Se nħallu dan l-għerf jintilef?

F'dawn l-aħħar snin, madwar id-dinja, qed naraw jinbet mill-ġdid l-interess fil-prattiċi tradizzjonali relatati mal-fejqan, kemm tal-ġisem u tal-moħħ u kif ukoll tal-ispirtu.

Probabbilment il-bniedem intebaħ li wasal iż-żmien li jnaqqas id-dipendenza totali fuq il-mediċini, u minflok jerġa' jitgħallem isib il-bilanċ tiegħu permezz ta' metodi aktar naturali.

Ħafna tefgħu għajnejhom fuq l-Orjent, l-aktar minħabba li f'dawn il-pajjiżi, wieħed isib filosofiji mill-iżjed antiki dwar dawn l-użanzi.

Infatti, ħarsa waħda lejn ir-reklamar li jikkonċerna dan l-aspett, fosthom anki f'Malta, tarahom jirreferu għall-metodi użati f'dawk il-lwogi.

Imma fir-realtà, kemm minna jafu li f'pajjiżna stess, wieħed isib numru ta' anzjani li jħaddnu wkoll għerf bħal dan li ilu ġej minn żmien żemżem, tant li huma stess lanqas jafu l-oriġini tiegħu?

Tal-massaġġi

F'żogħżiti, meta kien ikollha xi tip ta' uġiegħ fil-muskoli, niftakar lil ommi ssemmi li kienet sejra għand "tal-massaġġi".

Nistqarr li bħala żagħżugħa, ma tantx kont nemmen bl-effettività ta' dawn l-affarijiet.

Madanakollu ommi kienet issostni li nies bħal dawn kienu kapaċi jserrħu l-bniedem minn ħafna uġiegħ u tbatija.

Għaddew is-snin u dawn il-memorji kważi nsejthom kompletament, sakemm sibt ruħi qed nistudja l-Memorja Pubblika u t-Tradizzjoni Orali ta' pajjiżna, u dlonk ġejt miġbuda lura lejn dan it-tip ta' ambjent.

Bosta minnhom waslu biex jieqfu

Fittex 'l hemm u fittex 'l hawn, ftit ftit irnexxieli niskopri illi fil-gżejjer tagħna għad fadal numru ċkejken ħafna ta' anzjani li għadhom jipprattikaw massaġġi fuq in-nies flimkien mal-użu ta' żjut u ħxejjex mediċinali.

Bosta minnhom jinsabu f'età avvanzata, minn 70 sena 'l fuq, u għaldaqstant waslu biex jieqfu kompletament minn dan ix-xogħol tagħhom.

"Hu xogħol ta' strapazz u biż-żmien ma tkunx tiflaħ tkompli aktar," qaluli.

"Iżda n-nies jibqgħu jfittxuk.

U meta tarahom iħabbtulek il-bieb għax ikunu muġugħin u b'ħarsa ta' ħniena jitolbuk biex tgħinhom, spiss ma jkunx hemm għażla ħlief li tipprova tagħtihom daqqa t'id.

Imma kemm ikun aħjar li kieku xi ħadd aktar żagħżugħ jitħajjar jinteressa ruħu sabiex jitħarreġ f'din is-sengħa!"

Hekk ukoll sostniet miegħi Rita Attard, mara ta' 81 sena mill-Mellieħa, li f'diversi rħula u wisq aktar fil-gżira t'Għawdex, hi magħrufa għal din il-kapaċità tagħha li tfejjaq permezz tal-massaġġi u l-ħxejjex mediċinali.

"Is-sena li għaddiet, l-ispeċjalista tiegħi rrakkomandali biex nieqaf minn dan ix-xogħol peress li qed nagħmel ħafna stress fuq qalbi u għalhekk issa ninsab kważi wieqfa għal kollox fejn jidħlu l-adulti.

Sa mn'Alla li lħaqt ħarriġt żewġ persuni oħra, waħda mill-Mellieħa u l-oħra minn Għawdex, għax b'hekk inkun nista' nirreferi għandhom lin-nies li għadhom iċempluli."

Il-possibilità ta' rimedju għall-awtiżmu

Imma meta jġibulha t-tfal, Rita ma tkunx tiflaħ tgħidilhom le, speċjalment meta taf li bi ftit paċenzja u sforz, bosta drabi hi kapaċi tbiddlilhom ħajjithom mill-lejl għan-nhar.

"Bħalissa, l-aktar ħaġa li qiegħda tinkwetani hija l-ammont kbir ta' tfal li jbatu bl-awtiżmu fejn donnhom it-tobba għadhom ma sabux irkaptu ta' din il-problema.

Mentri jiena, fis-sempliċità kollha tiegħi, bl-esperjenza li rawwimt matul dawn is-snin kollha fil-qasam tal-fejqan, jidhirli li possibilment irnexxieli niskopri rimedju."

Rita bdiet tirrakkuntali xi ġrajjiet li jikkonċernaw tfal li kienu meqjusa li jbatu bl-awtiżmu.

"Darba minnhom ġiet omm b'żewġt itfal li kienu jbatu b'din il-kundizzjoni.

Huma kienu għaddejjin minn bosta diffikultajiet minħabba li ma kienux jitkellmu u kienu jikkomunikaw biss bis-sinjali.

Bdejt napplika l-massaġġi tiegħi fuqhom u wara ftit taż-żmien jiġu għandi, darba waħda ommhom ċemplitli u nisma' tifel ikellimni.

Ngħid is-sew għall-ewwel ħsibtu xi kuġin tat-tfal imma tgħidx kif bqajt meta l-omm qaltli li dak kien wieħed minn uliedha!

Emminni, il-ferħ li tħoss f'mumenti bħal dawn huwa inspjegabbli."

Skont Rita jidher li l-problemi fiżiċi li jikkonċernaw l-awtiżmu jinsabu f'partijiet partikolari tal-ġisem.

"Mit-tfal li qed iġibuli qed ninnota sensiela ta' sintomi simili.

Bosta drabi qed insib il-muskoli tal-għonq mgħaqqdin, speċjalment fin-naħa tax-xellug u jien inħollhom bil-mod il-mod permezz tal-massaġġi.

Imbagħad nagħmlilhom ukoll movimenti b'idejja fit-tond fuq kull naħa ta' nagħshom, fejn hemm żewġ speċi ta' ħofriet.

Ftit ftit it-tfal jibdew ilissnu xi kliem, imbagħad jirrepetu wara l-oħrajn, sakemm finalment jibdew jiffurmaw sentenzi weħidhom u minn hemm ikompli l-progress tagħhom. "

Mill-esperjenza ta' Rita, it-tfal kollha li resqu għandha b'dawn it-tip ta' diffikultajiet għamlu kambjamenti impressjonanti, apparti f'żewġ każi fejn kien jidher li kien hemm ukoll xi ħsara fil-moħħ.

Allura ngħid jiena, meta wieħed jara dawn ir-riżultati, ma tagħmilx sens li l-esperti f'dan il-qasam jersqu jistudjaw aktar bir-reqqa x'inhuma jgħidu u jagħmlu dawn l-anzjani tagħna qabel ikun tard wisq u jieħdu għerfhom magħhom?

L-għasfur il-qalb

Rita kompliet tfehemni dwar is-sintomi li jiġu għandha n-nies bihom u fosthom bdiet tispjegali dwar l-għasfur il-qalb.

Permezz ta' mudell ta' skeletru, hi urietni kif l-għasfur il-qalb (magħrufa bħala 'xiphoid process') hija qarquċa tonda ratba li tinsab 'l isfel mill-isternum.

Isejjħulha għasfur għax ixebbħu lilha ma' ras ta' għasfur u l-kustilji ta' fuqha mal-ġwienaħ.

"Hemm każi fejn għal xi raġuni, din il-parti tiċċaqlaq minn postha u b'hekk tikkawża ħafna uġiegħ u dwejjaq fil-bniedem peress li hija mqabda ma' diversi muskoli.

Bosta mis-sintomi tagħha jkunu relatati ma' uġiegħ fl-istonku, tbatija biex wieħed jiekol u diarrhoea.

Meta l-għasfur il-qalb jitla' 'l fuq sewwa, dan jibda jidher saħansitra mqabbeż il-barra fil-ġisem tal-bniedem."

Biż-żmien Rita tgħallmet tagħraf is-sintomi tal-għasfur il-qalb, tħoss b'idejha jekk hux qiegħed f'postu jew le, u anki tqiegħdu lura f'postu permezz ta' massaġġi.

"Darba ġie raġel ta' 70 sena għandi.

Kien ilu 40 sena jbati bl-uġiegħ ta' stonku u għalkemm ġera għand bosta tobba fil-Kanada fejn kien joqgħod, dawn sempliċiment kienu jgħidulu li għandu għadma sfigurata (għax fil-fatt l-għasfur il-qalb kien jidher ħiereġ il-barra).

Meta huwa beda jirrakkuntali xi jħoss, jiena mill-ewwel fhimt x'kellu.

Immassaġġajtu u f'darbtejn ġie tajjeb.

Bilkemm ried jemmen kemm għamel snin isofri għalxejn!

Qalli jaħasra mank kont nafek qabel!"

Xi rimedji antiki

Missier Rita, Ġanni, kien gabillott u kien jaf ħafna tagħrif dwar il-ħxejjex lokali.

Infatti mid-Dipartiment tal-Agrikoltura ġieli kienu jibgħatulu xi studenti barranin tal-mediċina ħalli jdawwarhom max-xagħri tal-Mellieħa u jurihom dawn l-ispeċi ta' pjanti u jkellimhom dwarhom.

Rita u ħuha wrew interess f'dan l-għerf ta' missierhom u sa minn tfulithom bdew jitgħallmu dwar il-karatteristiċi ta' dawn il-ħxejjex.

"Ngħidu aħna jekk tgħalli l-weraq tat-tilliera, tista' tapplikah biex tfejjaq l-eczema u t-tbajja' bojod fuq il-ġilda.

Min-naħa l-oħra, il-ħaxixa tar-riħ tista' tgħalliha u tixrobha meta jaqbdek riħ.

L-ilma li joħroġ mit-togħlija tal-weraq taż-żebbuġ hu tajjeb għall-pressjoni.

Il-ħubbejża hija ideali biex tfejjaq il-feriti biha.

Jekk wieħed ikollu xi problemi relatati mal-ormoni, jista' jgħalli n-naniegħ u jixrob tazza kuljum.

Problemi tal-ġilda, fosthom gdim tan-nemus u ċesti fuq l-għajn, jissolvew permezz tal-lumi.

Biex isebbaħ il-ġilda tista' tħallat il-meraq imsaffi ta' nofs lumija ma' 3⁄4 ta' kikkra ilma u 2 taqtiriet tea tree oil u mbagħad tnaddaf wiċċek u tgħaddih b'din it-taħlita."..... u l-lista baqgħet għaddejja.

Il-fidi u l-fejqan

Rita spjegatli kif hi bdiet tagħmel dawn il-massaġġi wara li darba minnhom, żewġha Joseph lewa siequ u lanqas pass ma seta' jmidd.

Għalhekk huma sejjħu lil ħuha Ċensu peress li dan kien jagħmel il-massaġġi fuq in-nies u hu qagħad jfhemha kif tħoss il-muskoli miġbudin ħalli tkompli tagħmel il-massaġġi hi fuq żewġha.

"Hekk għamilt u f'erbat ijiem għaddielu.

Imbagħad ftit ftit bdew ġejjin il-familjari u l-ħbieb u skoprejt li kont maqtugħa sewwa għal dax-xogħol.

Illum nemmen li dan kien don.

Nistqarr li fil-bidu li bdejt nagħmel dawn l-affarijiet, kont ngħolli jdejja 'l fuq u nitlob – Mulej tini jdejk għax għandi n-nies ġejjin u ma nafx x'ser ikollhom.

U hekk kif idejja kienu jibdew jiġru fuq in-nies bien nipprova nifhem fejn kien l-għerq tal-problema, niftakar li kont inħoss idejja jnemnmu u mbagħad b'xi mod, nifhem x'għandi nagħmel."

Hekk kif in-nies bdew jitkellmu bejniethom dwar il-kapaċità ta' Rita, il-fama tagħha bdiet tiżdied u daqstant ieħor l-individwi li bdew resqin għandha.

"Kont inkun ibukkjatha minn xahar il-quddiem, dejjem għaddejja u n-nies dejjem ġejjin.

Sakemm fl-aħħar din is-sitwazzjoni bdiet iddejjaq lir-raġel tiegħi għax beda jsostni li kont ġibtlu d-dar każin bin-nies deħlin u ħerġin il-ħin kollu.

Bdejna nilletikaw bejnietna sikwit u finalment anki jiena bdejt niddejjaq b'dan l-inkwiet miegħu.

U għedt dan x'irridu?"

"Għalhekk għodwa waħda bdejt inċempel lin-nies biex inħassar l-appuntamenti magħhom u wara nofsinhar, dħalt nistrieħ ftit....

Ix-xena li feġġet quddiemi hekk kif għalaqt għajnejja għadha ċara sa llum.

Kont qisni qed nara xi xena ta' film fuq it-TV imma minflok kien hemm il-kamra li fiha kont naqdi n-nies.

Fuq is-sodda nara bniedem mixħut fuq is-sodda min-nofsu 'l fuq, u par idejn qed jagħmlulu l-massaġġi, u bil-wieqfa ħdejn is-sodda nilmaħ lil Kristu!

Qomt dak il-ħin stess u mort inċempel lil Sunta, li dari kienet in-ners ta' Frenċ tal-Għarb, biex ngħidilha dwar din il-ħolma tiegħi.

Bil-kalma kollha hi fehmitni li l-Mulej kien qed jgħidli li ma riednix nieqaf minn dak ix-xogħol u li fuq kollox, kien ser jgħini.

Infatti, wara dakinhar, żewġi ma baqax jikkummenta aktar u minflok beda jġibli n-nies hu wkoll."

Rita u Sunta kienu ilhom is-snin ħbieb.

Ġara li l-fama ta' Rita waslet s'għand Sunta u din darba minnhom talbitha l-għajnuna minħabba li għandha kienu jmorru ħafna nies b'xi problemi ta' saħħa.

Hekk kif Rita aċċettat li tgħin lin-nies li jmorru għand Sunta, ix-xogħol tagħha aktar żdied u hi kienet tipprova tagħmel minn kollox biex tgħin ittaffi l-uġiegħ u l-problemi.

"Ġew għandi saħansitra individwi li kellhom difetti fiżiċi konsiderevoli u bil-mod u bil-paċenzja, jiena erħini nfittex u nwitti sakemm il-bniedem jiġi għall-aħjar jew saħansitra jfieq.

Jgħiduli li għandi jdejja taz-zokkor u li ma nweġġgħahomx bħal individwi oħrajn.

Li naf żgur huwa li jiena ma nagħmilx dax-xogħol għall-flus imma għax inkun tassew nixtieq ngħin minn qalbi.

Nagħti minn dak li naf u nħaddem it-talent li tani Alla."

Lil Rita daquha anki nies minn pajjiżi oħra, l-aktar turisti li jinzertaw isiru jafu biha b'xi mod jew ieħor u jispiċċaw għandha.

"Darba kien hemm koppja anzjani Ingliżi qegħdin f'lukanda f'Buġibba u l-mara kienet kważi tkaxkar sieq minnhom għax kienet tinsab muġugħa ħafna.

Inzerta li kien hemm waħda mill-Mellieħa li qaltilhom bija u huma għamlu l-kuraġġ u ġew ifittxuni u sabuni.

Għall-ewwel il-mara bdiet kważi tibża' minni għax lanqas biss riedet tinża biex turini fejn kienet il-problema.

Imma mbagħad, hekk kif ikkalmat ftit u fdatni, u bdejt naħdem fuqha, mill-ewwel bdiet tħoss l-uġiegħ inin.

Tant spiċċajt ikkonvinċejthom li meta darba minnhom, din l-Ingliża kienet f'darha u waqgħet u weġġgħet sewwa, żewġha ċempilli, ibbukkja titjira u ġabha għandi!"

Min se jkompli warajna?

L-istejjer ta' Rita ma riedu jieqfu b'xejn.

Hekk jew hekk kellha madwar 50 sena esperjenza x'tirrakkonta.

Iżda finalment l-elementi ta' dan it-talent tagħha kienu jikkonsistu f'imħabba u ħniena kbira lejn il-proxxmu, flimkien ma' rieda kbira biex titgħallem, tisma', tifhem u tfejjaq.

"Nixtieq ħafna li ngħaddi dak kollu li tgħallimt lil kemm jista' jkun nies possibbli.

Kif urejtek b'dawn ir-rakkonti tiegħi, jista' jsir ġid kbir jekk wieħed ikun jaf x'għandu jagħmel.

Hija ħasra li n-nies jitħallew ibatu meta jeżistu rimedji effikaċi, li m'għandhomx bżonn ta' mediċini u li ma jiswewx flus.

Naturalment, jien m'inix kapaċi nieħu post it-tabib imma spiss, forsi bla ma jkunu jafu t-tobba, jiena u huma nkunu qed naħdmu flimkien għalkemm b'modi differenti fuq l-istess pazjent."

Skont Rita wħud mit-tobba l-anzjani jsostnu li l-massaġġi li tagħmel hi huma kollha ħmerijiet tax-xjuħ u l-fejqan relatat huwa immaġinazzjoni tal-moħħ.

Madanakollu, xi tobba ta' età iżgħar, huma aktar miftuħin għal dawn il-metodi ta' Rita u xi ftit minnhom ġieli interessaw ruħhom li jmorru jiltaqgħu magħha ħalli hi tispjegalhom dwar is-sintomi li tinnota fin-nies li jiġu għandha.

"Almenu jekk jagħrfu s-sintomi, dawn it-tobba jkunu jistgħu jirreferuhom għand nies li jagħmlu dan ix-xogħol, minflok ma jressquhom mill-ewwel għal xi operazzjoni."

Iżda Rita għandha għajnejha l-aktar fuq it-terapisti li skont hi għandhom ikunu dawk li jkomplu fuq dak li anzjani bħalha bnew matul ħajjithom.

"Xogħolhom huwa indikat preċiż għal dak li nagħmlu aħna u għalhekk huma ideali biex jitħarrġu fuq dawn il-metodi tradizzjonali li aħna tgħallimna mingħand missirijietna.

Jiena lesta li ngħallem lil kull min jiġi għandi u ngħidlu dak kollu li naf.

Issa minnhom jonqos!"

(Dan l-artiklu ġie ppublikat fis-sensiela Kobor il-Malti (Parti 12) fit-Torċa tas-27 ta' Lulju 2014)

fejqan

ghasfur il-qalb

hxejjex medicinali

Mellieħa

Se nħallu dan l-għerf jintilef?


IL-BIDLA TAD-DESTIN

Ma nafx b'liema armi ser tiġi missielta t-Tielet Gwerra Dinjija imma r-Raba' Gwerra Dinjija ser tiġi miġġielda biz-zkuk u l-ġebel...

Albert Einstein.

Riċentement f'gazzetta lokali, ġibditli l-attenzjoni ittra partikolari li kienet qed tfakkar iż-żminijiet tat-Tieni Gwerra Dinjija.

Laqgħatni l-aktar il-fatt illi min kitibha rrakkonta illi hekk kif sema' bl-ewwel

twissija ta' attakk mill-ajru f'Londra, tnissel fih is-sens eċċitanti tal-avventura.

Kumment li ħasadni għax ngħid għalija, kieku jiena msarni jinżlu f'saqajja b'aħbar bħal dik, l-aktar jekk bħalu, inkun qed noqgħod l-Ingilterra!

Iżda naturalment l-ittra kienet tkompli tgħid illi hu ma damx wisq biex irrealizza illi fir-realtà dakinhar id-destin ta' ħajtu nbidel kompletament.

Ħassejt din l-ittra tipprovokani biex insir naf aktar dwar dawk iż-żminijiet, illi għalina, li b'xorti tajba qatt m'għaddejna minnhom, bilkemm ma nqisuhomx bħala xi leġġenda antika tal-anzjani tagħna....

Qatt qabel ma kont iltqajt ma' Maġġur u mmaġinajt li ser insib xi raġel rett, kemmxejn supperv u ta' ftit kliem.

Iżda sibt il-kuntrarju meta l-Maġġur Stanley Clews (il-kittieb tal-ittra li semmejtilkhom) laqagħni ġewwa daru.

Mill-ewwel ġibidni b'dak il-leħen mirqum u l-manjieri ġentili u edukati tiegħu.

Il-Maġġur, kif jafuh bosta llum, jgħodd is-86 sena.

Il-bixra kalma tiegħu tostor is-snin twal ta' esperjenzi varji u x-xogħlijiet diversi li huwa għadda minnhom u li dan l-aħħar huwa ġabar fi ktieb li jġib l-isem 'The Memoirs of Stanley J. A Clews'.

Innutajt li kellu għal qalbu ħafna l-memorji ta' meta huwa kien jaħdem id-Drydocks fejn ġarrab diversi bidliet fit-tmexxija sakemm finalment din għaddiet għand il-Maltin u huwa nħatar bħala Maniġer tal-Personell u l-Amministrazzjoni.

Morna lura fiż-żmien mhux ħażin iżda jiena ridt nidħol ħafna aktar fil-fond.

Xtaqt nixtarr miegħu numru ta' mistoqsijiet li qanqlitli dik l-ittra...

X'ifisser li tgħix fi żmien ta' gwerra?

"Lili l-gwerra ċaħditni minn żogħżiti u kelli nsir raġel mil-llum għal għada.

Saħansitra kellna nbiddlu l-kunjom Aquilina li kienet iġġib il-familja tiegħi għax l-Ingilterra, fejn konna noqogħdu, kienu qed jaħsbuna Taljani.

Minħabba li missieri kien jaħdem mar-Royal Navy, kellna mmorru quddiem kummissarju biex nieħdu ġurament u nbiddlu kunjomna ma' dak ta' ommi li kien Clews.

Barra minn hekk, jien kont għadni kif ġibt marki tajbin ħafna fil-Kulleġġ Tekniku ta' Portsmouth u kelli ppjanat li nidħol l-università sabiex insir perit.

Imma kollox sfaxxa fix-xejn hekk kif faqqgħet il-gwerra."

Il-Maġġur jiftakar id-data preċiża ta' meta tħabbret il-gwerra – kien il-Ħadd 3 ta' Settembru 1939...

"Jiena, missieri, ommi u oħti konna għadna kif dħalna d-dar wara l-quddies.

Fuq ir-radju smajna lil Neville Chamberlain iħabbar illi l-Ingilterra kienet qed tiddikkjara gwerra lill-Ġermanja wara li n-Nażi kienu nvadew lill-Polonja.

Kważi mmedjatament wara, smajna wkoll it-tħabbira ta' attakk mill-ajru fuq Londra.

Għall-ewwel il-ħajja baqgħet għaddejja u ta' tfal li konna, fl-età ta' 16-il sena, ittamajna illi l-gwerra tieħu daqsxejn fit-tul ħalli nkunu nistgħu nilbsu l-uniformijiet tal-armata.

Moħħna kien biss kif konna ser nimpressjonaw lit-tfajliet meta dawn jarawna għaddejjin bl-uniformi u kemm kienu ser jitrattawna ta' eroj meta mmorru lura mis-servizz.

Darba waħda, waqt li jiena u l-familja tiegħi konna għall-kenn tax-xelter fil-ġnien, taqa' bomba fuq in-naħa l-oħra tat-triq fejn konna noqogħdu.

Il-kamra ta' quddiem tad-dar tagħna saret trab bil-blast li tar għaliha.

Wara xi żmien, minħabba l-attakki, ma stajtx nibqa' nattendi l-Kulleġġ u għalhekk applikajt biex insir fizzjal u ningħaqad mal-armata.

Stajt nagħżel bejn tlett reġimenti: Royal Artillery, Royal Signals jew Royal Engineers.

Għażilt tal-aħħar peress li dan ir-reġiment kien fuq il-linja li jiena kont diġà qbadt.

Ħsibt illi kif jgħaddi kollox, permezz ta' din l-esperjenza, forsi kien ikolli l-opportunità li nkompli fejn ħallejt.

Bħal ħafna minn sħabi, bqajt bil-ħsieb li l-gwerra kienet ser iddum xi ftit xhur biss u jgħaddi kollox.

Kemm konna żbaljati!

Għamilt sena u nofs nitħarreġ f'diversi aspetti tal-inġinerija fostom dwar is-saħħa tal-materjali, ix-xogħlijiet tat-toroq, il-bini tal-pontijiet, il-qari tal-mapep, kif jitqiegħdu u jitneħħew il-mini tal-bombi u ħafna informazzjoni oħra dwar diversi armi tal-gwerra.

Kelli 18-il sena meta sirt fizzjal.

Mil-lejl għan-nhar sirt responsabbli ta' grupp ta' nies, uħud minnhom ħafna akbar minni fl-età.

Wasal il-jum biex nitlaq għas-servizz.

Ommi ħaditha bi kbira ħafna u oħti ppruvat issabbarha għax hekk jew hekk, xorta kont ser ninqabad bil-lieva aktar tard, li kieku ma mortx minn jeddi.

Qaltlilha illi kieku kienet tkun ferm agħar għalija għax imbagħad ma kienx ikolli għażla ma' liema reġiment xtaqt nidħol.

Missieri, għalkemm emozzjonat, ipprova jżomm ruħu kemm jista' jkun kalm u serrħilha rasha li s-servizz kien ser jagħmilni raġel.

Ma ninsih qatt dak iż-żmien.

Kien Diċembru, ftit ġranet qabel il-Milied u ħafna minna tlaqna b'qalbna sewda għax dak kien ser ikun l-ewwel Milied li ma niċċelebrawhx mal-familja.

Bdejna l-vjaġġ tagħna mingħajr biss ma konna nafu fejn sejrin.

Tlaqna bil-cruise-liner 'Queen Mary' li issa kien qed jintuża mit-truppi.

Konna 14,000 fuqu u konna qed naqsmu kabina bejn 17-il ruħ.

Inqbadna f'maltemp mhux ħażin u wħud minna beda jagħmlilhom ħażin il-baħar.

F'nofs dan kollu, kienet tassew impressjonanti tisma' leħen Bing Crosby jkanta 'White Christmas' waqt li konna qed naqsmu baħar bla tarf u nitolbu 'l Alla biex ma niltaqgħu ma' l-ebda u-boat fi triqitna!

Finalment wasalna u bdejna nagħmlu x-xogħol li ġie assenjat lilna fl-Afrika."

X'kien xogħlok?

"Xogħli kien jinbidel skont l-ordnijiet mogħtija.

Kien ikolli platoon li jiena kont responsabbli minnu.

Is-Sudan kelli 60 Sudaniż x'nieħu ħsieb u flimkien magħhom ridt nibni sistema ta' toroq mill-mogħdijiet li kienu jinfaqgħu bit-tajn mal-ewwel xita li tagħmel.

F'dan iż-żmien kelli wkoll taħt idejja d-distribuzzjoni tal-qamħ lil 2000 ruħ li kienu joqogħdu ġo villaġġ viċin.

Ir-riskju ma kienx jonqos fix-xogħol tagħna speċjalment meta konna nnaddfu l-mini jew inpoġġuhom u anki meta konna rridu nfarrku xi pont sabiex inwaqqfu l-għadu milli jipproċedi.

F'dawk iż-żminijiet dan ix-xogħol kien issir bl-idejn u mhux permezz ta' xi robots kif isir illum.

Fuq kollox, f'ċertu każi, kien ikollna naħdmu waqt illi l-infanterija tkun għaddejja tiddefendi u tispara fuq l-għadu.

Fl-1943 ġejt stazzjonat f'Malta għal ftit xhur u kont nagħmel parti mit-tim tal-Bomb Disposal Unit.

Kemm kienet differenti l-ħajja f'Malta f'dawk il-ġranet minn kif kont niftakahra meta kont għadni tfajjel!"

X'valur ikollha ħajtek fi żminijiet bħal dawn?

Kont tibża' mill-mewt?

"F'dawk is-snin, kull ġurnata tkun qed tilgħabha mal-mewt.

Madanakollu għal xi raġuni, f'ambjent bħal dak, il-moħħ jibda jirraġuna li l-mewt qatt mhu ser tmiss lilek.

Aktar ikollok il-biża' li tista' titlef xi sieq jew xi id jew li tagħma.

Imma l-mewt bħal tippretendi li ser tolqot lil ħaddieħor u mhux lilek.

Għaldaqstant jitrabba fik ċertu kuraġġ biex inti tiddefendi lil sħabek milli jmutu.

Speċjalment meta jkollok ir-responsabbiltà ta' ħajjet sħabek f'idejk, il-ħsieb tal-mewt aktar u aktar trid ittajru minn fuqek għax inkella ma tagħmel xejn.

Kien biss meta għadda kollox illi rrealizzajt kemm ġieli kont viċin tal-mewt u ħassejtni xxurtjat li rnexxieli niżgiċċa mingħajr wisq ħsara.

Allavolja, jkolli nammetti miegħek illi kellhom jgħaddu sentejn minn wara li spiċċat il-gwerra biex nerġa lura għalli kont.

Psikoloġikament dak li tgħaddi minnu waqt il- gwerra jibqa' jaffetwak ħafna.

Fl-istess waqt nista' ngħid illi kienet proprju din l-esperjenza illi aktar il-quddiem tatni s-saħħa, l-kuraġġ u l-għarfien biex niġġieled il-battalji tal-ħajja u biex inkun naf kif għandi mmur man-nies.

Fuq kollox, il-memorja ta' ġranet bħal dawn, tgħinek tapprezza ħafna aktar il-ħajja."

Qatt rajt lil xi ħadd minn sħabek imut?

"Iva.

L-ewwel wieħed li miet kien is-sewwieq tiegħi Willie Robinson.

Kont flimkien miegħu fit-trakk, fi triqitna lejn il-fruntiera tat-Tuneżija.

Sfortunatament ilqatna mina u kien hemm splużjoni.

Jien inzertajt qiegħed f'parti miftuħa tat-trakk u mal-isplużjoni, tirt il-barra u ntlift minn sensija.

Ġarrewni lejn l-isptar u għalhekk lil sieħbi qatt ma rajtu mejjet.

Iżda mbagħad kien hemm każ ieħor fl-ajruport ta' Tripli waqt li konna qed inneħħu xi mini mill-post.

Ħabta u sabta splodiet waħda mill-mini u dakinhar wieħed minn sħabi miet u ieħor tilef riġlejh.

Tinħasad.

Iġġarrab telfa kbira daqs li kieku miet ħuk."

Qatt kellek toqtol lil xi ħadd int?

"Wiċċ imb'wiċċ le.

Imma minn distanza iva.

Ovvjament meta inti taħbi l-mini fl-art fir-realtà tkun qed tiżra l-mewt, le?"

Xi jkunu l-emozzjonijiet tiegħek meta taf li qed tpoġġi xi ħaġa bl-għan li toqtol?

"F'dawk iż-żminijiet titlef dak is-sens li qed tagħmel xi ħaġa ħażina għax inti tkun qed tiddefendi ħajtek u lil pajjiżek.

Wara kollox tkun qed tgħix fi stat illi jekk ma toqtolx lill-għadu int, joqtlok hu."

X'iżommok għaddej f'sitwazzjonijiet bħal dawn?

"Li tħalli kollox f'idejn Alla.

M'inix xi bniedem reliġjuż imma f'Alla nemmen ħafna.

Hekk jew hekk ma stajtx nagħmel mod ieħor.

U kif għedtlek, ir-responsabbiltà li jkollok f'idejk ħajjet sħabek, tgħinek tibqa' għaddej."

Għalik il-gwerra xi tfisser?

"Il-bżonn li tiddefendi lil pajjiżek."

X'ikunu l-emozzjonijiet tiegħek meta tara s-suldati żagħżagħ ta' llum sejrin għall-gwerra?

"Nitħassarhom u nħoss għalihom għax mhux qed jiġġieldu għal pajjiżhom.

Jgħidu illi qed jissieltu biex jeħilsu mit-terroriżmu.

Imma xorta waħda, din mhux xi ħaġa konkreta bħal meta qed tiddefendi lil pajjiżek.

Għallinqas imma dawn jafu illi għall-kuntrarju tal-esperjenza tagħna, ser imorru jiġġieldu għal ftit xhur u jekk jibqgħu ħajjin, imorru lura lejn pajjiżhom."

Xi nbidel minnek wara l-esperjenza tal-gwerra?

"Il-perspettiva lejn il-ħajja u l-imġieba tiegħek jinbidlu drastikament.

Il-memorji tagħha ma jħalluk qatt u sakemm nibqa' ħaj nixtieq nibqa' nfakkar lil ħaddieħor biex ma jinsewx minn xiex għaddejna

biex illum għandna l-paċi f'pajjiżna.

Meta nara l-poplu tagħna jiġġieled fuq il-partiti politiċi, ngħid għaliex?

X'jiswa?

Fl-armata bqajt tiela' l-gradi sakemm sirt Maġġur.

Kelli paga tajba ħafna u xogħol f'Londra.

Imma meta marti Vera telgħet ħdejja biex nibdew ngħixu hemm, ma felħitx għall-kesħa tal-post u għas-solitudni u n-nuqqas tal-familjari u l-ħbieb.

Kelli nieħu deċiżjoni li nħalli kollox warajja u niġi nibni ħajja ġdida f'Malta.

Għall-ewwel kont iddispjaċut u rrabbjat mhux ħażin għax hawn Malta l-paga li kelli kienet miżera ħdejn dak li kelli qabel.

Imma mal-mogħdija taż-żmien apprezzajt din id-deċiżjoni.

Ġieli noqgħod naħseb u nistaqsi li kieku ma żżewiġtx lil Vera u ma ġejtx Malta, kieku kont nibqa' fl-armata u min jaf x'kien isir minni?

Stajt intbgħatt mill-ġdid għall-gwerra u nqtilt jew ġejt ferut.

Minflok illum, għalkemm marti sfortunatament ġiet nieqsa, għandi l-familja tiegħi mdawwra miegħi.

Nieħdu ħsieb xulxin u ngħożżu dak li tagħtina l-ħajja flimkien.

Uliedi jżommuni għaddej u n-neputijiet tiegħi huma l-mimmi t'għajnejja."

Hekk kif ħriġt mill-appartament tal-Maġġur, intlift inħares lejn is-sema sabiħ kaħlani.

Dak is-sema li min jaf kemm jiftakar ajruplani jiżżerżqu fih sabiex jiżirgħu l-mewt u d-distruzzjoni taħthom.

Ħassejtni onorata li kelli ċ-ċans ngħaddi ftit ħin ma' wieħed minn dawk li offra ħajtu biex jiddefendi lil pajjiżi minn tiġrif wisq agħar.

Kumbinazzjoni dil-ġimgħa rajt l-aħbar xokkanti illi tifel ta' 11-il sena sab bomba ta' żmien il-gwerra mitluqa bejn xi ħitan tas-sejjieħ f'Wied Qirda ħdejn Ħal-Qormi.

Milli qed nara l-gwerra f'pajjiżna mhux talli mhix leġġeda, talli ċerti rikordji tagħha għadna nistgħu immissuhom b'idejna sal-ġurnata ta' llum!

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-1 ta' Novembru 2009)

Maġġur Stanley Clews

Tielet Gwerra Dinjija

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

IL-BIDLA TAD-DESTIN


NIKTEB U NOĦLOQ KARATTRI ĠODDA LI JIFFURMAW DINJA LI HI TIEGĦI

F'kull tfulija hemm ġnien, post imsaħħar fejn il-kuluri huma isbaħ, l-arja aktar bellusija u l-għodwa tfuħ daqs qatt qabel...

Elizabeth Lawrence.

Minn dejjem niftakarni b'xi ktieb f'idi.

Fi tfuliti għalija l-qari kien ifisser bosta affarijiet.

Kien jgħallimni l-lingwi li kont naqra bihom, kien jisqini l-ħlewwa tal-immaġinazzjoni, kien iwennisni mis-solitudni u drabi oħra kien joffrili rifuġju minn kumpannija mhux mixtieqa.

Kien jisraqni għal kollox u jeħodni f'dinjiet oħra fejn stajt nimraħ fejn ridt.

Fl-istess ħin kien jagħtini s-serħan il-moħħ illi meta xtaqt stajt nieqaf, nagħlaq il-paġni u nkompli ngħix f'dinjieti.

Għalija, l-karattri li kont naqra dwarhom fil-kotba kienu ħlejqiet tad-demm u l-laħam.

Min jaf kemm bkejt, inkwetajt, tħassibt u dħakt għal dak li kienu jagħmlu!

Min jaf kemm xtaqt li nkun waħda minn dawk it-tfal involuti f'xi misteru ħalli ngħix dawk l-avventuri.

Min jaf kemm qattajt ħin moħbija ninnota annimali differenti bit-tama li naqbadhom jitkellmu xi darba.

U min jaf kemm inkeddejt għal Ġaħan li kien iħalli n-nies tiddieħak bih u ma ried b'xejn idaħħal naqra melħ f'moħħu.

Nistqarr li issa li kbirt mhux għax inbdilt tant!

Daqsxejn aktar moderata fl-immaġinazzjoni tiegħi imma moħħi xorta waħda għadu jiġri bija u ma nafx nieqaf noħlom!

Imma x'tagħmel jekk tkun

magħġuna hekk?

U wara kollox x'hemm ħażin li toħlom?

Hekk jew hekk, meta għandek xewqa, xi darba għandek iċ-ċans li forsi ssir realtà.

Kif fil-fatt ġara ftit tal-ġranet ilu meta rnexxieli niltaqa' ma' wieħed mill-awturi favoriti tiegħi – Charles Casha.

Charles Casha ħadem għal diversi snin bħala għalliem u anki bħala librar.

Imma aktarx il-biċċa l-kbira tal-pubbliku jafu l-aktar bħala awtur ta' bosta kotba.

Issa ilek aktar minn 40 sena tikteb u għandek madwar 50 ktieb ippubblikat.

X'ħajrek biex tidħol f'dal-qasam tal-kitba?

"Meta kont għadni żgħir kont inħobb niġbor lit-tfal li kienu joqogħdu ħdejna u noqgħod nirrakkuntalhom l-istejjer.

Iżda l-ħolma tiegħi ta' tifel li kont kienet li xi darba għad nikteb ktieb għall-kbar.

Fil-fatt passatemp li kelli kien li noqgħod nikteb l-istejjer fuq pitazz u fuqhom inniżżel – Ktieb ta' Charles Casha.

F'dawk is-snin l-għalliem tiegħi Ġużè Chetcuti kien l-idolu tiegħi.

Għalhekk tista' taħseb x'baqa' fija meta wara li urejtu storja li kont ktibt, huwa nkoraġġini ħafna biex nibqa' nikteb!

Taf int?

Jgħidlek bniedem bħal dak, tagħmel il-qalb.

Darba minnhom iddeċidejt li nibgħat storja twila lit-Torċa, li dak iż-żmien kienet toħroġ sezzjoni magħrufa bħala l-Librerija Popolari.

Fiha l-qarrejja kienu jsibu storja maqsuma biċċa biċċa ma' kull ħarġa u finalment, meta din tispiċċa, kienu jiġbru l-partijiet kollha u jillegawhom f'forma ta' ktejjeb.

L-ewwel storja tiegħi f'dan l-istil kienet 'L-Għalqa fuq l-Għolja' u warajha ħarġet 'Kolin'."

Kif jiġuk l-ideat għar-rakkonti tiegħek?

"Jiena naħdem daqsxejn b'mod stramb għax l-istejjer tiegħi qatt ma jkollhom il-plot lest.

Pjuttost ikolli karattru li minnu jibda kollox.

Jiena nħobb ninnota ħafna lin-nies u meta nara lil xi ħadd daqsxejn partikolari, nieħu ritratt tiegħu f'moħħi: fiżikament, kif iġib ruħu, kif jitkellem... kollox!

Insib dawn il-komportamenti interessanti ħafna għax wara nkun nista' nużahom f'kitbieti.

Biex nagħtik eżempju, niftakar li darba waqt li kont qed nistenna l-mara ħierġa mix-xogħol, nilmaħ grupp ta' ħaddiema qed iwaqqgħu dar.

Fostom ġibidli l-attenzjoni l-kuntrattur: raġel liebes pulit imma b'żaqq daqsiex.

U waqt li qed ninnutah, għedt kos, dan jaf ikun karattru!

Bniedem li għandu l-flus, il-kap ta' dawn l-irġiel kollha ....imma li kieku kellu jiġrilu xi ħaġa dar-raġel, x'jagħmel?

Ħaffift malajr lejn il-karozza tiegħi, qbadt karta u bdejt inniżel dak kollu li jiġini f'moħħi fuqu.

Fil-għaxija qbadt dil-karta u min-noti li ktibt, bdejt nibni karattru fir-rumanz 'L-appartament fir-raba' sular'."

Indubbjament l-aktar karattru li ser tibqa' mfakkar għalih huwa dak ta' Fra Mudest; karattru li ormaj sar parti mill-folklor letterarju Malti.

Għandi kurżità kbira dwar kif ħloqt lil dan il-fra?

"Fil-fatt warajh hemm storja ħelwa u kurjuża mmens!

Mela jiena kont ħabib ħafna tat-tifel tas-Sur Joseph M Demanuele li kien jieħu ħsieb iċ-'Children's Own'- l-unika gazzetta bil-Malti għat-tfal dak iż-żmien.

Ġurnata minnhom, ħabta u sabta, il-missier kellu jieqaf minn dax-xogħol minħabba raġunijiet ta' saħħa u f'żarbuntu daħal ibnu John.

Ma kinetx biċċa xogħol faċli imma John kien jaf kemm dak il-ġurnal kien għażiż għal missieru.

Darba waħda waqt li kien qiegħed iqalleb fost id-dokumenti li ħalla missieru fl-uffiċċju, John isib blokka li fuqha kien hemm il-logo ta' Fra Mudest.

Akkost li fittex kemm felaħ biex jara għal liema raġuni kienet hemm, ma setax isib tarf.

Madanakollu ħass xi ħaġa tgħidlu biex jibqa' jippersisti bil-ħsieb li jagħmel xi ħaġa biha.

Ġietu l-idea li jitlob lili biex niktiblu storja dwar Fra Mudest.

Ħalla l-bqija f'idi, basta l-istorja tkun lesta u ppreżentata għall-istampar sal-għada fil-għodu!

Inxtħett naħseb x'ser nivvinta hekk malajr malajr u f'mument minnhom ġewni f'moħħi xi patrijiet mill-Marsa, li jien kont naf sew.

Qtajtha li nimmudella lil Fra Mudest b'taħlita ta' karatteristiċi ta' żewġ patrijiet partikolari.

Lil wieħed ħadtlu d-dehra fiżika tiegħu u lill-ieħor il-karattru u għaqqadthom flimkien.

L-istorja kienet lesta fil-ħin u ħsibt li dak kien l-aħħar li smajt bil-fra.

Iżda John kellimni mill-ġdid u talabni niktiblu aktar stejjer dwaru għax il-ħarġa li fiha ħareġ l-ewwel rakkont, tant kienet għamlet suċċess li kellu jipprintja eluf oħra biex jilqa' għat-talba kbira li kellu għaliha.

L-ewwel rakkont dwar Fra Mudest kien jismu 'Ir-Ruħ fil-Kantina' u deher f'Ħarġa Nru. 292 tal-10 t'April 1967.

Aktar tard, Victor Fenech kien ħajjarni nippubblika dawn l-istejjer fi ktieb.

Għall-ewwel qtajt qalbi imma fl-1970 il-Merlin Library iddeċidiet li twaqqaf dar tal-pubblikazzjoni bil-ħsieb li tippubblika kotba

bil-Malti, speċjalment għat-tfal.

Ħadt pjaċir meta kellmuni dwar l-istejjer ta' Fra Mudest u fl-1971 l-ewwel pubblikazzjoni tal-Merlin kien proprju l-ktieb tiegħi 'Fra Mudest' li kiseb suċċess fi żmien qasir.

Irridu niftakru illi dak iż-żmien il-ktieb Malti ma kellux l-importanza li għandu llum.

Din il-pubblikazzjoni kellha kopertina b'żewġ kuluri u stampata fuq karta sabiħa, bi tpinġija għal kull storja.

Għalhekk nistgħu ngħidu illi 'Fra Mudest' kien wieħed mill-kotba li ta bidu għal era ġdida fil-pubblikazzjonijiet ta' kotba għat-tfal.

Illum hemm 96 storja b'kollox dwar Fra Mudest u dawn jinsabu mqassma fuq 5 kotba, bl-aħħar wieħed joħroġ fl-2007 f'għeluq l-40 sena anniversarju mill-ħolqien tiegħu.

Nikkalkula li b'kollox inbiegħu mas-60,000 ktieb ta' Fra Mudest.

L-aħħar ktieb li ħareġ inbiegħ kollu wara sena biss u għamel 3 xhur bħala l-aktar ktieb mitbugħ għand il-Merlin Library."

Imma għala taħseb illi stejjer miktubin dwar is-snin ħamsin għadhom jappellaw lill-ġenerazzjonijiet tal-llum?

"Ir-risposta hija faċli.

Għal dawk li jiftakru dawk iż-żminijiet, Fra Mudest huwa rikordju tat-tfulija tagħhom u fil-fatt ħafna minnhom għaddew il-kotba tiegħu lit-tfal tagħhom.

Għaż-żgħar ta' llum dan l-ambjent hu xi ħaġa aljena u allura jaffaxxinahom.

Meta mmur fl-iskejjel u nistaqsihom għaliex jogħġobhom Fra Mudest kważi kollha jagħtuni l-istess risposta – għax jaqraw dwar affarijiet li llum m'għadhomx jeżistu."

Charles għandu wkoll xi kotba oħra li jitkellmu dwar dawn iż-żminijiet.

"Bħala sfond għall-kotba tiegħi 'Minn Tarf sa Tarf tat-Triq', 'Minn Fuq L-Għatba' u 'Mill-Gallarija' użajt l-ambjent li trabbejt fih, bejn wieħed u ieħor mill-1952 sal-1966.

Fihom inkludejt karattri li niftakar

sewwa però ħallat il-verità mal-fantasija.

Niftakar li fi tfuliti kont nissaħħar wara ċerti tipi li dak iż-żmien in-nies kienet tafhom b'imġienen jew b'eċċentriċi.

Illum li kbirt u naf aħjar, nista' narahom minn perspettiva oħra u bosta drabi nagħraf illi fir-realtà dan-nies kienu individwi li kienu għaddejjin minn mumenti diffiċli ħafna fostom ta' dipressjoni.

Jista' jkun li fi ċkuniti lill-uħud minnhom kont tajthom xi ftit tal-fastidju meta flimkien ma' sħabi kont nittantahom biex niċċajta.

Għaldaqstant issa f'kitbieti u fl-istejjer tiegħi użajt ċertu simpatija lejhom u bħal qisni ppruvajt intellagħhom fuq pedestall, forsi biex inpatti ftit."

Ma tistax ma tinġibidx lejn dan l-awtur għax apparti l-ġentilezza kbira tiegħu għandu ħabta li meta jibda jiddeskrivilek xi ħaġa, jibda jiġġestikola u jieħu l-forma tal-karattru li jkun qiegħed jitkellem dwaru, tant li tibda tarah quddiem għajnejk.

Jagħtik l-impressjoni li huwa bniedem ferrieħi u ċajtier imma mbagħad meta taqra numru ta' kotba oħra minn tiegħu, tinnota linja ta' pessimiżmu.

Charles, int bniedem pessimist?

"L-aktar kittieb li jinfluwenzani huwa l-poeta Rużar Briffa u fil-fatt wieħed li kien qiegħed jagħmel riċerka dwar il-kitba tiegħi għal xi studju tiegħu, innota similitudni bejn il-linja tiegħi u dik ta' Briffa.

F'kitbieti jiena nħobb nidħol ħafna fil-fond tal-oġġett.

Allura jekk qed nistudja karattru, nara r-realtajiet kollha: kemm is-sbieh u kif ukoll il-koroh.

Le, ma nqisx ruħi bħala bniedem pessimist.

Pjuttost inħossni ngħix taħt anzjetà kontinwa li ġġegħlni ninkwieta illi l-affarijiet is-sbieħ jistgħu jittebbgħu b'xi avvenimenti negattivi – il-ktieb 'Burraxki' hu eżempju ta' dan."

Charles kiteb ukoll numru ta' kotba edukattivi...

"F'kitbieti kultant ma nistax naħrab mill-fatt li jien kont għalliem.

Ġie żmien meta ħassejt ċertu bżonn għal dawn it-tip ta' kotba.

Għat-tiswira tagħhom kien hemm involut ħafna studju u parteċipazzjoni minn xi għalliema oħra sabiex il-livell tal-ktieb jitfassal skont l-età tal-qarrejja.

Ngħidu aħna fil-kotba ta' 'Naqraw ma' Reno u Sara', 'Naqraw ma' Mario u Liza' u 'Naqraw ma' Mark u Tanja', il-kliem kollu huwa magħżul apposta skont il-kurrikulu.

Min-naħa l-oħra l-ktieb 'Fawwara' jippreżenta lil studenti akbar bi stil differenti ta' kif għandhom jagħmlu komprensjoni.

Bl-istess mod il-ktieb 'Kun af kif tikteb komponiment' jagħti ideat tajbin biex wieħed isebbaħ kitbietu."

Għalkemm illum inti m'għadikx taħdem bħala għalliem, xorta waħda għadek iżżur diversi skejjel sabiex tiltaqa' mal-għalliema u l-istudenti bl-għan prinċipali jkun biex trawwem lit-tfal fil-qari.

Waqt dawn il-mawriet fl-iskejjel, x'jidhirlek mill-interess u mill-livell fil-qari tal-istudenti?

"Fiż-żjajjar li għamilt fl-iskejjel, dejjem sibt studenti li jħobbu jaqraw, għalkemm nemmen li għad irridu naħdmu ħafna aktar biex inżidu l-entużjażmu għall-qari fost l-istudenti tagħna.

Hija tassew ħasra li l-libreriji tagħna għadhom neqsin minn dik l-importanza bħala ċentri ta' informazzjoni speċjalment fl-iskejjel u xi kultant ukoll fuq bażi nazzjonali.

Ma naqbilx li norbtu l-ħin tal-brejk mal-librerija imma għandu jkun hemm ħin apposta allokat biex it-tfal jkunu jistgħu jagħmlu użu mis-servizzi li toffri l-librerija."

F'dinja moderna tant teknologika, x'post taħseb li għandu l-ktieb fis-soċjeta' tagħna?

"L-avvanz teknoloġiku m'għandux joħloq konfront mal-ktieb kif nafuh.

Imma bil-maqlub it-teknoloġija moderna tista' (u fil-fatt qiegħda) tagħti ħafna kontribut biex il-ktieb jiżviluppa u jsir aktar attraenti.

Permezz tal-internet wieħed jista' jsib tagħrif dwar kotba ġodda u lista ta' kotba dwar xi suġġett partikolari."

X'tikkummenta dwar iċ-ċensura fil-kitba?

"Ma naqbilx li wieħed jaqbad u jgħid li ċ-ċensura għandha titneħħa.

Imma nemmen li għandu jkun hemm kodiċi ta' etika li jiggwida lill-awturi u lill-pubblikaturi sabiex dawn ikunu responsabbli u jirrispettaw l-intelliġenza, l-età u l-mentalità tal-qarrejja.

L-istat għandu d-dritt u d-dmir li jipproteġi lil min hu vulnerabbli fis-soċjetà.

Ma naqbilx per eżempju li f'isem il-libertà tal-espressjoni wieħed għandu jagħmel il-flus mill-pornografija, l-aktar fost l-adolexxenti u t-tfal.

Hemm valuri li ma jitbiddlux mal-moda.

Nibża' li ħafna drabi din l-għajta kollha favur it-tneħħija taċ-ċensura mhi xejn ħlief mod biex wieħed jiġbed l-attenzjoni.

Min-naħa l-oħra lanqas ma naqbel li ċ-ċensura kif inhi llum għandha tibqa'."

Mill-kotba tiegħek, liema huma dawk l-aktar għal qalbek?

"Naturalment dawk ta' Fra Mudest jiġu l-ewwel f'moħħi.

Barra minn hekk bħalissa għandi għall-qalbi ħafna l-ktieb 'Il-Prinċep u t-Trogloditi'.

Dan huwa ktieb maħsub għat-tfal li batejt ħafna biex ktibtu

imma li meta lestejtu tani sodisfazzjon kbir.

Bħala tema għandu s-suġġett illi fil-ħajja tista' tipprova tfarfar ir-responsabbiltà minn fuqek però fl-aħħar mill-aħħar, moralment qatt ma tista' teħles minnha.

Bħala ktieb għall-kbar 'L-appartament fir-raba' sular' huwa l-favorit tiegħi."

Bħalissa Charles qiegħed jaħdem fuq xi kotba ġodda fostom fuq ktieb b'numru ta' poeżiji li f'dax-xhur li ġejjin ser ikunu disponibbli għall-pubbliku.

Barra minn hekk, irnexxieli niskopri wkoll li dan l-awtur qiegħed jipprepara awtobijografija tiegħu.

"Nemmen li tkun ħaġa sabiħa li kieku kull kittieb iħalli warajh xi forma ta' awtobijografija għax minnha l-ġenerazzjonijiet ta' wara jaslu biex jifhmu aktar dak li kiteb.

Kull kittieb idaħħal ideat, xewqat u esperjenzi fil-kitbiet tiegħu ħafna drabi b'mod sottili.

Dawn kollha jidhru aktar ċari u diretti meta l-kittieb jikteb l-awtobijografija tiegħu."

Charles beda jiktibli dedikazzjoni fuq l-aħħar ktieb tiegħu ta' Fra Mudest li huwa għażel li jirregalali.

Għalija dan kien mument maġiku fejn awtur ta' dan il-kalibru, li min jaf kemm-il darba xtaqt li xi darba ngħid kelmtejn miegħu, kien qed iħallili tifkira personali proprju permezz tal-karattru li jien tant ħabbejt matul tfuliti u anki llum.

Iżda qabel infridna kien għad fadalli l-aħħar mistoqsija x'nistaqsih...

Wara tant snin jikteb, il-kitba xi tfisser għalih?

"Il-kitba għalija hija gost u mod kif inħossni li qiegħed nagħmel xi ħaġa utli.

Inħobb nikteb u nħobb noħloq karattri ġodda li jiffurmaw dinja li hi tiegħi.

Il-ħsieb li meta ma nkunx għadni hawn, se nħalli warajja din id-dinja ċkejkna jagħtini l-akbar sodisfazzjon."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tad-9 ta' Mejju 2010)

Il-Prinċep u t-Trogloditi

Ir-Ruħ fil-Kantina

Kun af kif tikteb komponiment

L-appartament fir-raba' sular

L-Ghalqa fuq l-Gholja

Librerija Popolari

Minn Fuq L-Għatba

Naqraw ma' Mario u Liza

Naqraw ma' Mark u Tanja

Naqraw ma' Reno u Sara

qari

Ruzar Briffa

Torċa

NIKTEB U NOĦLOQ KARATTRI ĠODDA LI JIFFURMAW DINJA LI HI TIEGĦI


Ġieħ lill-ktieb Malti

Għalkemm illum jeżistu alternattivi elettroniċi għall-ktieb tradizzjonali, personalment nemmen li s-sensazzjonijiet sbieħ li kapaċi jagħtina ktieb m'għandna nħalluhom jintilfu qatt.

Għadni niftakar meta fi tfuliti, fejn diġà kont noħlom li la nikber xtaqt insir kittieba, kont insawwar kotba bl-istejjer tiegħi permezz tal-karti strazzi u kont nieħu gost inżommhom f'idejja u nqalleb il-paġni tagħhom.

Kont nieħu xogħol mhux ħażin biex inqasqas il-karti ħalli jiġu kollha ta' l-istess daqs, biex nikteb jew nittajpja fuqhom, u saħansitra biex niddiżinja u nagħti l-kulur lil xi stampi relevanti mal-ġrajja.

Dawn il-memorji tqanqlu lura f'moħħi meta dil-ġimgħa erħejtilha lejn l-Imdina sabiex niltaqa' ma' Pawlu Mizzi li kien il-moħħ wara l-ħolqien tad-dar tal-pubblikazzjoni Klabb Kotba Maltin.

Fl-isfond tat-tokki tal-qniepen tal-kattidral storiku u imponenti, Pawlu mar lura fiż-żmien sabiex jirrakkuntali kif twebbel biex jagħmel dan ix-xogħol u kif din ix-xewqa tiegħu affetwat il-bqija ta' ħajtu u ta' familtu, u anki l-aspett tal-ktieb Malti f'pajjiżna.

Skont Pawlu Mizzi, kienet proprju osservazzjoni li darba kiteb Mikiel Anton Vassalli li wasslet biex qanqlet fih ħolma kbira li eventwalment sawwret il-ħolqien ta' Klabb Kotba Maltin.

"Kien qal illi l-Maltin bla tagħlim tal-Malti ma jistgħux jimxu 'l quddiem," irrimarka Pawlu.

"Għalkemm kienu għaddew bosta snin minn meta Vassalli kiteb dan, anki f'żgħożiti stajt ninnota illi pajjiżi kien għadu nieqes bil-kbir mit-tagħlim tal-Malti.

Fatt li kiddni ħafna.

U minn dakinhar 'l hemm bqajt nhewden xi stajt nagħmel jien sabiex nibdel din is-sitwazzjoni."

Il-bniedem huwa xi ftit jew wisq il-prodott ta' żmienu u probabbilment din il-ħeġġa lejn il-lingwa ta' pajjiżu tnisslet f'Pawlu sforz il-moviment qawmien letterarju li kien qiegħed iseħħ f'dawk is-snin.

Barra minn hekk, l-istudju tal-Istorja fl-Università ta' Malta, laqqgħu ma' bosta personaġġi li komplew influwenzaw il-fehma tiegħu.

Sadanittant, kien hemm diġà xi individwi li kienu qed jippruvaw iwittu triq aktar soda għall-Malti u għall-qari tiegħu.

Imma sfortunatament, dawn il-proġetti kienu qed ifallu wieħed wara l-ieħor u għalhekk Pawlu ħass il-bżonn li jgħarbel sewwa dan il-qasam qabel imidd passejh il-quddiem.

"Kien żmien meta kotba bil-Malti ftit li xejn kont issib.

Iżda fuq kollox, il-Maltin ma kienu juru l-ebda ħajra li jaqraw bil-Malti u wisq inqas li jixtru l-kotba miktuba bil-Malti," beda jfehemni Pawlu.

"Għalhekk għall-ewwel iddeċidejt li nippubblika xi kotba skolastiċi ħalli nsir midħla ta' x'kien jinvolvi l-pubblikazzjoni ta' ktieb, fosthom kemm kien hemm spejjeż."

Għalkemm huwa kien joqgħod Għawdex, Pawlu beda jistampa dawn il-kotba għand il-Lux Press f'Malta biex imbagħad ibiegħhom mill-ħanut Ideal Bookshop li kien jinsab Għawdex.

Peress li dawn il-kotba skolastiċi kienu utli, huwa rnexxielu jbiegħhom u bis-saħħa tagħhom beda jintroduċi ruħu fil-qasam tal-pubblikazzjoni.

"Imbagħad imxejt għall-pass li jmiss fejn tħarriġt aktar fis-settur tal-kitba billi bdejt naħdem bħala korrispondent mal-Allied Malta Newspapers u kont nirrapporta dwar dak kollu li jseħħ f'Għawdex," kompla jirrakkuntali Pawlu.

It-tielet pass kien jesiġi minnu deċiżjoni ferm aktar iebsa peress li huwa xtaq jistudja l-Istorja fl-Università ta' Malta.

"F'dak iż-żmien f'Għawdex kien hemm ftit li xejn opportunitajiet u jekk ridt tistudja kellek tinżel Malta għax lanqas is-servizz regolari tal-vapur li hemm illum ma kien jeżisti.

Għalhekk jiena u marti Marija, flimkien mat-tliet uliedna Ginette, Anna Maria, u Joseph, inżilna ngħixu f'Malta sabiex jiena nkun nista' nattendi l-università."

Hawnhekk Marija, il-mara tiegħu, irrakkuntatli l-esperjenza diffiċli li kellha tgħaddi minnha meta wara li żewġha ggradwa fl-Istorja fl-1966, huwa wrieha x-xewqa li jibqa' Malta, kemm minħabba li ried iwettaq il-ħolma li kellu u anki għax din il-gżira kienet ser toffri opportunitajiet aħjar lit-tlied uliedhom li issa kienu qed jikbru.

"Kien l-akbar xokk ta' ħajti meta rrealizzajt li konna se nibqgħu Malta għax jiena minn dejjem kont marbuta ħafna m'Għawdex, il-post fejn trabbejt u għext, fejn kelli l-familja u l-ħbieb kollha tiegħi.

Malta kienet pjuttost estranja għalija u domt sewwa sakemm aċċettajt il-ħajja hawnhekk.

Infatti kienet weġgħa ta' qalb kbira meta biegħejna d-dar li konna bnejna Għawdex fejn suppost kellna nirritornaw wara li jiggradwa Pawlu."

B'danakollu, kif stqarr Pawlu stess, martu dejjem kienet ta' sostenn kbir għalih u dan jiena stajt nikkonfermah meta osservajt kemm kienet infurmata tajjeb dwar ix-xogħol u l-kotba li ppubblika żewġha matul is-snin.

"Meta dħalt naħdem il-Polytechnic flimkien ma' Johnny Sultana bħala librar, stajt insegwi parti oħra minn dan il-qasam," kompla jgħidli Pawlu.

"L-ewwel nett, hekk kif bdejna nikkatalogaw il-kotba ta' din il-librerija, ma domtx ma ntbaħt li filwaqt li kotba bl-Ingliż kien hemm għażla tajba, dawk bil-Malti kienu joqogħdu kollha fi spazju ta' ftit aktar minn xibrejn!

Dan wera illi sa dak iż-żmien kien hemm selezzjoni wisq żgħira ta' kotba bil-Malti.

Min-naħa l-oħra osservajt illi l-istudenti ma tantx kienu jissellfu kotba, u bil-Malti ftit li xejn."

Kien jidher biċ-ċar li jekk tassew ried jagħmel xi ħaġa, Pawlu kien ser ikollu bżonn ta' kapital kbir u għalhekk dejjem kien jara x'ser jivvinta sabiex joqrob aktar lejn il-ħolma tiegħu.

"Darba minnhom fl-1968 niltaqgħu mal-Prof.

Oliver Friggieri fi Strada Rjali l-Belt," ftakret Marija.

"U hemm Pawlu fetaħ qalbu miegħu dwar din il-ħolma kbira li kellu, jiġifieri dik li joħloq klabb tal-qari tal-Malti u li jibda jippubblika ktieb bil-Malti kull xahar.

Iżda Oliver dlonk urieh li ma kien jaqbel xejn ma' din l-idea, l-aktar minħabba li dan kien konxju sewwa mid-diffikultajiet u r-riskji li dan ix-xogħol jinvolvi.

Però ormaj kien tard wisq biex tipprova ddawwar il-ħsieb lil Pawlu u meta huwa beda jaħdem fuq il-proġett tiegħu, Oliver kien wieħed minn dawk li tawh daqqa t'id sabiex isib awturi tajbin."

Infatti Klabb Kotba Maltin ġie stabbilit fl-1969 u l-ewwel ktieb li ġie ppubblikat fl-1971 kien Il-Gaġġa ta' Frans Sammut, liema ktieb eventwalment kien inħadem ukoll bħala film.

Iżda akkost li wasal s'hawn, bdew intoppi ġodda...

"Fosthom tgħidx kemm irċevejna ittri psataż talli konna azzardajna noħorġu bil-kelma 'klabb' li skont uħud kienet forma mkissra tal-kelma 'club' bl-Ingliż," qaltli Marija.

"Imbagħad jiena spiċċajt ġejt insulentat u mwaqqa' għaż-żufjett meta mort quddiem xi membri tal-parlament b'dan il-ktieb sabiex nurihom b'din l-inizzjattiva tiegħi," kompla Pawlu.

"Dan mhux ktieb tiegħek, qaluli wħud minnhom.

X'qed tagħmel hawn b'dan il-ktieb jekk m'intix l-awtur?!

Naturalment mhux kollha kellhom l-istess reazzjoni, fosthom Ġorġ Borg Olivier li kien qabad u tani ċekk ta' 90 lira Maltin bħala sostenn għal dan l-impenn tiegħi."

Pawlu ma qatax qalbu u kompla bix-xogħol li kien daħal għalih.

"Jien kont nemmen li jekk ma toħroġx ktieb bil-Malti b'mod regolari, il-Maltin ma kienux se jidraw jinteressaw ruħhom u jixtru dawn it-tip ta' kotba.

Għaldaqstant jiena ridt inderri lill-poplu tagħna u b'mod speċjali lill-membri li bdew jissieħbu ma' Klabb Kotba Maltin, li dawn kienu ser jibdew isibu ktieb ġdid x'jakkwistaw fi żmien qasir.

B'hekk, kien ser jiżdied ukoll l-interess lejn il-lingwa Maltija u l-qari tagħha."

Intant it-tieni ktieb li ħareġ minn taħt idejh kien Mas-Sejħa tat-Tnabar li kien jikkonsisti minn ġabra ta' poeżiji ta' erbgħa poeti Maltin.

It-tielet ktieb kien L-Għanja tas-Sienja li kien traduzzjoni għall-Malti ta' Ġużè Aquilina tar-rumanz Le Chant de la Noria li nkiteb minn Laurent Ropa.

Ir-raba' wieħed kien Lejn Tnissil ta' Nazzjon tal-Prof.

Henry Frendo, f'liema ktieb Manwel Dimech issemma għall-ewwel darba bħala patrijott Malti... u l-lista tkompli.

"Kull pubblikazzjoni kienet tinvolvi spejjeż kbar u għalhekk ridt nara minn fejn ser inġib il-kapital.

Biex nagħmel tajjeb għan-nuqqas jew għad-defiċjenzi tas-suq, mhux darba u tnejn li kellna nbiegħu xi proprjetà tagħna.

Probabbilment ftit jirrealizzaw kemm dan ix-xogħol jinvolvi sagrifiċċji personali u minn dawn kelli nagħmel mhux ftit sabiex inżomm il-Klabb fuq saqajh.

Kien għalhekk ukoll illi bejn l-1987 u l-1990 dħalt naħdem bħala direttur tal-Mediterranean Film Studios fejn fosthom kelli r-responsabbiltà li nsib postijiet ideali sabiex jinġibdu l-films fihom u nagħti pariri dwar l-istorja ta' pajjiżna."

Tkellimna dwar numru ta' proġetti sinifikanti li kienu baqgħu fuq l-ixkaffa tal-awturi għal xi snin imma eventwalment tpoġġew fuq l-ixkafef tal-ħwienet wara li Klabb Kotba Maltin daħal għar-responsabbiltà tal-pubblikazzjoni tagħhom.

Fost dawn kien hemm ix-xogħolijiet monumentali tal-Miklem Malti ta' Erin Serracino Inglott li jikkonsisti f'dizzjunarju, monolingwi, mill-Malti għall-Malti li jagħtik it-tifsiriet mill-għeruq tal-kliem Malti, u s-sitt volumi tad-dizzjunarju Malti-Ingliż-Malti ta' Joseph Aquilina.

Xi ħaġa oħra li Pawlu kellu jħabbat wiċċu magħha kienet iċ-ċensura ta' wħud mill-kotba, fosthom dik ta' Samuraj li nkiteb minn Frans Sammut u li għalih hu kien ingħata l-Premju Rothmans għal-Letteratura fit-taqsima tal-kitba kreattiva.

Fatt kurjuż dwar dan il-ktieb hu li dan kien qed jifforma parti mis-sillabus tal-Malti imma tneħħa minnufih hekk kif ġie ċċensurat minħabba xi żewġ deskrizzjonijiet xotti xotti dwar is-sess.

Fi kliem il-Prof.

Oliver Friggieri, Pawlu jista' jitqies bħala "missier il-ktieb Malti modern" hekk kif hu ħadem biex inħolqot vetrina fejn l-awturi Maltin setgħu jippubblikaw ix-xogħolijiet tagħhom.

Din kienet ukoll opportunità li permezz tagħha ċerti kittieba għamlu l-kuraġġ biex jippubblikaw kitbiethom u llum saru kittieba prolifiċi, bħal ngħidu aħna Trevor Zahra li mal-Klabb kien beda bil-kotba ta' Kunċett u Marinton.

Maż-żmien, Pawlu ħass il-bżonn li jippubblika anki kotba b'lingwi barranin dwar Malta.

"Parti mill-intwizzjoni ta' missieri kienet illi huwa nduna bl-interess tal-barranin lejn l-istorja ta' pajjiżna minħabba li Malta għandha storja sinifikanti mhux biss għalina l-Maltin imma anki f'kuntest ta' storja ewropea u internazzjonali," spjegali ibnu Joseph li llum imexxi dan il-Klabb.

"Minn hemm huwa kompla jiżvolġi t-teorija tiegħu li kienet tgħid li kien inutli li tistampa kotba bil-Malti għall-Maltin biss.

Kien jeħtieġ li s-suq jinfetaħ anki għall-barrani billi pajjiżna jimpenja ruħu li jippubblika kotba ta' livell akkademiku għoli u anki ta' preżentazzjoni professjonali.

B'dan il-ħsieb missieri ħoloq is-sezzjoni MidSea Books Ltd u beda jistieden awturi u riċerkaturi barranin sabiex jiktbu dwar Malta.

F'dak il-perjodu, din kienet xi ħaġa rari ħafna imma hu rnexxielu jqabbad anki din l-idea.

L-ewwel ktieb ta' dan it-tip kien miktub mill-medjevalista Anthony Luttrell dwar Ħal-Millieri.

Minn hemm bdew resqin lejna aktar riċerkaturi, fosthom anki dawk Maltin."

Fl-1992, Pawlu Mizzi ġie onorat bil-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika iżda kien għad fadallu ħafna aktar xogħol siewi x'jagħmel.

Infatti fl-1999 huwa kompla jespandi bit-tielet sezzjoni tiegħu li semma Heritage Books.

"Din għandha l-għan li tipproduċi kotba ta' referenza bl-Ingliż li japplikaw għall-pubbliku in ġenerali," infurmani Pawlu.

"Infatti hawnhekk aħna naħdmu flimkien ma' diversi aġenziji, fundazzjonijiet, mużewijiet u għaqdiet li għandhom x'jaqsmu mal-konservazzjoni tal-wirt storiku u kulturali."

Illum li jgħodd l-84 sena, u wara li ppubblika madwar 1200 ktieb, staqsejt lil Pawlu jekk kienx iħossu sodisfatt li ħolmietu twettqet.

"Naħseb li tajt kontribut fil-qasam tal-Malti," stqarr Pawlu.

"Imma ma nħossx li għandi nitkabbar bih għax nemmen li jien biss wieħed miż-żgħar nett.

Għamilt dak li kelli nagħmel u kuntent ferm li ibni Joseph se jkompli jsaħħaħ warajja dak li bdejt jien.

Inħossni sodisfatt li matul is-snin rajt bidla kbira pożittiva fejn jidħol il-Malti.

Iżda fl-istess ħin hija traġedja li wara kważi 50 sena mill-ftuħ ta' Klabb Kotba Maltin, riċentement qed jiġi nnutat illi l-qari bil-Malti reġa' naqas qatiegħ.

U mill-ġdid niftakar x'kien qal Vassalli u ma nistagħġibx il-għala r-riżultati tal-istudenti Maltin qegħdin imorru lura wkoll."

"Il-ktieb minnu nnifsu sikwit jitqies bħala kumdità milli bħala bżonn," kompla jfissirli Joseph.

"Tixtrih jekk iħajjrek, jew jekk tinteressa ruħek fis-suġġett.

Però anki jekk iħajjrek, mhux neċessarjament se tixtriħ għax ktieb tista' tiddubbaħ jew tisselfu minn xi librerija jew mingħand il-ħbieb, tista' tagħmlu fotokopja f'temp ta' ftit minuti, u tista' teħodlu ritratt.

Jeżistu ħafna modi li jitfgħu lura lill-pubblikaturi u personalment kultant nara li ġejna f'sitwazzjoni agħar minn dik li beda minnha missieri.

Ma ddejjaqniex il-kompetizzjoni ta' oħrajn bħalna għax dik toħloq ambjent tajjeb sabiex tinżamm il-kwalità tal-prodott.

Iżda fl-istess ħin, nixtiequ li l-awtoritajiet jirrikonoxxu aktar l-impenn u l-ispejjeż li jidħlu għalihom nies bħalna sabiex jippromwovu l-ktieb, bil-Malti u dwar Malta.

Ngħidu aħna tkun tassew ta' għajnuna għalina jekk dawk il-kotba li jinvolvu riċerka ta' ċertu livell, jinżammu b'moratorju ta' madwar 12 il-xahar, qabel dawn joħorġu fil-libreriji għall-użu tal-pubbliku."

"Għamilna bosta sagrifiċċji sabiex nagħtu importanza lill-ktieb Malti.

Nittama li t-triq li wittejna flimkien ma' individwi oħra li bħalna ħabbew il-ktieb Malti tkompli tissaħħaħ għall-ġenerazzjonijiet ta' warajna," temm jgħidli Pawlu hekk kif it-tokki tqal tal-katidral nebbħuni li kien sar il-ħin.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI fit-Torċa tal-10 t'Awissu 2014)

Il-Gaġġa

Joseph Mizzi

Klabb Kotba Maltin

Kunċett u Marinton

L-Għanja tas-Sienja

Mas-Sejħa tat-Tnabar

Pawlu Mizzi

Ġieħ lill-ktieb Malti


L-ISFERA – ĠURNAL ĠDID GĦAŻ-ŻGĦAŻAGĦ

Nispera illi filwaqt li ħafna nies qegħdin barra jxommu l-fwieħa tal-fjuri, xi ħadd ieħor qed jiddedika ftit ħin biex jiżra aktar...

Herbert Rappaport.

M'ilnix ħafna żmien fil-qasam tal-kitba.

Madanakollu minn dejjem niftakarni nħobb nikteb.

L-ewwel tentattivi tiegħi kienu stejjer qosra fuq ktieb magħmul bil-karti strazzi.

Kont anki npinġi xi stampi li jkunu relatati mal-istorja li nkun ktibt.

Il-ħolma tiegħi kienet li meta nikber insir bħall-idolu li kelli – Trevor Zahra.

Nikolhom kont il-kotba tiegħu!

Dawn it-tifkiriet bdew għaddejjin minn moħħi hekk kif mort niltaqa' ma' tlett ġuvintur sabiex nitkellmu dwar proġett kbir tagħhom – dik li jistabilixxu l-ewwel gazzetta bil-Malti iddedikata liż-żagħżagħ...

Kevin Mercieca kien il-moħħ wara din l-idea.

Kont kurjuża nkun naf kif beda kollox.

Is-Sajf li għadda kont qed naħdem part-time mal-iSmash TV u s-Smash radio.

Xogħli kien bħal dak ta' ġurnalista, jiġifieri nikteb ir-rapporti għall-aħbarijiet u anki kont naqrahom.

Minn hemm beda jbherren f'moħħi li noħroġ gazzetta immirata lejn iż-żagħżagħ minn 16-il sena l-fuq.

Niftakar li għall-ewwel, meta mort niddiskuti din l-idea ma' ħbiebi Kurt u Stefan, m'aċċettawx il-proposta tiegħi minnufih.

Imma mbagħad, wara xi ħmistax, iddeċidew li jingħaqdu miegħi biex nagħmlu dal-proġett realtà.

Kif ħriġtu bl-isem L-Isfera?

Għamilna laqgħa bejnietna u kkunsidrajna diversi ismijiet.

Iddeċidejna li nagħżlu l-isem L-Isfera għax l-isfera tiġbor kollox fiha u tolqot kull dimensjoni.

Missier Kurt, Michael Pawley, iddiżinjalna anki l-logo tal-gazzetta li jidher fis-sit elettroniku tagħna.

X'inhu l-iskop ta' L-Isfera?

L-iskop tal-gazzetta huwa biex nedukaw liż-żagħżagħ fil-qasam tal-kitba u l-qari tal-gazzetti u biex nifirxu aktar il-libertà tal-kelma, ovvjament mingħajr ma jinqabżu l-limiti tagħha.

Nixtiequ li permezz

ta' din l-opportunità, ħafna aktar żagħżagħ jitħajjru jgħidu tagħhom u ma jiddejqux jiktbu fehmithom.

B'hekk fejn forsi f'gazzetti oħra stabbiliti huwa diffiċli ħafna biex jiktbu xi ħaġa, fil-gazzetta tagħna għandhom il-possibilità li jiktbu artiklu sħiħ jew saħansitra jkollhom is-sezzjoni tagħhom ukoll.

Min jista' jikteb fil-gazzetta L-Isfera u dwar liema suġġetti?

Bħalissa l-kontributuri ta' L-Isfera huma ħbieb tagħna stess u numru ta' nies akkademiċi.

Però kull min jixtieq jikteb fil-gazzetta tagħna, aħna ser nilqgħuh b'idejna miftuħa.

Bħala suġġetti m'hemmx limitu.

L-importanti huwa illi l-għan tal-artiklu jkun informattiv u edukattiv.

Fuq kollox, nixtieq niċċara li aħna ma naċċettawx kitba ta' politika partiġġjana.

Niktbu dwar politika imma b'mod newtrali.

Għaldaqstant kull min jixtieq jikkontribwixxi b'kitbietu jrid iżomm dan f'moħħu.

It-tul tal-artikli ġeneralment ikun ta' madwar 400 kelma.

Anki jekk forsi l-Malti ta' min jikteb ma jkunx xi wieħed ta' livell għoli, l-importanti li jkun hemm messaġġ interessanti u mbagħad il-kitba nieħdu ħsiebha aħna.

Idealment nixtiequ nsibu xi kontributuri regolari wkoll.

Kemm sibtu ko-operazzjoni biex din il-gazzetta tkun suċċess?

Jiena bniedem pożittiv iżżejjed kultant u l-immaġinazzjoni tiegħi tiġri bija.

Ħsibt illi peress li dan il-proġett kien oriġinali u kellu skop li jeduka liż-żagħżagħ, konna ser insibu ħafna jdejn miftuħa biex jgħinuna.

Imma b'dispjaċir kbir, sibna l-kuntrarju.

Batejna ħafna biex ħriġna bl-ewwel gazzetta.

Dorna bosta stamperiji u kollha tawna stimi għolja.

Kellna bżonn ħafna riklami biex inkopruhom imma bosta ħwienet għalqulna l-bieb b'diversi skużi.

Kien hemm min lanqas biss tana ċ-ċans nispjegawlu x'kien il-mottiv għala konna qed nitolbuh jirriklama magħna.

Oħrajn qalulna "jien ma nħobbx naqra xbin" u tawna l-gazzetta lura bla ma biss taw ħarsa waħda lejha!

Jiena nifhem illi mhux la kemm wieħed joħroġ il-flus mill-but imma nemmen ukoll li għandu jkun hemm aktar fiduċja fiż-żagħżagħ ħalli b'hekk dawn jiġu mgħejjuna joħolqu xi ħaġa għall-ġid.

L-ewwel gazzetta li ħriġna għamilniha bil-ħlas – 51 ewro ċenteżmi.

Imma minn 400 kopja, inbiegħu biss 20!

Għamilna b'150 ewro telf.

Mit-tieni edizzjoni 'l hemm, ittantajna nagħmluha b'xejn imma s'issa qatt m'għamilna qliegħ, dejjem bit-telf.

Sfortunatament meta kienu jiżdiedu r-riklami fil-gazzetta, l-istima tal-istamperija kienet tiżdied ukoll.

U dan meta ta' riklam, ftit li xejn konna qed nitolbu flus.

X'inhu r-rwol tiegħek f'din il-gazzetta?

Jiena l-editur u allura r-rwol tiegħi huwa illi flimkien ma' oħti Rachel Pulis (li hija l-editriċi assistenta tal-gazzetta), nieħdu ħsieb it-tqassim tal-artikli u r-riklami ta' L-Isfera.

F'idejja għandi wkoll il-kitba tan-novelli għad-diskussjoni.

Kemm il-edizzjoni ta' L-Isfera ġew ippubblikati s'issa?

L-ewwel edizzjoni ta' L-Isfera tqassmet f'Diċembru 2008.

Il-gazzetta kienet toħroġ kull xahrejn u b'hekk ippubblikajna ħames edizzjonijiet.

Iżda minn Settembru li għadda, kemm minħabba n-nuqqas ta'

finanzi u kif ukoll peress li ma tantx kellna rispons tajjeb, ħadna deċiżjoni li noħorġu l-gazzetta online.

Jekk immorru tajjeb bil-websajt, nixtiequ li mbagħad ikollna l-kwartieri tagħna.

Imqar nikru garaxx fejn in-nies ikunu jistgħu jiġu jiltaqgħu magħna u forsi jitħajjru jkunu disponibbli biex jiktbu huma wkoll.

Sadanittant, aħna ser inkunu qed niktbu wkoll f'diversi gazzetti oħra lokali sabiex in-nies isiru jafu aktar bina.

Il-pjan tagħna huwa illi b'hekk L-Isfera tissaħħaħ mill-ġdid u nkunu nistgħu nerġgħu ndawwruha f'gazzetta kif bdiet oriġinarjament permezz tal-għajnuna ta' aktar riklami.

Kull min daq il-ħajja jaf illi l-ewwel passi ta' kull proġett, rari jkunu ward u żahar.

U bis-sewwa jew bid-dnewwa, bosta minn dawk li jkollhom xi ħolma f'ħajjithom jirrealizzaw illi t-triq hija ferm aktar iebsa milli ħasbu.

Xtaqt l-aħħar kummenti ta' Kevin dwar dan....

Akkost id-diffikultajiet li sibna, il-ħolma tiegħi għadha qawwija u għandi fiduċja kbira li naraha titwettaq fil-futur qarib.

Fuq kollox meta nara l-progress li għamilna jiena u sħabi fostom f'kitbietna, fil-kuntatti li għamilna u fil-perserveranza u l-kuraġġ li qed naħdmu bih, ngħid illi dal-proġett diġà ħareġ ħafna pożittiv minnu.

Fil-preżent L-Isfera toħroġ fuq websajt u tiġi rrinovata kull darba li tidħlilna xi kontribuzzjoni.

Madanakollu għalkemm l-ispejjeż naqsu, xejn ma jsir b'xejn u lil min jeħdilna ħsiebha rridu nħallsuh.

Ta' fiduċjuż li jien, nemmen li xi darba għad nerġa' nara l-gazzetta tagħna tiġri fl-idejn.

Kull m'hemm bżonn daqsxejn fiduċja u għajnuna minn għand xi sponsors sabiex itaffulna l-ispejjeż tagħna u jagħmlulna aktar kuraġġ.

M'għandix dubju li jeżistu bosta individwi u kumpaniji li jistgħu jagħtuna daqqa t'id.

Issa li L-Isfera rat il-bidu tagħha, kull m'għandha bżonn hija imbuttatura tajba biex tkompli sejra soda fi triqitha.

Tkellimt ukoll ma' membru ieħor tal-Isfera – Stefan Darmanin.

Kif ingħaqadt mat-tim tal-gazzetta L-Isfera u x'inhi l-parteċipazzjoni tiegħek fiha?

Niftakar darba fost l-oħrajn kont quddiem id-dar ta' Kevin u dan qalli li xtaq jagħmel gazzetta għaż-żagħżagħ.

Għalkemm kont interessat, ħasadni dak il-ħin.

Meta komplejt naħseb għedt u iva, din xi

avventura ta' ftit... mhux ser iddum.

Aċċettajt li nissieħeb miegħu u mal-mogħdija taż-żmien ħriġna b'ħames edizzjonijiet!

Id-diffikultajiet li sibna kienu ħafna u kellna bżonn ħafna kuraġġ biex inkomplu peress li kellna problema biex insibu l-isponsors.

Imma l-kuraġġ li wrew sħabi għeni biex anki jiena nwebbes snieni, nagħmel il-qalb u nibqa' naħdem flimkien magħhom.

Oriġinarjament jiena kont inħobb nikteb l-iskripts għad-drammi.

Imma ftit ftit inġbidt lejn l-Istorja tal-Ewropa u għalhekk meta ġejt biex nagħti l-kontribut tiegħi fil-gazzetta għażilt li nikteb il-paġna tal-Istorja.

Barra minn hekk, ir-rwol tiegħi f'L-Isfera huwa dak ta' ko-ordinatur.

X'diffikultajiet iltqajtu magħhom biex stajtu tippubblikaw din il-gazzetta?

Ħafna aktar milli ħsibna!

L-ispiża tal-istamperija hija għolja immens u biex tagħmel is-sitwazzjoni aktar diffiċli, meta konna niġbru aktar riklami, din l-ispiża kienet togħla aktar!

Aħna nissagrifikaw ħafna mill-ħin tagħna nduru 'l hemm u 'l hawn bit-tama li nsibu xi sponsor jew lil xi ħadd biex jirriklama magħna.

Imma tiskanta kemm hi diffiċli biex xi ħadd jagħtik il-fiduċja u l-għajnuna tiegħu.

Jgħidulek din xi ħaġa ġdida u ma nafx kif ser tmur.

U jibżgħu.

Min-naħa l-oħra l-qari fost iż-żagħżagħ naqas ħafna peress li fuq l-internet illum issib kollox.

Għalhekk issa ddeċidejna li nagħmlu l-websajt tagħna.

Imma fir-realtà aħna aktar nixtiequ li l-gazzetta tiġi ppubblikata kif konna nagħmlu qabel għax gazzetta taż-żagħżagħ ma naħsibx li qatt kien hawn u nemmen b'saħħa li l-pjan tagħna jagħmel sens.

Kemm issibu entużjażmu miż-żagħżagħ biex jiktbu f'L-Isfera?

Sfortunatament s'issa ma tantx kien hemm entużjażmu.

Ħafna miż-żagħżagħ donnhom jibżgħu jesponu lilhom infushom u jiddejqu jidhru f'gazzetta.

Jibżgħu li mhux kapaċi u li ser jaqgħu għaċ-ċajt.

Forsi għax għadhom ma fehmux is-sodisfazzjon kbir li tieħu meta tara ismek u kitbietek stampati fuq gazzetta.

X'inhuma l-lati pożittivi ta' L-Isfera?

Il-kuraġġ ta' grupp ta' żagħżagħ li jixtiequ jagħmlu xi ħaġa utli f'ħajjithom.

Jiena xorta waħda bqajt inqis lil L-Isfera bħala avventura għax din il-gazzetta timlini bl-entużjażmu u bil-fiduċja fija nnifsi.

Qabel dħalt għal dal-proġett, qatt ma kont ser noħlom li nidħol għal affarijiet hekk u daqstant ieħor sħabi.

Bis-saħħa ta' L-Isfera ħarġu biċ-ċar it-talenti li kellna fina.

Forsi mingħajr din l-opportunità dawn qatt ma kienu ser jiżviluppaw.

Issa li qed naħdmu fuq dan il-pjan ġdid tal-websajt, għalkemm huwa proġett akbar minn ta' qablu, dħalt għalih b'aktar konvinzjoni u kuraġġ.

L-importanti li t-tim tagħna jiġbor ħabel wieħed u li nsibu lil xi ħadd biex isostnina finanzjarjament.

Ingħaqad magħna wkoll Kurt Pawley...

L-Isfera, kif daħlet f'ħajtek u x'inhu r-rwol tiegħek fiha?

Daħlet f'ħajti wara li daħlet f'moħħ Kevin.

Tgerfixt għall-ewwel meta qalli bil-pjan tiegħu u xtaqt naħsibha ftit qabel naċċetta.

Jien daqsxejn karattru negattiv u nkun irrid inqis l-affarijiet sewwa qabel nidħol għalihom.

L-aktar li kien qed iħassibni kien kif konna ser niffinanzjaw proġett bħal dan.

Min-naħa l-oħra kien hemm il-fatt illi l-kitba minn dejjem kienet togħġobni.

Proprjament kont imdorri nikteb stejjer qosra bl-Ingliż imma meta rajt li kienet ser tiġi fdata f'idejja s-sezzjoni tal-films u l-movie reviews, iddeċidejt li nidħol għaliha u nissieħeb mat-tim ta' L-Isfera.

Barra minn hekk jiena wkoll is-Segretarju ta' din il-gazzetta.

X'jidhirlek mill-andament ta' L-Isfera?

Kif kont bassart, l-iffinanzjar tal-gazzetta kien iebes ħafna.

Ma tantx sibna għajnuna.

Anki l-aktar affarijiet sempliċi għamluhomlna iebsin!

Biex infissrlek ftit per eżempju, meta konna mmorru nqassmu l-

kopji tal-gazzetta b'xejn fil-ħwienet, ġieli kien hemm min lanqas biss aċċetta li jgħaddihom lill-klijenti tiegħu.

Oħrajn ħadulna tlett kopji biss biex imbagħad ħbewhom wara oġġetti jew prodotti oħra.

Ġieli konna mmorru niċċekkjaw jiena u sħabi biex naraw kif qed tmur il-gazzetta tagħna u konna nsibuhom taħt xi kaxxa jew wara xi imbarazz ieħor.

Kien hemm ukoll każi fejn ippruvajna nagħtu kopja lis-sid tal-ħanut biex jaqraha hu, ħalli jara fiex tikkonsisti.

Numru minnhom qalulna li ma jħobbux jaqraw, oħrajn ħaduha u tefgħuha 'l hemm quddiemna stess u xi individwi oħra lanqas biss aċċettawha!

Tidher ċara illi ma tantx jeżisti interess meta toħroġ xi ħaġa ġdida.

X'tikkummenta dwar il-fatt li issa L-Isfera qegħdha online?

Dan huwa attentat biex niġbdu aktar żagħżagħ lejn il-gazzetta tagħna peress illi l-internet illum huwa ħaġa waħda mill-ħajja taż-żagħżugħ.

Madanakollu ninsab konxju wkoll illi b'hekk hemm sfera ta' nies ta' ċerta età illi bl-internet ma tilħaqhomx għax ma jużawhx.

U din hija ħasra għax irċevejna bosta ittri mingħand l-anzjani biex jinkoraġġuna f'dax-xogħol li qed nagħmlu.

Peress li fil-gazzetta tagħna għandna rokna tal-anzjani, irċivejna ammont ta' rispons minn għandhom.

Niftakar waħda anzjana kitbitilna "Qawwejtulna qalbna b'dawn l-artikli."

Il-problema hija illi ż-żagħżagħ ftit li xejn ipparteċipaw.

Nittama li b'dan l-esperiment jirnexxielna nħajjru aktar żagħżagħ jersqu lejna u jingħaqdu magħna.

Lilek x'tagħtik L-Isfera?

Esperjenza sabiħa fejn flimkien ikkumbattejna ħafna affarijiet u b'riżultat t'hekk inħoss li qalbi ssaħħet aktar.

Akkost id-diffikultajiet, minflok qtajna qalbna, aktar rabbejna għeruq sodi biex nirnexxu.

Meta nara l-gazzetta tagħna nieħu gost li qed inwassal xi ħaġa sabiħa u informattiva lil min qed jaqraha.

Fuq kollox il-fatt li nikteb f'L-Isfera jagħtini sodisfazzjon kbir!

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-11 t'Ottubru 2010)

gazzetta għaż-żgħażagħ

Kurt Pawley

L-isfera

Torċa

L-ISFERA – ĠURNAL ĠDID GĦAŻ-ŻGĦAŻAGĦ


THE SICILIAN CONNECTION – Archaeotur Project

Archaeotur Project

Cisternazzi

Mezzagnone

Ta' Bistra


IS-SEĦER TAD-DINJA KLASSIKA

L-Istorja b'dik il-laqta leġġendarja minn dejjem kienet tinżilli għasel.

Niftakar illi l-iskola għamilna ħabta nistudjaw l-Odissea ta' Omeru li kienet tirrakkonta l-vjaġġ twil ta' Odissew wara l-waqgħa ta'

Trojja.

Tistgħu taħsbu kif bqajt meta wasalna fil-parti ta' meta l-eroj jinqabad fuq gżira taħt is-seħer ta' Calypso u skoprejt illi hemm min jisħaq li Omeru kien qed jirreferi għall-gżira t'Għawdex!

Ma qgħadtx bi kwieti qabel mort inżur l-għar li jinsab fir-Ramla l-Ħamra u nistqarr magħkom li tgħidx kemm domt inħuf bit-tama li nsib xi ħjiel moħbi fil-ħitan li jikkonferma din il-ġrajja.

Iżda ma rnexxili nsib xejn u minflok inxtħett inħares il-barra mill-bokka tal-għar, nimmaġina lill-Odissew miżmum priġunier hemmhekk waqt li jixxennaq sabiex imur lura lejn daru.

X'nostalġija!

Ta' żagħżugħa li kont, forsi ftit apprezzajt illi kont qed nitgħallem dwar waħda mill-eqdem poeżiji Griegi li jiffurmaw parti mid-dinja klassika.

Dan l-aħħar kont qegħdha nqalleb fil-ġurnali u nnutajt illi grupp ta' studenti flimkien ma' xi lekċerers mill-Università ta' Malta fid-Dipartiment tal-Klassiċi u l-

Arkeoloġija kienu qegħdin iwaqqfu l-Malta Classics Association.

L-iskop maġġuri ta' din l-Assoċjazzjoni huwa illi tippromwovi l-istudju tal-Latin u l-Grieg Klassiku filwaqt li tintroduċi d-dinja klassika lill-membri tagħha.

L-Assoċjazzjoni hija miftuħa wkoll għall-pubbliku in ġenerali u għalhekk iddeċidejt li nistħarreġ ftit dwarha sabiex inwasslilkom l-informazzjoni filwaqt li nintroduċilkom il-perspettiva tal-ewwel membri tagħha.

Iltqajt ma' Maria Zammit, MA u lekċerer fl-Università fid-Dipartiment tal-Klassiċi, Maria Giuliana Fenech MA fil-Klassiċi u Joseph Anthony Debono li bħalissa qed jagħmel hu

wkoll f'MA f'das-suġġett.

Fl-ambjent tradizzjonali Malti li tħaddan id-dar ta' Maria Zammit, imżewwaq b'għadd ta' kotba klassiċi u aċċessorji epiċi, ma ridtx wisq biex niżżerżaq ħelu ħelu fid-diskussjoni dwar din id-dinja li huma tant passjonali dwarha.

"Meta Robert Harris, awtur ta' bosta kotba magħrufa, mar jagħmel xi riċerka għall-ktieb ġdid tiegħu

u naturalment żar din il-belt antika, huwa kiteb hekk dwar it-trasformazzjoni nspjegabbli li ħalliet fuqu din iż-żjara...

"Il-bieraħ fl-għaxija, waqt li kont miexi f'Pompeii lejn it-telgħa tal-arkata ta' Vessuvju, xammejt l-ilma ta' fuq il-ġebel, ħassejt is-sħana tal-post u ħarist fuq belt li xi darba kienet fil-quċċata taċ-ċiviltà.

Bla ma naf kif, bdejt induq l-ewwel xrar ta' mħabba.

Bdejt nesperjenza dik il-ġibda misterjuża, eżotika u melankonika tad-dinja antika.

Lili u hekk kif jiġri wkoll lil ħafna oħrajn li jiltaqgħu ma' das-suġġett tard fil-ħajja tagħhom, Pompeii nislitli l-ewwel imħabba f'din il-materja."

"Permezz ta' din l-Assoċjazzjoni aħna nixtiequ naqsmu dan is-sentiment ta' sbuħija, eċċellenza, virtù, eleganza u passjoni li tagħtik id-dinja klassika.

Hija dinja affaxxinanti li tħaddan il-bidu ta' kollox u ta' dak kollu li nagħmlu.

Hija l-bidu tal-ħsieb, tal-oriġini tal-filosofija, tal-politika u ta' bosta affarijiet oħrajn."

Il-mod kif titkellem bih Maria Zammit dwar dit-tema ma jistax ma jqanqlikx.

Hija waħda minn dawk ix-xempji rari li twassal il-messaġġ tagħha dwar dak li tħobb b'passjoni u b'emozzjoni li tittieħed.

Iżda bħal Harris, Maria ħadet iż-żmien tagħha biex iltaqgħet ma' din l-imħabba.

"Fil-bidu tal-karriera tiegħi jiena ggradwajt fl-ekonomija.

Studjajt l-ekonomija mhux għax kelli ġibda lejn id-dinja finanzjarja jew lejn il-flus iżda għax kelli mistoqsija importanti li xtaqt inwieġeb.

Xtaqt

inkun naf għala meta d-dinja tipproduċi daqstant ġid, xorta waħda għad hemm nies daqshekk imċaħħdin.

Stennejt li l-ekonomija ser tweġibni imma ma kontx sodisfatta.

Daqstant ieħor ħassejtni mhux konvinta meta mort naħdem għal numru ta' snin f'azjenda kbira fejn b'ċertu skumdità kelli namministra diversi strutturi u metodi li jidhirli li xejn ma kienu jirrispettaw id-dinjità tal-bniedem.

Għalkemm il-paga kienet tajba ntbaħt li dik ma kinetx id-dinja tiegħi.

Fhimt illi l-mistoqsija oriġinali tiegħi kienet waħda filosofika u allura ddeċidejt li nibdel triqti sabiex immur nistudja das-suġġett li finalment wassalni biex nidħol anki fl-istudji klassiċi."

Maria Giuliana Fenech hija entużjasta ħafna wkoll dwar l-istudji klassiċi.

"Meta kont żgħira missieri kellu d-drawwa li jgħidli storja qabel norqod.

Lilu kienu jaffaxxinawh il-ġrajjiet mitoloġiċi ta' Perseus u għalhekk spiss kien jirrakkuntali l-avventuri tiegħu.

Fil-mitoloġija Ġriega, Perseus huwa magħruf l-aktar għal meta rnexxielu joqtol lil Medusa u meta żżewweġ lil Andromeda wara li salvaha mill-mostru tal-baħar li kien bagħat Poseidon.

Dawn l-istejjer nibbtuli l-interess fil-mitoloġija u aktar tard meta dħalt l-Università fetħuli l-bieb għall-istudji klassiċi."

Anki Joseph iltaqa' mal-karattri mitoloġiċi fl-età tat-tfulija.

"Meta kelli 7 snin kont daqsxejn ma niflaħx u bdejt niffitta lil ommi biex iġġibli xi kotba ġodda x'naqra.

Darba minnhom sibtha mħabbta u biex tħaffef, marret tqalleb ġo kaxxa mimlija bil-kotba tagħha tal-iskola.

Fosthom għażlitli ktieb tal-mitoloġija Griega u bqajt imsaħħar meta nxtħett naqrah u minn dakinhar 'l hawn bqajt infittex dawn it-tip ta' kotba.

Meta dħalt l-Università ħsibt illi biex nidħol nistudja s-suġġetti klassiċi kont neħtieġ kwalifika fil-Latin u għalhekk minflok, għażilt l-Istorja u ggradwajt fiha.

Għamilt diversi snin naħdem imma l-interess għad-dinja klassika tant kompla jikber illi darba waħda ma flaħtx aktar.

Iddeċidejt li nieqaf għal ftit mix-xogħol u dħalt inwettaq il-ħolma tiegħi – li nitgħallem il-Latin u l-Grieg Klassiku.

Fl-aħħar irnexxieli nħossni komplut daqs li kieku finalment kont dħalt fil-ġilda tiegħi."

Biex wieħed jissieħeb f'din l-Assoċjazzjoni m'hemmx bżonn li huwa jkun jaf dawn il-lingwi klassiċi.

"L-importanti li jkunu jħobbu dawn il-lingwi jew li jkollhom interess fil-klassiċi.

Permezz ta' din l-Assoċjazzjoni ser tinħoloq il-possibilità li l-membri jkunu jistgħu jiltaqgħu u jitkellmu ma' individwi

oħrajn sabiex flimkien jaqsmu din in-namra tagħhom.

Minkejja li forsi ma tkunx taf il-Latin u l-Grieg jista' jkun li tkun iltqajt ma' xi referenza mitoloġika f'xi ktieb bl-Ingliż u tkun tixtieq tesploraha aktar.

Min-naħa l-oħra lil dawk li jitħajjru jitgħallmu l-lingwi klassiċi jew li diġà jafuhom, aħna ser noffrulhom l-udjenza għax-xogħlijiet li jkunu jixtiequ jippreżentaw.

L-ewwel għan li nqarrbu n-nies lejn xulxin diġà qed taħdem permezz tal-paġna tal-facebook Malta Classics Association.

Sa mill-ewwel ftit ġranet bdew jissieħbu magħna persuni interessati f'dal-qasam, saħansitra anki minn pajjiżi oħra.

Fuq l-istess prinċipju qed naħdmu wkoll biex intellgħu l-website tagħna.

Ovvjament maż-żmien beħsiebna nirfinaw aktar, noħolqu iżjed proġetti u nittraduċu xi xogħlijiet.

Waħda mill-akbar aspirazzjonijiet tagħna hija li nibdew niktbu drammi oriġinali maħduma minn erbgħa lingwi: Malti, Ingliż, Latin u Grieg Klassiku."

Fil-fatt l-Assoċjazzjoni ser tkun qed ittella' diversi attivitajiet fosthom diskussjonijiet dwar id-dinja klassika, qari ta' poeżiji u ta' xogħlijiet ta' letteratura bil-Latin u l-Grieg, korsijiet fil-Latin u l-Grieg u anki ser jittellgħu xi drammi klassiċi.

Barra minn hekk ser ikunu qed jipproduċu ġurnal akkademiku u newsletter ġenerali.

Inizzjalment jiena kont tal-idea illi assoċjazzjoni bħal din taf tinteressa biss lil ċertu tip ta' individwi.

Madanakollu t-tlieta li huma saħqu illi l-bieb tal-Assoċjazzjoni huwa miftuħ għal kulħadd.

"Ħa nippruvaw nerġgħu ngħinu lin-nies jiskopru l-imħabba għad-dinja klassika li xi darba kienet hemm imma mas-snin intesiet.

Nistgħu nqabblu din l-inizzjattiva mal-istorja tan-novella

ta' Frances Hodgson Burnett fejn Mary sabet ċavetta li tiftaħ il-bieb ta' ġnien abbandunat.

B'dedikazzjoni din it-tifla jirnexxielha terġa tagħti l-ħajja lil dan il-ġnien sakemm darba minnhom in-nies ġew u għarrfu illi wara kollox il-ħajja fil-ġnien ma kinetx mietet.

Kellha bżonn biss ftit kura u mħabba sabiex sbuħitha thenni mill-ġdid lil kulħadd."

Fuq kollox insistew illi l-Latin għadu ħaj madwarna ħafna aktar milli naħsbu.

"Hemm diversi websites b'din il-lingwa fosthom wikipedia b'aktar minn 39,400 artiklu u dan meta il-wikipedia bil-Malti fiha madwar 2500 artiklu.

Hemm ukoll xi ħaġa simili għal facebook fejn in-nies jikkomunikaw bil-Latin."

Anki d-dinja klassika teżisti fostna.

"L-elementi klassiċi jinsabu kullimkien.

Min ma rax jew ma semax bil-films ta' Troy jew 300?

U xi ngħidu għal kliem imsaħħar Latin li jlissen Harry Potter fil-kotba u l-films tiegħu?

Dan biex ma nsemmux lil Asterix u lil Percy Jackson li t-tfal iħobbu tant jaraw.

Indubbjament it-tfal jaffaxxinaw ħafna ruħhom b'dawn ir-rakkonti u wħud minnhom juru l-interess li jistudjaw das-suġġetti.

Għaldaqstant hija ħasra illi fir-realtà ma jsibux min iħajjarhom jew iħarriġhom f'dawn l-oqsma.

Minn riċerka internazzjonali ħareġ illi dawk l-istudenti illi jistudjaw il-Latin u l-Grieg, finalment jeċċellaw anki fis-suġġetti l-oħra kollha u aktar il-quddiem ikunu huma li jintagħżlu fl-ogħla pożizzjonijiet ta' xogħol."

Minħabba dan il-Malta Classics Association tixtieq tikkollabora wkoll ma' diversi skejjel u kulleġġi sabiex l-istudenti jiġu mħajjra jistudjaw il-Latin u l-Grieg.

Imma meta hawn tant lingwi moderni x'tistudja, għala għandek titħajjar titgħallem dawn il-lingwi antiki?

"Il-bniedem minnu nfih għandu bżonn li jkollu dik il-kapaċità ta' kompetenza lingwistika.

U dawn iż-żewġ lingwi jagħtuk iċ-ċavetta biex il-quddiem tħaddem anki lingwi oħra.

Għall-kuntrarju ta' dak li jaħsbu wħud, dawn il-lingwi ma jistgħux jitgħallmuhom biss l-aqwa studenti.

Huma lingwi li jesiġu ċertu livell ta' preċiżjoni u reqqa u min jidħol għalihom b'serjetà, ftit ftit jiddakkar f'din l-imġieba anki fis-suġġetti l-oħra.

Barra minn hekk, ta' min jgħid illi diversi lingwi moderni ssellfu numru kbir ta' kliem u espressjonijiet mill-lingwi antiki.

Fil-fatt 80% tat-Taljan u l-Ispanjol u 60% tal-Ingliż huma ġejjin mill-Latin.

Dan

ifisser illi l-istudenti li jkunu tħarrġu fil-lingwi antiki jsibuha aktar faċli biex jitgħallmu lingwi oħrajn għax diġa' jkunu midħla tal-kwantità ta' kliem u espressjonijiet mislufa.

Illum tant qed nagħrfu l-importanza tal-istudji klassiċi illi fl-Ingilterra l-lingwa tal-Latin qed tiġi ntrodotta f'xi iskejjel saħansitra mill-livell tal-Primarja."

Il-membri tal-Assoċjazzjoni jemmnu illi l-għarfien f'dawn l-oqsma kapaċi jgħolli l-livell in-ġenerali tas-soċjetà.

"Apparti milli jsaħħaħ il-mod ta' kif wieħed jaħdem u jaġixxi fil-bqija ta' ħajtu, dan l-għarfien jgħin lil dak li jkun sabiex jidħol fid-dinja tal-għorrief antiki.

Kif ser naqbdu nfissrulek il-ġmiel u s-sodisfazzjon

li tħoss meta taf li qed titkellem bl-istess lingwa tal-poeti Rumani Orazju, Virġilju, Ovidju u tal-filosofu u politikant Ruman Ċiċerun fost l-oħrajn?

Barra minn hekk fiż-żminijiet klassiċi nkitbu diversi xogħolijiet imprezzabbli u għalkemm uħud minnhom ġew tradotti, għad fadal ħafna aktar bil-lingwa oriġinali.

Fuq kollox huwa ferm isbaħ li taqra xogħol bil-lingwa proprja li nkitbet bih.

Ngħidu aħna immaġina li qed taqra poeżija ta' Dun Karm b'lingwa oħra.

Ma jidhirlikx illi din qatt ma tista' tiżboq in-nisġa proprja Maltija?"

Imma kemm jemmnu illi l-poplu Malti ser jitħajjar jitgħallem dawn il-lingwi?

"Il-moħħ Malti għandu kapaċità kbira għall-lingwi.

Fuq kollox, il-lingwa Maltija hija msawwra minn ħafna kulturi li ġew flimkien.

Fil-fatt ħafna mill-espressjonijiet Maltin jikkorrispondu sewwasew mal-Latin u l-Grieg.

Konsegwentement huwa ħafna aktar faċli tittraduċi biċċa xogħol mill-Latin għal Malti milli għall-Ingliż fejn fl-aħħar każ trid iddawwar u ġġebbed ħafna aktar.

Nemmnu illi jekk ikun hemm il-possibilità li wieħed jitħarreġ u jekk l-istudent jitlaqqa' ma' għalliem li għandu entużjażmu għal dan is-suġġett, l-interess ser jikber indubbjament.

Il-kittieba Franċiża Marguerite Yourcenar kienet l-ewwel mara li ġiet aċċetata fl-Académie Française – assoċjazzjoni elitista mmens li sa dak iż-żmien kienet tilqa' biss irġiel bħala membri tagħha.

Ngħatat

dan l-unur wara li kitbet il-ktieb

li hija proża ta' sbuħija, verità u ntensità liema bħalha.

Marguerite bdiet titgħallem il-Latin meta kellha biss 7 snin u dwar il-lingwi antiki hi tħobb tgħid illi: "they intoxicated me . . . [and] . . . poetry transformed me."

Dan hu dak li aħna nixtiequ lil kulħadd iduq permezz tal-Assoċjazzjoni tagħna.

Hija esperjenza oħra, bħal meta inti ħajtek tkun għextha kollha abjad u iswed u f'daqqa tiskopri l-kulur.

Jew meta taħseb illi l-ħajja hi ċatta u mbagħad tagħraf illi hemm diversi perspettivi li finalment iwassluk f'dimensjoni oħra."

It-twaqqif formali tal-Malta Classics Association ser iseħħ waqt l-Evenings on Campus, fid-29 ta' Lulju 2010, fl-Università ta' Malta.

Dak in-nhar ser jittella' dramm addattat mis-

ta' Petronju u rakkont f'forma mużikali mill-

Ilijade

ta' Omeru.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-23 ta' Mejju 2010)

dinja klassika

Dipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija

Grieg Klassiku

l-għar ta' Calypso

mitologija

Ramla l-Ħamra

Torċa

Trojja

Università ta' Malta

IS-SEĦER TAD-DINJA KLASSIKA


IL-FOTOGRAFU TAN-NATURA

Kienet kbira l-agħa li qamet meta l-ewwel esploraturi tal-kontinent Afrikan ħadu lura magħhom l-oġġetti, l-ħlejjaq u sfortunatament anki xi individwi Afrikani.

Minn dakinhar in-nies intilfet wara din

l-art misterjuża u sal-ġurnata ta' llum is-seħer tagħha għadu tant qawwi li bosta jisħqu li xi darba għad iżuruha, imqar darba!

Mhux diffiċli tifhem x'joħloq dil-ġibda: l-ambjent distint, l-annimali eżotiċi, in-nies b'kulur ta' ġilda skura u b'kulturi għal kollox differenti, għal mument iġiegħluk taħseb li dħalt f'xi dinja oħra.

U kienu proprju dawn l-elementi ta' skoperta u kurżità li ħajjruni nżur wirja fotografika li saret riċentement taħt it-titlu 'Walking in Africa'.

Akkost li kont biss f'kamra mdaqqsa bi sfond baxx ta' mużika Afrikana, fil-preżenza tad-diversi ritratti ta' xenarji, annimali u individwi tribali, bħal ħassejt l-istess emozzjonijiet li qanqlu l-ewwel pijunieri bis-sejbiet

tagħhom u ma qgħadtx bi kwieti qabel irnexxieli niltaqa' mal-fotografu nnifsu.

Guido Bonett huwa fotografu rinomat ħafna għar-ritratti tiegħu dwar in-natura.

Din id-darba, permezz ta' sett ta' ritratti mill-aktar interessanti, huwa rnexxielu jaqsam mal-

pubbliku l-esperjenzi indimentikabbli li għadda minnhom matul il-vjaġġ ta' madwar 5000 kilometru fin-nofsinhar tal-Afrika.

"Minn dejjem kelli xewqa kbira li xi darba mmur l-Afrika u kont ilni naqra ħafna kotba u nara diversi dokumentarji dwarha.

Jekk inti dilettant tal-annimali u tal-fotografija bilfors

trid tmur l-Afrika xi darba jew oħra, ma tistax taħrab minnha!

Madanakollu kellhom jgħaddu 53 sena qabel kelli ċ-ċans nagħmilha."

Meta Guido flimkien mal-mara, mat-tifla u ma' xi ħbieb tiegħu iddeċidew li jagħmlu dan il-pass, huma għażlu li jgħixu din l-avventura kemm jista' jkun viċin il-polz tan-natura...

"Żorna n-Namibia, l-Botswana u z-Zambia fejn apparti għal erbat ijiem li qattajna f'lukanda żgħira biex inkunu nistgħu ninħaslu sew, il-biċċa l-kbira tal-vjaġġ għamilnih bil-mixi, bit-trakk u fil-għaxija konna nikkampjaw f'postijiet differenti.

Minbarra li dan hu mod irħas kif tivvjaġġa, x'hemm isbaħ milli tistenbaħ fil-għodu u hekk kif tiftaħ it-tinda u toħroġ barra, issib ruħek

imdawwar b'dak il-ġmiel tan-natura u b'dawk l-annimali?"

Imma kemm hu għaqli li tivvjaġġa hekk f'inħawi bħal dawn fejn ma tafx ma' xhiex jew ma' min ser tiltaqa'?

"Flimkien magħna kien hemm żewġ gwidi tal-lokal li letteralment kienu enċiklopedija sħiħa tal-

annimali u n-nies tal-post.

Kien hemm diversi mumenti eċċitanti imma dejjem ħassejna ruħna f'idejn tajbin magħhom.

L-aktar ħaġa importanti hija li titgħallem tirrispetta lill-ambjent tal-madwar u tagħraf il-limiti imposti minnu.

Fil-għodu konna nimxu fis-savana jew fil-gunġla u ġieli

anki vvjaġġajna fuq ix-xmajjar.

Għadni ma nistax nimmaġina mumenti isbaħ minn dawk fejn inti tkun miexi u madwarek hemm dawk l-annimali li qabel tkun rajthom biss fil-kotba jew fil-filmati filwaqt li din id-darba m'hemm xejn bejnek u bejnhom!

B'ġiraffi, żebri, iljunfanti u b'kull xorta ta' annimal jaqsmu minn quddiemek taħseb li qiegħed fil-ġenna tal-art.

Xorta waħda trid toqgħod b'sebgħa għajnejn għall-predaturi bħall-iljuni u t-tigri.

B'kapaċità mill-aqwa, l-gwidi tagħna kienu jiflu r-riħ biex ma jippermettux li dan jiġi minn warajna u b'hekk dawn l-

annimali ma jxommunix.

Għalkemm ġieli ġew drabi fejn smajna l-għajta tagħhom u ma stajnix nidentifikaw mill-ewwel fejn kienu qegħdin ... hemmhekk tħoss daqsxejn l-għaraq ixoqq għalik – u mhux bis-sħana biss!

Ġurnata oħra waqt li konna għaddejjin fuq kenura baxxa ħafna, quddiemna minn taħt l-ilma, jitfaċċa ippoppotamu kbir daqs xarabank.

Jiena tbellaħt bil-preżenza tiegħu u ppruvajt neħodlu erbgħa ritratti.

Imma x'tieħu?

Daqs kemm beżgħu l-mara u t-tifla, tant bdew jiċċaqalqu li ma ġienix wieħed tajjeb!

Min-naħa l-oħra hekk kif jaqa' d-dlam l-istorja tinbidel ħafna u trid iżżomm ruħek protett u ġewwa taħt it-tinda.

Konna rakkommandati biex jekk jista' jkun nevitaw li noħorġu barra wara ċertu ħinijiet.

Jekk veru jkun hemm tali bżonn li trid toħroġ bilfors, kellna noħorġu speċi ta' torċa kbira mill-bieb tat-tinda u ndawwru d-dawl fuq il-madwar qabel nixirfu barra.

Jekk naraw għajnejn ħodor ileqqu lura aktarx tkun xi gazella jew xi zebra u allura mhux daqshekk problema.

Imma jekk minflok jidhru għajnejn ħomor, kellna nerġgħu nidħlu lura l-ġewwa fil-kamp għax dak hu sinjal ta' predatur."

Matul dan il-vjaġġ Guido u l-grupp tiegħu ltaqgħu ukoll ma' żewġ tribujiet partikolari.

Kont kurjuża kif irnexxielu jieħu ritratti tagħhom daqshekk mill-qrib.

"Iltqajna mat-tribù tal-Himba u ma' dak tas-San Bushmen.

Dawn jgħixu f'parks nazzjonali kbar ferm u huma mdorrijin

sewwa bit-turisti li jżuruhom.

Sa ftit tas-snin ilu dawn iż-żewġ tribujiet kienu jiġu maqtula bla ħniena biex tittieħed l-art li jgħixu fuqha.

Iżda matul is-snin dawn għarrfu jużaw it-turiżmu bħala attrazzjoni lejhom u b'hekk dan iggarantilhom protezzjoni.

Il-Himba jgħixu fid-deżert Namib u huma tribu pastorali peress li jrabbu ngħaġ,

baqar u mogħoż biex permezz tagħhom ikollhom il-ħalib u l-laħam.

Huma jimxu minn post għall-ieħor bil-merħliet tagħhom.

L-aktar ħaġa li laqtitni dwar dawn in-nies kienet is-sbuħija u l-eleganza tagħhom.

Huma nies twal ħafna, kollha madwar 6 piedi.

Il-Himba, inkluż in-nisa, jqaxxru xagħrhom iżda mbagħad jilbsu parrokka li jaħdmu huma stess.

Ma' ġisimhom jidilku taħlita magħrufa bħala 'otjize' magħmula mix-xaħam tal-annimali u mill-kulur okra.

Flimkien ma' taħlita oħra tfuħ, din il-prattika tagħtihom kulur ħamrani filwaqt li tipproteġihom mix-xemx u mill-insetti.

Min-naħa l-oħra s-San Bushmen huma nomadi.

Jinsabu fil-Botswana u jgħixu permezz tal-kaċċa u billi jiġbru l-ħxejjex.

Dawn in-nies huma pjuttost qosra u ma jrabbux annimali.

Apparti li lagħqtitni d-diversità mit-tribù l-ieħor kemm f'dehrithom u fl-istil ta' ħajja li jgħixu, fihom apprezzajt ir-rispett u l-għerf kbir li huma għandhom lejn in-natura.

Permezz ta' sempliċi qaws u vleġġa jaqbdu biss dak li għandhom bżonn għall-għixien tagħhom.

Barra minn hekk għandhom ħila fenomenali li jużaw kull pjanta li hemm tikber fil-madwar fostom għall-ikel, ilma, mediċina jew sapun.

Finalment impressjonatni ferm is-sempliċità li jgħixu fiha ż-żewġ tribujiet li madanakollu ma jgħixux ħajja fqira u huma nies kuntenti ferm bl-istil tal-ħajja tagħhom."

Imma esperjenza bħal din, xi tħalli fik?

"Tħallilek virus jismu afrikanajtis u tkun trid terġa' tmur,"

qalli Guido waqt li beda jitbissem.

"Is-sena d-dieħla beħsiebna nżuru t-Tanzania, il-Kenya u forsi Mozambique.

Daqs kemm affaxxinatni din l-art, fl-Afrika nħoss li ħallejt parti minn qalbi, minn moħħi u minn ruħi.

Permezz tar-ritratti tiegħi xtaqt naqbad l-ispirtu globali tad-dinja meraviljuża tagħna u mhux tal-Afrika biss.

Imma fuq kollox ridt nuri kemm l-Afrika hi kontinent sabiħ, kemm għandha natura mponenti u kemm huma attraenti niesha.

L-aktar ritratt għal qalbi huwa dak tal-iljunfant bl-isfond tax-xemx nieżla li jiena ħadt ftit minuti biss qabel kellna niskappaw bil-ġiri taħt it-tined!

Iqanqalni għax b'mod ċar jirnexxielu jispjega l-purezza u

l-ħlewwa ta' natura mhux mittiefsa li bħala bniedem iġġiegħlek tħossok umiljat ħdejn dak il-kobor kollu."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-13 ta' Ġunju 2010)

Torċa

IL-FOTOGRAFU TAN-NATURA