Twieled u miet fix-xandir

Kien ritratt partikolari li deher fuq Facebook li ħajjarni sabiex nikteb dan l-artiklu.

Fih kienu jidhru tifla ċkejkna b'ħarsa tassew ħelwa u mqarrba li kienet flimkien ma' raġel li għall-ewwel jien m'għaraftx.

Ir-ritratt kien sempliċi imma intriganti.

Ma ridtx wisq biex tintebaħ li bejn dawk it-tnejn kien hemm relazzjoni ta' affett kbir.

Staqsejt ftit u skoprejt li dawn iż-żewġ individwi kienu l-magħruf u mibki Charles Arrigo u oħtu ż-żgħira Evelyn.

Meta ltqajt ma' Evelyn sabiex nintervistaha dwar ħuha, sibt li akkost li għaddew tant snin minn dak ir-ritratt, dik il-ħarsa mqarqċa kienet għadha tilgħab f'għajnejha.

Iżda fuq kollox, indunajt ukoll li hi kienet tagħti lemħa sewwa lil ħuha.

Avolja l-mewt ormaj firdet lil dawn it-tnejn, ir-rabta li kien hemm bejn iż-żewġt aħwa baqgħet soda mmens u nnutajt li d-dmugħ ifeġġ fuq xfar għajnejha kull darba li ssemmih.

"Qalbek żgħira inti," għedtilha jien.

Imma hi saħqet bi tbissima li qalbha kienet iktar pjuttost kbira....

Charles Arrigo twieled fis-6 t'April 1929 fil-Belt Valletta.

Huwa kien l-ikbar fost sebat aħwa; żewġ subien u ħamest ibniet.

Meta kienu jistaqsuh dwar ħutu, Charles kien iħobb isemmi li għall-ewwel kien għamel ħames snin waħdu, tant li l-ġenituri tiegħu ħasbu li ma kienx ser ikollhom aktar tfal.

Għaldaqstant, hu kien dara mfissed mhux ħażin u għalkemm wara twieldu ħutu l-oħra kollha, il-fsied baqa' jħobbu.

Intant, anki meta kiber, speċjalment peress li baqa' għażeb, ħutu l-bniet baqgħu jfissduh ħafna.

Evelyn tiftakar li speċjalment fl-aħħar snin, Charles kien jgħaddi spiss jiekol għandha.

Kien iċemplilha qabel jitlaq mix-xogħol sabiex hi tibda tipprepara l-ikel.

"Kien jiġi jiekol għall-ħabta tal-10.15am peress li kien jibda kmieni ħafna x-xogħol.

Meta kien jasal għandi, kien jiftaħ il-gazzetti kollha u joqgħod jixtarrhom kemmxejn.

Imbagħad kien jitlobni nagħmillu wieħed irqiq – jiġifieri gin and tonic.

Xil-11.00am konna nibdew nieklu u ngħidu kelma bejnietna.

Imbagħad kien jerħilha lura għar-raqda ta' wara nofsinhar," ftakret Evelyn.

Ommu – l-akbar kritika tiegħu

Kien jinġieb ħafna mal-familjari tiegħu.

Imma ċertament, l-aktar persuna għal qalbu kienet ommu.

Skont Evelyn hi kienet li bassret mill-ewwel x'kien ser isir binha.

"Kien iħobb jikkummenta dwar dak kollu li jara – min ġej, min sejjer, x'qed jagħmel dak u x'qed tagħmel dik.

U darba qalithielu – Int kummentatur għad issir la tikber ibni!"

Aktar minn darba waqt l-intervisti li għamlulu, Charles stqarr li ommu kienet l-għeżeż ħaġa għalih.

Kienet ukoll l-akbar kritika tiegħu.

Ma nesa qatt meta fid-29 ta' Settembru 1962, hu kien il-persuna magħżula biex tiftaħ għall-ewwel darba l-istazzjon televiżiv Malti:

"Dan huwa l-Malta Television Service.

Jiena Charles Arrigo qiegħed insellmilkhom f'isem il-kollegi kollha tiegħi tal-Malta Television Service, waqt li nawguralkhom divertiment bil-programmi tal-lejla.

Illum inħoss li qed niltaqa' magħkom wiċċ imb'wiċċ u nixtieq li kienet ħaġa possibbli li nieħu b'id kull wieħed u waħda minnkhom.

Mill-lum il-quddiem ser tibdew tarawni ta' spiss nippreżentalkhom il-programmi u nwasslilkhom l-aħbarijiet fi djarkhom."

Dan il-kliem tiegħu, flimkien mal-filmat ta' dan l-avveniment saru sinonimi mal-qasam tax-xandir u spiss deheru f'diversi programmi.

Kienu bosta dawk li bagħtu jifirħulu meta rawh jiftaħ l-istazzjon.

Iżda kellu kritika waħda biss – dik t'ommu!

"Għaġġilt naqra waqt li kont qed titkellem", qaltlu.

"Mal-mama kelli relazzjoni specjali.

U kien tassew xokk għalija meta qaluli li tawha ħass ħażin waqt li kienet nieżla mit-tqarbin u mietet hemm fil-knisja.

Ghalkemm konna qed nistennew il-mewt tagħha, għax kienet niżlet ftit, ma bsarnix li din kienet ser tiġi daqshekk malajr," stqarr Charles darba minnhom.

"Dakinhar kien ġie wieħed fuqi u qalli aħjar tiġi malajr għax il-mamà ħassha ħażin," qaltli Evelyn.

"Mill-ewwel għokritni għajnejja meta ried iwassalni bil-karozza għax minn fejn konna noqogħdu sal-Knisja ta' San Duminku, ma kienx hemm bogħod.

Kif wasalna, nara l-mamà flimkien ma' patri u hekk kif poġġejt ħdejha, poġġiet rasha fuq spallti, ħarset lejja u telqet.

Lanqas biss indunajt li kienet mietet, tant li meta ġiet l-ambulanza, ippruvajt nagħtiha l-ossiġnu.

Mewtha niżlitli biss meta ġie Charles biċ-ċurkett tat-tieġ tagħha u tahuli."

Qatt ma żżewweġ

Kull darba li staqsew lil Charles dwar l-imħabba u l-għala baqa' għażeb, huwa tbissem u ddikkjara li darba minnhom kien joħroġ ma' tfajla bis-serjetà tant li kienu waslu biex jitgħarrsu.

Imma dan qatt ma seħħ u hu spiċċa biex qatt ma żżewweġ.

"Forsi kont daqsxejn egoista u kont mhedi ħafna bix-xogħol tax-xandir li dejjem tani bosta sodisfazzjon," qal darba meta reġgħu staqsewh dwar dan.

"L-uniku dispjaċir li għandi li ma żżewwġitx huwa li m'għandix ulied, imma almenu llum ghandi s-sodisfazzjon li għandi ħafna neputijiet."

Beda l-karriera b'kumbinazzjoni

"Fi żmien il-gwerra, meta kont għadni l-Liċeo, kienu jippubblikaw gazzetta jisimha 'Young Malta' u jien ktibt poeżija jisimha 'The Flag' u ppubblikawhieli fiha.

Ftit wara ġejt mitlub biex immur naqra din il-poeżija fuq ir-Rediffusion u hekk għamilt," jirrakkonta Charles dwar il-bidu tal-karriera tiegħu.

"Iżda ftit wara seħħet kumbinazzjoni oħra...

Kont qiegħed nistenna r-riżultati tal-eżamijiet peress li xtaqt inkompli nistudja l-università.

U ġurnata waħda, il-ħabib tiegħi Ċensu Calleja, li kellu banka tal-lottu f'San Pawl il-Belt, u li jiena spiss kont neħodlu moħħu bid-diskors tiegħi, urieni avviż li kien jgħid li riedu announcer mar-Rediffusion.

"Dan xogħol jgħodd għalik," kien qalli, hekk kif għaddhieli l-gazzetta.

"Isa, tħajjar."

Min jaf jekk Ċensu kienx xtaq xi naqra paċi mit-taħdit ta' Charles?

Li hu żgur hu illi meta Charles sema' minnu, minn dawk kollha li applikaw, intagħżel hu u minn hemm bdiet il-karriera tiegħu.

Vuċi distinta

Kienu t-2 ta' Marzu 1947 meta Charles għamel l-ewwel xandira tiegħu fuq ir-Rediffusion.

Dak iż-żmien kien hemm Effie Ciantar inkarigat mill-programmi.

Il-vuċi distinta ta' Charles ma damitx ma ġiet rikonoxxuta u meta Ciantar xtaq iżid programm ieħor bil-Malti, hu staqsa lil Charles jekk kienx lest li jibda jagħmel programm ġdid bil-qari tar-rumanzi.

"Jien kont inħobb naqra u l-idea għoġbitni," qal Charles.

"Dak iż-żmien fl-iskejjel kienu qed jistudjaw ir-rumanz 'Raġel Bil-Għaqal' ta' Ġużè Galea u għalhekk iddeċidejna li nibdew minnu.

Kien xogħol li mal-ewwel tani sodisfazzjon kbir u qrajt mijiet ta' rumanzi!" ....

Min qatt kellu jgħidlu li kien ser idum jaqra r-rumanzi proprju sal-aħħar nifs ta' ħajtu?

L-iżvilupp tax-xandir

Tista' tgħid li x-xandir Malti u Charles Arrigo kibru flimkien.

Fl-1947 ir-Rediffusion kien ilu 12 il-sena għaddej, imma kollox kien baqa' pjuttost fil-bidu.

Fl-1950, Charles ġie appuntat bħala produttur tad-drama u tad-dokumentarji.

F'dan iż-żmien huwa kien involut ukoll bħala attur mal-British Institute Players u mal-Atturi Theatre Group u għalhekk ma damx ma beda jieħu sehem fid-drammi li kien jipproduċi huwa stess u anki oħrajn.

Aktar tard, meta fetaħ it-televiżjoni Malti, huwa ħa sehem ukoll f'diversi teleserials, fosthom: fil-parti tal-kappillan f"Il-Gaġġa', bħala qassis f"Leli ta' Ħaż-Żgħir', bħala isqof f"Wirt', bħala tabib f' 'Il-Madonna taċ-Ċoqqa', u bħala kulunell f"Villa Sunset'.

Interessanti nsemmu wkoll li hu kien ħa sehem fil-film klassiku 'The Malta Story'.

Għall-ħabta tal-1959, ir-Rediffusion iddeċidiet li tibgħat lill-produtturi Maltin l-Ingilterra sabiex dawn jitħarrġu b'mod aktar professjonali mal-BBC u Charles kien wieħed minnhom.

"Hemmhekk ġejna ttrenjati f'bosta oqsma fosthom dwar kif isir l-editing, kif jiġu prodotti r-radjudrammi u kif nużaw leħinna aħjar," ftakar Charles.

Fl-1962, numru ta' ħaddiema oħra, inkluż Charles, reġgħu ntbagħtu għand il-BBC, did-darba sabiex jitħarrġu fis-sengħa relatata mat-televiżjoni minħabba li f'Malta kienu qed isiru l-preparamenti biex jinfetaħ l-istazzjon Malti – Malta Television Service.

U eventwalment kien Charles stess li fetaħ l-istazzjon.

"Għalkemm kollox kien jidher miexi ħarir u sewwa dakinhar, kulħadd kellu eċċitament kbir fuqu," stqarr Charles meta tkellem dwar din il-ġurnata.

"Apparti li kien hemm il-preokkupazzjoni biex naraw li kollox imur sew, kellna wkoll id-dubju li l-udjenzi setgħu ma jieħdux grazzja mad-dehra tagħna.

In-nies kienu ilhom jisimgħuna fuq ir-radju u ħafna kienu draw u tħabbu ma' leħinna.

Imma issa d-dubju tagħna kien x'ser tkun ir-reazzjoni tan-nies meta tara bixritna.

Personalment kont diġà kelli popolarità mhux ħażin u bżajt li se jkun hemm min jgħid – ara, dak hu?!

Imma għal grazzja t'Alla nkwetajna għalxejn, għax ma ġrax dak li tħassibna fuqu u n-nies laqgħuna tajjeb ħafna."

Fl-1971 Charles sar l-assistent kap tal-programmi tar-radju u tliet snin wara, hu laħaq bħala kap tad-drama u d-dokumentarji.

Fl-1987 huwa ngħata r-responsabbiltà bħala deputat kap ta' Xandir Malta u fl-1991 sar id-direttur eżekuttiv tal-board tal-Public Broadcasting Services u manager ta' Television Malta.

Fost ix-xogħolijiet li jibqa' magħruf għalihom hemm il-programm 'Staqsini 20′ li hu kien introduċa f'Malta wara li n-nies kienet drat tisimgħu jixxandar bl-Ingliż minn fuq il-General Overseas Service tal-BBC.

"Il-programm biddel ħafna ismijiet sakemm finalment sar magħruf bħala 'Staqsini 20′.

L-ewwel programm kien ixxandar għall-ħabta tal-1957 meta l-istudios tagħna kienu għadhom f'121 Triq Brittanja, l-Belt, illum magħrufa bħala Triq il-Melita.

Dan kien studio żgħir ħafna u meta l-idea ta' dan il-programm bil-Malti laqtet mill-ewwel l-immaġinazzjoni tas-semmiegħa, lanqas biss kien hemm post għan-nies kollha li xtaqu jattendu.

Imbagħad f'Jannar tal-1958 konna mxejna għall-istudios tal-Guardamangia u hemmhekk konna aktar ixxamplati u n-nies setgħu jipparteċipaw b'aktar kumdità.

Però ġie żmien meta l-popolarità ta' dan il-programm tant kibret li ġieli tellgħajnih fit-Teatru Manoel," irrakkonta Charles.

Għal dawk li ma jiftakruhx il-programm 'Staqsini 20′, nistgħu ngħidu li dan kien ibbażat fuq għażla ta' kliem partikolari li kienu jibgħatu n-nies mid-djar, u panel ta' individwi kien jipprova jaqta' dan il-kliem permezz ta' mistoqsijiet li kienu jagħmlu.

Skont Charles, meta l-kliem ma kienx jinqata' mill-panel, dawk li jkunu ssuġġerewhom, kienu jirbħu lapes tal-fidda.

Kummentarji

Ċertament, l-aktar aspett li Charles Arrigo baqa' magħruf għalih kien ix-xogħol ta' kummentatur f'bosta okkażżjonijiet statali u kif ukoll reliġjużi.

Infatti hu kien wieħed minn tal-ewwel li ħareġ bl-outside broadcasting.

"Il-kummentarji minn dejjem kienu għal qalbi għax permezz tagħhom stajt nieħu sehem dirett u mill-qrib fl-aktar avvenimenti importanti tal-gżejjer tagħna," stqarr Charles.

Infatti, fost id-diversi kummentarji tiegħu huwa għamel dak ta' meta Malta saret Repubblika, meta żarna l-Papa Ġwanni Pawlu II, u meta waslet ir-Reġina Eliżabetta II f'pajjiżna.

Kien ukoll l-ewwel wieħed li mar jagħmel il-kummentarju tal-Karnival t'Għawdex, għalkemm darba minnhom ammetta li l-Karnival ma kienx wisq għal qalbu....

L-aħħar kummentarju li għamel seħħ tliet ġimgħat qabel miet u dan kien relatat mal-Pontifikal Solenni tal-Konsagrazzjoni Episkopali tal-E.T. Mons. Mario Grech, Isqof t'Għawdex.

Kien ġentlom

Fl-1995, Charles Arrigo ngħata l-Midalja Għall-Qadi Tar-Repubblika.

Bosta minn dawk li ħadmu miegħu jiftakru s-serjetà u l-professjonalità li dejjem ħadem biha u li kien jesiġi anki minn dawk kollha ta' madwaru.

Madanakollu, Charles baqa' msemmi wkoll għal kemm kien iħobb jagħti daqqa t'id lil dak li jkun biex anki hu jirnexxi f'dak kollu li jkun qed jagħmel.

Skont oħtu Evelyn, Charles kellu karattru sod u perfezzjonist u kien kapaċi jċanfrek waħda sewwa jekk ma timxix mar-regoli.

Iżda mbagħad kien jgħaddilu wkoll malajr u ma kontx iddum ma tara xi tbissima fuq xufftejh.

Hu spiss kien isostni illi biex wieħed ipoġġi wara mikrofonu jew quddiem kamera, kellu jkun ippreparat sewwa.

"Għandna dejjem inżommu f'moħħna li aħna nkunu qed niġu mistiedna nidħlu fid-djar tan-nies u għalhekk irridu nuru serjetà u professjonalità, kemm fl-ilbies, kemm fil-komportament u anki fil-preparazzjoni li nagħmlu.

Jekk wieħed ma jkunx imħejji biżżejjed, ikun qed jonqos bil-kbir kemm lejn is-semmiegħa u kif ukoll lejn it-telespettaturi.

F'każ bħal dan, ikun ħafna aħjar jekk wieħed jibqa' d-dar u ma jippreżenta ruħu quddiem ħadd!"

Meta darba staqsewh kif jixtieq li jibqgħu jiftakruh in-nies, ir-risposta tiegħu kienet: "Jiena m'għandi l-ebda pretensjonijiet li n-nies se jibqgħu jiftakruni b'xi mod jew ieħor.

Imma nispera li jekk jiftakru fija jgħidu: Charles Arrigo kien ġentlom."

Charles Arrigo ħalliena fl-2006.

Miet għall-għarrieda, l-istess bħal ommu, waqt li kien qiegħed ix-xogħol – jaqra silta ta' rumanz ġdid tal-kollega tiegħu Charles Abela Mizzi u jevalwa l-programmi li kellhom isiru.

"Kont qed nistennieh għall-ikel," qaltli Evelyn imbikkma.

"Ftit tas-siegħat qabel kien ċempilli kif jagħmel is-soltu biex jara x'kont se nsajjar.

Għedtlu ravjul t'Għawdex illum.

Kien iħobbu ħafna.

Qalli nċempillek qabel nitlaq ħalli titfgħu fil-misħun.

Imma sfortunatament dit-telefonata ma waslet qatt.

Twieled u miet fix-xandir.

U jiena bqajt b'qalbi maqsuma li tlift lill-għażiż ħija b'mod tant ħesrem bla ma qatt kelli ċ-ċans li nsellimlu għall-aħħar darba."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (18 il-parti) fit-Torċa tal-14 ta' Settembru 2014)

Charles Abela Mizzi

Ġużè Galea

Il-Gaġġa

Il-Madonna taċ-Ċoqqa

Leli ta' Ħaż-Żgħir

Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika

Raġel bil-għaqal

Twieled u miet fix-xandir


Għaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes

Għaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes

Ghaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes

MINIATURE CHURCH DEVOTION


Wiċċ imb'wiċċ ma' Patri Gerard

Ma tistax ma tieqafx tiċċassa lejh meta tara ritratt ta' ras ta' skeletru ta' bniedem iddekorata!

Aktar u aktar meta ssir taf li dik hija relikwa ta' individwu magħruf ħafna madwar id-dinja.

U li din tinsab f'monasteru f'Malta.

Patri Gerard Sasso: il-Fundatur tal-Ordni ta' San Ġwann

Iltqajt għall-ewwel darba ma' din l-immaġni waqt xi xogħol li kont qed nagħmel relatat mal-Assedju l-Kbir li seħħ fl-1565.

Skoprejt li dik ir-ras kienet maħsuba li tappartjeni lill-Patri Gerard Sasso, il-Fundatur tal-Ordni ta' San Ġwann, li għex bejn l-1040 u l-1120.

Jingħad li Patri Gerard kien bniedem twajjeb ħafna u ta' qalb kbira.

Kien jifforma parti mill-Ordni Benedittina u fil-11 il-seklu, huwa rħielha lejn Ġerusalemm sabiex jagħti l-għajnuna tiegħu lill-pellegrini li kienu jżuru dik l-art fi kwantitajiet kbar, akkost il-perikli u s-sofferenza.

Il-perikli tal-pellegrini

Dak iż-żmien ma kinetx xi ħaġa faċli li tmur pellegrinaġġ biex iżżur siti Kristjani, speċjalment meta dawn kienu f'art oħra li spiss kienet maħkuma mill-Misilmin.

Apparti l-biża' minn xi attakk fejn wieħed seta' jiġi misruq jew maqtul, kien hemm ukoll id-diffikultà tat-tul tal-vjaġġ bl-inqas kumdità possibbli.

Il-mard, l-inċidenti u l-mewt temmew il-ħajja ta' bosta minn dawn il-pellegrini.

Kienet meqjusa bħala xi ħaġa komuni li pellegrin jista' ma jirritorna qatt lejn daru u fil-fatt kien hemm sistemi legali li kienu jorbtu lil dak li jkun biex iħallas dejnu qabel ma jitlaq fuq xi vjaġġ bħal dan.

Jitwaqqaf sptar għall-pellegrini f'Ġerusalemm

Dan it-tiġrib lill-pellegrini qanqal lil grupp ta' negozjanti minn Amalfi sabiex iwaqqfu post fejn dawn in-nies setgħu jingħataw l-għajnuna u l-kura meħtieġa.

Dan is-servizz tant kien utli u meħtieġ li finalment il-post inbidel fi sptar u dan beda jitmexxa minn Patri Gerard.

Għalkemm oriġinarjament, dan il-post kien maħsub biex jilqa' biss lill-pellegrini Kristjani, Patri Gerard ma kienx jagħmel din id-differenza bejn bniedem u ieħor.

Jekk persuna kienet fil-bżonn, hu kien jilqagħha b'idejh miftuħa bla ma qatt jistaqsi xejn aktar.

Titwaqqaf l-Ordni ta' San Ġwann

Dan l-aġir tiegħu sar magħruf sewwa man-nies, tant li finalment, aħbaru waslet għand Papa Paskal II.

Dan tant ħass ammirazzjoni lejn ix-xogħol li kien qed iwettaq il-patri li fil-15 ta' Frar 1113, huwa rrikonoxxa l-isptar u l-ordni tiegħu billi ħareġ Bulla Papali li fosthom ta lill-Ordni id-dritt li tagħmel ir-regoli tagħha u li tirrispondi direttament lill-Papa.

Minn hemm, dan il-grupp ta' patrijiet inbidel fl-Ordni ta' San Ġwann.

Aktar ma beda jgħaddi ż-żmien din l-Ordni bdiet tiġbed ir-rispett tan-nies, l-aktar tan-nobbli li l-membri tal-familja tagħhom kienu ngħataw l-għajnuna minn dawn il-patrijiet waqt xi pellegrinaġġ fl-Art Imqaddsa.

Bħala rikonoxximent, dawn l-individwi sinjuri bdew jibgħatu somom kbar ta' flus sakemm il-ġid beda dieħel għand l-Ordni bir-radam.

Għalkemm Patri Gerard kien l-ewwel mexxej tal-Ordni, qatt ma kibritlu rasu.

Huwa baqa' dejjem bniedem umli, jaqdi dmiru mal-fqir, il-marid u l-batut.

Miet fl-1120 u postu ttieħed mill-Kavallier Franċiż Raymond du Puy.

Dan ma kien jixbaħ xejn lil ta' qablu għax apparti li kien reliġjuż, kien ukoll statista.

Infatti, huwa ma damx ma bidel in-natura tal-Ordni, ikkodifika r-regoli tagħha u waqqaf grupp ta' patrijiet li kienu lesti li jiġġieldu sabiex jipproteġu lill-pellegrini.

Barra minn hekk, huwa ra kif joħloq mezzi oħra sabiex isaħħaħ il-qagħda finanzjarja tal-Ordni billi akkwista artijiet u rikkezzi oħra.

Ġisem Patri Gerard jitqies b'relikwa

Wara l-mewt ta' Patri Gerard, ġismu nżamm fil-monasteru ta' Ġerusalemm u l-Kavallieri raw kif għamlu biex ippreservawh bl-aħjar mod.

Dan il-korp kien miżmum b'qima kbira tant li kull meta l-Kavallieri bidlu l-post tal-kwartieri tagħhom, huma ħaduh magħhom bħala relikwa prezzjuża.

Ras Patri Gerard issib ruħha Malta

Iżda ġara li għal xi raġuni, dan il-ġisem ma baqax intatt u fl-1749, ras il-patri sabet ruħha f'Malta wara li nġarret minn Monasque fi Franza fuq ordni tal-Gran Mastru Emmanuel Pinto.

Dan it-tagħrif huwa kkonfermat minn dokumenti li hemm maħżuna ġol-kaxxa ċkejkna li fuqha sserraħ din ir-relikwa.

Għall-ewwel, din ir-ras inżammet fil-Palazz Maġisterjali u aktar tard, din tmexxiet flimkien mar-relikwi l-oħra li kienu merfugħa fil-Kon-Kattidral ta' San Ġwann il-Belt.

Eventwalment, fid-19 ta' Ġunju 1830, din ir-ras ġiet fdata f'idejn is-sorijiet tal-Monasteru ta' Sant'Ursula, il-Belt, fejn għadha sa llum, f'vetrina żgħira biswit l-altar tal-kor, ġewwa l-kappella tal-monasteru.

Fil-21 ta' Diċembru 2001, ir-relikwarju tal-injam li kienet miżmuma fih din ir-ras, inbidel ma' wieħed tal-fidda u dan ġie rregalat mill-Prof.

Dr Guglielmo de Giovanni-Centelles, Duka ta' Precacore, flimkien ma' martu Donna Carla.

Wiċċ imb'wiċċ ma' Patri Gerard

Wara li rriċerkajt din it-tema, ma stajtx ma nżurx il-post fejn tinsab din ir-relikwa.

Akkost li l-monasteru jiġbor fih sorijiet tal-klawsura, it-talba tiegħi ġiet milqugħa mal-ewwel u ma domtx ma sibt ruħi wiċċ imb'wiċċ ma' dan il-bniedem li tant nies jitkellmu b'rispett lejh.

"Kull sena, jiġu għadd ta' nies minn madwar l-Ewropa kollha biex iżuru din ir-relikwa," infurmatni l-Madre Prijoressa Sr. Agnese Zammit OSS tal-Monasteru ta' Sant'Ursula l-Belt.

"F'April li għadda, kellna anki żjara statali mill-Prinċep u Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann ta' Ġerusalemm, ta' Rodi u ta' Malta, Frá.

Matthew Festing.

Għal din l-okkażjoni, peress li aħna sorijiet tal-Ordni, nilbsu l-abitu statali li jinkludi l-i

Kull sena, fit-13 t'Ottubru, dawn is-sorijiet jorganizzaw quddiesa solenni b'rispett lejn Patri Gerard.

Għal din iċ-ċelebrazzjoni, jattendu l-Kavallieri ta' San Ġwann kollha li joqogħdu Malta u mill-ġdid huma jilbsu l-abitu statali.

Ħadd ma jaf kien kien jidher wiċċu

Ħadd ma jaf fiċ-ċert kif kien wiċċ Patri Gerard.

Madanakollu, sforz ir-rispett kbir li n-nies minn dejjem kellhom lejh, saru diversi pitturi tiegħu fejn wiċċu ġie mmaġinat mill-artisti.

Wieħed minn dawn il-kwadri li juri lil Patri Gerard qed jilqa' lil Godfrey de Bouillon, Duka ta' Lower Lorraine u mexxej tal-Ewwel Kruċjata ġie maħdum mill-pittur magħruf Antoine De Favray u jinsab esebit fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti fi Triq Nofsinhar il-Belt.

Sadanittant, jekk qanqaltilkhom biżżejjed kurżità, tistgħu taraw ukoll kopja ta' dan il-kwadru fuq il-blog tal-Assedju l-Kbir ta' Heritage Malta –

Apparti kurżitajiet simili relatati mal-Ordni ta' San Ġwann, f'dan il-blog tistgħu ssegwu wkoll rakkonti ġurnata b'ġurnata ta' dak li għaddew minnu Malta, il-Maltin u l-Kavallieri waqt il-perjodu aħrax tal-Assedju l-Kbir li beda f'Mejju u ntemm f'Settembru tal-1565.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela MINN RITRATT (12 il-parti) fit-Torċa tas-7 ta' Ġunju 2015)

15 ta' Frar 1113

Art Imqaddsa

Assedju l-Kbir

Duka ta' Lower Lorraine

Duka ta' Precacore

Frá.

Matthew Festing

Kon-Kattidral ta' San Ġwann

monasteru ta' Sant'Ursula

Mużew Nazzjonali tal-Artil-Ewwel Kruċjata

Ordni ta' San Ġwann

Palazz Maġisterjali

Papa Paskal II

Wiċċ imb'wiċċ ma' Patri Gerard


Is-siwi ta' dak li ma jiswiex

Ma tistax ma taffaxxinax ruħek meta tara s-siġar tal-bonsaj!

Is-sengħa wara din l-arti ħajja li kapaċi ċċekken siġra daqshiex f'waħda ċkejkna, hija xi ħaġa tal-meravilja.

L-idea ta' dawn l-istil ta' siġar inħolqot fiċ-Ċina u aktar tard żviluppat ukoll fil-Ġappun, sakemm f'dawn l-aħħar snin xterdet ukoll mal-bqija tad-dinja.

Jidher li hawn Malta, l-ewwel esebizzjoni tal-bonsaj saret fl-1991 mill-Bonsai Culture Group (Malta) u minn dakinhar 'l hawn din l-Għaqda ħadmet qatiegħ biex iżżewweġ din il-kultura barranija flimkien ma' dik Maltija, fosthom billi tittanta tkabbar siġar tal-bonsaj li jiffurmaw parti mill-pajsaġġ tipiku Malti.

"Hemm min hu tal-idea li din id-drawwa taħqar jew tkasbar is-siġar billi ma tħallihomx jikbru b'mod naturali," beda jispjegali Joe Cachia, il-PRO tal-Bonsai Culture Group (Malta).

"Imma jekk inħarsu ftit lejn in-natura nnifisha ninnutaw illi s-siġar jgħaddu minn ħafna trasformazzjonijiet minħabba l-elementi naturali, fosthom bir-riħ, bin-nixfa u bis-sajjetti li spiss jirriżultaw f'forom strambi."

L-għan prinċipali wara s-siġar tal-bonsaj

"Fir-realtà l-għan prinċipali wara s-siġar tal-bonsaj huwa li tinħoloq xena ta' armonija u ġmiel li tfakkar is-sbuħija tal-ħolqien u tal-ambjent.

Iz-zkuk mgħaqqdin u mgħawwġin jirriflettu l-passaġġ taż-żmien u jnissel ir-rispett lejn dawn is-siġar ċkejknin.

Hemm filosofija sħiħa wara din is-sengħa li primarjament tiffoka fuq il-bilanċ bejn id-Divinità (Alla, Buddha eċċ), il-bniedem u n-natura," kompla jgħidli Joe.

"Is-siġra tal-bonsaj u l-kontenitur tagħha huma żwieġ armonjuż bejn it-tnejn fejn wieħed jikkumplimenta lill-ieħor.

Infatti ħafna mill-kontenituri jinħolqu sabiex joħorġu l-ġmiel tas-siġra speċjalment f'dak li hu kulur, forma u qies tagħha.

Anki l-arti tal-manifattura ta' dawn il-kontenituri taċ-ċeramika huma parti mit-tradizzjoni antika taċ-Ċina u tal-Ġappun."

"Il-bonsaj juru s-siwi ta' dak li ma jiswiex.

Is-sengħa tal-bonsaj hija forma ta' arti ħajja li ġġib is-sliem u t-trankwillità u tgħin bħala terapija għall-qalb imnikkta.

Hija wkoll dixxiplina li tgħin fl-iżvilupp mentali u filosifiku tal-bniedem."

L-oriġini kienet fiċ-Ċina

Għalkemm ħafna jaħsbu illi l-idea tal-bonsaj ħarġet mill-Ġappun, fir-realtà din is-sengħa bdiet fiċ-Ċina żmien twil ilu.

Fil-qabar tal-Prinċep Zhang Huai li jmur lura għal madwar 706 W.K, instabu tpinġijiet varji li juru xi nisa li kienu qed joffru minjaturi ta' xeni b'pajsaġġ imżejjen bil-blat u l-pjanti żgħar impoġġijin ġewwa dixxijiet baxxi.

Jingħad li l-ewwel speċi ta' siġar li ntużaw f'dan il-qasam inġabru mill-pajsaġġ naturali u ntagħżlu minħabba li kellhom zkuk b'għamliet mhux tas-soltu.

Ftit ftit dawn is-siġar bdew jitqiesu bħala sagri u biż-żmien il-bniedem għaraf kif hu stess seta' jimmanipula s-siġar sabiex dawn jieħdu forom uniċi.

"Fiċ-Ċina din is-sengħa ngħatat l-isem ta' penjing li tfisser xena ġewwa dixx.

L-iskop ta' dawn ix-xeni kien li joħolqu impressjoni sabiħa tan-natura fil-minjatura u għalhekk kienu jintużaw elementi naturali biex jibnuha bħal pjanti u ġebel.

Madanakollu, biex ix-xogħol jidher isbaħ, dawn kienu jiġu rranġati wkoll b'xi figuri ta' bnedmin jew annimali," qalli Joe.

"L-ewwel li ħolquhom kienu aristokratiċi Ċiniżi tal-qedem li kienu jemmnu li s-siġar żgħar xjuħ u ta' surijiet strambi kellhom setgħat imsaħħra.

Tant hu hekk li l-ewwel qsari kienu għotjien ta' ġarar reliġjużi li jkunu jfakkruhom fil-muntanja Penglai, li kienet muntanja msaħħra fejn kollox kien sewwa u tajjeb.

Fl-istess ħin, il-passatemp li tkabbar siġra stramba kienet tagħti lok għall-konversazzjoni interessanti meta kienu jistiednu lil xi ħbieb.

Madanakollu, lejn l-aħħar tas-snin sittin xi studenti fiċ-Ċina ħolqu moviment sabiex jeqirdu dak kollu li kien ifakkar il-passat fewdali u s-sistema aristokratika, u sfortunatament bosta kollezzjonijiet tal-penjing ġew distrutti jew mitluqa."

"Fil-mużew ta' Penjing fil-Ġonna Botaniċi ta' Shangai wieħed jista' jsegwi l-evoluzzjoni ta' dawn is-siġar permezz ta' diversi disinji u pitturi li jmorru lura għall-perjodu tas-6 u d-9 seklu W.K. Maż-żmien il-

penjing

li kienet 'xena ġewwa dixx' inbidlet f'

li kienet tfisser 'siġar qawwijin u sħaħ ġewwa dixx'.

Il-Ġappuniżi sejjħulha bonsaj

Jingħad li madwar 1,200 sena ilu, l-ewwel pensai miċ-Ċina ddaħħlu fil-Ġappun bħala xbiehat reliġjużi u minn hemm żviluppa l-isem ta' bonsai (li hija traduzzjoni tal-kelma Ċiniża

Ta' min jgħid illi l-kultura Ċiniża kienet taffaxxina ferm lil Ġappuniżi u infatti huma adottaw bosta drawwiet minn dan il-pajjiż.

Għall-kuntrarju ta' min jaħseb li dawn is-siġar jinħaqru meta jinbidlu f'minjaturi, elf sena ilu, xi ħadd fil-Ġappun kiteb illi "is-siġar li jitħallew jikbru fin-natural, jikbru bl-addoċċ u bla ebda sura.

Huwa biss meta l-bniedem jikkurahom b'imħabba li dawn jingħataw forma u stil li kapaċi jqanqlu lil min iħares lejhom."

Intant Joe spjegali illi "filwaqt li fiċ-Ċina sar attentat biex dawn it-tip ta' siġar minjatura jinqerdu, il-Ġappun kien qed jagħmel minn kollox biex ixerred il-kultura tiegħu mal-pajjiżi tal-Punent, fejn fosthom kienet qed tiġi ntrodotta wkoll l-idea tal-bonsaj bħal ngħidu aħna permezz ta' films popolari bħal Karate Kid (1984)."

In-namra mal-bonsaj f'Malta

L-ewwel darba li Joe sar jaf b'din is-sengħa antika kien fl-1968 meta qara artiklu dwarha fuq rivista barranija.

"Mill-ewwel għoġobni dan il-passatemp għax fih rajt xaqq dawl li tani ħjiel kif nista' nimla l-vojt li d-deru u s-sagħtar nexfin kienu qed iħallu fil-presepji li kont inħobb nagħmel.

Meta kont żgħir, kienet tkun l-hena tiegħi li ngħin lil missieri jagħmel il-presepju mill-kartapesta fejn wara li kienet tinxef iż-żebgħa, konna npoġġu ġewwa fih il-pasturi u xi zkuk biex jirrappreżentaw siġar żgħar.

Niftakar li minn Għajn Żejtuna kont naqta' d-deru u s-sagħtar biex iħaddru lill-presepju.

Imma bil-kemm kien jasal San Stiefnu, li dawn ma kienux jidbielu, iwaqqgħu l-weraq, u l-frott ħamrani tad-deru jinxef!

Kont nixtieq ferm li jkolli xi ħaġa li ma tmutx, xi siġar żgħar li jgħixu mqar minn San Stiefnu sat-Tre Re!

Iżda għalkemm dan l-artiklu nebbaħni dwar din il-possibilità, ma kien hemm xejn fih li tispjega kif tkabbar jew tieħu ħsieb il-bonsaj," tarraffli Joe.

"Kellhom jaslu s-snin tmenin sabiex nara l-ewwel bonsaj, f'Malta.

Kienet ta' Ġużeppi Busuttil (ara ritratt fuq), mis-Siġġiewi, li kien ilu jkabbarhom għal iktar minn tletin sena u għalhekk nemmen li hu kien l-ewwel bonsajist f'pajjiżna.

Ftit wara sirna ħbieb kbar u beda jgħallimni milli kien jaf.

Xtieli ta' siġar kelli kemm trid, peress li kont nieħu sehem fil-Kampanja 'Kabbar Siġra' iżda qsari tagħhom ma kontx insib.

Ix-xorti laqqatni maċ-ċeramista Maltija, Sina Farrugia, li b'paċenzja kbira wrietni kif naħdimhom mit-tafal li kont nixtri, u konna naħmuhom ġol-forn tal-iskola, fejn konna ngħallmu t-tnejn."

"Intant, fin-naħa l-oħra ta' Malta, fil-Liċeo tas-Subien f'Tal-Ħandaq, żewġ għalliema oħra, Carmelo Busuttil u Joe Casha, wkoll kienu bdew jesperimentaw bil-Bonsaj.

Sirt naf bihom wara li fl-1992 huma tellgħu wirja ta' bonsaj fl-Imdina, flimkien mal-Friends of Japan Society u studenta tiegħi qaltli dwarha.

Meta ltqajt magħhom skoprejt li dawn kienu għadhom kif waqqfu il-Bonsai Culture Group (Malta) u dlonk dħalt membru.

Minn hemm bdiet tittella' wirja kull sena u din id-drawwa għadha għaddejja sa llum."

Is-siġar li jistgħu jsiru bonsaj

L-esperti jsostnu illi prattikament kull siġra tista' tinbidel f'bonsaj.

Però wieħed irid iżomm f'moħħu s-sens ta' proporzjon li huwa fundamentali f'dan il-qasam u għalhekk, dawk is-siġar li għandhom weraq kbar m'humiex ikkunsidrati bħala adattati ħafna.

"L-iktar siġar lokali li huma ideali għall-bonsaj huma ż-żebbuġa selvaġġa, il-ħarruba, id-deru, l-għargħar, il-ġniepru, il-prinjoli, l-ulmu u t-tina."

Il-ħarruba

"Il-ħarruba hija waħda mis-siġar li wħud iqisuha difettuża għall-prattika tal-bonsaj minħabba li għandha l-weraq kbar.

Dan il-fatt jagħmilha diffiċli li wieħed ikollu siġra folta għax il-weraq jikbru fuq zkuk iżgħar li jkunu kemmxejn twal bejn werqa u oħra u għalhekk il-ħarrub jidher isbaħ meta jitkabbar daqsxejn.

Min-naħa l-oħra, il-ħarrub ftit li xejn jimrad, ħlief li jbati mill-istagħdir tal-ilma," infurmani Joe.

"Iżda nzerta li l-ħarruba hija waħda mis-siġar l-aktar għal qalbi, anki għax ir-riħa tagħha tqabbadni nostalġija kbira ta' meta kont għadni tifel niġri fl-inħawi tal-Mellieħa u ta' Selmun qalb dawn is-siġar antiki u sbieħ.

Mill-esperimenti li għamilna fl-Għaqda s'issa sibna illi l-aħjar u l-eħfef mezz kif tnissel il-ħarrub huwa billi tiżra' ż-żerriegħa tagħhom għax mit-tirqid fl-art għadna qatt ma rnexxielna nieħdu siġar."

"Xi wħud li jkabbru l-ħarruba bħala bonsaj, anki f'pajjiżi oħra, jsostnu illi din hija siġra mill-aqwa għall-bonsaj.

Hija siġra li tikber bil-mod.

Għandha ħafna għeruq li huma l-punt dgħajjef tagħha minħabba li huma delikati hafna.

Meta tkun żgħira tkun sensittiva ħafna imma la darba tikber, issir b'saħħitha u tiflaħ kwazi kollox."

Il-ġingko – siġra li sfidat il-bomba atomika

"Siġra oħra li għandi rispett kbir lejha hija l-gingko.

Man-nies li jipprattikaw l-arti tal-bonsaj, din hija magħrufa bħala waħda mill-aqwa siġar li tista' tkabbar f'minjatura.

F'Malta ftit li xejn hawn gingkos imħawwla f'ġonna pubbliċi, probabbilment għax hi tippreferi art niedja."

"Sadanittant ħafna oħrajn japprezzaw il-gingko minħabba li din hi tassew siġra unika.

Jaħsbu illi l-ispeċi tagħha ilha teżisti 'il fuq minn 270 miljun sena, jiġifieri ferm qabel l-eżistenza tad-dinosawri.

Fatt interessanti huwa illi din is-siġra kienet maħsuba li nqerdet għal kollox minn wiċċ id-dinja miljuni ta' snin ilu, sakemm darba minnhom instab li din kienet għadha teżisti fil-ġonna tat-tempji Buddisti.

Minn dawn il-postijiet fil-Ġappun, ittieħdet xi żerriegħa tagħha lejn l-Ewropa u din bdiet titkabbar fl-Olanda, fil-Ġermanja, fid-Danimarka u fl-Irlanda fejn tawha l-isem "Siġra tat-Tempji", mentri fi Franza u fi Spanja bdew isejjħulha s-"Siġra tal-Pagoda"."

"Intant, il-potenzjal ta' din is-siġra deher biċ-ċar meta fis-6 t'Awissu 1945, l-Amerikani tefgħu l-bomba atomika fuq Hiroshima l-Ġappun li qerdet dan il-post kważi għal kollox.

Imma mhux lil gingko li kienet tinsab inqas minn 1000 metru 'il bogħod mill-epiċentru!

Infatti, it-tempju li kienet tinsab fih inqered, filwaqt li s-siġra bil-blast ġiet mitfugħa la ġenbha, imma din bdiet tarmi l-weraq ġdid f'inqas minn xahar wara, u sa llum għadha ħajja.

L-istess ġralhom mill-inqas ħames siġar tal-gingko oħra.

Mhux ta' b'xejn li l-gingko hija meqjusa bħala s-siġra tat-tama!"

Kif tinħoloq siġra fil-minjatura?

"M'hemm l-ebda seħer involut!

Is-sigriet għas-suċċess fil-bonsaj huwa l-imħabba u d-dedikazzjoni, flimkien ma tisqija bil-għaqal!

Bażikament dawn is-siġar jinżammu ċkejknin billi wieħed inaqqi l-weraq ġdid u jnaqqas mill-għeruq b'kura, b'paċenzja u b'rispett."

"Mhux ħafif li ssib kliem tajba biżżejjed li jfissru l-emozzjonijiet kollha li jħoss wieħed meta joqrob lejn siġra bonsaj.

Però ħarsà iktar mill-qrib lejha tagħti tifsira iktar valida.

Kull min għandu xi siġra tal-bonsaj jista' jispjegalek kemm dan il-passatemp jagħtik ferħ u serħan il-qalb.

Kif tkellimna, kien hemm żmien meta dawn kienu meqjusa bħala ħwejjeġ sagri, imma llum hemm min jikkunsidrahom bħala pets, filwaqt li oħrajn ixebbħuhom ma' poeżiji 3D."

"Jekk wieħed jagħraf jieħu ħsieb dawn is-siġar, iċ-ċokon tagħhom joffri l-opportunità li wieħed ikabbar foresta sħiħa ġo bitħa żgħira!

U speċjalment f'dawn l-aħħar snin, meta sfortunatament qed naraw l-ambjent jittiekel ftit ftit u jogħsfor minn quddiem għajnejna, li jkollok siġra ċkejkna taż-żebbuġ jew tat-tin f'darek, protetta minnek, żgur li toffrilek sodisfazzjon li xejn aktar ma jista' jagħtik."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (15 parti) fit-Torċa tas-17 t'Awissu 2014)

Ġonna Botaniċi ta' Shangai

Ġużeppi Busuttil

Għajn Żejtuna

il-ġniepru

il-prinjoli

il-ħarruba

l-għargħar

minjatura

Penjing

Prinċep Zhang Huai

żebbuġa selvaġġa

Is-siwi ta' dak li ma jiswiex


Kull meta nsemmi lill-artist Malti Joseph Calleia, kważi kulħadd jaħseb li qed nirreferi għat-tenur lokali ta' fama internazzjonali, Joseph Calleja.

Imma dan tal-aħħar twieled tliet snin wara li miet l-attur Malti li f'Hollywood irnexxielu jikseb suċċess kbir, hekk kif hu ħadem aktar minn 55 film.

Min-naħa l-oħra hija tassew ironika li ħafna minna jafu u probabbli jammiraw lill-artisti Charlton Heston, Jerry Lewis, Dean Martin, Marlene Dietrich, Rita Hayworth u Jane Russell, iżda fl-istess ħin, m'għandhomx l-iċken idea li dawn kollha deheru f'xi film mal-attur Malti Joseph Calleia.

Għaldaqstant dil-ġimgħa ddeċidejt li niddedika dan l-artiklu għalih għax naħseb li dan l-individwu jixraqlu li jkun magħruf ħafna aktar mal-poplu tagħna.

U min jaf?

Forsi fl-aħħar xi stazzjon lokali jitħajjar jagħmel il-pass li jurina xi film minn tiegħu u mhux dejjem nirrepetu u nhedew b'films fejn jidhru biss atturi barranin.

Meta se jitgħallem jirrispetta aktar lil niesu dan il-poplu tagħna?

Naturalment, la ħadd qatt ma kien wera interess biex jinfurmana dwar dan l-attur, anki jiena sirt naf bih wara ħafna snin.

U kien għall-ħbieb tiegħi Eman Bonnici, Andrew Borda u Joseph Borda li finalment ġejt mgħarrfa b'din l-istilla Maltija f'Hollywood.

Kull wieħed minn dawn il-ħbieb kellu storja differenti x'jirrakkuntali dwar Joseph Calleia fejn saħansitra wieħed minnhom kien ħabib tiegħu.

Imma ejja nibdew il-ġrajja ta' dan il-personaġġ mill-bidu...

Joseph Calleia twieled fl-4 t'Awwissu 1897 fl-inħawi tas-Saqqajja, ir-Rabat Malta.

Missieru Pasquale oriġinarjament kien minn Bormla u kien perit.

Meta ibnu kiber, huwa insista ħafna fuqu sabiex isir inġinier u b'din il-mira, Joseph beda jattendi l-Kulleġġ ta' San Alwiġi f'Birkirkara.

Min-naħa l-oħra, ommu Elena neè Falzon, kienet mill-Belt u din mill-ewwel intebħet li binha kien maqtugħ għal xorta oħra ta' xogħol, partikolarment meta nnutat li Joseph kellu talent naturali għall-palk.

Infatti, kienet hi li rawwmitu u għenitu biex jiżviluppa din il-kapaċità hekk kif hu beda jieħu sehem b'ruħu u b'ġismu f'kull attività tad-drama li kienet tittella f'dak il-kulleġġ.

Hawnhekk ta' min ikun jaf li fil-Kulleġġ ta' San Alwiġi għad hemm rikordju sabiħ ta' Joseph Calleia bħala student, hekk kif ikkonfermali Joseph Borda, ammiratur kbir tiegħu, meta huwa żar dan il-post u b'sorpriża kbira, lemaħ lil Joseph flimkien ma' sħabu f'ritratt tal-klassi tal-1912.

Sfortunatament, fl-1906, omm Joseph mietet fl-età ta' 37 sena u t-telfa tagħha binha ħassha ħafna.

Min jaf jgħidilna jekk din kinetx waħda mir-raġunijiet għala fl-1914, fl-età ta' 17 il-sena, huwa ddeċieda li jħalli lil Malta sabiex jipprova jsib xortih fil-qasam tal-ispettaklu f'pajjiż barrani?

Li hu żgur kien li missier Joseph oġġezzjona ferm għal din l-għażla ta' ibnu, anki minħabba li f'dak il-perjodu, ix-xogħol tal-ispettaklu kien meqjus bħala dnub.

Tant hu hekk, li meta l-ġuvni baqa' jinsisti li ried jitlaq, missieru wissieħ biex ma jużax kunjom il-familja.

U Joseph ma ħasibhiex darbtejn biex minflok adotta kunjom nanntu, li kien Spurin.

Irridu niftakru li fl-1914 kienet tqanqlet l-Ewwel Gwerra Dinjija u infatti xi wħud mill-bliet kapitali tal-Ewropa kienu diġà sofrew id-danni tagħha.

Imma lanqas din it-theddida ma qatgħet qalb Joseph Calleia hekk kif hu ħolom u xtaq bis-sħiħ li jagħmel xi ħaġa sinifikanti b'ħajtu.

Possibilment huwa kien diġà nnota li kellu potenzjal qawwi u li leħnu kien jipprometti għall-affarijiet akbar meta f'età tant żagħżugħa, huwa kien diġà bena esperjenza fuq il-palk Malti, l-aktar fil-kant liriku, fejn hu saħansitra serva bħala tenur fit-Teatru Rjal.

Intant, in-namra tiegħu għall-qasam artistiku ħadet lil Joseph l-Ingilterra fejn hu ngħaqad ma' grupp mużikali li beda jdur f'diversi ħwienet u swali biex joffri spettaklu ta' daqq u kant.

Wara sentejn jagħmel dan ix-xogħol, huwa kien ħabat jikseb kemmxejn popolarità iżda d-destin kellu ppjanat għalih opportunità ferm akbar.

Ir-riċerkatur Eman Bonnici stqarr li x-xorti tajba li laqtet lil Joseph waslet għandu f'forma pjuttost stramba, hekk kif dan il-personaġġ kien qed jivvjaġġa fuq bastiment li ħabta u sabta għereq f'nofs ta' baħar u b'xorti tajba, il-bastiment l-ieħor li ġabar lis-superstiti, ġarr lil kulħadd sa l-Istati Uniti – l-art tal-ħolm fejn ħafna jemmnu li kollox hu possibbli!

B'ta' fuqu senduqu, Joseph sab ruħu f'pajjiż ieħor u hemm mill-ġdid kellu juri kuraġġ u perseveranza.

Huwa ma damx ma sab xogħol bħala wejter u fl-istil uniku tiegħu, kien joqgħod ikanta waqt li jservi lill-klijenti.

U eventwalment din it-tattika ħadmitlu għax darba minnhom, fost il-klijenti nzerta kien hemm wieħed li kien jorganizza l-ispettakli fi Broadway u meta sema' leħen Joseph, dan offrielu x-xogħol minnufih.

L-ewwel xogħol teatrali ta' Joseph deher fl-1926 taħt l-isem ta' 'Broadway' u minn hemm huwa beda karriera ġdida.

Skont Eman Bonnici, jidher li kien ix-xogħol 'The Broken Wing' li wassal lil Joseph għal aktar suċċess hekk kif dan l-ispettaklu ntalab biex jintuża għall-ftuħ tat-teatru Duke of York fl-Ingilterra.

Diversi gazzetti f'dan il-pajjiż barrani bdew jiktbu dwar dan il-ġuvni Malti ta' talent kbir u din l-aħbar waslet anki Malta.

Dan qanqal lil missieru Pasquale sabiex jagħraf li wara kollox ibnu kien għamel għażla tajba meta ddeċieda li jidħol fid-dinja tal-ispettaklu u għalhekk huwa kkuntattjah u qallu li minn dakinhar 'l hawn, kien qed jagħtih il-barka tiegħu biex juża kunjomu proprja.

Joseph xtaq jikkuntenta lil missieru u b'hekk huwa beda jsejjaħ lilu nnifsu Joseph Spurin Calleja.

Minħabba d-dehra Mediterranja tiegħu, b'dak il-wiċċ mislut u b'dawk l-għajnejn skuri u profondi, Joseph ma damx ma beda jingħata rwoli ta' gangster fix-xogħolijiet teatrali, hekk kif fis-snin tletin fl-Amerika bdiet tgħolli rasha l-Mafja.

Din ir-realtà bdiet tiżvolġi anki fil-qasam tal-films, tant li l-kumpanija Warner Brothers Pictures kienet ħadet magħha l-aqwa atturi ta' dik l-epoka biex jaħdmu partijiet ta' gangsters, fosthom lil James Cagney, George Raft u Humphrey Bogart.

Il-pubbliku beda jfittixhom ħafna dawn it-tip ta' films u għalhekk il-kumpanija l-oħra tal-films, Metro Goldwyn Mayer, xtaqet ħafna li tidħol ukoll f'dan is-suq.

Hi ma damitx ma tefgħet għajnejha fuq Joseph, l-aktar wara s-suċċess ġdid li kellu fil-parti tal-gangster Tony Mako fix-xogħol teatrali 'Small Miracle'.

U fi ftit taż-żmien Joseph sab ruħu jaħdem f'Hollywood u jidher fuq il-liżari taċ-ċinema.

Għall-ewwel film tiegħu 'My Sin', fl-1931, Joseph Calleia Spurin irċieva 8000 dollaru.

Iżda taħt dak l-isem, ħadem biss film ieħor wieħed biss 'His Woman' peress li mbagħad hu ntalab iqassar ismu għax hekk kien twil wisq.

B'hekk, Joseph reġa' lura għall-isem oriġinali tiegħu, Joseph Calleia, fejn aktar kmieni kien diġà bidel l-ittra j ma' l-ittra i, sabiex l-Amerikani jkunu jistgħu jlissnu kunjomu kif suppost.

Fis-sentejn li għamel mal-MGM huwa ħadem għaxar films fosthom il-film 'Tough Guy' (1936) fejn ħadimha ta' Joseph 'Joe' Calerno.

Ta' min isemmu illi fl-1935 daħlet iċ-ċensura f'Hollywood u b'hekk il-gangsters ma setgħux jibqgħu jidhru aktar bħala eroj fil-films.

Allura, għalkemm naraw lil Joseph jaħdimha mill-ġdid ta' kriminal, fl-aħħar tal-film huwa jipiċċa maqtul.

Madanakollu, għalina l-Maltin dan il-film għandu tifsira kbira ħafna għax nistgħu ngħidu li għall-ewwel darba, bis-saħħa ta' dan l-attur, tlissnet il-lingwa Maltija waqt film li nħadem f'Hollywood.

Dan ġara meta Joseph ġie mqabbad ikanta xi ħaġa biex jimla l-ħin waqt xena partikolari u f'dak il-mument, ġietu f'moħħu għanja folkloristika Maltija.

Meta l-kuntratt mal-MGM għalaqlu, dan l-artist ħa deċiżjoni riskjuża oħra hekk kif huwa għażel li jibda jaħdem għal rasu.

Imma bħas-soltu, Joseph kien jaf sewwa x'inhu jagħmel għax ix-xogħol tiegħu bħala attur xorta waħda baqa' għaddej qatiegħ.

Fl-1938 huwa ħadem waħda mill-partijiet l-aktar għal qalbu – dik fi rwol ta' pulizija Tuneżin fil-film 'Algiers' li għaliha huwa rebaħ il-Best Actor Award mill-kritiċi tal-Amerika.

Il-films li ħadem fihom dan l-artist Malti bdew deħlin anki f'pajjiżna.

Imma mhux kollha għax uħud minnhom ġew iċċensurati.

Fosthom kien hemm il-film 'Full Confession' (1939) fejn Joseph kellu l-parti ta' qassis li ried jikkonvinċi qattiel sabiex jagħti ruħu f'idejn il-pulizija ħalli jeħles bniedem innoċenti li kien ser jieħu l-ħtija minfloku.

Kien iċċensurat ukoll il-film 'Valentino' (1951) fejn l-attur Malti ħadem ir-rwol tal-manager ta' Valentino.

Film ieħor li nżamm kien 'The Iron Mistress' (1952) fejn f'waqt minnhom, Joseph jidher ibus lill-attriċi Mae West li dak iż-żmien kienet waħda mill-aktar nisa seduċenti ta' Hollywood.

Min jaf jekk din iċ-ċensura qattx nislet xi diżappunt f'qalb l-attur Malti?

Iżda ċertament, skont Andrew Borda, Joseph Calleia kien ħassha ħafna meta ħuħ, Dun Anton Calleja, irrifjuta l-flus li bgħatlu bħala rigal peress li dan saħaq li dawk kienu flus id-dnub u li għalhekk l-artisti ta' Hollywood kienu ser jispiċċaw kollha l-infern!

Fir-realtà qatt ma nstema' xi skandlu dwar dan l-attur.

Anzi, fl-agħar waqtiet tat-Tieni Gwerra Dinjija, bħal ħafna atturi oħra, Joseph ngħaqad bħala membru mal-United States Organizations sabiex joffri spettaklu lit-truppi bil-għan li jgħollulhom il-moral.

Minn ritratti li rnexxielu jakkwista Joseph Borda naraw illi Calleia kien ġie jagħti dan is-servizz anki f'Malta fl-eqqel żmien tal-gwerra u meta ra l-bżonn tal-poplu Malti, huwa daħħal idejh fil-but u għen personalment.

Għalkemm Joseph kien jgħix l-Amerika f'dar lussuża flimkien ma' martu Eleonora nee' Vassallo, li kienet bint emigrant Malti, huwa qatt ma nesa lil Malta, lil niesha u l-lingwa tagħha.

Infatti, mhux darba u tnejn li l-familjari tiegħu kienu jsibuh ma' wiċċhom għall-għarrieda kull darba li kien ifettilu jżur lill-gżejjer tagħna.

U meta huwa rtira minn Hollywood, fl-età ta' 66 sena, awtomatikament qalbu ġibditu lura lejn art twelidu fejn mar joqgħod f'dar bl-isem 'Joel' fi Triq Imrabat, tas-Sliema.

F'din id-dar, Joseph installa l-istess sistemi li kellu fl-Amerika bħal ngħidu aħna l-intercom, il-lift u l-arja kkundizzjonata – oġġetti li f'pajjiżna l-Maltin qatt ma kienu raw.

Iżda min-naħa l-oħra, Joseph baqa' pjuttost bniedem sempliċi għalkemm riservat u lil ħbiebu kont tgħoddhom fuq is-swaba ta' jdejk.

Fost dawn kien hemm Andrew Borda li rnexxielu jsir jafu billi kien midħla tat-tenur Oreste Chircop; ħabib antik ta' Calleia.

Andrew ma jinsa qatt l-ewwel darba li daħal fid-dar ta' dan l-attur li tant kien ilu jammira, fejn tul l-indana tat-taraġ huwa jilmaħ salt ritratti li kienu juru lil Joseph fil-partijiet differenti li kien interpreta matul is-snin.

L-istess jiftakar il-mumenti ħelwin li huwa qatta' flimkien ma' dan l-attur, kemm f'daru fejn spiss dan kien iħobb joqgħod ikanta u jdoqq il-pjanu, kemm il-knisja peress li Joseph kien bniedem reliġjuż ħafna u anki waqt id-dawriet sbieħ fil-kampanja, speċjalment lejn l-inħawi tal-Madliena li kienu l-favoriti tiegħu.

Andrew lmenta miegħi li akkost li Joseph Calleia kellu fama internazzjonali, meta dan l-attur kien ikun għaddej mit-triqat Maltin, ftit li xejn kienu jgħarfuh nies.

Min-naħa l-oħra huwa baqa' miftakar sewwa f'Hollywood, tant li fis-snin 70, Joseph irċieva telegramma mingħand il-produttur tal-films Francis Ford Coppola, fejn dan kien qed joffrielu l-parti prinċipali ta' Don Vito Corleone fil-film li kien ser jaħdem – 'The Godfather'.

Imma nzerta li Joseph kien għaddej minn mumenti ta' swied il-qalb minħabba li fl-1967, huwa tilef lil martu Eleonora u ma ried jaf b'xejn aktar.

Infatti huwa ma aċċettax din il-parti li eventwalment ngħatat lil Marlon Brando u għaliha dan irċieva l-ġieħ ta' Best Actor fl-Academy Awards.

Joseph Calleia ħalla din id-dinja fil-31 t'Ottubru 1975, fl-età ta' 78 sena.

Eman Bonnici spjegali kif f'pajjiżna ma tħabbar l-ebda avviż u ma saret l-ebda ċerimonja biex tinforma lill-poplu Malti li konna tlifna lil wieħed minn tagħna.

Deheret biss xi informazzjoni qasira u ritratt tat-tebut tiegħu dieħel fl-Addolorata segwit minn korteo żgħir ta' nies, l-għada tal-funeral fil-ġurnal Times of Malta.

Minflok, ironikament, minħabba li dan l-artist sikwit ħadem il-parti ta' Sqalli, bi żball, l-istazzjon televiżiv Taljan RAI ħabbar bi prominenza li f'Malta, kien miet l-attur Taljan Joseph Calleia.

Lanqas il-lapida ta' l-irħam fiċ-ċimiterju, fejn hemm ismu minqux flimkien ma' dawk ta' familjari oħra tiegħu ma jindika l-kobor ta' dan il-Malti u ftit ftit dan il-bniedem intesa mal-mogħdija taż-żmien.

Kien biss fl-1997 meta bħala memorja tal-100 sena minn twelidu, nħarġu żewġ bolol kommemorattivi ta' Joseph Calleia.

U kellhom jgħaddu ħafna aktar snin sakemm fl-2005, Eman Bonnici, li kellu biss 15 il-sena, irnexxielu jħajjar lill-iskultur famuż Rabti Anton Agius sabiex jaħdmu bust għal dan l-attur, liema xogħol Anton wettqu bla ħlas.

Intant, fir-raħal tal-Imtarfa hemm ukoll triq imsemmija għalih.

Imma niddubita kemm mir-residenti jafu tassew min kien Joseph Calleia.

Tgħid għad jasal iż-żmien meta dan il-personaġġ kbir jingħata rikonoxxenza nazzjonali?

Aktar informazzjoni dwar dan l-artist issibuha fuq Facebook: Maltese Hollywood Star Joseph Calleia.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (2 parti) fit-Torċa tal-11 ta' Mejju 2014)

Ewwel Gwerra Dinjija

Kulleġġ ta' San Alwiġi

Tieni Gwerra Dinjija

Stilla Maltija f'Hollywood


RUĦ WARA DAWK L-GĦAJNEJN

Il-poplu Malti hu magħruf għal kemm jgħożż l-annimali domestiċi tiegħu.

Ngħiduha kif inhi, bosta annimali bħall-klieb u l-qtates jgħixu għal diversi snin fi djarna.

Isiru parti minn ħajjitna u letteralment ikunu kkunsidrati daqs membru tal-familja.

In-nuqqas tagħhom iħalli niket u vojt kbir.

Dawk l-annimali li jkunu tassew maħbuba mhux la kemm jittieħdilhom posthom b'annimal ieħor li jsib ruħu fid-dar biex jimla' l-vojt.

Dan l-aħħar kont għaddejja minn quddiem vetrina ta' ħanut u laqgħatli għajnejja avviż li kien hemm imwaħħal.

Ma qrajtux imma fuqu kien hemm stampa ta' kelb tar-razza boxer.

Daħħaltha f'moħħi li kien xi appell għal xi kelb mitluf.

Rajt dan l-avviż aktar minn darba u nammetti magħkom li għall-ewwel ma tajtx każ daqshekk tiegħu.

Imma fl-aħħar ġietni ħasra... għedt kelb sabiħ bħal dak qatt mhu ser jirritornawulhom.

Waqaft naqra x'kien hemm miktub u ndunajt li kont mort żmerċ mhux ħażin!

L-avviż kien qed jirriklama artista li tpinġi l-annimali domestiċi.

Għal ftit sekondi bqajt iċċassata hemm quddiem ir-riklam.

Staqsejt lili nnifsi mel'issa qed isiru l-pitturi tal-annimali domestiċi?

Din ġdida!

Bil-ġiri ħtaft l-opportunità biex nitkixxef ftit aktar.....

Gaynor Hunt aċċettat din l-intervista b'entużjażmu u mill-ewwel stednitni nżurha fl-istudio tagħha.

Ma setax jonqos is-soltu ambjent artistiku: it-tila, il-kuluri, il-kwadri.

Imma kien hemm differenza waħda minn dak li mdorrija nara s-soltu – bosta mis-suġġetti tal-kwadri tagħha kienu annimali.

Iddeċidejt li mmur mill-ewwel għall-punt.

Għaliex tpinġi l-annimali?

"Għax jaffaxxinawni wisq.

Insibhom interessanti ferm aktar mill-bnedmin.

Il-bnedmin narahom komuni, ma jolqtunix daqshekk biex inpinġihom.

Min-naħa l-oħra l-annimali huma kollha differenti u sbieħ.

Nieħu gost nagħmel kwadru ta' annimal għax jiena u npinġih letteralment nibda nħossu taħt idejja.

Ikolli s-sensazzjoni ta' dak l-imnieħer imxarrab tiegħu, dak il-pil bellusi, twil jew qasir, skont l-annimal...

Ma nafx kif naqbad infissirlek.

Imma bla dubju din l-imħabba tiegħi lejn l-annimali ilha ġejja minn żmien tfuliti peress li jien trabbejt f'razzett li kellna f'Derbyshire l-Ingilterra."

Xtaqtha tirrakkuntali kif bdiet il-karriera tagħha fit-tpinġija...

"L-arti minn dejjem kienet tiġbidni u sa minn meta kont għadni l-iskola ntbaħt li kont maqtugħa sewwa għaliha.

Għall-ewwel kont inpinġi bil-lapes biss.

Iżda ġara li darba missieri ntroduċini ma' wieħed li

kien mar jagħmillu xi xogħol ta' tpinġija. fuq magna li taħdem bl-istim.

Missieri kien kburi ħafna b'xogħli u urih xi tpinġijiet minn tiegħi.

Dan kien impressjonat u qallu li jekk jien nurih kif ipinġi bil-lapes, hu kien ser jurini kif inpinġi bil-kulur.

Ommi nsistiet ħafna miegħi biex immur u għaldaqstant aċċettajt u mort narah jaħdem.

It-tajba hi illi mill-ewwel tgħallimt x'għandi nagħmel u spiċċajna biex jien qatt m'għallimtu kif ipinġi bil-lapes!

Mhux talli hekk imma minn dakinhar missieri beda jafda x-xogħol tat-tpinġija fuq l-inġenji tiegħu f'idejja.

Maż-żmien ikkwalifikajt fis-sign writing u għalhekk għamilt bosta xogħlijiet ta' dan it-tip ukoll.

Domt is-snin naħdem fuq ordnijiet kummerċjali.

Waqaft meta ltqajt mas-sieħeb tiegħi u ddeċidejt li nsegwih u ngħinu f'xogħlu.

Konna nivvjaġġaw ħafna u għalhekk kelli naqta' mit-tpinġija.

Però f'dawn l-aħħar sentejn erġajt issetiljajt u issa għandi aktar ħin x'niddedika għal dan id-delizzju tiegħi.

Ngħidlek is-sewwa nħossni ħafna aħjar inpinġi hekk għall-gost milli kif kont qabel b'dawk id-dati miftehmin sakemm għandi nlesti.

Dan l-istudio sar id-dinja tiegħi u qed nieħu pjaċir nimlih b'xogħlijieti.

B'hekk jirnexxieli nżomm l-istamina biex inkompli f'din il-linja li reġgħet ħadet il-ħajja fija."

Kif wasalt jien, Gaynor kienet qed taħdem fuq tpinġija kbira ta' leoparda.

Għajnejn l-annimal kienu tassew realistiċi, eżattament bħal tar-ritratt li kienet qegħdha tikkopja minnu.

Xtaqt inkun naf x'metodi tuża' biex tpinġi s-suġġetti tagħha u xi kemm iddum taħdem fuq il-pitturi...

"Sikwit meta jordnawli nagħmel pittura ta' xi annimal, dan ikun diġa' mejjet.

Ikunu jridu l-kwadru biex iżommu t-tifkira tiegħu ħajja.

F'dawn il-każi jkolli naħdem minn fuq ritratt.

Madanakollu meta l-

annimal ikun għadu ħaj, jiena nippreferi li narah għax b'hekk inkun nista' nistudja aħjar il-karatteristiċi u n-natural partikolari tiegħu.

Dawn jagħmlu differenza kbira biex il-pittura tiġi aktar realistika.

Inħobb ukoll immur nara l-post fejn ikun ser jitwaħħal il-kwadru ħalli b'hekk inkun nista' nqabbel l-isfond tal-pittura mal-istil u l-kuluri tal-kamra.

Kwadru trid tgħix miegħu u għaldaqstant huwa importanti li dan isir bi ħsieb.

Jiena nipprova nagħmel mill-aħjar biex nagħti l-aqwa servizz lill-klijenti tiegħi.

Meta naħdem minn fuq ritratt għadek ma tafx kemm jgħin meta wieħed ikun ġibed ritratt sabiħ tal-annimal tiegħu.

Ara r-ritratt ta' dan il-kelb per eżempju, jidher ċar illi l-kelb ġie sfurzat joqgħod għall-poża quddiem il-kamera u jien hekk ser ikolli npinġih.

Mentri dan il-kelb l-ieħor għandu ritratt ħelu ħafna, b'wiċċ ta' mqareb, eżatt kif nafu jien.

Darba artist li jagħmel xogħol bħal tiegħi, kellu jpinġi doberman għal klijenta tiegħu.

Ġara iżda li tilef ir-ritratt li kienet tagħtu u biex ma jurihiex, qabad ktieb, ikkopja doberman minn fuqu u tahulha.

Lanqas qatt ma nasal biex nagħmilha ħaġa bħal din.

Fil-fatt ninsisti ħafna mal-klijenti tiegħi illi jekk ix-xogħol li nagħmel ma jkunx simili għall-annimal tagħhom, jistgħu ma jeħduhx.

Għalija jekk min jordna l-kwadru ma jemozzjonax ruħu kif jarah, ngħoddu bħala falliment.

Niddedika ħafna ħin għal kull xogħol tiegħi.

Bejn wieħed u ieħor nieħu madwar 12 u 40 siegħa għal kull kwadru, jiddependi kemm ikun fih dettalji.

Għadu kif kien hawn mara ħdejja qegħdha ssegwini naħdem u ratni nqatta' sagħtejn fuq għajnejn din il-leoparda.

Stagħbet.

Imma l-perfezzjoni hekk tiġi."

Liema hu l-materjal li tippreferi taħdem bih?

"Jiena dejjem biż-żejt ħdimt, sa minn meta kont ngħin lil missieri jirrestawra l-inġenji li kien iġib għall-mużew tiegħu.

Madwar ir-razzett fejn konna ngħixu kellna biċċa art kbira mhux ħażin.

Missieri beda jixtri bosta inġenji antiki biex jirrestawrahom u ftit ftit bidel din l-art f'mużew.

Kien hemm minn kollox: trakkijiet, trejns żgħar li jaħdmu bl-istim, karusel u anki karozza tal-linja Maltija.

Flimkien konna nerġgħu nġibuhom daqs li kieku kienu ġodda.

Iż-żejt jogħġobni wkoll għax jagħtini ċ-ċans li nirranġa l-iżbalji, jħallini naħdem bit-temp tiegħi u jippermettili nħallat bosta kuluri."

Ridt naqta' l-kurżità dwar kif nibtet din l-idea li tpinġi l-annimali?

"Fl-Ingilterra din hija xi ħaġa komuni ħafna.

Niftakar ċar meta kien miet il-labrador ta' ħija u s-sieħba tiegħu biex tikkonfortah, ordnatlu pittura ta' dan il-kelb.

Ħija kien apprezzaha ħafna u dak il-ħin irrealizzajt x'valur kellu rigal bħal dak.

Dakinhar iddeċidejt li xi darba hekk kien ser ikun xogħli."

Fl-istudio tagħha, f'post prominenti, lmaħt il-kwadru tal-boxer li kont rajt irriklamat.

Deher li kien għal qalbha ħafna...

"Iva, dak l-aktar kwadru għal qalbi għax dak hu tal-kelb tiegħi Rocky.

Kont inħobbu ħafna u ddispjaċini ħafna meta ġie nieqes.

Meta pinġejtu bħal straħt għax issa meta nħares lejh inħossu ħdejja fil-

kamra.

Fil-kwadru rnexxieli noħroġlu n-natural tiegħu hekk kif kien joqgħod bil-qiegħda dritt u jħares kburi madwaru."

Imma l-Maltin japprezzawha xi ħaġa bħal din.

Iqabbduha tagħmel xogħol hekk?

"Naħseb illi l-Maltin mhux daqshekk konxji li teżisti din l-opportunità.

Narahom jistagħġbu meta jsiru jafu bix-xogħol li nagħmel.

Ma nistax nifhem għaliex!

Meta jintilef xi kelb tgħidx kemm nara avviżi b'wegħdi ta' ħlas ta' flus jekk jiġi rritornat.

Allura meta għandek il-possibilità li jkollok rikordju sabiħ bħal dan, x'hemm xi jżomm?

Bosta drabi hija iebsa sakemm ikun hemm individwu li jagħmel l-ewwel pass, imbagħad tara l-oħrajn ġejjin.

Ftit ilu mort nesponi x-xogħlijiet tiegħi waqt wirja tal-qtates u ħafna kienu affaxxinati bihom.

Xi ħbieb tiegħi issuġġerewli wkoll biex immur sal-Marsa ħalli nintroduċi ruħi mas-sidien taż-żwiemel.

Imma taf int... l-ewwel pass għal kulħadd iebes, anki għalija.

Xorta waħda nemmen illi ftit ftit din id-drawwa għad tindara anki f'dan il-pajjiż għax hawnhekk l-annimali huma maħbuba ħafna."

Imma Gaynor annimali biss tpinġi?

"Le, inpinġi affarijiet oħra wkoll.

Apparti milli npinġi kull tip ta' annimal, nieħu gost ħafna npinġi l-bini u l-pajżaġġ Malti.

Malta tispirani ħafna speċjalment bil-lejl.

Jaffaxxinani dal-pajjiż kemm jieħu ħajja

bil-lejl, bid-dwal ta' kullimkien jixegħlu u jirriflettu fuq l-ilmijiet tal-baħar.

Rajt bosta kwadri ta' Malta bid-dgħajjes ikkuluriti fuq il-baħar u bil-postijiet antiki.

Imma jiena għandi din il-ħolma f'moħħi... nixtieq inpinġi xeni ta' Malta bil-lejl.

Kapaċi nagħmel ħamsin sena oħra npinġi u ma nlestix daqskemm hawn x'tara!"

Allura min jitħajjar jordna xi kwadru bħal dan, x'għandu jagħmel?

"Kemm iċempilli u niddiskutu x'jixtieq.

Min m'għandux ritratt ta' dak l-annimal partikolari, nista' mmur u neħodomlu jiena stess.

Kif għedtlek qabel, nippreferi niltaqa' personalment mas-sid u mal-annimal għax b'hekk inkun nista' ninnota dik ir-rabta speċjali li jkollhom bejniethom.

Anki jekk l-annimal ikun miet, jiena nagħmel minn kollox biex minn sempliċi ritratt, noħroġ dik l-espressjoni sabiħa fl-għajnejn u l-komportament tiegħu daqs li kieku l-annimal għadu ħaj u qed jgħaddi messaġġ ta' mħabba lil sidu.

Dak is-sodisfazzjon li nħoss meta nara klijent jgħożż il-kwadru li nkun għamiltlu, ma nibdlu ma' xejn."

Darba Theophile Gautier staqsa "Min jista' jemmen li m'hemmx ruħ wara dawk l-għajnejn sbieħ ta' annimal?"

Biex inkun sinċiera, waqt li tajt l-aħħar ħarsa lejn il-kwadri f'dak l-istudio, anki lili tnissilli dan id-dubju!

Għal dawk li jinteressahom jaraw ix-xogħol ta' din l-artista, ser tittella' esebizzjoni matul ix-xahar kollu ta' Novembru 2009 fil-Marsa Sports Club.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-20 ta' Settembru 2009)

Torċa

RUĦ WARA DAWK L-GĦAJNEJN


L-EWWEL PASSI TA' SKULTUR

"Rajt anġlu f'irħama u qbadt nonqox fiha sakemm illiberajtu," qal darba Michelangelo meta staqsewh x'wassal biex għamel skultura partikolari.

L-arti minn dejjem kienet għal qalbi.

Dik li artist titwieled u mhux issir nemmen biha u għaldaqstant taffaxxinani.

Il-fatt li għandek dik ix-xi ħaġa aktar biex tirnexxi fil-ħajja, qisha bħal tagħtik mbuttatura biex tippersevera u tasal.

Fuq kollox l-arti tagħnik b'waħda mill-isbaħ doni – l-eternità.

Għax anki meta tasal il-ġurnata biex l-artist iħalli din id-dinja, jekk ikun ħadem b'għaqal, permezz ta' xogħlijietu, hu ma jintesa qatt.

Dil-ġimgħa ltqajt ma' żagħżugħ li qabad it-triq tal-iskultura.

Għalkemm għad għandu 23 sena, mix-xogħlijiet li għamel s'issa tintebaħ li fil-vini tiegħu hemm jiġri d-demm ta' artist.

Bniedem li għall-ewwel tistħajjlu mistħi imma hekk kif jintefa' jkellmek dwar ix-xogħol tal-iskultura, tara fih id-determinazzjoni ta' żagħżugħ li jrid iwettaq dak li jemmen li twieled għalih.

Permezz tiegħu xtaqt nara l-perspettiva ta' l-ewwel passi ta' skultur fid-dinja tal-arti....

Temmen illi skultur titwieled jew issir?

Jien naħseb illi titwieled miegħek.

It-taħriġ li tieħu jgħallmek ċertu regoli li jeżistu u jipperfezzjonalek xogħlok.

Imma l-arti trid tkun fik.

Jekk inti m'għandikx l-arti fik, tista' tmur titgħallem taħdem l-iskultura u veru, finalment jekk tippersisti, xi ħaġa tagħmel.

Imma min jaf sewwa dan ix-xogħol jintebaħ illi nies li mhumiex verament artistiċi, jaslu sa ċertu punt u jeħlu hemm.

Ma jkunu jistgħu jilħqu qatt livelli għolja biżżejjed sabiex xogħolhom jiġi kkunsidrat bħala biċċa xogħol artistika.

Kif bdiet in-namra tiegħek lejn dan ix-xogħol?

In-nannu u ommi jgħidu illi l-bużnannu tiegħi kien jaħdem l-istatwi għan-niċeċ.

Jiġifieri jidher li l-iskultura tiġri daqsxejn fil-vini tal-familja tiegħi.

Ommi tħobb ħafna l-pittura u d-diżinn u lili kienet

tħajjarni ħafna biex nagħmel xi ħaġa sa minn meta kont żgħir.

Kultant kont immur magħha għall-lezzjonijiet tal-pittura fl-Iskola tal-Arti u minn hemm komplejt tħeġġiġt għal din it-triq.

Fil-fatt inpinġi nħobb ħafna imma fl-istess ħin kont inħoss ġibda partikolari lejn l-iskultura.

Niftakar li meta kont żgħir, kont sibt mezz kif inħoll il-pasturi l-antiki biex nagħmel oħrajn ġodda.

Dak iż-żmien ommi kellha ħabiba li kienet taħdem fix-xogħol tat-tafal u tgħidx kemm kont niffittaha biex tgħallimni.

Imma hi kienet tgħidli "la tikber, jekk tibqa' miġbud lejn l-iskultura, mur fl-Iskola tal-Arti għax hemm qegħdin il-veru għalliema".

U meta kbirt hekk għamilt.

Tant kont deċiż li naqbad din il-linja illi tlaqt mill-Awstralja, fejn il-familja tiegħi kienet marret toqgħod u erġajt lura Malta waħdi biex inkun nista' nitħarreġ f'dan ix-xogħol.

Qalbi marbuta wisq ma' pajjiżi u mal-arti li tidwi minn kull rokna tiegħu.

Barra minn hekk, jien dilettant tal-knejjes.

Meta kont Malta, kont ngħaddi s-sajf kollu narma d-dar tagħna, il-knisja tal-Mosta u nieħu ħsieb kappella.

L-Awstralja hemm differenza kbira.

Il-Maltin tal-Awstralja ma jarmawx u ma jiċċelebrawx bħalna.

Kelli nieħu deċiżjoni iebsa imma importanti f'ħajti.

Fuq kollox ridt ukoll nagħżel fuq liema tip ta' arti kont ser nintefa'.

Il-pittura togħġobni ħafna għax il-kulur inħobbu wisq.

Finalment iddeċidejt li nispeċjalizza fuq l-iskultura u b'hekk bdejt nitħarreġ f'dan il-qasam.

Fhiex jikkonsisti t-taħriġ fl-iskultura u kemm hawn opportunità biex titgħallem hawn Malta?

Opportunitajiet biex titgħallem hawn kemm trid f'pajjiżna.

Għandna l-Iskola tal-Arti, is-Soċjetà tal-Arti, l-MCAST u diversi privatijiet oħra.

Jiena ddeċidejt illi nattendi għall-lezzjonijiet li jsiru fil-għaxija fl-Iskola tal-Arti, l-Belt.

Il-kors huwa twil ħames snin u jwassal għal Diploma.

Apparti illi titħarreġ kif taħdem l-iskultura b'modi differenti, titgħallem ukoll l-Istorja tal-Arti fejn issir taf aktar dwar ix-xogħlijiet li saru fil-passat u l-artisti li għamluhom.

Matul is-snin nippruvaw nikkuppjaw dawn ix-xogħlijiet biex nibnu dik it-teknika partikolari tagħna.

Fl-aħħar tal-kors inkunu rridu nippreżentaw teżi biex fih nuru dak kollu li nkunu tgħallimna matul is-snin.

Kemm huwa possibbli li taħdem ma' skultur professjonali biex tissoda aktar fil-linja tiegħek?

Dik iebsa ħafna għax ħadd ma jkun irid jurik it-teknika ta' kif jaħdem hu.

Fil-fatt kif għedtlek, opportunità biex tibda titgħallem issib.

Imma biex veru tkun fuq dan ix-xogħol, diffiċli immens għax it-teknika ħadd ma jkun irid jgħallimilek.

Għalkemm ġieli nisimgħu xi intervisti ta' xi skulturi li jgħidu li jħarrġu lill-istudenti, dan bosta drabi ma jkunx minnu.

Darba kont għadni kif rajt intervista simili fuq it-TV ta' skultur partikolari.

Mort għandu dakinhar stess imma meta urejtu għal xiex kont mort, saħaq li hu ma jgħallimx!

Biex taħdem ikollok bżonn tipperfezzjona t-teknika ta' kif jitħalltu l-materjali.

Per eżempju kif tinħadem il-kartapesta kelli niskopri waħdi minn hemm u minn hawn għax din fl-iskola ma nitgħallmuhiex.

It-taħlita tal-kolla u l-ġibs hija essenzjali għall-kwalità finali tax-xogħol.

Ikollok titgħallem bl-esperjenza sakemm torqomha kif suppost.

Titgħallem mill-iżbalji u mill-pariri li kultant iżerżaqlek xi ħadd.

Però għall-grazzja t'Alla kultant jitfaċċa xi ħadd differenti, li jkun lest li jgħinek.

Fl-Iskola tal-Arti sirt naf lil Paul Mizzi li laqqagħni mal-iskultur Joe Chetcuti u dan tani ċ-ċans li naħdem miegħu għal tlett xhur fil-funderija tiegħu li hija l-unika funderija f'Malta li tagħmel kull tip ta' xogħol tal-bronż.

Għalkemm il-bronż ma kienx fil-linja tiegħi, maż-żmien sibt li tgħallimt ħafna.

Hemmhekk skoprejt is-sengħa ta' kif jittella' monument mill-bidu.

Kien hemm ukoll l-iskultur Renzo Gauci li għalkemm ma offrilix xogħol miegħu, tani l-opportunità li ngħinu u nosservah waqt li kien qed jagħmel xi xogħol għall-Knisja tal-Mosta.

Dan l-aħħar qed nagħmel xogħol fil-ħidma tal-fidda u allura qed nitrawwem f'dan il-qasam ukoll.

Biċċa xogħol tiegħi fil-fidda s'issa għadni qatt ma ħdimt imma xi darba tasal ukoll.

Tirrealizza li kull ma titgħallem ftit ftit ikun qed jagħlaq f'ċirku tond biex finalment issir artist sħiħ b'ħiliet differenti.

B'liema materjali taħdem u liema tippreferi?

Bdejt bit-tafal u mbagħad tgħallimt naħdem il-forom tal-ġibs.

Wara komplejt fuq il-fibre.

Il-fibre huwa materjal veru effiċjenti għax ix-xogħol jiġi mirqum mill-ewwel mingħajr ħafna logħob.

Barra minn hekk hu materjal b'saħħtu wkoll.

Ovvjament kollox ikun fih tiegħu...

Per eżempju dan il-wiċċ ta' Kristu nħadem fil-fibre.

Ara, kif qed tinnota fir-ritratt, kelli ndaħħal għajnejh mill-ewwel ħalli nagħtihom il-forma tajba mill-ewwel għax fil-fibre ma tantx tista' tillima.

Suppost dan ser ikun qed jagħmel parti miċ-Ċena tal-Każin ta' Ħal-Għaxaq.

Dan il-bust ta' Dun Anġ Camilleri ukoll maħdum mill-fibre.

F'dan ir-ritratt nidher qed niżbgħu bil-patina tal-bronż.

Dan il-bust irregalajtu lir-Razzett tal-Markiż Mallia Tabone tal-Mosta li xtaqu li jkollhom tifkira ta' dan il-qassis peress li kien hu li kien jagħtihom il-permess li jaħdmu mill-Oratorju.

Ara dal-bust ta' wiċċ dil-mara... dak maħdum bil-pastellina.

Il-pastellina huwa materjal li ma jinbidilx u jħallik taħdem fih kemm trid.

Fil-fatt dik hija pastellina tal-iskola u għandha mal-50 sena llum!

Minn dik il-forma ħriġt bust tal-ġibs.

Il-pastellina mbagħad terġa' tintuża għal xogħol ieħor.

L-aktar li nieħu pjaċir naħdem fit-tafal għax kull biċċa xogħol, minnu trid tibda u permezz tiegħu toħroġ veru dak li trid u tħoss.

Taqbad b'idejk u tiffurmah.

Għalhekk jogħġobni.

Liema huwa l-aktar skultur Malti li tammira?

Lil Ċensu Apap.

Jista' jkun għax hu ħadem ħafna fil-knisja tagħna tal-Mosta u għalhekk trabbejt ma' xogħlijietu.

Sikwit kont nara ċertu intervisti tiegħu fuq it-TV u l-kotba.

Kien jimpressjonani li għalkemm kellu mat-80 sena, xorta kien baqa' jaħdem dax-xogħol.

Għalija huwa wieħed mill-aħjar artisti Maltin.

Kont nixtieq ħafna li xi darba niltaqa' miegħu imma sfortunatament kien miet meta jiena kont l-Awstralja.

Inħares ħafna lejn ix-xogħol tiegħu biex nitgħallem minnu.

Kumbinazzjoni l-iskultur Joe Chetcuti, li miegħu ħdimt fil-funderija, kien l-aħħar student li kellu l-istess Ċensu Apap.

Għalhekk aktar u aktar apprezzajt iż-żmien li kont naħdem miegħu, spċejalment meta kien jispjegali dwar xi metodu li kien juża hu.

Liema hu l-aktar stil li tippreferi taħdem fih?

Jiena jogħġobni ħafna x-xogħol tal-knejjes u allura nippreferi naħdem xogħol klassiku jew aħjar dak tradizzjonali kif aħna mdorrijin naraw aħna l-Maltin fil-knejjes tagħna.

Inħobb li l-proporzjonijiet tal-figuri jkunu kif suppost u l-istil tal-panneġġi (il-mod kif joqgħod id-drapp fuq l-istatwi) jinżel dritt mal-figuri.

Ikolli nistqarr illi l-iskola jippruvaw iħajjruni biex nagħfas aktar fuq il-modern ħalli ma ningħalaqx fuq dan l-istil biss.

Imma qalbi hemm mitfugħa – fuq il-klassiku.

Meta tkun qed taħdem fuq il-fattizzi ta' statwa, minn fejn iġġibhom?

Jekk ser tagħmel bust ta' xi ħadd partikolari, ovvjament ikollok bżonn diversi ritratti tiegħu: profil, faċċata, minn wara...

Jekk imbagħad tkun ser tagħmel xi statwa ta' xi personaġġ magħruf, bħall-Papa

per eżempju, jkollok bżonn ukoll tagħmel riċerka u tniżżel stampi jew ritratti tal-ilbies tiegħu ħalli kemm jista' jkun tkun korrett fix-xogħol tiegħek.

Imma meta min-naħa l-oħra nkun qed naħdem xi bambin jew xi anġlu, qishom idejja dejjem jaqgħu għall-istess fattizzi.

Dik qisha tkun il-firma tiegħek.

Fil-fatt minn hemm tagħraf ix-xogħlijiet t'artisti oħra.

Ġieli tara statwa ta' profeta u statwa ta' Madonna u xorta jirnexxielek tinnota fattizzi komuni li jindikaw mill-ewwel minn taħt liema jdejn ħarġu.

Naturalment inkun nixtieq invarja l-uċuh u mhux l-ewwel darba li ninnota xi nies li ngħid ara, dak jagħmel anġlu sabiħ u dik tagħmel Madonna ħelwa.

Dak ix-xogħol tad-drapp fuq statwa kif jirnexxielek tagħmlu daqshekk realistiku?

Trid tkun taf kif jaqa' d-drapp.

Fuq it-tafal trid tiffurmah inti.

Imma meta tkun qed taħdem fuq il-kartapesta, li normalment l-istatwi li ssib fil-knejjes, kollha maħdumin hekk, taħdem l-ilbies tagħhom bl-ixkejjer.

Nibda billi nqabbad mastrudaxxa jippreparali bażi tal-injam bil-kaxxa u s-seratizz tiela' 'l fuq wieqaf.

Imbagħad fuqu nibni l-figura tat-tafal, noħdilha l-forom tal-ġibs u nippressa fihom gazzetti mxarrbin li nkun iffurmajt fi speċi ta' kolla.

Bihom nibni ħxuna ta' madwar 5mm.

Inħalli kollox jinxef imbagħad nibda nlibbes bl-ixkejjer.

Naqta' biċċa biċċa, inlibbes u ngħaddi bil-passati ta' taħlita ta' kolla u ġibs.

Wara 14-il passata, l-ilbies jiġi iebes ġebla u tifforma l-libsa.

Meta d-drapp ma jkunx ilaħħaq, noqgħod inħit il-biċċiet flimkien u ngħaddi minn fuqhom.

Xogħol ta' ħafna paċenzja imma meta tarah lest tieħu wkoll ħafna sodisfazzjon.

Semmili xi xogħlijiet li għamilt s'issa...

L-iskola għamilt diversi xogħlijiet.

Ovvjament, aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar tissaħħaħ u ġieli tħares lura u tgħid, ara dik kemm stajt għamiltha aħjar!

Sakemm taqbad għall-ewwel tbati ftit imma

mbagħad meta jidrawk, jibdew jafdawk aktar.

Fil-fatt ħdimt fuq xi xogħlijiet magħrufa fostom ħdimt il-forom tal-monument tal-Mater Dei li għamel Chris Ebejer.

Ħdimt fuq il-monument ta' Pietru Pawl Floriani li ġie inawgurat ftit ilu fil-Furjana.

Għamilt ukoll l-arma għall-Każin ta' Ħal-Għaxaq.

Barra minn hekk ħdimt ukoll fuq l-istatwi l-ġodda ta' Santa Marija u ta' San Ġużepp fl-okkażjoni tal-400 sena tal-parroċċa tal-Mosta.

L-istatwi li kien hemm qabel kienu xogħol Ċensu Apap imma kienu tal-konkos u tmermru.

Bdilnijiehom u għamilniehom tal-bronż.

Kull xogħol ikun għal qalbi imma dak li naħdem għar-raħal tiegħi, il-Mosta, ikun speċjali wisq għalija.

Nixtieq li xi darba jkolli l-opportunità li nagħmel xi xogħol partikolarment għall-Knisja tagħna.

Dan l-aħħar kelli anki ċ-ċans li nagħmel xogħol li mar l-Awstralja.

Ommi wriet xi xogħol tiegħi lil wieħed li jorganizza l-festa ta' Santa Marija f'Sidney.

Xogħli għoġbu u meta riċentement ġie Malta ħdimna flimkien fuq l-istatwa li xtaq.

Il-Madonna kienet għolja erbgħa piedi.

Domt għaddej fuqha mhux ħażin imma meta qaluli li waslet qawwija u sħiħa l-Awstralja u li lin-nies għoġbithom, ħadt pjaċir ħafna.

Dalwaqt joħorġuha għall-festa t'hemm għall-ewwel darba.

Kemm huwa diffiċli biex issib min jafdak taħdimlu xi biċċa xogħol meta tkun għadek tibda?

Kull bidu huwa iebes imma mbagħad meta n-nies tidrak timxi.

Hawnhekk sikwit jiġu jittawluli biex jaraw x'jiena nagħmel.

Issib lil min ikun irid jibqa' miegħek il-ħin kollu meta jagħtik xi biċċa xogħol.

Jiddettalek x'għandek tagħmel u jaħlilek ħafna ħin.

Biex kultant fl-aħħar mill-aħħar jaqa' lura għal dak li tkun għedtlu oriġinarjament.

Anki l-ideat li ġieli jiġu bihom: kultant jew ma jkunux possibbli, inkella ma jkunux korretti.

Meta jkollok dubju, jkollok tieħu parir u tagħmel ftit riċerka.

Inkun irrid noqgħod attent li dak li jkun ma jirriduċilix xogħli għal dak ta' dilettant.

Jiena naħdem fuq livell artistiku u għalhekk mhux kollox jista' jgħaddi.

Xi tfisser l-iskultura għalik?

Hija parti minni.

Ma nistax nimmaġinani ma naħdimx l-iskultura!

Issib min jaqtagħlek qalbek u kultant tkun wasalt biex taqta' qalbek.

Imma jekk veru tkun trid tasal, b'ħafna perseveranza u mħabba lejn ix-xogħol, finalment jirnexxielek.

Leonardo da Vinci darba qal illi l-arti qatt ma tkun lesta imma sempliċiment tiġi abbandunata.

X'tikkummenta?

Naqbel miegħu perfettament!

Jekk tibqa' għaddej fuq xi ħaġa, ma tlesti qatt.

Iktar ma jgħaddi ż-żmien aktar titgħallem u allura tibda tara d-difetti f'dak li għamilt qabel.

Jekk tibqa' tikkoreġi ma tagħmel qatt xejn.

Xi tgħid lil min hu mħajjar għal dax-xogħol?

Biex ma jaqtax qalbu.

It-triq iebsa u għat-telgħa.

Imma mbagħad meta tibda tara x-xogħol tiegħek lest u apprezzat, s-sodisfazzjon li tħoss, m'hemmx prezzu!

L-aħħar kumment tiegħek...

Minn qalbi nixtieq nirringrazzja lil kull min tani daqqa t'id biex nasal fejn wasalt.

Fostom ma rridx ninsa nsemmi lill-ewwel għalliema tiegħi: lil Joseph Casha (skultura), Manuel Cardona (forom tal-ġibs), Chris Attard (Storja tal-Arti), lill-Kap tal-iskola Joe Mallia li jieħu paċenzja bija ferm, lil Joe Micallef u lil Alfred Caruana Ruggeri (diżinn).

Mhux mill-inqas lill-iskultur Joe Chetcuti li meta laqqgħuni miegħu, mhux talli ma rriffjutanix, talli qalli "sieħbi, jiena għandi xogħol kemm irrid.

Jekk il-quddiem tibda taħdem bħali, nieħu pjaċir għax inkun nista' ngħid li rawwimtek jien".

Grazzi wkoll lill-familja tiegħi li nkoraġġietni u lil kull min qatt emmen fija.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-26 ta' Lulju 2009)

Ċensu Apap

Dun Anġ Camilleri

Paul Mizzi

Razzett tal-Markiż Mallia Tabone tal-Mosta

Torċa

L-EWWEL PASSI TA' SKULTUR


X'INHI DAR MINGĦAJR PRESEPJU?

Huwa l-Milied li jkun hemm fil-qalb li jpoġġi l-Milied fl-arja...

W.T Ellis

Hekk kif jibda Diċembru, trid jew ma tridx, issib lil moħħok qed jibda jikkalkula l-ġranet li fadal għal Milied.

Forsi biex tara kemm fadallek żmien biex tieħu vaganza mix-xogħol jew biex tqis kemm baqa' ġranet biex tixtri r-rigali.

Sfortunatament, ikolli nammetti illi meta nikbru, f'ħafna minna, dak is-sens ta' meravilja u veneranza għal dawn iż-żminijiet jibda jintilef naqra.

Imma dan kollu jinbidel hekk kif tibda trabbi lil uliedek.

Tibda tapprezza t-tbatija li tgħaddi minnha l-omm u l-preokkupazzjoni tal-ġenituri biex jaraw kif ser jieħdu ħsieb 'l uliedhom bl-aħjar mod.

Fuq kollox tibda tagħraf l-imħabba kbira li jħossu lejhom .... dik l-emozzjoni bla qies li diffiċli biex titfisser.

U forsi għalhekk terġa' tibda titqanqal ċerta emozzjoni fik hekk kif tħares lejn dik il-koppja u taraha tagħmel mill-aħjar biex tindokra lil dik it-tarbija ċkejkna.

Jista' jkun li bla ma nafu, meta ndaħħlu presepju d-dar, nkunu qed noffru djarna sabiex nagħtu kenn u rifuġju lil Bambin Ġesù u lill-ġenituri għeżież tiegħu.

Għax wara kollox, fil-fond ta' qalbna nafu illi dik it-tarbija fqajra fil-maxtura hija daqsxejn tagħna lkoll.

It-tema tal-Milied kompliet tissaħħaħ fija hekk kif dil-ġimgħa ltqajt ma' żewġ individwi li saħqu miegħi illi għalihom il-Milied hu s-sena kollha...

Jesmond Micallef stedinni mmur nara l-pasturi tiegħu.

Huwa bgħatli xi ritratti ta' xogħlijietu u minn hemm, ma kellix bżonn ħafna aktar konvinzjoni biex nilqa' l-istedina tiegħu.

Mill-ewwel laqtitni l-umiltà kbira tiegħu akkost li x-xogħol li jagħmel huwa mill-isbaħ.

Kelma ġġib lill-oħra u naturalment xtaqt inkun naf kif bdiet din in-namra tiegħu..

"Hija interessanti tkun taf li kollox beda permezz tal-ġara li kienet toqgħod faċċata tagħna.

Meta kont żgħir, bħat-tfal kollha l-oħra, kont inħobb inpinġi ħafna.

Darba minnhom, Tessie Meli il-ġara tagħna,

rat xi tpinġijiet tiegħi u apprezzathom ħafna, tant li bdiet tħajjarni biex nattendi l-iskola tal-arti.

Jiena kont tifel waħdi u l-ġenituri tiegħi kienu kemmxejn kbar fl-età.

Għaldaqstant, għalkemm l-imħabba tagħhom kienet kbira u mimlija għożża, jista' jkun illi affarijiet bħal dawn ma għarrfux jarawhom.

Tessie marret tkellimhom u saħansitra bdiet twassalni hi stess sal-iskola.

Hemmhekk tgħallimt il-bażi tal-arti: id-diżinn, l-anatomija tal-bniedem u l-kuluri.

Minn hemm beda kollox u mbagħad komplejt.

Jekk xi ħadd iqabbdek it-triq trid titgħallem tkompli timxi waħdek.

Fil-fatt fl-iskola tal-arti m'għallmunix kif nagħmel il-pasturi.

Għamilt il-pasturi għax għażilt hekk jien.

Imma dik ukoll ġiet b'mod naturali għax jien bqajt nattendi l-mużew għal 24 sena sħaħ.

Hemmhekk, ta' kull sena trid tipprepara numru ta' grotti, statwi u bambini għall-premjazzjoni tat-tfal li jattendu l-mużew.

F'dawn l-affarijiet ma tantx tista' tesperimenta imma niftakar illi s-superjur kien jgħidilna: "Meta tkunu qed taħdmu oġġett, agħmluh bl-aħjar mod, daqs li kieku ser tagħtuh lit-tifel tar-reġina."

U meta kont nistaqsih kemm ser nagħmel kwantità, kien jgħidli biex naħdem kemm niflaħ għax aktar ma naħdem, aktar nitħarreġ f'din is-sengħa.

U hekk kien."

Mal-medda taż-żmien Jesmond ħadem ukoll xi presepji imma dan l-aħħar iddeċieda li jiffoka biss fuq il-pasturi.

Madanakollu l-ispeċjalità tiegħu huwa l-mod ta' kif xorta waħda joħloq sfond ta' presepju għal dawn il-figuri tiegħu.

" 'Hemm regola waħda fl-arti.

U din hija l-kreattività.'"ikkwotali Jesmond.

"Jekk ma tikkreax ħa tibqa' l-istess.

Sfortunatament kultant jidhirli illi aħna l-Maltin, forsi minħabba li għamilna ħafna snin taħt popli oħra, tlajna b'mentalità ta' inferjorità.

Naħsbu illi l-barrani jinqala' aktar mill-Malti.

Imma aħna għandna t-tajjeb tagħna u għalkemm żgħar, għandna x'noffru.

Fil-fatt, permezz ta' dax-xogħol qed nikkonferma illi meta tagħmel xi ħaġa minn qalbek, toħroġ sabiħa.

L-importanti huwa illi dejjem trid tara x'ser tivvinta.

Hawn ara... ħa naqralek kwotazzjoni oħra," qalli. "

'L-arka ta' Noe ġiet mibnija mid-dilettanti filwaqt li t-Titanic inbena mill-professjonisti.'

Issa l-istorja ta' dawn it-tnejn kulħadd jafha.

X'irrid ngħid?

Li biex taħdem dawn l-affarijiet, ma tridx tkun ta' skola kbira jew xi professjonista.

Jibbasta biss li jkollok l-imħabba u l-passjoni għall-oġġett u tagħmlu.

Ovvjament trid ċertu tagħrif bażiku bħal dak li ħadt jien għax inkella l-figuri jiġuk żbilanċjati.

Imma mbagħad aktar ma taħdem, ix-xogħol stess jgħallmek u waħdek tibda tesperimenta kif ser toħloq affarijiet ġodda."

Qanqalli l-kurżità il-għala kien iħobb juża l-kwotazzjonijiet.

Mir-risposta tiegħu fhimt illi għandu l-istess fehma tiegħi dwar das-suġġett...

"Għax dawk jibqgħu mmarkati f'moħħok.

Huma sentenzi qosra imma konċiżi bħal dik id-daqqa fuq ras il-musmar.

Jogħġbuni għax meta niftakar fihom juruni t-triq li rrid nimxi magħha."

Erġajna dawwarna d-diskors dwar ix-xogħol tiegħu.

Jesmond intilef jurini d-diversi pasturi u anki xi aċċessorji li jaħdem għal magħhom...

"Ara, per eżempju dak l-isfond għamiltu bis-sufra antika, xi ħaġa li diffiċli ssibha fil-ġurnata ta' llum għax issa jużaw materjal sintetiku.

Ħafna mix-xogħol tiegħi naħdmu bit-terracotta imma nħobb nesperimenta b'bosta oġġetti oħrajn.

Ngħidu aħna għall-iskrizzjoni ta' dan l-anġlu użajt iċ-ċomb u sammart l-ittri fih.

Dik l-istilla ħdimtha bi pjanċa rqiqa, mentri dan il-frott għamiltu billi ħallejt il-kuluri tax-xemgħa tat-tfal.

Dawn il-bixkilel iż-żgħar insiġthom minn affarijiet tal-baħar li sibt mormija bħal xi oġġetti tas-sajjieda, spag u anki biċċa siġġu mkisser."

Xtaqtu jispjegali x'inhu l-iskop ta' dax-xogħol u x'jispirah?

"Dan ix-xogħol sar parti minn ħajti.

Tista' tgħid li ħajti noffriha għal dax-xogħol għax għalija dan huwa appostolat.

Kif qaltilna Madre Tereża, jiena nipprova nkun bħal dak il-lapes iż-żgħir li l-Mulej jikteb

bih.

Hemm min jikteb bil-priedki filwaqt li jiena nipprova nikteb bil-pasturi.

L-għan mhux li ngħidu li hu xogħol sabiħ għall-għajn biss.

Għalija jekk ix-xogħol ma jmissx il-qalb, hemm xi ħaġa nieqsa u għalhekk permezz ta' xogħli dejjem nipprova nwassal messaġġ.

Per eżempju hawnhekk Ġesù tarbija huwa mgeżwer fil-maktur abjad bil-faxxi koħol li kienet tilbes Madre Tereża – sinjal modern tal-faqar li fl-istess ħin jagħti xejra oriġinali.

L-iskop aħħari ta' dan ix-xogħol huwa li tant ikun ta' livell illi wieħed ma jerfgħux ġo kaxxa u jwarrbu hekk kif jgħaddu l-ġranet tal-Milied iżda jżommu ġo post adattat matul is-sena kollha.

Għahekk noqgħod attent illi l-qisien ta' dax-xogħlijiet ma jkunux goffi wisq.

Għal dax-xogħol tispirani l-ħajja ta' kuljum: l-affarijiet li niltaqa' magħhom u l-pitturi li nara fil-knejjes.

Jiena nipprova jkolli għajn li tara."

Jesmond tellagħni fil-workshop tiegħu fejn fih kellu l-forn (kiln) li jsajjar it-tafal fih.

Kont kurjuża dwar il-proċess tax-xogħol...

"Jien għalija Milied is-sena kollha għax dax-xogħol jintogħġob ħafna u biex inlaħħaq mal-ordnijiet, irrid naħseb minn qabel.

Nagħmel minn Jannar sa Novembru naħdem imma mbagħad f'Diċembru nieqaf ħalli ngawdi l-Milied mal-familja.

L-ewwel ma nibda naħdem fit-tafal.

Inkun irrid inlesti numru ta' xogħol mhux ħażin sakemm nimla' l-forn kollu għax dan jieħu 12-il siegħa biex itella' t-temperatura ta' 950 grad celsius u 12-il siegħa oħra biex jibred.

Il-prodott finali jkun tat-terracotta u jien niżbħu bl-acrylic jew biż-żebgħa taż-żejt u mbagħad inżejjinhom b'xi aċċessorji oħra."

Innutajt illi fil-workshop tiegħu kellu bosta xogħol ieħor li mhux kollha kienu konnessi mal-Milied: fostom biċċa xogħol tal-Ġimgħa l-Kbira u xi figuri mlibbsa bi stil antik Malti.

It-timbru ta' xogħlu huwa l-istil u d-dettall tal-ħwejjeġ tal-figuri tiegħu.

Tkellimna fuq mitt ħaġ'oħra kollha interessanti ferm imma sfortunatament l-ispazju huwa limitat.

Għaldaqstant ser inwasslilkhom l-aħħar messaġġ tiegħu...

"Is-sabiħ fil-ħajja hu li tagħmel xi ħaġa inti.

Però tagħmel tajjeb li tidħol f'għaqda għax b'hekk tkun tista' taqsam l-ideat.

Jien taf xi nħoss nieqes... li f'Malta m'hawnx mużew tal-presepji bħal kif hemm f'Għawdex u f'diversi postijiet oħra madwar id-dinja.

Huwa sabiħ li nżommu t-tradizzjoni tal-presepju ħajja."

Iltqajt ma' Manuel waqt wirja li kien qed jieħu sehem fiha u bqajt impressjonata ħafna b'xogħlu.

Kelli letteralment nofroq bejn in-nies biex inkun nista' nara aħjar l-għażla

ta' presepji li kellu.

Jien li l-affarijiet oriġinali jinżluli għasel, weħilt quddiem presepju partikolari mmens li ma stajtx nifhem x'inhu qabel Manuel fehemni t-tifsira tiegħu...

"Dak presepju bi stil rinaxximentali," qabad jispjegali b'entużjażmu hekk kif induna li nteressajt ruħi.

"Presepju bħal dak jissimbolizza l-waqgħa tal-paganiżmu u l-bidu tal-Kristjaneżmu.

Għalhekk qed tara l-bini nofsu mwaqqa'.

L-istil rinaxximentali jrid kollox bl-eżatt għax f'dawk iż-żminijiet kienu jimxu b'ħafna simettrija.

Il-pasturi li jżejjnuh huma bi stil Lhudi."

Dak li kelli bżonn biex neħel hemm.

Fil-fatt Manuel kompla jispjegali kif hemm żewġ tipi oħra ta' presepji...

"Hemm l-istil Naplitan li tagħrfu mill-ewwel għax ma jkollux grotta u l-pasturi jkunu lebsin bil-qalziet.

Barra minn hekk, dan ikun imqassam fi tlett biċċiet: in-nattività, it-taverna fejn issib in-nies jixorbu

u jixxalaw u mbagħad għandek it-tħabbira.

Kollox għandu tifsira f'dan it-tip ta' presepju.

L-ewwel nett jissimbolizza li qabel ġie Kristu fid-dinja n-nies kienu jgħixu f'ħajja ta' xalar żejjed u ħafna ma kienux jagħtu każ -għalhekk Ġesù ġie biex isalvana.

Anki l-pasturi għandhom it-tifsira tagħhom bħal dawk li jbiegħu l-ħut u l-ħaxix li ma jissimbolizzawx lin-nies infushom imma l-istaġuni.

Il-problema tagħhom, dawn it-tip ta' pasturi hu li diffiċli ħafna biex issibhom għall-bejgħ hawn Malta.

Imbagħad fl-aħħar u mhux l-inqas hemm il-presepju tradizzjonali bil-grotta u l-pasturi kif nafuhom aħna."

Anki l-presepju tradizzjonali kellu dik il-laqta' oriġinali tiegħu, mhux biss grotta imma mdawwar b'bini ieħor fostom bil-lukanda li ma kelliex post għal San Ġużepp, il-Madonna u t-tarbija tagħhom.

Meta rani nkompli nistaqsi Manuel stedinni f'daru.

Hemmhekk sibt l-aħħar ftit mudelli li kien għad fadallu fostom mudell mill-isbaħ illi kien qed jistenna lil sidu jmur jiġbru.

"Innota naqra kemm fih dettallji," stedinni Manuel.

"Barra minn hekk ara ftit il-wiċċ tal-ħitan, it-toqob irqaq u l-kuluri realistiċi tiegħu.

Il-presepju nnifsu, jekk toqgħod tilgħab miegħu, tagħmlu b'xi mod jew ieħor.

Is-sigriet qiegħed fil-kapaċità biex tqarreb lejn il-verità n-nisġa tal-ġebla antika."

Tlabtu jgħidli pass pass kif jinħadem dan ix-xogħol...

"Ara, l-ewwel irid ikollok il-pasturi għax naturalment fuqhom jinbena l-bqija tal-presepju.

Imbagħad niskeċċja l-abbozz kif nixtieq nagħmel ix-xogħol.

Jekk inkun qed naħdem għan-nies huma jiġu jaraw l-abbozz u jgħiduli jekk jogħġobhomx.

Minn hemm nibda' nqatta' l-biċċiet tal-polystyrene (li hawn Malta nsejjħulu ġablo).

Naħdem fuq iktar minn presepju wieħed fl-istess ħin.

Ngħidu aħna, sakemm biċċa xogħol qed tinxef, ninkolla biċċa presepju jew naħraqlu xi parti minnu."

Kif taħarqu?

Għaliex?

"Għax bħala struttura, meta jitlesta l-presepju, aktar ikun qisu xi villa milli presepju ta' żmien Kristu.

Kollox ikun lixx, sabiħ u perfett tant li ġieli nitħassru naħarqu.

Imma n-natura tal-presepju hekk titlob.

L-aktar li nieħu pjaċir nagħmel dax-xogħol għal xit-3:00am.

Nitla' fuq il-bejt f'silenzju totali u taħt sema sabiħ mimli kwiekeb, nintilef naħdem u bilkemm ninduna bil-ħin.

Jiena u nsawwar fih, inħossni qisni qiegħed ngħix hemm ġew.

Peress li jien għaddej il-ħin kollu b'din in-namra tiegħi, jiena u l-mara sirna ngħixu l-Milied kuljum.

Dejjem issibni bil-Bambin f'idi lili."

Niltaqa' kemm niltaqa' ma' nies, il-ħlewwa ta' ċertu ndividwi tibqa' dejjem tissorprendini.

Għajnejn Manuel kienu jarmu tbissima kontinwa u kull meta bdejt infaħħarlu xi

ħaġa, arah jarma jidħak daħka ferriħija u ġenwina.

Meta mbagħad ingħaqdet magħna martu Joanne letteralment bdejt inħossni qisni xi waħda minn tal-familja.

"Kif kont qed ngħidlek, meta naħarqu, niffurmah imma peress li dan hu xogħol tal-idejn, diffiċli biex wieħed jiġi bħall-ieħor.

Għaldaqstant tista' tgħid li dik tagħtihom identità unika wkoll.

Wara jkun imiss

xogħol Joanne biex iddawwru bit-tissues ħalli toħloq it-tissue effect.

Xogħol ta' paċenzja kbira imma illum hi saret tieħu pjaċir daqsi tagħmlu dax-xogħol.

Wara ngħadduh b'passati tal-ġibs u kolla, innixfuh u jkun imiss li nagħtih il-kulur.

Anki bil-kuluri nħobb nesperimenta ħafna bħal kif qed tara f'dak il-presepju b'kulur ħadrani.

L-aħħar passi huma t-tpoġġija tal-pasturi u l-ħolqien ta' diversi aċċessorji li noħolqu aħna stess b'dak kollu li jiġi f'idejna."

Joanne stqarret li dax-xogħol ta' żewġha mhux minn dejjem kien għal qalbha...

"Fil-bidu kien jaħdem fil-washroom u ma stajtx niċċaqlaq bih.

Għalhekk niżżel kollox fil-garaxx.

Wara ftit tal-ġranet, raġel li kien għaddej minn ħdejna nnota l-presepju li kien għamel Manuel u ma qgħadx kwiet qabel irnexxielu jixtrih.

Minn hemm bdiet tiġri l-kelma u llum il-presepji tagħna huma mfittxija ħafna."

Id-demm għall-presepji jidher li ilu jiġri mhux ħażin fil-vini tal-familja kemm ta' Manuel u kif ukoll ta' Joanne.

Fil-fatt iz-ziju u l-kuġin ta' Manuel ħadmu fil-presepju tal-Istitut tan-Nazzarenu fiż-Żejtun.

Filwaqt li n-nannu ta' Joanne kien jibni l-presepji u l-mudelli tal-knejjes.

Akkost ta' dan kollu Manuel saħaq illi kien ħabibu Joe Falzon li ħajjru jibda dax-xogħol.

"Issa ilni tlett snin għaddej u dejjem nipprova nesperimenta u nagħmel xi ħaġa aħjar minn tas-sena ta' qabel.

Fil-fatt għas-sena d-dieħla diġa' għandi xi ħaġa tbherren f'moħħi.

Inħobb nosserva ħafna

madwari speċjalment il-bini sabiex nara jekk nistax indaħħal xi ħaġa minnu fil-presepji tiegħi.

Meta togħġobni xi ħaġa, naqbad il-kamera u niġbed qabda ritratti.

Ara per eżempju, qed tagħrfu t-torri ta' Bettina?

Ġieli nieħu wkoll xi ideat mill-kartolini tal-Milied.

Isma' ejja ara din... qed tarahom in-nies ġewwa?"

Reġa' beda jidħak ferħan.

B'mod inġenjuż kien irnexxielu jdaħħal il-pasturi fil-kmamar tal-presepji u minn barra stajna naraw dak li kien qed iseħħ ġewwa.

Kull presepju huwa wkoll armat b'sistema ta' dawl ta' 12V.

Barra minn hekk huma miksija b'laqgħa plastik sabiex ma tiġrilhomx ħsara jekk jixxarrbu.

"Nagħmlu x-xogħol minn qalbna," qaltli Joanne.

"Imma kultant taf x'idejjaqni?

Tisma' ħafna jgħidulek illi jixtiequ jippromwovu l-prodott Malti imma mbagħad meta tipprova żżid il-kwalità jibdew jinqalgħu l-problemi.

Per eżempju xi klijenti jistaqsuna jekk nistgħux nagħtuhom il-presepju bil-kaxxa miegħu biex ikollhom fejn jerfgħuh meta jgħaddi kollox.

Imma meta morna nieħdu stima minn fabbrika lokali qaltilna li l-iżgħar ordni hija ta' elf kaxxa!

Impossibbli taħdem hekk."

Xtaqt neħdilhom l-aħħar kumment dwar il-presepju fid-djar tagħna l-Maltin...

"Il-presepju għamel ħabta ser jintnesa.

Ħafna ntilfu wara s-siġra tal-Milied u l-Father Xmas.

Imma f'dawn l-aħħar snin l-istorja nqalbet u l-imħabba lejn il-presepju reġgħet kibret sew.

Għax il-presepju jiġbor il-familja madwaru u joħloq Milied isbaħ fid-dar li tilqgħu fiha."

Għal interess tal-qarrejja, ix-xogħlijiet ta' Jesmond Micallef u Manuel Vella ser ikunu qegħdin jieħdu sehem fil-wirja tal-presepji organizzata mill-Għaqda Ħbieb tal-Presepju taħt il-knisja ta' San Franġisk il-Belt mill-5 sal-20 ta' Diċembru 2009.

Wara din id-data, l-wirja ser titmexxa fis-sagristija tal-Valletta Waterfront.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-6 ta' Diċembru 2009)

Istitut tan-Nazzarenu fiż-Żejtun

presepju

presepju tradizzjonali

Torċa

X'INHI DAR MINGĦAJR PRESEPJU?


WIRJA TAL-ĠIMGĦA MQADDSA – wirja bi skop

Fil-ħajja kultant jiġu mumenti meta tibda titħasseb jekk Alla jeżistix tassew f'ħajjitna.

Partikolarment meta jseħħu traġedji kbar u tara popli sħaħ jinkinsu qishom nemel mejtin, jiġik id-dubju jekk wara kollox hux qegħdin weħidna hawn isfel u li m'hemm ħadd jieħu ħsiebna fir-realtà!

Ħsibijiet koroh ħafna li jqanqlu fik emozzjonijiet ta' disperazzjoni li tħosshom iridu jiklulek qalbek.

Diffiċli l-ħajja meta tgħolli għajnejk il-fuq lejn is-sema kaħlana u moħħok jgħidlek li dak hu l-limitu tal-eżistenza tiegħek u li m'hemm xejn aktar.

Iebsa wisq biex taċċetta li m'hemm l-ebda entità lejn min tista' tirrivolġi għall-għajnuna u li dak li ġejt mgħallma u li emmint matul ħajtek kollha huwa biss gidba.

Biex tgħaqqad, l-atteġġjament ta' wħud minn dawk li jagħżlu li jkunu r-rappreżentanti tal-messaġġ t'Alla, xi kultant aktar jitfgħek fil-limbu milli jurik id-dawl.

Nagħżel biss illi nsemmi każ li seħħ il-ġimgħa li għaddiet fejn għad-diżappunt u l-inkredultà tal-familjari u l-mistednin, tarbija ta' koppja mhux miżżewġa, ġiet mgħammda għaliha weħidha, f'sala ta' knisja u wara li spiċċat il-quddiesa u telaq kulħadd il-barra!

U dan meta waqt il-quddiesa, smajna priedka mqanqla mill-qassis b'messaġġi kontinwi ta' tolleranza u mħabba filwaqt li fl-istess ħin, f'rokna mwarrba f'dak il-post, kien hemm dit-tarbija u l-ġenituri tagħha jistennew ħalli titgħammed.

Tgħid Kristu hekk kien jagħmel kieku għex dis-sitwazzjoni?

Nitbissem meta mbagħad jiġi xi ħadd jistagħġeb il-għala qed jonqsu n-nies mill-Knisja!

Iżda trid jew ma tridx, bosta drabi jkollok tagħraf illi għandek bżonn li temmen sabiex tkun tista' tibqa' għaddej.

U għalhekk, meta tiltaqa' ma' grupp ta' żgħażagħ jaħdmu mimlija fiduċja u ħeġġa sabiex jiċċelebraw dal-ġranet tal-Ġimgħa Mqaddsa, qalbek donnha tistejqer u fik terġa' tinbet dik il-fjamma li tkun għoddha ntfiet....

Ryan Bezzina, il-viċi Chairman tal-Kummissjoni Festa Esterna –Fgura laqgħani ġewwa l-Knisja l-Antika tal-Fgura.

Flimkien ma' sħabu, huwa kien qiegħed ilesti l-aħħar preparamenti sabiex tittella' l-wirja annwali tal-Ġimgħa l-Kbira.

"Flimkien ma' missieri Raymond u l-Kummissjoni, ilni ntella' din il-wirja għal dawn l-aħħar sitt snin," beda d-diskors Ryan.

"Fil-fatt kien missieri stess li rawwimni f'dan il-qasam.

Sa minn meta kont żgħir,

kont narah jgħin fl-armar tal-festa u maż-żmien anki jiena bdejt immidd idi.

Ftit wara beda jitħajjar jixtri xi statwa żgħira u minn hemm id-delizzju kiber tant li missieri beda jikkollezzjona sett ta' vari tal-Ġimgħa l-Kbira.

Iżda wara xi snin iddeċieda li jieqaf u minfloku għażilt li nkompli nibni s-sett jien.

Sadanittant bdejna ninteressaw ruħna wkoll f'xi oġġetti antiki tal-arti sagra.

Meta rawni daqshekk iddedikat, sħabi ħajjruni ntella' wirja u ddeċidejt li nipprova.

Flimkien mal-Kummissjoni u permezz ta' xi kollezzjonijiet privati oħra, jiena u missieri bdejna ntellgħu wirja annwali fejn kull sena, inżidu xi ħaġa ġdida.

Nistgħu ngħidu li kollox beda minn sett ta' vari żgħar!"

Il-wirja hija mqassma f'erbgħa sezzjonijiet...

"Aħna nippruvaw nolqtu d-diversi interessi ta' dawk kollha li jiġu jżuru din il-wirja li daqs kemm kibret illum, aktar tista' ssejħilha esebizzjoni.

Fil-fatt in-nies timxi matul xenarji mibnija apposta u tittieħed minn sezzjoni għall-oħra akkompanjata minn selezzjoni professjonali ta' dawl u mużika sagra.

L-iskop tal-wirja huwa li ndaħħlu lin-nies fl-atmosfera tal-Ġimgħa Mqaddsa, nifhmu aktar il-passjoni ta' Kristu u x'tirrappreżenta l-Ġimgħa l-Kbira u f'dan kollu ndaħħlu wkoll it-tradizzjonijiet lokali.

L-ewwel sezzjoni, eżatt kif tidħol, tikkonsisti f'sett ta' vari tradizzjonali li magħhom insibu wkoll xogħol ta' fidda, skultura, rakkmu mill-isbaħ u fin-nofs kurċifiss antik tal-kartapesta.

Interessanti nsemmi wkoll illi hawnhekk ser ninkludu wkoll ventartal antik (artal li jintrama quddiem l-artali għall-okkażżjoni) u karti tal-glorja fi tlieta (li dari kienu jitqiegħdu fuq l-artali biex tingħad il-quddiesa minn fuqhom).

It-tieni sezzjoni ser tkun imżejjna b'xenarju msejjes fuq il-pittura tal-aħħar ċena ta' Leonardo Da Vinci fejn hemmhekk in-nies tista' tara l-mejda tal-appostli armata bi stil Lhudi, eżatt kif jingħad li kienet fl-aħħar ikla li għamel Kristu magħhom.

F'din il-parti jispikka ħafna x-xogħol tal-platti tal-ismid fostom il-platti bl-ismijiet tal-appostli.

It-tielet sezzjoni hija dik li l-aktar li timpressjona n-nies u fiha nsibu statwi life-size.

Kemm l-istatwi u kemm ix-xenarju li jdawwarhom huma maħduma fuq il-film The Passion of The Christ.

Għażilna dan l-

istil peress li jidhrilna li dan il-film kien l-aktar wieħed qawwi u realistiku.

L-ewwel ma ħdimna kienet l-istatwa ta' Kristu u din mall-ewwel laqtet ħafna lil kull min ġie jaraha.

L-iskultura tagħha hija xogħol ta' James Azzopardi min-Nadur.

L-oriġinalità tal-istatwa toħroġ l-aktar peress li din mhiex imlibbsa parrokka (kif soltu jkunu statwi bħal dawn.)

Minflok din għandha x-xagħar tar-ras u s-suf tal-ġisem, imdaħħlin waħda waħda minn ġilda partikolari tal-fibre li jagħtu lill-istatwa s-sensazzoni ta' ġilda ta' bniedem veru, meta tmissha.

Bl-istess mod, inħadem ukoll is-suldat il-manigold li jidher qiegħed isawwat lil Kristu.

Ta' min isemmi li dis-sena f'dix-xena ser jiżdied ukoll iċ-ċenturjun bil-qiegħda qed jgħodd is-swat ta' Kristu.

Finalment in-nies tasal għar-raba' sezzjoni li bosta jsibuha bħala l-aktar naħa prezzjuża, propju minħabba li fiha nesebixxu selezzjoni ta' oġġetti sagri antiki

li kienu jintużaw ġol-knejjes.

Hawnhekk kull sena nagħmlu xi ħaġa ġdida u ċertu nies jiġu letteralment biex jaraw din il-parti.

Għaldaqstant ma nistax niżvela ħafna minn dak li ser jaraw.

Nista' però nsemmilek illi fostom ser ikun hemm kollezzjoni ta' kurċifissi antiki maħduma minn materjali differenti u li wħud minnhom imorru lura għal aktar minn 300 sena.

Kważi daqstant antik ser isibu wkoll vestwarju li kien jintlibes mill-qassisin fiż-żminijiet tal-Ġimgħa l-Kbira.

Ser ikun hemm ukoll għadd ta' platti tal-ismid, kollha maħdumin mill-membri tagħna."

Ryan qalli illi t-tradizzjoni tal-platti tal-ismid inbdiet f'Ħaż-Żebbuġ u llum daħlet f'ħafna rħula oħra.

Huwa xogħol ta' paċenzja kbira imma r-riżultat tiegħu huwa mpressjonanti u mill-isbaħ (kif qagħad jurini Christian Brincat li biex ifehemni kif isir dan ix-xogħol, beda jżejjen platt tal-appostli quddiemi).

Għal dis-sena wieħed mill-attrazzjonijiet ser ikun platt ta' ftit akbar minn metru maħdum bis-smid u mibni fuq kwadru.

Huwa x-xogħol ta' żgħażugħ ta' 21 sena, Emmanuel Spiteri...

"Domt naħdem fuqu ġimgħatejn, erbgħa siegħat kuljum.

Huwa xogħol li trid attenzjoni u paċenzja kbira għalih imma li jekk tagħmlu bil-qalb, wara jagħtik sodisfazzjon kbir.

Tgħallimt dis-sengħa

hawnhekk, fil-maħżen tal-Kummissjoni.

Oriġinarjament aħna konna nqabbdu lil ħaddieħor biex jagħmlilna dawn il-platti.

Ġara li darba minnhom dan l-individwu ma setax jaqdina bħas-soltu u sħabi ħajjruni nipprova nagħmel xi ħaġa jien.

Jiena kont ilni ninnota kif isir dax-xogħol għax l-arti minn dejjem togħġobni.

Iddeċidejt li nipprova u ftit ftit irnexxieli naħdem l-ewwel platti sakemm bil-mod bnejt it-tattika partikolari tiegħi.

Is-sigriet qiegħed fil-kapaċità ta' kif tħallat u tpoġġi l-kuluri fuq il-platti.

Kemm ilni membru fil-Kummissjoni tgħallimt ħafna minn sħabi akbar minni.

Fil-fatt hawnhekk tħarriġt ukoll fis-sengħa tal-ixkatlar li aktar il-quddiem wasslitni biex sibt xogħol f'dan il-qasam."

L-iskop oriġinali tal-Kummissjoni Festa Esterna – Fgura huwa li ttella' l-festa ta' dan ir-raħal imma l-għan tagħha jmur aktar minn hekk.

"Permezz tal-maħżen tal-armar, aħna niġbru ż-żgħażagħ aktar lejna u nżommuhom il-bogħod mill-inkwiet u l-vizzji ħżiena.

Nitgħallmu diversi snajja' flimkien u fl-istess ħin nieħdu pjaċir naħdmu kollha għal għan wieħed.

Tista' tgħid li f'dal-maħżen prattikament niġu kuljum għax dejjem inkunu għaddejjin fuq xi proġetti ġodda.

Is-sena 2010 hija sena importanti ħafna għall-Fgura minħabba li dis-sena ser ikunu qegħdin qegħdin jiġu ċċelebbrati bosta anniversarji sinifikattivi għall-għaqdiet tal-parroċċa fostom il-25 sena mill-ftuħ mill-każin tal-banda imma b'mod speċjali l-anniversarju tal-50 sena mill-wasla tal-vara titulari tal-Madonna tal-Karmnu.

Fil-fatt f'Ottubru li ġej ser inkunu qed intellgħu wirja Marjana fuq statwi antiki li jirrappreżentaw lill-Madonna.

U kif qed insemmu dan, ta' min navżaw ukoll li dis-sena l-festa tal-Fgura mhux ser tiġi ċċelebbrata fit-tieni Ħadd ta' Lulju kif isir is-soltu, imma minflok ser issir fl-1 t'Awwissu 2010."

B'entużjażmu kbir, Ryan u sħabu dawwruni mal-imħażen fejn rajt uħud mix-xogħolijiet li kienu qed isiru fostom dak tal-induratura u l-fibre.

Kien hemm membri ta' kull età, saħansitra tfal żgħar li kienu qed jaħdmu fuq liedna twila.

"Aħna nilqgħu lil kull min juri interess li jixtieq jaħdem magħna," qalli Ryan.

"U mhux nies mill-Fgura biss huma membri ta' din il-Kummissjoni.

Kull fil-għaxija, għall-ħabta tal-5:00pm, niftħu l-bibien

tal-maħżen u tara l-membri ġejjin, kulħadd iddedikat fuq xogħolu għax kull wieħed minnhom għandu xi parti li hu responsabbli minnha.

Hawnhekk jiġu nies li bosta drabi lanqas ikunu jafu li għandhom l-arti fihom iżda mbagħad maż-żmien toħroġ b'mod naturali peress li hawn l-ambjent iħajjrek tmidd idejk.

Nagħmlu dax-xogħol għax inħobbu l-armar għax mill-bqija hawn kollha volontarji.

Huwa xogħol impenjattiv li jagħtik sodisfazzjon kbir.

Tagħmel ukoll ħafna kuraġġ meta tara ż-żgħażagħ jaħdmu bil-ħerqa.

Għall-ewwel darba dis-sena, flimkien ma' din il-wirja tal-Ġimgħa Mqaddsa ser issir ukoll rappreżentazzjoni ħajja bl-għajnuna tal-atturi tal-Fgura Paegant Group.

Il-Ħamis 25 ta' Marzu 2010 ser issir it-tisliba (wara l-ftuħ uffiċċjali tal-wirja).

Imbagħad ser ikun hemm rappreżentazzjoni ta' ċenaklu ħaj fl-1 t'April 2010 (Ħamis ix-Xirka) mit-8:00pm il-quddiem u l-għada t-2 t'April 2010 (il-Ġimgħa l-Kbira) mid-9:00am sa nofsinhar.

Din il-wirja ser tittella' fil-Knisja l-Qadima tal-Fgura.

Ftuħ: il-Ħamis 25 ta' Marzu 2010 mis-7:00pm sat-8:30pm; il-Ġimgħa 26 ta' Marzu 2010 mill-5:30pm sad-9:00pm;

is-Sibt 27 u l-Ħadd 28 ta' Marzu 2010 mit-8:30am sa nofsinhar u mis-6:00pm sat-8:00pm; it-Tnejn 29 u t-Tlieta 30 ta' Marzu 2010 mis-6:00pm sat-9:00pm; l-Erbgħa 31 ta' Marzu 2010 mis-6:00pm sad-9:30pm; il-Ħamis l-1 t'April 2010 mit-9:00am sa nofsinhar u mis-6:00pm sal-11:00pm u l-Ġimgħa 2 t'April 2010 mit-8:00am sa nofsinhar.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-21 ta' Marzu 2010)

Ġimgħa Mqaddsa

Kummissjoni Festa Esterna

platti tas-smid

Torċa

xogħol ta' fidda

Ħamis ix-Xirka

WIRJA TAL-ĠIMGĦA MQADDSA – wirja bi skop