.

Hemm ħafna x'jista' jsir biex jinġibdu t-turisti lejn Malta.

Il-fdalijiet tagħkom tant huma uniċi li tassew m'għandux ikun hemm l-iċken diffikultà biex tiġbdu l-barranin lejhom.

Però barra minn hekk, hemm xi ħaġa oħra li nixtieq nara sseħħ f'dan il-pajjiż – li tressqu lil Maltin stess lejn dawn is-siti.

Nemmen li għallinqas kull Malti għandu jżur almenu s-siti arkeoloġiċi maġġuri kollha u l-Mużewijiet Arkeoloġiċi ta' Malta u Għawdex imqar darba f'ħajtu.

Dan hu l-patrimonju tagħkom u intom tridu tkunu kburin bih prinċiparjament.

Għax huwa dan li jagħmilkhom Maltin u huwa dan li jagħmilkhom tant kburin b'pajjiżkhom!"

L-attivitajiet ta' Festival Mediterranea 2010 ser ikomplu sas-Sibt 27 ta' Novembru 2010.

Għal aktar informazzjoni tistgħu ċċemplu fuq 21550985 jew 99883007.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-7 ta' Novembru 2010)

arkeologija

Ggantija

Kuratur tal-Arkeoloġija

Mużew Nazzjonali ta' Malta

tempju

Torċa

Torri Ta' Ġawhar Ħal-Safi

SERENDIPITY


TFAL, TITĦAJRU GĦAL AVVENTURA?

Xi minn daqqiet jiġu mumenti meta ħabta u sabta, għal ftit sekondi, inħoss is-sensazzjoni ta' memorji li għaddejt minnhom matul ħajti.

Daqqa niftakar f'xi post uniku li żort, drabi oħra nxomm xi fwieħa li dari kont inħobb nuża, f'waqtiet oħrajn nisma' xi kliem li darba qalli xi ħadd u f'okkażżjonijiet oħra narani nilgħab b'xi ġugarell favorit li kelli....

Huma pawsiet irreali imma sbieħ wisq, speċjalment meta jiġu hekk bis-serqa, bla mistennija.

Huma intervalli li jiftħulna għajnejna dwar kemm hu importanti li lit-tfal tagħna noħolqulhom tfulija sabiħa sabiex xi darba meta huma wkoll isiru adulti, il-passat tagħhom ikun jista' jħollomhom b'esperjenzi armonjużi.

"It-tfal huma messaġġi ħajjin li aħna nibagħtu fi żmien li qatt mhu ser naraw," kiteb l-awtur Amerikan, Neil Postman.

Min minna ma jixtieqx li wliedu jgħixu aħjar milli qatt għex hu?

Dawn il-ħsibijiet jitgerrbu f'moħħ il-ġenituri ta' sikwit u mhux dejjem tkun faċli biex jagħrfu l-aħjar triq.

Ħadd mit-tfal ma jitwieled bl-istruzzjonijiet miegħu u għalhekk il-

ġenituri jeħtieġ li jitgħallmu bl-esperjenza u bit-tagħrif li jsibu madwarhom.

Akkost l-attenzjoni kontinwa, l-iżbalji jsiru xorta waħda speċjalment meta d-dinja ta' madwarhom tinbidel b'rata tant mgħaġġla u t-tfulija li jiftakru huma ma jkollha x'taqsam xejn ma' dik ta' wliedhom.

Niftakar li fi tfuliti, il-ġenituri tiegħi kienu jispjegawli kif fi żmienhom kienu jilagħbu bix-xejn, b'xi ballun tal-karti jew b'xi ġugarell tal-injam u jien f'qalbi bilkemm ma kontx nitħassarhom.

U allura kultant meta nara lil binti tilgħab b'logħob teknoloġiku tant żviluppat, bħal nitħasseb x'jidhrilha hi mill-logħob li kont nilgħab jien!

Madanakollu Martin Borg, l-individwu li ntervistajt dil-ġimgħa, jemmen bis-sħiħ li t-tfal ta' llum qed jitilfu ħafna f'ħajjithom, l-aktar meta qed jingħalqu f'did-dinja teknoloġika u strutturata bla ma jiddedikaw l-ebda mument għan-natura sabiħa ta' madwarhom.

"Jien ngħid li xi darba għad jibdew jimanifatturaw il-karozzi mingħajr it-twieqi ta' wara għax ma jkunx hemm bżonnhom aktar.

Illum hemm tfal li wara li jagħmlu ġurnata sħiħa jilagħbu bil-kompjuter, meta jiġu biex joħorġu, jaqbdu f'idejhom xi logħba elettronika oħra u jibqgħu deħlin jilagħbu biha fil-karozza.

Lanqas titwila waħda barra ma jkunu taw!

Karozzi oħrajn għandhom il-monitors ġol-headrest tas-seat ta' wara u hemmhekk it-tfal jistgħu jilagħbu xi logħba jew jaraw xi film favorit tagħhom," kompla jispjegali.

Għalhekk huwa interessanti li tisma' l-perspettiva ta' nies differenti.

Nistqarr li qatt ma kont irriflettejt dwar dawn il-karozzi b'dan il-mod.

Anzi!

Karozza hekk dejjem ikkunsidrajtha bħala lussu sabiħ u ftit li xejn għaddieli minn rasi li b'hekk, akkost li tkun qiegħda tivvjaġġa, iġġib ruħek daqs li kieku kont għadek magħluqa bejn erbgħa ħitan!

"Dan il-kunċett huwa spjegat b'mod ċar ħafna fil-ktieb 'Last child in the woods' ta' Richard Louv, fejn l-awtur juri l-konsegwenzi tan-nuqqas ta' kuntatt man-natura fuq it-tfulija.

Infatti, bħal bosta studjużi oħra, dan l-awtur jinsisti li n-natura hija punt kruċjali ħafna fis-saħħa fiżika u psikoloġika tat-tfal peress li din saħansitra tgħin fl-iżvilupp fiżiku, mentali u emozzjonali tagħhom.

Preżentament, il-ħajja tat-tfal saret strutturata mmens.

Hekk kif jitwieldu, it-tfal ikunu diġà miktuba f'xi pre-school li min-naħa tagħha jkollha programmi strutturati ta' dak li hu mistenni mit-tfal li ser jattendu.

Minn hemm it-tfal jimxu għall-kindergarten li wkoll hija skola strutturata b'qafas ta' mġieba u pjan ta' tagħlim adegwat.

Sentejn wara t-tfal jibdew il-primarja u anki hawn b'mod strutturat jibqgħu telgħin it-taraġ delineat sena wara sena biex jilħqu l-kwalifiċi neċessarji.

F'kelma waħda, ħajjet it-tfal tibqa' sejra hekk sakemm dawn jikbru u jidħlu fid-dinja strutturata tax-xogħol.

Sfortunatament anki l-postijiet ta' divertiment tat-tfal huwa strutturat illum.

Tara' ġonna sbieħ ħafna imma kollha ippjanifikati: għandek fejn tista' tirfes u fejn le, għandek fejn tista' tieqaf tħares lejn il-fjuri

jew lejn xi vaska sabiħa.

Tmur f'adventure park u ssib il-logħob f'forma ta' struttura wkoll: titla' minn dak is-sellum, tgħaddi minn fuq dak il-pont u mbagħad tinżel minn dik iż-żurżieqa.

Il-libertà tat-tfal fejnha?

Rarament ikun hemm biċċa art vojta fejn it-tfal jistgħu jesprimu l-immaġinazzjoni tagħhom u jagħmlu dak li jiġi f'moħħhom.

Jiena nisfida lil xi ħadd biex iħalli borġ ġebel fi spazju vojt fejn it-tfal jinġabru biex jilagħbu u joqgħod jinnuta x'kapaċi jagħmlu u jitgħallmu permezz tiegħu.

Żgur li l-ewwel narawhom telgħin u neżlin fuq dal-ġebel, imbagħad narawhom jintebħu li ġebla kwadra żżommok filwaqt li oħra aktar tonda titgerbeb bik.

Wara ftit jindunaw li jistgħu jibnu xi ħaġa bihom u allura jagħrfu li l-ġebel il-kbir irid joqgħod taħt u l-iċken fuq għax inkella jaqa' kollox.

Imbagħad jibda jitwieled il-logħob u narawhom jisfidaw lil xulxin dwar min minnhom ser iwaddab il-ġebla l-aktar il-bogħod?

Xejn partikolari ma trid biex toħloq biċċa spazju bħal dan.

Imma minflok donna aktar nippreferu nagħlqu t-tfal f'bozza u mmexxuhom biss minn fejn ngħidu aħna.

U hekk x'jiġri?

Nipproteġuhom veru imma neqirdulhom il-kreattività."

Dawn l-ideat qanqlu lil Martin biex joħloq xi ħaġa differenti għat-tfal.

Huwa uża l-isfond tax-xogħol tiegħu biex biż-żmien adattah f' dinja avventuruża u mimlija sfidi eċċitanti għat-tfal.

"Jiena ġej minn kamp militari fejn għal 25 sena iffurmajt parti mill-forzi armati fejn kont membru mill-korp tas-salvataġġ bil-helicopter.

Kien xogħol li tani ħafna sodisfazzjon, kemm għax żammni fiżikament b'saħħti u anki għax tani l-opportunità li ngħin lil min kien fil-bżonn.

Dax-xogħol tellagħni wkoll f'ambjent ta' dixxiplina, dedikazzjoni u responsabbiltà.

Maż-żmien dħalt ngħin lil Dr Michael Aquilina fit-taħriġ tal-istudenti tal-università li jkunu għażlu l-linja bħala għalliema tal-edukazzjoni fiżika, u hawnhekk huwa introduċieni mal-qasam tal-Outdoor Education.

Ftit ftit bdejt nifhem kemm dawn l-attivitajiet kienu neċessarji għat-tfal u kemm huma kienu jixtiequhom u b'hekk bdiet titnissel f'moħħi l-idea li nħajjar aktar tfal biex jipprattikawhom.

Dr Aquilina inkoraġġieni ħafna biex inwettaq dawn l-ideat tiegħi.

Sfortunatament, madwar sena u nofs ilu Dr Aquilina ħalliena u jiena sibt ruħi qed nieħu ħsieb dan il-qasam tal-Outdoor Education u kif ukoll dak tal-Water Rescue Unit tal-università.

Meta spiċċajt mill-armata u kelli aktar ħin fuq idejja, sirt aktar determinat li niżviluppa dan il-potenzjal.

L-affarijiet seħħew bil-mod imma b'mod konsistenti.

Iddeċidejt li naqbad l-attivitajiet militari li

kont tħarriġt jien stess fihom bħala suldat, u nadattahom biex ikunu ta' aspett edukattiv għat-tfal.

Bnejt sett ta' attivitajiet u permezz tal-kuntatti li kelli mal-għalliema tal-edukazzjoni fiżika, maż-żmien sibt ruħi qed norganizza fun days, korsijiet tal-first-aid, abseiling, fire-fighting, zip-line u affarijiet bħal dawn f'diversi skejjel.

Ikkonfermajt li t-tfal huma għatxana għal dan it-tip ta' taħriġ li huma jikkunsidrawh ukoll bħala divertiment.

Infatti, bi ftit ħsieb, ħafna drabi laqqgħajna dawn l-attivitajiet ma' suġġetti oħra edukattivi bħal per eżempju darba minnhom ħadna grupp ta' studenti fil-fortizza ta' Selmun u hemmhekk dawn ġew introdotti ma' diversi aspetti, fosthom dak storiku, edukattiv, sportiv u anki ambjentali speċjalment meta ddiskutejna l-vandaliżmu li kien qed isofri minnu s-sit.

Darba'oħra waħħadna dawn l-attivitajiet mas-suġġett tal-PSD fejn ġiet trattata t-tema ta' Calculated Risk-Taking permezz tal-abseiling.

Niftakar li l-aktar mument sinifikanti dakinhar kien meta student magħruf sewwa bħala bully beża' jagħmel l-abseiling, filwaqt li student ieħor li t-tfal sikwit jaqbdu miegħu, irnexxielu jagħmel dan l-isport mingħajr diffikultà ta' xejn.

F'temp ta' ftit minuti l-folja nqalbet u dan it-tifel spiċċa l-eroj tal-klassi!"

Dawn l-attivitajiet servew ukoll biex Martin skopra kemm fir-realtà, aktar ma titlob mit-tfal, aktar jikkonfermawlek kemm huma kapaċi jagħtuk lura.

"Nistqarr li fil-bidu kont influwenzat b'ċertu ideat fissi, bħal ngħidu aħna li l-abseiling kienu kapaċi jagħmluh biss individwi ta' 18-il sena 'l fuq.

Imma darba minnhom żewġt iħbieb tiegħi li kienu fil-boyscouts u li kien għad kellhom biss 16-il sena, xtaquni nurihom kif isir l-abseiling u ntbaħt li wara kollox anki huma kienu kapaċi jagħmlu sports bħal dan.

Maż-żmien bdejt inħarreġ anki lill-istudenti li kienu jattendu l-Forms IV u V f'dan il-qasam u allura l-età li wieħed seta' jipprattika l-abseiling fiha niżlet għal 14-il sena.

Bqajna sejrin hekk sakemm darba minnhom, waħda ġabet lil ħuha magħha li kien għad kellu biss 7 snin u anki hu ma kellu l-ebda problema biex jirnexxi.

Illum il-ġurnata ngħidlek li anki tfal ta' 5 snin kapaċi jwettqu dan l-isport, naturalment b'tagħmir apposta għalihom."

Eventwalment Martin fetaħ l-Adventure School tiegħu taħt l-isem Kamaja Outdoors fejn matul l-istaġun tas-sajf, kull nhar ta' Tlieta u kull nhar ta' Ħamis, mid-9:00am san-

12:30pm huwa joffri taħriġ f'attivitajiet maħsuba li jagħtu l-libertà lit-tfal, filwaqt li fl-istess ħin jiffurmawlhom il-karattru tagħhom.

"Il-ħsieb wara dan il-proġett tiegħi huma mnissla fuq tliet prinċipji fundamentali: id-dixxiplina, id-dedikazzjoni u r-responsabbiltà li jien tgħallimt fil-militar u li finalment iwasslu biex it-tfal jitilgħu b'karattru aktar sod.

Kollox isir taħt il-forma ta' logħob iżda l-logħob innifsu huwa minsuġ ma' tagħlim importanti għall-ħajja.

Ngħidu aħna jitgħallmu jkunu ddixxiplinati billi jidraw jistennew wara xulxin, jitgħallmu d-dedikazzjoni meta jifhmu li jridu jqumu kmieni ħalli jkunu jistgħu jwettqu l-attivitajiet kollha u jsiru responsabbli meta jieħdu ħsieb ħwejjiġhom u tagħhom infushom."

L-aħħar żvilupp fil-proġett ta' Martin nhieda l-idea tal-bootcamp fejn it-tfal qed jiġu offruti l-opportunità li jipprattikaw diversi attivitajiet avventurużi waqt tliet ijiem li huma jagħmlu jgħixu flimkien ġewwa fortizza storika!

"Fir-realtà ma vvintajt xejn ġdid għax il-bootcamps ilhom isiru għal diversi snin f'pajjiżi oħra.

Xorta waħda nistqarr li għall-ewwel, anki jien kelli daqsxejn ta' dilemma dwar liema tfal stajt nindirizza b'opportunità bħal din peress li f'pajjiżna għandna kultura protettiva ħafna fejn jidħlu t-tfal.

Imma bil-mod il-mod, anki hawn ikkonfermajt li saħansitra minn età żgħira, ħafna tfal kapaċi jinqatgħu għal ftit tal-ġranet minn mal-ġenituri tagħhom mingħajr problemi ta' xejn u jiddevertu bil-kbir għall-attivitajiet li noħolqilhom.

Bl-eċitament li jkollhom biex ifittxu jibdew l-attivitajiet, ma niltaqa' mal-ebda diffikultà biex iqumu kmieni, anzi jekk ma ngħidlikx li jqumu qabel il-ħin miftiehem!

Barra minn hekk jidraw malajr li jridu jieklu f'ċertu ħin u li jridu jimxu minn attività għall-oħra bla waqfien.

Nassigurak li tant ikunu qed jieħdu gost li ġieli jinsew iċemplu d-dar u hekk kif isir il-ħin tal-irqad, tant ikunu għejjew b'dak kollu li nkun ippreparajtilhom, li l-maġġoranza tagħhom jorqdu f'ħakka t'għajn.

Infatti l-idea tal-bootcamp għandha l-iskop li dderri bil-mod il-mod it-tfal biex jibdew jinħallu minn mal-ġenituri tagħhom u jagħrfu s-sabiħ li tkun indipendenti.

Jitgħallmu jikkomunikaw aħjar peress li m'hemmx il-preżenza tal-ġenituri li soltu jistrieħu fuqha.

B'hekk jagħmlu wkoll ħbieb ġodda u jsibuha aktar faċli biex jaħdmu fi grupp, xi ħaġa li jsibu essenzjali f'ħajjithom, aktar ma jgħaddi ż-żmien.

Fuq kollox l-attivitajiet huma maħsuba biex iqanqlu l-kreattività tat-tfal.

Biex indaħħlek fl-istampa, attività minnhom tinvolvi li t-tfal jibnu bunker jew kamra bl-affarijiet li jsibu madwarhom, bħal pellets, tankijiet, ġebel, zkuk u friegħi tas-siġar eċċ. Hemmhekk it-tfal iġibulek għajnejk wara widnejk x'kapaċi jagħmlu u kemm jafu jikkoordinaw bejniethom!

U għal min għandu xi dubju, m'hemm l-ebda differenza bejn subien u bniet għax kollha jidħlu b'ruħhom u ġisimhom biex jibnu l-aktar kamra prattika li kapaċi tagħtihom protezzjoni f'każ ta' attakk.

Is-sabiħ f'dan il-logħob huwa li m'hemmx strutturi u t-tfal jitgħallmu jaħdmu b'dak li jsibu."

Ikolli nammetti li bdejt inħoss ċertu għira għal dawn it-tfal, l-aktar meta Martin kompla jispjegali li waqt lejl minnhom, it-tfal jarmaw haversack, flixkun ilma u torch u

jerħulha għal night trekking.

Barra minn hekk fost l-attivitajiet, huma jipparteċipaw fi treasure hunts, kompetizzjonijiet bil-qaws u t-tuffieħa bħal ta' William Tell, operazzjonijiet ta' salvataġġ taħt l-isem 'Save the commander', jagħmlu ħuġġieġa, volley ball fix-'xita', il-famuża aerial ropeway fejn it-tfal jiżżerżqu b'veloċità ma' ħabel fejn l-aktar avventurużi jistgħu anki jinżlu rashom 'l isfel u ħafna aktar.

"Min japplika għal dawn il-bootcamps jirċievi lista b'dak kollu li jeħtieġlu jġib miegħu għal dawk it-tliet ijiem.

Barra minn hekk it-tfal jiġu mitluba jagħżlu l-menu li jippreferu sabiex Janice, li hija Qualified Camp Cook tieħu ħsieb ta' kollox.

Min-naħa l-oħra Kayleigh għandha r-responsabbiltà tal-programm tal-attivitajiet u minn ġranet qabel hija tikkonferma wkoll li l-attrezzatura li ser jużaw it-tfal huma kollha sikuri."

Oh żmien ħelu kif għaddejtli... ħarbitli minn fommi.

Imma Martin infurmani li għal min jixtieq, ċerti attivitajiet, fosthom tal-abseiling, isiru anki għall-adulti.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-21 t'Awwissu 2011)

Torċa

TFAL, TITĦAJRU GĦAL AVVENTURA?


SWALI ĠODDA TAL-ARKEOLOĠIJA LOKALI

L-ewwel darba li wrejt ix-xewqa li nsir arkeoloġista, l-adulti madwari tbissmu u għal darb'oħra fakkruni li xi darba hemm bżonn li nibda ngħix naqra fir-realtà.

U infatti l-

pressjoni tagħhom dawwritli triqti u għal diversi snin ħdimt f'bosta setturi oħra.

Imma qalbi ma setgħetx tirrassenja ruħha u wara għoxrin sena sħaħ, kelli nċedi għall-emozzjonijiet tiegħi u finalment l-arkeoloġija qed nistudjaha tassew!

Kultant lanqas inkun irrid nemmen illi fl-aħħar qed nagħmel dak li dejjem xtaqt u li fil-klassi nkun qed nisma' jew niddiskuti proprju mal-arkeoloġisti li dejjem ammirajt.

Madanakollu baqgħu jtambru f'moħħi t-twissijiet minn diversi individwi li bl-arkeoloġija f'Malta ma tasal qatt imkien.

Għalhekk riċentement Dr. Nicholas Vella, wieħed mill-lekċerers tiegħi, laqqagħni ma' Sharon Sultana, il-Kuratriċi Prinċipali tal-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija u permezz tagħha fhimt li jekk tassew tixtieq xi ħaġa, destinek tista' taħdmu int...

"Inizzjalment l-arkeoloġija daħlet f'ħajti b'mod pjuttost stramb.

Flimkien ma' sħabi kont tlajt napplika biex nidħol nistudja l-liġi fl-università.

Imma waqt li kont qed nistenna fil-kju, ġiet f'idejja xi informazzjoni dwar il-kors tal-arkeoloġija li mill-ewwel affaxxinatni.

Fil-fatt l-arkeoloġija kienet togħġobni ħafna imma mhux li kelli xi pjanijiet li għad naħdem f'dak il-qasam.

Ma nafx x'tani dak il-ħin u daqstant baqgħu mbellħin il-ġenituri tiegħi meta mort lura d-dar u infurmajthom li mhux il-liġi kont ser nistudja imma l-arkeoloġija!

Anki lili staqsewni x'mingħalija li kont beħsiebni nagħmel b'kors bħal dak?

Imma jien weġibt li wara li niggradwa imbagħad nara.

Meta iggradwajt fl-1995, il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija ngħalaq temporanjament sabiex isirlu xi ristrutturar u kien hemm il-bżonn ta' żewġ individwi biex jagħmlu stima tal-kundizzjoni tal-oġġetti li

kien hemm esposti fil-wirja permanenti.

Kont intagħżilt flimkien ma' persuna oħra biex naħdem għal perjodu ta' tliet xhur fejn matulu tħarriġt ukoll kif nevalwa l-oġġetti.

Eventwalment, tant morna tajjeb, li bqajna naħdmu għal tliet snin u nofs oħra fejn did-darba ngħatajna taħriġ fil-konservazzjoni bażika u aħna stess wettaqna l-konservazzjoni tal-oġġetti li kienu ser jiġu esebiti fil-wirja l-ġdida tal-mużew.

Wara għamilt perjodu ta' żmien ma naħdimx biex nieħu ħsieb it-tfal u anke ħdimt f'qasam ieħor għal erbgħa snin.

Iżda darba minnhom waslet l-opportunità biex naħdem bħala assistenta tal-Kuratur tal-Arkeoloġija.

U pass wara pass, illum għandi r-responsabbiltà ta' Kuratriċi Prinċipali tal-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija."

Ikolli nistqarr li Sharon mill-ewwel laqtitni peress li l-idea li kelli ta' kif ikun kuratur kienet kemmxejn differenti.

Infatti sibt persuna ħelwa zokkor li ċertament apparti li tiġbdek lejha, tressqek ukoll b'aktar kunfidenza lejn il-mużew.

"Kemm ilni kuratriċi, wieħed mill-iskopijiet tiegħi dejjem kien dak li nibdel l-attitudni tan-nies lejn il-mużew.

Personalment nemmen li spiċċa dak iż-żmien meta lin-nies li jerqsu lejn il-mużew titlobhom biex iżommu s-silenzju u biex ma jmissu xejn.

Minflok illum it-tendenza hija li wieħed jintegra mal-post li jkun fih sabiex finalment ikollu esperjenza sabiħa u ħajja u li jitgħallem xi ħaġa minnha.

Huwa għalhekk illi minn żmien għal żmien it-tim tagħna joħroġ b'diversi ideat dwar kif min jiġi jżur dan il-post, iħossu kemm milqugħ u kif ukoll mgħarraf sewwa dwar dak li jkun qed jara.

Biex nagħtik

eżempju, fl-2009 id-direttur tal-

irregala lill-mużew kopja eżatta ta' waħda mill-istatwi li nstabet f'Ħaġar Qim, maħduma mill-ġebla franka.

Din tpoġġiet quddiem l-istatwi oriġinali sabiex il-viżitaturi jkunu jistgħu jmissu dan il-mudell ħalli jiffamiljarizzaw ruħhom aktar ma' kif tinħass l-istatwa proprja u kif inhi l-forma tagħha.

Mudell bħal dan jgħin ukoll lil dawk neqsin mid-dawl biex jifhmu sewwa dwar xhiex inkunu qed nitkellmu meta nsemmu l-figuri ħoxnin pre-istoriċi."

Il-mużew innifsu huwa ġawhra arkitettonika.

Inbena fl-1571 u kien jifforma parti mill-Berġja ta' Provenzja li kienet tokkupa l-ispazju kollu fejn illum hemm diversi bini u ħwienet li jmissu mal-mużew.

"Il-lok fejn hawn il-mużew kienet biss parti żgħira minn blokka kbira fejn il-kavallieri kellhom dak kollu li kellhom bżonn apparti r-residenza tagħhom.

Saħansitra kellhom il-forn bil-furnara tagħhom

ġewwa l-bini.

Il-ħsieb kien illi jekk jiġi l-bżonn li jinbarraw ruħhom għal xi żmien ġo din il-proprjetà huma jkunu awto-suffiċjenti.

Wara l-kavallieri l-post ġie abitat minn diversi individwi u nqasam skont il-pjanijiet tagħhom.

Tant hu hekk illi fi żmien l-Ingliżi dan il-post serva anki bħala lukanda u min jaf x'tibdiliet strutturali għadda minnhom!

Fosthom dawn fetħu gallarija f'waħda mill-isbaħ kmamar magħrufa bħala l-

ħalli fiha jorganizzaw il-ballijiet.

Illum din is-sala tintuża biex nesebixxu fiha wirjiet temporanji u fil-fatt bħalissa qed issir l-esebizzjoni tal-artist Alphonse Mucha li għandha miftuħa sal-15 ta' Mejju 2011.

Kull min jiġi jżur dan il-post jifhem il-prestiġju tal-bini nnifsu apparti l-valur tal-kollezzjonijiet li jħaddan fih.

Bosta li jaraw il-

jistagħġbu bi ġmielha u dawk minnhom Maltin iħossuhom kburin li għandna wirt sabiħ bħal dan f'pajjiżna.

Naturalment hemm ukoll l-iżvantaġġi li jkollok bini ta' valur bħal dan.

Peress li llum huwa skedat, mhux la kemm tagħmel xi tibdiliet fih.

Barra minn hekk, peress li hu ma ġiex mibni għall-iskop ta' mużew, irridu noqogħdu b'attenzjoni kbira għal x'nistgħu npoġġu fih.

Ngħidu aħna meta konna qed nippjanaw x'nistgħu nesebixxu fis-swali l-ġodda tal-perjodu Ruman, inqalgħatilna diffikultà kbira minħabba li għandna ħafna fdalijiet goffi tal-irħam.

Fil-fatt kellna nieħdu l-opinjoni tal-periti sabiex dawn jaraw x'toqol kapaċi jiflaħ post bħal dan.

Fuq kollox, il-post hu li hu u ma tistax iżżid miegħu.

Għalhekk ħafna drabi, akkost li nkunu nixtiequ nesebixxu ħafna iktar affarijiet, ikollna nilħqu kompromess.

Forsi aktar il-quddiem jirnexxielna nirbħu aktar spazju meta nirristrutturaw is-sotterran tal-mużew.

B'hekk, minn żmien għal żmien, inkunu nistgħu noħolqu esebizzjonijiet temporanji mill-bosta oġġetti li jinsabu fil-maħżen tagħna."

Wara li sarlu l-istrutturar meħtieġ il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija reġa' nfetaħ għall-pubbliku fl-1998 b'esebizzjonijiet tal-perjodu Neolitiku li jkopri mill-fażi magħrufa

bħala Ta' Għar Dalam (5200 Q.K) sal-fażi ta' Ħal-Tarxien (2500 Q.K).

Iżda naturalment l-arkeoloġija ta' Malta hija wisq aktar vasta u minn dejjem kien hemm ippjanat li jinfetħu aktar swali bi fdalijiet ta' fażijiet u żminijiet oħra.

"Peress illi Heritage Malta għandha bosta mużewijiet u lwogi x'tieħu ħsieb, il-finanzi jridu jitqassmu u allura huwa impossibbli li jsir kollox f'daqqa.

Iżda issa wasal il-mument biex il-pubbliku li jżur lil dan il-mużew iktar tard din is-sena, ikun jista' jara wkoll il-wirt arkeoloġiku tagħna taż-Żmien tal-Bronż u tal-Feniċi, kif ukoll dak Puniku, Ruman u Biżantin."

Sharon spjegatli kif sar il-proċess biex dawn is-swali jkunu jistgħu jinfetħu.

Saħqet ukoll illi flimkien mat-tim magħmul minn ħaddiema ta' Heritage Malta, bħal designers, maintenance team, projects office, u ma' numru ta' esperti, sar ħafna xogħol biex l-esebizzjonijiet ikollhom sfond b'xeħta moderna, kreattiva u edukattiva, mogħni anki b'diversi attivitajiet li jħajru lill-viżitaturi biex jintegraw mal-post.

"Ċertament irrid nirringrazzja wkoll lill-Mediterranean Bank li permezz tal-patroċinju tagħhom nistgħu nintegraw iktar affarijiet interattivi li qed ngħidlek dwarhom.

Fostom f'kull kamra ser ikun hemm xi

ħaġa partikolari li n-nies jistgħu jimmanipulaw; bħal ngħidu aħna f'kamra minnhom ser ikun hemm għodda tal-insiġ primittiva, ovvjament kif naħsbu li kienet, li biha min jixtieq, jista' jinseġ xi biċċa żgħira ħalli jifhem aħjar dwar l-insiġ ta dawk iż-żminijiet.

Barra minn hekk, sistema ta' dvds ser ikunu qed juru u jispjegaw dwar siti arkeoloġiċi f'Malta, fosthom per eżempju ħa naraw lil Dr David H Trump, jispjega dwar il-cart ruts ta' San Pawl tat-Tarġa.

Dvd ieħor ser ikun dwar Għar Mirdum u dan ser jinkludi anki filmati antiki miġjuba mill-PBS li juru l-esplorazzjoni ta' dan is-sit fejn instabu xi affarijiet ta' Żmien il-Bronż.

Apparti minn hekk dan id-dvd ser ikollu wkoll intervista ma' wieħed minn dawk li dakinhar kienu niżlu fis-sit.

Ovvjament ħsiebna kien ukoll iffukat fuq dak li nistgħu noffru lit-tfal, kemm dawk li jiġu jżuruna ma' xi adulti oħra u kif ukoll dawk li jiġu ma' tal-iskola.

Għalihom qed nippreparaw pakkett ta' attivitajiet li jistgħu jaħdmu waqt li jkunu qed iduru l-mużew.

Biex nagħtik xi eżempju, ser ikollna bankijiet apposta li fihom it-tfal isibu affarijiet differenti bħal cushions jew xi trundle wheels.

B'dawn tal-aħħar it-tfal ikunu jistgħu jivverifikaw il-qies ta' xi affarijiet li għandna fil-mużew wara li aħna nkunu tlabnihom jaqtgħu kemm jaħsbu li huma kbar.

Ser nuruhom ukoll kif ikejjlu l-piedi b'saqajhom u x-xiber b'idejhom.

L-iskop hu li nedukaw b'mod informali u li nintegraw suġġetti varji, bħall-matematika f'dan il-każ.

Qegħdin ukoll noħolqu bookmark b'pakkett żgħir magħha mimli biż-żerriegħa tal-qamħ u x-xgħir – żrieragħ li kienu jużaw anki l-ewwel nies – ħalli wara jmorru d-dar u jiżirgħuhom."

Nistqarr magħkom li qed inħossni fuq ix-xwiek biex nara dawn is-swali l-ġodda li ser jibdew jinfetħu ftit ftit għall-pubbliku minn Ġunju li ġej.

Wieħed mill-aktar affarijiet li laqtuni kien is-sarkofagu Feniċju li huwa pjuttost differenti minn dawk Eġizzjani – fosthom is-swaba' tas-saqajn evidenti u mirquma u l-għajnejn magħluqa fil-wiċċ tagħha.

Dawn l-affarijiet bħalissa huma miżmuma fil-maħżen tal-mużew u qed jistennew bil-ħerqa sabiex jinħarġu ħalli n-nies tiġi tarahom.

"Uħud minn dawn l-oġġetti kienu diġà jiffurmaw parti minn esebizzjoni li kien hemm qabel il-mużew ngħalaq biex jiġi ristrutturat.

Iżda oħrajn għażilnihom individwalment minn ġo dan il-maħżen fejn

hemm kaxxi fuq kaxxi bl-affarijiet, kollha jistennew li jsir xi xogħol fuqhom.

Ovvjament kellna nagħmlu ħafna riċerka u ġibna anki xi esperti biex jgħinuna nagħżlu l-aktar oġġetti importanti bħal Prof. Anthony Bonanno li huwa espert fil-qasam Ruman, Dr. Nicholas Vella li huwa espert fil-qasam Feniċju u Dr David Trump li għena fuq il-perjodu ta' żmien il-Bronż.

Irreferejna wkoll ma' ħafna kotba u permezz ta' xi stampi, irnexxielna nillokalizzaw uħud mill-oġġetti li ma konniex nafu l-provenjenza tagħhom.

Infatti permezz ta' dan il-proġett, oġġetti li f'kotba letterarji kienu mmarkati bħala 'mitlufa', issa ikkonfermajna li qegħdin għandna fis-sigurtà ta' dan il-maħżen."

Moħħi tar bħal berqa fuq il-films ta'

u ftakart kemm ngħir għalih kull meta narah f'xi xena għaddej minn bejn il-kaxxi ta' xi maħżen mimli fdalijiet arkeoloġiċi fejn fosthom isib l-arka ta' Noe!

Naħseb kont lesta li nħallasha lil din il-kuratriċi biex tħallini nittawwal naqra f'dan il-post imma Sharon assiguratni li hemm ġew mhux la kemm taqbad u tidħol.

Kelli nirrassenja ruħ għax ma tistax tiġik tajba dejjem.

Iżda minflok Sharon urietni xi kaxxi li kienu għadhom kif inħarġu mill-maħżen.

Fihom kien hemm xi fdalijiet tal-fuħħar.

"Dawn l-oġġetti qed jiġu kollha dokumentati permezz tal-għajnuna ta' xi volontarji li qed jieħdu ritratt ta' kull wieħed, iqisu d-daqs u t-toqol tiegħu, jirrekordjaw il-provenjenza u jinkludu anki l-ismijiet

ta' xi letteratura assoċċjata magħhom.

Wara, dawn l-oġġetti qed jiġu mgeżwra ġo karti apposta u merfugħa ġo kaxxi tal-plastik.

Oriġinarjament ħafna mill-oġġetti fil-maħżen kienu mpoġġija f'kaxxi tal-injam li mhux proprjament l-aħjar materjal li tista' terfa' fih.

Barra minn hekk sibna li ħafna minn dawn il-kaxxi kienu nofshom vojta u għalhekk permezz tal-kontenituri tal-plastik qed noħolqu wkoll ħafna aktar spazju fil-maħżen."

Biex donnha tpattili, urietni wkoll ktejjeb tal-magħruf Sir Themistocles Zammit li ħallini bla kliem.

Għax dwar dan il-personaġġ ilni nisma' sa minn ċkuniti u issa hemm quddiemi kont qed nara kitbietu u t-taħżiż tad-diżinji tiegħu li kienu juru xi dettalji dwar l-iskavi u s-sejbiet arkeoloġiċi tiegħu.

Ma nafx nispjega l-faxxinu li nħoss lejn l-arkeoloġija u xi ħaġa bħal din tqanqalni ferm.

"Dan hu biss wieħed mill-ħafna noti li għandna tiegħu.

Tant huma mimlija b'dettalji li trid tarahom paġna paġna.

Il-ħin biss huwa l-problema!"

Sharon qaltli illi l-interess fl-arkeoloġija hawn Malta qiegħed kull dejjem jiżdied, għalkemm huma l-barranin li l-aktar li jfittxu lil dan il-mużew b'ħeġġa.

"Meta kien hawn l-esebizzjoni tat-Terracotta Warriors li nġabu miċ-Ċina, hawnhekk kienu ġew ħafna Maltin.

Ħafna minnhom żaru il-bqija tal-mużew bl-esebiti lokali waqt li kienu hawn.

Ma nistax ninsa kemm nies ġew għandna jistqarru li ma kienux jafu li anki aħna l-Maltin kellna dik ir-rikkezza kollha fil-mużew!"

Minn teżi li hi għamlet dwar il-frekwentazzjoni tal-Maltin f'dan il-mużew, ir-riżultati tal-istħarriġ tagħha ħasduha mhux ħażin.

"Mill-istudju tiegħi ħarġu tliet fatturi: kien hemm dawk li qatt ma żaru mużew tal-ebda tip, dawk li żaru mużewijiet lokali oħra imma qatt ma ġew hawn u dawk li żaru mużewijiet oħra fosthom dan ukoll.

Min-naħa l-oħra meta staqsejt lil dawk li qatt ma żaru l-mużew dwar ir-raġuni ta' din l-għażla tagħhom kien hemm min qalli li jikkunsidra l-mużewijiet bħala postijiet li jdejjquh, oħrajn saħqu li ma jikkunsidrawx irwieħhom li huma ta' livell ta' edukazzjoni biżżejjed biex jifhmu x'hemm f'mużew, filwaqt li l-maġġor parti minnhom stqarru li għalkemm dawk lokali ma jżuruhomx, huma jżuru l-mużewijiet ta' pajjiżi oħra meta jsiefru minħabba li xtaqu jkunu jafu aktar dwar il-kultura ta' ħaddieħor!"

Huwa dan li jħeġġeġ lil Sharon tkompli taħdem biex tipprova tbiddel din il-mentalita ta' ħafna Maltin u tixtieq li jibdew japprezzaw il-kultura tagħna iktar.

Ħaġ'oħra li Sharon kontinwament insistiet fuqha kienet illi tixtieq tneħħi għal kollox l-idea minn ċertu mħuħ illi n-nies pre-istoriċi kienu differenti ħafna minna jew li kienu jgħixu bħas-slavaġ.

"Infatti meta ġieli nsib ruħi ndur ma' xi viżitaturi, spiss naqbad ma' xi esebit partikolari u nistaqsihom x'jaħsbu li hu u għal x'hiex jaħsbu li kien jintuża.

Imbagħad wara noħroġ oġġett simili imma li nużaw

illum il-ġurnata, bħal ngħidu aħna kuċċarun, u hemm in-nies jifhmu xi rrid ngħid.

Għax dawk il-biċċiet tal-fuħħar m'huma xejn ħlief l-għodda li dawn kienu jaħdmu bihom jew it-tazzi, il-buqari u l-platti tagħhom.

Biex nurihom li mhux qed nitkellem dwar xi nies slavaġ imma sempliċiment dwar bnedmin li għexu eluf ta' snin qabilna, inħobb niġbed l-attenzjoni fuq statwetta ċkejkna tal-fuħħar.

Din turi koppja mgħannqa li bla dubju hija xempju tal-essenza tal-umanità ta' dawn il-bnedmin.

Kienu biss nies li għexu fi żmien ieħor u li ma kellhomx ir-riżorsi li għandna llum.

Imma ċertament kienu nies li jħossu bħalna, li jħobbu bħalna, li kellhom ix-xewqat u l-ħolm tagħhom bħalna u li kellhom skop f'ħajjithom."

Meta staqsejt lil Sharon liema mill-oġġetti kollha li kien hemm fil-mużew li kienu l-aktar għal qalbha, l-għażla tagħha mill-ewwel waqgħet fuq din l-istatwetta ċkejkna u fuq statwa oħra li turi l-Mara Rieqda.

"Kif qed tara l-istatwetta tal-koppja mgħannqa hija ċkejkna ferm u għalhekk faċilment tinqabeż f'din il-vetrina mdaqqsa u mdawwra b'tant oġġetti oħra.

Nixtieq ħafna li xi darba nkun nista' nagħżilha

f'vetrina għaliha ħalli nagħtiha l-importanza li jixirqilha.

Min-naħa l-oħra, l-istatwa tal-Mara Rieqda nixtieq nesebiha b'tali mod u manjiera li tkun esposta minn kullimkien minħabba li fuq in-naħa ta' wara u anki n-naħa ta' taħt tagħha hemm diżinji interessanti ferm."

Għal min għandu għal qalbu l-arkeoloġija bħali, il-kuratriċi spjegatli wkoll illi l-mużew jagħti l-opportunità lil dawk li jixtiequ jiddedikaw xi ftit mill-ħin liberu tagħhom biex jagħmlu xi xogħol volontarju f'dan il-mużew.

Ix-xogħol li hemm x'isir huwa varju ħafna u għalhekk hemm xi ħaġa għal kulħadd.

Il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija jinsab fi Triq ir-Repubblika l-Belt u jiftaħ kuljum, apparti xi festi, mit-8:00am sas-7:00pm.

Huwa faċilment aċċessibli fuq kull livell.

Il-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija huwa wieħed mill-mużewijiet u siti li għandha taħt il-kura tagħha Heritage Malta (www.heritagemalta.org).

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-10 t'April 2011)

arkeologija

Berġja ta' Provenzja

Muzew Nazzjonali Arkeologija

Torċa

SWALI ĠODDA TAL-ARKEOLOĠIJA LOKALI