Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

L-Imnarja fi Żmien l-Ordni ta' San Ġwann

Il-festa ddedikata lil martirju ta' San Pietru u San Pawl hi waħda mill-eqdem festi li nafu bihom f'Malta.

Din il-festa tradizzjonali ilha tiġi ċċelebrata fid-29 ta' Ġunju fil-Katidral tal-Imdina u fir-raħal tan-Nadur, Għawdex, u fl-istess ħin hi wkoll meqjusa bħala festa ta' statura nazzjonali.

Skont l-istudjużi tal-istorja, din il-festa kienet diġà ċċelebrata fil-bidju tas-seklu sittax, possibilment qabel ma ġew il-Kavallieri f'Malta.

Id-devozzjoni lejn iż-żewġ qaddisin kienet diġà timanifesta ruħha fil-bidu tas-seklu ħmistax, jekk mhux qabel ukoll.

Dan jidher fix-xogħlijiet artistiċi, kemm fil-ġebel kif ukoll fit-triptiċi u poliptiċi tal-epoka.

L-isem tal-festa 'l-Imnarja' ġej mill-Latin

, (M. mixegħla).

Dan jurina kif fl-antik wieħed mill-aqwa modi kif kienet tkun iċċelebrata l-festa kien billi jinxtelu kwantitajiet kbar ta' fjakkoli, imsiebaħ taż-żejt jew ħġejjeġ biex jallegraw u jqajmu l-atmosfera.

Intant din ma kinetx l-unika festa fejn din l-illuminazzjoni kienet isseħħ.

Tant hu hekk illi fl-Imdina biss biss, kien hemm il-festa tal-Karmnu kif ukoll il-festa ta' Santa Marija li kienu jagħtu l-lok biex isir l-istess.

Kuntrarju għal-lum, fl-Imnarja tal-imgħoddi, il-festa liturġika u solenni kienet ittratta b'importanza kbira u b'mod mill-aktar dinjituż.

Eluf kbar ta' Maltin kienu jattendu għal din il-festa, bħallikieku xi pelegrinaġġ.

Bosta kienu jieħdu l-ikel magħhom għax il-vjaġġ kien twil; għal dawk li kienu jiġu mill-bogħod, dawn kien anki jġibu l-magħhom biex jorqdu il-lejl barra l-Imdina u b'hekk ikunu jistgħu jattendu għall-funzjonijiet reliġjużi tal-jum tal-festa.

Naturalment, mal-obbligu reliġjuż kien jidħol dejjem l-element ta' pjaċir bl-ispettaklu tad-dwal tal-fjakkoli jew imsiebaħ ta' fuq il-Katidral.

Tant kienu jipparteċipaw nies għaliha din il-festa, li f'dik il-ġurnata l-ibliet u l-irħula kienu jkunu diżabitati.

Bosta drabi l-Gran Mastru u anki l-Inkwiżitur kienu jkun mistidnin mill-Isqof biex jattendu għal festa imbagħad jieklu u jistriħu għandu.

Mhux ta' b'xejn illi d-darbtejn li l-ilsiera Torok ikkomplottaw bir-reqqa' biex jagħmlu rewwixta u jwaqqaw l-Ordni ta' San Ġwann mill-poter, għażlu proprju dan il-jum, darba minnhom fl-1631, u darba' oħra fl-1749.

Li l-belt Valletta kienet titbattal minn nisha hi kkonfermata anki fi żmien l-Ingliżi.

Fil-ktieb tiegħu,

, 1839), Thomas MacGill, jgħid li l-Belt kienet tibdel ir-rwol tagħha mal-Imdina f'dak il-jum għall-kwantità massiċċa ta' nies li kienu jitilgħu għall-festa.

Jgħid ukoll li l-Gvernatur Ingliż kien ikun mistieden mill-Isqof ta' Malta biex jattendi bħala l-ospitu tiegħu.

F.E. Guignard, Count of Saint Priest, Kavalier Franċiż li għex xi żmien f'Malta, jgħid li l-Maltin kienu jmorru l-Buskett lejliet il-festa biex hemm jixxalaw fost l-għajjat u storbju esaġerat.

Jgħid li l-familji kienu jmorru hemm u t-tfajliet u nisa kienu jilbsu l-aqwa ilbies.

L-atmosfera matul dan illejl kienet tkun akkumpanjata mid-daqq tal-vjolini u għal din il-mużika bosta kien jisfnu biex jallegraw rwieħhom.

Il-karrettuni u ż-żwiemel li kienu jwasslu dawn in-nies hemm kienu jkunu mżejna bi friegħi tal-pjanti.

It-Tiġrijiet

Apparti minn hekk, wara nofsinhar tad-29 ta' Ġunju, kienu jsiru t-tiġrijiet tal-bhejjem, dwieb, żwiemel u ħmir, taħt is-Saqqajja, fit-triq li tagħti lejn is-Siġġiewi.

Fi żmien l-Ordni, dawn it-tipi ta' tiġrijiet kienu fil-fatt isiru f'bosta festi.

Mat-tiġrijiet tal-bhejjem kien ikun hemm tiġrijiet tat-tfal u tal-iskjavi.

Dawn it-tiġrijiet kienu jsiru f' Santa Marija, f'San Ġwann, fl-24 ta' Ġunju, u f'Santu r-Rokku.

In-nies kienet tmur tistenna għal siegħat sħaħ fix-xemx biex tara dawn it-tlielaq.

Interessanti, li l-istoriku Agius de Soldanis, (1712 – 1770), jikkumenta fuq dan hu jgħid li n-nies kienu lesti li jagħmlu dawk is-siegħat twal fix-xemx biex jaraw it-tlielaq, iżda imbagħad waqt xi omelija kienu jkunu bla sabar biex tispiċċa.

Dan il-kumment jurina li dak bħal-lum bosta minna jippreferu x-xalar milli mir-riti reliġjużi ta' ġol-knejjes.

De Soldanis jgħid ukoll illi meta nies kienet tmur il-Buskett, bosta kienu jixorbu tant inbid li jiskru.

Apparti l-mixegħla, l-ispettaklu prinċipali tal-festa kien jikkonsisti minn diversi avvenimenti.

L-ewwel ma nsemmu hi l-purċissjoni f'jum il-festa li kienet issir filgħodu u li kienet titlaq mill-Katidral u timxi lejn il-Grotta ta' San Pawl fir-Rabat.

In-nies kienu jitpaxxew jaraw l-Isqof u l-monsinjuri għaddejjin proċessjonalment libsin il-paramenti sbieħ tagħhom.

Għal din il-purċissjoni kienu jipparteċipaw mal-kapitlu u l-kleru tal-Katidral l-ordnijiet reliġjużi kollha tal-Imdina u r-Rabat, kif ukoll bosta fratellanzi.

Din il-purċissjoni wara kienet terġa' tirritorna lejn il-Katidral.

Ma kienx ikun hemm wisq tiżjin fit-toroq, biss meta l-purċissjoni kienet toħroġ mill-Imdina fost id-daqq tal-qniepen, kienu jkunu sparati xi tiri bil-maskli.

Il-Buskett u l-Wirja Agrarja

Fi żmien il-Gvernatur William Reid, bdiet tittella' fil-Buskett wirja agrarja biex tikkonċidi mal-festa.

L-ewwel darba li din saret kienet filgħodu tad-29 ta' Ġunju tal-1854 fil-Buskett.

Ċert li s-Soċjetà Agrarja kienet approfitat ruħha minn din l-okkażjoni billi eluf ta' Maltin kienu jitilgħu lejn ir-Rabat u bosta kienu jmorru jfittxu d-dell tas-siġar fil-Buskett.

Jidher għalhekk li f'dak iż-żmien it-trasport bil-kaless, karettuni u fuq dahar xi bhima, kemm

privat kif ukoll pubbliku kien frekwenti.

Hekk kif jispiċċaw il-funzjonijiet reliġjużi, wieħed seta' jqatta' n-nofs ta' nhar ta' filgħodu fil-Buskett u jammira l-annimali u l-prodotti tal-bidja waqt li jitrejjaq, sakemm jibdew it-tiġrijiet wara nofs inhar.

Imbagħad fis-sena 1866 il-wirja bdiet anki tiftaħ fit-28 ta' Ġunju u tkompli sal-għada filgħodu.

Din il-wirja saret bl-iskop li l-bdiewa jippreżentaw u jkunu kburin mill-prodotti tagħhom.

Biż-żmien daħal l-element kompetittiv u l-premjijiet u l-wirja kibret sew.

Intant, in-nies issa bdew jintasbu fil-Buskett, anki biex jieklu l-ikla ta' lejliet il-festa fost id-daqq tal-kitarri u l-kant tal-għana.

V. Busuttil fil-kitba tiegħu 'Holiday Customs in Malta', jikkumenta kemm kienu jiddandnu n-nisa, u kemm kienu jmorru karozzini mimlijin sa ruħ ommhom lejn il-Buskett.

Fit-triq xi wħud kienu jissuttaw bit-tuffieħ lil min ikun għaddej.

Fis-seklu għoxrin

Bjagju Galea jagħti diskrizzjonijiet fit-tul ta' dak li kien isir matul u lejliet l-Imnarja ta' qabel it-Tieni Gwerra.

Hu jinota kemm id-devozzjoni u d-divertiment kienu jmorru flimkien.

Il-paljijiet tat-tiġriji kienu jiddaħħlu fil-katidral lejliet il-festa waqt il-kant tal-għasar u l-Magnificat u jibqgħu hemm sal-għada.

Illum il-festa tal-Imnarja naqset ħafna mill-importanza tagħha.

Fl-Imdina, ftit li xejn isiru festeġġjamenti kif imdorrijin naraw fil-festi tal-qaddis patrun.

Jibqa l-element ta' ikel u festeġġjament fil-Buskett kif ukoll aspettativa għal min hu interessat fit-tiġriijiet tal-bhejjem.

Għalkemm dan li għedt ma jgħoddx għan-Nadur, Għawdex, fejn din il-festa hi ċċelebrata bħall-festi oħrajn tradizzjonali tal-irħula.

Intant, Agius de Soldanis jgħid li fi żmienu n-Nadur kienu jsiru wkoll it-tiġrijiet tal-bhejjem u dawn fil-fatt għadhom isiru sal-lum.

Illum, għal bosta, l-Imnarja hi jum pubbliku bħall-oħrajn u xejn aktar.

Fuq in-naħa tal-funzjonijiet reliġjużi din hi festa solenni u silenzjuża fejn il-purċissjoni mmexxija mill-Isqof issir mingħajr tant pompożità żejda .

Jum l-Imnarja 2019

Biblijografija

Carabott Rosabelle (editriċi),

DAMMA Tal-Kliem Kartaginis mscerred fel Fom tal Maltin u Għaucin.

Diversi Istituzzjonijiet ingħaqdu biex dan il-ktieb kien ippubblikat.

Mitbugħ Firenze, 2016.

Cassar Carmel,

Pubblikazzjoni Indipendenza, 2000.

Galea Bjagju,

L-Imdina Ta' Tfuliti

L-IMNARJA matul iż-Żminijiet


ĠLIEDA LILL-BRUDA GĦALL-POEŻIJA

L-agħar destin ta' poeta huwa li jkun ammirat mingħajr ma jkun mifhum....

Jean Cocteau (1889 – 1963)

Fi tfuliti u anki ftit aktar il-quddiem mhux darba u tnejn li middejt idi biex nikteb xi poeżija iżda jkolli nistqarr li l-proża dejjem ġibditni aktar.

Jista' jkun għax jiena persuna

li nħobb nimraħ fil-kliem u nespandi fid-deskrizzjonijiet u għalhekk għandi bżonn l-ispazju.

Jista' jkun għax f'kitbieti ma nħobbx inkun imxekkla b'wisq regoli u jista' jkun ukoll għax poeta trid titwieled.

Għaldaqstant dawk il-kittieba li jagħżlu t-triq poetika jintrigawni u nħoss ċertu ammirazzjoni lejhom hekk kif bi ftit vrus kapaċi jqanqlu reazzjoni jew emozzjoni fil-qarrej.

Min hu midħla tal-qasam tal-kitba jaf illi f'pajjiżna s-settur tal-poeżija huwa kemmxejn batut peress li ftit li xejn isib interess mill-pubbliku in ġenerali.

Fil-fatt bosta awturi jgħidulek li jaħsbuha darba u tnejn biex jippubblikaw ktieb bil-poeżiji tagħhom minħabba li huma konxji li probabbilment ir-rispons għalih ser tkun fqira.

"Xi kultant naħseb li mill-iskejjel forsi iktar ħloqna antipatija milli rispett lejn il-poeżija.

Nemmen li l-għażla mhux adattata għall-etajiet u l-gosti tal-istudenti flimkien mal-pressjoni tal-eżamijiet neħħew il-gost tat-testi letterarji," qalli Sergio Grech meta bdejna niddiskutu din il-problema.

Iltqajt ma' Sergio minħabba illi riċentement huwa kien wieħed minn dawk wara t-tnedija ta' Fondazzjoni Poeżija.

"Il-Fondazzjoni inħolqot bħala esperiment ġdid proprju bl-iskop li tiġġieled din il-bruda lejn il-poeżija.

Permezz ta' din il-fondazzjoni aħna nixtiequ nagħtu l-opportunità lil individwi differenti biex jippubblikaw ix-xogħolijiet tagħhom.

Fl-istess ħin dan ser jgħin biex ikollna ċertu regolarità f'dan is-settur, xi ħaġa li bħalissa ma tantx għandna.

Il-Fondazzjoni ser tkun qed taħdem bi skema ta' abbonament fejn il-membri ser ikunu mitluba jħallsu €20 fis-sena.

B'dan il-ħlas, huma ser ikunu intitolati għal żewġ kotba ta' poeżiji li l-Fondazzjoni qed

tintrabat li ser tippubblika.

Dawn il-kotba ser jingħataw disinn u stil wieħed fil-forma ta' kullana u ser jkunu jikkonsistu f'ġabra ta' poeżiji miktuba mill-membri stess.

Bord indipendenti mill-Fondazzjoni ser ikun qed jagħżel il-poeżiji li jiġu ppubblikati u eventwalment ser joħroġ ukoll rapport li jiġġustifika din l-għażla.

Il-pubblikazzjoni ta' dawn il-kotba ser tkun f'idejn Klabb Kotba Maltin imma naturalment kollox jiddependi fuq kemm ser ikollna rispons tajjeb mill-pubbliku.

Hemm żewġ skemi differenti: waħda għal dawk li jħobbu jaqraw il-poeżija u li jixtiequ jappoġġjaw lill-Melitensja u lil din l-inizzjativa u oħra għal kittieba tal-poeżija.

Tajjeb li nsemmi li s'issa diġà kellna ammont ta' nies mhux ħażin li qed jinteressaw ruħhom f'dan il-proġett."

Lil Sergio ilni nafu ħafna u minn dejjem niftakru jitħabat u jistinka biex il-lingwa Maltija tiġi aktar apprezzata.

Proġett ieħor li hu msieħeb fih huwa Poeżija Plus.

"Permezz tas-sit

qed nagħtu l-okkażżjoni lil min jixtieq iwassal il-kitbiet tiegħu lill-qarrejja.

Bl-ikbar responsabbiltà ngħidlek illi f'dan il-każ ma qgħadnix nagħżlu mix-xogħolijiet imma ftaħna l-bieb lil min ried jikteb xi ħaġa.

Fil-fatt qed jinkitbu ħafna poeżiji għalkemm nammetti li mhux kollha huma kitbiet letterarji.

B'danakollu xorta waħda nemmen illi sit bħal dan huwa vetrina importanti għall-kittieba Maltin."

Fost id-diskussjoni tagħna ħareġ illi jeħtieġ li jsir aktar investiment fil-qasam tal-poeżija f'Malta.

"Hemm bżonn li jkollna ċentru li jiftaħar bil-kittieba tiegħu u li jiddissemina tagħrif u informazzjoni.

F'pajjiżi oħra tiltaqa' ma' ċentri simili fejn issib ġabra ta' folders b'informazzjoni bażika dwar l-awturi li tkun tinkludi fost l-oħrajn: bijografija tagħhom, lista tal-kotba li ppubblikaw u xi siltiet li kitbu.

Kollox isir b'mod sempliċi iżda bl-aktar mod impekkabbli bħala printing.

Huwa neċessarju li jkollna naqra aktar kuraġġ biex ninvestu f'dan il-qasam.

Tgħidli imma min irid jinvesti?

Il-gvern?

Jien ngħid le.

Hemm numru ta' partijiet li jistgħu jiltaqgħu u jaraw din kif tista' ssir.

Normalment bħala Mediterranji għandna tendenza li naħdmu bi stil paternali u dejjem irridu lil xi ħaddieħor biex jiddeċiedi għalina.

Iżda wasal iż-żmien li mmorru oltre."

Sergio kompla jgħidli illi f'pajjiżi barranin jeżistu wkoll ċentri apposta fejn il-kittieba jiltaqgħu flimkien.

F'dan il-lok huma jkollhom ukoll l-opportunità li jiktbu u li jiddiskutu x-xogħol ta' xulxin.

Imma jiena deherli li l-kittieb Malti huwa pjuttost għajjur għal xogħolu u mhux la kemm ser joqgħod jaqsam l-ideat tiegħu mal-oħrajn.

"Kumbinazzjoni dan l-aħħar kont qed naqra intervista fuq gazzetta lokali u meta l-intervistat ġie mistoqsi x'beħsiebu jippubblika aktar, dan qallu illi għalissa ma setax jirrispondih għax inkella jeħdulu l-ideat tiegħu.

Probabbilment dan jirriżulta mill-fatt li aħna gżira żgħira u dan iħalli l-impatt tiegħu.

Hija wkoll kwistjoni ta' opportunitajiet u ta' possibilitajiet.

Barra minn hekk, ħafna awturi qed ikollhom l-esperjenza li jridu jdaħħlu jdejhom fil-but huma stess.

Is-sistema tagħna hija differenti minn dik ta' pajjiżi oħra.

Kittieb hawnhekk jew irid isib pubblikatur jew inkella jkollu jagħmel kollox hu mill-a saz-z.

Barra minn Malta wieħed ikollu aġent li jressqu lejn

pubblikatur u jsiru ċertu tipi ta' kuntratti li lokalment mhux dejjem jeżistu.

Hemm anki differenza fil-kunċett tal-pubbliċità fejn ngħidu aħna fl-Italja, awtur illum qiegħed Milan, għada jmur Ruma u l-ġurnata ta' wara jsib ruħu f'Firenze.

F'Malta jekk il-kumpanija tal-kotba ma jkollix il-qasam tar-riklamar tagħha ħafna drabi l-pubbliċità jrid jagħmilha kollha l-awtur stess u dan jinkludi wkoll il-kitba tal-press releases u l-intervisti fuq ir-radju u t-TV.

Trid jew ma tridx hawnhekk nużaw sistema diversa u kultant ikollok taċċetta r-realtà li timpedilek li taħdem b'ċerti skemi."

Iżda akkost dawn id-diffikultajiet kull sena jiġu ppubblikati numru ta' kotba.

Allura x'inhu l-iskop warajhom?

"Forsi veru hija ġennata li tippubblika xorta.

Imma jiena nħoss li l-poeżija hija arti u għalhekk forsi tista' tagħmel il-ħajja tan-nies aħjar.

Hija wkoll l-isfida u x-xewqa li tara l-kitba tiegħek ippubblikata.

Fuq kollox huma l-impenn u d-dedikazzjoni tal-awturi li allavolja ma jiġbrux flus ta' xogħolhom, jixtiequ jaqsmu l-ġmiel tal-poeżija ma' min jixtieq japprezzaha."

Imma x'inhu l-għan tal-poeżija?

"Naħseb li biex wieħed japprezza l-iskop tal-poeżija jrid iħares ftit lejn l-istorja u l-evoluzzjoni tagħha.

L-ewwel poeżiji kienu jikkonsistu f'għanjiet u taqbiliet li għall-ewwel kienu jimxu minn bniedem għall-iehor.

Maż-żmien ġiet żviluppata l-kitba u l-bżonn li dik il-kitba tkun organizzata f'versi, f'ritmi u f'affarijiet oħra bħal dawn.

Li hu interessanti hu li kull żmien għandu l-poeżija tiegħu u kull żmien jixhed tip ta' poeżija partikolari.

Jekk per eżempju wieħed iħares lejn l-iskola romantika jara stil ta' poeżija fejn il-poeta jitkellem dwar temi ambjentali, temi reliġjużi u temi patrijottiċi.

Illum naħseb illi dawn it-temi skadew xi ftit jew wisq kemm għar-raġuni taż-żmienijiet li qegħdin ngħixu fihom u anki minħabba l-globalizazzjoni.

Madanakollu, kollox ma' kollox jidhirli li finalment il-poeżija hija dik l-arti rari, dik l-arti sabiħa li torganizza l-ħsieb tal-bniedem u li tista' tressqu biex japprezza aktar lilu nnifsu; speċi ta' eżami tal-kuxjenza imma iktar minn hekk."

Poeta titwieled jew issir?

"Ma nafx.

Jiena ma tantx nemmen ħafna b'dawn it-tip ta filosofiji.

Aktar naħseb li wieħed jissejjaħ poeta skont kif wieħed jissaħħar bil-kelma: kemm ikun kapaċi jaħkem il-kelma, kemm jaf jilgħab bil-kelma, kemm għandu ħila juża kelma u imbagħad juża oħra u jibqa' sejjer hekk filwaqt li kitbietu tibqa' tagħmel sens.

M'għandnix xi ngħidu hemm il-problema li kulħadd hu poeta.

Teżisti din l-idea li l-poeżija tista' tinkiteb minn kulħadd, sempliċiment billi tqabbel vers ma' ieħor.

Imma dik ma tagħmlikx awtomatikament poeta.

Ir-realtà hija li kittieb tajjeb irid jiddixxiplina lilu nnifsu.

Irid jikteb ħafna imma jrid jarmi ħafna wkoll.

Irid ikollu ċertu dixxiplina fil-kitba u jrid iġib ċertu esperjenza u ħiliet mill-qari u r-riċerka.

Apparti minn hekk naħseb illi l-kittieb Malti jrid jitgħallem ikun aktar kritiku miegħu nnifsu.

Xi kultant jiġi xi ħadd u jgħidlek "lili ma aċċettawlix il-poeżija tiegħi għax jiena ma nappartjenix lil dak it-tali grupp."

Dawn huma tip ta' argumenti li narahom perikolużi ħafna.

Ċertament fl-aħħar mill-aħħar huwa minnu illi ż-żmien huwa l-aqwa imħallef u kritiku tal-kittieb."

Teżisti differenza bejn il-poeżija Maltija u dik barranija?

"Mhux mistoqsija faċli li tweġibha fi ftit ħin.

Nemmen li hemm xi ħaġa li hi tagħna imma llum jidhirli li hemm temi universali.

Illum il-kittieba Maltin għandhom il-benefiċċju li jattendu għal diversi kungressi barra minn Malta u li jieħdu sehem f'numru ta' fieri f'pajjiżi oħra.

Permezz tal-internet qegħdin ukoll ikunu aġġornati dwar dak kollu li qed iseħħ madwar id-dinja.

Bi pjaċir ngħid illi meta l-awturi tagħna qegħdin joħorġu barra minn xtutna qed ikun hemm ħafna interess fuq dak kollu li qed jinkiteb fuq gżira ċkejkna bħal Malta.

Hemm ukoll is-saħħa tat-traduzzjoni fejn allura permezz tal-kitba jitlaqqgħu kultura ma' oħra.

Fost xogħolijiet simili nista' nsemmilek il-kitba ta' Adrian Grima li ġiet maqluba għall-Ġermaniż u x-xogħol ta' Immanuel Mifsud li ġie tradott għall-lingwa Pollakka; affarijiet li sa ftit snin ilu lanqas konna noħolmu bihom.

Naturalment irrid insemmi li wara dawn it-traduzzjonijiet hemm ċertu ħiliet li forsi ftit jiġu apprezzati.

Irridu niftakru li wara l-għażla tal-kliem tal-awtur oriġinali ikun hemm ħafna emozzjonijiet u ċertu metafori li t-traduttur irid jara kif ser isalvahom.

Inzerta li l-bieraħ kont qed naqra ktieb ta' poeżiji ta' Louis Briffa li ġew maqluba għall-Ingliż minn Rose Marie Caruana u naħseb li rnexxielha tagħmel biċċa xogħol sabiħa mmens.

Daqstant ieħor nista' ngħid għat-traduzzjoni tal-kitba ta' Achille Mizzi minn Fr Peter Serracino Inglott.

Fl-aħħar mill-aħħar naħseb li l-poeżija Maltija miexja fuq livelli tajbin.

Imma tibqa' dejjem il-problema tal-pubblikazzjoni fejn b'mod partikolari ħafna mill-awturi jkollhom jippubblikaw ix-xogħol tagħhom stess."

Kemm taħseb li bħala lingwa, l-Malti jsellef ruħu tajjeb għall-kitbiet ta' kwalità?

"Naħseb li minkejja l-pessimiżmu ta' ħafna, bil-Malti nistgħu nesprimu kollox fostom anki f'kitba b'suġġetti xjentifiċi.

Bħala wieħed mill-eżempji nista' nsemmi il-kitbiet tal-Kullana Kulturali fejn jekk wieħed jara l-glossarju ta' dawn il-kotba jkun jista' jinnota li hemm lingwagg bil-Malti mid-dinja tal-arkeoloġija, tal-istorja, tal-lingwi u anki tal-arkitettura fost l-oħrajn.

Jiġifieri waqt li aħna dejjem naħsbu li ċertu kliem ma nistgħux insibu korrispondenza għalih bil-Malti, nirrealizzaw kemm dan l-argument huwa totalment żbaljat.

Forsi hemm il-problema tal-mentalità, dik li dejjem naqgħu fuqha – li aħna żgħar u forsi niddubitaw kemm nistgħu nwettqu ċertu affarijiet.

Imma jien dejjem ngħid li għandna bżonn iktar fiduċja fina nfusna u li għandna nħarsu lejn il-lingwa tagħna bħala xi ħaġa illi tista tesprimina u li m'għandnix fruntieri."

X'relevanza għandha l-poeżija fil-ħajja moderna ta' llum?

"Nemmen illi l-poeżija għadha rilevanti u hija parti mill-ħajja tagħna ta' kuljum.

U dan hu proprju dak li nixtiequ nwasslu permezz tal-Fondazzjoni Poeżija: li l-poeżija mhux qegħdha hemmhekk għall-aktar nies intelliġenti, għall-akkademiċi jew għal dawk li ser jagħmlu l-eżamijiet.

Imma fir-realtà din qegħdha hemm biex tpaxxi lil kulħadd f'settur wisgħa ta' nies.

Bl-istess argument, nisħaq illi l-apprezzament lejn il-poeżija jrid jibda sa mill-ewwel snin tal-iskola fejn irridu naslu lejn il-mentalità illi l-importanti fl-istudju tal-poeżija mhux kemm fiha versi u sillabar imma l-fehma u l-konoxximent tas-sentimenti u l-emozzjonijiet li xtaq inissel fik dak l-awtur b'dik il-kitba.

Jekk l-istudenti jibqgħu indifferenti meta jaqraw poeżija jfisser li jew hemm xi ħaġa ħażina fl-individwi nfushom inkella fl-għażla ta' poeżija li ġiet ippreżentata lilhom.

Wisq nissuspetta illi dan-nuqqas ta'

apprezzament lejn il-poeżija ġej mill-fatt illi meta aħna konna tfal, fl-iskejjel tagħna ġejna ppreżentati b'xogħlijiet li ma kienux jagħmlu parti mid-dinja tagħna, tant li ħafna baqgħu bl-impressjoni li l-poeti huma qatta' mdejjqin, li ċertament mhux il-każ.

Biex inkun ġust jista' jkun li dak iż-żmien ma kienx hemm l-għażla ta' kitbiet li hawn illum.

Preżentament is-sitwazzjoni nbidlet xi ftit u fil-fatt issib ħafna kotba tal-poeżija mimlija enerġija u kuluri.

Barra minn hekk numru ta' għalliema qed jippruvaw jisseparaw il-poeżija mill-eżamijiet u b'hekk qed iwettqu rivoluzzjoni siekta li nemmen li biż-żmien għad tagħti l-frott tagħha.

Fl-aħħar mill-aħħar ma nistgħux nisfurzaw lin-nies biex iħobbu l-poeżija imma umilment inħoss li min ma jirrispettax jew ma jħobbx il-poeżija, hemm xi ħaġa nieqsa fil-ħajja tiegħu l-istess bħal min ma jaqrax.

Fondazzjoni Poeżija ser tkun qed toffri l-għajnuna tagħha lil kull min juri interess f'dan il-qasam.

Għandna ħafna pjanijiet u ħsibijiet ta' fejn irridu naslu fostom li nixtiequ nagħmlu numru ta' workshops u korsijiet sabiex il-kittieba tagħna jimmaturaw fil-ħakma tal-kelma tal-poeżija.

Imma kif għedtlek, irridu nimxu pass pass biex naraw kif ser jimxu l-affarijiet."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-4 ta' Lulju 2010)

Fondazzjoni Poezija

Klabb Kotba Maltin

poezija

Poezija Plus

Torċa

ĠLIEDA LILL-BRUDA GĦALL-POEŻIJA


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Il-Birgu tal-lum għadu l-istess fil-maġġorparti tiegħu bħall-Birgu ta' tfuliti, dak tas-snin sittin.

Dan għaliex bil-konfini tiegħu, magħmul l-aktar mis-swar u l-baħar, ftit hemm fejn tiżviluppa aktar.

Kull meta nżur il-Birgu ninnota kemm sar kwiet.

Fit-toroq tal-Birgu llum hemm xi ħaga nieqsa.

Din hi xi ħaġa vitali Ii fl-antik kienet tagħti l-ħajja lil din il-komunità ... iva llum hemm nieqes l-għajjat tat-tfal li dari kienu dejjem jilgħabu fit-toroq.

B'kommunità li qiegħda dejjem tikber fl-età, u bil-familji żghażagħ dejjem ħerġin 'il barra mill-Birgu, il-klikek ta' tfal sparixew u l-ħemda tirrenja għal bosta ħin.

Minn għaxar snin 'l hinn, it-tfal tal-età tiegħi ma kellhomx bżonn ġugarelli biex jilagħbu bihom.

L-aqwa ġugarell għat-tfal kienet il-fantasija ta' moħħhom għax il-logħob kienu jivvintawħ mix-xejn.

L-ambjent tal-Birgu kien jistimulahom biex jivvintaw il-logħob.

Kien hemm dawk il-postijiet fejn il-logħob kien dak tal-galbu u kien hemm fejn il-logħob kien ikun aktar avventuruż u ta' ċertu riskju.

L-ambjent tal-logħob kien ivarja mill-grawnd tal-futbol tal-Fortini sal-Wied li jagħti għal taħt il-Ħawli.

It-tfal l-aktar imqarbin kienu jużaw is-swar ta' madwar il-Birgu bħala l-post l-aktar imfittex minnhom.

Wara kollox kien fuq dawn is-swar li l-antenati tagħhom urew qlubithom kontra t-Torok u kien hemm li aħna t-tfal konna nisfidaw lil xulxin biex nagħmlu l-istess.

Min kien irid jagħmilha tal-eroj u kien jazzarda l-aktar kien jitla' fuq it-Torri ta' San Ġwann u jixref fuq il-lambreżuni biex jinħeba sewwa minn sħabu jew inkella jisfida lill-sħabu jagħmlu l-istess u jimxu fuq il-kurdun tal-ġebel, li jagħti fuq il-Foss.

Kien hemm minn ifittex l-inkwit mod ieħor, billi jidħol jesplora jew jilagħab f'xi wħud mill-binjiet nofshom imġarrfa, fdalijiet ta' daqs għoxrin sena qabel, bl-attakki tal-ajruplani fil- Gwerra.

Dawn il-binjiet kienu jsaħħruna u fl-istess ħin ibbeżżgħuna, l'aktar dak il-bini mwaqqa' fi Triq il-Kwartier, fejn wara nbnew appartamenti moderni.

Postijiet fejn it-tfal kienu jilgħabu kienu, is-'Simenta' fuq San Flippu, ix-Xatt, fejn illum floku hemm il-Monument tal-Ħelsien u irkejjen oħra.

Kien hemm ukoll in-naħa tas-Suq tal-Ħut, jew inkella fuq il-Posta ta' Kastilja.

Hawn ġieli anki reċtar kien isir.

Imbagħad xi ngħidu għat-Triq tat-Torri ta' San Gwann, magħrufa l-aktar bħala s-Sur Tal-Kurdara.

Hawn, waqt li n-nisa kienu joqgħodu bilqiegħda jpaċpċu, it-tfal tagħhom kienu jkunu jiġru wara xulxin f'xi logħba '

' Ħarba' jew Noli.

Kollox kien jaghmel sens għalina.

Il-bini u l-ambjent ta' madwarna bit-toroq iserpu, kollha kienu hemm biex iservuna ta' pjaċir.

L-aktar in-niżliet li kienu jagħtu lok biex niġru bil-karrettuni tal-borejż.

Is-siġar il-kbar iħaddru fit-truf tal-grawnd tal-Fortini kienu hemm biex joffru dell u post fejn wieħed jitla' magħhom bħax-xadini, biex jaqta' l-għenieqed ħodor (għeneb tad-dib), u bihom jissotta lil min ikun għaddej minn taħthom.

In-naħa l-oħra tal-grawnd, magħrufa bħala tal-Inġinier, hemm kien hemm roqgħa siġar tal-oleander li għalina t-tfal kienet tirrapreżenta masġar żgħir.

Iċ-ċimiterju mkisser ta' Santu r-Rokku fejn illum hemm skola, kien post aktar imwarrab fejn konna noqgħodu bilqiegħeda fuq xi lapida mfarrka ta' xi qabar.

Ma kienx permess li ninżlu fil-Foss kollu siġar, għax il-ġenituri kienu jwiddbuna li hemm nistgħu nintilfu jekk nidħlu nilgħabu fix-xelters.

Fil-fatt, l-aktar li kien jinkwetaħhom kien li xi ħadd jagħtina xi fastidju.

Xorta kienet tgħaddi ta' rasna u konna ninżlu hemm u mbagħad ħallina nivvintawlhom xi gidba li konna ximkien ieħor.

Fis-sajf imbagħad, wieħed mill-isbaħ ambjenti tagħna kien bla dubju ta' xejn it-Toqba Tal-Birgu, fejn konna nqattgħu nofs ta' nhari sħaħ ngħumu, mill-bidu sal-aħħar tal-vakanzi tas-sajf.

Fost l-akbar pjaċir tat-tfal, x'aktarx aktar tfal adulti, kien li jgħumu lejn Bighi, jew almenu sa xi baga, li magħha kien ikun marbut xi bastiment Amerikan.

Imbagħad min kien ta' kuraġġ kbir u ried jiffanfra, kien jitla' fuq is-sur tat-Toqba u jaqbeż għal isfel fil-baħar biex juri kemm jaf.

Illum, in-nuqqas tat-tfal fil-familji, il-biża' tal-karozzi jsuqu mħaxxkna fit-toroq dojoq u l-logħob bil-kompjuter ġabu it-toroq tal-Birgu vojta minn dawk il-gzuz tat-tfal ta' dari.

Artiklu oriġinarjament

miktub minni għall-ktieb

tal-festa ta' San Lawrenz, 2017.

grazzi lil

Il-Birgu – Post Tajjeb għal-Logħob tat-Tfal


Jien nikteb il-poeżija

Meta kont għadni studenta fl-iskola sekondarja ġieli ppruvajt inħarbex xi poeżija 'l hemm u 'l hawn sabiex nirrifletti t-turbulenzi tal-ħsibijiet u tal-emozzjonijiet li kont qed inħoss hekk kif kont dieħla fiż-żgħożija.

Iżda maż-żmien intbaħt illi t-tnebbiħ tiegħi kien aktar maqtugħ għall-proża u b'hekk it-tqanqila għall-kitba tal-poeżija dabet fix-xejn.

Ftit ftit, hekk kif kitbieti kienet kull ma tmur tespandi u tistagħna bid-deskrizzjonijiet u bil-metafori sabiex tifforma ħsibijieti, bdejt insibha aktar u aktar diffiċli biex nifhem x'iwassal lill-poeti biex jiddedikaw ħinhom ħalli minflok, jikkompressaw it-tirqim ta' kliemhom f'poeżiji ta' ftit versi.

Għaddew bosta snin iżda qatt ma kelli ċ-ċans li npoġġi bil-qiegħda u niddiskuti dan ma' poeta, sakemm din il-ġimgħa ltqajt ma' Achille Mizzi...

Għażilt proprju lil Achille Mizzi għax kif tfajt għajnejja fuq l-ewwel poeżiji tiegħu, l-ewwel ħsieb li għaddieli minn rasi kien "Ommi ma!

Dan poeta, poeta!" bħal kif kien irrefera għalih ukoll Tarcisio Zarb meta kien qed jikteb dwar il-ktieb tiegħu Poeżiji – Achille Mizzi (1993).

Iżda b'kuntrast ma' Zarb, jiena ridt infisser li Mizzi kien poeta 'tqil' hekk kif kien ikkummenta dwaru wkoll Charles Flores fil-ktieb Mas-Sejħa tat-Tnabar (1971).

Intant, meta għedt b'dan lil Mizzi, hekk kif poġġejna bil-qiegħda b'xarba friska quddiemna, hu tbissem u stqarr miegħi illi "Mill-esperjenza personali, il-qarrejja tal-poeżiji tiegħi jinqasmu fi tnejn: dawk li togħġobhom il-poeżija tiegħi u allura taffaxxinahom u jfaħħruha, u mbagħad hemm dawk li kitbieti ma togħġobhom xejn!"

Nikteb biex nesprimi ruħi

Hekk jew hekk diffiċli biex togħġob lil kulħadd fid-dinja.

Imma min-naħa tiegħu Mizzi sostna illi meta hu jikteb il-poeżiji tiegħu, qatt ma jkollu f'moħħu lil min se jaqrahom.

"Jiena nikteb biex nesprimi ruħi.

Jiġu mumenti meta jgħaddili ħsieb minn rasi u nħoss ċertu tqanqil biex nesprimih, u f'dawn il-waqtiet dejjem sibt li l-poeżija kienet l-aħjar mezz biex nagħmel dan."

Kelli kurżità kemm idum biex jikteb poeżija....

"Poeżija ma ndumx aktar minn nofs siegħa, tliet kwarti biex inlestiha.

Ormaj, għandi ħażna lessikali kbira u għalhekk, bl-istess stimolu, joħroġ il-kliem b'mod naturali u jitqiegħed kollox f'postu.

Mhux qed ngħidlek li mbagħad ma jkunx hemm każi fejn nerġa' ndur il-poeżija u norqomha ftit.

Infatti dejjem nikteb il-poeżiji tiegħi fuq karta ħalli nara fejn nista' ntejjeb, jiġifieri li nirranġaha b'xi tibdil ta' kliem, u mbagħad, kif inkun kuntent biha, nittajpjaha."

Staqsejtu jekk qattx kiteb poeżiji li m'għoġbuhx...

"Rari nikteb poeżija li ma togħġobnix imma jkun hemm każi fejn xi xogħol ma jiġix għal qalbi.

Ir-raġunijiet kultant ikunu li nkun missejt xi suġġett wisq kontroversjali jew inkella l-poeżija nkun ktibtha bi stil konvenzjonali li ma jolqotnix.

Hemm ukoll dawk il-poeżiji li fil-fehma tiegħi jitwieldu mejta jew mitruħa u dawn isibu ruħhom minn fuq l-iskrivanija dritt għall-landa tal-iskart.

Ġieli nħoss ukoll illi xi poeżiji jkunu repetittivi u nirrealizza li qed nidwi l-ideat ta' xogħlijiet li nkun ktibt qabel.

Imbagħad hemm ukoll il-mumenti fejn dak li nkun qed nipprova ngħid jisfuma fix-xejn u għalhekk il-poeżija toħroġ imqanżħa.

Dawn it-tip ta' poeżiji wkoll jiġu skartati minħabba li l-poeżiji tiegħi kollha huma msensla bi fjoritura jew b'rabta li twassal għall-qofol tal-ħsieb."

Poeżija vs proża

Naturalment ma stajtx ma nesplorax miegħu d-dilemma tiegħi dwar x'iwassal biex wieħed jagħżel li juża l-arti tal-poeżija, minflok dik tal-proża biex jesprimi dak li jrid jgħid...

"Jiena qajla nikteb proża għax ħsiebi, meta jkun mixgħul, jittrasforma ruħu f'metafori u f'simboli poetiċi.

Probabbli s-sengħa tal-poeżija tirrifletti l-forma ta' moħħi u ta' ħsibijieti minħabba li jiena dejjem infittex dak li hu essenzjali.

U allura, b'mod naturali, nissintetizza, inqassar u norqom kliem apposta sabiex permezz tagħhom noħloq ukoll spazju għall-misteru, fejn il-qarrej jitħalla jimraħ fl-immaġinazzjoni tiegħu u b'hekk ix-xogħlijiet tiegħi jservu wkoll bħala stimolu għal ħaddieħor."

Katarsi – il-mewt ta' ħuh Ċali

Wieħed mill-għanijiet prinċipali ta' Mizzi huwa illi permezz ta' din l-arti tiegħu, kemm hu u kif ukoll il-qarrejja tal-poeżiji tiegħu, jgħaddu minn katarsi...

"Jekk ix-xogħol ikun effettiv, kwalunkwe poeżija tipproduċi l-katarsi.

Katarsi hija kelma Griega li ġiet oriġinata minn Aristotle sabiex tispjega l-effetti tat-traġedja fuq l-ispettatur.

Maż-żmien kien hemm ukoll min fisser il-katarsi bħala l-purifikazzjoni jew it-transizzjoni li twassal għat-terminu ta' xi emozzjoni partikolari."

Meta tlabtu jagħtini eżempju ta' din il-metafora, Mizzi qabad iqalleb il-paġni tal-kotba tal-poeżiji tiegħu sakemm sab poeżija partikolari Lil Ċali Mizzi li kienet eleġija li hu kiteb lil ħuh wara li dan miet b'mod traġiku.

Skitt sabiex nisimgħu jaqra din il-poeżija li għalkemm għaddew diversi snin minnha, kien ċar li l-kliem magħżul fiha kien għadu jqanqlu mhux ftit...

"Nixpakka bl-uġigħ

biex ħaj inreġġgħek

mill-ġdid quddiemi

ja ħija!

Bħal min imut fgat fl-għerien

jilgħaq in-nida mill-blat

daqshekk bil-għatx

jitgħaxxex għalik l-ispirtu tiegħi

jixtieqek mill-ġdid." .........

"Kull meta naqra din il-poeżija, naqla' balla kbira minn fuq l-istonku tiegħi minħabba li jiena bil-mewt ta' ħija, tħallejt b'dispjaċir kbir peress li hu miet ħabta u sabta, mingħajr ma kelli ċ-ċans li ngħidlu xejn.

Għalhekk din il-poeżija servietni sabiex jiena ngħidlu dak li xtaqt.

U kull darba li naqraha, nerġa' nisserva mill-opportunità li nsejjaħlu...

Ċali!

B'hekk din il-poeżija sservi biex tipprovdi l-katarsi għas-serħan, għas-sanament, għall-għeluq ta' emozzjonijiet bla tarf li jeħtieġ li wieħed jagħraf joħnoq."

Ħakma tad-deheb fuq l-ilsien Malti

Fi kliem Alfred Sant meta esprima l-opinjoni tiegħu dwar il-ktieb Vetrati Milwiena (1998), "Achille Mizzi jippossedi kmand tad-deheb fuq l-ilsien Malti u jużah b'maestrija.

Dan jagħmlu mhux biss fil-vokabularju 'milwien' li jħaddem, imma wkoll fiċ-ċaqliq u r-ritmi tal-kelma."

"Waħda mill-karatteristiċi prominenti li l-iktar jagħżluni bħala poeta ta' ċerta ħila hija l-qawwa tal-poeżija tiegħi, is-saħħa tal-espressjoni illi dak illi għandi ngħid, ngħidu b'ċerta qilla," fehemni Mizzi.

"Barra minn hekk, il-poeżija tiegħi hija magħrufa għat-taħlita għaqlija ta' kliem Malti Semitiku u arkajku, ma' dak Romanz u modern li jiġu minsuġa b'reqqa tant kbira li l-qarrej ma jintebaħx fejn hemm il-'ħjata' u jibqa' għaddej jaqra."

Waqt din l-intervista sirt naf li Mizzi kien wieħed mill-ko-fundaturi tal-Moviment Qawmien Letterarju li twaqqaf fl-1967.

"Waqqafna dan il-Moviment sabiex inqajmu kuxjenza nazzjonali favur il-Malti u favur il-letteratura Maltija," spjegali Mizzi.

"Ridna wkoll nippromwovu tiġdid sħiħ fuq kif għandha tinkiteb il-letteratura.

Ħriġna b'saħħa biex indawru t-tmun u niktbu poeżija b'mod differenti minn dik li kienet tinkiteb qabel is-sittinijiet, fejn prinċiparjament kienu jiġu trattati temi romantiċi, patrijottiċi u reliġjużi.

Tnebbaħna minn dak li kienu qed jagħmlu poeti barranin f'pajjiżi oħra fejn il-poeżija saret differenti f'kollox: fil-lingwaġġ, fis-simboliżmu, fil-metafora, fil-forma, fit-temi eċċ. Naturalment dak iż-żmien mhux kulħadd kien konvint minn din il-bidla.

Imma jiena u xi poeti oħra fosthom Mario Azzopardi, Victor Fenech, u Daniel Massa, konna minn tal-ewwel li bdejna nġibu fis-seħħ din il-bidla."

Seta' ma kienx Malti

Flimkien ma' xi kritiċi oħra, Prof. Oliver Friggieri identifika lil Mizzi bħala "il-werriet denn ta' Dun Karm Psaila minħabba li l-versi tiegħu huma sottilment, sikwit, żviluppi maturi u kisbiet tipiċi tal-poeta nazzjonali."

Però fl-istess ħin imbagħad kien hemm min qal, fosthom Norbert Ellul-Vincenti, li Mizzi "lanqas biss jipprova jkun Malti" minħabba li l-lingwaġġ li juża huwa internazzjonali.

"Jgħidu hekk dwari," fehemni Mizzi, "minħabba li l-kliem li nagħżel jien seta' ma kienx Malti peress li jiena nikteb dwar suġġetti umani u universali li mhumiex strettament Maltin."

Maqlubin għall-Ingliż

Intant, fis-sena 2009, il-Prof.

Fr Peter Serracino Inglott ħadem bis-sħiħ sabiex jittraduċi għall-Ingliż għażla ta' poeżiji ta' Mizzi li finalment inġabru fil-ktieb The Essential Achille Mizzi (2009).

Skont il-poeta, ktieb bħal dan huwa importanti għal dawk li forsi għandhom xi diffikultà biex jifhmu ċerti espressjonijiet Maltin u għalhekk, permezz tal-lingwa Ingliża probabbilment, huma jagħrfu l-essenza ta' dak li nkiteb fil-poeżiji l-oriġinali.

X'jagħmlek poeta

Meta poġġejt quddiem Mizzi l-mistoqsija retorika imma sinifikanti dwar jekk wieħed jitwelidx jew isirx poeta, dan kien kliemu...

"Bil-Latin jgħidu 'poeta nascitur, non fit' jiġifieri 'poeta jitwieled, ma jsirx'.

Però fil-fehma tiegħi dan ma jitwelidx b'xi predestinazzjoni speċjali biex isir poeta, imma jkollu kwalitajiet partikolari li eventwalment jistgħu jsawruh f'poeta."

"Ngħidu aħna, fosthom, wieħed irid ikollu s-sensibbilità għall-kelma, jiġifieri illi jkun jaf isarraf il-valur ta' kull kelma..

Hekk kif il-pittur jaffaxxina ruħu mill-ispektrum tal-kuluri, il-poeta jsib sens kbir fl-ilwien tal-kliem, tant li spiss tisimgħu jgħid li 'l-kliem idoqqlu'.

B'xorti tajba, il-lingwa Maltija hija mogħnija bi kliem onomatopejku li letteralment jgħinek tisma' l-ħoss tal-kliem bħal 'il-ħaxix iħaxwex' u b'hekk spiss il-poeta għandu fejn jixxala meta jeżisti diġà dan il-potenzjal enormi merfugħ fil-lingwa nnifisha."

"Imbagħad, biex isir poeta, wieħed jeħtieġ il-fantasija ħajja ħalli jistħajjel, u meta jara xi ħaġa, jinżel fil-profond tagħha u jipprova jinterpretaha."

Hawnhekk, Mizzi rreferini għall-poeżija tiegħu Kamaleonte u fissirli kif anki minn kreaturi sempliċi, huwa sikwit joħroġ implikazzjonijiet li japplikaw għad-destin tal-umanità u tal-kreazzjoni:

"Ilsienu spirall jispara:

ilsienu fildiferru jlebleb

ta' min jiddistilla fis-saliva

l-essenzi mill-arja

biex ġismu jibdel kuluru u jinħeba

f'realtajiet trasparenti

skont il-ħtieġa tal-ambjent,

skont il-ħtieġa tal-mument.

U b'hekk għalih ebda dilluvju ma jista'."

"Kwalità oħra neċessarja għall-poeta hija s-sensittività emozzjonali li permezz tagħha hu jitqanqal malajr."

Did-darba kien imiss li Mizzi jindirizzani lejn il-ktieb Il-Kantiku tad-Demm fejn insibu din il-poeżija li ġġib l-istess titlu:

"Ma fiehx loġika d-demm,

id-demm bħal kokka

Waqt li kont qed indur diversi poeżiji tiegħu, intbaħt li Mizzi għandu ħabta juża l-metafora tad-demm....

"Għax id-demm huwa simbolu tal-ħajja u hu jifforma parti kbira minn ħajjitna.

Anki l-espressjonijiet li nużaw fil-Malti jikkonfermaw kemm nagħtu importanza lid-demm: Dak mhux demmi!

Dak demm ieħor!

Dak demm ħażin!

Barra minn hekk id-demm ifakkarna wkoll fl-għeruq tal-eżistenza u fl-oriġini mbiegħda ta' ħolqien il-bniedem."

Ix-xjenza u t-teknoloġija

Intant, anki f'poeżiji oħra fejn ma jissemmiex id-demm, Mizzi jitkellem dwar il-ħolqien tal-bniedem, imma did-darba permezz tax-xjenza.

F'Inġiniera Ġenetiċi jikteb:

"Hemm veru tkun abdikajt

Mulejja

meta titlaq minn idejk

l-għodod tat-tnissil

ta' dal-ġisem tat-tafal

li fuqu nfaħt nifsek

fil-ġnien ta' l-Eden...."

Min-naħa l-oħra, hemm ukoll poeżiji li juru lil Mizzi bħala poeta taż-żmien modern, jaffaxxina ruħu mill-meravilji tax-xjenza u mill-iżvilupp tat-teknoloġija li seħħu lejn l-aħħar tal-20 seklu.

Eżempju minnhom hija l-poeżija 'Vjaġġi Spazjali':

"... għad forsi bla ma taf

tasal fl-imkien fejn għad irid jisbaħ

l-ewwel jum primordjali tal-Ġenesi,

għad titgerbeb għal warranijiet

fiż-żugraga taż-żmien,

tnażża' 'l Alla mis-seba' veli

u hemmhekk issibu jitqatel għarwien

biex jifdi lid-Dawl mid-Dlam."

Ir-reliġjon – xtaq isir qassis

Innutajt illi f'numru sewwa ta' poeżiji, Mizzi jdaħħal l-aspett tar-reliġjon...

"Meta kont żgħir xtaqt insir qassis, tant li dħalt intern fis-seminarju biex nibda nipprepara ruħi għal din is-sejħa.

Imma għamilt hemm mill-bidu tas-sena skolastika sal-Għid.

U meta Kristu rxoxta, jien parpart mis-seminarju għax intbaħt li dik ma kinetx triqti.

Xorta waħda, f'ħafna mill-kontenut tal-poeżiji tiegħi hemm riflessa l-kultura li ħadt meta kont is-seminarju.

Dan ma jfissirx li jiena xi bniedem ultra-reliġjuż.

Pjuttost tista' tgħid li jinteressani l-kunċett t'Alla, l-univers u l-bniedem."

"Nistqarr li jiġu mumenti iebsin fejn naħsel niddubita saħansitra l-eżistenza ta' Alla, l-aktar meta tara n-nies ibatu għalxejn u kultant jinħaqru f'Ismu stess!

U nistaqsi l-għala l-ebda forza soprannaturali ma tidher li taqbeż għal dawn il-vittmi?

Infatti ġieli jiġini d-dubju li mhux Alla ħalaq lill-bnedmin fl-immaġni tiegħu, imma li kienu l-bnedmin ta' kull epoka li ħolqu lill-allat tagħhom skont il-bżonnijiet li kellhom.

U infatti, meta jiena nħoss il-bżonn qalil għall-preżenza t'Alla, inħossni ċert illi li kieku Alla ma jeżistix, ikun jeħtieġ li noħolquh!"

L-aspett tad-duwaliżmu

Dawn il-ħsibijiet ta' Mizzi jiffurmaw parti mill-aspett tad-duwaliżmu fejn skont il-Prof.

Oliver Friggieri: "Kollox idur madwar il-kunċett tat-tnissil u tat-twelid.

Spiritwalità u senswalità, ħajja u mewt, dawl u dlam, lemin u xellug, kuxjenza u sensi, eternità u żmien, Alla u bniedem: dawn u oħrajn huma n-naħiet imbiegħda, il-polaritajiet ta' essri wieħed."

L-aspett tas-senswalità

Skont diversi kritiċi, Mizzi ma jiddejjaqx jistħarreġ lilu nnifsu fid-deher, tant li Prof. Friggieri kiteb dwaru: "Mizzi jikteb il-lirika erotika l-aktar senswali u suġġestiva mingħajr ma jmiss ix-xifer tal-vulgaritá jew tal-erotiżmu rħis."

B'danakollu, dwar dan is-suġġett partikolari, il-poeta stqarr, "Kultant ma nafdax lili nnifsi b'poeżiji dwar l-imħabba u l-passjoni.

Dan għaliex inkun nixtieq inżomm lili nnifsi lura ħalli ma ninkixifx iżżejjed, imma fl-istess ħin, ċerti espressjonijiet tant ikunu f'posthom li ma nkunx nista' ma nużahomx."

Epitaffju tiegħu stess

Aspett ieħor li Mizzi spiss jikteb dwaru huwa dak tal-mewt, inkluż tiegħu stess fejn fosthom jikteb saħansitra 'Epitaffju' għalih innifsu li jispiċċa b'dawn il-versi:

".... kelma waħda biss irrid

li tingħad biex tfakkarni

Hekk kif wasalna lejn tmiem intervista twila, għaraft li wara kollox, kitbet Achille Mizzi ma kinetx tqila daqs kemm ħsibtha, tant li hekk kif waqqajt il-barrieri estranji li kultant taf toħloq il-poeżija f'min mhux poeta, irnexxieli napprezza sbuħitha u s-sinifikat tagħha.

"Ħafna jaħsbuni inaċċessibbli, meta kif qed tara, mhux il-każ.

M'hemm xejn aħjar biex tkun taf min hu Achille Mizzi l-poeta, iktar milli meta taqra l-poeżiji tiegħu."

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (17 il-parti) fit-Torċa tal-31 t'Awissu 2014)

Il-Kantiku tad-Demm

Lil Ċali Mizzi

Mas-Sejħa tat-Tnabar

Moviment Qawmien Letterarju

poezija

Vetrati Milwiena

Jien nikteb il-poeżija


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

ara wkoll

L-attività tradizzjonali tal-barklori, il-baħrin u s-sajjieda kienet tirrikjedi u pproduċiet lingwaġġ għalih.

F'dan il-lingwaġġ ta' kuljum bdew jissawru idjomi u qwiel li bħal ma jiġri f'kull lingwa oħra iżewqu l-ilsien Malti u jirriflettu l-mentalità tan-nies tal-baħar.

Hawn se naraw xi wħud minn dawn l-idjomi li kienu magħrufa l-aktar fl-ambjent marittimu.

Bastimenti u Opri tal-baħar

: Dan hu paragun li kien jingħata lil bniedem li ma jagħmel xejn ħlief jitgħażżen.

Dan il-paragun ixebbah l-bastiment

, li l-Maltin tan-naħa tal-Port il-Kbir kienu jsejħu l-Arbanja. li dam ħafna sorġut quddiem il-Forti Sant'Anġlu u allura magħruf bħala bastiment għażżin.

BAĦRI TAL-ARBANJA

BAĦRI TAL-BNAZZI –

Idjomi li tingħad lil min fil-ħajja jbewweġ 'l hinn hekk kif ifeġġ l-inkwiet.

JAQAW INT ĠEJ BID-DGĦAJSA ?

Tingħad meta wieħed ma jkunx ċar u preċiż f'dak li jgħid u jista' jkun li qieħed jiddieħak b'ħaddieħor.

DAK WEĠĠA' – ISS ĦEJ, ĦUDU D-DOKK

Din tingħad biż-żuffjet meta xi ħadd iweġġa' u wieħed jirrikmanda li il-persuna għandha tintbagħat fid-dokk (fit-tarzna) biex tirranġa ruħa sew (flok tiddewwa).

ĦAFIF QISU FIRILLA

– Paragun li jsir dwar bniedem żvelt u irqieq ma' opra partikulari tal-baħar li tixbah ħafna l-luzzu, biss iżgħar.

– Appellativ għal xi ħad jew oġġett pjuttost goff jew żmanġat u li għandu ħafna żmien.

Dan il-paragun hu mal-bastiment tal-Ordni ta' San Ġwann li dawn kienu ġabu magħhom minn Rodi.

Għalkemm dan il-bastiment kien kbir spiċċa bla użu baqa' sorġut għal ħafna żmien quddiem Sant' Anġlu.

ISA L-PULENA

: Riferenza għal xi mara dejjem liebsa pulit iżda li ma tantx tħobb tagħmel il-faċendi.

Dan hu paragun mal-pulena (il-parti dekorattiva fuq il-pruwa tal-bastiment).

TAJJEB BISS GĦAS-SABORRA

: Is-saborra hija dak il-materjal, ġeneralment ramel li jitqiegħed fl-stiva ta' isfel tal-bastimenti biex meta l-bastiment ma jkollux tgħabija iżomm il-bastiment ibbilanċjat sew.

Mela tajjeb biss għas-saborra ji riferenza għal dak il-bniedem li mhu kapaċi jagħmel xejn.

BAĦRIN AĦNA:

Din l-idjoma tingħad meta xi ħaġa jew xi biċċa xogħol toħroġ tajba.

ILEF IL-BOXXLA

: Bħal ma baħri jitlef id-direzzjoni għax il-boxxla (il-kumpass tan-navigazzjoni) ma jiffunzjonax il-bniedem jista' jiġrilu l-istess u jġib ruħu ta' bniedem li jitlef rasu għax ikun irrabjat jew eċitat.

BIL-BOXXLA MDAWRA LLUM

: Burdata ħażina

MUR GĦAND BOXXLA XJATEN

: Din ir-rikomandazzjoni mhi xejn sabiħa għax biha tkun qiegħed tibgħat lil xi ħadd f'direzzjoni fejn ruħek tintilef.

QALA' DAQQA TAL-BARKLORI

: Din hi riferenza għal daqqa jew tumakka li wieħed jagħti lil xi ħadd li biha tmiddu.

Dan jintima li l-barklori kienu nies ta' saħħa.

AB IR-RIĦ FIL-QALA'

: Sab min jibuttah bħal qala' (pl.

QLUGĦ) ta' opra tal-baħar

EFA' L-ANKRI

: Poġġa bilqiegħda u baqa' hemm għal ħin twil.

REFA' L-ANKRI

: Qam minn fejn kien u ġabar anki ħwejġu u telaq 'l hinn

KULL KALANKA PORT

– (prov.) li jfisser li l-bniedem li jgħid hekk jaċċetta kwalunkwé soluzzjoni anki jekk din ma tkunx ta' ħafna sodisfazzjon.

Kliem is-Sajjieda

BEŻAQLU FIS-SUNNARA

: Jiġifieri wieħed ta x'jifhem lill-ieħor li aċċetta proposta iżda wara ħallieh b'xiber imnieħer.

IX-XILEP ĠEWWA

: Il-ħut inqabad – riferenza li dak li kien wieħed qed jittanta li jdabbar issa ħadu.

Appellattiv għal xi ħadd ta' statura rqieqa.

ELA QED INBIGĦU L-INĊOVA

Riferenza għal ħafna tqanċiċ biex wieħed jaqbel fuq prezz.

: Appellativ li jingħata lil xi ħadd li jkun niżel ħafna fil-pis.

Żgur li dan kien mogħti min-nies li kienu jgħixu minn fuq is-sajd u dawk li jieklu dan it-tip ta' ħut.

: Sablu l-mezz jew ix-xbiek biex jistad

: Riferenza għal xi ħadd li jillħaqlu ħafna.

Bniedem makak.

BELLIEGĦA NQALA'!

Tfisser x'għawġ inqala'.

Paragun mal-ilma baħar li jitla' l-art wara xi maremot.

: Bumerin hu dak li bl-Ingliż jissejjaħ il-

Speċi ta' ljun tal-baħar żgħir li jgħix fil-Mediterran.

Ma tantx għadek tara minnhom dawn għax kważi nqerdu mill-bniedem.

Meta jintlemħu ġieli tarahom reqdin żaqqhom 'il fuq, u għaldaqstant meta wieħed jorqod ħafna jixxebah mal-bumerin.

IDGĦI DAQS BURDNAR

: Dan id-diskors isir għax il-burdnara li kienu jaħdmu ix-xatt kienu magħrufa għal-lingwaġġ mhux xieraq li kienu jużaw.

B'hekk il-burdnar kien jaqa' fil-kategorija tal-ħammallu u l-pastaż li kienu l-istess, dak li jerfgħu u jġorru oġġetti goffi u tqal.

ĊORMA TFAL

: Din tista' taraha kullimkien biss il-kelma ċorma tfisser il-kru ta' baħħara li jaqdfu jew iservu fuq il-bastimenti.

Forsi int taf xi oħrajn !

Fil-każ iktibli....

IDJOMI MARITTIMI


KARRIERA ONORATA FIL-ĠURNALIŻMU

Fit-18-il edizzjoni tal-Malta Journalism Awards li ġiet sponsorjata mill-Fondazzjoni Tumas Fenech għall-Edukazzjoni fil-Ġurnalizmu, Dr Joe Micallef Stafrace ġie pprezentat bil-Gold Award.

Dan l-unur jingħata lil dik il-persuna li skond il-ġurija tkun sebqet ir-rekwiżiti tal-prattika normali fil-ġurnalizmu tul il-karriera ġurnalistika tagħha.

Iltqajna ma' Dr Joe Micallef Stafrace u miegħu tkellimna dwar il-karriera twila tiegħu.

Ħadna wkoll il-kummenti tal-Prof.

Guido Demarco, ħabib kbir tiegħu...

Rebbieħ tal-Gold Award tat-18-il edizzjoni tal-Malta Journalism Awards

Kif bdiet il-karriera ġurnalistika tiegħek?

Kont għadni student tal-liġi fl-Università meta bdejt nikkontribwixxi b'xi artikli qosra fis-

Sebħ

u fil-

Berqa

Il-ġurnal is-

Sebħ

kien joħroġ darbtejn fil-ġimgħa u l-editur tiegħu kien Nestu Laiviera.

Fil-5 ta' Diċembru 1955 l-avukat Ġużè Flores, li kien Speaker, irriżenja minn din il-pożizzjoni għax laħaq imħallef.

Minfloku sar Speaker Nestu Laiviera u mill-10 ta' Diċembru 1955 il-quddiem is-

Sebħ

għadda f'idejja bħala editur.

Kont għadek żgħir.

Kif ħadtha responsabbiltà bħal din?

Sebħ

kien jinbiegħ ħafna.

Kien jistampa ruħu fil-Union Press li kienet tinsab f'Mayfair House fi Strada Forni, kantuniera ma' Triq l-Arċisqof, l-Belt.

Dik il-ħabta għalkemm kont Laburista ma tantx kont midħla tal-Partit Laburista.

Madanakollu kull fl-għaxija kont niltaqa' fi Strada Rjali ma' grupp ta' żagħżagħ fostom ma' Vincent Moran, Patrick Holland, l-Ispiżjar Joe Camilleri, Pawlu Mamo u oħrajn.

F'dawk iż-żminijiet bejn il-ħamsa u d-disgħa ta' fil-għaxija, Strada Rjali kienet tkun ippakkjata bin-nies.

Ħafna kienu jinġabru l-Belt wara x-xogħol, jgħidu kelma ma' sħabhom u wara jmorru lura d-dar.

Sikwit kienu jiltaqgħu magħna Joe Attard Kingswell u Leli Tabone li kien il-President tal-Partit.

Kien Leli Tabone li insista miegħi li nkun l-editur tas-

Sebħ

Kont naf li kienet responsabbiltà kbira imma dħalt għaliha.

La kont miġbud għall-politika u la kont inħobb il-kitba, aċċettajt mill-ewwel.

Ftit wara kienu ġew jgħinuni Lino Cassar, Colin Cauchi u Lino Spiteri.

Taħt idejja, minn darbtejn fil-ġimgħa, l-ġurnal is-

Sebħ

beda joħroġ kuljum.

Dik kienet l-ewwel darba illi x-xellug f'Malta kellu gazzetta li toħroġ kuljum.

Minħabba karikatura ta' gvernatur Ingliż, inti spiċċajt erbat ijiem il-ħabs.

Kif ġara dan il-każ?

Fis-sajf tal-1958, wara l-istrajk ġenerali u l-irvelli f'April, il-marċi tal-festi kienu projbiti f'Malta.

Iżda ġara li kien hemm patri, il-Profs.

Serafin Zarb, li kien ħabib tal-Ingliżi u dan talab lill-gvernatur biex iħallih jagħmel il-marċ tal-festa ta' San Duminku li kienet ser taħbat fl-4 t'Awwissu 1958.

Il-gvernatur aċċetta u jien ħadt l-opportunità biex nagħmel karikatura tal-gvernatur qed jiċċelebra mal-folla waqt li dawn qed ikantawlu "Kemm għandu qalbu tajba".

Iżda din il-karikatura ma ntlaqgħet xejn tajjeb mill-gvern Ingliż ta' dak iż-żmien.

Fid-9 ta' Jannar 1959 ġiet konfermata s-sentenza tal-appell u jiena bħala editur ġejt ikkundannat erbat ijiem ħabs u ħamsa u tletin lira multa fuq l-akkuża ta' tkażbir tal-gvernatur.

Reggie Miller bħala stampatur weħel ħames liri u ġiet sospiża l-liċenzja tiegħu bħala stampatur għal xahar.

Il-ġurnal ġie sospiż għal xahrejn.

Kontu bsartu x'ser jiġri meta ħriġtu din il-karikatura?

Għall-ewwel le iżda meta fid-9 t'Ottubru 1958 saret is-sentenza tal-maġistrat u appellajna, bdejna nippreparaw f'każ li s-sentenza tiġi konfermata.

Nestu Laiviera applika biex joħroġ ġurnal ġdid bl-isem ta'

Il-Ħelsien

b'Joe Attard Kingswell bħala stampatur.

Għaldaqstant hekk kif twaqqaf is-

Sebħ

, l-għada jew ġurnata wara beda joħroġ

Il-Ħelsien

u l-Laburisti xorta baqgħu bil-ġurnal tagħhom.

Hekk kif ħareġ

Il-Ħelsien

il-pulizija qabżet fuqu mill-ewwel peress li l-istampa kienet se tkun l-istess waħda – il-Union Press.

Iżda l-Qorti tal-Maġistrati ċaħdet dan għax qalet illi s-sospensjoni kienet qed tolqot individwu (lil Reggie Miller) u mhux lill-makkinarju wkoll.

Inti għamilt ukoll żmien interdett.

Fil-fatt kont wieħed minn dawk li kellek tiżżewweġ f'sagristija.

Kif kienet ħaditha l-mara tiegħek dak iż-żmien?

Sebħ

għamel żmien interdett, hekk ukoll min jikteb fih u min jaqrah.

Fis-16 ta' Settembru 1961 jiena u Yvonne iżżewwiġna fis-sagristija tal-Knisja ta' San Pawl tar-Rabat.

Jiena kelli l-privileġġ li Yvonne kienet taħdem fis-Segretarjat ta' Reggie Miller.

Kienet ukoll ġejja minn familja Stricklandjana u allura kienet tapprezza s-sitwazzjoni politika ta' dak iż-żmien.

Ma kelli l-ebda problema, la min-naħa tagħha u lanqas min-naħa tal-familja tagħha.

Kif bdiet il-libertà tal-istampa?

Il-libertà vera tal-istampa f'Malta bdiet taħt l-influwenza tal-European Convention fid-drittijiet tal-bniedem għall-libertà tal-espressjoni.

Is-sentenzi tal-Qorti Ewropeja għad-drittijiet tal-bniedem, saru applikabbli għal Malta iktar u iktar meta fl-aħħar tat-tmeninijiet din il-Konvenzjoni saret parti mil-liġi Maltija.

Qabel din ta' min isemmi li fil-kostituzzjoni tal-1961, li nirreferu għaliha bħala l-Blood Commission (għaliex kienet preseduta minn Sir Hilary Blood), kienu tniżżlu l-ewwel darba b'mod organiku l-libertajiet u d-drittijiet tal-bniedem.

Il-libertà tal-espressjoni sar aktar rikonoxxut u aktar imħaddem meta fl-1996, il-ġurnalisti ngħataw tlett drittijiet importanti:

(i) ħadd ma jista' jġiegħel ġurnalista jiżvela s-sors tal-informazzjoni.

(Hawnhekk għall-ewwel darba l-liġi semmiet l-importanza tar-rwol tal-medja f'soċjetà demokratika.

Qabel dan ma kienx rikonoxxut, almenu speċifikament);

(ii) meta l-ġurnalista jwassal tagħrif dwar xi ħaġa li ntqalet u li hi ta' nteress pubbliku u li min qalha jkun jaf x'ser jiġi irrapurtat, dak ir-rapport igawdi privileġġ.

(Dan ifisser illi jekk ikun każ ta' xi inġurja, l-passi iridu jittieħdu kontra min qal id-diskors u mhux kontra min irrappurtah.

Dan għaliex il-poplu għandu dritt ikun mgħarraf u l-ġurnalista għandu d-dritt jgħarraf).

(iii) Inħoloq id-dover tal-gvern li jistabilixxi proċeduri biex jagħti tagħrif lill-istampa u meta jagħmel dan, ma jistax jiddiskrimina bejn stampa u oħra.

Fost id-diversi nkarigi tiegħek, inti kont ukoll Ministru tal-kummerċ, tal-industrija, tal-agrikoltura u tat-turiżmu.

X'wassal għar-riżenja tiegħek wara biss ftit xhur minkejja li ħatra bħal din kienet timplika l-fiduċja li kellu fik il-Prim Ministru Duminku Mintoff?

Ħafna jistaqsuhieli din...

Jekk ngħidlek li b'mod serju, n-naturali tagħna ma qablux, inkun qed ngħidlek kollox.

Iżda jien lil Mintoff għedtlu biex ikun ċert mill-vot tiegħi għax jien il-lealtà tiegħi kienet ser tibqa' lejn il-Partit Laburista.

Dak iż-żmien il-Partit Laburista kellu maġġoranza ta' wieħed u addijo pairing.

Infatti, darba minnhom, kont ma niflaħx sew u kelli nittieħed il-Parlament f'ambulanza.

Dħalt nivvota, dak iż-żmien fil-Kamra tal-Arazzi, fuq siġġu tar-roti.

Kemm dħalt nivvota u ħaduni lura d-dar.

Madanakollu, mill-1976 'l hemm ma ħriġtx aktar għall-politika.

Inti minn dejjem kont bniedem determinat li ġġib il-bidla.

Temmen li bil-kitba tista' ġġib il-bidla?

Nemmen li 'the pen is mightier than the sword'.

Però l-pinna qegħdha biex tibni u biex tagħmel il-ġid u mhux biex tkisser u tirrovina n-nies.

Jien nemmen fil-libertà tal-ħsieb, nemmen fil-libertà li wieħed jesprimi fhemtu u nemmen li trid tisma' x'għandu x'jgħid ħaddieħor.

Però fuq kollox nemmen fir-riflessjoni u li wieħed irid ikun animat minn spirtu tajjeb.

Ħabib kbir ta' Dr Joe Micallef Stafrace

Waqt il-preżentazzjoni tal-Gold Award lil Dr Joe Micallef Stafrace, inti esprimejt sentimenti sbieħ ta' ħbiberija bejnietkom.

Kif bdiet din il-ħbiberija?

Jiena u Joe ilna ħbieb kbar sa miż-żminijiet meta t-tnejn konna l-Università.

Joe kien fil-kors ta' warajja.

Kien għadu żagħżugħ fil-politika u editur tas-

Sebħ

fi żmien tassew diffiċli taħt gvern kolonjali b'dittatura kolonjali.

Kien dejjem laburist u laburist sinċier.

Jiena kont dejjem nazzjonalist.

Imma dan qatt ma fixkel il-ħbiberija profonda li ilna f'dawn is-snin kollha inġeddu kważi kuljum.

Nammirah għax hu taha wiċċ uman lill-ġurnaliżmu partiġġjan f'mumenti kbar ta' firda fost il-poplu Malti.

Għalkemm bħala partiti ma kienx hemm qbil, bejni u bejn Staffi, l-ħbiberija tagħna kienet sinċiera fir-rispett sħiħ tal-opinjonijiet diversi u l-ħbiberija kienet tirbaħ fuq kollox.

Għadha tirbaħ illum ukoll.

Meta kont qed nitkellem ma' Dr Joe Micallef Stafrace huwa semma diversi okkażżjonijiet fejn inti kont tassew qrib tiegħu.

Qalli li diffiċli tinsa ħbiberija bħal tagħkom.

Tirrakkuntalna xi mumenti minn dawn?

Iva.

Huma diversi t-tifkiriet...

Meta Joe ġie ikkundannat għal erbat ijiem ħabs, fuq karikatura li huwa ippubblika tal-gvern ta' Malta ta' dak iż-żmien, jien bqajt dejjem miegħu: l-ewwel ħdejn il-bank tal-akkużati, imbagħad sakemm ġiet il-karozza biex tieħdu l-ħabs.

Niftakar li dak inhar, qabel rikeb, Joe qalli "Guido, għamilli pjaċir.

Ċempel lil Yvonne u għidilha li jiena kollox sew."

Malli telaq jien ċempiltilha, ghaddejtilha l-messaġġ u għedtilha wkoll li Joe kellu moral għoli ħafna u li ċertament kien qed iħossu kburi bil-fatt li kien sejjer il-ħabs għax emmen fil-fehmiet tiegħu.

Dik il-ħabta, jien kont għadni avukat prinċipjant, għadni nidħol fil-qasam tal-Kriminal.

Fil-fehma tiegħi, Joe ma kellux jintbagħat il-ħabs.

Wara xi żmien, Joe laħaq avukat u ried isib avukat ma' min jieħu l-prattika.

Staqsini jekk kontx ser naċċettah sabiex jagħmel l-eżami tal-warrant.

Jien irrispondejtu bla tlaqliq ta' xejn illi l-uffiċċju tiegħi seta' jqisu bħala l-uffiċċju tiegħu.

Niftakar wieħed avukat iktar anzjan kien ġie jistaqsini "Veru dak li qegħdin jgħidu?

Li inti qed iżżomm miegħek lil Dr Joe Micallef Stafrace u lil Dr Patrick Holland biex jagħmlu l-prattika fl-uffiċċju tiegħek?

Taf li int trid tagħmel ċertifikat ta' kondotta tajba tagħhom meta inti taf li dawn għandhom kondotta mċappsa?"

Lil dan l-avukat, jiena irrispondejtu hekk: "Lil Dr Joe Micallef Stafrace u lil Dr Patrick Holland nafhom jien bħala żewġ avukati żagħżagħ ta' integrità u ta' onestà.

Huma nies li sinċerament jemmnu fil-fehmiet politiċi tagħhom u ta' dan għandi rispett anki jekk il-fehmiet tagħhom ma jaqblux ma' tiegħi.

M'għandi xejn xi jżommni milli noħroġ ċertifikat u ngħid li huma, kif fil-fatt huma, żewġ avukati ġodda ta' kondotta tajba."

Okkażżjoni oħra li resqitni u kompliet tressaqni lejn Joe kienet meta iżżewweġ.

Dik il-ħabta kien hemm l-interdett.

Jiena personalment ma kontx naqbel mal-ġlieda mal-Knisja li għamel il-Partit Laburista dak iż-żmien.

Però lanqas ma kont naqbel mal-interdett għax kien jidhirli illi dik kienet miżura estrema.

Naturalment jien la stajt nimponi l-interdett u lanqas stajt inneħħih.

Kont żagħżugħ avukat fil-politika, il-bogħod minn xi influwenza fuq il-Kurja ta' dak iż-żmien.

Iżda biex nuri li l-valur tal-ħbiberija tirbaħ fuq kull ostaklu, kuntrarjament għal dak li setgħu għamlu uħud, jien bi pjaċir mort għall-festa tat-tieġ ta' Joe u ta' Yvonne.

Mill-ġdid, il-ħbiberija tagħna rebħet kull ostaklu politiku.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċ tas-16 ta' Novembru 2008)

Berqa

Fondazzjoni Tumas Fenech

ġurnaliżmu

Sebħ

Torċa

KARRIERA ONORATA FIL-ĠURNALIŻMU


1960: L-EWWEL KAMP GĦALL-APPRENDISTI

Il-memorja hija bħal tfajjel miexi matul ix-xtajta.

Ma tista' qatt tgħid liema ċagħqa jista' jiġbor u

jgħożż flimkien mal-għeżeż affarijiet għal qalbu...

Pierce Harris.

Aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar qed napprezza dan ix-xogħol tal-kitba.

Permezz tiegħu qed ikolli l-privileġġ li niltaqa' ma' bosta individwi li wħud minnhom saħansitra jiftħuli l-bieb ta' darhom u jilqgħuni għandhom.

Huma mumenti mprezzabbli fejn tara bniedem li akkost li ma jafekx, fl-istess ħin qed jafda miegħek tant kummenti, tant emozzjonijiet, tifkiriet u perspettivi personali tiegħu.

Sentiment inspjegabbli li jġibek konxja kemm kitba bħal din tqanqal nies biex jgħidulek l-istorja tagħhom u jħallu f'idejk biex imbagħad inti tagħtiha l-kulur tiegħek u biha twassal messaġġ lill-oħrajn....

Jgħidu li l-kliem bħaċ-ċirasa; waħda ġġib lill-oħra.

F'dal-każ, intervista ġabet oħra.

Fil-fatt kienet l-intervista li jiena għamilt xi ftit tax-xhur ilu lill-Maġġur Stanley Clews li ħajjret lil Lino Bonnici sabiex jikkuntattjani.

Ħafna jista' jkun li jiftakru lil Lino bħala wieħed mill-eks ħaddiema tat-Tarzna.

Oħrajn aktarx jafuh bħala membru anzjan tal-iScouts.

Bħal kif jiġri f'dal-laqgħat, tkellimna dwar diversi suġġetti.

Imma ndubbjament l-aktar fatt għal qalb Lino u li dwaru xtaqni nikteb, kien dwar il-50 sena anniversarju mill-ewwel kamp tal-apprendisti ta' Bailey (Malta) Ltd li hu, il-Maġġur u tim ta' ħaddiema oħra waqqfu lura fl-1960.

"Illum tuġagħni qalbi meta nara s-sitwazzjoni preżenti tat-Tarzna u l-ħaddiema tagħha.

Matul is-snin fit-Tarzna kien hemm nies ta' sengħa kbira li ħadmu b'ħila.

Niftakar sewwa ż-żmien meta t-Tarzna kienet ta' stimulu kbir għall-ekonomija tal-pajjiż.

F'żogħżiti meta kont tiġi aċċettat biex tidħol taħdem it-Tarzna kont tqis lilek innifsek bħala xxurtjat.

"Qisek irbaħt il-lotterija nazzjonali," kien qalli missieri meta għaddejt mill-eżami u dħalt bħala

apprendist.

Fil-ħamsinijiet meta tispiċċa mill-iskola, ta' 14 il-sena, ftit kellek għażliet.

Jew kont tmur taħdem ma' xi raħħal, bidwi jew mastrudaxxa, inkella ikollok issiefer.

Fil-fatt din ta' l-aħħar kienet l-iktar ħaġa li kienu qed jagħżlu biex jagħmlu ħafna miż-żgħażagħ.

Min-naħa l-oħra, minn dawk li għażlu li jibqgħu f'pajjiżna, ħafna ppruvaw jidħlu t-Tarzna.

Biex tintagħżel ridt tgħaddi għall-eżami u tiġi minn ta' quddiem.

Kien hemm saħansitra skejjel apposta biex jgħallmu għall-entrance tad-Dockyard fostom: nofs il-Kulleġġ tad-De La Salle, St Michael's li kienet skola tal-mużew u anki xi skejjel privati bħal St Mary School f'Bormla.

Meta dħalt jien, riedu jdaħħlu 164 apprendist.

Jiena ġejt il-50 minn xi 600 li għamlu l-eżami!

Dawk kienu żminijiet illi meta tidħol it-Tarzna kont temmen illi għandek xogħol sikur u li minn dakinhar sakemm tmut jew sakemm tagħlaq is-60 sena kont ser tibqa' taħdem hemm.

Fit-Tarzna qabli kien hemm ukoll missieri u darba minnhom konna xi ħdax li niġu minn xulxin u naħdmu hemm.

Għamilt 42 sena t-Tarzna – sal-1993.

Bdejt minn apprendist imbagħad intbgħatt naħdem bħala engine fitter.

Fl-1962 kont charge man u kelli l-opportunità li nkun parti mill-grupp ta' ħaddiema li ħadmu fuq il-flood gate il-ġdida li saret meta twessgħu l-baċiri.

Finalment ngħatajt ir-responsabbiltà ta' estimator.

Dax-xogħol kien ukoll ta' sodisfazzjon kbir għax tani ċ-ċans li niltaqa' u naħdem ma' nies f'pajjiżi differenti."

Fl-istess waqt, f'dawn is-snin, Lino kellu sehem importanti ħafna fl-iScouts.

"Kont ilni 10 snin fl-iScouts.

Dħalt magħhom għall-ewwel darba fl-1950 f'Raħal Ġdid.

Kien ħajjarni l-ħabib tiegħi Joe Micallef li diġà kien membru.

Kien huwa li ntroduċieni mat-troupe leader Louis Falzon u minn hemm qatt aktar ma ħarist lura.

Imma ara, ħa nurik l-istorja kollha..."

Minn armarju mimli kotba u albums tar-ritratti, Lino ħareġ ktieb oħxon b'qoxra ħamranija.

Dal-ktieb li fih 592 paġna huwa kollu miktub minn Lino.

Fih għandu ġabra ta' memorji dettaljati ferm, b'numru kbir ta' ritratti, ismijiet u dati.

Fih jirrakkonta s-snin li għamel fl-iScouts mill-1959 sal-1981.

"Jiena bniedem li nħobb nikteb ħafna, speċjalment dwar dak kollu li ngħaddi minnu ġurnata wara l-oħra.

Dan ktibtu meta ħriġt bil-pensjoni mit-Tarzna.

Kont inqatta' sagħtejn kuljum nikteb fih sakemm lestejtu.

Uħud li rawh issuġġerewli li nibgħat kopja lill-biblijoteka daqs kemm fih dettalji.

Imma jiena dan ktibtu għalija.

Issa wara li ngħaddi jien, jaraw ta' warajja x'iridu jagħmlu bih," beda jispjegali hekk kif fetħu.

Innutajt it-titlu tal-ewwel kapitlu, iddiżinjat b'kuluri sbieħ fuq l-ewwel folja – 'L-isbaħ żmien ta' ħajti'.

"Iva hekk kien.

Fl-iScouts jiena tħarriġt biex insir ċittadin tajjeb u utli għal pajjiżi.

Aktar tard imbagħad kont jien stess li sawwart din il-kultura f'ħafna u ħafna tfal.

Bl-uniformi wasalt sa District Commissioner tas-South District fejn kellna madwar 900 scout.

F'April ta' dis-sena nagħlaq 60 sena fl-iScouts għalkemm issa jiena sempliċiment membru.

Madanakollu qatt ma ninsa illi kienet propju l-ħidma li għamilt fl-iScouts li wasslitni biex nintagħżel mill-Maġġur Clews ħalli flimkien noħolqu l-ewwel kamp għall-apprendisti tat-Tarzna."

U naturalment, anki f'dan il-każ, Lino kellu għadd ta' noti, dettalji u ritratti li jfakkru dan l-avveniment.

"Għodwa waħda fl-aħħar ġimgħa ta` Marzu tal-1960, Freddie Galea li kien skrivan fid-dipartiment tal-personell ta' Bailey (Malta) ġie biex ikellimni.

Huwa qalli li l-Welfare and Sports Officer li kien għadu kemm ingħaqad mal-Kumpanija, il-Maġġur Stanley Clews, kien iddiskuta miegħu u ma' Joe Manduca dwar il-possibbilità li jorganizza kamp fis-sajf għall-apprendisti tal-Kumpanija u għaldaqstant xtaq jara jekk kontx lest li ngħin biex dan il-proġett jitwettaq.

Jiena mort niltaqa' mal-Maġġur biex nara aħjar x'kien jinvolvi dax-xogħol.

Dik kienet l-ewwel darba li ltqajt mal-Maġġur Clews u minn dakinhar bqajna ħbieb sal-lum.

Il-pjan kien li norganizzaw ġimgħa kamp għall-apprendisti ta' l-ewwel u t-tieni sena.

Stqarr illi kien għażel lili peress li sar jaf li kelli esperjenza twila fl-iScouts u fil-qasam tal-camping.

Ħsibt daqsxejn

fuqha u wara ftit ġranet aċċetajt dan l-inkarigu.

It-tnejn li aħna stajna nagħżu l-bqija tat-tim li kellu jieħu ħsieb dal-proġett.

Dawn kienu Joe Manduca, Freddie Galea, Pawlu Buhagiar, Joe Bonnici u Joe Camilleri li kollha kienu jaħdmu t-Tarzna u kienu wkoll Scouts jew ex-Scouts.

Il-Maġ.

Clews, minħabba l-esperjenza militari li kellu kien il-Camp Commander u jien id-deputat tiegħu."

Dwar dan ħadt l-okkażżjoni biex nerġa' nkellem ftit lill-Maġġur Clews li min-naħa tiegħu huwa fehemni illi l-Bailey (Malta) xtaqet tfiehem lill-apprendisti li hi kienet hemm għall-ġid tagħhom u li huma kellhom iħossuhom milqugħa mill-Kumpanija.

Fil-fatt dal-kamp kien ingħata bħala ġimgħa extra leave u organizzat kollox il-Kumpanija nnifisha.

Kienu qed jittamaw li b'hekk forsi setgħu jtaffu ftit id-diżgwid li kien hemm dak iż-żmien bejn il-management u l-unjins.

"Li torganizza kamp għall-apprendisti ta' età minn erbatax sa sittax il-sena u li wisq probabbli qatt ma kienu għamlu lejl reqdin taħt it-tined u li lanqas ma kienu membri ta' l-iScouts ma kinetx impriża daqshekk faċli.

Aktar u aktar meta ġie deċiż illi dal-kamp isir Għawdex u dil-gżira fi żmien is-sittinijiet, ma kinetx dik ta' llum.

Fil-fatt Għawdex kien għadu magħluq għalih ħafna u fejn kellna nkunu, kienu nħawi pjuttost diżabitati," kompla jfehemni Lino.

"Bdejna mill-qiegħ, niltaqgħu darba fil-ġimgħa, niddiskutu u norganizzaw dak li jeħtieġ għal biċċa xogħol li bħalha ma kellna l-ebda esperjenza.

Diffikultà oħra kienu t-tined u l-aċċessorji l-oħra li teħtieġ

għall-proġett bħal dan.

Mingħand il-grupp tal-iScouts ma stajnix nisselfuhom għax dawn kellhom bżonnhom huma għall-attivitajiet tagħhom.

Iżda l-kuntatti li kellu l-Maġġur f'ċertu ċrieki wassalna biex finalment nisselfu kollox mill-armata – għalkemm dawn widdbuna li din kellha tkun għal darba biss!

Ħtiġijiet oħra li kien hemm bżonn inħadmu fit-Tarzna nnifisha: bħal screens għat-toilets li saru fid-dipartiment tat-tessuti, tankijiet għall-ilma li ġew adattati għall-ilma ħelu u saru fil-ħanut tal-kaldaran (coppersmiths) u arbli qosra għall kull ħtieġa, li saru fil-ħanut tal-joiners.

Barra dawn, ġew mixtrija tmien portable toilets u kellna lista kbira ta' bżonnijiet oħra għall-kamp ta` 84 ruħ u 7 staff li kienu neċessarji għal tmint'ijiem.

Wara xi żmien iltqajna ma' 114 il-apprendist illi nteressaw ruħhom sabiex jipparteċipaw (għalkemm wara aktar laqgħat dan-numru niżel għal 84).

Imbagħad jiena u l-Maġġur tlajna s'Għawdex bil-karozza tiegħu – Anglia De Lux 10303!

L-ewwel kuntatt kien ma' Dun Joe, il-qassis li kien responsabbli mill-Istitut ta` San Ġużepp f`Għajnsielem.

Dan ħadna naraw medda ta` art u għelieqi li tiġi wara l-bajja tal-Qbajjar; li dak iż-żmien kienet totalment abbandunata apparti għal dar tas-sorijiet li kienet tintuża fis-sajf.

Aħna kellna l-kompitu li nsibu min kien sid l-art u li nikkuntattjaw forn tal-ħobż u bejjiegħ tal-frott u l-ħaxix sabiex magħhom norganizzaw kollox.

Akkost dax-xogħol kollu, kien hemm min saħaq li mhux ser jirnexxielna nwettqu proġett bħal dan.

Imma s-Sibt 20 t'Awwissu 1960 waslet il-ġurnata li jitlaq l-ewwel grupp.

Għabbejna bosta mill-affarijiet fuq it-tugboat Carbine (tugboat qadima tal-ex-Ammiraljat li kienet tintuża għal xi xogħol ħafif fit-Tarzna) filwaqt li l-affarijiet tal-kċina nġarru minn trakk ta' 25cwt li flimkien mas-sewwieq kienu għad-dispożizzjoni tagħna għat-tul kollu tal-kamp.

Kienet ġurnata ta' riħ u xemx tikwi imma xejn ma waqqafna milli narmaw dak kollu li konna tellgħajna magħna.

It-Tnejn 22 t'Awwissu 1960 waslu l-kumplament tal-apprendisti.

Saret laqgħa fejn kulħadd ingħata struzzjonijiet dwar id-dmirijiet tiegħu u x'kien mistenni minnu.

Għamilna wkoll roster għall-għassa bil-lejl, li kienet tibda mill-11:00pm sal-5:00am bi tliet campers fi tliet xiftijiet.

Kellna wkoll membri għas-salvataġġ meta l-campers kienu jinżlu jgħumu fil-bajja tal-Qbajjar.

Għalkemm ftit ftit ġejna qisna xi kamp militari, l-ilmenti kienu ftit ferm u konna sorpriżi kemm il-campers adattaw ruħhom malajr u kemm ikooperaw magħna.

Matul dil-ġimgħa kellna wkoll xi viżitaturi distinti bħal Sir Guy Grantham, l-Ammiral Cooke (li kien il-General Manager ta` Bailey), il-Personnel Manager W Dunford u anke l-Isqof Pace t`Għawdex.

Minbarra li kulħadd kellu dmirijietu, kien hemm ukoll bosta attivitajiet organizzati.

Kienu ġranet sbieħ ferm fejn iċ-ċajt u l-iżżuffjettar ma naqasx.

Min għadu ħaj minn dawn in-nies bla dubju ser jiftakar fir-reċti li konna nagħmlu kkombinati mad-diska li kienet popolari ħafna dak iż-żmien 'Yellow polka-dot bikini'.

Sadanittant kienu ġew ukoll is-sorijiet joqogħdu fid-dar tagħhom u kien hemm min mar jistaqsihom jekk konnix qed nagħtuhom xi fastidju.

Imma s-sorijiet ġew jgħidulna b'dan u qalulna wkoll li kienu rrispondewhom li mhux talli ma kienx hekk imma li proprjament kellhom il-wens bina peress li lanqas dawl ma kien għad hemm fit-triq.

Insomma, kienet esperjenza mill-aqwa għal kulħadd: kemm għall-apprendisti li permezz t'hekk saru jafu aktar lil xulxin u allura setgħu jaħdmu aħjar flimkien fuq ix-xogħol u anki għalina l-organizzaturi li rajna proġett bħal dak jitwettaq b'suċċess!

Fl-1961 u fl-1962 l-istess leaders flimkien ma' oħrajn ġodda organizzajna żewġ kampijiet oħra.

Imma dawk huma stejjer oħra.

Kien hemm anki kampijiet fi żmien Swan Hunter u aħna konna kburin li konna ftaħna t-triq għal din l-użanza."

Lino beda jurini ritratt wara l-ieħor li huma ħadu f'dawn il-ġranet.

Xtaqt inkun naf għaliex dan il-kamp baqa' tant għal qalbu?

"Dak iż-żmien din kienet opportunità li mmidd għonqi għal biċċa xogħol ġdida li rnexxiet.

Meta nittawwal f'dawn l-albums inħossni miexi fil-mogħdija tal-memorji.

Għandi xewqa kbira li nkun naf x`sar minnhom dawk iż-żgħażagħ li kienu attendew għal dan l-ewwel kamp tal-apprendisti ta` Bailey(Malta)Ltd."

L-ismijiet u d-dettalji ta' dawn il-ġranet għadhom ċarissimi f'moħħ Lino, speċjalment meta dawn huma mniżżla kollha fi djarji li hu ilu jżomm mill-1950!

"Kien darriena missieri hekk.

Kien jgħidilna biex inniżżlu dak kollu li nagħmlu ħalli meta nikbru nkunu nafu minn xhiex għaddejna.

U jien bqajt inżomm din id-drawwa sal-lum.

Inzertajt ukoll li nħobb

ħafna d-dettall u l-qari.

Fil-fatt l-aktar awtur li kien jogħġobni kien Robert Louis Stevenson proprju għaliex kien jikteb ħafna fid-dettall, tant li dak li jkun qed jiddeskrivilek, f'moħħok tarah qisu stampa.

Minn dan l-awtur, tħajjart nagħmel l-istess.

Apposta niżżilt dawk l-ismijiet u l-indikazzonijiet kollha, bl-iskop li min jaqra kitbieti, jkun jista' jifhem aħjar x'qanqalni biex inniżżel dawn il-ġrajjiet u l-memorji li tant għadni ngħożż sal-lum!"

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-14 ta' Marzu 2010)

Kulleġġ De La Salle

Maġġur Stanley Clews

Torċa

1960: L-EWWEL KAMP GĦALL-APPRENDISTI


It-twemmin huwa l-verità miżmuma fil-moħħ; il-fidi hija n-nar fil-qalb...

Joseph Fort Newton (1880 – 1950)

Il-Papa Benedittu XVI ġie u mar.

Għal uħud din kienet miġja li qanqlet ferħ kbir u bil-ġiri marru bi ħġarhom biex jilqgħuh.

Oħrajn forsi kienu xi ftit aktar xettiċi u filwaqt li numru minnhom intefgħu f'xi kantuniera biex ikunu preżenti mal-folla, ammont ieħor qagħdu d-dar isegwu bil-kwiet minn fuq it-TV.

Indubbjament kien hemm ukoll dawk li l-wasla tal-Papa urtathom u għall-ebda raġuni fid-dinja ma riedu jiddedikaw lanqas sekonda waħda biex jaraw dak li kien qed jiġri.

Imma dik hija l-libertà tal-ħsieb u tat-twemmin u fl-opinjoni tiegħi kulħadd għandu d-dritt jaħsibha kif irid, basta ma jxekkilx lil ħaddieħor fid-deċiżjonijiet tiegħu.

Għax wara kollox, x'inhi l-fidi?

X'inhu t-twemmin?

Min ser imeri lill-ieħor li hu żgur li qiegħed fit-triq it-tajba?

X'ċertezza għandna dwar dak li ġejna mgħallma sa minn meta konna tfal?Finalment kollox jagħlaq fuq element wieħed li jorbot kollox – il-fidi.

U hekk kif konna qed ngħixu dawn il-waqtiet, ħabib ġdid tiegħi laqqagħni ma' wieħed illi għalih il-fidi tagħmel parti essenzjali minn ħajtu.

Fil-fatt għal Neville Attard il-ferħ tal-wasla tal-Papa kompla

jestendi ruħu meta ftit tal-ġranet wara kellha tiġi ċċelebrata l-festa liturġika ta' San Ġorġ Megalomartri, qaddis u patrun ta' Ħal-Qormi, li lejh huwa għandu devozzjoni qawwija tant li wasslitu biex jibda kollezzjoni vasta.

"Niċċelebraw l-festa liturġika ta' San Ġorġ fit-23 t'April, id-data ta' meta jingħad li hu ngħata l-martirju.

Ta' min insemmu wkoll illi dil-festa tiġi ċċelebbrata f'diversi pajjiżi oħra madwar id-dinja li għandhom qima kbira lejn dan il-qaddis," bdieli d-diskors Neville hekk kif fetaħ il-bieb tad-dar sabiex jintroduċili l-kollezzjoni tiegħu.

Mal-ewwel feġġew l-ewwel oġġetti ddedikati lil San Ġorġ...

"Tridx nibda billi nurik dawn ir-relikwi?

Għandi tliet tipi: din hija fragment ta' għadma ta'

San Ġorġ u dik hija biċċa mill-ħwejjeġ tiegħu filwaqt li hawnhekk għandi ċ-ċertifikati maħruġa mill-Vatikan biex jikkonfermaw l-awtentiċità tagħhom.

It-tielet relikwa tikkonsisti f'biċċa żgħira mill-istandard tiegħu li hemm fil-bażilika paleo-kristjana ddedikata lil San Ġorġ f'Velabro f'Ruma imma din akkwistajtha mingħand anzjan tal-post u m'għandix ċertifikat tagħha."

B'sengħa kbira Neville ħoloq speċi ta' kwadri biex jilqgħu fihom dawn ir-relikwi prezzjużi.

Huwa jinqala' sewwa fl-arti u fejn ma jasalx hu, isib min jgħinu.

"Nippreferi li dawn id-dekorazzjonijiet isiru bi snajja tradizzjonali għax jidhirli li huma l-aktar xierqa fejn jidħlu affarijiet konnessi mar-reliġjon u l-Knisja.

Hawnhekk per eżempju, fejn qed tara dan id-disinn tal-weraq bil-perli u l-ħajt tad-deheb, huwa xogħol tal-monaster li ħadmitli waħda mara.

Ix-xogħol tal-monaster jixbaħ ħafna lil dak tal-ganutell u jinħadem billi jiddawwar ħajt tad-deheb, waħda ħdejn l-oħra mal-kartun sakemm jiġi qisu rakkmu.

Eżempju ieħor huwa dan il-kwadru li rregalali ħabib tiegħi fejn did-darba l-ornamenti ġew maħduma bil-qulling li jsir permezz ta' karti tad-deheb mibrumin.

Imbagħad dan huwa kwadru maqtugħ bl-arkett li jien komplejt inżejjen.

Din it-teknika kienet popolari ħafna fl-antik: fejn inti jkollok ritratt tal-qaddisin poġġut fuq l-injam u mbagħad tlibbsu.

Niftakar li dan kien tahuli missieri u jien iddekorajtu bil-lewlu u l-lazzijiet tad-deheb, mentri x-xagħar ta' fuq għonq iż-żiemel u denbu għamilthom bir-rix li qgħadt innittef mill-anġlu tal-fibre-optic tan-nanna!"

Dlonk ħarbitli tbissima u fil-pront tajt daqqa t'għajn wara Neville fejn kont naf li hemm nanntu Vitorja Sultana qed issegwi kollox.

Imma malajr serraħt rasi għax sibtha qed tidħak u tiggustah.

"Żarmali dar sħiħa biex ramahieli kollha b'dawn l-oġġetti ta' San Ġorġ.

Kelli sett tal-kċina wkoll neħħiehuli għax daqs kemm akkwista affarijiet, kellu bżonn aktar spazju.

Imma x'nagħmel jekk dan hu l-

passatemp u l-għaxqa tiegħu?

Minn dejjem niftakru jħobb il-Knisja, il-funzjonijiet tagħha u l-qaddisin.

Ilu jġemma' l-istatwi sa minn ċkunitu u fil-fatt l-ewwel statwa ta' San Ġorġ tajniehulu jiena u żewġi Leli ftit qabel ma għamel il-preċett.

Sfortunatament żewġi miet għoxrin sena ilu u għalija Neville huwa kollox fid-dinja.

Barra minn hekk jiena Ġorġjana daqsu u allura nieħu pjaċir inkompli miegħu.

Tant hu hekk illi ftit ilu għal egħluq sninu xtrajtlu dik l-istatwa mdaqqsa tal-fidda," irrakkuntatli n-nanna hekk kif anki hi bdiet iddawwarni fil-kmamar tad-dar.

Neville beda jgħidli kif bdiet din il-kollezzjoni.

"Kif qaltlek nannti, ilni ħafna dilettant tal-istatwi u l-qaddisin.

Imma lejn San Ġorġ minn dejjem kont inħoss devozzjoni speċjali.

Jista' jkun peress li jiena Qormi u noqgħod fl-inħawi ta' San Ġorġ, tgħammidt fil-Knisja ta' San Ġorġ, mort l-iskola primarja ta' San Ġorġ, kelli lin-nannu fratell mal-fratellanza tar-rużarju u l-għeruq tal-familja kollha huma Ġorġjani.

Ma setax jonqos allura li meta ġieni f'rasi li nibda kollezzjoni, ddeċidejt li niddedikaha lilu."

L-oġġetti li jagħmlu parti minn dil-kollezzjoni huma bla tarf u minn kollox.

"Għandi statwi, kwadri, ikoni, kalċi, ritratti, pitturi, muniti, kalendarji, djarji, domni, pipa, keychains, ċikkulata, platti, kikkri, fliexken tal-ilma u l-inbid li jġibu ismu, basktijiet, partijiet minn uniformijiet

ta' skejjel u kulleġġi ddedikati lil San Ġorġ, ingravati, flokkijiet, brieret, velu tan-nisa Eġizzjani, xugamani, tapiti, mousepad tal-kompjuter, kartolini, santi bil-bizzilla tad-deheb u dawk magħrufin bħala taċ-ċikwejra u dan il-bulettin tan-nanna li jġib id-data tal-1956.

Hemm ħafna iktar affarijiet, kif qed tara, fostom dawn il-frieket, l-imgħaref u l-kuċċarini bid-disinn ta' San Ġorġ.

La mmut jien, dawn il-kuċċarini beħsiebni nħallihom lill-Knisja ta' San Ġorġ sabiex jintużaw għall-inċens tan-navetta."

Daqstant ieħor huma varji l-materjali li dawn huma magħmulin minnhom.

"Ara, l-affarijiet huma stivati skont il-materjal tagħhom.

Għandi oġġetti maħduma mit-tafal, resin, kompożizzjoni ta' rħam, ħġieġ 3D, injam varju fostom dak taż-żebbuġ, fidda, parċmina tax-xemgħa, cameo maħdum mill-qoxra tal-fkieren, antaċċjoli, lewlu rqiq u oħxon, cross stitch u anki biċċa xogħol mill-ifjen maqtugħa fil-madreperla."

Stagħġibt kemm jeżistu affarijiet varji għalkemm kollha relatati mal-istess qaddis!

"San Ġorġ huwa wieħed mill-aktar qaddisin bikrin tal-Kristjaneżmu fejn f'dawk iż-żminijiet il-Kristjani kienu ppersegwetati ħafna u kienu jinħbew taħt l-art biex jaħarbu mill-

mewt.

Flimkien magħhom dawn min jaf kemm ħbew dokumenti, rikordji u relikwi tal-qaddisin tagħhom.

Imma sfortunatament meta Neruni kien ħaraq Ruma min jaf kemm minn dawn it-tifkiriet ġew meqruda għal dejjem.

Akkost ta' dan, xorta waħda jekk tfittex, issib bosta oġġetti nteressanti u souvenirs minn diversi ħwienet.

Barra minn hekk jiena nħobb insiefer ħafna f'pajjiżi konnessi mar-reliġjon fejn naf li ser insib ħwienet kemm irrid ibiegħu dawn l-affarijiet."

Fil-fatt tista' tgħid illi dil-kollezzjoni sservi wkoll ta' vetrina dwar kif pajjiżi differenti jesprimu d-devozzjonijiet tagħhom lejn dan il-qaddis permezz tax-xogħolijiet u s-snajja' tradizzjonali tagħhom.

"Għandi xogħol mill-Brazil, Barċellona, Spanja, il-Muntanja Tabor, l-Etjopja, Ġenova, Bulgarija, Ingilterra u Ruma fost l-oħrajn.

Imbagħad dan il-bajd tal-injam impitter bix-xeni tal-qaddisin xtrajtu mir-Russja u dan il-pupazz jew trajbu tat-tiben xtrajtu min-Napli u libbistu biex ġibtu jirrapreżenta lil San Ġorġ.

Din l-istatwa kbira tal-injam hija l-aktar waħda riċenti f'dil-kollezzjoni u xtrajtha mill-Ġermanja.

Fl-art imqaddsa naturalment insib oġġetti bir-radam!

Post ieħor li żort huwa l-Eġittu fejn l-insara Kopti għandhom devozzjoni kbira lejn dan il-qaddis.

Hemm tradizzjoni li tgħid illi l-fdalijiet ta' San Ġorġ kienu ħaduhom l-insara Kopti u li dawn jippossjedu wkoll il-ktajjen li kien marbut bihom waqt il-martirju.

Dawn il-ktajjen jinsabu fil-Kajr u d-devoti jistgħu jilbsuhom bħala devozzjoni u qima biex jaqalgħu l-grazzja ta' dal-qaddis – att li naturalment jiena għamilt minn qalbi."

Huwa żar ukoll il-qabar ta' San Ġorġ li jinsab f'Lydda, qrib Ġerusalemm.

Għal qalbu wkoll hija l-bażilika ta' Velabro f'Ruma fejn jinsab il-kranju (il-qurriegħa) ta' San Ġorġ.

"Fl-1984 din ir-relikwa kienet inġabet Ħal-Qormi u niftakar li kienu saru festi kbar.

Imbagħad fl-2003 reġgħet żaret il-gżejjer tagħna, did-darba f'Għawdex u konna tlajna narawha."

Kont kurjuża dwar xi dettalji partikolari ta' dil-kollezzjoni u Neville weġibni minnufih.

"L-aktar oġġett ċkejken fih 22mm u hu magħmul mill-metall.

L-akbar wieħed jikkonsisti fi statwa ta' 4 piedi li kienet saret fuq ordni tiegħi mingħand l-iskultur Austin Camilleri Cauchi.

Ġimgħa qabel il-

festa f'Ħal-Qormi niċċelebraw San Ġorġ tat-tfal fejn issir purċissjoni mill-pjazza ta' San Franġisk sal-Knisja.

Il-membri tal-kumitat u l-arċipriet kienu talbuni din l-istatwa biex jerfugħa t-tfal waqt il-purċissjoni.

Jien aċċettajt u did-drawwa baqgħet issir kull sena.

Din l-istatwa l-kbira hija għall-qalbi ferm peress li kienet l-ewwel oġġett li xtrajt ta' dak il-kobor.

Madanakollu hemm statwa oħra għażiża għalija.

Hija l-aktar waħda antika, peress li għandha iżjed minn 100 sena.

Tahieli l-ħabib tiegħi Charles Scerri peress li jaf kemm għandi għall-qalbi dan il-qaddis, akkost li dik kienet l-uniku statwa li kellu tiegħu u li kien jgħożża ferm."

Fil-fatt innutajt illi Neville għandu bosta ħbieb li jirrispettawh ħafna u rakkont partikolari tiegħu aktarx ikkonfermali għaliex.

"Mhux l-ewwel darba li sifirt ma' xi wħud minn sħabi li għandhom l-istess devozzjoni lejn San Ġorġ.

Darba minnhom fis-sena 2000 tlajt Ġerusalemm ma' wieħed minn ħbiebi u minn

hemm xtrajt fonti ċkejkna tal-ilma ta' dan il-qaddis.

Sieħbi, li huwa kollezzjonista fervent bħali, iddeċieda li ma jixtrix waħda bħalha imma meta rritornajna Malta, kull darba li jiġi għandi u jaraha kien jgħidli "Ara naqra, għal one dollar iċċaħadt minnha u ma xtrajtx bħalha!"

Għaldaqstant meta rġajt tlajt Ġerusalemm fl-2008 wegħdtu li nipprova nsiblu waħda bħalha.

Imma x'issib?

Mhux b'dik id-data u wara dawk is-snin kollha!

Domt indur u niġri sa l-aħħar ġurnata u daqs kemm qtajt qalbi, xtrajtlu xi ħaġ'oħra.

F'ħin minnhom hekk kif konna qed nippreparaw biex nitilqu f'ħanut nilmaħ kaxxa mfawwra b'souvenirs antiki u fostom nara l-fonti tal-2000 li xtaq hu!

Kienet l-aħħar waħda li kellu u tgħidx kif ħtaftha f'idi mill-ewwel.

Meta rregalajtha lil sieħbi u għedtlu l-istorja kollha ovvjament apprezzaha mmens."

Il-figuri ta' San Ġorġ ma jistgħux ma jimpressjonawkx.

Bosta jirrappreżentawh bħala suldat Ruman kuraġġjuż u kburi, riekeb fuq żiemel bajdani filwaqt li qed jissielet ma' draguni ta' kull xorta.

"Hemm ħafna stejjer u leġġendi mdawwra ma' San Ġorġ imma ħafna minnhom huma simboliċi.

Iż-żiemel abjad jirrapreżenta liż-żiemel tal-apokalissi.

Id-dragun huwa s-simbolu tal-ħażen.

Il-prinċipessa li ġieli tidher fil-pitturi qed tiġi salvata minn San Ġorġ hija l-Knisja."

San Ġorġ huwa wkoll il-patrun ta' diversi pajjiżi fostom ta' Għawdex, tal-Ġorġja u tal-Ingilterra.

Din tal-aħħar fil-fatt kienet li nediet il-premju tal-George Cross li jingħata lil

nies ċivili bħala ġieħ għall-atti ta' erojiżmu u kuraġġ waqt ċirkustanzi ta' perikli kbar.

Malta ingħatat dan il-ġieħ fl-1942 u sal-lum dan għadu jagħmel parti mill-bandiera Maltija.

"San Ġorġ huwa wkoll il-patrun tal-iscouts hekk kif ġie deċiż minn Baden-Powell li kien il-fundatur.

Huwa wkoll il-patrun tas-suldati, tal-kavallerija, tal-arċiera, tal-bdiewa, tal-morda bir-ras, il-leprożi, il-pesta u s-sfilide."

Staqsejtu għala jirreferu għal San Ġorġ bħala megalomartri?

"Għax sofra aktar minn martirju wieħed sakemm finalment qatgħulu rasu u qatluh.

Għaldaqstant jista' jkun illi apparti li f'idejh tidher il-palma li tissimbolizza l-martirju, jidhru wkoll tliet kuruni bil-ponot li jfissru li kien martri ta' Kristu u li għadda minn tliet martirji."

Ridt nara xi jfisser għalih it-twemmin u r-reliġjon?

"Ifissru ħafna u nemmen li għandhom ikunu parti mill-ħajja tagħna lkoll.

Jekk ma temminx x'jibqa'?"

L-imħabba li hu għandu lejn dal-qaddis tissarraf ukoll fl-għajnuna li huwa jagħti fil-Knisja ta' San Ġorġ fejn fostom flimkien ma' sħabu huwa jgħin fl-armar, fir-restawrar u biex jinġabru l-fondi għal diversi xogħlijiet li jkun hemm bżonn.

Neville huwa wkoll l-organista u jieħu ħsieb il-kor tal-istess knisja.

"Iva, flimkien ma' Charlene li tistudja l-vuċi u tidderieġi lit-tfal tal-kor nħarreġ lit-tfal biex ikantaw u jipparteċipaw fil-funzjonijiet tal-Knisja.

Hekk kif fi tfuliti għamlu miegħi, jiena nħobb ukoll

nispjegalhom it-tifsira tal-kant u t-tiżjin fil-knisja sabiex dawn jifhmu aħjar is-sinifikat ta' dak li jkun qed iseħħ.

Aħna nkantaw kant tradizzjonali bil-Latin u għalhekk huwa importanti li jkunu jafu sewwa x'inhuma jgħidu.

Nużaw mużika sagra ta' Mons Marco Frasina, dik Gregorjana u anki dik magħrufa bħala 'ta' Lourdes'.

Dawk it-tfal li jinteressahom jingħaqdu magħna nixtieq ninfurmahom illi r-rehearsals isiru kull nhar ta' Ġimgħa mis-6:30pm sas-7:30pm mal-orgni wara l-artal.

Barra minn hekk għandna wkoll ir-radju tal-parroċċa 'Leħen il-belt Ġorġjana' li jxandar fuq 105.6fm u li aħna kburin ħafna bih.

L-għan ta' dan ir-radju huwa li jxandar il-funzjonijiet tal-knisja u xi programmi relatati bħal 'Mill-Knisja 'l ġewwa'.

Ix-xandiriet tiegħu jibdew minn Ras ir-Randan u jieqfu wara jum il-festa l-kbira ta' San Ġorġ f'Ġunju."

komplejna nitkellmu sirt naf illi Neville huwa wkoll għalliem tax-xogħol tal-fuħħar u l-crafts fid-Dar tal-Provvidenza s-Siġġiewi.

Huwa studja l-arti fil-Kulleġġ De La Salle il-Belt Valletta u anki fil-Kulleġġ tal-arti u s-snajja' li kien jinsab Tarġa Gap il-Mosta.

Fil-fatt fil-kollezzjoni stajt nara wkoll xi xogħlijiet u pitturi minn tiegħu li naturalment huma dwar San Ġorġ.

Poġġejna bil-qiegħda mal-mejda fil-kċina mdawwrin minn kull naħa bil-preżenza ta' San Ġorġ li saħansitra kienet titla' sas-saqaf.

Xtaqt inkun naf jekk ormaj Neville jaħsibx li għandu biżżejjed oġġetti u jekk wasalx biex jieqaf?

"Xhiex?

Nieqaf?

Lanqas biss tgħaddili minn rasi.

Jien l-hena tiegħi nintasab hawn inħares lejhom u naħseb kif u fejn ser nagħmel aktar xkafef biex inżid aktar.

Beħsiebni nimla' kull m'hawn!"

In-nanna Vitorja għolliet ħarsitha 'l fuq u ħadet nifs qawwi l-ġewwa.

Fl-istess ħin ġabitilna platt pudina li ħadmet hi stess mill-biskuttelli.

"Kulu, kulu," ħeġġitna.

Ma tantx kellha titħabat wisq biex tikkonvinċina nieklu biċċa.

Il-pudina kienet ħelwa u bnina daqs in-nanna Vitor!

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-25 t'April 2010)

devozzjoni

knisja

kollezzjoni

ktajjen ta' San Gorg

Kulleġġ De La Salle

Leħen il-belt Ġorġjana

qaddis

radju tal-parroċċa

San Ġorġ Megalomartri

Tarġa Gap Mosta

Torċa

Vitorja Sultana

JEKK MA TEMMINX X'JIBQA'?


Sengħa taħt theddida

Għall-artiklu ta' din il-ġimgħa għażilt li nitratta s-sengħa antika tal-bini tad-dgħajjes li ilha tintiret fost niesna għal bosta snin.

B'dan il-għan iltqajt ma' Ġużu Maniscalco u ma' Mario Aquilina, żewġ mgħallma f'dan il-qasam, li minn taħt idejhom għaddew bosta opri tal-baħar.

Permezz tal-intervisti ma' dawn l-individwi għaraft il-kapaċità msensla f'din is-sengħa u l-varjetà li teżisti fost dawk li aħna niġbru kollettivament taħt it-titlu ta' 'dgħajjes'.

Barra minn hekk intbaħt ukoll li din is-sengħa tradizzjonali tinsab mhedda hekk kif id-domanda għal dan ix-xogħol tradizzjonali qiegħda kull ma tmur tispiċċa fix-xejn.

Imma aqraw dawn ir-rakkonti ħalli tifhmu ħafna aktar x'irrid ngħid u nassigurakhom li mill-llum il-quddiem sa tibdew tħarsu b'għajnejn ġodda lejn dawn id-dgħajjes li ormaj saru jiffurmaw parti sinifikanti mill-wirt kulturali tagħna.

Ġużu Maniscalco (Ġużu Tal-Imgħallem)

Ġużeppi Maniscalco qatt ma kien ra l-baħar qalil daqstant!

Imsarnu niżlu f'saqajh hekk kif induna li d-dgħajsa ċkejkna ta' Stiefnu kienet qed tintela' bl-ilma kull darba li l-mewġ kbir beda jistabat magħha.

Il-maltemp kien ġie fuqhom ħabta u sabta u huma ma setgħu jagħmlu xejn ħlief li jaqdfu kemm jifilħu bit-tama li joħorġu malajr kemm jista' jkun minn dak ix-xkiel.

Ġużeppi kellu biss tnax il-sena u f'dawk il-mumenti tal-waħx kien diġà ta ruħu b'mitluf.

Madanakollu Stiefnu, li kien sajjied anzjan u reliġjuż fervent, żamm ruħu sod u kull darba li kienet titfaċċa xi mewġa ta' barra minn hawn, kien jgħajjat kemm jiflaħ "il-mant tal-Madonna huwa akbar minnkhom kollha!"

B'xi mod, huma rnexxielhom jaslu l-art qawwijin u sħaħ imma Ġużeppi ħalef li qatt aktar f'ħajtu ma kien ser jitla' fid-dgħajsa ta' ħaddieħor.

Minn dakinhar 'l hemm, Ġużeppi ntefa' jibni d-dgħajjes ma' missieru f'Marsaxlokk.

Ma damx biex qabad is-sengħa sewwa u n-nies bdiet tagħrfu bħala 'L-Imgħallem'.

Iżda meta aktar tard huwa żżewweġ u l-familja tiegħu bdiet tikber, il-paga ma baqgħetx isservi u għalhekk hu kellu jidħol jaħdem bħala bennej tad-dgħajjes mad-Dockyard.

B'danakollu, is-sidien tad-dgħajjes xorta baqgħu jfittxu s-servizzi tiegħu, speċjalment għall-manteniment regolari tagħhom, u kien waqt dan il-perjodu li tnisslet f'ibnu Ġużu, il-ġibda lejn din is-sengħa.

Għall-ewwel kienet iż-żebgħa kkulurita li tintuża fuq id-dgħajjes li bdiet taffaxxinah, u missieru beda jħallih jiżbogħ xi affarijiet żgħar.

Imma ta' tifel li kien, din in-namra ma damitx ma daħlitu fl-inkwiet hekk kif hu rama jiżbogħ dak kollu li beda jiġi quddiem għajnejh u kull x'ħin ifettillu, anki dakinhar li għamel l-Ewwel Tqarbina meta kien għadu liebes il-ħwejjeġ bojod tal-Preċett!

Imma ormaj Ġużu kien maqbud sa griżmejh minn din is-sengħa u finalment missieru ntebaħ li kien ikun aħjar jekk jibda jħarrġu bil-mod fl-affarijiet bażiċi.

Ta' 9 snin, huwa għallmu kif jiddiżinja mudell ta' dgħajsa u ftit taż-żmien wara, anki nannuh, li bħall-ġenerazzjonijiet ta' qablu kien bennej tad-dgħajjes ukoll, beda jgħaddilu l-pariri tiegħu.

Taħt is-superviżjoni ta' missieru, fl-età ta' 14 il-sena, Ġużu ħadem l-ewwel dgħajsa żgħira li ordnat waħda mara biex tmur tistad għall-gambli biha.

U ftit ftit, missieru beda jħajjru jesperimenta bl-ideat u bil-kapaċitajiet tiegħu sakemm anki hu sar mustaċċun f'dan ix-xogħol u n-nies bdiet tidentifikah bħala Ġużu Tal-Imgħallem.

Issa li għandu 69 sena, Ġużu spiss jiftakar fis-siegħat twal li hu ddedika lil din is-sengħa tradizzjonali li kienet ilha tant tintiret fost l-antenati tiegħu.

Flimkien ma' missieru u maż-żewġ ħutu subien, kien iqatta' x-xhur sakemm ilesti dgħajsa u għalhekk, mat-tlestija tagħha, din il-kreazzjoni tkun kważi saret tifforma parti mill-familja.

Skont kif titlob din is-sengħa, kienu jkunu huma li jippruvaw id-dgħajsa fuq il-baħar għall-ewwel darba u din kienet tgħaddi biss għand is-sid il-ġdid meta huma kienu jikkonfermaw li l-opra tagħhom hija pronta.

Ċertament dan ir-ritwal jixbaħ lil speċi ta' magħmudija fejn id-dgħajsa tiġi introdotta lill-baħar mill-ġenituri tagħha u minn hemm, hija tibda ħajja ġdida.

Peress li jiena kont qed nirreferi għal kull opra tal-baħar bħala 'dgħajsa', Ġużu beda jispjegali li fir-realtà teżisti varjetà wiesgħa ta' dgħajjes li tinkludi: id-dgħajsa, id-dgħajsa tal-Latini, il-kajjik, il-luzzu, il-frejgatina, il-ferilla u l-lanċa.

Huwa ġabli wkoll mudell ta' skeletru ta' dgħajsa tradizzjonali li ħadem hu stess u permezz tiegħu beda jimmarkali l-partijiet differenti li kien hemm u l-funzjonijiet partikolari tagħhom.

Meta rani interessata, Ġużu urini wkoll għażla ta' ritratti ta' opri tal-baħar li kienu nħadmu mill-familja tiegħu, filwaqt li ntroduċini anki mal-kollezzjoni ta' għodda tradizzjonali li dari kienu jaħdmu bihom.

Daqs sebgħa snin ilu, Ġużu ddeċieda li jieqaf minn dax-xogħol peress li kien sar wisq skabruż għalih.

"M'għandix aktar saħħa biex naħdem f'din is-sengħa," huwa stqarr miegħi.

"Infatti xi xhur ilu kelli nbiegħ saħansitra l-lanċa tiegħi għax ma bqajtx niflaħ nagħmlilha l-manutenzjoni regolari tagħha.

Kienet għal qalbi wisq biex inħalliha abbandunata fil-garaxx.

Issa nittama li għand min qiegħda jaraf jieħu ħsiebha bħal kif kont nagħmel jien."

Madanakollu kien hemm opra tal-baħar waħda li Ġużu ma felaħx jitbiegħed minnha – il-kajjik ta' missieru.

Huwa rrakkuntali kif meta fl-1996, miet missierhom Ġużeppi, hu u ħutu warrbu dan il-kajjik f'ġenb.

Imma hekk kif ħareġ bil-pensjoni, Ġużu uża l-abbiltà kollha tas-sengħa li kien tħarreġ fiha matul ħajtu, sabiex jerġa' jagħti r-ruħ lil dan il-kajjik ta' missieru.

Dan kien l-uniku xogħol li huwa aċċetta li jagħmel minn meta waqaf jaħdem...

"Ma nafx għala ddeċidejt li nidħol għal dax-xogħol," qalli Ġużu.

"Naf biss li ħassejt li kelli nagħmel din l-aħħar ħaġa sabiex nispiċċa l-affarijiet sewwa."

Sfortunatament ħadd ma tħajjar ikompli wara Ġużu u b'hekk pajjiżna qed jirriskja li jitlef darba għal dejjem dan l-għerf li trawwem fih sa mill-ibgħad antenati tiegħu u din l-esperjenza kollha li hu akkumula matul is-snin kollha jaħdem f'dan ix-xogħol.

Peress li issa n-nies saret tippreferi tixtri d-dgħajjes moderni maħduma mill-

, id-domanda lejn dawn l-opri tal-baħar tradizzjonali qiegħda tisfuma fix-xejn u għalhekk ma fadalx ħajra fiż-żagħżagħ biex ikomplu wara missirijiethom.

Hija ħasra li probabbilment jiena kelli l-unur li niltaqa' ma' wieħed mill-aħħar imgħallma f'din is-sengħa li ma ddumx ma tintemm għal kollox.

Din il-possibilità qarsa ġiet konfermata mill-ġdid meta jiena ltqajt ukoll ma' Mario Aquilina minn Birżebbuġa li huwa aktar magħruf bħala Mario Tar-Ratal.

Huwa għandu 53 sena u wkoll ġej minn familja li għal snin twal kienet rinomata għall-bini tad-dgħajjes.

Infatti minn taħt idejn missieru u minn taħt idejh, laħqu ħarġu għadd ta' opri tal-baħar tradizzjonali.

Iżda f'dawn l-aħħar snin l-ordnijiet kienu qed ikunu għad-dgħajjes tal-

u għalhekk huwa kellu jaqleb is-sengħa tiegħu fuq dan ix-xogħol jekk ried ikompli jaqla' l-għixien tiegħu.

Mario spjegali li hemm raġunijiet validi għala n-nies qed jippreferu d-dgħajsa tal-

mid-dgħajsa tradizzjonali, fosthom: il-prezz ferm għola tad-dgħajjes tradizzjonali minħabba li dawn jissawwru mill-injam u jinħadmu bl-idejn, u anki għaliex il-manteniment tagħhom huwa aktar spiss.

"Huma biss dawk li għandhom passjoni għad-dgħajjes li kapaċi jifhmu s-sinifikat ta' xi jfisser li tkun is-sid ta' opra tal-baħar tradizzjonali," insista Mario.

"Għandek tkun taf li dawn il-biċċiet tal-baħar jinħadmu minn selezzjoni ta' njam u ta' materjali differenti li kollha għandhom l-funzjoni partikolari tagħhom sabiex finalment ikollok biċċa xogħol eleganti u ta' maestrija.

Irridu niftakru li dawn il-karatteristiċi ta' dan il-materjali ġew identifikati b'reqqa matul sekli sħaħ, fejn dawn in-nies tas-sengħa għarfu kif jipproduċu dgħajjes b'saħħithom u li jifilħu għall-baħar imma li fl-istess ħin ikunu wkoll grazzjużi u jpaxxu l-għajn."

Hu kurjuż il-fatt li Mario għandu ħafna in komuni ma' Ġużu.

Fil-fatt missieru wkoll kien jismu Ġużeppi u dan kien magħruf bħala Ġużi r-Ratal.

Ġużi kien minn Bormla u missieru kien jagħmel ix-xogħol tal-manutenzjoni fuq l-opri tal-baħar u anki jiskultura d-dekorazzjonijiet li wieħed isib fuq il-ġnub tagħhom.

Kien ukoll qaddief tajjeb ferm, tant li kien jaqdef fuq tliet tipi ta' dgħajjes tar-Regatta, li kienu: il-kajjik, u d-dgħajsa tal-pass, kemm ta' b'żewġ qaddiefa u anki ta' b'erbgħa.

Meta Ġużi kellu ħames snin, il-gżejjer Maltin ġew involuti fil-ġlied tat-Tieni Gwerra Dinjija u għalhekk il-familja tiegħu kellha tħalli Bormla minħabba li din il-lokalità kienet spiss tispiċċa fil-mira tal-għadu.

Huma marru joqogħdu l-Fgura, imbagħad Ħal-Qormi u wara ż-Żejtun, sakemm finalment issetiljaw f'Birżebbuġa.

F'dak il-perjodu, f'dan il-post, kien hemm tliet mgħallma tad-dgħajjes li kienu magħrufa bħala Ta' Ġoġò imma f'dawk is-snin, tant kien hemm domanda kbira, li missier Ġużi ma damx wisq biex reġa' jsib jaħdem f'dan il-qasam.

Aktar tard, meta wliedu bdew jikbru, beda jidher biċ-ċar li huma kienu wirtu l-passjoni li kellu missierhom lejn il-baħar u lejn is-sengħa tal-bini tad-dgħajjes.

Infatti, ta' 9 snin, missier Mario kien diġà qabad jesperimenta bil-bini tal-mudelli tad-dgħajjes u minn hemmhekk huwa baqa' sejjer sakemm laħaq mgħallem.

Tnejn mill-opri l-aktar magħrufa tiegħu kienu dgħajjes tal-Latini – il-'Victoria' u l-'Blue Star' – u rigward din tal-aħħar ċerti anzjani għadhom jiftakru li kienet veloċi daqs ir-riħ.

Kemm Mario u kif ukoll Ġużu qablu illi wieħed kien jitwieled mgħallem f'din is-sengħa u għalhekk mhux daqshekk faċli biex issir espert f'dan il-qasam jekk ma jkunx destinek.

Infatti anki Mario kien kapaċi jaħdem id-dgħajjes meta kellu biss 19 il-sena, u akkost li xtaq ħafna jistudja l-inġinerija mekkanika biex jibda jaħdem fuq ir-riggijiet taż-żejt, eventwalment huwa ċeda għar-rakkomandazzjoni t'ommu sabiex isib xogħol ma' missieru peress li hi saħqet li dan kien aktar sikur u mingħajr perikli, u naturalment kien iżommu qribha.

Sabiex ifehemni aħjar dwar din is-sengħa tagħhom, Mario ġab album kollu ritratti li fosthom kienu juru l-fażijiet differenti tal-kostruzzjoni ta' l-opri tal-baħar.

Bqajt impressjonata li akkost li kienu għaddew bosta snin, huwa kien għadu jiftakar id-dgħajjes kollha u lil min kienu nbiegħu.

Bi kburija urini wkoll lil 'bimbu' li kienet tip ta' opra tal-baħar li kien iddiżinja missieru.

Biex jinkoraġġini nixtarr aħjar dan ix-xogħol, Mario urini wkoll mudell kbir ta' kajjik.

Bil-paċenzja kollha, huwa wrieni l-materjali differenti li minnhom tinħadem din l-opra u fehemni wkoll l-għala jintuża dak il-materjal u x'inhi l-funzjoni tiegħu.

Bqajt mistagħġba mhux ftit meta skoprejt li għall-binja ta' kajjik, wieħed jirrikjedi fosthom: il-fraxxnu, il-'greenheart', l-'iroco', il-'plywood', il-ballut, il-kewba, u l-injam magħruf bħala 'tal-abjad' u 'tal-aħmar'.

Mhux ta' b'xejn li dawn l-opri tradizzjonali tal-baħar jiswew prezzhom, kemm għall-materjal li fihom, kemm għas-sengħa li jinvolvu u kif ukoll għas-siegħat twal ta' xogħol li jirrikjedu!

B'xorti tajba, fil-każ ta' Mario, ibnu qiegħed juri interess f'dan il-qasam għalkemm b'mod differenti.

Infatti huwa jgħin lil missieru sabiex jiżviluppaw ideat ġodda għad-diżinji tad-dgħajjes moderni tal-

, u b'hekk dawn issa huma mogħnija anki bil-kreattività żagħżugħa.

"Ma tħallitilna l-ebda għażla.

La ridna nibqgħu nagħmlu dan ix-xogħol, kellna bilfors nimxu skont id-domanda tal-klijenti," stqarr Mario.

"Dan wassal biex akkost li jiena nippreferi naħdem id-dgħajjes tradizzjonali, anki għax jiena konxju li s-sengħa tiegħi qiegħda kull ma tmur issir dejjem aktar rari, jkolli naqleb għad-dgħajjes moderni tal-

, għax lil dawk iridu n-nies.

Madanakollu tassew nixtieq li l-awtoritajiet jisimgħu l-karba tagħna sabiex aħna niġu rikonoxxuti bħala nies professjonali tas-sengħa u anki biex l-opri tal-baħar tradizzjonali tagħna jingħataw mill-ġdid il-valur li jixirqilhom, qabel ikun tard wisq.

Idealment l-istat għandu jintroduċi xi forma ta' sussidju għal dawk li jagħżlu li jixtru dawn il-kreazzjonijiet lokali li huma uniċi għall-gżejjer tagħna, forsi b'hekk in-nies titħajjar mill-ġdid tagħti r-ruħ lil din is-sengħa li waslet biex tintilef."

L-aħħar superstiti ta' din it-tradizzjoni antika huma d-dgħajjes tar-Regatta li għadhom jiġu manifatturati minn żmien għal żmien.

Intant, waqt din l-intervista ma' Mario, kelli l-fortuna li nara opra tal-baħar tradizzjonali riċentement maħduma minnu.

Din kienet dgħajsa tal-pass miżbugħa b'kulur ċelesti sabiħ li hu ħadem għall-Klabb Regatta Birżebbuġa, liema opra kienet qed tistenna lill-qassis biex iberikha qabel tibda ħajjitha fuq il-baħar.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (3 parti) fit-Torċa tat-18 ta' Mejju 2014)

Birżebbuga

dghajsa tal-Latini

Ġużeppi Maniscalco

Ġużu Maniscalco

Ġużu Tal-Imgħallem

kajjik

Klabb Regatta Birżebbuġa

lanċa

opra tal-bahar

Tieni Gwerra Dinjija

Sengħa taħt theddida