IL-KULURI TAĊ-ĊINA (Id-9 Parti) Il-Palazz tas-Sajf

Meta żżur il-palazzi antiki taċ-Ċina ma tistax ma timpressjonax ruħek.

Għandhom wisq stil distint u sabiħ u bla ma trid tħossok donnok qiegħed f'dinja oħra.

L-istil magħżul tal-arkitettura jidher biċ-ċar li hu maħsub biex iħaddan u mhux jirkeb fuq in-natura u b'hekk joħloq ambjent ħlejju ta' serenità u ta' spazju.

Mhux ta' b'xejn li ta' kuljum dawn il-palazzi u l-ġonna tagħhom ikunu miżgħuda bin-nies, kemm tal-lokal u kif ukoll turisti minn kull pajjiż madwar id-dinja.

Aktar minn hekk, kull palazz għandu l-istorja, il-karattru u l-faxxinu tiegħu.

Dan ikkonfermajtu mill-ġdid meta ġejt akkumpanjata ġewwa l-Palazz tas-Sajf f'Pekin u hemm għal darb'oħra stagħġibt u mmeraviljajt ruħi bis-snajja' nvoluti sabiex inbena dan il-post u d-dedikazzjoni neċessarja biex reġa' ngħata l-ħajja mill-ġdid wara li popli barranin għamlu ħerba minnu.

Dan il-palazz jinsab fil-majjistral tas-subborgi ta' Pekin.

Jokkupa medda ta' art ta' madwar 2,900,000 metru kwadru.

L-istrutturi tiegħu jikkonsistu f'għadd ta' swali, torrijiet, galleriji, paviljuni u pontijiet.

Dawn huma mqassma fi tliet sezzjonijiet: il-parti amministrattiva, il-parti residenzjali imperjali u l-parti tar-rilassament.

Barra minn hekk, il-palazz huwa mdawwar bi ġnien vast li jinkludi fih għolja magħrufa bħala L-Għolja tal-Ħajja Twila (Longevity Hill), u l-għadira Kunming (Kunming Lake) li tirċievi l-ilmijiet tagħha min-nixxiegħat ta' Yuquanshan jew l-Għolja tar-Rebbiegħa tal-Jade (Jade Spring Hill).

Trid sebgħa għajnejn biex tapprezza dan il-ġnien li huwa magħruf bħala l-akbar u l-aqwa ġnien klassiku imperjali li għadu jfakkar id-Dinastija Qing.

Huwa wkoll magħdud bħala teżor kulturali tal-arti u tal-arkitettura tal-ġonna Ċiniżi.

Sadanittant, hekk kif il-gwida rama jispjegalna dwar il-karatteristiċi tiegħu, intbaħna li dan il-lwog jista' jiġi kkunsidrat ukoll bħala mużew tal-istili arkitettoniċi varji tal-ġonna li wieħed isib f'diversi reġjuni madwar iċ-Ċina.

L-istorja tal-post

Matul it-12 il-seklu, l-Imperatur Zhangzong tad-Dinastija Jin beda jibni l-palazz temporanju tiegħu hawnhekk.

Aktar tard, fit-13 il-seklu, l-Imperatur Kublai Khan tad-Dinastija Yuan, qabbad lil Guo Shoujing, inġinier idrawliku famuż, sabiex isib sistema li biha jwassal l-ilma mill- Għolja tar-Rebbiegħa tal-Jade għat-tarf tal-Għolja tal-Ġarra (Jar Hill).

Infatti, Guo rnexxielu jagħmel dan u b'hekk huwa ħoloq ġibjun kbir tal-ilma li sar magħruf bħala l-Għadira tal-Punent (West Lake).

Fl-1494, l-Imperatur Xiaozong tad-Dinastija Ming ordna l-kostruzzjoni tat-Tempju tal-Perfezzjoni u t-Trankwillità (Temple of Perfection and Tranquility).

Imbagħad, fis-16 il-seklu, l-Imperatur Wuzong tad-Dinastija Ming sawwar il-Ġnien tal-Għolja Meraviljuża (Garden of Marvelous Hill) f'dan il-post.

Jidher li dawn l-inħawi għamlu xi żmien abbandunati.

Iżda sa nofs is-seklu 18, l-arkitettura tal-ġonna klassiċi Ċiniżi kienet laħqet livelli għoljin ħafna u numru ta' ġonna imperjali bdew jissawwru madwar din il-medda ta' art.

Kien f'dan il-perjodu illi l-mexxejja tad-Dinastija Qing iddeċidew li jittrasformaw dan il-post fi lwog spazzjuż fejn wieħed seta' jieħu gost u jistrieħ.

Dan eventwalment wassal għall-kreazzjoni tat-Tliet Għoljiet u l-Ħames Ġonna (The Three Hills and Five Gardens).

Fl-1750, l-Imperatur Qainlong tad-Dinastija Qing iddeċieda li jibni Qingyiyuan jew il-Ġnien taċ-Ċafċif Ċar (Garden of Clear Ripples) bħala rigal għal ommu l-Imperatriċi Armla Xiaosheng f'għeluq is-60 sena tagħha.

Dan il-ġnien kien jifforma parti mit-Tliet Għoljiet u l-Ħames Ġonna.

Sena wara, isem l-Għolja tal-Ġarra nbidel fl-Għolja tal-Ħajja Twila filwaqt li l-Għadira tal-Punent saret magħrufa bħala l-Għadira Kunming.

Ġara illi dan il-ġnien grandjuż ħa ħmistax il-sena biex tlesta kollu, tant li omm l-imperatur laħqet mietet.

Imma meta x-xogħol fuqu ġie komplut, dan is-sit kien wieħed mill-aktar ġonna raffinati fiċ-Ċina.

Madanakollu, fl-1860 it-truppi Brittaniċi u Franċiżi li attakkaw lil Pekin, daru anki għal dan il-post fejn serqu kull ma sabu u taw in-nar lill-bqija.

B'hekk, kull struttura tal-injam li kien hemm fil-Ġnien taċ-Ċafċif Ċar saret irmied.

Intant, fl-1885, l-Imperatriċi Armla Cixi, li kienet ilha tmexxi ċ-Ċina bil-moħbi permezz ta' binha l-imperatur li kien għadu tifel żgħir, daħħlet f'moħħha li terġa tagħti r-ruħ lil dan il-post.

U biex għamlet dan, hija ħadet fondi li kienu maħsuba għat-taqsima navali.

Meta dan il-proġett kien għoddu tlesta fl-1888, Cixi bidlet isem il-post għall-Ġnien tal-Preservazzjoni Armonjuża (Garden of Harmonious Preservation) jew il-Palazz tas-Sajf kif inhu magħruf mat-turisti li jżuruh illum.

Sfortunatament, fl-1900, dan is-sit ġie attakkat mill-ġdid, did-darba mill-Forzi Alleati tat-Tmien Pajjiżi.

Dawn reġgħu żarmaw il-palazz mit-teżori kollha li kellu fih u qerdu l-bini.

Issa l-finanzi tat-tmexxija Qing kienu marru lura ħafna u bl-ebda mod ma setgħu jinstabu fondi sabiex dan il-post jerġa' jiġi restawrat.

Għalhekk, fl-1902, Cixi rranġat kif setgħet l-inħawi tal-Għolja tal-Ħajja Twila u bniet mill-ġdid il-parti tal-Lvant tal-palazz.

Wara r-rivoluzzjoni tal-1911, fejn it-tmexxija Qing ġiet imwarrba, dan il-palazz serva għal xi żmien bħala r-residenza tal-membri tal-ex familja imperjali.

Fl-1920, il-post inbidel f'park u mbagħad fl-1949 il-ġnien ġie restawrat wara li twaqqfet ir-Repubblika taċ-Ċina, hekk kif il-gvern beda jirranġa diversi siti ta' importanza kulturali.

Finalment, fl-1998, il-UNESCO poġġiet il-Palazz tas-Sajf fil-lista tagħha bħala Wirt Kulturali Dinji.

X'hemm x'tara

Wara li sirt naf minn xhiex għadda dan il-post meraviljuż, aktar u aktar bdejt napprezza u nammira l-istat sabiħ li qiegħed fih illum.

Għajnejja ħalfu li jixorbu l-ilwien kollha li kienu mżejjna bihom l-istrutturi, filwaqt li mnifsejja gawdew l-arja bnina msoffija mill-pjanti u s-siġar ta' kull tip u qies li kienu jinsabu f'dan il-ġnien.

Il-Palazz

Il-palazz huwa esperjenza fih innifsu.

Huwa diffiċli biex tfisser sbuħitu u l-ambjent li hu mdawwar bih.

Ċertament l-opportunità li tidħol f'uħud mis-swali u l-paviljuni tiegħu hija xi ħaġa indimentikabbli.

Ix-xenarju tal-inħawi li joffri l-ogħla torri tiegħu huma spettakolari.

Il-Kuritur Twil (Long Corridor)

Dan il-passaġġ maħdum kollu kemm hu mill-injam inbena fit-18 il-seklu.

Għandu tul ta' 728 metri u ġie mqassam f'273 sezzjoni li ġew iddekorati b'madwar 14,000 pittura li juru episodji importanti mill-letteratura klassika Ċiniża, stejjer folkloristiċi, figuri storiċi u leġġendarji u bini u xenarji magħrufa fiċ-Ċina.

Id-Dgħajsa tal-Irħam (Marble Boat)

Din l-istruttura li għandha forma ta' dgħajsa rjali ġiet mibnija f'parti mill-Għadira Kunming.

Ngħatat l-isem ta' Qingyanfany jew id-Dgħajsa tal-Purità u r-Rilassament (Boat of Purity and Ease).

Id-dgħajsa nbniet fuq żewġ sulari minn irħam kbir u għandha tul ta' 36 metru.

Ġiet maħluqa għall-Imperatur Qianlong sabiex minnha jgawdi x-xenarju tal-inħawi tal-madwar.

Kienet ukoll maħsuba li tissimbolizza l-istabbilità tad-Dinastija Qing.

Iżda jidher li fl-1860 din ġiet meqruda u reġgħet inbniet mill-ġdid bi stil tal-Punent minn Cixi li tatha isem ieħor – Qingyanfang jew Paċi Universali (Universal Peace).

L-Għadira Kunming

Din l-għadira tkopri tliet kwarti tas-sit kollu.

L-ilma tagħha mhux fond u ma jistax isir għawm fiha.

Madanakollu, il-viżitaturi għandhom l-opportunità li jirkbu dgħajsa sabiex igawdu l-ambjent mill-isbaħ kemm tal-għadira, kemm tal-ġnien u kif ukoll tal-palazz li jħares fuqha.

Mir-rebbiegħa sal-ħarifa jikbru l-fjuri tal-ġilju tal-ilma (lotus) ġewwa l-ilmijiet ta' din l-għadira.

Min-naħa l-oħra, fix-xitwa, wiċċ l-għadira jinbidel f'silġ u n-nies ikunu jistgħu jmorru bl-iskejt fuqu.

Nies bi snajja' u arti varji

Apparti li dan il-lwog joffrilek iċ-ċans li tiltaqa' man-nies tal-post, fih wieħed isib ukoll diversi artisti.

Fosthom, aħna sibna pittur anzjan li kien qiegħed jiddisinja xeni dettaljati mill-Palazz tas-Sajf.

Kien hemm ukoll grupp ta' nies li bl-istrumenti diversi tagħhom kienu qed jakkumpanjaw żewġ kantanti.

Min jixtieq jara xi filmati li ħadna f'dan il-post jista' jidħol f'Youtube permezz ta' din il-ħolqa:

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-8 ta' Marzu 2015)

Beijing

ġnien

għadira

IL-Palazz tas-Sajf

Kunming Lake

palazz

Wirt Kulturali Dinji

Yuquanshan


IL-KULURI TAĊ-ĊINA (3 Parti) Il-Ħajt Leġġendarju

Fiċ-Ċina jingħad li wieħed ma jistax issejjaħ lilu nnifsu raġel jekk qatt ma jkun żaril-Ħajt il-Kbir.

Iżda wara li finalment irnexxieli nesperjenza parti minn dan is-sit uniku, nemmen li biex tagħtih titwila ma fiha xejn.

Biex titilgħu l-problema!

Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina

Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina nbena fuq l-art ta' diversi provinċji u għalhekk wieħed jista' jżuru minn inħawi differenti.

Il-kostruzzjoni tiegħu seħħet matul elfejn sena waqt ir-renju ta' dinastiji varji fejn dan ittella' biċċa biċċa, inħatt u reġa' nbena, u ġie miżjud sakemm finalment illum dan il-ħajt ġie msensel kollu flimkien għat-tul ta' madwar 7300 kilometru.

Sas-seklu 7 Q.K. iċ-Ċiniżi kienu diġà akkwistaw sengħa mill-iprem fil-bini ta' ħitan protettiv biex bihom jiddefendu l-inħawi tagħhom mill-attakki tal-għadu u kien f'dan iż-żmien li bdew jinbnew l-ewwel partijiet tal-Ħajt il-Kbir.

Għal bosta snin, kien hemm ġlied qalil bejn diversi stati Ċiniżi.

Iżda fl-221 Q.K., Qin Shi Huang irnexxielu jirbaħ lill-opponenti kollha tiegħu u b'hekk hu għaqqad liċ-Ċina għall-ewwel darba u waqqaf id-Dinastija Qin (tinqara

ċin

Fost il-passi li ħa sabiex jimponi tmexxija ċentrali, huwa ordna li jiġġarrfu d-diversi ħitan li kienu nbnew madwar il-pajjiż minn numru ta' mexxejja fewdali.

Minflok, huwa ddeċieda li kellhom jittellgħu ħitan ġodda li kellhom jgħaqqdu flimkien numru ta' fortifikazzjonijiet li kienu jinsabu lejn in-naħa tat-tramunatana tal-imperu tiegħu.

Fuq dik in-naħa kien hemm l-għadu tiegħu – it-tribù nomadiku Xiongnu (fejn illum tinsab il-Mongolja), u l-ħajt kellu l-għan li jżomm lil dawn in-nies milli jidħlu biex jattakkaw il-pajjiż.

Ma kinetx xi ħaġa faċli li tibni dawn il-ħitan fil-postijiet magħżula bejn mogħdijiet fil-muntanji u fil-widien, speċjalment minħabba li f'dak iż-żmien kien għad m'hemm l-ebda makkinarju biex iħaffef ix-xogħol.

Xorta waħda, il-poplu Ċiniż sab mezz kif jibni dan il-ħajt billi uża l-materjal li kien jinsab f'dawk l-inħawi stess u billi żamm mal-vina tal-art hekk kif kompla jibni matul it-terren li sab.

Ħadd m'għandu idea dwar it-total ta' ħaddiema li ħadmu fuq jew mietu waqt il-bini ta' dan il-ħajt.

Imma bosta jinsistu li dawn żgur kienu jlaħħqu l-miljun.

Naturalment, kwantità kbira oħra ta' ħaddiema komplew b'ħidmiethom fuq dan il-ħajt matul l-elfejn sena l-oħra, partikolarment waqt id-Dinastija Ming, u għalhekk nistgħu ngħidu li miljuni ta' individwi taw sehemhom u wħud anki ħajjithom sabiex twettaq dan il-kapolavur li llum hu meqjus bħala wieħed mill-isbaħ sebgħa binjiet tal-għaġeb li saru mill-bniedem.

Fl-1987 il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina sar parti mis-siti meqjusa mill-UNESCO bħala Wirt Kulturali Dinji.

Leġġenda popolari

Hemm diversi ġrajjiet u leġġendi marbutin ma' dan il-ħajt.

Imma jingħad li l-aktar waħda magħrufa hija dik ta' Meng Jiang Nü.

Huwa maħsub li din it-tfajla kienet tgħix fil-perjodu tat-3 seklu Q.K., fi żmien id-Dinastija Qin.

L-istorja tagħha tirrakkonta illi darba minnhom, Fan Qi Liang, żagħżugħ li ġie mqabbad jaħdem fuq il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina, irnexxielu jaħrab minn dan ix-xogħol iebes u telaq jiġri għal għonq it-triq sakemm fl-aħħar waqaf jistaħba fil-ġnien ta' missierha.

Hekk kif ħarset iż-żewġ żgħażagħ iltaqgħet, dawn mill-ewwel ħabbew lil xulxin, tant li ftit wara żżewġu.

Imma sfortunatament huma ma tantx gawdew wisq lil xulxin, għax Fan Qi Liang ma damx ma reġa' nstab u b'hekk kellu jirritorna biex ikompli jaħdem fuq il-ħajt.

Għal ħafna u ħafna żmien, martu stennietu jiġi lura.

Imma meta qorbot ix-xitwa u żewġha ma rritornax, hi ħadmitlu xi ħwejjeġ biex jipproteġuh mill-kesħa u marret fl-inħawi fejn kien tqabbad jaħdem ħalli tagħtihomlu.

Madanakollu, wara li damet ħafna tfittxu għalxejn, finalment xi ħaddiema oħra infurmawha li żewġha kien miet u li ġismu kien indifen ġol-ħajt stess.

Għal din l-aħbar traġika, il-mara nfniet bid-dulur u ntefgħet tibki u tixher għal ġurnata u lejl sħaħ.

Id-dwejjaq tagħha tant kien kbir li f'ħin minnhom il-ħajt li kienet qed tolfoq quddiemu ġġarraf u minnu ħarġu għadd ta' għadam u iġsma mejta tal-irġiel.

Ixxukkjata kif kienet, Meng Jiang Nü qatgħet subgħajja u ħalliet demmha jċarċar fuq il-fdalijiet ta' dawk in-nies sakemm finalment intebħet li demmha kien qed jiskula kollu ġewwa ġisem minnhom partikolari.

B'hekk hi għarfet li dak il-ġisem kien ta' żewġha, u allura ġabritu u ħaditu biex tagħtih difna xierqa.

Imbagħad, erħitilha lejn xmara fejn qatlet lilha nnifisha.

Il-Passaġġ Juyongguan

Aħna tteħidna nżuru il-parti tal-Ħajt il-Kbir magħrufa bħala l-Passaġġ Juyongguan li t-tul tiegħu jlaħħaq aktar minn 4000 metru.

Din is-sezzjoni tinsab qalb il-muntanji tad-Distrett Changping u qiegħda 50 kilometru bogħod minn Pekin.

Il-Passaġġ Juyongguan minn dejjem kien imsemmi għas-sinifikat strateġiku u għall-imponenza u l-impenettrabbilità tiegħu.

Madanakollu, fl-1644 it-truppi ribelli tal-bdiewa mmexxija minn Li Zicheng irnexxielhom jidħlu f'Pekin proprju minn dan il-post.

Xorta waħda jingħad li din l-invażjoni rnexxielha sseħħ mhux minħabba xi nuqqas li kien hemm f'saħħet il-ħajt iżda peress li l-gvern Ming kien iddgħajjef u n-nies tal-post kienu fqar wisq.

Ta' min isemmi li dan is-sit huwa popolari ħafna wkoll għall-veduti sbieħ tal-foresti li hemm fil-madwar, l-aktar għax dawn ibiddlu kulurhom skont l-istaġun.

Tlaqna mill-lukanda kmieni fil-għodu sabiex nilħqu naslu f'dan il-post qabel tinġemgħa l-massa tat-turisti.

Iżda għalkemm kienu d-9.00am meta wasalna, kien hemm diġà għadd ta' nies telgħin u neżlin.

Inzerta li dakinhar kienet ġurnata kollha ċpar u saħansitra bdiet traxxax ix-xita.

Il-fotografi li kellna magħna kemmxu xufftejhom qatiegħ għax ma kienx ser ikun possibbli għalihom li jieħdu r-ritratti li xtaqu.

B'danakollu, xejn ma kien ser iwaqqafna milli mmiddu passejna f'dak il-post issa li sibna ruħu quddiemu!

Armajt ruħi b'inċirata tax-xita sabiex nipproteġi kemm nista' l-kamera tar-ritratti u b'qalbi tħabbat sitta sitta, segwejt lil sħabi li kienu diġà rħewlha 'l quddiem.

Bilkemm stajt nemmen li tassew kont qiegħda hemmhekk u hekk kif ħarist madwari, innutajt li bħali kien hemm turisti oħra li għal ftit mumenti waqfu fil-bidu tat-taraġ sabiex iħallu lill-għajnejhom jixorbu dik il-veduta meraviljuża.

Ċertament, id-dehra tal-ħajt hija tassew leġġendarja, hekk kif dan jibqa' tiela' tiela' 'l fuq u donnu jintilef fis-smewwiet.

Bdejt tiela' t-taraġ u hemm intbaħt li ma kinetx se tkun faċli li nitilgħu kif ġieb u laħaq minħabba li kull tarġa kellha għoli differenti u allura ma tista' qatt taqbad ċertu ritmu.

Apparti minn hekk, it-turġien l-aktar għolja jaqlgħulek qalbek u fi ftit ħin issib li tkun dħalt għal biċċa xogħol ta' strapazz mhux ħażin.

Rassejt snini, injorajt ix-xita traxxax u t-tagħbija tal-basket li kelli fuq dahri u qbadt ngħin ruħi mal-ħadid li kien hemm fit-tarf tal-ħajt.

Tarġa wara tarġa ressqitni aktar lejn l-eqreb torri li kien hemm mibni fin-nofs tal-ħajt.

Hekk kif dħalt ġewwa t-torri, erħejtilha ngħarrex fil-kmamar ċkejknin tiegħu sakemm sibt taraġ li jagħti għal fuq il-bejt u tlajt.

Hemmhekk sibt ruħi waħdi nħares 'l isfel lejn il-miġemgħa ta' nies telgħin it-taraġ u mbagħad il-fuq lejn oħrajn li kienu baqgħu għaddejjin aktar il-fuq.

Għal mument stħajjiltni xi suldat taż-żminijiet antiki.... bħall-leġġendarja Mulan li kienet salvat lill-pajjiżha mill-għadu.

Ix-xita waqfet kemmxejn u ħallitni niġbed ftit ritratti u ngawdi daqsxejn aktar il-post.

Komplejt tiela' 'l fuq il-fuq lejn it-torri li jmiss.

Ormaj, turisti kien hemm bil-gzuz u minn kull razza; kulħadd jitbissem wieħed lill-ieħor biex jinkoraġġixxi lil dak li jkun ħalli jibqa' tiela'.

Is-sensazzjoni sabiħa li tħoss meta taf li qiegħda f'post daqstant inkredibbli ma ddumx ma timlik bl-istamina biex tasal sa fejn hemm bżonn u f'ħin bla waqt issib li tlajt parti mhux ħażin.

Imma l-ħin mhux li ssiblu tarfu għax trid jew ma tridx ikollok tirritorna lura ħalli tkompli bil-vjaġġ lejn inħawi oħra u għalhekk kontra qalbi, kelli ndawwar denbi.

Biex tinżel lura t-taraġ, kull qaddis jgħin u mhi diffiċli xejn.

Ippruvajt nitnikker kemm niflaħ biex intawwal l-esperjenza tal-post u għalhekk ħadt gost ferm meta lmaħt kwantità kbira ta' katnazzi marbutin ma' partijiet twal tal-ħitan u mort nesplora x'kienu.

Innutajt li fuq kull wieħed kien hemm par qlub u xi ismijiet u meta staqsejt dwarhom sirt naf li dik kienet użanza Ċiniża.

Infatti, hemmhekk, il-maħbubin kienu jħallu dak il-katnazz b'isimhom u hekk kif jagħlquh u jorbtuh mal-katina tal-Ħajt il-Kbir kienu jemmnu li mħabbithom kienet ser tibqa' għal dejjem; eżatt bħad-destin ta' dan is-sit etern.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-18 ta' Jannar 2015)

Beijing

Ħajt il-Kbir


L-EQDEM PRESEPJU MALTI

Dan l-aħħar ir-raġel qed jgħid li qed jinkwieta... peress li spiss sirt insib ruħi nħuf f'xi monasteru jew ieħor!

Iżda xi tridni nagħmel jekk f'dawn il-binjiet li sa ftit ilu kont

inħares lejhom b'tant formalità, qed niltaqa' ma' nies interessanti ferm li jilqgħuni b'idejhom miftuħa?

Min-naħa l-oħra, permezz ta' dawn il-mawriet, qed nirrealizza kemm teżori uniċi jinsabu għas-satra u l-kenn ta' dawn il-postijiet.

U bħala kittieba, inħoss id-dmir li nibqa' nfittex sabiex naqsam magħkom dawn l-iskoperti żgħar tiegħi.

Did-darba l-għatx għat-tagħrif ħadni fil-qalba tal-Imdina, ġewwa l-monasteru ta' San Pietru fejn jabitaw is-Sorijiet Benedittini tal-Klawsura.

Kont ilni sena sħiħa nixxennaq

biex nidħol f'dan il-post minħabba li sirt naf li hemm ġew kien hemm l-eqdem presepju eżistenti fil-gżejjer Maltin.

Finalment, proprju f'dawn il-ġranet tal-Milied, irnexxieli niftiehem mal-Badessa Sr. Maria Adeodata Testaferrata de Noto OSB biex inżur dan il-presepju.

Barra minn hekk, hi laqqgħatni ma' Joseph Flask, kittieb u riċerkatur ferventi tal-ħajja u l-istorja ta' din l-Ordni Benedittina sabiex ikun jista' jipprovdini b'aktar tagħrif dwar il-presepju nnifsu.

Qabel imxejna għall-presepju, Joseph beda jinfurmani ftit dwar l-Istorja tal-Monasteru.

"L-oriġini ta' dal-monasteru tmur lura għall-1414 meta l-patrijiet Benedittini ta' San Niccolo' l'Arena ingħataw dar bħala donazzjoni.

Dawn il-patrijiet kienu

magħrufa sewwa fl-Imdina u matul is-snin huma rnexxielhom jakkwistaw numru ta' proprjetà oħra li kienu jinfdu f'xulxin, fl-inħawi tal-kappella ċkejkna li kienet iddedikata lil San Pietru.

Fl-1418 dan il-bini nbidel fi sptar għall-patrijiet morda jew anzjani imma meta fl-1427 dawn il-patrijiet iddeċidew li jħallu l-pajjiż, in-nobbli tal-Imdina wrew ix-xewqa li l-bini jinbidel f'monasteru għas-Sorijiet Benedittini tal-Klawsura.

Għalhekk huma xtraw il-proprjetà kollha li kellhom il-patrijiet u fl-1430 ġiet stabbilita l-ewwel komunità femminili reliġjuża f'Malta.

Il-grupp tas-Sorijiet Benedittini beda jitkattar ġmielu hekk kif bosta xebbiet minn familji nobbli bdew jingħaqdu ma' dil-komunità.

Dawn ix-xebbiet ġabu magħhom ġid kbir u ftit ftit il-monasteru ssawwar f'dak li nsibu llum."

Ħriġna f'wieħed mill-kurituri prinċipali u issa stajt nammira l-ġmiel arkitettoniku tal-post.

Kont qed inħossni tassew kurjuża biex nara l-presepju

imma sadanittant, aħna u mexjin lejn il-qalba tal-monasteru, għajnejja ntlew bid-dettalji rfinati li kien mogħni bihom dal-bini.

Kont tassew konxja illi hemm ġew mhux la kemm ħa toqgħod dieħla u ħierġa u allura xtaqt nieħu miegħi kemm jista' jkun memorji.

Finalment wasalna quddiem il-presepju u stennejt sakemm il-Badessa u Joseph neħħew il-purtieri u fetħu t-twejqiet tal-ħġieġ kbar li kienu qed jostruh.

"Mhux magħruf preċiżament kemm għandu żmien dan il-presepju u naturalment lanqas ma nafu min kien dak li ħadmu oriġinarjament.

Żgur li kien diġa' jeżisti fis-Seklu

XVIII fi żmien l-Isqof ta' Malta Fra Paolo Alpheran de Bussan (1728-1758) hekk kif jidher minn tagħrif li sibt, fejn dan l-Isqof reġa' ġedded l-indulġenza ta' 40 jum li kellu fuqu l-presepju lil kull min fil-lejl tal-Milied jieqaf quddiemu u jgħid Missierna, Sliema u Glorja.

L-indulġenza, bl-istess kundizzjonijiet kienet reġgħet iġġeddedt u anki miżjuda għal 200 Jum, minn Mons. Mikiel Gonzi, Arċisqof ta' Malta fit-22 ta' Lulju 1958.

Barra minn hekk, minn xi kitbiet li jidhru fuq in-naħa ta' wara tal-presepju jirriżulta li dan kien ġie restawrat iktar minn darba.

L-

ewwel restawratur aktarx ħalla ffirmat ismu bl-inizzjali G.B.G u d-data 1826 fuq ġenb minnhom ta' kastell.

Fuq il-ġenb l-ieħor dan kiteb ukoll l-ittri A.M.G.V.S. li jfissru 'Ad Majorem Gloriam Verbi Sancti' – Għall-akbar ġieħ tal-Iben Imqaddes t'Alla.

Fl-1846 il-presepju ġie mkabbar aktar fuq in-naħa tal-lemin u dan jidher ċar minn sinjali evidenti ħafna.

Min għamel dar-restawr, bħal ta' qablu, ħalla l-inizzjali G.G. Imbagħad fl-1977 ċertu Giuseppe Sammut għamel xi rtokki fuqu li maġġorment kienu jikkonsistu fil-pittura tax-xenarju li qed naraw fuq wara."

Joseph fetaħli n-naħa ta' wara tal-presepju u hemmhekk ilmaħt dawn il-firem imħażża b'żebgħa ħamra.

Ħassejtni daqs li kieku kont qed inħares fuq il-passat tiegħu u nistqarr

magħkom li bdejt ninkedd kif fi żminijiet oħra ma kellhomx ħabta jħallu aktar dettalji speċifiċi.

Meta tkun tapprezza dawn l-affarijiet, kważi kważi tħosshom li jixtiequ jkellmuk imma ma jistgħux.

Il-preżenza tagħhom donnha tipprovokak biex tiskopri aktar evidenza u dak is-sens ta' impotenza fik jifilġek.

Wara li ħadt xi ritratti, erġajna mxejna len in-naħa ta' quddiem tiegħu.

"Il-presepju hu maħdum mill-kartapesta u mill-ixkejjer.

In-naħa tax-xellug tiegħu, fejn hemm il-grotta, hija l-aktar parti antika u daqstant ieħor il-pasturi li nsibu hemm.

Issa għandek tinnota illi dan il-presepju għandu partikolarità interessanti ħafna għax għall-kuntrarju ta' dak li ssib fi presepji oħra, hawnhekk il-pasturi ma

jaqblux bejniethom.

Min magħmul ċkejken, min hu akbar, min bi stil, min b'ieħor.

Ir-raġuni ta' dan kollu hija illi dawn il-pasturi żieduhom is-sorijiet infushom matul is-snin.

Dak iż-żmien kien hemm id-drawwa li jirregalaw il-pasturi fi żmien il-Milied u għalhekk, hekk kif xi soru kienet taqla' wieħed, kienet tmur tħaffef issiblu post adattat fil-presepju.

Iżda f'xi mumenti, mhux il-pasturi tal-Milied biss sabu ruħhom inklużi mal-popolazzjoni t'hemm ġew.

Ħares sewwa fil-fond lejn il-ġenb ta' dik id-dar.

Qed taraha dik l-istatwa klassika Griega moħbija ħdejn il-kantuniera?

Dik waħda minnhom!"

Iva!

Hekk kien.

Tbissimt.

Minn quddiem għajnejja għaddiet bħal leħħa x-xena ta' soru minnhom li minn hemm u minn hawn irnexxielha tħalli proprju lil dik l-istatwa

hemmhekk.

Issa stajt nara dan il-presepju minn perspettiva oħra u dlonk daħal ftit aktar f'qalbi.

Għax allura fhimt li hemmhekk, f'dik ir-rokna mdaqqsa tal-monasteru, kien hemm aktar minn sempliċi presepju antik.

Infatti kien hemm ukoll il-memorji personali ta' numru kbir ta' sorijiet li qattgħu ħajjithom jgħixu hemm.

U waħda minn dawn ma kienet ħadd għajr il-Beata Maria Adeodata Pisani OSB.

"Fis-16 ta' Lulju 1828 hija daħlet bħala postulanta f'dan il-monasteru u għexet hawn għal diversi snin fejn fostom serviet anki bħala Badessa.

Dan il-presepju kien għal qalbha ħafna u kellha devozzjoni kbira lejh.

Xhieda ta' dan hija s-sensiela 'Fioretti in onore del Divino Bambino Gesù' li tikkonsisti f'21 fjurett li hija kitbet meta ġiet ispirata minn dix-xena tat-twelid ta' Ġesù Bambin.

Oriġinarjament il-fjuretti kienu miktuba bit-Taljan imma biex ikunu aktar aċċessibbli għall-pubbliku, jiena ttraduċejthom għall-Malti taħt it-titlu 'Il-Fjuretti tal-Milied'.

Speċjalment tul in-Novena tal-Milied, il-Beata Maria Adeodata Pisani kienet tħobb tiġbor lil ħutha s-sorijiet quddiem dan il-presepju sabiex joqogħdu jitolbu u jimmeditaw quddiemu.

Il-Beata mietet proprju f'dal-monasteru fl-età ta' 48 sena, fil-25 ta' Frar 1855."

B'sorpriża kbira, hekk kif konna qed induru mal-presepju, Joseph intebaħ b'firma oħra li qatt ma kien ra qabel!

Kienet tinsab fuq in-naħa ta' wara

ta' bini li hemm fil-parti ta' quddiem tal-presepju.

Bi tbatija, daħħalna l-kamera biex nifhmu x'kien hemm miktub.

Ir-ritratt żvela tħarbixa b'żebgħa ħamra li kienet iġġib l-inizzjali G.G. u oħrajn inqas ċari, aktarx G.I. Evidentement il-presepju għandu ħafna aktar x'jgħidilna...

Il-Badessa preżenti qaltli illi f'lejlet il-Milied is-sorijiet żammew id-drawwa tradizzjonali li jagħmlu purċissjoni madwar il-monasteru li tispiċċa quddiem dan il-presepju fejn imbagħad jitqiegħed l-inċens u jsir xi talb u kant.

"Presepju bħal dan għandu valur storiku qawwi imma fih ukoll sinifikat purament spiritwali.

Għax għalkemm dawn is-sorijiet qed jgħixu fil-klawsura u kif ngħidu huma maqtugħin mill-ħajja tad-dinja, però huma qegħdin jgħixu f'dinja.

Għaldaqstant bħal bnedmin l-oħra kollha għandhom bżonn dik ix-xi ħaġa materjali u tanġibbli li tgħinhom jifhmu l-importanza ta' dan il-misteru tat-twelid ta' Ġesù Bambin fid-dinja."

Wara li ħadt xi ritratti tiegħu u tajtu l-aħħar titwila, il-presepju reġa' ngħalaq f'postu u nsatar mill-ġdid.

Sellimna lil xulxin u l-bieb il-kbir

tal-monasteru ngħalaq warajja.

Bqajt wieqfa fuq il-bankina għal ftit tal-ħin.

In-nies, ħafna minnhom turisti, kienu għaddejjin iħaffu mit-triq ta' quddiem dal-bini silenzjuż sabiex ifittxu jaraw is-soliti attrazzjonijiet.

Min-naħa tiegħi, kont qed inħossni qisni għadni kif qomt minn xi ħolma u biex naċċerta ruħi ttawwalt malajr lejn ir-ritratti li kont għadni kif ġbidt bil-kamera.

Imma hemm kienu!

Ma kontx ħlomt.

Għalhekk iddeċidejt li ma nitlifx aktar ħin u ħaffift lejn il-karozza biex infittex inniżżel ħsibijieti sakemm kienu għadhom friski.

Ma ridt inħallilkhom xejn barra minn din l-esperjenza tant unika.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-26 ta' Diċembru 2010)

monasteru ta' San Pietru

presepju

presepju Imdina

Sorijiet Benedittini tal-Klawsura

Torċa

L-EQDEM PRESEPJU MALTI


XI TGĦID?

NIŻFNU?

Ħelwin dawn l-ewwel ġranet ta' Jannar għax magħhom iġibu spirtu ta' bidu ġdid.

Jagħtuk l-impressjoni li tista' taqleb paġna fuq il-passat tiegħek u tibda ħajja oħra.

Jimlewk b'ċertu ambizzjoni sabiex tilħaq oriżżonti ġodda u tipprova affarijiet mhux tas-soltu.

Iħeġġuk biex tagħmel proponiment wara l-ieħor, ħalli li fir-realtà ħafna minnhom ma jitwettqu qatt.

Imma kemm hi sabiħa t-togħma bnina, għalkemm qasira, li kollox hu possibbli!

Maħkuma jiena wkoll minn das-seħer, dil-ġimgħa ddeċidejt li nidħol nittawwal ftit fid-dinja taż-żfin, partikolarment tat-tango.

Żifna mimlija passjoni, mżewwqa b'senswalità provokanti u b'mużika li tpaxxilek is-sensi kollha.

Ilni mitlufa wara daż-żfin minn dakinhar li rajt il-film

bil-protagonisti, Richard Gere u Jennifer Lopez, fejn f'xena minnhom, din il-koppja tiżfen tango tal-qtugħ in-nifs.

Minn dakinhar 'l hawn, min jaf kemm il-darba xxennaqt li niżfen żifna bħal dik imma s'issa qatt ma kont azzardajt inbill subgħajja f'dal-qasam.

Għaldaqstant kont tassew sorpriża meta ntbaħt kemm kien faċli biex tagħmel dan.

Nathalie Mifsud, għalliema tat-tango, stednitni biex immur insegwi lezzjoni minnhom u naturalment ħtaft l-okkażżjoni.

Kienet lejla xxoqq il-għadam u jiena u tiela' t-taraġ

tas-sala, imgeżżwra sewwa ġo ġakketta ħoxna, tħassibt x'kont ser insib.

Iżda ma kellix għalfejn ninkwieta għax hekk kif feġġejt fil-bieb, laqgħatni l-mużika eċċitanti tat-tango u dlonk sibt ruħi f'nofs numru ta' individwi li kienu qed jitħarrġu f'dal-qasam.

"Dawn huma grupp li għadhom kif bdew l-introductory course, filwaqt li oħrajn huma beginners," spjegatli Nathalie.

"Qed jitħarrġu fl-Argentine Tango bl-istil taż-żifna soċjali.

Jeżistu diversi stili ta' tango.

Fost dawn hemm it-tango li jinżifen waqt xi spettaklu u hemm ukoll dak magħruf bħala

jew aħjar

Ġeneralment in-nies isiru jafu bit-tango għax jarawh waqt xi spettaklu.

Il-movimenti ta' dan l-istil huma kbar u elaborati u pjuttost esebizzjonali.

Però l-għan prinċipali tiegħu huwa li jiġbed u jħajjar lin-nies għaż-żfin tat-tango soċjali."

Filwaqt li komplejt insegwi dak li kienu qed jagħmlu l-koppji ta' quddiemi, tlabtha telaborali aktar dwar dan.

"Is-sabiħ tat-tango soċjali huwa l-vantaġġ li inti tista' tattendi għall-attivitajiet tal-

u tipparteċipa.

Kull ġimgħa, aħna norganizzaw attività soċjali fejn wieħed jista' jiġi jirrilassa, jieħu drink u jiżfen it-tango.

Il-

ssir f'post pubbliku u allura jkun miftuħ ukoll għal dawk li jixtiequ jiġu jsegwu biss u jieħdu drink magħna.

Is-sistema tal-

tinvolvi illi jindaqqu tliet kanzunetti, li aħna nsejjħulhom tanda.

Xi ħadd jiġi fuqek u jistaqsik biex tiżfen u jekk inti taċċetta, tista' tiżfen dawn it-tliet kanzunetti miegħu.

Hekk kif il-

mużika tieqaf, iż-żeffiena jirringrazzjaw lil xulxin u l-mara tittieħed lura bil-qiegħda u s-serata tkompli sejra hekk.

Ovvjament, jekk koppja tkun trid tibqa' tiżfen għall-bqija tal-ħin kollu flimkien, tista' tagħmel dan ukoll.

Imma normalment meta tibdel il-partners, din l-esperjenza tkun ħafna aktar interessanti."

Infatti l-koppji ta' quddiemna nqatgħu minn xulxin hekk kif waqfet il-mużika u taħt id-direzzjoni ta' Nathalie, kulħadd sab sieħeb jew sieħba oħra, filwaqt li ngħataw xi struzzjonijiet ġodda.

"Xorta oħra ta' żfin tat-tango huwa dak li jinżifen fl-istil ballroom, fejn koppja titħarreġ f'rutina ta' passi u għalhekk it-tnejn ikunu jafu preċiż l-ieħor x'ser jagħmel.

Imma t-tango soċjali huwa għal kollox differenti għax huwa improvizzat u allura hemm dak l-element ta' sorpriża li tagħmlu aktar eċċitanti.

Għalhekk tagħmel sens li tibdel il-partners għax kull individwu għandu l-krettività tiegħu u allura, kull darba li tiżfen ma' xi ħaddieħor, anki jekk għall-istess kanzunetta, il-koppja toħloq movimenti

partikolari, skont dak li jixtiequ jew iħossu huma f'dak il-mument.

Meta tibqa' tiżfen mal-istess persuna, wara ftit taż-żmien tidra tantiċipa dak li ser jagħtik fiż-żifna u għalhekk parti mill-faxxinu tat-tango jintilef."

Dak li kienet qed tispjegali Nathalie kont qed narah iseħħ quddiemi.

Irrealizzajt illi hekk kif il-koppji bdew jibdlu l-partner, uħud miż-żeffiena kienu qed jiżfnu ħafna aħjar, filwaqt li numru ieħor bdew imorru xi ftit lura.

Mill-movimenti tal-passi u mill-espressjoni tal-wiċċ stajt nifhem li uħud kienu xi ftit mistħijin, oħrajn aktar avventurużi, oħrajn nebbiexa u numru ieħor aktar formali u serji.

"L-interpretazzjoni tal-mużika u tal-movimenti tat-tango jinbidlu skont il-koppja.

Hemm diversi fatturi li jikkontribwixxu għal dan: il-binja fiżika ta' dak li jkun, il-karattru u t-temperament tiegħu, il-

kunfidenza fih innifsu u f'dak li kapaċi jagħmel, il-mod kif bih iżomm u jiggwida lill-partner tiegħu...

Hekk kif jinbidel wieħed minn dawn l-elementi, jinbidlu wkoll il-possibilitajiet taż-żifna tiegħek u b'daqstant differenzi fost il-bnedmin, tista' timmaġina xi flessibilità joffri dan iż-żfin."

Hemm xi differenza bejn il-movimenti tar-raġel u dawk tal-mara?

"Fit-tango hemm dawk li jissejjħu

u dawk li huma

, li normalment ikunu l-irġiel u n-nisa rispettivament, għalkemm mhux bilfors, għax ġieli jiżfnu żewġ nisa

flimkien ukoll.

Il-

huma dawk li joħolqu ż-żifna u l-oħrajn iridu jirrispondu.

Biex tifhem aħjar, tista' tqabbel lil diż-żifna ma' konverżazzjoni fejn wieħed jgħid ħaġa u l-oħra twieġbu lura.

Minflok bil-kliem, fit-tango nitkellmu bil-movimenti u għalhekk jagħmel sabiħ li t-tnejn jikkumplimentaw lil xulxin.

Jekk wieħed biss imexxi ż-żifna u l-oħra ssegwi mingħajr qatt ma tibdel ix-xeħta tal-movimenti, l-istil jiġi jixbaħ lill-konverżazzjoni fejn wieħed qed jitkellem u l-oħra tisma' biss.

Fl-istess ħin, ma tistax taqbad u titlaq tagħmel il-movimenti kif tixtieq għax trid tirrealizza li m'intix tiżfen waħdek.

Trid taqra x'inhu jgħidlek il-partner tiegħek, tisma' l-mużika u tirrispondi.

Jiġu mumenti meta l-

tinbex ftit u tieħu r-riedni f'idejha u allura l-

irid ikun sensittiv biex jisma' u jħoss dak li trid tgħidlu, ħalli b'hekk jirrispondi lura.

Finalment, jekk toqgħod taħseb, il-movimenti tat-tango jixbħu ħafna lill-attitudnijiet normali tal-ħajja."

Imma kemm trid tkun ilek titħarreġ biex tkun tista' tiżfen f'

"Inizzjalment it-triq tal-

hija iktar iebsa minn dik tal-

għax dawn iridu jitħarrġu biex imexxu lill-partner fuq id-

, jisimgħu l-mużika u joħolqu l-movimenti.

Min-naħa l-oħra, il-

jibdew billi jitħarrġu f'kif isewgu.

Imbagħad, jekk jiddeċiedu li jkomplu fit-tango, jibda l-lat tekniku taż-żifna fejn iż-żeffiena jitgħallmu biex ma jibqgħux jiddependu totalment mill-partner imma jibdew jagħtu wkoll is-sehem tagħhom.

normalment tieħu sitt xhur biex tkun kunfidenti biżżejjed,

għandu bżonn ftit aktar.

It-taħriġ jibda permezz ta'

ta' madwar ħames ġimgħat b'lezzjoni waħda fil-ġimgħa ta' siegħa u nofs, fejn dak li jkun ikollu l-opportunità li jduq x'joffri dan iż-żfin.

Min jogħġbu jkompli, isir

u hemmhekk il-kors jieħu madwar sena.

Mhiex żifna faċli imma lanqas impossibbli li titgħallimha.

Barra minn hekk, il-ġmiel tat-tango huwa fil-flessibilità tiegħu peress li kapaċi jadatta ruħu skont dak li tixtieq u li kapaċi tagħmel il-persuna.

Biex tipparteċipa fil-

ma tridx tkun xi espert.

Ovvjament jekk iż-żewġ żeffiena jkunu laħqu livell tajjeb, iż-żifna tkun aktar sabiħa u pjaċevoli.

Imma jekk ikun hemm min għadu jibda u jsir xi żball, jidħku tnejn u jkomplu.

Hemmhekk ħadd ma jgħaddi ż-żmien b'ħadd għax hekk jew hekk, kulħadd jibqa' jitgħallem u ħadd ma jista' jaħseb li laħaq xi quċċata.

It-tango ma tieqaf qatt tesplorah għax hu vast ħafna.

U huwa għalhekk li kull ċans li jkolli tarani sejra lejn l-Arġentina biex nieħu xi ftit tat-taħriġ jiena wkoll."

Peress li m'inix midħla ta' dal-qasam, kont immaġinajt li ser insib iż-żeffiena lebsin xi tip ta' kostum partikolari imma ma kienx il-każ.

Infatti kulħadd kien liebes skont dak li kien komdu bih.

Uħud min-nisa kellhom żarbun bit-takkuna.

"Anki waqt il-

ż-żeffiena huma liberi li jilbsu dak li jixtiequ huma.

Bosta drabi jkun ilbies smart imma komdu.

Għan-nisa, l-għażla għaqlija ta' żarbun adattat tagħmlilhom ħajjithom daqsxejn aktar

faċli.

It-takkuna tgħin.

Żarbun maħdum għat-tango jkollu takkuna magħmula apposta biex titfa' l-korporatura tal-mara l-quddiem sabiex ikollha postura aktar sabiħa, apparti li jagħmilha aktar faċli biex il-partner ikun jista' jmexxiha iżjed faċilment."

Biex tmur titħarreġ fit-tango, trid tieħu partner miegħek bilfors?

"M'hemmx għalfejn għax peress li n-natura nnifisha tat-tango hija li tibdel il-partners, kulħadd jista' jiżfen ma' min ikun qed jattendi għat-taħriġ."

Hemm xi limitu ta' età?

"Għalkemm fl-Arġentina t-tango jiġi mgħallem anki lill-istudenti tal-iskejjel, jiena nemmen illi għall-kultura tagħna din iż-żifna hija naqra adulta u allura nippreferi li n-nies li jattendu jkunu minn sittax il-sena 'l fuq.

Mill-bqija m'hemmx limiti."

La titgħallem tiżfen it-tango, kemm jeżistu possibilitajiet fejn tista' tipprattika?

"Apparti mill-attivitajiet tal-

, regolarment norganizza wkoll sezzjonijiet ta' pratica fejn wieħed jista' jiġi u jipprattika t-tango filwaqt li jiċċara xi diffikultajiet li jkollu.

Barra minn hekk, it-teknika

tat-tango soċjali tagħtik ukoll l-opportunità li jekk tkun f'xi pajjiż ieħor, tista' faċilment tiżfen hemm ukoll maż-żeffiena li ssib fil-lokal għax kif għedna, il-movimenti huma improvizzati u b'hekk faċli ħafna li wieħed jikoordina mal-ieħor.

Fl-Ewropa jsiru festivals tat-tango kważi f'kull

fejn nies minn kull naħa tad-dinja, jiltaqgħu flimkien biex jiżfnu.

Ta' min isemmi li diż-żifna issa qed tissaħħaħ anki f'numru ta' pajjiżi Għarab bħal f'Dubai, fil-Lebanon u fil-Ġordan."

Kelli kurżità jekk isirux xi kompetizzjonijiet tat-tango imma Nathalie weġbitni fil-pront...

"Mhux fl-ispirtu tat-tango li tikkompeti u li tiġi ġġudikat!

Jeżistu l-mondjali tat-tango imma kompetizzjonijiet regolari mhux fl-istil tagħna.

L-iskop tagħna mhux li nitilgħu fuq palk u nikkompetu.

Infatti l-

għan prinċipali tagħna huwa ferm aktar sempliċi minn hekk: essenzjalment il-mira tagħna hija li nagħtu żifna tajba lill-partner tagħna u li nirċievu żifna sabiħa lura.

Sempliċiment li ngħaddu dawk it-tlett minuti, għaxra, b'mod rilassanti u pjaċevoli."

Kemm teżisti varjetà fil-mużika tat-tango?

"It-tango hija żifna antika u mimlija storja.

Jeżistu eluf ta' kanzunetti maħduma għat-tango, b'uħud minnhom imorru lura saħansitra qabel is-snin tletin.

Tajjeb li nsemmu illi anki f'pajjiżna, l-interess fit-tango jmur lura għal ħafna snin.

Fil-fatt dan l-aħħar Andrew Alamango ħareġ double cd bi ktieb magħha taħt l-isem Malta's Lost Voices u fiha hemm inkluż tango antik miktub bil-lirika Maltija."

Kemm hu popolari t-tango f'pajjiżna?

"Qed jaqbad mhux ħażin issa.

Fil-fatt fi ftit snin, bdejna mix-xejn u llum biss biss għandna aktar minn 4300 membru fil-facebook page tagħna.

Il-korsijiet ġodda jiftħu regolarment u ġeneralment ikun hemm attendenza tajba.

Tant hu hekk li x-xahar li għadda ftaħna l-korsijiet ukoll f'Għawdex fiċ-Circolo Gozitano."

Tajt l-aħħar daqqa t'għajn lejn iż-żeffiena illi effettivament kienu diġà għamlu avvanz impressjonanti minn kif rajthom jibdew, għal siegħa u nofs wara.

Kulħadd deher li kien

qed jieħu gost ferm u xi wħud bdew jittantaw jippruvaw xi passi nara iktar ikkumplikati.

Wasalt id-dar b'leblieba kbira biex niżfen u hekk kif sibt ruħi waħdi, ma flaħtx ma nidħolx waħda fuq Youtube ħalli nara' għal darb'oħra lil Lopez u l-Gere jiżfnu flimkien.

Il-mużika senswali tat-tango mliet il-kamra b'dak iċ-ċertu seħer uniku u baxxejt id-dawl biex noħloq ftit atmosfera...

Xi tgħid?

Niżfnu?

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-2 ta' Jannar 2011)

Torċa

XI TGĦID? NIŻFNU?


MAĦLUQ GĦAL DINJA OĦRA

Mhux darba u tnejn li nkun għaddejja fit-triq u nilmaħ qatta' għasafar itiru fis-smewwiet, bosta drabi ħamiem, mitluqa liberi minn sidhom għal ftit tal-ħin.

Taffaxxinani

dik l-abbiltà tagħhom li jtiru preċiżament flimkien, hekk kif iduru fuq naħa u mbagħad fuq oħra, bħallikieku kienu ħaġa waħda.

Kultant tara wkoll xi waħda minnhom li ddabbar rasha minn mal-bqija, donnha trid timmanuvra xi titjira għaliha biex wara tingħaqad lura ma' sħabha.

Xi ġmiel!

Kemm ngħir għalihom!

Kemm nixtieq li naf xi tfisser li tiftaħ ġwienħajk u ttir il-fuq bla xkiel f'dak il-beraħ kollu!

Iva.

Naħseb intbaħtu.

Id-deni tas-seħer ta' Jannar mhux talli m'għaddilix, talli żdied.

U kien għalhekk li dil-ġimgħa ddeċidejt li almenu jekk ma jistax ikolli l-ġwienaħ tiegħi, ninvestiga ftit kif nista' ntir mod ieħor.

B'dan il-għan, iltqajt ma' Aaron Micallef, id-direttur maniġerjali, ta' Sky People Malta u miegħu stħarriġt din il-possibilità li ttir...

"Ħafna nies jaħsbu li s-sema hija l-limitu sa fejn tista' tasal.

Iżda għalina l-piloti, id-dinja tagħna tibda mis-sema.

Nies bħali li jħobbu jtiru jħossu li posthom hux eżattament fl-art imma hemm fuq, fis-smewwiet.

Is-sensazzjoni ta' meta tkun qiegħed ittir hija waħda unika u mill-isbaħ.

Diffiċli tispjegaha bil-kliem għax hija partikolari wisq.

Tagħtik dik is-sensazzjoni ta' libertà fejn inti tista' tara l-ħajja minn

perspettiva differenti.

Ikollok l-impressjoni li qiegħed f'xi dinja oħra fejn m'hemmx ostakli.

Tħossok letteralment qisek għasfur, ittir bla xkiel filwaqt li taħtek qed tara n-nies u l-karozzi żgħar għaddejjin bil-ħajja tas-soltu fuq l-art."

L-interess lejn l-avjazzjoni tista' tgħid li twieldet m'Aaron peress li fil-quċċija, l-għażla tiegħu waqgħet fuq ajruplan.

"Ħalliha li probabbilment għażiltu għax kien l-akbar ħaġa dakinhar.

Imma l-fatt hu li l-ġibda lejn l-avjazzjoni minn dejjem kienet kbira ħafna fija.

Jiena trabbejt f'familja f'ambjent ta' negozju u għalhekk qisni awtomatikament sibt ruħi nistudja u naħdem f'dan il-qasam.

Imma meta bdew għaddejjin is-snin u l-kilba lejn l-avvjazzjoni baqgħet fija, ma stajtx nistaporti aktar u ddeċidejt li nitħarreġ biex insir pilota.

Finalment, hekk kif ikkwalifikajt ukoll bħala Ground School Instructor, id-demm tal-familja reġa' beda jiġbed u wara li ħdimt għal xi żmien bħala instructor ma' kumpanija oħra, deherli li kien wasal iż-żmien biex niftaħ il-kumpanija tiegħi."

Sky People Malta fetħet f'Lulju tas-sena l-oħra u toffri s-servizzi tagħha permezz ta' ajruplan Tecnam P2002JF.

Xtaqt inkun naf fhiex jikkonsistu dawn is-servizzi?

"Is-servizzi tagħna jvarjaw skont il-ħtieġa tal-klijenti tagħna.

Jibdew minn sempliċiment trial flights, li numru minnhom jingħataw bħala rigali lil dawk li jkunu jixtiequ jesperjenzaw kif itajjru ajruplan.

Għandna diversi pakketti ta' trial flights.

Hemm dik ta' 40 minuta, li tieħdok fuq titjira madwar Malta, oħra ta' siegħa fejn tmur madwar Malta u Għawdex, pakkett ieħor ta' siegħa u nofs li jwasslek sa Lampedusa; kemm tmiss l-ajruport t'hemmhekk u ttir lura lejn Malta u finalment hemm trial flight ta' tliet siegħat fejn il-vjaġġ iwasslek sal-Etna, tinżel tmiss l-ajruport ta' Catania u nerġgħu lura Malta.

Imbagħad għandna wkoll l-iskola tagħna fejn inħarrġu lil dawk li jixtiequ jsiru piloti, kemm jekk għal skop ta' passatemp jew inkella biex jieħdu l-liċenzja kummerċjali u jkunu jistgħu jaħdmu ma' xi linja tal-avjazzjoni.

Barra minn hekk, aħna noffru wkoll l-ajruplan għall-kiri sabiex wieħed ikun jista' jtella' s-siegħat meħtieġa tal-avjazzjoni jew għal xi livelli addizzjonali fuq il-liċenzja tiegħu, bħal ngħidu aħna, biex ikun jista' jtajjar ajruplan bil-lejl.

Hemm ukoll piloti li jikru l-ajruplan biex imorru għal vaganza qasira bih, ngħidu aħna fis-sajf, biex iqattgħu ġurnata jgħumu f'Lampedusa fejn hemm waħda mill-isbaħ bajjiet fid-dinja – La Spiaggia dei Conigli, li hija saħansitra protetta mill-UNESCO għax wara s-7:00pm jitilgħu l-frieken jistkennu fuqha.

Kull ma hu vjaġġ ta' 40 minuta, fejn tmur bit-temp tiegħek, mingħajr xkiel u fejn mal-kumpanija tagħna, tħallas biss għal ħin li għamilt ittajjar l-ajruplan."

F'moħħi kont diġà wasalt f'dik il-bajja meraviljuża....

Imma kemm hu faċli biex titgħallem ittajjar ajruplan?

"L-ajruplan mhux diffiċli biex ittajjru.

Anzi pjuttost hija ħaġa faċli.

L-itqal biċċa sakemm tidrah u sakemm titgħallem it-teorija li hemm warajh ħalli inti tkun taf x'għandek tagħmel f'każ ta' emerġenza.

Wieħed li jibda mill-bidu jkollu bżonn jitħarreġ f'sebgħa suġġetti bażiċi qabel jibda jtir fostom: il-liġi tal-avjazzjoni, informazzjoni ġenerali dwar l-ajruplan, x'inhu l-makkinarju tiegħu, kif taħdem il-magna, il-meteoroloġija sabiex tagħraf taqra t-temp, titgħallem dwar kif jirreaġixxi l-ġisem tal-bniedem f'altitudnijiet differenti, il-komunikazzjoni bil-VFR Radio eċċ.

Għalkemm is-suġġetti huma kemmxejn vasti, mhux kors diffikultuż.

Infatti fis-sajf, min jieħdu full time, kapaċi jlestih f'madwar xahar u nofs.

Fix-xitwa, niftħu korsijiet part-time li jibdew f'Ottubru u fi Frar u dawn isiru fil-għaxijiet, darbtejn fil-ġimgħa fuq tlett xhur.

Imbagħad, għal dawk li jippreferu, hemm ukoll korsijiet privati, fejn ikunu weħidhom mal-instructor u jimxu skont it-temp tagħhom.

Jiena nissuġġerixxi illi min ikollu l-ħajra li jieħu dan il-kors, l-ewwel jattendi għal trial flight, sabiex ma jidħolx għal spejjeż u studju inutli biex imbagħad jitla' fuq l-ajruplan u jsib li mhiex il-linja tiegħu.

Fil-fatt min jattendi għal trial flight u mbagħad jibbukkja l-kors, jingħata l-flus tat-trial flight lura."

Allura x'jiġri eżatt waqt trial flight?

"Qabel issir trial flight, is-Certified Flight Instructor jagħmel briefing tal-ajruplan, fejn il-passiġġier idur mal-ajruplan ħalli jara li kollox hu kif suppost.

Imbagħad jidħlu fil-cockpit, jilbsu l-headsets u l-

instructor juri l-istrumenti lill-passiġġier filwaqt li dan ikun qed jisma' wkoll il-komunikazzjoni għaddejja bejnu u bejn l-air traffic controller.

Il-passiġġier ma jtellax jew iniżżel l-ajruplan fuq l-art imma hekk kif l-ajruplan jitla' fl-arja, huwa jingħata l-kontroll tiegħu f'idejh.

Hekk kif issir it-takeoff u tiġi stabilizzata l-altitudni, il-veloċità tal-ajruplan tiġi ssetjata fuq il-cruising speed u minn hemm il-passiġġier jista' jgawdi l-ġmiel tat-titijira.

L-ewwel għaxar minuti huma ddedikati sakemm jidra l-manuvri u r-reazzjonijiet tal-ajruplan.

Minn hemm 'l hemm imbagħad rilassament totali għax l-ajruplan huwa mibni għal dan il-għan u peress li huwa ħafif ħafna, jirrispondi mill-ewwel."

Kelli kurżità dwar xi tkun ir-reazzjoni tan-nies hekk kif isibu l-kontroll tal-ajruplan f'idejhom?

"Għall-ewwel ġeneralment ma jkunux iridu jemmnu li qed imexxuh huma u jibdew jistaqsuk "Imma dan veru qed immexxih jien?"

Imma wara ftit minuti tarahom jieħdu kontroll tajjeb tiegħu għax dan mhux bħal meta qiegħed titgħallem xi karozza; trid toqgħod attent għal dik il-karozza ġejja jew għall-oħra.

Ngħidu aħna kemm tara li inti miexi fid-direzzjoni mal-kosta u daqshekk.

Naturalment is-sodisfazzjon huwa kbir, kemm għax l-esperjenza hija pjaċevoli ħafna imma anki minħabba n-natura unika tagħha.

Mhux kulħadd ikollu opportunità ta' dix-xorta u dat-tip ta' pjaċir ma tistax tgawdih mod ieħor."

Jiena li dejjem insus għal xi rakkont stramb, xtaqt nara jekk qattx kien hemm min ippanikkja meta tawh il-kontroll f'idejh?

"S'issa magħna qatt ma ġrat imma dawn huma affarijiet li jseħħu, għalkemm huma każi rari.

Bosta drabi jkunu nies li jibżgħu jtiru imma jkunu jridu jippruvaw xorta waħda.

Sfortunatament jiġri li bosta drabi jibdew jikkomparaw lil dan l-ajruplan mal-ajruplani l-kbar tal-passiġġieri li jkunu mdorrijin itiru fuqhom is-soltu.

U meta jaraw iċ-ċokon ta' dan l-ajruplan jibdew jiddubitaw mill-kapaċitajiet tiegħu li jiflaħ għall-elementi.

Il-verità hi li proprju għax hu żgħir, l-ajruplan għandu aktar sigurtà għax ngħidu aħna f'każ bħal dan, meta għandek passiġġier li qed jippanikkja, il-pilota jieħu l-kontroll f'idejh u f'ħames minuti jkunu diġà reġgħu lura fuq l-art.

Xorta waħda nissuġġerixxi li min jaħseb li jista' jkollu problema ta' dix-xorta, javża mill-ewwel lill-pilota ħalli dan ikun ippreparat aħjar."

X'tip ta' sigurtà tittieħed għal dawn it-titjiriet?

"Qabel wieħed itir nistaqsu dwar xi kundizzjonijiet tal-passiġġier.

Ngħidu aħna jekk ikollna suspett li jkun xorob, ma jistax jitla' fuq l-ajruplan.

Nistaqsu wkoll jekk hux qiegħed fuq xi mediċina għaliex

f'dak il-każ, l-ajruplan jista' jħeddlu.

Speċjalment jekk il-passiġġier ikun esperjenza xi influwenza f'xi ġranet qabel u jkollu mnieħru għadu bblukkat, it-titjir huwa wkoll impossibbli minħabba r-riskju ta' barotrauma li huwa uġiegħ kbir fil-widnejn li jista' jwassal anki biex jinfaqa' t-tanbur.

Ħaġ'oħra li nikkonfermaw hija li l-passiġġier ma jkunx għamel xi scuba diving f'dawk l-aħħar 24 siegħa minħabba l-fatturi tad-dikompressjoni.

Apparti dan, bħal kif isir fuq ajruplan kbir, qabel it-titjira, il-passiġġier jingħata l-istruzzjonijiet dwar l-ajruplan u kif għandu jilbes il-life jacket f'każ ta' bżonn.

Meta l-ajruplan ikun ser itir fuq il-baħar, il-life-jacket tintlibes mill-ewwel.

Fih innifsu l-ajruplan għandu wkoll diversi fatturi ta' sigurtà.

Fost dawn hemm illi ċ-ċokon u l-ħeffa tiegħu jippermettu tlugħ u nżul minn runways pjuttost qosra u allura anki jekk ikollu jinżel f'għalqa, f'każ ta' emerġenza, ma jkunx hemm problemi.

L-istess ħeffa tiegħu tagħtih kapaċità li jigglajdja b'rata ta' 1:12, jiġifieri għal kull elf pied li qiegħed għoli, huwa jista' jtir għal 12 il-elf pied fuq wesgħa ta' art.

Dan ifisser li minn hemm u minn hawn, xi biċċa art, f'każ ta bżonn, nilħqu żgur.

Iżda anki jekk l-ajruplan isib ruħu fl-ilma, fuqu għandu transmitter li hekk kif jixxarrab, jibda jitrażmetti awtomatikament fuq frekwenza ta' emerġenza filwaqt li jibgħat sinjal fuq ir-radar biex juri eżatt il-post fejn qegħdin.

Barra minn hekk, l-ajruplan m'għandux bibien u allura kemm tiftaħ il-canopy u tispara 'l fuq f'wiċċ l-ilma."

Aaron kompla jispjegali illi l-ajruplan tagħhom Tecnam P2002JF inxtara ġdid minn din il-kumpanija u minħabba li kapaċi jaħdem anki permezz tal-unleaded fuel, huwa ekonomiku ħafna.

"Qabel iddeċidejt li nixtri dan l-ajruplan, studjajtu sewwa ħafna.

Għandu diversi fatturi interessanti li wħud minnhom diġà semmejnihom.

Fost oħrajn, il-possibilità li jaħdem bl-unleaded fuel, jagħmlu ajruplan li faċli tmantnih u allura jagħtik il-possibilità li toffri prezzijiet aktar raġjonevoli lill-klijenti.

B'hekk dan jagħmlu l-ajruplan ideali għal dawk li jixtiequ jieħdu taħriġ fl-avjazzjoni u għal dawk li jixtiequ jibnu s-siegħat fuqu.

Apparti minn hekk, huwa ajruplan li jżomm l-ambjent nadif.

Fattur ieħor sabiħ tiegħu, apparti l-manuvrabbiltà pjuttost faċli, hija l-viżibilità eċċellenti li joffri.

Dan minħabba li l-cockpit hija kollha tal-ħġieġ u allura tista' tara dak kollu li qed isir kemm fuqek u kif ukoll madwarek.

Tħossok qisek qiegħed letteralment fl-arja.

Huwa ajruplan li jagħtik rispons sabiħ ħafna u bħalissa huwa uniku f'pajjiżna.

Liema huma l-limiti tal-età li fihom tista' titħarreġ biex issir pilota?

"Biex iġġib l-ewwel liċenzja bħala pilota, irid ikollok mill-inqas 17 il-sena.

Mill-bqija m'hemmx limitu ta' età sakemm inti medikalment b'saħħtek.

Tant hu hekk illi jkollna numru ta' individwi li jiġu jitħarrġu fl-avjazzjoni wara li jirtiraw mix-xogħol sabiex ikunu jistgħu jtiru bħala passatemp.

Illum hawn ħafna ajruplani minn fejn tista' tikri u allura hekk kif tieħu l-liċenzja m'hemmx għalfejn li jkollok l-ajruplan tiegħek."

Kont mejta biex narah dan l-ajruplan wara li smajt tant dwaru u għalhekk ħriġna fuq ir-runway u dħalna fih.

Tassew kien ċkejken!

Stħajjiltu karozza mdaqqsa bil-ġwienaħ.

Kollox kien kif spjegali Aaron: l-istrumenti mdawwrin miegħek, cockpit trasparenti minn fejn tista' tara l-ambjent ta' madwarek, il-mezzi tas-sigurta għall-lest... kollox kien preparat, la kemm titlaq.

"L-ajruplan jieħu massimu ta' żewġ persuni: il-pilota u l-passiġġier jew inkella żewġ piloti għax il-kontrolli tiegħu tista' toperahom minn fuq iż-żewġ naħat.

Ma rridx ninsa ngħidlek li min ikun jixtieq jagħmel appuntament magħna jrid javżana almenu 24 siegħa qabel minħabba li jkun irid jinħariġlu l-permess biex jgħaddi mill-inħawi tas-sigurtà tal-ajruport."

Sakemm lestejna din l-intervista, s-sema kienet tqalet bi sħab griż u ikraħ u r-riħ beda jċaqlaq kemmxejn lill-ajruplan.

"Letteralment magħmul biex itir," qalli Aaron.

"Kif iħoss naqra riħ taħtu, qalbu tieklu biex jitla' 'l fuq f'dik id-dinja l-oħra tas-smewwiet.

Jaħasra, li kieku kienet ġurnata sabiħa, kont nieħdok dawra ħa tifhem aħjar."

Qalbi tqalet aktar mis-sħab ta' fuqi u lili ma ċaqlaqnix ir-riħ, tafux?

Eh Jannar, wara li nħobbok tant, kemm int krudili miegħi!

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tad-9 ta' Jannar 2011)

ajruplan

Torċa

MAĦLUQ GĦAL DINJA OĦRA


IT-TNEBBIH TA' ĦOLMA

Kultant jiġi żmien meta tinduna li ħajtek ħadet rotta li ma twassal għal imkien jew almenu mhux għal dak il-post li tixtieq int. Tibda tħossok qisek qiegħed fuq it-tren żbaljata li b'veloċità qawwija qed tgħaddi minn postijiet li forsi inti xtaqt tieqaf fihom u tgawdihom.

Jibda jgħaddi minn rasek li tieqaf fl-istazzjon li jmiss jew li saħansitra taqbeż minn fuqha u tiskappa.

Imma did-deċiżjoni mhiex faċli daqs kemm tinstema'.

Għax miegħek, fuq dik it-tren, hemm ukoll għadd ta' bagalji magħmula minn esperjenzi, memorji, konoxxenzi u sigurtajiet li mhux la kemm tħallihom warajk.

Trid ħafna kuraġġ biex tagħżel li tibdel għax jekk dik it-tren qed tieħdok fejn ma tixtieqx, ma' tren oħra xorta waħda m'għandikx il-garanzija li ser tkun kuntent.

Iżda jekk tassew trid tasal fl-art mixtieqa, fir-realtà m'għandikx għażla oħra...

"Ħassejtni qisni qed noqtol lili nnifsi ftit ftit, inpinġi għalija biss id-dar," stqarret miegħi Sue Flask, l-artista li ntervistajt dil-ġimgħa.

"Sa minn meta kont żgħira, kont inħobb inpinġi ħafna.

Kull fejn tarani, kont inkun qed inħażżeż xi ħaġa.

Iżda ma kontx inqis it-tpinġija tiegħi bħala talent għax kont naħseb li kulħadd kien kapaċi jpinġi bħali.

Dak iż-żmien fil-primarja ma kienux jgħallmuna l-arti.

Ironikament, darba kultant kien jiġi għalliem tal-arti fil-klassi li kien jagħżel lis-subien u jagħtihom lezzjoni filwaqt li lilna l-bniet kienet teħodna magħha għalliema oħra u tħarriġna fil-ħjata, irridu jew ma rridux.

Darba biss, fis-snin tal-primarja kollha, ġie għalliem tal-arti u ta lezzjoni lil kulħadd!

Madanakollu n-namra lejn l-arti kompliet tikber, probabbilment minħabba li missieri kien fotografu u kienu jogħġbuni ħafna r-ritratti li kien jieħu.

Meta kelli xi disgħa snin, bagħtuni nitħarreġ fl-Iskola

tal-Arti tal-Belt għat-tliet xhur tas-sajf u hemm għaraft li t-tpinġija kienet tassew għal qalbi.

Sfortunatament, fl-iskola li kont nattendi, lanqas fis-sekondarja ma kienu jgħallmu l-arti.

Imma webbist rasi u wara aktar taħriġ fl-Iskola tal-Arti, għamilt l-eżami fil-livell Ordinarju u mort tajjeb ħafna.

Għamilt il-qalb u bdejt inpinġi fuq li npinġi d-dar.

Għadda ż-żmien u sibt xogħol bħala skrivana mal-gvern.

Iżda wara x-xogħol, xorta waħda kont bqajt immur ngħaddi sagħtejn fl-Iskola tal-Arti għax hekk biss kont inħossni qed ngħix f'dinja.

Finalment għamilt aktar eżamijiet u akkwistajt diploma u anki ċertifikat f'livell Avvanzat.

Wara sitt snin naħdem bħala skrivana bdejt inħossni fgata.

Kont ċerta li kont kapaċi nagħmel aktar minn hekk.

Ma stajtx nimmaġinani nibqa' nagħmel dak ix-xogħol għal ħajti

kollha.

Bdejt nitħajjar nidħol l-università.

Dejjem xtaqt nara dik l-atmosfera li jkun hemm hemmhekk.

Bdejt intella' u nniżżel għax sibt min jaqtagħli qalbi.

Kien hemm min wissieni li kelli job tajjeb biżżejjed u li għalhekk ma kellix għalfejn inbiddel.

Oħrajn qaluli li issa kont kbirt u l-istudju ma kellix bżonnu.

Għaddiet sena u m'applikajtx imma s-sena ta' wara għalaqt għajnejja u bla ma għedt lil ħadd, dħalt għall-kors tal-arti fl-università bħala studenta matura.

Ma stajtx ma nippruvax.

Hekk jew hekk kienu ma rnexxiliex ngħaddi mill-eżamijiet kont immur lura minn fejn ġejt."

Iżda l-istorja tispiċċa tajjeb ħafna għax Sue mhux biss gradwat imma issa hi għalliema tal-arti fil-primarja fejn tista'

tgħaddi din l-imħabba

tagħha lil bosta tfal.

Kelli kurżità jekk it-tfal jeħdux gost waqt il-lezzjoni tal-arti.

Aktar minn hekk, jekk hawn min isostni li artist jitwieled, kienet kapaċi tindividwa fost l-istudenti tagħha, lil min seta' jkollu suċċess f'dal-qasam?

"Tara differenza fit-tfal.

Hemm min jieħu pjaċir waqt il-lezzjoni tal-arti, hemm min ma tantx u mbagħad issib lil dawk li dik il-lezzjoni tkun għal qalbhom ħafna.

Tara tfal li jippromettu imma xorta waħda ma tistax tgħid min jista' jkun li jirnexxi minnhom.

Ikun hemm uħud li jpinġulek oġġett eżatt u bi preċiżjoni kbira filwaqt li student ieħor jidher li qed iċaflas ħdejhom.

Imma ara l-arti ta' Jackson Pollock u tifhem x'qed ngħidlek.

Għax wara kollox, x'inhi l-arti n-nies jiddeċiedu u tirnexxi biss skont kemm tintogħġob u tinbiegħ l-arti tiegħek."

Artist titwieled jew issir?

"Jiena nemmen li artist jitwieled u mhux isir.

Għalija il-kapaċità ta' artist veru hija l-istess waħda li tindividwa bejn pjanist tajjeb ħafna u l-ġenjożità ta' Mozart.

Aħna l-artisti kollha nixxenqu li għandna dik il-kwalità fina imma nafu sewwa li mhux kollha aħna ta' dak il-livell.

Personalment nipprova naħdem ħafna biex ix-xogħol tiegħi javvanza fil-kalibru dejjem aktar.

Jiena bniedma ambizzjuża ferm u hekk kif nara xi biċċa xogħol li għamel ħaddieħor li hija ta' livell għola minn tiegħi, nibqa' nipprova sakemm nagħmilha u jekk jista' jkun, nagħmel xi ħaġa isbaħ."

Sue kompliet tispjegali li kull medium jagħtik is-sodisfazzjon tiegħu...

"Pinġejt diversi suġġetti b'materjali differenti fostom biż-żejt, bl-acrylic, biċ-charcoal, bis-soft pastel u bil-gouache.

Ħdimt ħafna bl-abjad u l-iswed biex nirfina t-tattika tad-dellijiet u d-dawl, fejn kull

spazju jirrikjedi natura ta' sfumatura partikolari.

Hekk kif rajt li lħaqt ċertu livell għaddejt għall-kulur.

Imma eventwalment deherli li xtaqt nieħu linja partikolari u nipperfezzjona ruħi fiha.

Għaldaqstant għażilt li niffoka fuq il-portraits – l-uċuh tan-nies.

Jaffaxxinawni ħafna l-għajnejn tal-bniedem, għalhekk nieħu gost inpinġi l-uċuh.

Il-varjetà fl-uċuh tan-nies tagħmel dax-xogħol interessanti ferm.

Kien dan li wassalni biex nibda nimrah li npinġi lil nies oħra wara li tħarriġt fuq għadd ta' portraits ta' wliedi stess.

Għamilt naqra kuraġġ u bdejt inxerred il-kelma li qed inpinġi l-portraits u ftit ftit, bdew ġejjin il-klijenti."

Infatti din l-intervista tnisslet hekk kif darba minnhom iltqajt ma' xi xogħol ta' Sue.

L-interpretazzjoni tagħha tal-uċuh u speċjalment tal-għajnejn hija impressjonanti ferm, tant li ċertu xogħolijiet, meta tarahom mill-bogħod, taħlef li huma ritratti.

Xtaqt inkun naf x'tipprova toħroġ minn wiċċ u liema tip ta' wiċċ kien l-aktar diffiċli biex tpinġi.

"L-ewwel nett nipprova noħroġ ix-xebħ għax jekk tibdel fattizz wieħed, tibdel il-bniedem għal kollox.

Tagħmel imnieħer naqra itwal jew għajnejn naqra ikbar u daqshekk, ikollok wiċċ ħaddieħor.

Imma fl-aħħar mill-aħħar il-punt kruċjali huwa li l-għajnejn ikunu ħajjin.

Infatti dak kien is-sigriet tas-suċċess wara l-portrait Joaaeefoa li juri t-tifla tiegħi b'ġiraffa f'idejha u li għalih, is-sena li għaddiet, irbaħt l-ewwel premju f'kompetizzjoni nazzjonali tal-arti.

Bħala diffikultà fit-tpinġija tal-uċuh, hemm min jaħseb li l-aktar iebes huwa l-wiċċ tal-anzjan.

Imma fil-fatt, it-tikmix jagħmilha aktar faċli biex tibni wiċċ.

Huwa wiċċ it-trabi u t-tfal li fih sfida kbira għax wiċċ lixx trid tara kif ser tagħmel biex ma jiġix jidher plastiku.

Trid issib mod kif ser toħroġ id-dettalji u l-karattru ta' dak li jkun."

Ġieli pinġejt lil xi ħadd u ma kienx kuntent bix-xogħol?

"Ġieli tiġri, għalkemm rari.

Normalment ikunu persuni li jkollhom perċezzjoni differenti dwar kif jidhru u meta jaraw l-interpretazzjoni tiegħi, jidhrilhom li dik ix-xbieha ma tirrappreżentax lilhom.

Però

ġeneralment in-nies ikunu kuntenti ħafna b'xogħoli.

Nieħu gost nara r-reazzjoni tagħhom hekk kif jaraw it-tpinġija.

Il-ħarsa li jagħtuha, hekk kif jieqfu ċċassati quddiemha, tagħtini wisq sodisfazzjon.

Fil-fatt nagħmel naqra buri meta ġieli jiġi xi ħadd u jaqbad u jieħu x-xogħol bla ma jgħidli xejn."

Kif isiru t-tpinġijiet?

Ikollok mudell quddiemek jew mir-ritratti?

"It-tfal tiegħi għadhom żgħar wisq biex joqogħduli għal ħin daqshekk twil fl-istess pożizzjoni u nies oħra ma kellix lanqas.

Għalhekk naħdem mir-ritratti.

Normalment nitlob iktar minn ritratt wieħed għax kultant persuna kapaċi tiġi totalment differenti minn ritratt għall-ieħor.

Daqqa jkun każ ta' dawl, ġieli għax waħda tgħolli xagħarha, tillixxah jew tinnukklah... tiskanta x'differenza tagħmel.

Anki l-karnaġġjon ta' dak li jkun.

Kultant taħseb li bniedem huwa ferm aktar ismar jew aktar bjond milli hu u mbagħad tarah quddiemek u tinduna li hu xort'oħra.

Nixtieq ħafna li jkolli l-opportunità li jimmudellali xi ħadd għax hekk waqt li tkun qed taħdem, issir taf aktar lill-bniedem, u ċertament joħroġ ħafna aktar il-karattru tiegħu anki fit-tpinġija nfisha."

Sue saħqet miegħi kemm kien importanti li tpinġi ftit kuljum.

"L-ewwel nett jekk ma npinġix ftit jaqbduni nervi kbar.

Infatti r-raġel mill-ewwel jinduna meta jarani naqra urtata; jgħidli "jaqaw ma pinġejt xejn illum?"Barra minn hekk, hekk biss tista' tavvanza 'l quddiem.

Jekk ma tipprattikax teħel fl-istess post u ma tarax progress f'xogħolok."

Sue kellha suċċess sabiħ f'numru ta' kompetizzjonijiet però b'dispjaċir qaltli wkoll kemm f'pajjiżna ma tantx hawn fejn tikkompeti.

"Il-kompetizzjoni tagħtik il-grinta biex tagħmel xogħolijiet ġodda u biex tara fejn wasalt ħdejn l-oħrajn.

Tagħtik ir-rispons ta' dawk li jiġġudikaw ix-xogħol tiegħek u ta' dawk li jiġu jarawh.

Tagħnik ukoll

bir-rikonoxximent li aħna l-artisti Maltin inbatu ħafna min-nuqqas tiegħu."

Kien hemm xi ħadd partikolari li xtaqet tpinġi?

"Iva.

Nixtieq li jkolli l-opportunità li npinġi lil xi ħadd magħruf sabiex b'hekk nakkwista naqra aktar popolarità.

Imma m'għandi lil ħadd f'moħħi bħalissa."

Ħdejna, matul din l-intervista, kien hemm it-tifla tagħha Kathleen li mid-dehra wirtet sewwa t-talent t'ommha għax ma waqfitx tpinġi sekonda, u sabiħ ħafna wkoll!

"It-titlu ta' Joaaeefoa ħadtu minn tpinġija li għamlet hi stess ta' ġiraffa u spelliet isimha hekk.

Nara lili nnifsi f'binti meta kull fejn tmur ssibha tpinġi l-ħin kollu.

Ċertament la tikber, għad tkun ħafna aħjar minni!"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-6 ta' Frar 2011)

skola tal-arti

Torċa

żejt

IT-TNEBBIH TA' ĦOLMA


EJJA SKOPRI L-ORJENT

Jingħad li l-popli li jgħixu fuq il-gżejjer sikwit ikollhom storja partikolari ħafna.

Dan minħabba illi l-baħar innifsu, speċjalment fiż-żminijiet antiki, kien joffri protezzjoni

siewja lil dawn l-artijiet billi jservi ta' ostaklu għal dawk il-qawwiet li ma kellhomx saħħa navali.

Iżda oħrajn isostnu illi ambjent bħal dan ħafna drabi ħonoq il-perspettiva tal-abitanti u tahom l-impressjoni falza illi d-dinja ma kinetx ħafna akbar minn pajjiżhom.

Madanakollu opinjoni ta' xort'oħra tissuġġerixxi illi proprju dan l-iżolament serva bħala fosdqa għal ċerti elementi, b'konsegwenza li dawn ma ntmessux daqstant mill-bidla tal-milja taż-żminijiet.

Konxja minn dan kollu, ħassejtni tassew kurjuża biex niskopri x'kienet il-funzjoni ta' Soċjetà ġdida li għandha l-għan li tqarreb lil Malta mal-Orjent...

Il-moħħ wara din is-Soċjetà magħrufa bħala Maltese Oriental Society huwa l-Prof.

Anthony J Frendo.

Maħtur bħala l-president tas-Soċjetà, preżentement huwa wkoll il-kap tad-dipartiment tal-Istudji Orjentali fl-Università ta' Malta.

"Din l-idea bdiet tbherren f'moħħi hekk kif inħtart bħala l-kap ta' dan id-dipartiment li oriġinarjament kien tal-Għarbi.

Niftakar li meta tkellimt dwarha ma' Dr Martin R Zammit, hu kien approva mill-ewwel

u anki tani s-sapport morali kollu.

Imma peress li konna ftit wisq li qed naħdmu f'dan id-dipartiment u billi wkoll kien hemm għadd ta' affarijiet oħra li kellhom isiru, din l-idea baqgħet fuq l-ixkaffa.

Iżda madwar sena u nofs ilu tarraft dan il-ħsieb tiegħi lil Dr Dennis Mizzi u huwa wkoll qabel mill-ewwel mal-idea ta' din is-Soċjetà.

Sadanittant seħħu wkoll xi bidliet importanti fostom li d-dipartiment tal-Għarbi twessa' u sar jinkludi kemm l-Istudji ta' Lvant qarib u anki l-Istudju taċ-Ċiniż, dan tal-aħħar permezz ta' arranġamenti li saru mal-Confucius Institute.

Għalhekk intbaħt li finalment kien wasal iż-żmien biex nibdew nagħmlu l-ewwel passi ħalli niffurmaw din is-Soċjetà.

Fi ftit żmien, tellgħajna kumitat u flimkien waqqafna l-Maltese Oriental Society."

X'inhu l-iskop ta' din is-Soċjetà?

"L-għan tas-Soċjetà huwa li tipprovdi għarfien lill-Maltin dwar il-bqija tal-Orjent kollu li skont il-perspettiva Ewropeja jinkludi il-Lvant Qarib li jibda proprju mill-Mediterran u jinkludi s-Sirja, il-Lebanon,

il-Palestina, l-Iżrael, il-Ġordan, is-Saudi Arabia u l-Iraq.

Imbagħad hemm il-Lvant Nofsani li jitlaq mill-Lvant tal-Iran u jibqa' sejjer sa qabel iċ-Ċina u jinżel sa Burma fejn minn hemm insibu l-Lvant Imbiegħed u allura niltaqgħu maċ-Ċina, il-Ġappun u l-madwar.

Permezz ta' lectures, attivitajiet kulturali, wirjiet artistiċi u ħarġiet f'postijiet ta' interess kemm f'Malta u aktar il-quddiem, anki f'pajjiżi oħrajn, is-Soċjetà ser ikollha r-rwol li

tinkoraġġixxi u tiffaċilita aktar

l-istudju u l-apprezzament tal-Orjent fost il-membri tagħha.

Nixtieq nenfasizza illi l-mira tagħna mhiex biss li nintroduċu l-lingwi differenti li jintużaw f'dawn il-partijiet tad-dinja.

Aħna rridu nħarsu wkoll lejn l-aspetti arkeoloġiċi, storiċi u kulturali tal-Lvant kollu u b'hekk is-Soċjetà ser ikollha natura pjuttost inter-dixxiplinari fejn ser tiftaħ il-bibien tagħha għal kelliema minn diversi oqsma bħal dawk tal-istorja, l-arkeoloġija, l-arti, il-letteratura, il-lingwistika, il-filoloġija, it-teoloġija, l-antropoloġija, l-etnografija, is-soċjoloġija u l-ġografija fost oħrajn.

Barra minn hekk ser ikollna wkoll il-kontribuzzjoni ta' numru ta' awturi, artisti, nies tas-sengħa, mużiċisti u individwi oħra li b'xi mod jew ieħor ikunu jixtiequ jesponu u jaqsmu mal-oħrajn ix-xogħol jew il-kapaċità tagħhom hekk kif inhi relatata mal-Orjent.

Għalissa peress li għadna qed nagħmlu l-ewwel passi, ser niffukaw ftit fuq numru ta' taħditiet minn diversi esperti li għandna fi ħdan id-dipartiment u allura ser inkunu qed nitrattaw studji u xogħolijiet dwar il-gżejjer Maltin li fl-istess ħin għandhom konnessjoni mal-Orjent.

Ser nimirħu anki fil-Mediterran, filwaqt li bl-għajnuna tal-Confucius Institute ser inkunu nistgħu ninkludu wkoll taħditiet ta' interess dwar iċ-Ċina.

Min-naħa ta' lingwi u l-kultura intrinsika tagħhom ser nitfgħu dawl fuq l-Għarbi, l-Ebrajk u s-Sanskrit.

Kull tant żmien ser inkunu wkoll qed nistiednu xi kelliema barranin sabiex jagħtuna tagħrif dwar aspetti jew pajjiżi oħra."

Kont ilni nixtieq niċċara l-idea tiegħi dwar xi jfisser preċiżament dan it-terminu 'Orjent' iżda qatt ma kont bsart li kellu firxa daqshekk wiesa'!

Ma ridtx wisq biex nifhem il-potenzjal li kapaċi toffri Soċjetà bħal din sabiex wieħed jintroduċi ruħu ma' dan il-mużajk sabiħ ta' kulturi differenti.

Iżda min seta' jissieħeb ma' din is-Soċjetà?

"Għalkemm il-Maltese Oriental Society qed titwieled minn ġewwa dan id-dipartiment, għandna l-ħsieb li eventwalment din tiġi indipendenti mid-dipartiment innifsu.

Għalhekk nixtiequ niċċaraw illi din

is-Soċjetà hija miftuħa għal kulħadd, għal kull min jixtieq isir jaf aktar dwar l-Orjent u anki jduq il-ġmiel u l-faxxinu tiegħu."

Dr Martin R Zammit, il-viċi-president tal-Maltese Oriental Society u anki l-arabista prinċipali tad-dipartiment tal-Istudji Orjentali fl-Università ta' Malta, sostna miegħi kemm huwa neċessarju li aħna l-Maltin nesponu ħafna aktar ruħna għal tagħrif iżjed vast dwar il-bqija tad-dinja.

"Jien nara li dis-Soċjetà għandha sehem qawwi li tista' tagħti lill-poplu Malti.

Sfortunatament ninnota li hawn Malta donnu għandna viżjoni waħda biss u għalhekk il-maġġoranza tan-nies iħarsu biss lejn

it-tramuntana.

Ngħidu aħna jekk tistaqsi lil numru ta' Maltin dwar fejn tiġi eżattament il-Greċja, aktarx ser jgħidulek li qiegħda x'imkien lejn l-Italja iżda x'hemm ħdejha jew fuqha, bħala pajjiżi oħra, ġeneralment mhux ser ikollhom idea ċara.

L-istess jiġri jekk tistaqsi fejn hi l-Polonja per eżempju.

L-iktar l-iktar forsi jgħidulek li tinsab fl-Ewropa imma s'hemm jaslu.

Prinċiparjament il-viżjoni ta' numru kbir ta' Maltin iwassal sal-Ingilterra, sal-Italja u forsi sa Lourdes, mill-bqija ser ikollhom diffikultà biex jgħidulek xi ħaġa dwar pajjiżi oħra.

X'nafu per eżempju dwar il-mużika Griega jew dik Franċiża?

X'nafu fuq Franza, neħħi t-torri Eiffel, l-inbid u l-Eurodisney?U dan ma nafux tagħrif dwar l-Ewropa!

Aħseb u ara dwar pajjiżi oħra!

Aħna poplu ewropew imma aħna wkoll poplu mediterranju.

Barra minn hekk, inħobbu nsostnu wkoll li aħna pont bejn l-Afrika u l-bqija tal-Ewropa.

Iżda wisq nibża' li din mhiex ħlief ħolma fiergħa għax pjuttost narana poplu ggranfat mal-Ewropa.

Huwa għalhekk li naħseb li din is-Soċjetà tista' tagħti kontribut biex għallinqas niftħu ftit din il-viżjoni dejqa tagħna li għandna tad-dinja."

Permezz tax-xogħol tiegħu fil-qasam tal-Għarbi, Dr Zammit stqarr li sal-ġurnata ta' llum għadu jara sinjali ċari ta' stigma fost il-Maltin dwar dak li hu Għarbi.

"Ikollna studenti Maltin li jagħżlu li jitgħallmu l-Għarbi imma xorta waħda tinnota li għad fadal sentiment anti-Għarbi f'pajjiżna.

Donnu ċertu għanqbut li tnissel matul il-passat tagħna, weħel sewwa ma'

diversi rkejjen u mhux la kemm tneħħieh kif ġieb u laħaq.

Min-naħa l-oħra meta tara studenti barranin fostom dawk Sqallin, Spanjoli u anki Amerikani, li huma wkoll kellhom inflwenza Għarbija fl-istorja tal-pajjiżi tagħhom, tintebaħ li l-attitudni tagħhom hija għal kollox differenti u ma jħossux din l-istmerrija.

Ironikament dan iwassal biex b'mod ġenerali l-istudenti barranin imorru ħafna aħjar fl-istudji tagħhom tal-Għarbi mill-istudenti Maltin li wara kollox għandhom din il-lingwa fid-dna tagħhom!"

Hawnhekk deherli li għandi nistaqsi għaliex wieħed għandu jitħajjar jistudja l-lingwi Orjentali?

Dr Dennis Mizzi, segretarju onorarju tal-Maltese Oriental Society u lecturer tal-Ebrajk u l-Istudju Lhudi spjegali kif finalment l-istudju ta' lingwi bħal dawn kapaċi jiftaħlek il-bibien għal orizzonti oħra.

"Għalkemm oriġinarjament ħafna jersqu lejn dawn is-suġġetti sforz l-imħabba jew l-interess li jkollhom lejn dan il-qasam, l-istudji nfushom jafu jiftħulek

triqat li inti stess ma kontx tobsor li għad trid tasal

fihom.

Il-korsijiet ta' dan id-dipartiment prattikament huma ppreżentati fuq żewġ livelli: fuq livell minnhom qed titgħallem lingwa u kultura u allura għandek l-aspett tat-tagħrif, filwaqt li fuq livell ieħor għandek il-kunċett dwar kif wieħed jitħarreġ f'kapaċità partikolari.

Għaldaqstant, jiena naf b'individwi li finalment intagħżlu għal pożizzjoni f'karriera proprju minħabba l-ħila tagħhom li jfittxu d-dettall.

Imma apparti minn dawn ir-raġunijiet prattiċi hemm ukoll il-punt li meta wieħed qed jitgħallem studju umanistiku, huwa jkun qiegħed ukoll jesponi ruħu biex jifhem anki l-kultura ta' pajjiż ieħor.

Konsegwentement, studenti li jiggradwaw f'dawn l-oqsma, jkunu kapaċi jirrelataw aktar faċilment ma' dawn il-kulturi u b'hekk ikunu ippreferuti għall-pożizzjonijiet speċifiċi fid-dinja tax-xogħol."

Waqt din l-intervista stajt inħoss li dawn it-tliet individwi kellhom imħabba kbira lejn dawn l-oqsma Orjentali.

Meta staqsejthom x'kien dak li nebbaħħhom għal dan is-settur, kollha kellhom l-istorja individwali tagħhom.

Il-Prof.

Frendo spjegali kif minn dejjem kien affaxxinat mill-iskrittura...

"L-iskrittura minn dejjem laqtitni kemm mill-aspett reliġjuż u kif ukoll minn dak letterarju.

Issa jiena dejjem emmint li jekk trid tistudja xi ħaġa b'mod tajjeb, l-aħjar li ssir tafha bl-ilsien oriġinali tagħha.

Għalhekk minħabba li t-testment il-qadim għandu 90% minnu miktub bl-Ebrajk u 10% tiegħu bl-Aramajk spiċċajt biex tgħallimt dawn il-lingwi.

Aktar il-quddiem dan l-għarfien wassalni biex ninteressa ruħi anki fil-lingwa Feniċju-Punika li tqarreb sewwa lejn il-lingwi l-oħra.

Naturalment, ftit ftit issib ruħek ukoll midħla tal-kulturi diversi ta' dawn il-popli u l-istorja tkompli tiżvolġi hekk."

Ir-rakkont ta' Dr Zammit beda mill-interess kbir li kellu għall-Malti...

"Għal żmien twil kont inħoss ġibda qawwija lejn l-ilsien Malti.

Kont inqisu bħala lingwa sabiħa u interessanti ferm u ntfajt b'ruħi u ġismi napprofondixxi fuqu.

Finalment meta tibqa' tfittex u tfittex dwar il-

Malti, dan bla dubju jwasslek għall-Għarbi.

B'hekk sibt ruħi qed niffoka fuq l-Għarbi u minn hemmhekk intbaħt kemm il-lingwa Maltija għandha għeruq Għarab isawwruha.

Infatti l-Għarbi jitfa' dawl fuq l-oriġini tal-Malti imma ta' min isemmi illi min-naħa l-oħra, anki l-Malti jiftaħ bieb interessanti fuq l-Għarbi nnifsu.

Forsi aħna stess lanqas napprezzaw li l-Malti li nitkellmu bih illum huwa tip ta' Għarbi antik.

Infatti meta studjużi tal-lingwa Għarbija jiġu Malta u jisimgħuna nitkellmu, jirrealizzaw li qed jisimgħu l-Għarbi ta' madwar 800 sena ilu.

Meta lura fis-snin l-Għarbi ġie ntrodott f'pajjiżna, peress li Malta hija gżira, l-lingwa baqgħet bħal fossilizzata fil-limiti ta' din l-art filwaqt li fil-bqija tad-dinja Għarbija, l-Għarbi kompla jiżviluppa.

Dan wassal biex biż-żmien inġbidt lejn din il-logħba ħelwa fejn il-Malti u l-Għarbi jservu bħal lenti li bihom wieħed jiffoka minn wieħed għall-ieħor u kull darba joħroġ xi aspett ġdid minnhom.

Per eżempju dan l-aħħar qed nikkunsidraw l-evidenza illi aktarx id-djaletti Maltin, għall-kuntrarju ta' kif konna naħsbu qabel, mhumiex kliem Malti 'mgħawweġ' imma kliem kif oriġinarjament ġie introdott minn djaletti differenti Għarab."

Dr Dennis Mizzi beda din it-triq tiegħu mill-istudju tal-arkeoloġija...

"Bħal sħabi nista' ngħidlek li ħaġa twasslek għall-oħra.

Sa minn meta kont żgħir kont nintilef insegwi d-dokumentarji arkeoloġiċi speċjalment dwar il-pajjiżi tal-

Lvant.

Eventwalment sibt ruħi qed nistudja l-arkeoloġija fejn komplejt nikkonferma l-passjoni tiegħi għas-suġġetti dwar il-Feniċi, is-Syro-Palestine, l-Iżrael u l-Eġittu.

Maż-żmien xtaqt insir naf aktar dwar dawn il-postijiet u b'hekk irrealizzajt illi apparti l-arkeoloġija tagħhom kelli nitgħallem ukoll xi lingwa minn dan ir-reġjun sabiex b'hekk inkun nista' nifhem aktar b'mod globali.

Bdejt bl-Ebrajk u ntlift wara l-opportunitajiet li fetħitli din il-lingwa.

Għalhekk meta ġejt biex nispeċjalizza u ddeċidejt li nintegra l-arkeoloġija mal-interess lingwistiku li kont żviluppajt fl-Ebrajk, ftit ftit sibt ruħi niddedika l-istudji tiegħi lill-manuskritti tal-Baħar il-Mejjet.

B'hekk apparti li nistudja lilhom għall-kontenut ideoloġiku u teoloġiku tagħhom, kont ukoll qed nirriċerka dwar is-sit arkeoloġiku fejn dawn instabu.

Aktar ma tfittex tispiċċa biex tinteressa ruħek fil-poplu nnifsu u allura fil-kultura tiegħu biex tifhem aħjar il-kuntest ta' dawk iż-żminijiet.U peress li dak il-perjodu kien Ħellenistiku kelli bżonn nistudja wkoll il-Grieg u l-Aramajk."

Quddiem għajnejja bħal feġġet it-tixbieħa ta' qatra linka skura li taqa' fuq karta xuga bajda u minnufih minnha, f'temp ta' sekondi, jinfirxu ħjut u friegħi twal matul il-karta kollha.... il-ġmiel tal-opportunità li ssir taf dejjem aktar.

Infatti t-tliet individwi intervistati saħqu miegħi illi aktar ma tistudja u ssir taf dwar diversi suġġetti, iżjed tifhem kemm fadallek aktar x'tiskopri, tant li jekk trid, ma tieqaf titgħallem qatt!

Intant sirt naf illi l-Prof.

Frendo dalwaqt ser ikun qed jippubblika ktieb li ilu ħafna jaħdem fuqu bit-titlu: Pre-Exilic Israel, The Hebrew Bible, and Archaeology: Integrating Text and Artefact.

Dan il-ktieb jirrifletti dwar waħda mill-problemi li ilhom jaffaxxinawh ħafna – dik kif wieħed jirrelata l-evidenza materjali mal-evidenza lingwistika mingħajr ma jħallathom.

Min-naħa l-oħra fost xogħolijiet oħra tiegħu, Dr Zammit kien wieħed mill-ko-tradutturi tal-Koran mill-Għarbi għall-Malti f'verżjoni aċċettata mill-Misilmin.

U finalment, Dr Mizzi għandu numru ta' artikli li jispeċjalizzaw dwar il-manuskritti magħrufa bħala d-Dead Sea Scrolls u bħalissa qiegħed fil-proċess li jippubblika t-teżi tad-dottorat.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-20 ta' Frar 2011)

Aramajk

Dipartiment tal-Istudji Orjentali

Ebrajk

Orjent

Torċa

Università ta' Malta

EJJA SKOPRI L-ORJENT


IL-ĠRAJJA WARA L-QNIEPEN

F'dawn l-aħħar ġranet qed inħossni ngħix f'ħolma...

Imma mhux minn dawk is-sbieħ fejn ma jkollokx aptit tqum ħalli ma jispiċċaw qatt.

Jum wara l-ieħor fuq it-tv u r-radju

qed nisma' bir-rivoluzzjonijiet li qed iseħħu f'bosta pajjiżi ġirien tagħna u ma nistax ma nħossnix imqanqla minn dak kollu li għaddejjin minnu dawn il-popli.

Fuq kollox, konxja ferm li bħalissa qed nara l-istorja tinkiteb, ruħi tfur bir-rabja għal min irid jgħakkes lil dawn il-popli u qalbi titriegħex għall-kuraġġ li dawn qed juru biex jakkwistaw drittijiethom.

L-impotenza tiegħi bħala bniedma quddiem dan kollu sikwit iġġiegħelni nħares il-fuq lejn is-smewwiet kaħlana ta' pajjiżi u nitlob bil-ħerqa l-interċessjoni t'Alla.

U hekk, f'mument minnhom, għajnejja waqgħu fuq il-qniepen ta' kampnar ta' knisja u f'dak il-ħin fhimt ċar x'ried ifisser dak li darba naqqax fil-metall tagħhom: Insejjaħ għall-armi, nimmarka l-ġranet u s-siegħat, inkeċċi x-xjaten u l-maltemp, inkanta bil-ferħ u nibki lill-mejtin.

"Immaġina ż-żmien medjevali," kien qalli ftit tal-ġranet qabel Kenneth Cauchi, kampanoloġista rinomat u llum anki ħabib tiegħi.

"In-nies kienu jkunu weħidhom fi djarhom, jitrekknu mill-kesħa tal-lejl għad-dawl inemnem tal-lampa.

Fuq barra l-maltemp kien jinstema' sewwa, ir-riħ irid jaqla' l-bibien u t-twieqi, it-tkarwit tar-ragħad irembel fis-smewwiet u ftit wara d-dawl jaħsad tas-sajjetti.

U f'daqqa waħda jindaqqu l-qniepen tal-knisja, jgħollu leħinhom il-fuq lejn Alla u bil-ħoss tagħhom isikktu l-ħsejjes tal-maltemp.

Daqstant kien il-wens li kienu joffru l-ewwel qniepen lill-bniedem."

Ħadd qatt ma kien kellimni b'tant passjoni dwar dan is-suġġett u naturalment mill-ewwel tqanqlitli l-kurżità biex inkun naf aktar.

"It-tradizzjoni tal-qniepen hija antika ferm u hija mxerrda f'diversi pajjiżi madwar id-dinja.

Inizzjalment bdew bħala mezz ta' komunikazzjoni u permezz tagħhom kienu jissejjħu n-nies biex jinġabru ħalli jisimgħu xi aħbar.

Maż-żmien l-użanza tagħhom ħadet sewwa, tant li f'ċertu perjodu kien hawn diversi fondituri u funderiji li kienu jfonduhom.

Anki hawn Malta kienu jinħadmu l-qniepen, b'mod partikolari bejn l-1600 u l-1904.

Madanakollu xi wħud minn dawn il-qniepen issawwru b'ammonti inkonsistenti ta' metalli, partikolarment il-landa (tin) u għaldaqstant, għalkemm kellhom leħinhom sabiħ u jwassal, kienu wkoll fraġli ferm."

Kenneth kompla jispjegali kif tinħadem qanpiena...

"Il-metall maħlul li jikkonsisti f'taħlita ta' ramm aħmar (copper) u landa (tin), jitferra' f'forom magħmula apposta sabiex il-qanpiena tingħata s-sura tagħha.

Fl-istess waqt, fuq forma minnhom, maħduma

fin-negattiv, wieħed isib xi disinji jew kitba li jiġu trasferiti fil-pożittiv fuq il-qanpiena.

Il-forma bil-metall imdewweb ġo fiha titħalla tibred għal diversi jiem sakemm eventwalment din tinħareġ u titnaddaf bl-idejn permezza ta' lima, minn xi bronż żejjed li jkun daħal f'xi xquq tal-forma.

Wara dan il-proċess il-qanpiena tiġi ntunata billi titqaxxar minn ġewwa ħalli leħinha jiġi mużikalment rfinat u matematikament ikkoreġut.

Din il-fażi hi proprja s-sigriet li jfassal il-valur u l-karattru ta' qanpiena b'leħen tajjeb.

L-ammont ta' landa m'għandux ikun inqas minn 18% imma mhux iktar minn 23%.

Kollox irid isir bil-qies għax wisq iżjed minn 23% landa isarraf f'leħen isbaħ imma jagħmel l-istruttura tal-qanpiena aktar fraġli.

Min-naħa l-oħra, inqas minn 18% landa jirriżulta f'qanpiena li tkun aktar b'saħħitha imma leħinha jkun wieħed limitat fil-ħlewwa mużikali u fit-timbru."

Skoprejt li l-qniepen f'Malta jindaqqu b'mod differenti minn kif isir f'pajjiżi oħra.

"Hawn Malta għandna t-tradizzjoni li l-qniepen ikunu marbutin ma' travu u jindaqqu billi l-ilsien jitħabbat maż-żewġ naħat tagħhom.

Iżda f'pajjiżi barranin il-qniepen iduru u b'hekk jarmu d-daqq tagħhom il-barra, b'riżultati ferm differenti.

Fuq kollox, dan il-mod ta' daqq lokali jippermetti illi l-qanpiena tkun għall-ħniena ta' dak li jkun qed iħabbat fuqha u dan jitfagħha aktar f'riskju li ssirilha l-ħsara.

Il-fonditur tal-qniepen Pierre Paccard, is-sitt persuna mid-dinastija tal-familja Paccard li huma fondituri tal-qniepen Franċiżi, qalli illi aħna l-Maltin bilfors li għandna kontroll fuq l-ilsna tal-qniepen għax kif indoqquhom huwa l-mod perfett kif wieħed jista jaqsam qanpiena!"

L-imħabba li Kenneth għandu għall-qniepen hija anki evidenti f'daru hekk kif minn ħin għall-ieħor din l-intervista kienet imżewwqa bit-tokki ħelwin ta' arloġġi differenti.

Imma din in-namra tiegħu kif bdiet?

"Meta kont żgħir kont abbati fil-Knisja tal-Imsida u kont narahom idoqqu l-qniepen.

Ta' 7 snin tħajjart nitgħallem indoqqhom jiena wkoll u għalhekk kont nitla' fil-kampnari biex nitħarreġ mal-kampanara responsabbli tad-daqq tal-qniepen.

Ftit ftit l-interess tiegħi beda dejjem jikber sakemm ħadt dax-xogħol bis-serjetà u għalkemm żgħir fl-età kont immur indoqq regolarment biex nagħti servizz meta jkun hemm il-festi.

Bdejt ukoll indur il-kampnari ta' bosta parroċċi differenti ħalli nosserva l-varjetà bejniethom.

Imma l-aktar kampnar li kien jiġbidni kien dak tal-Kon-Katidral ta' San Ġwann il-Belt.

Niftakarni ċar irmunkat wara ommi meta kienet titla' għall-monti tal-Belt li kien jarma proprju quddiem dan il-post.

Hi tixtri u jien b'għajnejja 'l fuq, mitluf inħares lejn kampnar minnhom li kien jidher abbandunat.

Kien jagħti fuq Triq ir-Repubblika, ħa jaqa' u ma jaqax u bil-qniepen imniżżla fuq il-ħoġor tal-kampnar u oħrajn siekta u ma jindaqqu qatt.

Kont narah kampnar tassew misterjuż u kien jaffaxxinani... niftakarni niċċassa u ntenni "kemm nixtieq indoqq hemm, kemm nixtieq indoqq hemm."

Darba minnhom ħabib ta' missieri mill-Belt, ċertu Godfrey D'Emmanuele, qagħad ikellimni dwar dawn il-kampnari fejn spjegali illi l-kampnar li kien tant jiġbidni lejh ma kienx jintuża għax kien ikkundannat minħabba l-ħsara strutturali kbira li kellu.

Iżda din l-informazzjoni flok qatgħatli qalbi aktar kebbsitieli biex xi darba nwettaq ħolmieti.

Insomma, minn hemm u minn hawn darba minnhom Godfrey rranġali biex nibda ndoqq fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann, ovvjament f'dak li jagħti fuq Triq Merkanti.

Is-sagristan kien wissieni ħafna biex ma nidħolx fl-ieħor imma mur fiehem lit-tfal!

Il-kampanari Żwieten kienu jgħallmuni kif indoqq il-qniepen tal-post imma kultant żmien, saqajja weħidhom kienu jeħduni fil-kampnar l-ipprojbit.

L-ewwel darba li rajtu bqajt bla kliem.

Kien jidher li kien ilu ma jintuża.

Kien mimli qniepen u kollox kien wieqaf apparti mill-ħamiem li kienu qed jagħmlu festa hemm fuq.

Niftakar li kien hemm żewġ qniepen kbar imniżżlin mal-art, waħda minnhom imkissra.

Qalbi ngħasret u minn dakinhar mhux darba u tnejn li ħrabt bis-serqa ħdejhom u daqqejt xi tokki ħfief fuq dawk li kien ghad fadal imdendla.

Biex naqtagħlek storja twila fil-qasir ħafna, wara ħafna taħbit, ġiri 'l hemm u 'l hawn, ittri fil-gazzetti, telefonati u laqgħat mal-arċisqof u saħansitra ma' xi politiċi, il-kampnar ġie restawrat u l-qanpiena li kienet għadha tajba ttellgħet mill-ġdid f'postha mentri l-oħra li kellha xi ħsarat, ġie deċiż li titranġa biss b'mod estetiku u li titħalla għall-esebizzjoni ġol-mużew ta' San Ġwann."

Kienet tabilhaqq sitwazzjoni stereotipika mill-ktieb

ta' Charles Dickens meta Kenneth ġie afdat biex imexxi l-proġett ta'

restawr tal-qanpiena l-miksura ta' San Ġwann fl-2006, kważi 20 sena minn meta kien xiref l-ewwel darba fil-kampnari tal-Katidral!

Huwa lagħab ukoll parti kruċjali waqt in-negozjati li saru biex tiġi retifikata xi ħsara li nqalgħet lill-istruttura tal-ikbar qanpiena f' Malta; dik tal-Assedju li tinsab il-Belt.

Dan l-involviment tiegħu wassal biex hu jiġi mitlub li jirrappreżenta l-Funderiija rinomata ta' John Taylor & Co. ta' Loughborough fl-Ingilterra.

Bi kburija, urieni qanpiena mdaqqsa u tqila ferm li Taylor irregalawlu bħala gratitudni lejn ix-xogħol li wettaq.

"Ma ridtx nemmen għall-ewwel meta waslitli dil-proposta.

Moħħi mar lura s-snin meta 'l ommi kont nitlobha qanpiena ta' Taylor bħala rigal tal-Milied u llum għandi din hawn ġew!

Naturalment aċċettajt li nkun ir-rappreżentant uffiċċjali tagħhom u fi ftit żmien sibt ruħi nvolut biex saru diversi qniepen fostom dawk ta' San Bastjan f'Ħal-Qormi, l-Katidral t'Għawdex, x-Xewkija, iż-Żejtun, Santa Tereza f'Birkirkara u bosta oħrajn li mpossibbli nsemmihom kollha."

Nadia, il-mara ta' Kenneth, poġġiet ħdejna u bejn kelma w oħra tatni x'tifhem li l-imħabba li żewġha għandu lejn dal-qniepen kultant iġġiegħla tgħir xi ftit.

Tant hu hekk illi

biex jaħdem fuq dawn l-imberkin qniepen, lejliet it-tieġ tagħhom bil-mohbi kellu jisraq siegħa biex ċaqalqu l-qniepen il-ġodda tax-Xewkija li kienu mgħobbija fuq trakk f'Malta jistennew li jibdew triqithom lejn Għawdex.

Dawn il-qniepen kienu wkoll il-kawża li minħabba fihom saħansitra tmexxiet id-data tal-honeymoon biex huwa jkun jista' jlesti.

Iżda dan kollu Nadia setgħet tobsru minn qabel għax Kenneth mill-ewwel kien uriha fejn kienet qalbu...

"L-ewwel darba li ltqajna konna ma' grupp ħbieb għall-festa tal-Imqabba.

Jien inzertajt li nħobb ħafna n-nar u għalhekk inxtħett ħdejn Kenneth biex nispjegalu dak li kien qiegħed isir fejn fostom wara kull

raddiena kienet iddoqq il-qanpiena l-kbira tal-Imqabba.

Iżda hu b'dahru lejn in-nar kien mitluf iħares il-fuq lejn il-kampnar u jlissen "illistra x'qanpiena għandkom!".

U f'qalbi għedt dal-ġuvni xejn mhu sew.

Imma mbagħad meta erġajna ltqajna u fhimt li l-qniepen kellhom tifsira iktar profonda minn dik li ħsibt jien, bdejt nifhimha xort'oħra u l-istorja tkompliet minn hemm."

Kenneth u Nadia rħewlha jinku ftit lil xulxin sakemm wara ftit hu ftakar x'rigal sabiħ tawh il-qniepen tiegħu stess waqt it-tieġ.

"Iżżewwiġt fil-Knisja ta' San Bastjan f'Ħal-Qormi, l-ewwel Knisja fejn nista ngħid li nstallajt sett sħiħ ta' qniepen ġodda meta kien għad għandi 22 sena.

Il-kampanara Qriema ddeċidew li jdoqquli l-qniepen li kont ġibt jien stess u ma nafx kif ser naqbad nispjegalek l-emozzjoni kbira li ħassejt hekk kif kont fil-knisja biex niżżewweġ u nisma' l-qniepen 'tiegħi' isejjħuli biex noħroġ mis-sagristija ħalli tibda l-quddiesa."

Illum Kenneth huwa gradwat fil-Konservazzjoni u r-Restawr prinċiparjament fil-ġebel u l-metall.

Jiftakar iż-żmien meta kien għadu żgħir u kien jinnota li t-tagħmir tal-qniepen f'ċerti kampnari ta' Malta ma kienux maħduma bl-aħjar mod.

"Kont insib ilsien ta' qanpiena f'kampnar b'ċertu daqs ta' boċċa u mbagħad immur f'kampnar ieħor u ninduna li l-istess qies ta' qanpiena kellha boċċa ittieklet u saret qisha lasta ta' xkupa.

U kont ngħid

imma għaliex did-differenza?

Maż-żmien għaraft illi fil-kompetizzjoni sfieqa li kien hawn biex jinxtraw il-qniepen, ċertu funderiji kienu bagħtu qniepen b'tagħmir li għalkemm ta' kwalita' tajba ma kienx appropriju għall-kampnari Maltin, minħabba li minn fonda dawn il-qniepen, ma kellux idea dwar it-tradizzjoni partikolari Maltija.

Għal kull tip ta' moviment li jagħmlu l-qniepen hemm ukoll tip ta' lsien adattat u kull wieħed jipproduċi tonalità u timbru mużikali differenti.

Għalhekk il-qniepen tagħna li jibqgħu fi stat statiku, kienu jirrikjedu ċertu tip ta' lsien.

Infatti matul is-snin għamilt numru ta' rakkomandazzjonijiet biex isiru t-tibdiliet adegwati ħalli joħroġ il-karattru veru tal-qniepen lokali tagħna u llum is-sitwazzjoni hija mużikalment ferm aħjar."

Meta titgħallem iddoqq qanpiena, tkun taf iddoqq l-oħrajn kollha?

"Iva fit-teorija hekk kif titgħallem iddoqq qanpiena waħda tkun kapaċi ddoqq l-oħrajn ukoll imma l-istorja ma tieqafx hemm.

Il-qniepen iż-żgħar huma iktar diffiċli mill-kbar u għaldaqstant wieħed

għandu jħalli l-qniepen iż-żgħar f'idejn il-kampanara li huma mħarrġa sew.

F'kull knisja hemm l-użanza partikolari tal-post dwar kif jindaqqu l-qniepen u ma tistax tkun żatat u tmur u taqbad iddoqq.

Trid issegwi l-istruzzjonijiet tal-kap tal-kampanara tal-qniepen li jkun hemm f'kull knisja u timxi minn hemm.

Ngħidu aħna fil-Kottonera għandhom it-tradizzjoni li jibdew bl-ikbar waħda l-ewwel, mentri n-naħa ta' Tas-Sliema dejjem jibdew u jispiċċaw biż-żgħar.

Is-sekwenzi jinbidlu wkoll skont it-tip tal-okkażżjoni li tkun, per eżempju fil-Milied il-qniepen jindaqqu b'mod differenti minn kif jindaqqu fil-festa tar-Rużarju, dan qed ngħiduh mill-aspett tan-numru tal-moti li jitfasslu."

Kenneth kellu x-xorti li jaħdem fuq għadd ta' qniepen inkluż dik l-aktar antika f'Malta – Petronilla li ssawret fl-1370.

"Petronilla kienet tinsab fil-Katidral tal-Imdina u dwarha kelli nieħu deċiżjoni ferm diffiċli.

Kien każ uniku fejn l-antikità tagħha wasslet biex din il-qanpiena titniżżel minn fejn kienet ħalli ma ssiriliex aktar

ħsara.

Il-valur ta' Petronilla huwa ta' livell ta' patrimonju dinji u għalhekk li kieku kellha tinqasam u titlef it-tonalità tagħha, d-dinja tkun tilfet parti mill-wirt storiku tagħha.

Għaldaqstant l-istess raġuni żammitna milli nippruvaw nirrestawrawha.

Fl-istess ħin il-karattru ta' dil-qanpiena medjevali, tant kien uniku li kien jistona mal-bqija tal-qniepen.

Idealment leħen qniepen bħal dawn jiġi rrekordjat qabel ma jitniżżlu ħalli jibqa' jitgawda.

U wara, preferibilment dal-qniepen għandhom jiddendlu f'post adattat fejn forsi jkunu jistgħu jindaqqu almenu darba f'sena.

Impoġġija mal-art, qanpiena bħal dik, tkun fgatha."

L-informazzjoni li għandu Kenneth dwar is-settur tal-qniepen, speċjalment dak lokali, huwa bla tarf.

Bosta minn dawn id-dettalji ġew miġbura fit-teżi tiegħu li fiż-żmien li ġej huwa ttamat li għandhom jiġu ppubblikati fi ktieb.

"Meta tibda taħdem fuqhom dawn l-affarijiet issib li ma tista' tispiċċa qatt.

Waqt ir-riċerka tiegħi biex bnejt dit-teżi ltqajt ma' bosta tagħrif interessanti u ta' kull xorta.

Ngħidu aħna l-mod ta' kif dari l-

ilsien tal-qniepen kien jiddendel permezz ta' numru ta' organi sesswali tal-barri mnixxfin u mmaljati.

Darb'oħra fl-arkivji ta' John Taylor & Co fl-Ingilterra, sibt dokumenti antiki li kienu jiddeskrivu x'kien hemm miktub fuq qniepen lokali li minħabba l-ħsara li sofrew ġie deċiż li jitkissru għat-tidwib u allura llum m'għadhomx jeżistu.

Ġbart ukoll informazzjoni vasta minn sorsi primarji dwar il-qniepen kollha lokali fostom dwar min ħadimhom, min ħallas għalihom, x'tip ta' ħsarat kellhom u liema interventi saru fuqhom.

Permezz ta' dax-xogħol xtaqt ukoll nitfa' dawl dwar kif dawn il-qniepen jiffurmaw parti mill-identità kulturali tagħna.

L-istorja tal-kampanoloġija Maltija teħodna lura sal-1370 u tinfurmana dwar min kienu n-nies prominenti tar-raħal jew belt ta' dawk iż-żminijiet li ffinanzjaw dawn il-qniepen.

Jissemma l-kappillan, l-isqof u l-Papa u allura għandek ukoll ġabra ta' tagħrif dwar l-istorja tal-Knisja.

Ir-rilievi tal-qniepen juruna l-livelli differenti tal-arti u l-artiġġjanat matul is-snin.

F'kelma waħda nistgħu ngħidu li l-qniepen tagħna huma teżori storiċi li ironikament qegħdin impoġġija 'l fuq fil-kampnari u l-bqija tan-nies bilkemm taf bihom."

Fil-fatt sfortunatament Kenneth ma tantx jara futur sabiħ għal dawn il-qniepen.

"Futur imċajpar nara għax naħseb li fi żmien mhux daqstant imbiegħed ħafna mill-qniepen tagħna ser ikunu qed jaħdmu b'mod awtomatiku u mhux b'mod manwali, li hija ħasra kbira.

Id-daqqa tal-

bniedem hija dejjem unika b'kuntrast ma' dik tal-martell kontrollat elettronikament li kull darba ser idoqqlok bl-istess mod u fuq naħa waħda biss tal-qanpiena.

Imma l-interess fil-qniepen qed jonqos wisq u t-triq li mexjin fiha 'l hemm qed teħodna.

Xorta waħda jiena ma rridx naqta' qalbi u kull min jixtieq aktar informazzjoni lest li ngħinu kif nista'.

Fuq kollox, dawk li huma mħajjra jidħlu f'did-dinja tal-qniepen huma mistednin jikkuntattjawni sabiex flimkien naqsmu l-ġmiel li dawn kapaċi joffru."

Ma kellix qalb inwaqqfu jkompli jgħidli dwar il-qniepen li Kenneth tant iħobb imma l-ħin hu l-għadu ta' kulħadd.

Xorta waħda jkolli nistqarr li miegħi xogħlu kien wettqu sewwa għax ċertament qatt aktar mhu ser nisma' qanpiena ddoqq b'widnejn torox!

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-27 ta' Frar 2011)

kampanologija

Torċa

IL-ĠRAJJA WARA L-QNIEPEN