ID-DESTIN: JEŻISTI JEW LE?

Kien film li rajna dil-ġimgħa li beda l-istorja kollha.... il-ġrajja kienet qed tesplora l-potenzjal ta' teknoloġija li tieħdok fil-futur sabiex tevita inċidenti li jistgħu jseħħu.

U

f'ħin minnhom, hekk kif l-attur prinċipali rnexxielu jibdel id-destin ta' waħda li kellha tmut, staqsejna – imma allura, jekk destinha kien li tmut hekk, issa x'inbidel?

Jekk dak kien destinha, il-loġika tgħidlek li suppost dik il-mara xorta waħda kellha tmut b'xi ħaġ'oħra dakinhar stess.

Din id-dilemma tal-eżistenza tad-destin minn dejjem qanqlet bosta diskussjonijiet u fehmiet.

L-awtur Amerikan Henry Miller sostna illi "Kull bniedem għandu d-destin tiegħu u l-unika għażla li għandu hija li jsegwih u li jaċċettaħ, jieħdu fejn jieħdu".

Min-naħa l-oħra Anthony Robbins, konsulent Amerikan, jemmen illi "Huwa fil-mumenti meta nieħdu ċerti deċiżjonijiet li d-destin tagħna jitfassal".

Fuq nota aktar skjetta xi ħaddieħor darba ikkummenta illi "Id-destin hu xi ħaġa li vvintajna aħna għax ma nifilħux naċċettaw il-fatt li kull ma jiġri huwa aċċidentali".

Imbagħad allura x'taqbad taħseb meta kumbinazzjoni aktar tard dil-ġimgħa ltqajt mal-awtur Paul P Borg u fost l-oħrajn skoprejt illi x-xogħolijiet l-aktar għal qalbu kienu jduru proprju ma' dawn it-tip ta' mistoqsijiet?

"Waħda mill-ewwel kitbiet tiegħi kienet tnisslet sewwasew minn dawn il-mistoqsijiet li jitturmentaw lill-bniedem f'xi mument jew ieħor f'ħajtu.

Jiena għext tfuliti f'Birkirkara imma kelli n-nanniet tiegħi joqogħdu Selmun.

Fid-dar tagħna, fl-ambjent urban ta' Birkirkara, la kellna bitħa u lanqas ġnien u meta toħroġ, kont tidħol dritt ġol-karozza u tmur għal triqtek.

Għalhekk, meta ommi kienet tibgħatni nqatta' xi ftit tal-ġranet man-nanniet, fl-ambjent agrikolu ta' Selmun, kont inħossni qed ngħix f'dinja oħra u kont nimmaġinani xi re tal-irdumijiet, tal-baħar u tax-xagħri, hekk kif kont nintefa' man-nannu naħrat jew indur bin-ngħaġ.

Meta kbirt, ħassejtni ixxurtjat li esperjenzajt daż-żewġ realtajiet differenti u kull tant żmien kont nistaqsi, x'kien jinbidel minni li kieku jiena twelidt f'ambjent divers?

Kont bdejt nirrifletti u nhewden dwar Alla u l-eżistenza tiegħu u dwar kemm il-bniedem kien jgħix tassew fil-libertà?

Sikwit kont nitħasseb jekk it-triqat li kont qed nagħżel u d-deċiżjonijiet li kont qed nieħu, kontx qed nagħmilhom jien jew jekk kienx diġà fassalhom Alla għalija?

U jekk kien tal-aħħar, allura jien x'saħħa kelli fuq l-għażliet tiegħi f'ħajti?

Kelli xi tmintax-il sena meta ddeċidejt li nistħarreġ dawn it-taħbiliet permezz tal-kitba, li għall-ewwel żviluppaw f'novella qasira bl-isem 'Dal-Lejl Ġie Alla'.

Dan kien perjodu wkoll meta kont qed ngħix it-taqbida politika-reliġjuża.

Mhux darba u tnejn li kont ikkunsidrajt li nsir qassis imma l-ġrajjiet li seħħew f'dawk is-snin affettwawni ħafna.

Missieri kien Laburist kbir.

Xogħolu kien bħala xufier mas-servizzi u mad-dockyard u dejjem bis-sensja mdendla fuq rasu.

Kont inħoss wisq meta kont nisimgħu jgħid li tawh 3 soldi biss żieda.

Ommi kellha tagħmel pont ħjata biex iġġannat u tara kif tagħmel ħalli tgħaddi l-familja.

Kont konxju li kien jeħtieġ li jsir xi ħaġa biex il-qagħda ta' ħajjitna titjieb.

Meta mort il-Ġermanja biex nistudja d-diżinn fl-inġinerija, dawn il-ħsibijiet baqgħu jduru f'moħħi.

U meta kont insib ftit ħin ħieles mill-istudju, kont nintasab f'xi lwog kwiet u hemm sibt ruħi nħarbex mill-ġdid in-novella 'Dal-Lejl Ġie Alla' f'aktar tul sakemm finalment saret ktieb."

Iżda għalkemm għaddew is-snin Paul ħass li ċerti mistoqsijiet minn dawn kien għadu ma analizzahomx sal-aħħar...

"Issa li xjaħt u għaddejt minn ċerti esperjenzi fil-ħajja, xtaqt nifli mill-ġdid dawn id-dilemmi.

Fosthom staqsejt jekk dak li ngħixu kienx jiddependi minħabba ċ-ċirkustanzi li nitwieldu fihom, jew

minħabba l-ambjent li nitilgħu fih, inkella sforz l-għażliet li nkunu għamilna, jew għax Alla hekk ried, jew f'kelma waħda, għax hekk kellu jkun?

Minn dawn il-mistoqsijiet wellidt storja li tkompli ma' dik ta' qabilha, did-darba bl-isem ta' 'Rajt 'l Alla Jibki' fejn fiha nsibu l-protagonist ta' l-ewwel ktieb jgħix dawn it-taħbiliet.

Ngħidu aħna, f'mument minnhom dan ir-raġel li hu miżżewweġ u għandu t-tfal, narawh fil-bitħa tad-dar tiegħu u min-naħa l-oħra qed tħares lejh il-mara ta' xi ħaddieħor.

Titqanqal dilemma fir-raġel hekk kif jibda jixtarr xi jkunu l-konsegwenzi li kieku hu kellu jiltaqa' ma' dik il-mara?

Imbagħad ir-raġel jibda jistaqsi dwar li kieku din l-għażla kellha tkun predestinata u allura hu setax qatt jaħrabha?

Użajt dan il-ktieb biex nistaqsi diversi mistoqsijiet kruċjali.

Weġibthom jew ma weġibthomx?

Assolutament lanqas jien stess ma naf.

Imma nħossni sodisfatt ħafna b'dan il-ktieb għax nista' ngħid li għalija kien bħal terapija tremenda."

Infatti hekk kif it-taħdita tagħna żvolġiet aktar, Paul stqarr illi akkost li għarbel fuq li għarbel dwarhom, ċertu mistoqsijiet partikolari baqa' ma weġibhomx.

"U qatt mhu ser jirnexxieli nweġibhom!

Iżda almenu permezz ta' din l-analiżi wasalt fil-kundizzjoni li niddeċiedi li ma nibqax naħseb aktar għax kollu għalxejn.

Għalhekk għażilt li ma nistaqsix aktar bħal kif finalment għaraf li għandu jagħmel il-poeta Dun Karm Psaila fil-poeżija twila tiegħu 'Il-Jien u Lil'Hinn Minnu', li personalment nemmen li hi l-isbaħ kitba li qatt inkitbet f'kull lingwa li qatt qrajt.

Il-konklużjoni ta' dan il-poeta għenitni ħafna u fakkritni li meta kont żgħir, kont niġri għand ommi meta jkolli bżonn l-għajnuna.

Madanakollu meta kbirt, kelli bżonn lil xi ħadd oħla minn hekk għax id-diffikultajiet kienu akbar.

U f'dawn il-każi għand min trid tirrivolġi?

Sejjaħlu Alla, sejjaħlu li trid, imma tistaqsix aktar u aċċetta l-imħabba li tirċievi u li tagħti."

Ma tridx wisq biex tifhem li dan l-awtur huwa profond ħafna fi ħsibijietu.

Imma għal aktar minn darba huwa stqarr li jiġu mumenti fejn jixxennaq li kien kapaċi jaħseb anqas.

"Ma nafx ma nagħtix każ u nibqa' għaddej minn fuq ċerti sitwazzjonijiet bħal kif jagħmlu individwi oħra.

B'hekk inħoss ħafna u nbati kultant, apparti li ħafna affarijiet ikidduni.

Imma m'għandix għażla

għax hekk jien magħmul u dawn l-esperjenzi nara kif nibdilhom f'kitba.

Fil-ġimgħat li ġejjin, uħud minn dawn in-novelli ser ikunu qed jiġu ppubblikati fit-Torċa.

Ġeneralment ser inkun qed nikteb dwar affarijiet li jseħħu fis-soċjetà.

Se niddeskrivi diversi sitwazzjonijiet fejn ngħidu aħna, dak li jkun xtaq jagħmel xi ħaġa u m'għamilix għax beża'.

Se nitratta anki suġġetti li jnikktuna u li forsi soltu nippreferu nikinsuhom taħt it-tapit, bit-tama li xi darba ninsewhom.

Imma huma realtajiet li s-soċjetà hija għaddejja minnhom.

Fid-dinja jiġu mumenti meta niltaqgħu ma' ċertu stejjer li xtaqna li ma smajna qatt.

Imma x'nagħmlu?

Ma niktbux fuqhom?

Nagħmlu tajjeb li ninjorawhom bħallikieku mhux qed jiġru tassew?"

L-awtur kompla jirrakkuntali kif kien hemm mumenti fejn akkost li xogħolu ġie apprezzat ħafna b'mod letterarju, min-naħa l-oħra, l-istess xogħol ġie iċċensurat.

"Darba ħadt sehem f'konkors bid-dramm għat-TV 'Il-Madonna x'ġenn!' u dan ġie ġġudikat l-ewwel premju.

Imma dal-premju qatt ma ħadtu għax ftit wara ħarġet deċiżjoni li l-premju ma jingħatax u d-dramm tiegħi ġie skwalifikat.

Ir-raġuni kienet li peress li d-dramm kien jitratta l-mard mentali, ġie konkluż li dan seta' jweġġa' lil xi wħud u allura ma kellux jidher fil-pubbliku!

Storja simili seħħet bid-dramm għall-palk 'Dubbiena Kukkużejt' fejn did-darba akkost li ngħatajt l-ewwel premju, min kien qed imexxi l-ġurija, iddeċieda li jiddistakka ruħu minn din id-deċiżjoni.

Dan qal li kellu ċerti riservi dwar kemm id-dramm tiegħi seta' jidher fuq il-palk minħabba li kien jitratta l-pedofilja.

U infatti la dan id-dramm u lanqas ta' qablu qatt ma ntwerew lill-pubbliku."

Mit-titli tal-kotba tiegħu 'Rajt 'l Alla Jibki', 'Beżgħat', 'Demgħat' u issa l-ktieb li ħiereġ dalwaqt 'Weġgħat', ħadt l-impressjoni li Paul hu bniedem kemmxejn pessimist.

Iżda hu

irribatta aktar minn darba li l-flixkun jarah nofsu mimli u li bl-ebda mod ma jiddeskrivi ruħu b'dan il-mod.

"Ikun aktar korrett li kieku ssejjaħħli realistiku.

Jiena nemmen li l-kittieb juża l-kelma mhux għan-nom tiegħu biss imma biex jirrapreżenta anki l-ħsibijiet, id-dwejjaq, il-ferħ u l-protesti tal-bqija tas-soċjetà.

Il-letteratura hija riflessjoni soċjali li qed turi l-kuxjenza ta' kulħadd.

Ċertament jien kittieb li nikteb fuq sitwazzjonijiet fejn, kif jgħid il-Malti, l-ilsien imur fuq id-darsa li tuġgħu.

Ma nkunx qed nikteb xi terapija għall-qarrejja għax jien ma jien l-ebda psikologu.

Imma nkun nixtieq li min jaqra l-kitba tiegħi, sempliċiment jaqsam u jirrifletti aktar dwar dak li qed iseħħ madwaru."

Paul qabel miegħi illi huma l-emozzjonijiet qawwija ħafna, dawk li jġiegħluk tmiss mal-laħam il-ħaj tal-ħajja, li jħeġġuk biex tikteb.

"Ejja ngħiduha kif inhi, meta nkun ferħan u għaddej nidħak, ma nħossx dik l-imbutattura għall-kitba.

U jiena jekk ma nħossx dik ix-xi ħaġa li tqanqalni, ma niktibx.

Però mbagħad naf inkun fi kwalunkwe post u f'kull xorta ta' sitwazzjoni, u hekk kif nisma' xi ħaġa li tolqotni, bħal qisha tfaqqa' xi ħaġa ġo fija u minn hemm jibdew sensiela ta' ħsibijiet, kultant kapitli sħaħ ta' kotba u f'xi daqqiet saħansitra xi soluzzjoni għal xi dilemma li kelli qabel! "

Fost il-kotba tiegħu, Paul għandu wkoll kitbiet etnografiċi u ambjentalisti bħal 'Stejjer minn Wied Għarbiel', 'Minn Fuq għal Isfel', 'Snajja' u Xogħol il-Maltin Vol.

I u II', u

'Nismagħhem Jgħidu Vol.

I'.

Uħud minn dawn il-kotba ġew f'idejja ħafna drabi għax huma ideali għar-riċerka tal-proġetti tal-iskola.

Iżda żgur li qatt ma kont bsart xi ġrajjiet ħelwin inizzjaw il-ħolqien tagħhom.

Infatti n-nannu Pawlu, li għalih hu msemmi l-awtur, u n-nanna Ġużeppa, kellhom influwenza kbira fuq it-triq li qabad dal-kittieb.

Paul urini ritratt tagħhom u hekk kif ilmaħt it-tbissima ħelwa tan-nanna Ġużeppa, mill-ewwel fhimt x'kien li jiġbed il-kittieb kull darba lejn Selmun...

"Bqajt immur inżurhom anki meta kbirt u tgħarrast.

Kienet tiġbidni dik it-trankwillità u l-paċi li kont inħoss meta kont inkun fil-kumpannija tagħhom.

Kien nannuwi, li għalkemm ta' ftit kliem, ħabbibni

man-natura u urieni kif sa l-inqas ħaxixa u ġebla għandhom l-użu tagħhom.

Huwa introduċieni mas-sengħa tal-bidwi u flimkien mal-bdiewa l-oħra tal-madwar fehemni tassew xi tfisser li tkun bidwi.

Min-naħa l-oħra n-nanna żrat fija l-imħabba għall-kitba u għall-qari.

Permezz tagħha, f'età żgħira, kont diġà qrajt il-kotba klassiċi kollha Maltin hekk kif akkost li hi ma kinetx taf taqra u tikteb, xorta waħda xtrat dawn il-kotba u kull darba kienet titlobni biex naqralha xi silta minnhom.

F'kotba bħal 'Il-Ħuġġieġa' kien ikun hemm ukoll xi novella qasira, li kont naqra diversi drabi, sakemm darba minnhom tħajjart jien ukoll inħarbex xi ħaġa.

In-nanna Ġużeppa kienet tħobb tirrakkuntali ħafna ġrajjiet u għajdut u sikwit kont naħseb dwar dik il-ġurnata meta xi darba nannti kienet ser tħallina u magħha kien ser jindifen u jmut dak kollu li kienet taf.

Hekk kien qed jiġri diġà mill-anzjani l-oħra tal-madwar, li min jaf kemm kont ħadt gost nismagħhom jirrakkuntawli l-esperjenzi tagħhom!

Darba minnhom ħadt deċiżjoni u mill-informazzjoni li kont ġbart mingħand in-nanniet tiegħi u minn xi dettalji oħra li kont ksibt jien, ippubblikajt il-ktieb bl-isem 'Selmun u l-Inħawi' u ftit tas-snin wara 'Selmun – A story of Love'.

U ħaġa twassal għall-oħra... biż-żmien indunajt ukoll li anki s-snajja' ta' dawn l-anzjani kienu qed jispiċċaw u jmutu.

U għalhekk meddejt għonqi biex did-

darba niġbor dawn id-dettalji.

Bdejt minn anzjan mill-Mellieħa, ċertu Pietru Gauci il-Pirrex u minn hemm imxejt minn individwu għall-ieħor sakemm ifforma l-ewwel ktieb ta' 'Snajja' u Xogħol il-Maltin'.

Bdejt nara lil dawn l-anzjani bħala sors ta' informazzjoni kbir u ma ridt nitlef l-ebda parti minnha.

Għadni sal-llum niġbor dan it-tagħrif, bil-kliem preċiż kif jingħad u bid-diżinji ta' dak li nkun qed nara.

Kien Ġorġ Mifsud Chircop, espert tal-folklor, li għeni ħafna f'dal-qasam u tani pariri sbieħ fejn fosthom irrakkomandali biex nipprova ma nofthomx lill-bniedem mis-sengħa tiegħu."

L-ambjent huwa wisq għal qalb dan l-awtur, tant li spiss, tkellmu fuq xhiex tkellmu, d-diskors idur mill-ewwel dwar das-suġġett.

"Inizzjalment meta bdejt nikteb il-ktieb 'Selmun – A story of Love' kelli ftehim mal-amministraturi Ġermaniżi li kienu jmexxu l-lukanda tal-palazz ta' Selmun, sabiex jiffinanzjawli dan ix-xogħol.

Imma meta darba minnhom intbaħt li dawn kienu qed jagħmlu ħsara permanenti lill-arkitettura antika ta' Selmun u kxifthom, dak li wegħduni ma tawhuliex, iżda l-ktieb ħriġtu xorta waħda u ħallastu jien minn buti.

Il-ħsara li saret kienet nikktitni u rrabjatni ħafna.

Ix-xogħol sar bla ħniena u bla rispett lejn dan il-bini ta' valur fejn fosthom graffiti ta' xwieni antiki li lanqas ritratt ma lħaqt ħadtilhom, ġew sandblasted u meqrudin darba għal dejjem!

Bit-tama li nevita li ssir aktar ħsara, wasalt biex anki dħalt mal-lejl flimkien ma' ibni, b'mod klandestin, bi ftehim ma' wieħed mill-gwardjani tal-post, sabiex inħaffer u nikkonferma li fis-sit tal-palazz, kien hemm il-pedamenti ta' kappella li nbniet fis-seklu 15.

Infatti apparti li sibna dawn il-pedamenti, skoprejna wkoll għadd ta' fuħħar u għadam ta' skeletri li ndifnu fiz-zuntier tal-kappella.

Mort malajr nirraporta għand stazzjon televiżiv lokali u għalkemm ġew mill-ewwel u ħarġu feature waqt l-aħbarijiet, din l-istorja mietet hemm.

L-għada stess, il-ħaddiema ġarrfu kollox u ma lħaqt żammejt xejn minn dak kollu ħlief widna ta' ġarra tal-fuħħar!

L-istess xtaqt inkun naf x'sar mill-għamara li kien hemm f'dan il-palazz.

Ċertu Diego Spiteri, anzjan ta' 101 sena, illum mejjet, darba stqarr miegħi li meta hu mar iqatta' xi ġimgħat għall-qamar il-għasel f'dan il-palazz, l-għamara li kien hemm hemm ġew tant kienet sabiħa li ridt sebgħa għajnejn biex tħares lejha! "

Fil-ktieb 'Quest for Identity – the Mellieħa experience' li għalih huwa ngħata l-unur prestiġġjuż Premio Gianfranco Merli per l'Ambiente, l-awtur ħareġ b'teorija partikolari dwar il-bdiewa.

"Minn riċerka li wettaqt ma' diversi bdiewa ta' pajjiżi differenti, inklużi dawk Maltin u dawk li qrajt dwarhom fil-kotba klassiċi ta' Tolstoy u Dostoyevsky, intbaħt illi teżisti linja li tgħaqqadhom kollha

flimkien.

Akkost li jgħixu f'ambjenti differenti, minn kliemhom tara li r-relazzjoni li dawn il-bdiewa għandhom mal-art hija l-istess kullimkien.

Ir-rispett, il-kura u l-imħabba li jieħdu ħsieb l-għelieqi tagħhom biha dejjem għandhom għan speċifiku; dik li xi darba dawn ser jibqgħu jitgawdew mill-ġenerazzjonijiet li ġejjin warajhom bħalma huma qed igawdu l-art li twasslet lilhom minn dawk ta' qabilhom. "

Meta staqsejt lil Paul P Borg x'jixtieq fil-ħajja, hu qalli li bħalissa jħossu għaddej minn żmien kreattiv ħafna u jispera li daż-żmien ma jmurx.

Bla dubju, ser inkunu nafu aktar dwar dan l-awtur permezz tal-għażla ta' novelli li ser ikun qiegħed jippreżentalna fil-ġimgħat li ġejjin fit-Torċa.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-14 t'Awwissu 2011)

Beżgħat

Dal-Lejl Ġie Alla

Demgħat

Dubbiena Kukkużejt

Ġorġ Mifsud Chircop

Il-Jien u Lil'Hinn Minnu

Il-Madonna x'ġenn

Minn Fuq għal Isfel

Nismagħhem Jgħidu Vol.

I

Selmun u l-Inħawi

Snajja' u Xogħol il-Maltin Vol.

I u II

Stejjer minn Wied Għarbiel

Torċa

Weġgħat

ID-DESTIN: JEŻISTI JEW LE?


MILIED FIX-XELTER U MEMORJI TAL-GWERRA

Kultant jiġu drabi meta nħossni qisni x-xbieha ta' mera mfarrka... persuna waħda b'diversi angoli li kollha

jippreżentaw l-istess wiċċ imma fir-realtà l-ebda waħda mhi bħall-oħra.

Fil-fatt sikwit insib ruħi

niġġieled miegħi nnifsi għax min-naħa inkun naħsibha mod u min-naħa

l-oħra nkun nixtieq xi ħaġa oħra.

Karattru li kultant jgħejjik saħansitra biex tifhem lilek innifsek imma li fl-istess waqt jimlilek ħajtek b'sens ta' meravilja għax int stess qatt ma tkun ċerta sa fejn kapaċi tasal u x'kapaċi tagħmel.

Dawn il-ħsibijiet paralleli jmissu anki ż-żminijiet tal-Milied fejn xi drabi nsibni nifraħ qisni tifla żgħira u f'mumenti oħra jaqbduni nervi kbar.

Tferraħħni s-sempliċità, it-tradizzjoni ta' dan iż-żmien u l-awtentiċità tan-nies li l-Milied tassew jagħnihom b'ferħ speċjali, tant li jmissulek qalbek.

Tifliġni l-falsità ta' min jifraħ bik biss f'dawn il-ġranet u ċ-ċelebrar u l-ferħ sfurzat.

Għalkemm anki dis-sena kelli nieħu doża mit-tnejn, qed nirrealizza li did-darba qed ngħix dal-ġranet b'sentimenti oħra.

U dawn l-artikli huma l-kawża.

Aktar mill-artikli, in-nies li ltqajt magħhom, li bil-perspettivi differenti tagħhom, b'xi mod jew ieħor kollha għallmuni xi ħaġa ġdida li permezz tagħha wassluni biex nifhem aħjar lili nnifsi.

Għalhekk infittex dak li mhux soltu.

Għalhekk did-darba ddeċidejt li nistħarreġ x'inhi dir-rappreżentazzjoni ta' Milied Fix-xelter li qed itella' l-pageant group tal-Każin tal-Banda ta' San Filep ġewwa Ħaż-Żebbuġ.

Iltqajt ma' Brian Bonnici, id-direttur artistiku u l-kittieb tal-iskript ta' din ir-rappreżentazzjoni u ma' Tanya Borg, waħda mill-atturi.

Xtaqt li l-intervista ssir fil-passaġġi u l-kmamar tax-xelter li jinsab taħt il-Każin ta' San Filep sabiex b'hekk inkun nista' nixrob l-atmosfera tal-post.

Hekk kif inżilna tlabt lil Brian jispjegali kif bdiet din l-idea u għaliex għażlu li jippreżentaw presepju ħaj ġo xelter?

"Ħaż-Żebbuġ huwa magħruf ħafna għall-attivitajiet tal-Ġimgħa l-Kbira imma fil-Milied ftit li xejn kien hawn organizzat.

Għaldaqstant xtaqna noħorġu b'idea oriġinali.

Għażilna li noħolqu presepju ħaj b'tema tradizzjonali Maltija u bnejna l-istorja tal-Milied fuq karattri tipiċi Maltin.

L-isfond ta' dan ix-xelter mħaffer biex jagħti rifuġju waqt it-tieni gwerra dinjija dehrilna li kien perfett sabiex nieħdu n-nies li jiġu jżuruna lura fiż-żmien meta dawn il-ġranet kienu jiġu ċċelebrati b'mod ħafna aktar sempliċi u ġenwin.

Tajna l-ħajja lil xi karattri magħrufa u ħallatnihom man-nies komuni sabiex flimkien dawn ifakkruna fil-messaġġ veru tal-Milied.

L-ewwel rappreżentazzjoni saret is-sena li għaddiet u s-suċċess li kellna għamlilna l-kuraġġ biex dis-sena nerġgħu ntellgħu oħra.

Madanakollu biddilna xi karattri ħalli b'hekk inħajjru jżuruna mill-ġdid anki lil dawk li ġew is-sena li għaddiet."

L-oriġinalità hija l-ħin kollu fuq moħħ dal-grupp.

Tanya kompliet tispjegali...

"Għalkemm aħna l-atturi għandna skript fuq hiex nimxu, dan qiegħed hemm biex iservi biss bħala bażi.

Tant hu hekk illi l-ebda rappreżentazzjoni ma tkun bħall-oħra.

Dan għax aħna nistiednu lin-nies jidħlu magħna fl-interpretazzjoni tal-istorja.

Għaldaqstant dawk li jinżlu magħna fix-xelter, apparti milli jsegwu dak li jkun għaddej, jistgħu anki jikkumentaw u jidħlu f'diskursata mal-personaġġi.

F'xi drabi l-viżitaturi jkunu saħansitra jistgħu jduqu xi platt minestra magħna jew ibillu griżmejhom b'xi tazza nbid mill-ħanut tax-xorb ġor-raħal ħaj li ser isibu fix-xelter."

Brian spjegali kif dan ix-xelter jifforma parti minn xelter kbir li kien ikopri l-arja kollha ta' taħt il-pjazza...

"Matul it-tieni gwerra, f'dawn in-naħat telgħu bosta refuġjati speċjalment min-naħa tal-Kottonera u għalhekk kien hawn bżonn kbir ta' xelters imdaqqsin.

L-inżul f'dan ix-xelter minnu nfih huwa esperjenza imma meta fost waħda mill-udjenzi nzertajna mara li snin ilu użat dan ix-xelter bħala rifuġju, għal mument kull min kien hemm baqa' bla kliem.

Qaltilna "X'differenza minn kif kien qabel!

Jien hawn inżilt fi żmien il-gwerra u llum ġejt bi skop tant differenti!"

Huma dawn l-emozzjonijiet li nkunu nixtiequ nqanqlu."

Għall-ewwel ma stajtx nifhem x'kellhom x'jaqsmu l-karattri Maltin fl-istorja tal-Milied u għalhekk it-tnejn ramaw jirrakkuntawli l-iskop tagħhom...

"In-Naplitani jdaħħlu l-karattru ta' Pulċinella fil-presepju tagħhom.

Għalhekk dehrilna li aħna stajna ndaħħlu lil Ġaħan.

Ġaħan jixtieq isib il-vera messaġġ tal-Milied u għalhekk jitilqilha jfittex il-grotta ta' Ġesu... bil-bieb ikaxkar wara dahru.

Minflok it-tlett maġi, daħħalna tlett pijunieri Maltin li kollha nzertaw twieldu ġewwa Ħaż-Żebbuġ.

Niltaqgħu ma' Mikiel Anton Vassalli li fostom narawh jitlob lil Madonna sabiex tgħin lilu bħala missier l-ilsien Malti u lill-poplu kollu ħalli jagħraf juża' din il-lingwa b'mod tajjeb u mhux biex jidgħi jew jiddisprezza.

Xena oħra turina lil Dun Karm Psaila fil-waqt li qiegħed jispira ruħu bix-xena tal-Milied biex jikteb poeżija tiegħu.

Insibu lil Dun Mikiel Xerri jitlob l-għajnuna tal-Omm u l-Iben Mqaddsa sabiex dawn jagħtu l-kuraġġ lill-poplu Malti ħalli ma jibżax jistqarr u jiddefendi twemminu – messaġġ importanti issa li għaddejja din il-kontroversja tat-tneħħija tal-kurċifissi.

Ma setax jonqos li ninkludu lil San Ġorġ Preca li kien hu li mexxa t-tradizzjoni tal-Milied f'pajjiżna.

Interessanti nsemmi li f'dan ir-rwol konna ffortunati li sibna persuna li jixbaħ ħafna lil San Ġorġ innifsu."

Sabiex iħawwru din l-atmosfera nsibu wkoll għadd ta' karattri oħra bħall-kebbies tal-fanali, il-bejjiegħa tal-ħaxix u l-ħobż, l-iskarpan u s-sewwejja tat-toroq.

"Kull karattru għandu messaġġ x'jagħti.

Jiena li naħdem il-parti ta' Gejta flimkien ma' 'oħti' Berta nilqgħu lill-viżitaturi u nintroduċuwhom minn xena għall-oħra filwaqt li bejn ċajta u nibxa, nirrakkuntaw kif beħsiebna nqattgħu l-ġranet tal-Milied u b'hekk nitfgħu dawl fuq id-drawwiet ta' dak iż-żmien.

Karattru ieħor ser narawh qiegħed jixtri xi kannestri u xkejjer tal-ġwież mingħand il-bejjiegħ tal-ħaxix sabiex bihom jibni presepju kbir.

Ikun imbagħad proprju dal-karattru li fl-aħħar tal-mawra fix-xelter jieħu lill-viżitaturi jaraw presepju kbir (madwar 13-il pied b'10) li hu jkun bena."

Fil-fatt hekk kif irfist fil-każin, sibt lil Brian mimli żebgħa, qiegħed jirtokka dan il-presepju.

Il-binja tiegħu kienet tassew impressjonanti, mhux tas-soltu, mimli għerien u grotot imdaħħla f'xulxin.

Brian qalli illi ħadmu fuq l-ambjent tal-widien Maltin...

"Jien ngħix għall-arti u għall-kultura.

Kuntent ħafna illi permezz ta' din ir-rappreżentazzjoni nistgħu nuru kemm dawn il-ġranet tal-Milied m'għandhomx ikunu ġirja sfrenata biex nixtru r-rigali.

Infakkru kemm fis-sempliċità tat-tradizzjonijiet Maltin nistgħu nsibu l-veru ferħ li jġib miegħu l-Milied."

Tanya għalqet b'dan il-messaġġ...

"B'kollox qegħdin mal-40 attur u kultant niżdiedu anki naqra aktar!

Is-sena li għaddiet kien hemm min tant ħa gost li ddeċieda li jingħaqad magħna u tajnih rwol fl-istorja wkoll.

L-etajiet tagħna jvarjaw minn tfal sa anzjani u kollha naħdmu b'għan wieħed...

Għalkemm ir-rappreżentazjoni li naħdmu hija fittizja, il-messaġġ li rridu nwasslu huwa "Moħħkhom hemm!

Araw x'inhu l-veru Milied!"

Il-laqgħa li kelli flimkien ma' Brian u Tanya tant laqtitni li ġieni l-ħsieb li nkompli nfittex dwar kif kien jgħix il-poplu Malti fiż-żminijiet tal-gwerra u x-xelters.

L-għażla tiegħi marret fuq il-kittieb magħruf – Ġorġ Peresso.

Xejn xejn kienet skuża biex niltaqa' miegħu u nsir nafu.

Hu aċċetta minnufih.

Kelli għatx kbir biex nisma' x'kellu x'jirrakkuntali.

U b'dak il-leħen meqjus u mirqum tiegħu ma ridtx ħafna biex moħħi jara stampa ċara tal-ħajja ta' dak iż-żmien....

"Jien twelidt fid-9 ta' Settembru 1930, f'dawk il-ġranet meta ġiet

proklamata l-gwerra.

Dakinhar missieri, li kien jaħdem ma' tal-irmonk, kien qiegħed jitfa' blokkijiet kbar fil-bajja tal-Mellieħa bi

preparazzjoni għall-attakki mill-baħar fuq pajjiżna.

Naturalment l-ewwel snin ma niftakarhomx imma niftakar lill-familjari tiegħi jirrakkuntaw...

Sakemm il-gwerra kienet għadha n-naħa ta' fuq, bejn l-Ingliżi u l-Franċiżi, f'Malta ma konnix affettwati imma l-preparamenti għaliha xorta bdew fostom bit-tħaffir ta' bosta xelters.

Meta mbagħad Mussolini ssieħeb ma' Hitler, Malta daħlet b'ruħha u sniena fil-gwerra tant li b'mod immedjat, għall-ħabta tas-7:00am ġejna attakkati mill-ajruplani Taljani.

Aħna konna ngħixu l-Birgu u għall-bidu missieri ma xtaqtx jitlaq minn hemm ħalli ma jitbiegħedx wisq mill-post tax-xogħol.

Imma meta l-Birgu beda jiġi attakkat b'qilla kbira kuljum u l-ħin kollu, ma baqgħatilnix għażla oħra ħlief li ndabbru rasna.

Morna noqogħdu man-nanna f'Birkirkara fejn hi kienet refuġjata għand xi ħbieb tagħha.

Birkirkara ma tantx kienet ibbumbardjata u allura l-aktar li niftakar xi bomba tfaqqa' 'l hemm u 'l hawn.

Imma darba waħda waqgħet bomba ħdejn il-Knisja ta' Santu Rokku, qrib ta' fejn konna noqogħdu aħna u dakinhar mietu ħafna nies.

Meta l-gwerra bdiet tiqliel ġieli nqatlu mat-30 persuna kuljum: kien hemm min baqa' jippersisti li jibqa' jgħix ġo daru akkost l-attakki kontinwi, oħrajn ma kienux laħqu daħlu fix-xelters, filwaqt li bosta oħra mietu waqt li kienu qed jikkumbattu fuq il-kanuni.

Kien hemm uħud li saħansitra mietu waqt li kienu għall-kenn tax-xelters – każ partikolari minnhom seħħ f'Ħal-Luqa meta ntlaqtu ż-żewġ bokok ta' xelter, infaqgħu xi kanen u n-nies mietu mgħarrqa fih.

Illum hemm triq imsemmija għal dan l-avveniment.

L-1942 kienet l-aktar sena kerha għal Malta b'mod partikolari April meta fostom waqa' t-teatru rjal, niżlet il-bomba fuq il-Knisja tal-Mosta u ġara l-każ li semmejtlek f'Ħal-Luqa.

Kien il-konvoj ta' Santa Marija li wasal f'Awwissu ta' dik is-sena li salva lil Malta.

Illum li għaddew 50 sena minn dal-ġrajjiet, inħarġu fil-beraħ id-dokumenti tal-gwerra mill-uffiċċju tal-Ingilterra fejn fihom ġie żvelat illi Malta kienet waslet biex iċċedi lill-Italja għax ma kelliex biex tkompli tissielet.

Għall-kuntrarju ta' kif ħafna jaħsbu, illi l-Maltin salvaw għax il-konvoj ipprovdiena bl-ikel, fir-realtà dan għenna billi ġab miegħu ukoll numru ta' armamenti, bombi, petrol, fuel u spare parts għall-ajruplani.

Minn Malta imbagħad tħejjiet l-invażjoni fuq Sqallija u hekk kif dawn ma setgħux jużaw aktar l-ajruporti tagħhom, Malta ma baqgħetx issofri aktar attakki.

Kultant kien jersaq jattakkana xi ajruplan Ġermaniż imma nistgħu ngħidu illi mal-1943 l-gwerra mill-ajru f'Malta kienet spiċċat."

Meta nisma' dawn il-ġrajjiet insibha diffiċli biex nemmen li pajjiżna għadda minn dan kollu... sakemm nitla' l-Belt u nsib ma' wiċċi t-teatru rjal għadu mfarrak s'issa!

Imma meta wieħed jgħix ġrajjiet bħal dawn x'iħallu fil-fond ta' qalb bniedem?

"Tħalla fija s-sens favur il-paċi u d-diplomazija.

Tnisslet ukoll fija ċertu biża' mid-djar imġarrfa...

Niftakar li meta kelli madwar sebgħa snin, morna lura fil-Kottonera.

Ma stajnix immorru noqogħdu l-Birgu għax dan kien sar ħerba waħda.

Minflok morna ngħixu Bormla, n-naħa ta' Santa Margerita.

Issa kont kbir biżżejjed biex nifhem li kien hemm gwerra.

Li ma konnix nafu kien li hemmhekk konna qed ngħixu fuq numru ta' bombi mhux sploduti, tant li darba ħarġuna minn djarna għax sabu waħda!

Għalkemm ma kontx imdejjaq ngħix f'Bormla, l-ambjent tat-tifrik kien jimpressjonak.

Kull fejn tħares djar imwaqqa', ċnagen, terrapien, djar mill-isbaħ b'faċċata biss u wara vojt.

Ma' nista' ninsa qatt dik is-sensazzjoni ta' biża' hekk kif tħares minn ġo tieqa ta' xi dar li fi żmienha kienet mill-ifjen u tara l-qamar jittawwallek minn bejn il-ħitan tal-kmamar tagħha bla saqaf.

Id-dehra ta' dar bla saqaf kienet tħawwadni wisq!

Bħalissa qed tiġini f'rasi l-purċissjoni tal-Milied li kienet titlaq minn ħdejn id-dar tal-Mużew bil-fanali jixegħlu u l-kliem tal-Verbum Dei Caro Factum Est mixgħula wkoll.

Qed nismagħna nkantaw kant sabiħ tal-Milied filwaqt li għaddejjin bejn it-toroq kollha mħaffra u d-djar imġarrfa.

Dik l-innoċenza tal-Milied imħallta mal-kruha tat-tiġrif tal-gwerra għadha f'moħħi daqs xena b'kuntrast minn xi film tal-waħx."

Is-sens tat-tiġrif ħalla mpressjoni kbira fuq il-ħajja ta' Ġorġ.

Imma xorta waħda kellu rakkont ħelu x'jirrakkuntali relatat ma' dan...

"Akkost li kont nibża', l-kurżità kienet tegħlibni u flimkien ma' sħabi kont immur nesplora xi dar abbandunata.

Għadhom jiġu quddiem għajnejja sa llum iz-zukklatura mpinġija u l-fuklar bil-madum taċ-ċeramika li darba sibna ġewwa dar li fi żmienha kienet tas-sinjuri.

Hawnhekk iddeċidejna li nibnu palk tal-ġebel u konna nagħmlu t-teatrin.

Jum minnhom tawni parti fejn kelli nadura alla falz u quddiemi ġabuli ritratt sabiħ ta' Doris Day!"

Aktar ma bdejna nitħaddtu, aktar bdew jitqanqlu l-memorji...

"Għandi storja ħelwa oħra li tkexkek fl-istess ħin.

Mela meta tkun żgħir tibda tisma' l-kbar jitkellmu u ma tantx tifhem x'inhu jingħad.

Meta mbagħad tikber, kollox jibda jieħu postu u tara stampa aktar ċara.

U hekk sirt naf min kienu Hitler u Mussolini.

Darba minnhom fit-triq tagħna smajthom jgħidu li kienu ser jgħallqu lil dawn it-tnejn u beżgħan kif ukoll kurjuż mort narahom.

Minn ġol-gallerija ta' dar nofsha mwaqqgħa kienu qed iniżżlu b'ħabel żewġ trajbi.

Fuq il-ħwejjeġ tagħhom in-nies spjegawli li wieħed kellu miktub Hitler u l-ieħor Mussolini.

Hekk kif dendluhom in-nies ramat iċċapċap, tidħak u twaddbilhom l-affarijiet.

Bdiet ħierġa l-frustrazzjoni tan-nies, anki ta' dawk li forsi għall-ewwel kienu emmnu li t-Taljani kienu ser jitfgħawlna l-fjuri u mhux il-bombi.

Ngħid is-sew jien dak il-ħin tħassarthom lil dawk iż-żewġ mgħallqa għax ma ndunajtx li kienu pupi tat-tiben.

Mort maħsud id-dar u kif ktibt fil-ktieb li għadni kemm ħriġt 'It-Tifel tan-Nanna' hekk kif ommi fehmitni x'kien ġara u min kienu dawk iż-żewġ individwi, dik kienet l-ewwel u l-aħħar darba li tħassarthom."

Ġorġ għażel li jagħlaq b'dan il-kliem...

"Meta sirt abbati fil-Knisja ta' Santa Tereża fil-Milied kont ninżel ngħin il-quddiesa ta' nofs il-lejl.

Kont noqgħod nixxennaq biex xi darba nagħmel dik il-priedka sakemm darba għamiltha.

Wara l-quddiesa l-fra kien jagħtina torta żgħira, tajba ħafna, tal-marmorata bil-bambin tax-xemgħa fuqha.

Kumbinazzjoni l-mara tiegħi Isabella fil-Milied tagħmel din it-torta u b'hekk mingħajr ma taf qegħdha tkompli din it-tradizzjoni marbuta ma' tfuliti."

Bla dubju issa aktar tħajjart immur inżur din ir-rappreżentazzjoni tal-Milied Fix-xelter.

U hekk kif ser inkun qed insegwi dak li l-atturi ser jippreżentawli, m'għandix għalfejn nitħasseb aktar jekk hux ser nixrob l-atmosfera tal-post!

Kull rappreżentazzjoni tieħu madwar 20 minuta u titlaq minn ħdejn il-bieb tal-Każin ta' San Filep f'Ħaż-Żebbuġ.

Il-pubbliku jista' jattendi għalihom f'dawn il-ġranet u l-ħinijiet: illum il-Ħadd 27 ta' Diċembru 2009 mill-10:00am sa 12:00pm u mill-5:00pm sat-8:00pm.

Mit-Tnejn 28 sal-Erbgħa 30 ta' Diċembru 2009 mis-6:00pm 'l quddiem.

F'każ li jkun hemm gruppi li jixtiequ jorganizzaw żjara, inkluż għat-turisti, jistgħu jċemplu fuq 79270400 jew email fuq pageantgroupstphilip@gmail.com.

Id-dħul huwa bla ħlas imma donazzjoni tkun apprezzata.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-27 ta' Diċembru 2009)

Ġorġ Peresso

Każin ta' San Filep

Knisja ta' Santu Rokku

konvoj ta' Santa Marija

presepju

Torċa

Ħal-Luqa

Ħaż-Żebbuġ

MILIED FIX-XELTER U MEMORJI TAL-GWERRA


WIRT LI JPOĠĠINA FUQ PEDESTALL

Dil-ġimgħa f'gazzetta lokali qrajt illi madwar 800,000 viżitatur fis-sena jżuru s-sit ta' Stonehenge u jħallu warajhom madwar 6 miljun lira sterlina.

Meta tqis illi n-nefqa

kapitali biex jieħdu ħsieb dal-post hija ta' 2.4 miljun lira sterlina fis-sena, tifhem sewwa x'valur għandu sit arkeoloġiku bħal dan għall-ekonomija tal-pajjiż.

Awtomatikament ħsiebi jmur fuq is-siti arkeoloġiċi tagħna li wħud minnhom huma ferm eqdem u uniċi minn dal-post fl-Ingilterra u allura naturalment nistaqsi l-għala aħna ma jkollnix l-istess riżultati?

Bil-kwantità ta' mużewijiet u siti li għandna f'dawn il-gżejjer nippretendi li l-problema maġġuri tagħna tkun fejn ser inqiegħdu lit-turisti kollha li jkunu jridu jiġu jżuruhom u mhux kif ser niġbduhom lejn pajjiżna!

Barra minn hekk nitħasseb sewwa meta nara illi f'ċertu nħawi importanti bħal per eżempju fis-sit f'Tas-Silġ f'Marsaxlokk lanqas biss nistgħu nirfsu aħna l-Maltin, aħseb u ara kemm nistgħu nilqgħu fihom lit-turisti.

Għal din il-ġimgħa tkellimt mal-kap tad-dipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija, Prof. Anthony Bonanno biex nifhem aħjar kif inhi s-sitwazzjoni arkeoloġika ta' pajjiżna.

Waqt

id-diskussjoni tagħna sikwit ħareġ illi lokalment f'dan is-settur għadha teżisti taqtiegħa kontinwa biex aħna l-Maltin nasserixxu ruħna u nieħdu r-riedni tal-pajjiż f'idejna.

Beda billi spjegali t-triq li għadda minnha hu stess sabiex eventwalment introduċa l-istudju tal-arkeoloġija fl-Università ta' Malta.

"Kienet ħaġa stramba kif f'pajjiż b'din ir-rikkezza kollha arkeoloġika qatt ma kellna t-tagħlim tal-arkeoloġija fl-Università ta' Malta.

Infatti waqt preżentazzjoni li attendejt għaliha dan l-aħħar, Dr Nicholas

C Vella semma' illi għal ftit xhur fis-sena 1939, il-professur Ingliż John Bryan Ward-Perkins kien appuntat bħala professur tal-arkeoloġija probabbilment bħala risposta politika Ingliża għal xogħol importanti ħafna li kien wettaq xi żmien qabel, ċertu arkeologu Taljan, L M Ugolini.

Minħabba l-kwistjoni tal-faxxiżmu u x-xamma tat-tieni gwerra dinjija, dan l-arkeologu Taljan ma kienx tħalla jagħmel skavi.

Iżda minflok huwa ngħata permess biex jiġbed ir-ritratti tal-fdalijiet kollha preistoriċi li kienu nstabu sa dak iż-żmien.

Huwa ppubblika dawn ir-ritratti fi ktieb li semmieh 'Malta origine della civiltà Mediterranea' u bih qajjem reazzjoni kbira fil-qasam arkeoloġiku peress illi f'dawk is-snin kien hemm it-twemmin li kollox kien beda mill-orjent.

Ward-Perkins dam biss ftit xhur hawn Malta għax fl-1939 faqqgħet il-gwerra u kellu jitlaq biex jissieħeb fl-armata.

Fil-fatt it-tagħlim tal-arkeoloġija f'pajjiżna huwa pjuttost riċenti u jmur lura għall-1987.

F'dik is-sena jiena kont ġejt appuntat bħala kap tad-Dipartiment tal-Klassiċi u ġew ikellmuni żewġ studenti li kienu għażlu l-Istorja u ssuġġerewli biex nintroduċi t-tagħlim fl-arkeoloġija.

Nistqarr li l-idea kienet ilha tbherren f'moħħi u għalhekk rajt kif għamilt biex niġbor numru ta' esperti ħalli flimkien magħhom infassal dan il-kors.

Ftit ftit irnexxieli niġbor numru biżżejjed ta' professjonisti biex jgħallmu d-diversi aspetti tal-arkeoloġija.

Min-naħa tiegħi irrealizzajt li ma stajtx nibqa' nillimita ruħi għall-arkeoloġija klassika li kont speċjalizzajt fiha u għalhekk iddeċidejt li ngħallem ukoll dwar l-aspett tal-preistorja ta' Malta u kif ukoll dwar dik ġenerali sabiex nifirxu aktar dan il-kors.

B'hekk, ma' l-ewwel sena akkademika bħala kap tad-dipartiment, daħħalt għall-ewwel darba l-istudju tal-arkeoloġija fl-università tagħna.

Bdejna proprju b'dawk iż-żewġ studenti u dawn gradwaw fl-1990.

Interessanti li nsemmi li wieħed minnhom ma kien ħadd għajr Anthony Pace li llum huwa s-Superintendent għall-Wirt Kulturali."

Minn dak iż-żmien 'l hawn is-sitwazzjoni nbidlet ħafna u numru dejjem jikber ta' studenti qegħdin jersqu biex jitħarrġu f'dan is-suġġett.

"Huwa sabiħ li tara l-interess jiżdied f'dan is-suġġett, għalkemm maż-żmien proprju minħabba l-ammont kbir ta' studenti, kellna nbiddlu s-sistema tal-kors u dan naqqas kemmxejn mill-ħin tal-parteċipazzjoni tagħhom waqt il-lectures.

F'dawn l-aħħar snin ġeneralment jiggradwaw madwar 10 studenti kull sena fl-arkeoloġija u nħossni ferm kburi u kuntent b'dan ir-riżultat."

Iżda dawn l-istudenti li jiggradwaw fl-Arkeoloġija, isibu opportunità ta' xogħol f'dan il-qasam?

"Dik tkun id-dilemma tiegħi meta fl-ewwel sena tal-kors ikolli naffaċċja madwar tletin student ġdid.

Huwa għalhekk illi ngħidilhom li dan is-suġġett mhux bilfors ser jiftħilhom bieb għal xogħol fis-settur

arkeoloġiku.

Bħal kull suġġett ieħor fil-Fakultà tal-Arti, l-għan prinċipali tal-istudju tal-arkeoloġija huwa illi l-istudent jitrawwem tajjeb dwar kif jixtarr l-informazzjoni biex finalment ikun jista' jasal għal konklużjoni indipendenti.

U proprju biex niftħulu aktar triqat, waqt il-kors tal-Arkeoloġija, l-istudent jitħarreġ ukoll f'kapaċitajiet varji bħal ngħidu aħna f'ħiliet fit-tpinġija dettaljata, fil-qari u l-bini ta' mapep u fil-fotografija.

B'danakollu ma rridx nagħti x'nifhem illi min jiggradwa f'dan is-suġġett m'għandux il-possibilità li jaħdem f'dan il-qasam.

Anzi!

F'dawn l-aħħar snin rajt ħafna mill-istudenti li gradwaw fl-Arkeoloġija jsiru għalliema, kuraturi, jaħdmu ma' Heritage Malta fil-qasam tas-Supretendenza tal-Wirt Kulturali, jiffurmaw kumpaniji speċjalizzati f'das-settur u saħansitra student minnhom, Dr Nicholas C. Vella, illum huwa wieħed mis-Senior Lecturers tad-dipartiment."

Probabbilment din l-attitudni kawta hija riżultat tal-fatt illi Prof. Bonanno kellu jimxi triq twila ferm sakemm wasal fejn hu llum.

Fatt kurjuż li sirt naf waqt din l-intervista kien illi oriġinarjament hu qatt ma basar li xi darba għad isir arkeologu.

"Naħseb li jiena kont tifel bħal ħafna tfal Maltin tipiċi, imwieled u mrobbi f'wieħed mill-irħula tagħna, iż-Żejtun.

F'dak iż-żmien qatt ma kont nikkonċepixxi xi ħajja akkademika, aħseb u ara xi speċjalizzazzjoni fl-arkeoloġija!

Però fl-età bejn 10 u 20 sena, kont nattendi l-Azzjoni Kattolika u l-qassis li kien jgħallimna kien iġibilna regolarment xi films mill-British Council li kienu jitrattaw suġġetti varji bħal l-ambjent u l-arkeoloġija.

Minn dawn, l-aktar li baqgħuli f'moħħi kienu x-xeni ta' campus universitarji barranin bħall-Università ta' Oxford u naħseb li bil-mod il-mod, dawk ix-xeni daħlu f'moħħi u ħolquli dik l-aspirazzjoni li xi darba mmur nistudja f'xi pajjiż ieħor.

Sadanittant meta ġejt biex nagħżel lingwa bejn il-Latin u l-Franċiż, iddeċidejt li nagħżel tal-aħħar.

Biss, meta mort biex nidħol l-università sibt ruħi lampa stampa.

Xtaqt ħafna nidħol fil-qasam tax-xjenza għax minn dejjem kelli daqsxejn orjentament matematiku u xjentifiku imma ma kellix suġġetti biżżejjed biex napplika.

Daqstant ieħor ma stajtx nagħżel li nidħol għall-liġi peress li ma kontx studjajt il-Latin.

Iżda imbagħad fortunatament tawni ċ-ċans li nitħarreġ f'din il-lingwa u b'hekk xorta waħda stajt nidħol bħala student każwali fil-qasam tal-arti fl-università.

Biż-żmien għaraft napprezzah ħafna l-Latin u fil-fatt tant mort tajjeb fl-eżamijiet illi l-professur tiegħi ssuġġerili li nkompli dan is-suġġett għal BA Hons u hekk għamilt.

Iżda għalkemm il-Latin kien sar jogħġobni ħafna, bdejt nintebaħ illi dil-lingwa kienet qed tispiċċa speċjalment meta din ma baqgħetx il-lingwa tal-Knisja.

Għalhekk deherli li kien ikun aħjar li nagħżel ambizzjoni ulterjuri u nkompli l-istudji tiegħi f'xi kamp li hu ġdid għal Malta.

Kien hawn li tfajt għajnejja fuq l-arkeoloġija u ovvjament iffukajt fuq l-arkeoloġija klassika sabiex inkun nista' nirrendi l-istudji li kont diġà wettaqt, aktar konkreti."

Prof. Bonanno fissirli kif permezz ta' scholarship huwa kompla l-istudji tiegħu għal dottorat fl-Università ta' Palermo u wara hu ntagħżel biex jaħdem bħala lecturer fl-Università ta' Malta bil-kundizzjoni li jkompli jispeċjalizza biex iġib il-

"Did-darba għażilt li nagħmel l-istudji tiegħi f'università f'Londra ħalli b'hekk nesponi lili nnifsi wkoll għall-ħsieb Ingliż.

Nistqarr li wara li kont drajt l-orjentament Taljan, kważi ħadt xokk meta ġejt affaċċjat b'dak Ingliż.

Prinċipalment id-differenza kienet illi t-Taljani jitkellmu b'dik iċ-ċertezza dwar xi ħaġa, mentri l-Ingliżi jirreferu għal xi ħaġa li probabbilment kienet hekk, li aktarx kienet hekk eċċ eċċ.

Għad-dottorat Taljan kont għamilt teżi dwar l-iskultura Griega u Rumana li kien hawn f'ħafna kollezzjonijiet f'Malta, fejn kont eżaminajt madwar 90 biċċa li jibdew minn frammenti żgħar għal statwi sħaħ.

Kien eżerċizzju tajjeb ħafna għalija għalkemm għadni qatt ma ppubblikajtu.

Issa li għaddew tant snin biex nippubblika x-xogħol tiegħi jkolli bżonn nerġa' nagħmel dak l-istudju minħabba li llum tant żviluppaw l-affarijiet li anki l-interpretazzjoni tiegħi nbidlet.

Dan l-istudju ppreżentajtu f'teżi li qiegħda l-Melitensia imma l-quddiem għandi ħsieb li noħroġ din l-informazzjoni biċċa biċċa f'forma ta' artikli f'xi magazin.

Meta mort l-Ingilterra għażilt li naħdem fuq ir-ritrattistika (statwi) uffiċċjali fil-basso riljiev li kien joħroġ l-istat Ruman, l-ewwel fir-repubblika imbagħad fl-imperu sabiex jikkomemmoraw episodji storiċi."

Filwaqt li permezz ta' dawn l-istudji f'pajjiżi oħra Prof. Bonanno kien qata' xewqtu li jesperjenza campus universitarji barranin, hu saħaq kemm hija importanti li wieħed jesponi ruħu għall-ideat ta' pajjiżi oħra.

"Jiena nemmen li kull student Malti għandu jagħti din l-opportunità lilu nnifsu, dik li l-ewwel jidħol fil-fond fuq suġġett li mhux Malti biex wara jmur lura f'pajjiżu u japplika dak li jkun tgħallem.

Fl-opinjoni tiegħi jekk wieħed jaħdem mill-ewwel fuq suġġett Malti jagħlaq lilu nnifsu, mentri jekk jistudja barra fuq suġġett iktar vast, jiftaħ moħħu aktar minħabba li f'pajjiżi oħra teżisti firxa aktar wiesgħa ta' possibilitajiet."

Id-diskors reġa' ħadna lura fi żmien meta jekk ridt tistudja l-arkeoloġija, ridt bilfors issiefer f'pajjiż ieħor.

Imma kelli kurżità jekk f'dawk is-snin, in-nies kienetx tapprezza l-arkeoloġija lokali?

"L-arkeoloġija kienet apprezzata imma għall-benefiċċju ta' ċertu livell ta' soċjetà.

Ħadd ma kien jipprova jeduka lill-poplu biex jagħraf u jieħu ħsieb dal-wirt kulturali tiegħu.

Ħlief Temi Zammit li apparti l-kapaċitajiet l-oħra kollha tiegħu kien ukoll kittieb tajjeb ħafna u permezz ta' ġabriet qosra ta' kitbiet informattivi huwa kien għen biex jinforma u jħabbeb lill-poplu ma' dan il-qasam."

Tlabtu jgħidli fejn għamel l-ewwel skavi tiegħu u kemm jaħseb li hu importanti illi min qed jistudja l-arkeoloġija jipparteċipa f'tip ta' eżerċizzju bħal dan?

"L-ewwel skavi li għamilt kienu waqt li kont qed nistudja f'Palermo fejn kelli ċ-ċans li niskava f'belt antika fi Sqallija li kienet inqerdet mill-Kartaġiniżi fis-sena 395QK u kienet magħrufa bħala Himera.

Għalkemm l-iskavi ma jkunux obbligatorji waqt l-istudju tal-arkeoloġija, jiena naħseb illi degree fl-arkeoloġija mingħajr esperjenza ta' skavi tista' titqies bħala difettuża."

Naturalment Prof. Bonanno ħa sehem ukoll f'diversi skavi f'pajjiżna fosthom fil-Brockdorff Circle fix-Xagħra Għawdex, f'Tas-Silġ, fil-Villa Rumana taż-Żejtun u f'Għar ix-Xiħ f'Imġarr ix-Xini f'Għawdex.

Madanakollu waqt id-diskursata ħareġ illi xi drabi mhux la kemm tippjana li ser tiskava x'imkien...

"Ngħidu aħna meta ġejna biex inħaffru f'Tas-Silġ sibna illi l-aqwa partijiet tas-sit kienu diġà ġew allokati biex jiġu skavati minn grupp Taljan.

Biex tgħaqqad l-ewwel applikazzjoni li għamilna fl-1995 ġiet irriffjutata peress li l-ministru responsabbli f'dak iż-żmien ingħata l-parir li minħabba li s-sit kien imwiegħed lill-barranin, kien ikun aħjar li aħna l-Maltin ma nitħallewx niskavaw!

Niftakar li r-rettur, Fr Peter Serracino Inglott kien bagħat ittra iebsa lill-ministru u ftit wara tħallejna niskavaw.

Xorta waħda l-partijiet li ġejna offruti kienu minimi – tliet trinek imdaqqsa biss.

Iżda aħna xorta ppersistejna u użajna s-sit biex inħarrġu lill-istudenti tagħna kif jaħdmu bl-aħjar mod xjentifiku filwaqt li esponejnihom għall-mod reali ta' kif isir skav."

Sfortunatament minn kliem il-professur donni fhimt li l-poplu tagħna għadu ma neżax għal kollox mill-influwenza kolonjali.

Għajb għalina meta l-barrani jiġi ppreferut mill-Malti u mbagħad meta l-Malti qiegħed f'artu u huwa professjonist fil-qasam!

"Meta mmur fuq ċertu siti arkeoloġiċi lokali li fuqhom ikunu qed jaħdmu l-barranin, apparti li jkun hemm bżonn il-permessi biex nidħol, mhux darba u tnejn li niġi trattat bħala 'mistieden' u bħallikieku qed jagħmluli xi pjaċir għax qed idawwruni mas-sit u juruni x'qed jagħmlu!

Dan l-aħħar kelli wkoll xi diżgwid minħabba li l-persuna barranija li kienet skavat il-Brockdorff Circle xi snin ilu talbet madwar 1.25 miljun lira sterlina lil fondazzjoni Ingliża sabiex tkompli tiskava s-sit bil-pjan li f'sena prattikament tiżvujtah għal kollox.

Jiena kont wieħed minn dawk li rreżistejt ħaġa bħal din għax l-ewwel nett nemmen illi meta jsiru skavi bħal dawn f'pajjiżna, għalkemm għandna nilqgħu l-għajnuna mill-barrani bil-qalb kollha, aħna l-Maltin għandna nkunu qed naħdmu magħhom bi sħab, fuq l-istess livell u b'rispett reċiproku.

Imma apparti minn hekk, jiena ma naqbilx li sit għandu jiġi skavat kollu kemm hu.

Sadanittant dax-xogħol ma sarx għax it-talba għall-flus ma ġietx aċċettata."

Prof. Bonanno sostna kemm hija kruċjali li tħalli parti minn sit mhux mimsusa sabiex din tiġi mgħoddija għall-investigazzjoni mill-ġenerazzjonijiet ta' warajna.

"Ejja nieħdu l-eżempju ta' Għar Dalam li ġie skavat fis-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20.

Illum meta naqraw ir-rapporti li saru dwar l-iskavar ta' dan is-sit insibu li dawn huma difettużi ħafna għax ovvjament

issa għandna ħafna aktar mezzi u informazzjoni.

U ċertament għad jiġi żmien meta l-ġenerazzjonijiet ta' warajna ser ikollhom teknoloġija ħafna aħjar minn tagħna.

Issa f'Għar Dalam fadal biss roqgħa ċkejkna mmens li għadha mhiex skavata u allura jiena ma nimmaġinax li xi ħadd jista' jmissha jekk ma jnaddafx il-ħajt kollu tal-madwar u jieħu kampjuni tal-pollinu li jsib.

Biex nagħtik eżempju ieħor nista' nsemmilek xi rqajja ta' ħamrija miżgħuda bi fdalijiet umani li tħallew apposta ġol-Hypogeum b'dan l-istess għan li jiġu studjati fil-futur."

Kont kurjuża jekk matul dawn is-snin kollha jaħdem f'dan il-qasam, hu kienx qatt sab xi oġġett ta' valur waqt l-iskavi?

"Għad hemm ċertu pajjiżi fejn għadu jeżisti dak l-element ta' avventura u ta' skoperti ta' teżori, bħal ngħidu aħna fl-Eġittu.

Naf ħafna bħali li jgħiru għal arkeologi li jaħdmu fl-Eġittu bħal Zahi Hawass li kapaċi jsib xi nekropoli sħiħa!

Imma fir-realtà illum l-arkeoloġija hija xjenza u xi skoperta ta' dan it-tip hija pjuttost rari u għalhekk apprezzata ferm.

Waqt li kont qed niskava f'Benghazi kont kuntent ħafna meta rnexxielna niskopru l-bidu ta' mużajk Ruman.

Nixtieq li xi darba insib xi biċċa statwa jew inkella xi biċċa vażun li għandu xena sħiħa mpinġija fuqu!

Min-naħa l-oħra x-xorti daħket mhux ħażin lil grupp ta' studenti li kienu qed jiskavaw miegħi fi Brockdorff Circle meta dawn sabu numru kbir ta' skulturi u wieħed minnhom saħansitra sab sitt figurini flimkien."

Staqsejtu liema fl-opinjoni tiegħu huwa l-aktar sit arkeoloġiku ta' valur f'pajjiżna?

"Naħseb li kulħadd jaqbel li l-aktar sit arkeoloġiku ta' importanza f'pajjiżna, anki minħabba li huwa uniku, bla dubju huwa l-Ipoġew ta' Ħal-Saflieni.

Anzi nasal biex ngħid li l-valur tiegħu jkompli jiżdied

jekk tikkomparah f'dik li hija x-xena internazzjonali.

Tempji ssib diversi madwar id-dinja imma monument bħall-Ipoġew huwa uniku, kemm minħabba li huwa daqstant estetikament pjaċevoli u anki għar-raġuni li apparti li l-arkitettura tiegħu hija meraviljuża, minnu ħarġu wkoll numru ta' affarijiet artistiċi."

L-aktar pajjiżi barranin li jaffaxxinawh għall-arkeoloġija tagħhom huma l-Italja u l-Eġittu.

U għalkemm dar diversi siti arkeoloġiċi madwar id-dinja, jixtieq ħafna jżur l-arkeoloġija tal-Perù.

Ta' min isemmi wkoll illi dan l-aħħar il-Prof.

Bonanno irċieva żewġ unuri mprezzabbli minn żewġ pajjiżi barranin.

"Meta ġejt mgħarraf li ngħatajt l-unur bħala Corresponding Member tal-German Archaeological Institute ħassejt sodisfazzjon kbir speċjalment minħabba li minn dejjem xtaqt ninvolvi lill-Ġermaniżi f'xi skavi tagħna peress li għandhom teknoloġija serja ħafna.

Apparti minn hekk apprezzajt ħafna wkoll il-privileġġ li jinvolvi unur bħal dan: l-ospitalità f'diversi biblijoteki mill-aqwa mxerrda f'diversi pajjiżi oħra.

L-aħbar l-oħra waslet b'sorpriża f'Jannar li għadda, fejn did-darba l-Archaeological Institute of America infurmani li kien għażilni bħala Corresponding Member tagħhom ukoll.

Apprezzajtu ferm dan l-unur li jingħata lill-arkeologi li jkunu ddistingwew ruħhom barra mill-Amerika u l-Kanada għax fil-lista ta' dawk magħżula qabli hemm ċertu ismijiet famużi bħal dak ta' Kristos Dumas u Zahi Hawass."

Tlabtu jsemmili liema mill-kitbiet tiegħu kienu l-aktar għal qalbu?

"Bla dubju l-aħħar ktieb

għax fih inkorporajt ħafna mill-ideat li kienu sparpaljati u fil-passat ħarġu individwalment f'artikli.

Imbagħad hemm ukoll il-ktieb

li għalija kien ta' sfida kbira minħabba t-termini bil-Malti imma deherli li kien dover tiegħi li nissodisfa ċertu bżonn tal-Maltin, espressa bil-lingwa Maltija."

F'egħluq l-intervista semmejna wkoll l-Archaeological Society li apparti li l-professur huwa wieħed mill-fundaturi tagħha, illum huwa anki l-president ta' din is-soċjetà.

"L-iskop prinċipali ta' din is-soċjetà huwa li tippromwovi l-arkeoloġija ma' kulħadd, anki ma' min huwa dilettant.

Regolarment norganizzaw numru ta' lectures u site visits u kull min jixtieq jeduka ruħu f'dal-qasam huwa mistieden li jingħaqad magħna.

Min ikollu bżonn aktar informazzjoni jista' jikkuntattjana fuq l-email:

Għalkemm forsi fil-films il-ħajja tal-arkeologu hija deskritta b'ħafna aktar kulur, issa li kelli l-opportunità li nintervista lil wieħed mill-aktar arkeologi rinomati f'pajjiżna, xtaqtu jgħidli jekk jaħsibx li wara kollox l-arkeoloġija tagħtux dik il-laqta insolita f'ħajtu?

"Ċertament inti u tħaffer fl-art fl-isfond tal-għarfien tal-istudji tiegħek hemm dak l-element ta' eċitament.

U anki jekk ma ssib l-ebda oġġett tad-deheb, l-iskoperta u x-xogħol

tiegħek huma ta' valur għax qed jikkontribwixxu għax-xjenza.

Jekk inħares lura nista' ngħidlek li kienet karriera li tagħtni bosta sodisfazzjon u laqqgħatni ma' nies kbar.

Ħolqitli wkoll is-sodisfazzjon li nara l-formazzjoni tal-mentalità tal-istudenti li ġew fdati f'idejja u li narahom jirnexxu fl-istudji tagħhom.

L-arkeoloġija ta' pajjiżna hija parti minna, hija wirt tagħna.

Ma naħsibx li kont inkun daqshekk kburi li jien Malti li kieku ma kellnix it-tempji neolitiċi jew l-Ipoġew.

Anzi aktarx kieku kont inħossni daqsxejn inqas.

Il-fatt li għandna dak il-wirt għalija jpoġġina fuq ċertu pedestall."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-8 ta' Mejju 2011)

arkeologija

Dipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija

Ghar ix-Xih

Torċa

Università ta' Malta

WIRT LI JPOĠĠINA FUQ PEDESTALL


IL-ĦOLQIEN TA' KULT

Nifktakar li fi tfuliti kont naffaxxina ruħi u fl-istess ħin nitwaħħax meta kont ngħaddi minn ħdejn artal partikolari li kien jinsab f'waħda mill-korsiji tal-Knisja ta' Santa

Katerina, ż-Żejtun.

Ġewwa fih kien iħaddan statwa ta' qaddisa mimduda fl-art, bil-pala ta' jdejha mħaffra min-naħa ta' fuq.

Kont ilni żmien sewwa nitħasseb x'seta' kien li kellha f'idejha dik l-istatwa imma żgur li qatt m'għaddieli minn moħħi li magħluqin f'dak il-kontenitur tal-ħġieġ ċkejken kien hemm l-għadam tal-qaddisa nnifisha u li dak kien korp sant.

Wara li skoprejt dawn il-fatti, kont għamilt żmien mhux ħażin inċerta jekk nippreferix nersaq aktar qrib ħalli nifli sew x'kien hemm jew naħrabx niġri li ma tmurx tqum għalija l-istatwa!

U b'nostalġija nistqarr li ħafna drabi kienet tirbaħ l-għażla tal-aħħar u dlonk kont intir meta niġi biex ngħaddi minn fuq dawk l-erba' madumiet ta' quddiemu.

Dawn il-memorji ta' tfuliti tqanqlu hekk kif dil-ġimgħa ltqajt ma' Fr David Farrugia biex niddiskuti miegħu t-tnhedija ta' Wirja Nazzjonali dwar il-Kult ta' Sant'Andrija f'pajjiżna f'egħluq il-1950 sena mill-martirju tiegħu.

Dlonk xtaqtu jfissirli l-kunċett tal-kulti u l-qaddisin.

"L-espressjoni 'kult' tnisslet mill-kelma 'coltivare' li bil-Malti tittraduċi fi 'trawwem'.

Infatti f'dan il-każ meta nitkellmu dwar kult inkunu qed infissru li wieħed irawwem jew jikkultiva l-imħabba u d-devozzjoni lejn xi qaddis partikolari.

Huwa interessanti li wieħed jara minn fejn bdew dawn il-kulti.

L-oriġini tagħhom tmur lura għal bosta snin meta t-twemmin nisrani kien għadu fl-ewwel passi tiegħu u l-Insara

kienu qed jiġu ppersegwitati.

Kien żmien meta nies ta' devozzjoni kbira kienu qed jagħżlu li jieħdu l-martirju minflok jiċħdu l-fidi tagħhom u dawn bdew kważi kważi jiġu ddikkjarati minnufih bħala qaddisin mil-komunità Nisranija.

Fil-qagħda diffiċli li kienet tinsab fiha l-Knisja fl-ewwel snin tal-bidu tagħha, il-komunità Nisranija għarfet illi dawn il-martri kellhom importanza kbira peress li kienu qed jagħtu eżempju ta' kif wieħed għandu jgħożż twemminu sal-aħħar u b'hekk bdew jinbnew il-kulti."

Jitwieldu bosta kulti imma x'inhi r-raġuni li wħud jintesew mal-medda tas-snin filwaqt li oħrajn jibqgħu ħajjin għal żmien twil?

"Il-kult qisu pjanta.

Il-bniedem huwa bħaż-żerriegħa li l-fama tiegħu tibda tinbet meta jmut.

Issa hemm dawk li jbattu wara ftit bħal dik il-pjanta li toħroġ il-fjuri malajr imma jinxfu ħesrem.

U hemm ukoll dawk li jdumu kemmxejn ma jagħtuk il-frott imma mbagħad meta joħorġu, jibqgħu ħajjin għal ħafna aktar żmien.

Kult ta' qaddis jibqa' ħaj sakemm jibqa' jsib lil min jitwaħħad miegħu.

Ġeneralment kult jinbet meta l-karatteristiċi ta' dak il-qaddis ikunu simili

għal dawk tan-nies tal-inħawi u b'hekk tibda d-devozzjoni lejh.

Ngħidu aħna fil-każ ta' Sant'Andrija nsibu devozzjoni kbira lejh f'diversi nħawi fostom f'Marsaxlokk, f'Ħal-Luqa, fiż-Żurrieq u fix-Xlendi peress li dawn jew dari jew illum kienu nies tal-baħar bħal Sant'Andrija li kien sajjied.

Imbagħad naturalment, meta dawn in-nies imorru joqogħdu f'lokalitajiet oħra, wħud minnhom jġorru magħhom dan il-kult u allura tibda ssib il-qima lejn il-qaddis f'inħawi oħra wkoll bħal f'Bormla, f'Birkirkara, fil-Mosta, f'Ħal-Lija, fis-Sannat u fix-Xewkija."

Kif żviluppa l-kult ta' Sant'Andrija f'pajjiżna?

"F'pajjiżna d-devozzjoni popolari lejn Sant'Andrija Appostlu nistgħu ngħidu li teħodna lura għall-Medjuevu.

Fil-fatt kemm fil-Knisja tal-Lunzjata ta' Ħal-Millieri u kemm f'dik ta' Santa Marija ta' Birmiftuħ insibu affreski li jirraffiguraw lil dan il-qaddis.

Man-nisġa tas-snin, il-kult ta' Sant'Andrija baqa' dejjem jinfirex f'pajjiżna tant li bdew jitwaqqfu għadd ta' knejjes, altari, fratellanzi, niċeċ u statwi ddedikati lilu.

Saħansitra anke żewġ parroċċi ħadu l-patroċinju tiegħu; b'dik ta' Ħal-Luqa tagħraf lil Sant'Andrija bħala l-patrun ewlieni u titular tal-parroċċa, filwaqt li dik tal-Fontana f'Għawdex tgħodd lil dan il-qaddis bħala l-kon-patrun flimkien mal-Qalb ta' Ġesù."

Kif jitnissel patrun ta' belt jew raħal?

"Fl-imgħoddi kienet inħolqot id-drawwa illi meta kien jindifen martri kienet tinbena kamra kbira fuq il-qabar tiegħu sabiex fiha jkunu jistgħu jinġabru u jistrieħu l-pellegrini li jmorru biex iżuru l-post.

F'ċerti lokalitajiet il-popolarità ta' dan il-martri tant kienet tiżdied li ċerti individwi kienu jagħżlu li jmorru joqogħdu fl-inħawi tal-madwar.

Għaldaqstant, ftit ftit minn naqra ta' kamra fuq il-qabar tal-martri, il-bini beda jitkabbar sakemm bdew jidhru l-ewwel knejjes.

U hekk kif eventwalment il-Knisja kienet tiddikkjara lil dak il-martri bħala qaddis, in-nies kienet taċċettah bil-qalb kollha bħala l-patrun tagħha.

Biex nikkomparaw ma' dak li jseħħ illum, nistgħu nħarsu lejn il-patrun tal-Parroċċa tas-Swatar li mhu ħadd ħlief il-qaddis Malti San Ġorġ Preca.

Kienet il-Knisja stess li pproponiet lil dan il-qaddis sabiex ikun il-patrun tan-nies tas-Swatar bil-ħsieb li jkun hemm l-ewwel parroċċa ddedikata lilu.

In-nies aċċettat bil-qalb kollha u b'hekk huma għandhom l-ewwel qaddis patrun Malti."

Imma illum għadu żmien il-kulti u l-patruni?

"Skont kif tħares lejhom.

Biex toqgħod tingħalaq fihom infushom le.

Biex toqgħod tintilef u tisħaq illi l-qaddis tiegħek huwa l-aqwa qaddis, le.

Imma biex tagħraf il-messaġġ tagħhom fil-ħajja tiegħek, iva.

Meta l-Knisja tħeġġeġ għall-kult tal-qaddisin, hija ma tkunx qed tħeġġeġ għall-idolatrija, kif forsi hawn min jakkużaha, imma tkun qed tippromwovi l-fatt li dak li Alla qed joffri lill-bniedem f'Ġesù u fl-azzjonijiet li wettaq darba għal dejjem, tassew jiswa ta' ġid lill-bniedem, ġid bla qies li jinkiseb fil-ħajja ta' wara din.

Barra minn hekk ix-xhieda ta' dawn il-qaddisin turi li dan hu possibli u reali u mhux sempliċiment ħolma, teorija jew aljenazzjoni.

Dan għaliex il-bniedem, ta' bniedem li hu, għandu bżonn li jibqa' jiftakar minn fejn ġej twemminu.

U permezz ta' dawn il-qaddisin jista' jikkontempla u jixtarr għala bniedem kapaċi jkollu kuraġġ biżżejjed biex jagħti ħajtu għal dak li jemmen fih.

Illum uħud minna jsibu problema anki biex imorru l-quddies darba fil-ġimgħa.

Allura anki bla ma jrid wieħed jistaqsi x'wassal lil dan l-individwu biex ikun daqshekk konvint?Għax kien stramb jew antikwat?

Jew forsi għax kien kuraġġjuż?

Ngħidu aħna Sant'Andrija kif wasal biex jieħu r-riskju kbir li jitlaq ix-xogħol tiegħu bħala sajjied biex imur bħala dixxiplu ta' Ġesù u jsir sajjied tal-bnedmin?

Kien miġnun għax għamilha?

Jew ħa riskju m'Alla għax ħajtu ma kellix biss valur għal din l-art imma anki għall-għaqda sħiħa miegħu?Iżda t-twemmin hu dejjem riskju għax dak li joħroġ mill-fiduċja ma tafx fejn għad jieħdok.

Meta Alla bagħat lil Ibnu fid-dinja huwa ried jgħaddi messaġġ qawwi ħafna: li xtaq isalva lil bniedem permezz tal-bniedem stess.

U l-istess jagħmel permezz tal-qaddisin meta bil-ħila tagħhom jikkonferma

illi l-messaġġ tiegħu qed jasal b'mod ċar għand il-bnedmin l-oħra f'kull żmien.

Diversi nies li jifhmu dan il-messaġġ jibdew jgħixuh f'ħajjithom u mill-ħajja tagħhom joħorġu bosta tifsiriet pożittivi dwar dak li Alla ried jgħid meta bagħat lil Ibnu fostna.

Nistgħu nqabbluhom ma' speċi ta' amplifiers li kollha jxandru l-istess messaġġ oriġinali: dak li Alla jridna nkunu parti Minnu u li għalhekk għandna nżommuh fiċ-ċentru ta' ħajjitna."

Kemm hu diffiċli biex wieħed isir qaddis fiż-żminijiet ta' llum?

"Kull żmien għandu tiegħu u daqstant ieħor kull qaddis għandu l-istorja partikolari tiegħu.

Il-ħajja minn dejjem kellha l-iebes u s-sabiħ tagħha.

Il-problema hi fejn inqiegħdu l-aċċenti.

Jekk trid tieħu xi ħaġa bis-serjetà fil-ħajja, tkun xi tkun, taf li ser tbati.

Personalment aktar milli nimita l-ħajja tal-qaddisin, jiena nippreferi nimita l-attitudnijiet tagħhom."

Allura x'inhu l-iskop wara din il-wirja nazzjonali dwar il-Kult ta' Sant'Andrija?

"Biex ikollna aktar ħjiel konkret tal-kult ta' Sant'Andrija f'pajjiżna, kien tassew f'waqtu li anke marbuta ma' l-1950 sena mill-martirju u d-dħul glorjuż fis-sema ta' dan l-appostlu, il-Parroċċa ta' Ħal-Luqa torganizza esebizzjoni fuq skala nazzjonali li titratta l-qima tiegħu hekk kif riflessa fl-arti sagra ta' pajjiżna.

Instabet l-għajnuna meħtieġa minn għadd ta' entitajiet ekkleżjastiċi, kemm dawk Maltin u kif ukoll dawk Għawdxin.

Kien hemm ħafna ko-operazzjoni anke min-naħa ta'diversi entitajiet governattivi u minn numru ta' individwi sabiex b'hekk setgħu jinġabru flimkien taħt saqaf wieħed bosta eżemplari ta' din id-devozzjoni popolari lejn dan il-qaddis.

Xi kultant jista' jkun li naħsbu illi dawn l-affarijiet m'għadux żmienhom jew li mhumiex popolari.

Iżda din il-wirja hija prova ċara ta' kemm għad hawn interess f'dan il-qasam.

Inġabru aktar minn 75 oġġett relatat mal-kult ta' Sant'Andrija.

Kien hemm ukoll numru ta' affarijiet oħrajn li għal raġunijiet varji ma setgħux jinġiebu għal din il-wirja."

Lil min għandha tinteressa wirja ta' dix-xorta?

"Prinċipalment lid-devoti ta' Sant'Andrija kemm Maltin u kemm Għawdxin.

Imma anki lil min hu dilettant tal-arti jew tal-aspett sagru.

Ta'min isemmi illi l-wirja ser tkun qed tinkludi fiha bosta opri

artistiċi u ta' valur storiku marbuta mad-devozzjoni popolari lejn Sant'Andrija Appostlu fostom xogħolijiet ta' artisti magħrufa bħal Francesco Zahra, Filippo Dingli, Mariano Gerada, Paolo Camilleri Cauchi, Carlo Darmanin, Pietro Saliba, Giuseppe Calleja, Emanuele Buhagiar, Abraham Gatt, Girolamo Dingli, Wistin Camilleri, Ferdinand Stuflesser (Bolzano), Alfred Camilleri Cauchi, Anton Agius, Publio Magro, Michael Camilleri Cauchi, Paul Aquilina, James Azzopardi u Twanny Ellul.

Ta' attrazzjoni speċjali ser ikunu żewġ kwadri importanti ħafna, wieħed ta' Stefano Erardi li nġab mill-Kon-Katidral ta' San Ġwann u l-ieħor ta' Giuseppe Calì li soltu jkun fil-Blue Room tal-Palazz ta' San Anton.

Apparti minn dawn wieħed jista' wkoll jammira għadd ġmielu ta' statwi kbar u oħrajn fil-minjatura, kwadri, bozzetti, fidda Maltija, ritratti storiċi, rakkmu bi ħjut tad-deheb, inċiżjonijiet antiki u oġġetti oħra relatati mal-kult ta' dan il-qaddis.

Il-ħsieb fundamentali kien li nagħtu idea ta' Sant'Andrija fuq livell popolari u għalhekk flimkien ma' dawn ix-xogħolijiet ta' livell għoli inkludejna wkoll statwi żgħar antiki magħmula mit-tafal li xi darba xi ħadd qala' meta kien għadu tifel żgħir.

L-inklużjoni ta' dawn l-istatwi mhux li jwaqqghu il-livell tal-wirja imma biex verament inkunu nistgħu nirriflettu dwar il-kult li għandu dan il-qaddis.

Nittamaw illi permezz ta' dawn l-esebiti, il-poplu Malti u Għawdxi jkompli jitkattar fil-qima u d-devozzjoni lejn l-Appostlu Sant'Andrija waqt li jagħraf japprezza dejjem aktar il-patrimonju kbir li ħallewlna missirjietna."

Din il-wirja li ġġib l-isem Regi Similia Passvs li tfisser 'Sar Jixbħu Sal-Passjoni' ser tkun qed tittella' fil-Kappella taċ-Ċentru Parrokkjali, Ħal-Luqa mid-19 sat-28 ta' Novembru,

2010 f'dawn il-ħinijiet: Mit-Tnejn sas-Sibt: mis-6.00pm sad-9.00pm u l-Ħadd: mid-9.00am sa 12.00pm u mill-5.00pm sad-9.00pm.

Id-dħul huwa b'xejn u aktar tagħrif jista' jinkiseb minn fuq is-sit:

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-21 ta' Novembru 2011)

knisja

Lija

Luqa

qaddis

Santa Marija

Torċa

wirja

Xewkija

Żejtun

IL-ĦOLQIEN TA' KULT


Il-ġrajja tal-arġentier

Illum ser nerħulha għal għonq it-triq ta' sensiela ġdida li ħa teħodna fuq vjaġġ ieħor li din id-darba se jlaqqagħna ma' kobor il-Malti.

Wieħed mill-għanijiet prinċipali ta' din il-kitba se jkun li jitfa' dawl fuq il-poplu tagħna li minnu sikwit joħorġu nies ta' ħila kbira imma li kultant, ftit li xejn nisimgħu bihom.

Infatti jweġġagħni dan il-poplu tagħna li għandu ħabta jogħxa bil-kapaċità tal-barrani filwaqt li joħnoq taħt l-għanqbut lil demmu stess!

Min-naħa l-oħra, dawn l-artikli se jkunu qed jiftħu tieqa wkoll fuq numru ta' personaġġi magħrufa li għexu f'perjodi oħra u li forsi llum jitqiesu bħala parti mill-passat.

Minflok, nixtieq nuri li l-ispirtu ta' dawn l-individwi għadu ħaj fostna ħafna aktar milli nistgħu nimmaġinaw...

Xi ftit tax-xhur ilu kelli l-opportunità li niltaqa' mal-arġentier Tarcisio Cassar fuq il-post tax-xogħol tiegħu li kien miżgħud b'għadd ta' għodod u xogħolijiet lesti għall-bejgħ.

Huwa laqgħani bi ħlewwa liema bħalha u dlonk qabad jagħtini ħjiel dwar is-sengħa antika u tradizzjonali tiegħu.

Ftehemna li nerġgħu niltaqgħu darb'oħra sabiex nintervistah imma dan qatt ma seħħ għax xi ftit taż-żmien ilu, Tarcisio ħalla din id-dinja u jiena tlift iċ-ċans li niret mingħandu l-għerf li ħallewlu missirijietu.

Għaldaqstant meta dan l-aħħar intlabt minn Wirt iż-Żejtun sabiex nintervista lill-arġentier Joseph Aquilina, ħtaft mill-ewwel l-okkażjoni.

Waqt il-laqgħa li kelli ma' Joseph intbaħt li jiena trabbejt u għext viċin il-post fejn dan l-individwu ħadem xogħolijiet kbar, imma b'danakollu ma kellix l-iċken idea tiegħu!

Ma kienx hemm dubju li kien wasal iż-żmien biex nolqtu żewġ għasafar b'ġebla waħda u minnufih involvejt ruħi biex nistħarreġ l-istorja li tinsab wara din is-sengħa.

Joseph ħadni lura lejn is-snin tletin hekk kif rama jirrakkuntali dwar iz-ziju ta' missieru, Carmelo Caruana, li kien arġentier Bormliż.

Jidher li qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, Bormla kienet waħda mill-bejtiet tax-xogħolijiet tal-arġenterija u hemm wieħed seta' jsib nies ta' sengħa mill-iprem.

Wieħed minn dawn kien Xandru Cassar u miegħu eventwalment laħqu wkoll uliedu, Joe u Salvinu.

Peress li dawn kienu ġirien ma' Carmelo, huwa ma damx ma beda jieħu interess f'dan il-qasam u aktar tard, meta fl-1938 ġab il-liċenzja ta' arġentier, huwa beda jaħdem bħala lavrant magħhom.

Iżda l-gwerra ċaqalqitu minn Bormla u Carmelo mar joqgħod iż-Żejtun, fi Triq Marsaxlokk, fejn fetaħ ħanut u baqa' jaħdem fih għal ħafna snin.

Anki missier Joseph, li kien jismu wkoll Joseph u bħal zijuh kien Bormliż, trawwem f'din is-sengħa u bħal Carmelo, huwa għamel karriera twila jaħdem ma' Xandru Cassar.

Madanakollu ġie żmien meta l-paga ta' sebgħa liri fil-ġimgħa ma setgħetx titma' sewwa lill-familja tiegħu li diġà kienet tikkonsisti minn tliet ulied, u b'hekk huwa ddeċieda li jiftaħ għal rasu.

Peress li anki hu kien ta' ħila kbira, ma damx wisq biex qabad fix-xogħol tiegħu bħala arġentier mill-ħanut li fetaħ fi Pjazza Santa Marija, iż-Żejtun.

U minn dal-post bdiet ukoll il-ġrajja ta' Joseph li ftit ftit ma damx ma ddakkar minn missieru u ta' tifel li kien huwa beda jitħajjar jipprova jaħdem xi ħaġa żgħira.

Infatti ta' 12 il-sena, wara li tispiċċa l-iskola, huwa beda jinxteħet wara l-bank tax-xogħol ta' missieru fejn kien jitħalla jsensel il-kuruni tar-rużarju li n-nies kienet tordna f'dak iż-żmien.

Dinjet Joseph kienet diġà bdiet ixxaqleb lejn din is-sengħa tal-arġenterija imma d-destin ried li r-ritmu li jidħol fiha, ikollu pass ħafna aktar mgħaġġel.

Dan seħħ meta għodwa minnhom, daħal spettur tas-servizzi soċjali fil-ħanut tagħhom, u sab lil Joseph wara l-bank.

U akkost li missieru spjegalu li ibnu kien qiegħed jitħarreġ biss u mhux jaħdem miegħu, dan l-ispettur tah ħmistax ċans biex jagħmillu l-ktieb tax-xogħol.

Ħabta u sabta, fl-età ta' 14 il-sena, Joseph sab ruħu jinqala' minn fuq il-bank tal-iskola sabiex minflok jidħol fid-dinja tal-adulti.

Huwa stqarr li dak iż-żmien ma ħadhiex bi kbira li kellu jitlaq l-iskola iżda aktar tard, meta kiber fis-sengħa tiegħu u sab ruħu fi stat li jrid jikkomunika ma' nies f'pajjiżi oħra, Joseph intebaħ li fir-realtà kien ikun aħjar li kieku tħalla jkompli l-iskola sal-aħħar.

Missier Joseph kien bastun fuqu u sikwit kien iwissieh li din is-sengħa riedet tittieħed b'serjetà kbira għax kien hemm ħafna x'titgħallem u daqstant ieħor fejn tiżbalja.

Għalhekk għall-ewwel, it-tfajjel kien joqgħod kemmxejn lura milli jipprova xi ħaġa ġdida.

Imma ġara li darba minnhom, avolja kien jibża' ferm minn missieru, huwa ppjana li jagħmel waħda minn tiegħu ħalli jara sa fejn kien kapaċi jasal.

Kien żmien ir-Randan u waqt li lejla waħda, missieru rħielha lejn il-knisja biex jisma' l-eżerċizzji, Joseph mar għand ommu u talabha tagħtih iċ-ċurkett tat-tieġ ħalli jaqsmu u jerġa' jsewwih sakemm missieru jiġi lura.

Ommu ma ħasbithiex darbtejn biex tagħtulu u hu kollu eċitament erħilha jaqsam iċ-ċurkett fi tnejn, iqabbad il-flixkun tal-gass, jipprepara s-saldatura tad-deheb u ħafif ħafif, jgħaqqdu lura mill-ġdid.

Il-pjan tiegħu rnexxa qatiegħ tant li ommu baqgħet skantatha għax ma setgħetx issib tarf minn fejn binha kien qata' ċ-ċurkett u reġa' għaqqdu flimkien.

U hekk kif żewġha ġie lura hija qaltlu bil-kapaċità ta' binhom u dan tant impressjona ruħu li minn dakinhar 'l hemm, it-tiswijiet li bdew jidħlu l-ħanut kienu jispiċċaw kollha direttament għand Joseph.

Finalment l-iben kien rebaħ il-fiduċja assoluta ta' missieru u minn hemm baqa' għaddej u ġab il-liċenzja ta' arġentier fl-1968.

Fatt kurjuż huwa li meta wieħed isir arġentier, il-Konslu tal-gvern jagħtih boll personali sabiex bih huwa jimmarka x-xogħol tiegħu.

Dan il-boll jibqa' marbut ma' dak l-individwu partikolari u ħadd qatt aktar ma jista' jużah.

Sabiex jispjegali aħjar, Joseph urieni ktieb rari mmens 'The Goldsmiths of Malta and their Marks' li ġie ppubblikat fl-1972 minn Chev Victor Fredrick Denaro, pijunier tal-istudju tal-fidda antika Maltija.

F'dan il-ktieb kien hemm informazzjoni dwar is-sengħa tal-arġentiera Maltin li tmur lura sa minn żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann u twassal sa snin aktar riċenti.

Fosthom wieħed jista' josserva l-marki tal-boll differenti tal-Maltin li ħaddnu din is-sengħa, inkluż dawk ta' Joseph u tal-familjari tiegħu.

Intant, kien permezz ta' dawn id-dettalji li darba minnhom huwa skopra min kien għamel il-bieba tat-tabernaklu tal-Parroċċa taż-Żejtun, hekk kif waqt li kien qed jaħdem fuq il-parti ta' ġewwa tiegħu, Joseph intebaħ bill-boll tal-arġentier Lebrun li kien jinsab imnaqqax fuq naħa minnhom ta' dan ix-xogħol.

Għalkemm jiena kont naħseb li l-arġentier jaħdem biss fuq il-fidda, ir-realtà hija ferm differenti.

Fil-fatt l-arġenterija għandha taqsimiet enormi fejn tespandi u fosthom tinkludi: xogħol tal-fidda, tad-deheb, u tal-filugranu, is-separazzjoni tad-deheb u l-ħidma tal-fidda, u anki l-ingastatura tad-djamanti.

Illum, ħafna minn dawk li jagħmlu dan x-xogħol ta' arġentiera, jkollhom jispeċjalizzaw f'xi taqsima partikolari.

Imma dari l-istorja kienet mod ieħor, hekk kif wieħed kien ikollu jmidd idejh u jitħarreġ fuq diversi fergħat ta' din is-sengħa.

Hekk tgħallmu l-antenati ta' Joseph u l-istess għamel hu.

Madanakollu hu nsista aktar minn darba li s-sengħa tal-arġentier hija bla tarf u wieħed mhux la kemm jibda jaħdem kif ġieb u laħaq.

Trid diversi snin ta' taħriġ qabel tibda taħdem waħdek u huwa għalhekk li min ikun jixtieq jieħu dax-xogħol bis-serjetà, idealment jibda minn meta jkun għadu żgħir.

Joseph tħarreġ fuq din is-sengħa bil-mod tradizzjonali fejn ix-xogħol isir kollu bl-idejn.

U anki jekk illum jeżistu diversi magni li jħaffu aktar u jnaqqsu ferm it-tbatija minn dan ix-xogħol, huwa baqa' dejjem juża l-metodi antiki minħabba li jemmen li hu hekk biss li jista' jinżamm il-prestiġju u l-valur tal-ħidma tal-oġġett.

Infatti huwa saħaq li x-xogħol li jsir bil-magni jitlef ħafna mis-sinifikat tal-oġġett għax dawn jisirqulu l-għerq tal-kreattività u tat-tiswira distinta tal-id tal-bniedem tas-sengħa.

Sabiex nifhem aħjar dan il-kunċett, Joseph beda jurini l-għodda u l-mezzi li juża biex jaħdem u hemmhekk għaraft il-paċenzja, il-galbu u t-talent li wieħed jirrikjedi biex jazzarda jaħdem f'dan il-qasam.

Intbaħt ukoll li l-kreattività ma tintużax biss fl-oġġetti li jinħadmu imma anki f'aspetti oħra, hekk kif wieħed li jagħżel li jibqa' jaħdem bl-idejn, ikollu jara x'ser jivvinta biex isewwi jew joħloq l-għodda neċessarja.

Intant bqajt skantata mhux ftit meta fost l-għodda li kellu, Joseph ġabli mazza tqila mmens u martell tal-inkavar li huwa kien sawwar minn numru ta' boldijiet li kien ġabar fl-1969 mill-inħawi tal-Gżira, fl-inħawi ta' Wied il-Għajn, fejn kien qed jitqatta' l-bastiment Angel Gabriel, li kien inkalja fil-post fejn aktar tard kienet inbniet il-lukanda Jerma Palace.

Il-Maltin minn dejjem kienu mdorrijin jirranġaw b'xi mod jew ieħor u hekk ukoll għamlu fiż-żminijiet ta' wara l-gwerra meta fil-pajjiż kien hawn nuqqas ta' kollox.

Fil-fatt Joseph irrakkuntali illi fi żmien iz-ziju ta' missieru Carmelo, in-nies kienet daret għall-muniti tal-flus biex tkompli tipproduċi l-oġġetti li xtaqet, anki jekk dan kien att illegali.

Min jaf kemm liri tad-deheb inħallu sabiex minnhom jinħadmu xi par imsielet, ċrieket, labar u brazzuletti!

Fost dawn jingħad li l-lampier il-kbir tal-fidda li jinsab imdendel quddiem l-artal maġġuri tal-Parroċċa taż-Żejtun kien inħadem minn numru kbir ta' muniti li waħda mara tat lill-knisja bħala donazzjoni sabiex jitwettaq dan ix-xogħol.

Bl-istess mod jidher li saru l-par lanterni antiki tal-fidda li llum jinsabu fil-Mużew tal-Parroċċa taż-Żejtun.

Ħsibt li s-sorpriżi kienu spiċċaw imma konna għadna biss fil-bidu, hekk kif Joseph beda joħroġ diversi ritratti sabiex jintroduċini mal-oġġetti li huwa ħadem.

Infatti huwa ħadem diversi affarijiet b'xogħol immartellat, kollu fuq stil antik, li llum jinsabu fid-djar tal-aqwa kollezzjonisti Maltin.

Madanakollu, apparti l-kwantità ta' zukkarieri, buqari tal-ħalib, kafettinieri u oġġetti oħra li ħarġu minn taħt idejn Joseph, kien musbieħ partikolari li fetaħlu l-bibien biex il-krejazzjonijiet tiegħu jsibu ruħhom anki barra minn Malta u fosthom għand persuni distinti bħar-reġina tal-Ingilterra li ngħatat wieħed minnhom mill-gvern ta' Malta fl-1964, waqt l-okkażjoni taċ-ċelebrazzjoni tal-Indipendenza, u għand il-Pakistan International Airlines meta pajjiżna ġab l-ewwel ajruplan tal-Air Malta.

Joseph kien involut ukoll f'numru vast ta' xogħolijiet fil-knejjes, kemm ġodda u kif ukoll ta' restawr.

Fost dawn nista' nsemmi: il-kuruna tal-fidda bbanjata bid-deheb tal-ikona tal-Madonna ta' Carafa li tinsab fil-Kon-Kattidral ta' San Ġwann, il-belt Valletta, ir-restawr tal-weraq tal-fidda li jiffurmaw parti mid-dekorazzjoni tar-relikwa ta' San Ġwann il-Battista li llum qiegħda fil-Mużew tal-Kon-Kattidral, ir-restawr ta' lampier tal-1776 li jinsab fil-Knisja ta' San Pawl, ir-Rabat Malta, u xogħol fuq ix-xabla ta' Santa Katarina fil-Parroċċa taż-Żejtun.

Issa li Joseph Aquilina l-arġentier għandu 67 sena, huwa stqarr li mhux darba u tnejn li jħares lura lejn il-passat tiegħu u jħossu sodifatt ferm bl-esperjenzi differenti li dan ix-xogħol laqqgħu magħhom matul is-snin.

Barra minn hekk huwa jħossu kburi li rnexxielu jkompli b'suċċess is-sengħa li ħallewlu missirijietu, flimkien ma' ħuħ Emmanuel li wkoll jagħmel l-istess xogħol.

Intant, għalkemm ix-xogħol tal-idejn qiegħed dejjem jinqata', kemm minħabba l-iżvilupp teknoloġiku u anki sforz l-importazzjoni ta' oġġetti barranin li jiswew prezzijiet anqas, Joseph jinsab kuntent li ibnu Anton wiret mingħandu l-imħabba u t-talent lejn din is-sengħa, tant li llum anki huwa għandu l-liċenzja ta' arġentier.

B'hekk huwa jittama li l-ġrajja tal-arġentiera tradizzjonali lokali fadlilha futur f'pajjiżna.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI fit-Torċa tal-4 ta' Mejju 2014)

Kavallieri ta' San Ġwann

Madonna ta' Carafa

Parroċċa taż-Żejtun

Parroċċa ta' San Pawl ir-Rabat

Tieni Gwerra Dinjija

Żejtun

Il-ġrajja tal-arġentier


It-twelid fid-djar fil-passat

Il-ġimgħa li għaddiet iddiskutejt xi informazzjoni li ppreżentat Janice Caruana waqt attività riċenti organizzata minn Wirt iż-Żejtun fil-bini tal-Juventutis Domus, li kienet relatata mal-irwol tal-majjistra ta' dari.

Fl-artiklu ta' qabel, semmejt xi dettalji u rakkonti dwar numru ta' majjistri li taw is-servizz tagħhom bejn is-snin 1900 u l-1990.

F'din it-tieni parti, se nkun qed niffoka fuq l-esperjenza, il-perspettiva, u l-ġrajjiet tal-ommijiet li welldu matul dan il-perjodu.

L-EWWEL STADJU TAL-ĦLAS

"Kull ħlas għandu tliet stadji," spjegat Janice.

"L-ewwel stadju ġeneralment ikopri diversi siegħat fejn l-utru jirqaq, jitwal, jitwessa, u jinfetaħ.

Il-mara tibda tħoss uġiegħ taħt id-dahar u fiż-żaqq."

"Meta jibda dan l-uġiegħ, xi membru tal-familja li ma kienx ser ikun qed jassisti l-omm waqt it-twelid, kien imur isejjaħ lill-majjistra.

Ħafna mill-majjistri kienu jidentifikaw ruħhom billi jwaħħlu plakka biswit il-bieb ta' barra ta' darhom li fuqha kien ikollha miktub l-isem u s-servizzi li joffru.

Għal filgħaxija, kien hemm min ikollu wkoll lampa b'salib fuqha wara l-bieb biex in-nies isibu l-post malajr."

"Jekk ma tkunx qed taqdi lil ħaddieħor, malli xi ħadd kien isejjħilha, kienet toħroġ taqdih.

Kif tasal, hija kienet tiċċekkja fhiex waslet l-omm, fosthom: kemm infetħet, l-ilma, kemm qed ikun frekwenti l-uġiegħ, il-pożizzjoni u l-qalb tat-tarbija, u l-istorja tal-omm waqt it-tqala tagħha.

Waqt din l-eżaminazzjoni, hija kienet tevalwa wkoll jekk hux ser ikun hemm il-bżonn ta' xi mediċini jew l-għajnuna tat-tabib."

"Imbagħad, skont f'liema stat tkun sabet lill-omm u jekk tkun il-prassi tagħha, il-majjistra kienet tneħħi xi pil tal-mara jew tagħtiha xi porga jew levattiv.

Jekk l-omm tkun għadha fil-bidu wisq tal-ħlas, il-majjistra ġieli kienet titlaq tassisti lil ħaddieħor u mbagħad tirritorna."

Meta l-majjistra ma tkunx mill-istess raħal/belt

"F'dawn il-każi, kien hemm sistema twila kif tintlaħaq il-majjistra.

Infatti, hekk kif kien jibda l-uġiegħ, xi membru tal-familja kien jiġri lejn l-għassa tal-post sabiex jitlob lill-pulizija jċemplu lill-għassa tal-inħawi fejn toqgħod il-majjistra.

Kif jasal il-messaġġ, pulizija kien joħroġ mill-għassa biex imur ifittex lill-majjistra u jagħtiha d-dettalji ta' dawk li jirrikkjedu l-għajnuna tagħha.

Minn hemm, il-majjistra kienet issib mezz kif tasal għand il-mara," qalet Janice.

Ħlas mhux assistit

Imsejkna nisa!

Mhux ta' b'xejn li ġieli kien hemm każi fejn il-majjistri ma laħqux waslu fil-ħin.

Biex tgħaxxaqha, il-mara muġugħa kien ikollha sserraħ għal kollox fuq x'jiddeċiedu ta' madwarha, kif ser nirrakkuntalkhom hawn.

"Kien hemm mara tqila li kienet qiegħda taħdem fl-għalqa, meta qabadha l-uġiegħ tal-ħlas.

Din marret tfittex 'l ommha biex tgħidilha li kienet bdiet imma ommha dehrilha li kienet għadha lura u qaltilha "Toqgħodx iġġib il-majjistra għalxejn għax dik ikollha x'tagħmel!"

Hi kompliet b'xogħolha filwaqt li bintha baqgħet muġugħa, sakemm finalment, l-omm indunat li l-mara veru kienet waslet biex twelled u marret issejjaħ lill-majjistra.

Imma kien tard wisq għax meta dawn waslu d-dar, sabu li l-mara kienet laħqet welldet weħidha fuq is-sodda!"

X'kienu jagħmlu l-membri l-oħra tal-familja

"Fl-ewwel stadju, l-omm kienet tkun akkumpanjata biss mill-qraba; ġeneralment l-omm u l-kunjata.

Meta staqsejt fejn ikun ir-raġel, kelli dawn ir-risposti: "Ir-raġel kien jibża'.

Biex jagħmilhom orrajt imma mbagħad waqt it-twelid ma ried jara xejn."

Imma x'kien ikun xogħolu?

"Ir-raġel kien joqgħod tiela' u nieżel, jagħmel il-misħun u t-tejiet."

Oħra qaltli li ma kienx xieraq li ċerti membri jaraw dawn l-affarijiet, l-aktar it-tfal, ix-xebbiet u n-nisa tqal.

Infatti, kif jibda l-ħlas, dawn kienu jinħarġu mid-dar b'xi skuża jew oħra sakemm jgħaddi kollox."

"Kienu jkunu l-qraba li jagħmlu l-preparamenti għall-ħlas, fosthom jgħallu l-misħun, ilestu x-xugamani, jitfgħu inċirata, lożor ħżiena u xi ftit xugamani fuq is-saqqu peress li dan kien magħmul mill-ħaxix u wara riedu jorqdu fuqu, jipprovdu dawl tal-lampa u xi tip ta' heater għas-sħana."

IT-TIENI STADJU TAL-ĦLAS

Fit-tieni stadju, l-utru jirqar u jitwessa', jiżdied l-uġiegħ u tkun meħtieġa l-assistenza tal-majjistra.

Jibda jiżdied it-tqanżiħ, it-tarbija tibda nieżla u finalment tkun waslet biex titwieled.

Wara li titwieled it-tarbija, il-kurdun kien jinqata' b'żewġ metodi: bil-ħajt jew bl-għodda.

"Qabel is-sittinijiet, ma kienux jippermettu lill-omm li toqgħod f'ċerti pożizzjonijiet.

Mir-riċerka tiegħi 71% welldu fuq daharhom jew fuq il-ġenb.

Ma setgħux joqogħdu kokka jew iserrħu imma riedu bilfors jimteddu fuq is-saqqu.

Dan inbidel mill-1960 'l hemm fejn il-mara bdiet tingħata l-opportunità li tagħżel f'liema pożizzjoni kienet tħossha l-aktar komda twelled."

"F'dan l-istadju, il-majjistra kienet taħsel idejha u tilbes l-ingwanti u l-fardal.

Jekk tkun ġejja minn twelid ieħor, kienet titlob lil xi ħadd mill-familja biex jgħallu l-għodod li hija tpoġġi ġo kontenitur tal-istainless steel sabiex jiġu eliminati l-mikrobi."

"Meta staqsejt lin-nisa li ntervistajt x'kienet tagħmel u tgħid il-majjistra kif tasal, weġbuni hekk: "Marija l-majjistra kienet taħsel idejha u tgħidlek tridx nitolbu ftit?", "Meta kienet tiġi Dolor il-majjistra u naraha tilbes il-fardal, kont nieħu r-ruħ għax ngħid, ejja wasalt!", "Il-majjistra kienet tgħidli 'Issa ħu n-nifs, onfoħ, u x'ħin tiġi l-wegħġa, imbotta, tibżax!'", "Il-majjistra Serafina Delia tant kienet tajba li anki t-tfal minn ġol-blat kienet toħroġ!"

Postijiet tat-twelid

"Għat-twelid, uħud mid-djar kellhom kamra msejjħa alkova li kellha wisgħa ta' madwar 5 b'6 piedi.

Kienet tkun fis-sular t'isfel jew ta' fuq u l-art kienet tkun miksija bil-madum minħabba l-iġjene, filwaqt li t-twieqi ma kienux jinfetħu biex ma jidħolx riħ.

Spiss, l-alkova kienet tagħti għal kamra oħra.

Filwaqt li wħud mill-kmamar kienu ddekorati u relattivament sbieħ, oħrajn kienu jkunu fl-għoli u jintlaħqu bi skalapiża li l-mara tqila u muġugħa kien ikollha titla' biex twelled!"

"Kien hemm oħrajn li kienu jagħżlu li jwelldu fl-għorfa li kienet tkun l-istess kamra li jinnamraw fiha peress li kienet kemmxejn maqtugħa mill-bqija tad-dar.

Fl-għorfa, meta jasal żmien il-ħlas, kienu jressqu s-sodda mal-ġenb tal-kamra ħalli ma jkunx hemm ventilazzjoni minħabba t-tarbija."

Jekk dan qed tqisuh ftit li xejn komdu, fadal sitwazzjonijiet aktar diffikultużi.

Għax dawk li kienu tqal waqt il-gwerra, mhux darba u tnejn li kellhom iwelldu f'xelter.

"Fix-xelters il-kbar spiss kont issib kamra apposta, bl-art miksija bil-madum u mogħnija bi ftit dawl u għamara.

Din il-kamra kienet tkun il-bogħod mill-komun sabiex in-nies la jaraw u lanqas jisimgħu."

Però d-dinja m'għanda qatt tarf kemm tiflaħ tagħtik fuq wiċċek.

Infatti, waqt il-gwerra, kien hemm min kellu jwelled fuq tavla dejqa ġo xelter bla ebda kumdità ta' xejn.

Dan hu wieħed mill-inċidenti sfortunati li seħħew waqt mument bħal dan, li semgħet bih Janice:

"Il-mara tqila kellha 22 sena.

Kienet armla għax żewġha nqatel waqt li kien qed jaqdi dmiru fil-gwerra.

Bdielha l-uġiegħ waqt li kien għaddej attakk mill-ajru u meta sejjħet lill-majjistra, wara li eżaminatha, din qaltilha li kien fadlilha ftit u li kien aħjar li tmur tipprepara ruħha fix-xelter.

Fir-realtà, il-majjistra kienet intebħet li kien hemm xi problemi fil-pożizzjoni tat-tarbija u marret malajr issejjaħ lit-tabib għall-għajnuna."

"Meta dawn waslu, il-mara muġugħa kienet mimduda fuq tavla.

Huma bdew jippruvaw idawwru lit-tarbija f'postha imma l-mara tant kienet muġugħa li bdiet twaqqafhom u ma setgħux jaħdmu sew.

Għalhekk, it-tabib taha ftit sedattiv ħalli jikkalmalha l-uġiegħ u ftit wara, kompla jipprova jimmanipola t-tarbija.

Madanakollu, l-omm baqgħet muġugħa u reġa' kellhom diffikultà biex jgħinuha.

Dan wassal lit-tabib biex jagħti lill-omm doża oħra ta' sedattiv sakemm finalment, ħellsu lit-tarbija.

It-tarbija twieldet imma l-omm tilfet ħajjitha minħabba li kien ngħatalha wisq sedattiv."

Fatt interessanti dwar dan il-każ huwa li dan ir-rakkont għadda għand Janice proprju mingħand din il-bint li rnexxielha ssalva u li saret taf b'dil-ġrajja tagħhom mingħand in-nies li kien hemm dakinhar.

IT-TIELET STADJU TAL-ĦLAS

Fit-tielet stadju, wara aktar tqanżiħ, kienet toħroġ is-sekonda.

Imbagħad il-majjistra kienet timmassaġġa l-utru u tara hemmx bżonn xi punti.

Wara, taħsel lit-tarbija u lill-omm.

Eventwalment, il-majjistra kienet tinforma lill-omm dwar il-bżonnijiet u n-nutrizzjoni tat-tarbija, filwaqt li tfakkarha li kellha tastjeni mis-sess għal mill-inqas erbgħin ġurnata.

"Jekk it-tarbija titwieled kiesħa, kienu jgeżwruha f'xugaman u jagħmluha viċin is-sħana.

Majjistra qaltli li f'dan il-każ, kienu jagħmlu taħlita ta' misħun, zokkor, u żewġ qatriet rum u jpoġġuha fuq ilsien it-tarbija.

Min-naħa l-oħra, jekk it-tarbija titwieled vjola, huma kienu jogħrkuha bir-rum u jagħmlulha l-magħmudija.

Jekk l-omm tibda titlef ħafna demm, kienu jsejjħu lit-tabib biex jagħtiha xi injezzjonijiet u l-mara tittieħed l-isptar."

"Meta staqsejt lill-ommijiet x'kien idejjaqhom f'dak iż-żmien, dawn lmentaw hekk: "Iċ-ċinturini ta' mas-sodda kienu jikkaġunawlna uġiegħ fl-ispalel u l-għada ma konniex nifilħu nerfgħu lit-tarbija", "Minħabba li l-majjistra ma ħaslitx idejha tajjeb, it-tarbija tiegħi ħarġitilha infezzjoni fil-parti ġenitali tagħha u f'għajnejha", "Il-punti qatt ma saru!", "Kienu joħorġuli l-murliti", "Il-kamra kienet kiesħa", "Is-saqqu kien skomdu", "Il-majjistra għafsitli wisq fuq żaqqi".

"Ma kellix pjaċir bil-kunjata li toqgħod ħdejja waqt il-ħlas"."

Esperjenzi koroh waqt it-tqala ġieli wasslu biex koppja ma jkollha qatt aktar tfal.

"Waħda mara qaltli li meta kienet tqila bl-ewwel tarbija tagħha, it-tabib li suppost mar jgħinha, minflok ħareġ ta' selvaġġ u biċċier.

Kienu l-1958 u wara xahrejn tqala, din il-mara rat id-demm, taha ħass ħażin u n-nies sejjħu lit-tabib.

Il-mara bdiet tiġi f'sensiha waqt li t-tabib kien qed jeżaminaha u għalhekk hu qalilha biex tixrob żewġ grokkijiet whisky u timtedd.

Imbagħad, hu talab lil ommha biex tgħallilu l-istrumenti, rabat il-mara tqila mas-sodda bil-lożor, u dam siegħa u nofs jagħmlilha raxkament bla loppju!

Meta raha tant muġugħa u bla loppju, żewġha beda jsabbat rasu mal-ħajt u minn dakinhar 'l hawn ma kellhomx aktar tfal għax ma riedx jerġa' jara lill-martu f'dik il-kundizzjoni."

Il-preżentazzjoni se terġa' ssir

Mhux possibbli ninkludi dak kollu li tkellmet dwaru Janice.

Infatti, għal min jinteressaħ das-suġġett, hemm ħafna aktar x'wieħed jiskopri jekk jattendi għall-preżentazzjoni li ser issir mill-ġdid, il-Ġimgħa, 5 ta' Ġunju 2015, fis-7:30pm, fl-uffiċċji tal-MUMN.

Id-dħul huwa b'xejn.

Minħabba limitazzjoni ta' spazju, min jixtieq jattendi, hu mitlub iċempel fuq 21448542 jew jibgħat messaġġ fuq

biex jirriserva post.

Fl-istess ħin, peress li Janice Caruana għadha għaddejjha b'din ir-riċerka dwar il-majjistri li ħadmu bejn l-1900 u l-1990, hija qed tistieden lil dawk kollha li jixtiequ jgħaddulha xi informazzjoni billi jikkuntattjawha fuq 79091700 jew

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela MINN RITRATT (11 parti) fit-Torċa tal-31 ta' Mejju 2015)

majjistra

pulizija

qabla

sittinijiet

tarbija

Tieni Gwerra Dinjija

ħlas

It-twelid fid-djar fil-passat


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Malta hija miżgħuda bi fdalijiet ta' binjiet li xi wħud minnhom imorru lura saż-żmien il-perijodu preistoriku.

Qed nitkellmu fuq fdalijiet ta' bini li ħafna minnu għandu bejn 6000 u 4,500 sena.

Dak li jagħmel dawn il-binjiet l-aktar affaxxinanti huwa l-fatt li huma magħmulin minn ħaġar kbir sew.

Żgur li ma kienx faċli li xi ħadd jqatta' u jċaqlaq dan il-ġebel minn post għall-ieħor, biex imbagħad iwaqqfu u jibnu bih saff fuq ieħor.

Dan il-ġebel hekk imsejjaħ megalitiku (mill-Grieg

: ġebel) ġew magħżula u maqtugħa mill-blat, l-aktar tal-franka u kultant taż-żonqor.

Ir-raġuni li l-bniedem, hekk imsejjah Neolitiku, beda jibni t-tempji, mhix ċerta.

Biss, raġuni hemm żġur, għax mhux ċajt ittella' binja bħal Ħaġar Qim, l-Mnajdra, it-Tempji ta' Ħal Tarxien, u l-Ġgantija f'Għawdex.

L-eqdem binjiet megalitiċi kienu pjuttost żgħar, eż., fin-naħat tal-Mġarr, f'Malta, inbnew żewg tempji ħdejn xulxin dak ta' Skorba u dak ta' Ħaġrat.

Barra mir-raħal tax-Xagħra Għawdex, insibu żewġ tempji tal-Ġgantija, li t-tnejn li huma jinsabu magħqudin ma' xulxin.

L-isem iħajjarna nassumu li dawn it-tempji nbew minn nies ġganti.

L-ewwel storiku li kiteb fuqhom, Gian Frangisk Abela (fl-1647),

kien konvint li dawn it-tempji nbnew minn nies ta' statura kbira.

Dan kien jemmen hekk għaliex sa dak iż-żmien kienu digà instabu f'Malta, xi għadam ta' iljunfanti u ippopotami li kienu jġegħlu wieħed jaħseb li dawn kienu għadam ta' nies li kellhom statura goffa.

In-nies li bnew it-tempji kienu bdiewa u ghexu ħajja sempliċi fuq dawn il-gżejjer.

Dawn in-nies użaw għodda l-aktar sempliċi biex bnew it-tempji, magħmula biss mill-ġebel tal-qawwi, jew miż-żniet, injam, ġlud u ħbula.

L-iskop li jinbnew dawn it-tempji kien wieħed, dak li jibnu mqades fejn il-poplu kien jista' jqim lill-alla.

Din l-entità kienet x'aktarx kienet fl-immaġini kollettiva alla-mara, li kienet tirrapreżenta iċ-ċiklu tal-fertilità fl-ambjent agrikolu.

Il-fertilità kienet għaldaqstant tirapreżenta x-xewqa kollettiva u individwali lejn abbundanza, biex b'hekk din il-komunità setgħet tissaħħaħ.

F'Malta nafu b'sitta u għoxrin sit preistoriku li ġo fihom instabu b'kollox daqs sitta u tletin tempju.

Dawn t-tempji jirriflettu b'mod ċar kemm il-Maltin ta' dak iż-żmien kienu jemmnu f'setgħa divina li setgħet tgħinhom fil-bżonnijiet ta' ħajjithom.

Anke fil-mewt din id-divinità kellha s-setgħa li treġġa lura l-ħajja.

Dan narawh mill-fatt li nbnew ċimiterji taħt l-art fejn indifnu fihom eluf ta' nies.

L-aktar magħruf fost dawn huwa l-Ipoġew ta' Ħal-Saflieni li hemm ir-Raħal Ġdid.

Dan is-sit kien x'aktarx magħmul oriġinarjment minn ftit għerien li mbagħad matul is-snin, kienu żviluppati fi kmamar tad-dfin.

L-Ipoġew għandu fih speċi ta' kapella li hi kopja preċiża taħt l-art tal-faċċata ta' tempju megalitiku.

Hawn kienu jsiru r-riti funebri li fl-istess ħin kienu jservu bħala riti tal-fertilità biex dak li jkun midfun kien jingħata 'l-ħila' li jirbaħ il-mewt u jerġa jitwieled mill-ġdid.

Bħalu insibu ipoġew ieħor f'Għawdex f'sit arkeoloġiku barra x-Xagħra, magħruf bħala Iċ-Ċirku tax-Xagħra.

Hawn ukoll instabu mijiet ta' għadam ta' nies li ndifnu fl-istess perijodu iġifieri bejn it-3800 sal-2,500 q.K.

Il-perijodu megalitiku ra t-tmiem tiegħu daqs erbat elef u ħames mitt sena ilu.

Żgur li dawn it-tempji m'mhumiex biss ta' valur storiku għal Malta, iżda huma kkunsidrati bħala wirt dinji mill-Unesco.

It-Tempji Megalitiċi


ara wkoll:

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

F'Malta jeżistu mijiet ta' għerien.

Ħafna minnhom jinsabu fil-blat żonqri jew tal-qawwi, l-aktar fl-inħawi fejn hemm l-irdumijiet jew il-widien.

Oħrajn jinsabu max-xtut x'aktarx fil-ġebla tal-franka.

Bosta minn dawn l-għerien huma r-riżultat taċ-ċaqliq u l-qsim tal-blat li seħħ matul il-miljuni tas-snin minn mindu ilhom jeżistu l-gżejjer Maltin.

Minn meta l-bniedem beda jgħammar f'dawn il-gżejjer, daqs 7,000 sena ilu, dan għamel użu minn bosta għerien, għax fl-istat naturali tagħhom dawn kienu joffru l-ewwel rifuġju, qabel ma n-nies bdew iduru għall-blat imkisser li bih setgħu jibnu l-ewwel giren biex jgħixu fihom.

Matul is-sekli dawn l-għerien intużaw għal diversi raġunijiet, mhux biss biex fihom jgħixu n-nies u l-bhejjem iżda anki biex jintużaw bħala post ta' qima.

Nafu li fi żmien preistoriku n-nies għamlu użu minn Għar Dalam, li jinsab fil-wied qrib Birżebbuġa.

Nafu li fil-perijodu Neolitiku, f'dan l-għar kienu jgħixu l-bdiewa fih, għax hawn instabu żrieragħ ta' diversi tipi.

Imbagħad fi żmien il-Bronż, nafu li kienu ndifnu żewġt itfal żgħar, wieħed ta' erba' xhur u l-ieħor ta' xi sentejn.

Dan l-għar bħal ħafna oħrajn, sal-bidu tas-seklu għoxrin, kien jintuża bħala stalla għall-mogħoż.

Mhux wisq 'il bogħod, fir-Raħal Ġdid kien hemm għerien li ntużaw mill-istess nies preistoriċi li kienu bnew it-tempji megalitiċi ta' Ħal Tarxien.

Dawn L-għerien kienu biż-żmien ġew imħaffra aktar fil-fond biex inħoloq l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni, fejn seta' jsir fih id-dfin ta' eluf ta' nies.

Aktar tard kien ukoll tħaffer speċi ta' tempju megalitiku fil-qalba ta' dan l-istess ċimiterju.

Meta l-Ipoġew kien skopert fl-1902, kien magħruf bħala Tal-Għerien.

L-Ipoġew kien meqjus bħala post sagru, mhux biss għax kienu ndifnu n-nies fih, iżda wkoll għax kienu jsiru riti reliġjużi.

L-għeqdem knejjes f'Malta ukoll ħafna drabi nsibuhom fl-għerien.

Din hi ħaġa naturali meta wieħed jikkonsidra li l-għerien iżommu aktar fit-tul taż-żmien mill-binjiet tal-ġebel tal-franka li jkunu mikxufa għall-elementi u l-vandaliżmu.

Biex nagħtu eżempju nistgħu nsemmu l-għar u l-kappella tal-Minsija, l-għar u l-kappella tal-Twelid tal-Madonna fil-Mellieha, u l-għar u l-kappella tal-hekk imsejħa Madonna tal-Għar, li tinsab taħt il-bieb prinċipali tal-knisja tad-Dumnikani fir-Rabat.

Fost l-għerien li għexu n-nies fihom insibu Għar il-Kbir li jinsab daqs mitejn metru fin-nofsinhar tal-Buskett.

Bejn s-seklu sbatax u s-seklu dsatax hawn kienu jgħixu familji raħħala li b'kollox kienu jlaħħqu mal-120 ruħ.

Din il-komunità kienet baqgħet tgħix fi stat primittiv ħafna sas-seklu dsatax (1835), għax imbagħad l-awtoritajiet Ingliżi ħarġuhom minn hemm.

Fil-ħemda tal-għerien wieħed jista' jitpaxxa bil-forma tal-blat, u jaħseb x'seta' ġara f'dan il-post sieket fis-sekli li għaddw.

Kien hawn min ivvinta stejjer dwar dawn l-għerien li mbagħad saru jitwemmnu, jew kważi, għax leġġendi.

Biex nagħtu xi eżempji nsemmu l-leġġenda magħrufa ta' Għar Ħasan, li jinsab f'xifer l-irdum ta' Kalafrana.

Hawn kienet miżmuma tfajla minn Tork Musulman li kien jismu Ħasan.

Tissemma wkoll il-leġġenda dwar l-għar u l-kappella tal-Madonna taI-speranza fil-Mosta.

F'dan l-għar kienet inħbiet tfajla mill-furbani li kienu niżlu l-art ifittxu lil kull min setgħu jkaxxkru magħhom bħala lsir.

Din it-tfajla baqgħet mistura minnhom għaliex mirakolożament meta daħlet tinħeba fl-għar, mal-bokka tal-għar intisġet għanqbuta li ġiegħlet lit-Torok jifhmu li fl-għar ma seta' kien hemm ħadd.

Mal-knisja tal-Mensija hemm leġġenda li tgħid li l-għar tal-Madonna u San Anard kien instab wara li feġġ bħal dawl minnu.

F'Wied il-Għasel li jinsab barra l-Mosta hemm il-kappella ddedikata lill-San Pawl Eremita.

F'dan l-għar jingħad li kien jgħix raġel qaddis, San Korradu (nafuh ukoll bħala San Kirrew), li minkejja li kien jgħix ħajja sewwa, għal xi raġuni jew oħra kien imkeċċi minn hemm mill-bdiewa tal-inħawi.

Jingħad li dan il-qaddis ħarab u mar jgħix f'għar taħt il-kappella tal-Kunċizzjoni tal-Qala, Għawdex.

Verżjoni oħra tal-leġġenda tgħid li minn Malta San Korradu tar fuq mantel u spiċċa jgħix f'Noto fi Sqallija fejn għadu venerat sal-lum.

Għar ieħor li għandu leġġenda ħelwa hu dak magrħuf bħala l-Għar tas-Sirena li hemm l-Isla.

Dwar dan in-nitfa ta' għar jingħad li kienet tgħix fih sirena u li lil din kien sar iħobba ġuvni baħri.

Hekk kif dan resaq lejha u bisha din is-sirena minn waħda ħajja saret statwa tal-ġebel.

Min ma semax bl-Għar u Casa tal-Mellieħa?

Sa ftit żmien ilu hawn kien għadu jgħix waħdu raġel f'ambjent primittiv ta' għar fis-sisien tal-Għoljiet tal-Mellieħa.

Minn hawn dan ir-raġel kellu veduta mill-isbaħ l-aktar meta tkun niżla x-xemx fuq ix-xefaq tal-punent u għar li jnessieh mid-dinja u l-ambjent komdu tal-villel ta' madwaru.

Isfel fil-wied ta' quddiemu hemm l-Għar tal-Madonna li ukoll hemm leġġendi marbuta miegħu.

Minn dan li għedna naraw li matul l-eluf tas-snin l-għerien taw kenn lin-nies kemm b'mod fiżiku kif ukoll b'mod spiritwali.

L-GĦERIEN FIL-GŻEJJER MALTIN -Bejn Stejjer u Leġġendi