Matul is-sekli li għaddew, il-popopolin dejjem kien jistenna b'ħerqa kbira dawk il-ġranet speċjali ta' matul is-sena li fihom kien jista' jiċċelebra xi festa jew oħra.

Jiem bħal dawn kienu joħolqu okkażjoni f'waqtha fejn in-nies kienu jitlobu, jixorbu u jixxalaw.

Min ma kellux kien igawdu ma' min kellu.

Waħda mill-festi tradizzjonali ilha sew fostna hi dik ta' San Martin (AD 316 – 397), li hi ċċelebrata llum, il-11 ta' Novembru.

San Martin twieled f'Pannonia (illum tagħmel parti mill-Ungerija).

Dan il-qaddis jibqa' jissemma bħala s-suldat uffiċjal fl-imperu Ruman li kien ta parti mill-mantell tiegħu lil wieħed fqir mterrer bil-bard biex dan jilqa' sew.

Fil-festa ta' San Martin il-Knisja tfakkar l-karattru karetattevoli ta' dan il-qaddis.

Sal-lum għadna mdorrijin nagħtu lit-tfal, frott, bħal ġewż, lewż qastan u ġellewż, kultant ippreżentati f'borża magħrufa bħala l-Borża ta' San Martin.

Fl-antik, it-tfal ma kienux biss jiekluh dan il-frott iżda anki jilgħabu bih, l-aktar bil-ġellewż bħala logħob tal-boċċi.

Qabel ma t-tfal kienu inaqqru minn dan il-frott dawn kienu joħorġu barra fit-triq u jimpikaw bejniethom min minnhom jolqot l-aktar ġellewż li jitqiegħed f'filliera fl-art taħt xi bankina.

Kultant dan kien isir biex il-lagħaba jittantaw jiggwadanjaw aktar ġellewż mill-logħob li jirbħu u hekk ikollhom aktar xi jmaxxtru.

Hemm qwiel u taqbiliet maħluqa mill-bdiewa dwar it-temp li mdorrijin naraw qrib dan il-jum.

Hekk insibu dan il-qawl 'F'San Martin ikissru l-ġewż, fil-Milied jaqsmuh mal-bews'.

Il-bdiewa tal-Baħrija kienu u għadhom jorganizzaw il-fiera ta' San Martin, magħrufa kultant bħala 'il-Fiera tal-Baħrija'.

Din kienet bdiet biex jinġabru l-flus għal kappella ddedikata lil dan il-qaddis.

Hekk, din il-fiera żviluppat u servit ukoll biex il-bdiewa jaqilgħu xi ħaġa mill-fiera għal familthom.

Din il-fiera hi magħrufa l-aktar għall-lotteriji tad-dundjani, fniek u animali oħra kollha utili għaliex setgħu jittieklu ftit aktar minn xahar wara, fil-Milied.

Dawn il-lotteriji jittellaw fil-logħob tal-irdieden.

F'dan il-jum, il-bdiewa kienu jsellmu lil xulxin fil-festa tar-raħal, 'San Martinek tajjeb' – jiġifieri, San Martin tiegħek it-tajjeb.

Min jaf għadhomx jgħiduha din?

Iż-żmien jinbidel u aħna ninbidlu miegħu wkoll.

Li fadal żgur hi t-taqbila,

Ġewż, lewż, qastan, tin

Kemm inħobbu 'l San Martin

Erba' kelmiet dwar il-ħajja ta' San Martin

San Martin twieled f'Pannonja l-Ungerija, fit-316 W.K. f'familja pagana.

Biss, bħala tfal kellu dejjem interess fit-twemmin nisrani.

Ftit wara li twieled il-familja marret tgħix f'Pavia fl-Italja.

Ta' 15-il sena kien imġiegħel jingaġġa bħala suldat fl-imperu Ruman u kien stazzjonat fi Franza.

Ma damx għax ta' 20 sena telaq mill-armata.

L-episodju tal-għotja tal-mantell lir-raġel fqir seħħet fis-sena 335.

L-istorja tgħid li l-għada hu kellu ħolma fejn Kristu kellmu; 'Int, sempli katekumen, (bniedem li qiegħed jitgħallem il-fidi biex isir Nisrani), libbistni!'.

Jidher li ftit wara dan l-avveniment Martin tgħammed nisrani.

Fis-sena 361 Martin telaq lejn Franza; hu stabbilixxa kommunità ta' Benedittini

Fl-371 kien magħżul isqof ta' Tours.

Hu miet fis-sena 397.

San Martin hu l-qaddis patrun tas-suldati, tal-ħajjata u taż-żwiemel.

11 ta' Novembru 2019

Inċidentalment l-awtur imsemmi Martin mhux għal dan il-qaddis iżda għal San Martin De Porres, qaddies Peruvian li ukoll kien jieħu ħsieb il-foqra.

Il-Festa ta' San Martin fil-folkor Malti


Hekk kif miet, ftit jiem ilu, il-famuż kittieb Sqalli Andrea Camilleri rajna ħafna informazzjoni dwar min kien dan il-bniedem li, forsi l-aktar minħabba kunjomu u l-ambjent Sqalli tiegħu, nikkunsidraw

bħala kważi xi ħadd li jiġi minna l-Maltin.

Fost bosta informazzjoni li ngħatat, sirt naf li hemm website li tiġbor fiha l-kliem djalettali Sqalli li Camilleri niżżel fil-kotba tiegħu.

Malajr flejt din il-website, għax kif tafu tinteressani ħafna l-etimoloġija tal-Malti u l-konessjoni tal-kliem li oriġina mill-Isqalli.

Fost mijiet ta' kliem u frażijiet li sibt f'din il-website, stajt inqabbel aktar minn ħamsin kelma Sqallin li jixbhu lill-Malti, jew bil-maqlub, għax hu pjuttost il-Malti li ssellifhom u addattahom mill-Isqalli.

Dawn huma il-kliem li niżżilt preċiżament kif sibthom.

Kull ma għamilt żidt ħdejhom il-kelma Maltija qrib il-kelma Sqallija.

Fejn kont dubbjuż għamilt sinjal ta' mistoqsija (?)....

Aktar dwar l-etimoloġija tal-kliem Malti issibha hawn:

ġġ

Babbiata

Cazzarola

kazzo

ċ

farkizz

lakka

ġarra

ġlekk

Ingarżat

ngliża

Parr¡no

plajja

bil-Malti nużawha f''sens ieħor

ir-razza u radica

razzett ?

siġġu

Spitàli

ħ

żambuka

abbara

żabbara

żorr?

Kliem Sqalli viċin il-Malti


ara wkoll:

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Definizzjoni

Il-folkor hu dak l-istudju tal-użanzi ta' snin twal ta' missirijietna.

Meta naqraw jew nisimgħu dwar kif għexu l-antenati tagħna nkunu qed niskopru ħajja oħra, ferm differenti minn tagħna, ħajja ta' qabel iż-żmien modern u industrijali.

Għandna ħabta, meta nitkellmu dwar il-folklor, nibdew hekk, 'Mela dari taf x'konna nagħmlu ....'

Din is-sentenza tkun qiegħda tiftaħ tieqa biex min jitkellem, jagħti x'jifhem li ser iqanqal eżempji mill-passat, x'aktarx ta' żmien meta l-kelliem kien għadu żgħir jew inkella ta' żmien nannietu jew bu]nannitu.

Mod ieħor li wieħed jibda jitkellem dwar id-drawwiet tal-passat hu billi wieħed jgħid, 'L-antiki kienu jgħidu / jagħmlu? ... '

Il-folklor huwa dak l-arkivju li mhux dejjem ssibu fil-kitba.

Kultant l-informazzjoni dwar il-folklor tintiret minn ġenerazzjoni għal ta' warajha.

L-antik jibqa' b'hekk, fil-memorja kollettiva tal-poplu, l-aktar tax-xjuħ.

L-Użanzi fil-ħajja mit-Twelid sal-Mewt

Wieħed jista' jiġbor il-folkor kollu f'dokument wieħed u jintitolah: 'Il-Ħajja ta' Dari'.

Fih wieħed jista' jirrakkonta l-użanzi tal-bniedem minn meta jitwieled sakemm imut.

Hekk insibu illi fil-folkor Malti hemm marbuta ħafna użanzi mal-liturġija tal-Knisja, il-biedja u s-sajd, il-bini, u l-mod ta' kif il-familja kienet tgħix.

Ir-riti reliġjużi u l-mod ta' kif dawn ikunu kkumplimentati mill-poplu jgħaqqdu volumi sħaħ dwar il-folklor Malti.

Ngħidu aħna, l-użanzi fil-magħmudija, fil-preċett, fiż-żwieġ u l-funerali, kollha għandhom ir-ritwal reliġjuż tagħhom li jmur lura mijiet tas-snin.

Xi wħud minn dawn l-użanzi mbidlu.

L-għemejjel u l-ħsibijiet tan-nies, kultant superstizzjużi, kienu jaqgħu barra r-regoli tal-Knisja.

Biex nagħtu eżempju, insemmu il-ġilwa tat-tieġ, jiġifieri l-purċissjoni li kienet issir mid-dar tal-għarusa sal-knisja ftit qabel iċ-ċerimonja taż-żwieġ, it-tbaħħir tad-dar bil-weraq taż-żebbuġ, jew inkella, il-ġarr fuq il-persuna tal-amuletti kontra l-għajn ħażina.

, id-dizzjunarju li fiħ ġabar mijiet u eluf ta' kliem Malti ta' żmienu, bejn l-1750 u l-1766, isemmi bosta logħbiet tat-tfal, xi wħud minnhom għadhom jintlabu sal-lum, oħrajn li ntesew.

Fost dawn isemmi l-gardinaw, speċi ta' logħba bħall-ħarba.

Logħba oħra antika hi in-noli.

Ftit jafu li l-isem ta' din il-logħba ġej mit-Taljan, għaliex t-tifel li jkun qed ifittex lil sħabu kien jgħajjat:

tu li

? ir-risposta kienet tkun

, le mhux hemm!'

Isem ieħor għal din il-logħba kien, mistoħbija.

Anki l-kbar kellhom u għad għandhom il-logħob tradizzjonali tagħhom, bħal ma nsemmu il-logħob tal-brilli u l-logħob tal-boċċi.

Hemm ukoll logħob relatat mal-festi, bħal ma hi l-ġostra jew ir-regatta.

L-Għajdut u Leġġendi

L-antiki kienu jħobbu jinterpretaw dak li ma jifhmux bi qlajjiet u stejjer, biex jissodisfaw, b'mod kif jifhmu huma, il-misteri tal-ħajja.

Per eżempju, wieħed kien jipprova jaqta' t-temp tal-futur bl-irwiegel li kienu interpretati fil-jiem ta' qabel il-Milied.

It-temp ta' kull wieħed mit-tnax-il jum ta' qabel il-Milied kien suppost jirrifletti it-temp ta' kull xahar tas-sena ta' wara.

Stejjer li kienu rrakkuntati lit-tfal, biż-żmien saru leġġendi li jagħmlu parti mill-folkor Malti.

Hekk insibu l-istorja ta' kif tħaffret il-Maqluba, dik il-ħofra kbira li hemm qrib il-Qrendi, jew, ta' kif inbnew it-tempji preistoriċi.

Id-Divertiment – Kant Daqq u żfin

In-nies riedu mhux biss jaħdmu biex jaqilgħu x'jieklu, iżda anki jiddevertu, biex forsi b'hekk ineħħu ftit mill-monotonija tal-ħajja.

Il-Maltin, bħal popli, oħra fittxew il-kant u l-mużika biex jiddevertu, l-aktar fil-festi.

L-għana, kien popolari ħafna u kien jitkanta ġewwa l-ħwienet tat-te, jew fuq xi għatba, jekk mhux ukoll f'xi festa.

Hemm l-għana tal-fatt, fejn isir rakkont ta' ġrajja vera; l-għana spirtu pront, fejn żewġ għannejja jew aktar jgħannu b'versi li jagħtu botta u risposta li jivvintaw dak il-ħin fil-pront.

Hemm ukoll l-għana msejjaħ, a la Bormliża, fejn l-għannej ikanta b'noti għoljin daqs li kieku ser jaqla' l-garġi.

-Qwiel

Fost ħafna modi kif il-folklor wasal għandna, hu mill-qwiel.

Il-qwiel jirreferuna għal kull aspett tal-ħajja ta' dari.

Bihom, ta' qabilna għaddew kwantità kbira ta' twissijiet siewja dwar x'għandna u x'ma għandniex nagħmlu f'kull tip ta' sitwazzjoni.

Il-kalendarju tal-bidwi kien imsaħħaħ bil-qwiel, ibbażat fuq l-esperjenza ta' minn ġarrab is-suċċessi u l-fallimenti fil-qasam tal-biedja.

L-istess f'kull sitwazzjoni oħra, biex wieħed seta' jevita l-inkwiet, kien u għadu jdur għall-qwiel.

Nistgħu insemmu aktar attivitajiet tal-ħajja komuni, bħal per eżempju, it-trasport, is-snajja' u l-mod kif kienu jilbsu dari.

Nistgħu anki nsemmu t-taqbil u l-ħaġa muħġaġa u nkunu bilkemm bdejna.

Il-folklor hu dak it-teżor li nistgħu liberament noħorġu miċ-ċelloli tal-passat biex nitgħallmu dwar dak li sar fi żminijiet ta' qabilna.

Il-folklor jibqa' dejjem is-sinsla tal-karattru tal-pajjiż, riferenza orali jew miktuba dwar aħna min aħna, u dwar aħna min konna.

17 ta' Ġunju, 2019

Ara aktar billi tikklikkja fuq dawn l-ittri

Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Il-Folklor Malti


IL-ĠLIEDA GĦAD-DRITTIJIET U D-DINJITÀ

It-28 t'April 1958 jibqa' mfakkar bħala wieħed mill-agħar ġranet li qatt ra pajjiżna.

Nhar il-Ħadd 26 t'April 2009, fis-Sala taċ-Ċentru Laburista ta' Raħal Ġdid fid-9:30am ser issir laqgħa ta' diskussjoni biex jitfakkru l-avvenimenti li seħħew f'dawk iż-żminijiet u anki biex jinħoloq dibattitu dwar l-isfidi li qed jgħix illum il-poplu Malti.

Iltqajna ma' tnejn mill-organizzaturi sabiex naraw aħjar x'kien il-mottiv wara din l-inizzjattiva.

Tkellimna wkoll ma' Dr Joe Micallef Stafrace li jiftakar sewwa t-taqtiegħa ta' dawk il-ġranet għax kien hemm hu wkoll fost il-folla tad-dimostranti....

INTERVISTA: DR JOE MICALLEF STAFRACE (kien fost id-dimostranti tat-28 t'April 1958)

X'ġara fit-28 ta' April 1958?

F'April tal-1958 il-ħaddiema ta' mas-servizzi kellhom inkwiet kbir fuqhom minħabba s-sensji.

Dak iż-żmien lil dawn il-ħaddiema tas-servizzi konna nħarsu lejhom bħala l-industrija tal-gwerra.

F'din l-

industrija tal-gwerra ma rridux naraw biss lit-tarzna, kif ħafna jagħmlu.

Għax ma' dawn kien hemm ukoll l-impjegati mal-Army u l-impjegati mar-Royal Airforce.

Issa dak iż-żmien kien jiġri illi n-numru tal-ħaddiema kien jgħola u jinżel skont il-ħtiġijiet militari.

Hija ironika li tgħid illi l-Maltin ta' dak iż-żmien kienu jirraġunaw li allaħares kellha tikkwieta d-dinja għax kienu jispiċċaw b'qabda sensji.

Min-naħa tiegħu, l-Gvern Ingliż qatt ma ried illi l-poplu Malti jkollu alternattiva ta' xogħol ieħor ħalli hu jkolli dejjem sors ta' xogħol għal lest skont il-bżonn tal-'fortizza' jiġifieri kompatibilment mas-sitwazzjoni internazzjonali.

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija l-qagħda madwar id-dinja kienet damet ftit ma kkalmat.

Kien hemm il-Gwerra Bierda, kien hemm il-problema tal-Kanal tas-Suez u ħafna problemi oħrajn.

Jiġifieri ġeneralment dejjem kien hemm it-taqlib.

Imma meta s-sitwazzjoni kienet tikkalma, l-unika triq għal Maltin kienet tkun l-emigrazzjoni.

Fix-xahar t'April 1958, il-ħaddiema bdew jiltaqgħu u jagħmlu d-dimostrazzjonijiet fi Strada Rjali l-Belt.

Kienu jkunu dimostrazzjonijiet paċifiċi.

Imma jien ġo qalbi kont nobsor li għad tinqala' xi waħda, bil-pulizija telgħin u neżlin il-Belt kuljum minħabba d-demostranti.

Ġara illi għat-28 t'April 1958, il-GWU ordnat strajk ġenerali bi protesta kontra dawn is-sensji.

U l-istrajk kien suċċess kbir għax dakinhar Malta kollha waqfet.

Mhux biss in-nies tas-servizzi u n-nies tal-gvern waqfu mix-xogħol, imma anki tal-ħwienet u dawk tat-trasport.

Iżda għalkemm l-istrajk kien suċċess, ma ġiex bi prezz irħis għax il-ġrajjiet ta' dakinhar tniżżlu fl-istorja ta' Malta.

Fil-ħarġiet tal-ġurnal

Is-Sebħ

t'April 1958, jiena irrakkuntajt dak kollu li rajt u smajt għax jiena wkoll kont hemm waqt id-dimostrazzjoni tat-28 t'April 1958.

Fil-fatt

f'ritratt li kien ġie ippubblikat, hemm jien imdawwar bil-pulizija.

Nista' ngħid li numru ta' pulizija ġabu ruħhom ta' ġentlomi waqt dawk il-ġrajjiet.

Imma mhux kollha.

Dak iż-żmien kien hemm il-Kummissarju Vivien De Gray li kien iddikkjara li kien serv tar-reġina.

Iżda De Gray ma kienx kapaċi jiffaċċja l-folla u għalhekk bagħat lill-Assistent Kummissarju J Bonnici Soler minfloku.

Dan kien bniedem selvaġġ.

Id-dimostranti ma kienu qed jagħmlu l-ebda ħsara.

Imma l-protesti li kienu qed isiru ta' kuljum kienu qed jiġu rrappurtati fil-ġurnali, anki f'dawk internazzjonali u l-gvern Ingliż ta' dak iż-żmien beda jiddejjaq.

Immexxija minn Bonnici Soler, il-pulizija u l-kavallerija ntefgħu fuq il-poplu bil-lembubi, jagħtu bl-addoċċ, kif ġie ġie u b'ċerta vendikazzjoni.

Jiena li kont ħdejn il-bieb ta' Kastilja fi Triq Merkanti stajt nara dak kollu li kien qed jiġri.

Parir li kien tani wieħed tas-CID il-lejl ta' qabel, aktarx evitali li nlaqqata'

jien ukoll dakinhar.

Niftakar li dan kien tani taħriġ ta' kif għandi inġib ruħi waqt id-dimostrazzjonijiet.

Jiġifieri li nimxi la ġenba, bil-ħajt wara dahri, ħalli b'hekk ma nkunx nista' naqla' daqqiet minn wara.

L-aktar l-aktar jekk xi ħadd jiġi għalija, nkun naf min hu u nkun naf ukoll li ser jattakkani.

Kien hemm folol kbar ta' nies.

U l-irjus saħnu u nqassmu sewwa f'dik il-ġurnata!

Kull fejn il-Pulizija bdiet tara żewġ persuni flimkien, bdiet tiġri warajhom u ttihom bla ħniena.

Fil-fatt numru ta' nies li

ssawwtu, lanqas biss kienu demostranti imma sempliċiment inzertaw għaddejjin minn hemm f'dak il-waqt.

Uħud minn dawk li waqgħu mal-art taħt id-daqqiet tal-lembubi saħansitra komplew jingħataw daqqiet bis-sieq.

Fil-ġenn u d-dagħdiegħa li kellhom fuqhom dakinhar il-Pulizija, lanqas intebbħu li kienu qed isawwtu wkoll lil xi membri tas-CID pajżana li kien hemm mal-folla!

Kien hemm għadd ta' feruti li ħafna minnhom kellhom daqqiet fuq rashom.

U dan meta l-lembubi suppost jintużaw għad-daqqiet fuq l-ispalla.

Kienu mumenti ta' ħasra.

Pulizija Maltin f'isem Gvern Ingliż isawwtu bla ħniena lil Maltin oħra bħalhom għax dawn riedu d-drittijiet tagħhom imħarsa.

Iżda dan xorta ma kissirx il-moral tad-dimostranti.

Jien spiċċajt nieħu ħsieb lil xi feruti.

Wieħed mill-feruti niftakru jgħidli "Għal pajjiżi lest li nsofri aktar minn hekk."

Niftakar ukoll illi Agatha Barbara, li kienet Ministru dak iż-żmien, ġarret lill-feruti sad-djar tagħhom bil-karozza tagħha stess.

Fit-28 t'April 1958 Malta uriet id-dwejjaq u d-diżapprovazzjoni tagħha għal mod mhux xieraq li bih ġiet ittrattata mill-Gvern Ingliż.

Akkost dak li seħħ, kien strajk ta' suċċess għax kien att b'saħħtu ta' reżistenza.

Wara dawn il-ġranet bdiet il-veru għajta li l-Ingliżi għandhom imorru lura f'pajjiżhom u li Malta għandha tingħata l-ħelsien.

F'Mejju 1958, l-istess Agatha Barbara, Patrick Holland u oħrajn ġew arrestati u mibgħuta l-ħabs akkużati li xewxu lin-nies biex jaqalgħu l-inkwiet.

Wara l-irvellijiet tat-28 t'April, il-Gvernatur Sir Robert Laycock ordna illi għat-tlett xhur li kien imiss, ħadd ma seta' jorganizza meetings, dimostrazzjonijiet jew marċi la f'Malta u lanqas f'Għawdex.

Fil-fatt niftakar li f'dik is-sena, l-Partit Laburista kien iċċelebra l-1 ta' Mejju fl-Empire Stadium fil-magħluq.

Kemm huwa importanti li ż-żagħżagħ ta' llum ikunu jafu dwar ġrajjiet bħal dawn?

Importanti ħafna.

Iż-żagħżagħ ta' llum ma waqgħux mill-ajru issa u Malta ma saritx għalihom issa.

Huwa tajjeb li jkunu jafu biex wasalna s'hawn,

wasalna s'hawn.

Aħna għadna nitkellmu fuq l-Assedju

l-Kbir li seħħ 400 sena ilu u dwar meta ġew il-Franċiżi!

Allura kif ġrajjiet aktar riċenti, ta' żmien il-kolonjaliżmu Ingliż u ż-żmien ta' qabel il-gwerra u ta' wara l-gwerra ma nitkellmux fuqhom?

Illum dawn iż-żagħżagħ qed jaraw lill-ġenituri tagħhom b'pagiet mhux ħażin u bil-pensjonijiet.

Kien il-Gvern Laburista li għamel dawn l-affarijiet.

Jafuh dan?

Jafu li sas-sebgħinijiet kien hawn in-nies jittallbu fit-toroq?

Il-Partit Laburista twieled b'messaġġ soċjali.

Il-Partit Nazzjonalista min-naħa l-oħra dejjem kien moħħu fil-kwistjoni kostituzzjonali – li Malta issir dominium status: jiġifieri li Malta tkun f'idejn il-Maltin imma li s-sigurtà tibqa' f'idejn l-Ingliżi, bir-reġina tibqa' r-reġina ta' Malta.

Mintoff l-ewwel ħaġa li għamel irdoppja l-pagi b'ordni, għamel il-bonus, ic-childrens' allowances u l-pensjonijiet.

Temmen li għadha teżisti s-solidarjetá bejn il-ħaddiema?

Il-ħaddiema mxew il-quddiem meta ngħaqdu fit-trade unions u mhux meta kulħadd mexa għal rasu.

Fl-għaqda hemm is-saħħa.

Iżda illum iċ-ċirkostanzi nbidlu.

Hawn aktar individwaliżmu.

Is-solidarjetà bejn il-ħaddiema naqset ferm.

Dari, kien hemm aktar gwida ta' prinċipji.

Illum donnu li l-flus qed jirrovinaw lil kulħadd.

INTERVISTA: STEPHEN ABELA – PRO – Każin Laburista ta' Raħal Ġdid (Facebook – BCoolBLabour)

Għaliex inħolqot l-inizjattiva tal-Facebook BCoolBLabour?

Din l-inizjattiva ġiet maħsuba f'Diċembru li għadda minn grupp ta' żagħżagħ li jiffrekwentaw il-Każin Laburista ta' Raħal Ġdid, fosthom jiena.

L-għan wara l-BCoolBLabour huwa li nwasslu l-messaġġ tal-

Partit Laburista taħt format modern u popolari.

Bi pjaċir ngħid li l-Mexxej tagħna Dr Joseph Muscat kien l-ewwel wieħed li ssieħeb magħna, appuntu f' Diċembru li għadda.

Minn dakinhar 'l hawn għandna kważi elf u mitejn sieħeb u sieħba.

L-għan li nżommu l-paġna tal-facebook tagħna bl-Ingliż hu sabiex jintlaħqu kemm jista' jkun individwi, u speċjalment barranin li jkunu jistgħu jsegwu x'qed jiġri fil-politika Maltija.

Proġett simili bil-Malti għadu kif ġie imniedi taħt l-awspiċju tal-Forum Żagħżagħ Laburisti u qed jieħdu ħsiebha Roderick Spiteri u Veronica Barbara.

Kull attività li nagħmlu noħorġuha fuq il-facebook BCoolBLabour, u issa anki mill-FZL Paola.

Iżda BCoolBLabour mhux biss il-facebook.

Aħna nippruvaw inqajjmu mistoqsijiet fuq issues partikolari u ġrajjiet kurrenti.

Norganizzaw ukoll diversi laqgħat sabiex niddiskutu opinjonijiet u ideat.

Għazilna l-isem BCoolBLabour għax kull ma naghmlu aħna rriduh mibni fuq ideat friski u progressivi f'forma differenti mis-soltu bil-għan li jappella għal kulħadd, speċjalment għaż-żagħżagħ.

Fil-fatt din l-inizjattiva mhijiex l-unika ħaġa li għamel il-Każin Laburista ta' Raħal Ġdid.

Qed isir ukoll tibdil sostanzjali u mhux li jimxi biss fuq il-prinċipju li l-affarijiet isiru tajbin, iżda li jsiru aħjar.

Min jiġi l-Każin, jista' jara dan b'għajnejh fosthom billi jsegwi l-avviżi tal-Partit Laburista u tal-Kazin fuq electronic board mal-faċċata tal-każin.

Iċ-Ċentru Laburista ta' Raħal Ġdid huwa mgħammar b'faċilitajiet ġodda bħal LCD TVS kbar u Big Screen fejn il-membri u sħabhom jistgħu jsegwu diversi avvenimenti sportivi minn madwar id-dinja kollha.

Hemm ukoll sistema ta' Wi-Fi b'xejn għall-użu ta' kulħadd.

Barra minn hekk nagħmlu ħidma kontinwa ta' attivitajiet edukattivi.

Is-Sajf li għadda ġbarna erba' għalliema sabiex jagħtu lezzjonijiet b'xejn fil-Matematika, l-Malti, l-Physics u l-Ingliż lil dawk l-istudenti li kellhom jagħmlu r-re-sits.

Permezz ta' din l-inizjattiva bl-isem ta' "Nikbru fit-Tagħlim", 36 student minn madwar Malta kollha attendew għal dawn il-lezzjonijiet.

Il-ħsieb kien biex ngħinu lil dawk il-ġenituri li ma jifilħux iħallsu għall-lezzjonijiet tal-privat.

Kienet idea ġdida li jidhrilna li marret tajjeb ħafna.

Min jista' jissieħeb f'BCoolBLabour?

Wieħed jista' jissieħeb magħna billi jidħol bħala 'friend' fil-facebook.

M'hemmx limitu ta' età.

Kull min huwa interessat li jara x'qegħdin nagħmlu jista' jidħol fil-facebook jew jikkuntattjana fuq

Fis-26 t'April li ġej, ser issir laqgħa ta' diskussjoni biex jitfakkru l-ġrajjiet tat-28 t'April 1958.

X'inhu l-iskop ta' din l-attivitá?

L-iskop huwa li nfakkru l-ġrajjiet ta' dakinhar biex nuru illi l-affarijiet li għandna llum ma ġewx mix-xejn imma li kkontribwixxa ħafna għalihom il-Partit Laburista.

Nixtiequ wkoll inqajjmu mistoqsija partikolari.

Dak iż-żmien il-gvern Ingliż attakka d-drittijiet u d-dinjità tal-ħaddiema u taż-żagħżagħ u hedded l-għixien tagħhom u għalhekk dawn qamu għad-drittijiet tagħhom.

Jiena jidhirli illi llum il-ġurnata l-affarijiet huma differenti.

Imma d-dinjità tal-ħaddiem hija mheddha.

Permezz ta' din il-laqgħa, nixtiequ niddiskutu jekk il-ħaddiema u l-istudenti ta' llum jaħsbux li d-drittijiet tagħhom huma mħarrsa biżżejjed.

Min jista' jattendi għal din il-laqgħa?

Kulħadd huwa mistieden għal din il-laqgħa iżda napprezzaw ħafna l-attendenza taż-żagħżagħ.

Din il-laqgħa ta' diskussjoni ser titmexxa mill-ġurnalista Gerald Fenech.

Ser tkun fil-format ta' diskussjoni.

Mhux ser ikun hemm panel stabbilit sabiex b'hekk kulħadd ikun flimkien u kulħadd jingħata ċ-ċans biex jgħid tiegħu.

Ser ikun hemm ukoll diversi personalitajiet li kienu nvoluti dakinhar bħal Dr Vincent Moran, Salvu Sant, Anton Cassar li huwa wkoll storiku u kittieb u Dr Alex Sciberras Trigona li ser ipinġilna l-istampa lokali u anki dik internazzjonali.

Jipparteċipaw f'din il-laqgħa ser ikun hemm ukoll Nikita Alamango, membru tal-Eżekuttiv FŻL u diversi Membri Parlamentari tal-lokal.

Kemm huma relevanti għal-lum il-ġrajjiet li seħħew dakinhar?

Jidhirli li huma relevanti ħafna.

Il-ġrajjiet li jseħħu f'pajjiż inqabbilhom ma' torri.

Jekk tieħu l-ġebel minn taħt, jaqa' kollox.

Dawk iż-żminijiet kienu l-pedamenti ta' llum.

Minn hemm beda kollox.

Aħna nemmnu li kull pass li għamilna fl-istorja ta' pajjiżna kien importanti biex wasalna fejn wasalna.

Ħaġa twasslek għall-oħra.

U allura, iva, jiena napprezza ħafna l-Indipendenza li ġab George Borg Olivier daqs kemm napprezza wkoll il-Ħelsien li ġab il-Perit Duminku Mintoff.

Għalija, ħaġa wasslet għall-oħra u niddejjaq nisma' ħafna logħob bil-kliem dwar dawn il-ġrajjiet.

Kif qal il-Mexxej tagħna Joseph Muscat, dawn huma kollha ġrajjiet li aħna l-Maltin għandna ngħożżu lkoll flimkien u ndaqs.

Irridu naħsbu b'mod miftuħ u ċar.

Fil-preżent, temmen li għadha teżisti s-solidarjetá bejn il-ħaddiema?

Fejn hemm il-unions nemmen li hemm solidarjetà.

Imma fuq postijiet tax-xogħol fejn m'hemmx union, ma naħsibx li hemm ħafna.

Barra minn hekk, naħseb illi d-dinjità fuq ix-xogħol hija mhedda illum.

Bosta drabi jkollok tagħmel anki dak li ma tridx għax inkella ssib ruħek barra.

Min għandu jattendi għal din il-laqgħa?

Għandu jattendi kull min jixtieq ikun jaf x'ġara fit-28 t'April 1958.

Huwa importanti, speċjalment għal dawk li ma jafux b'dawn il-ġrajjiet li jiġu u jisimgħu x'għamlu missirijietna għal Malta u għall-poplu Malti.

Importanti wkoll li kulħadd jiġi u jgħid tiegħu.

Kulħadd huwa mistieden.

Personalment għandi għal qalbi ħafna d-dinjità tal-bniedem.

Jiena darba staqsejt lili nnifsi – x'inhu l-aħjar li jkollok id-dinjità u ma jkollokx il-flus jew li jkollok il-flus imma ma jkollokx id-dinjità?

Dak inhar deherli li d-dinjita' m'hemmx prezzha.

Id-dinjita' tal-persuna u tal-ħaddiem tiġi l-ewwel u qabel kollox.

Il-ġrajjiet tal-1958 jitkellmu proprju fuq dan.

INTERVISTA: RODERICK SPITERI – Forum Żagħżagħ Laburisti – Raħal Ġdid

X'inhu l-għan tal-Forum Żagħżagħ Laburisti?

L-għan prinċipali tal-Forum Żagħżagħ Laburisti huwa li jiġbed liż-żagħżagħ lejn il-Partit Laburista, anki lil dawk li forsi illum mhumiex ta' twemmin Laburista.

Permezz tal-Forum aħna nwasslu l-messaġġ

tal-Partit liż-żagħżagħ.

Norganizzaw diversi laqgħat u attivitajiet differenti.

Il-fergħa taż-żagħżagħ ta' Raħal Ġdid minn dejjem kienet waħda mill-aktar rinomati.

Dan l-aħħar kienet għamlet xi żmien wieqfa imma issa qed terġa' titrawwem.

Nixtiequ illi dawk iż-żagħżagħ li llum għandhom sittax, sbatax il-sena u li fl-elezzjoni li ġejja jridu jivvutaw, ikunu jafu sewwa x'għandu x'joffrilhom il-Partit Laburista.

Barra minn dan, huma dawn l-istess żagħżagħ li fi ftit snin oħra ser ikunu qed imexxu din l-Għaqda.

Dawn huma żagħżagħ li qatt ma raw il-partit tagħhom fil-gvern.

Aħna nixtiequ li dawn iż-żagħżagħ li għadhom żgħar ikunu konxji ta' x'għamel tajjeb il-Partit Laburista biex illum dawn għandhom dak li għandhom.

Nixtiequ niddiskutu magħhom kif bosta minna qed nistudjaw bis-saħħa tal-Perit Mintoff.

Bħala żagħżugħ ta' 26 sena li wasalt biex insir perit, inħossni ispirat ħafna mill-Perit Mintoff li dejjem ħadem għal ħaddiem.

Il-ġenituri tagħna kienu kapaċi jtellgħuna sewwa bis-saħħa tac-childrens' allowance li nieda l-Perit Mintoff.

In-nanniet tagħna jistgħu jagħtuna dik ix-xi ħaġa tal-pocket money bis-saħħa tal-pensjonijiet li ħoloq Mintoff.

Irridu niftakru li dan kollu ġie mix-xejn, bis-saħħa tal-Partit Laburista.

Min jista' jissieħeb mal-Forum Żagħżagħ Laburisti?

Fil-Forum Żagħżagħ Laburisti ta' Raħal Ġdid qegħdin grupp ta' żagħżagħ li hu immexxi minn Keith Glanville bħala President.

Awtomatikament meta wieħed jissieħeb mal-Partit Laburista u jkun bejn l-età ta' 16-il sena u l-35 sena huwa jkun jifforma parti wkoll mill-Forum Żagħżagħ Laburisti.

Aħna naħdmu ħafna wkoll mal-bqija tal-membri tal-Każin u ngħinu lil xulxin kemm fl-ideat u kif ukoll fl-attivitajiet.

Fis-26 t'April li ġej, ser issir laqgħa ta' diskussjoni biex jitfakkru l-ġrajjiet tat-28 t'April 1958.

X'inhu l-iskop ta' din l-attivitá?

Fit-28 t'April 1958, il-Maltin b'mod kollettiv ingħaqdu kollha flimkien u waqqfu lill-gvern Ingliż.

Urew illi huma kapaċi jiġġieldu għad-drittijiet tagħhom, għal ħajjithom, għal pajjiżhom.

Għalkemm forsi dakinhar ma ggwadanjajna xejn ekonomikament, bħala stimolu ta' poplu dakinhar iggwadanjajna ħafna.

Kieku ma kienx għal dawk il-ġlidiet ta' dak iż-żmien, naħseb li ma konniex naslu fejn wasalna.

F'din il-laqgħa ser niddiskutu fosthom kif f'dawk iż-żminijiet tal-ħamsinijiet, ħafna mis-servizzi li ngawdu minnhom illum, ma kienux jeżistu.

Edukazzjoni b'xejn ma kienx hemm jew jekk kien hemm, kienet għat-tfal tas-sinjuri bħal kif kienet l-università.

Pensjonijiet ma kienx hemm, sptarijiet b'xejn lanqas.

Dawn kollha kellu jiġġieled għalihom il-ħaddiem f'dawk iż-żminijiet.

Dan l-aħħar qed naraw kif l-istipendju tal-istudenti tal-università qed jiġi kkunsidrat bħala piż.

Dan meta f'pajjiżna qed nippruvaw inħajjru biex dak li jkun jibqa' jistudja.

Diġà ma ħadnix l-istipendji li ġejna mwiegħda.

Allura nistaqsi jien... l-istudenti ta' llum ħa jagħmlu dak li għamlu l-istudenti bejn l-1996 u l-1998 meta ħarġu fit-toroq u riedu jkissru kull m'hemm għax il-Gvern Laburista iddeċieda li ried jagħmel kontroll fuq l-istipendji?

Jew dakinhar il-gvern Laburista kien ħażin u l-gvern ta' llum huwa tajjeb?

Jistgħu jgħidulna l-istudenti ta' llum jekk hux ser jipprotestaw jew jekk hux ser jibqgħu b'idejhom fuq żaqqhom?

Kemm huma relevanti għal-lum il-ġrajjiet li seħħew dakinhar?

Dak iż-żmien iż-żagħżagħ iġġieldu għad-drittijiet tax-xogħol tagħhom.

Illum iż-żagħżagħ iridu jiġġieldu għad-drittijiet tal-kundizzjonijiet tax-xogħol u għad-dinjità fuq ix-xogħol.

Jekk inti studjajt, sibt ix-xogħol denju għalik, sibt il-paga li jistħoqqlok?

Illum veru hawn l-opportunità li ssiefer u li tgawdi mill-opportunitajiet li jeżistu f'pajjiżi oħra speċjalment fl-Ewropa.

Imma per eżempju jien, l-uniku wild fil-familja tiegħi, għaliex għandi nitlaq barra minn Malta u nħalli lil ġenituri tiegħi weħidhom?

Ser nerġgħu immorru lura għas-sittinijiet?

Fil-preżent, taħseb li għadha teżisti s-solidarjetá bejn il-ħaddiema?

Għalkemm illum hawn ħafna unions, illum teżisti ħafna biża' li dak li jkun jitlef xogħlu.

Mhux qed ngħidlek li m'għadiex teżisti s-solidarjetà.

Imma tant m'hawnx alternattiva ta' xogħol, li naħseb li l-biża' li titlef xogħolok hija kbira wisq.

Kemm temmen li diskussjoni bħal din għandha tappella għaż-żagħżagħ?

Nemmen li diskussjoni bħal din għandha tappella b'mod speċjali għaż-żagħżagħ.

Hija mezz kif aħna ż-żagħżagħ insemmgħu leħinna u nesprimu l-opinjonijiet tagħna.

Nixtiequ ħafna li għal din il-laqgħa jattendu bosta żagħżagħ ħalli nisimgħu x'għandhom x'jgħidu huma.

Huwa importanti illi kemm dawk li jafu x'ġara f'dak iż-żmien u wisq aktar dawk li ma jafux, jiltaqgħu magħna għal din id-diskussjoni u jiddiskutu magħna kemm dwar dak li ġara dakinhar u anki dwar x'qed jiġri illum ħalli fl-aħħar mill-aħħar nippruvaw inwasslu messaġġ lill-policy makers xi drittijiet għad fadlilhom il-ħaddiema illum u jekk fadlilhomx drittijiet.

Dawk iż-żagħżagħ li jixtiequ jagħmlu kuntatt magħna jistgħu jagħmlu dan fuq fzlpaola@gmail.com

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tad-19 t'April 2009)

dimostrazzjonijiet

emigrazzjoni

Forum Żgħażagħ Laburisti

Gvern Ingliż

Gvernatur Sir Robert Laycock

Kanal tas-Suez

Każin Laburista ta' Raħal Ġdid

Kummissarju J Bonnici Soler

Kummissarju Vivien De Gray

Nikbru fit-Tagħlim

solidarjeta

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

IL-ĠLIEDA GĦAD-DRITTIJIET U D-DINJITÀ


IL-GWERRA MA DIFNITUX...

Kull meta nara xi filmati dwar Malta fil-gwerra, qalbi tingħasar.

Ma niflaħx nara lil dawk l-ajruplani jitilqu l-bombi fuq niesi u fuq pajjiżi.

Taqbadni rabja kbira u ma nkunx nista' nikkontrolla d-dmugħ hekk kif nara n-nies imwerwra jiġru fit-triqat biex jippruvaw isibu l-kenn tax-xelters waqt li djarhom ikunu qed isiru frak.

Dawk id-djar li mhux biss min jaf kemm swew sagrifiċċji għas-sidien tagħhom imma li fihom dawn kellhom dak kollu li huma jkunu akkwistaw jew wirtu matul is-snin.

Affarijiet b'memorji ta' nies maħbubin u oġġetti prezzjużi li qatt aktar ma setgħu jinġiebu lura hekk kif saru trab taħt it-terrapien....

Dawn il-memorji reġgħu tqanqluli dil-ġimgħa hekk kif iltqajt ma' wieħed mill-fundaturi tal-Għaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes, Raphael Micallef u mal-President tagħha, Vincent Galea.

"Sfortunatament l-akbar dilettanti tal-mudelli tal-knejjes kienu jgħixu fl-inħawi tal-Belt Valletta u l-Kottonera – l-iktar żewġ postijiet li ġew milquta fil-gwerra.

Hemmhekk kont issib mudelli li kienu ilhom jintirtu s-snin.

Imma meta ġiet il-gwerra, in-nies kellhom jabbandunaw djarhom u bosta kellhom iħallu anki dawn il-mudelli warajhom.

Min jaf kemm teżori ntradmu f'dawk is-snin!" bdieli d-diskors Raphael.

"Fil-fatt ta' min isemmi illi dan id-delizzju jmur lura prattikament għal żmien il-kavallieri.

Meta l-kavallieri ġew jgħixu fost il-Maltin, naturalment dawn ġabu t-tradizzjonijiet u l-kultura tagħhom

magħhom.

Kif kulħadd jaf, il-kavallieri kienu nies sinjuri ħafna u kellhom djar mill-ifjen.

Ħafna minnhom kellhom użanza li jiddedikaw kamra mid-dar biex tintuża bħala kappella fejn il-qassis seta' jmur iqaddes xi quddiesa u fejn il-membri tal-familja setgħu jgħidu r-rużarju flimkien.

Xi nobbli Maltin li kienu midħla tal-kavallieri tħajjru jagħmlu xi ħaġa simili.

Imma minħabba li dawn ma kellhomx l-istess spazju għad-dispożizzjoni tagħhom, minflok kappella huma bdew jagħmlu bħal speċi ta' gwardarobba li meta tinfetaħ ikun hemm artal fiha li jkun armat b'kollox.

Ġeneralment din kienet titpoġġa fis-salott u meta tingħalaq, minn barra kienet tidher bħala biċċa mill-għamara tal-kamra.

Dawn kienu jissejħu artali mobbli jew artali portabbli.

Infatti xi żmien ilu kienet saret wirja tagħhom ġewwa l-palazz tal-President.

Iżda fid-djar tal-kavallieri kien ikun hemm ukoll Maltin oħra – is-servitù, nies ta' klassi baxxa jew aħjar il-poplu in ġenerali.

Dawn ukoll twebblu b'din it-tradizzjoni.

Iżda kemm minħabba li ma kellhomx finanzi u kemm għan-nuqqas ta' spazju peress li kien ikollhom ħafna tfal, huma bdew jarmaw xkaffa b'xi statwa tal-Madonna fuqha u jżejjnuha bil-gandlieri u l-fjuri.

Dik il-parti tad-dar bdiet issir magħrufa bħala r-rokna tad-devozzjoni.

Maż-żmien kien hemm min beda jżid artal żgħir u jżejjnu sakemm naqra naqra waslu biex għamlu l-ewwel mudelli ta' knejjes żgħar.

U minn hemm beda kollox," irrakkuntali Vincent.

Qatt ma kont bsart illi dan id-delizzju kellu storja daqshekk imbiegħda u fl-istess ħin romantika!

Madanakollu l-gwerra tat daqqa ta' ħarta kbira lil din it-tradizzjoni.

"Wara l-gwerra dan id-delizzju baqa' nieżel, kemm għax sadanittant kienu daħlu delizzji oħra u kif ukoll peress li wara l-gwerra, l-Knisja ma baqgħetx daqshekk influwenti fuq in-nies.

Fil-fatt maż-żmien din it-tradizzjoni bdiet tintesa imma kien għad hawn min kellu xi mudelli tal-knejjes fid-dar tiegħu u lil xi ħwienet kont bqajt issibilhom xi affarijiet għall-bejgħ konnessi ma' dawn il-mudelli.

Għaldaqstant nistgħu ngħidu illi hekk kif inħolqot din l-Għaqda, dak il-ġamar li kien għoddu ntefa' reġa ħa n-nar mill-ġdid u l-ispontanjetà tad-delizzju reġa' ngħata l-ħajja."

Raphael kompla jinfurmani dwar it-tnissil ta' din l-Għaqda...

"Kien fl-1986 meta jiena, Tony Terribile u Pawlu Piscopo ddeċidejna li nistiednu lill-pubbliku biex nerġgħu nrawwmu dan id-delizzju li ftit ftit kien beda jispiċċa.

Konna għamilna appell fil-ġurnali lokali ħalli min kien interessat javviċinana biex niffurmaw Għaqda.

U l-Għaqda bdiet, bl-ewwel President tagħha jkun il-magħruf Guido Lanfranco."

Eventwalment l-Għaqda rnexxielha takkwista binja żgħira fejn ikunu jistgħu jinġabru l-membri.

"Dan il-bini jinsab f'37 Triq il-Lvant, il-Belt Valletta proprju taħt il-kunvent tas-Sorijiet tal-Klawsura ta' Sant'Ursula.

Meta dħalna fil-post sibnih abbandunat u mimli mbarazz.

Dħalna għal spiża kbira biex irranġajnih.

Iżda issa hemm is-sodisfazzjon illi għandna ċentru tagħna fejn nistgħu nlaqqgħu lill-membri kull tant żmien.

Fil-fatt kull meta norganizzaw xi attivitajiet, hawnhekk ikun mimli sa ruħ ommu bil-membri li ormaj imissu mal-400; membri li l-eta' tagħhom tibda minn tfal ta' 7 snin u tibqa' tiela' sa anzjani."

Min jista' jsir membru ta' din l-Għaqda?

"Il-membri tagħna huma tfal, irġiel, nisa u anki numru ta' emigranti Maltin.

Kulħadd hu milqugħ.

M'hemmx għalfejn li wieħed ikollu xi mudell jew li jkun beħsiebu jagħmel xi wieħed.

Għandna membri li ngħaqdu magħna sempliċiment għax jinteressahom il-folklor u t-tradizzjonijiet reliġjużi u għalhekk jieħdu pjaċir jattendu għad-diskussjonijiet edukattivi li aħna norganizzaw.

Is-sabiħ hu li għandna ħafna żgħażagħ bħala membri u dawn peress li jkunu f'kuntatt akbar man-nies huma l-individwi ideali biex ikomplu jxerrdu dan id-delizzju."

Fhiex jikkonsistu l-attivitajiet tal-Għaqda?

"Fiċ-ċentru tagħna sikwit inġibu individwi sabiex jitkellmu mal-membri tagħna ħalli jgħaddulhom tagħrif utli u relevanti dwar dan id-delizzju.

Biex nagħtik eżempju, dan l-aħħar ġie Guido Lanfranco li beda jispjega dwar id-disinji fil-knejjes u dwar it-titulari tagħhom.

Jattendu wkoll diversi nies tas-sengħa sabiex jaqsmu xi ideat dwar kif jista' jsir ix-xogħol fuq il-mudelli, bħal ngħidu aħna kif jinbena mudell ta' knisja, kif isir l-indurar, l-irħamar, kif titnaddaf il-fidda, kif tirtokka statwa u ħafna oħrajn.

Peress li ċertu mudelli huma oġġetti fissi fid-djar ma jkunx possibbli li wieħed jeħodhom x'imkien biex jaħdem fuqhom ħaddieħor.

Fuq kollox, iċ-ċokon tax-xogħol jagħmilha imprattika li tagħtiha lil xi ħadd professjonali.

Għaldaqstant ikun siewi ħafna li wieħed jitħarreġ kif jagħmel dan ix-xogħol huwa stess.

Xejn xejn jitgħallem ukoll xi ħaġa ġdida.

Barra minn hekk, kull xahrejn l-Għaqda toħroġ ukoll fuljett żgħir bl-isem 'Il-knisja tiegħi'.

Fih ikun hemm numru ta' artikli b'tagħrif dwar il-mudelli u l-arti sagra filwaqt li ninkludu wkoll xi avviżi dwar xi żjarat kulturali li norganizzaw.

Fl-ewwel ġranet tar-Randan prinċipalment issir il-wirja annwali tagħna fejn il-membri jesebixxu xi oġġetti tagħhom.

Nixtieq niċċara illi aħna ma nagħtux importanza biss lid-delizzju imma anki lill-ispiritwalità tal-membri tagħna.

B'dan il-għan aħna norganizzaw laqgħat flimkien anki fil-knisja speċjalment fiż-żmien tal-Għid u l-Milied sabiex niċċelebraw dawn il-festi bħala familja waħda."

Raphael u Vincent bdew idawwruni mal-post u juruni xi xogħolijiet u mudelli li ġew irregalati lill-Għaqda minn xi membri tagħha.

"Dan il-mudell ġie msawwar mill-ġebla tal-franka minn Manuel Psaila bejn l-1935 u l-1940 u ġie mbierek mill-Vigarju tal-Isqof Mario Caruana.

Huwa mudell tal-faċċata tal-Knisja tal-Madonna tal-

Karmnu tal-Gżira, magħrufa wkoll bħala 'Tal-ġebla'.

Ħaġa oħra li żżid il-valur ta' dil-knisja hu illi t-tinqix li sar fuq il-parti tal-ġebel, inħadem fuq id-disinn tal-iskultur magħruf Marku Montebello.

Ix-xogħol tal-ħjata sar minn Ersilia, waħda minn ulied Manuel li wara mewt missierhom għoġobhom jgħaddulna dan il-mudell biex b'hekk ikun jista' jitgawda wkoll minn dawk kollha li jiġu hawn.

"Ħierġa qalbna miegħu dan il-mudell," kienu qalulna meta morna biex inġibuh.

"Daqs li kieku ħiereġ xi membru anzjan tal-familja."

Fil-fatt kif semmejtlek fil-bidu, dan il-mudell huwa wieħed mis-superstiti tal-gwerra.

Irnexxielu jsalva peress li Manuel kien trasportah bl-akbar għożża u attenzjoni mill-Gżira sal-Pietà fejn kien mar joqgħod waqt il-gwerra.

Irridu ngħidu illi din l-opra ma kinetx laħqet tlestiet għal kollox u għalhekk l-Għaqda ħadet ħsieb biex torqomha fosthom billi indurata u rħamata.

Kull min jiġi hawnhekk l-ewwel ma jara lilha u kulħadd jintilef warajha.

Imbagħad għandna wkoll dan il-mudell ta' raħal maħdum mill-ġablo.

Oriġinarjament kien inġieb hawn għall-wirja minn wieħed mill-membri tagħna minn B'Bugia li wara għoġbu jħallih lill-Għaqda.

Huwa xogħol rappreżentattiv li juri n-natura ta' raħal Malti fl-inqas dettall tiegħu fejn wieħed jista' jara l-knisja bħala ċ-ċentru, z-zuntier, il-każin tal-banda, il-ħwienet, l-isqaq u t-triqat bl-ismijiet tagħhom.

Anki dan il-mudell huwa apprezzat ħafna speċjalment minħabba l-oriġinalità tiegħu."

F'ħin minnhom nara lil Vincent ġej bi flixkun kbir tal-ħġieġ f'idu.

Ġo fih kien hemm armata statwa ta' San Ġużepp bil-Bambin f'idu.

Ma stajtx nifhem kif iddaħħal hemm ġew ħlief billi nqala' l-qiegħ tal-flixkun.

"Le, nassigurak li l-qiegħ huwa intatt.

Ġużi Psaila minn Ħaż-Żabbar ħadmu billi b'paċenzja kbira qata' l-injam fi strixxi rqaq u permezz ta' pinzetta twila reġa' nkolla kollox flimkien fil-ġewwieni tal-flixkun."

Did-darba Vincent immarkali lejn il-ħajt fejn kien hemm mudell magħluq f'niċċa tal-injam.

"Dak hu oġġett ieħor imprezzabbli li għandha l-Għaqda.

Sidha kien membru anzjan mill-Mosta.

Kien wiret dan il-mudell li għandu aktar minn 100 sena minn għand nannuh u finalment d-dixxendenti

tiegħu ħallewh lilna.

Il-mudell ġie maħdum bl-arti tal-quilling li jikkonsisti fit-tkebbib tal-karti tad-deheb."

Kien hemm bosta mudelli nteressanti oħra tant li hu mpossibbli ninkludihom kollha.

Barra minn hekk Vincent urini diversi albums mimlija bir-ritratti ta' kwantità ta' xogħlijiet.

L-aktar wieħed li laqgħatni kien mudell ta' xena ta' dari meta l-qassis kien imur iqarben permezz ta' għodda partikolari lil dawk morda bil-pesta.

Tqanqlitli l-kurżita' dwar x'ifissru dawn il-mudelli għal dawn id-dilettanti?

"Fi tfuliti dawn il-mudelli kienu parti mill-kultura prinċipali b'folklor Malti reliġjuż.

Tista' tgħid li kont issib minn dawn il-mudelli kważi f'kull dar.

Tant hu hekk illi anki fil-ħanut li kellu missieri l-Belt kien hemm rokna b'mudell ta' knisja żgħira ddedikata lil Madonna tad-Duluri u jien kont nieħu ħsieb l-armar tagħha.

Illum ngħodd it-80 sena imma niftakar ċar mudell ieħor li kellu tifel ġirien tiegħi.

Kien mudell ta' knisja maħdum bl-arkett iddedikat lill-Kunċizzjoni.

Fil-festa tagħha kien jarma l-

knisja u jagħmel festin fid-dar tiegħu fejn kien jistieden lill-ġirien u lit-tfal tagħhom.

Jiena kont inħobb noqgħod nimita lill-qassisin u allura kont nagħmlilhom il-liturġija u t-tridu u noqgħod inqaddes u nippriedka.

Wara konna nagħmlu purċissjoni mal-kurituri tad-dar kbira tagħhom u nispiċċaw bl-antifona u bil-benedizzjoni.

Ir-reliġjon kien parti essenzjali minn ħajjitna tant illi niftakar ukoll illi konna nixtru ċ-ċikwejra (li kienet ċikkulata mfarrka biex inħalltuha mal-kafè) u magħha, magħluqa f'envelop, konna nsibu santa.

Kienet l-hena tagħna nġemmgħu s-santi u npartuhom.

Għall-grazzja t'Alla dal-passatemp tal-mudelli tal-knejjes issa reġa' daħal fid-djar tagħna.

Għad-dilettanti, l-mudell tagħhom ikollu importanza kbira tant li wħud jarmawh kuljum skont il-kulur tal-liturġija tal-ġurnata.

F'pajjiżna hawn bosta li għandhom id-delizzju li jgħinu fil-knejjes kemm fuq barra, bħal fil-festi u kemm fuq ġewwa.

Għalhekk permezz ta' dawn il-mudelli huma jkunu jistgħu joħolqu dak l-ambjent tal-knisja li tant jgħożżu u saħansitra jkunu jistgħu jibnuh u jirranġawh f'darhom u skont il-gosti tagħhom."

L-interess kbir li għandu Raphael f'dal-qasam wassalni biex nistaqsih jekk qattx għaddietlu minn rasu li jsir qassis?

"Għalkemm minn dejjem kelli ġibda lejn il-ħidma pastorali u meta kont tifel kont abbati, qatt ma tħajjart nidħol is-seminarju.

Għadni s'issa bniedem reliġjuż ħafna imma maż-żmien bnejt familja ma' marti Helen.

Żewwiġna ħija li kien saċerdot u llum għandna ħamest itfal u ilna miżżewġin aktar minn 50 sena."

Biex tibni dawn il-mudelli jrid ikollok xi sengħa partikolari?

"Bosta mill-membri qatt ma kellhom esperjenza qabel fuq dan id-delizzju imma b'dana kollu ġew hawn, ħadu dik l-edukazzjoni dwar dan ix-xogħol u llum il-ġurnata tiskanta kemm huma attivi anki bil-mudelli li għandhom fid-dar.

Nista' nsemmilek żewġ membri simili: Anthony Pule' u Simon Mercieca li għandhom mudelli meravilja fid-djar tagħhom.

Imbagħad ma nistax ma nsemmix lil membru ieħor tagħna Hector Bruno li bħalissa qiegħed jibni mudell mill-isbaħ ta' knisja maħdum bl-injam ġewwa maħżen kbir li l-quddiem jixtieq jikkonvertih f'mużew.

Fil-fatt l-għan tal-Għaqda hu illi jkompli jinkoraġġixxi lil dak li jkun biex jidħol fl-ispirtu tad-delizzju."

Kemm huwa importanti li dan id-delizzju jibqa' ħaj?

"Naturalment kull ħaġa li tkun marbuta mal-istorja tal-pajjiż hija importanti għax tiġi tagħmel parti mit-tradizzjoni tiegħu u allura huwa neċessarju li tibqa' ħajja u tibqa' għaddejja għax jekk titlef tradizzjoni jkun diffiċli ferm biex tirkupraha.

Barra minn hekk dan id-delizzju partikolari huwa marbut mar-reliġjon u allura jqarrbek aktar lejn Alla u lejn il-Knisja.

San Ġorġ Preca kien jgħid "dak li hu tajjeb u jressqek lejn Alla għandek tinkoraġġih".

Mill-esperjenza personali tiegħi," kompla jfehemni Vincent, "anki nies li forsi kienu xi daqsxejn imbegħdin mill-Knisja, meta bdew jaħdmu f'dan id-delizzju, reġgħu bdew jersqu lejn il-Knisja u lejn ir-reliġjon.

Għax jekk inti ngħidu aħna, tkun qed tarma l-artal, bla ma trid ser tinteressa ruħek fil-liturġija tal-Knisja u fil-qaddisin u allura ser issir aktar midħla tar-reliġjon.

Barra minn hekk bħala Għaqda dan id-delizzju aħna nixtiquh jibqa' jeżisti għax joffri żvog u għandu wkoll tema soċjali peress li jlaqqgħak man-nies, iħajjrek tiddiskuti u tkabbar il-kultura tiegħek u jgħallmek toħloq xi ħaġa b'idejk.

Fl-istess ħin dan ix-xogħol jiftaħ bieb għal diversi snajja' bħall-arġentiera li jispeċjalizzaw fir-raġġieri żgħar u oġġetti oħra ċkejkna tal-fidda, dawk li jaħdmu l-arkett, oħrajn li jagħmlu l-istatwi bit-tafal jew bil-kartapesta u dawk li kapaċi jaħdmu skultura żgħira adatatta biex teħel mal-bradelli u mal-affarjiet tal-mudelli tal-knisja."

Kemm hija popolari l-wirja annwali tal-Għaqda u x'ser naraw dis-sena?

"Nistgħu ngħidu illi issa dil-wirja daħlet fil-kalendarju tal-wirjiet lokali.

Jiġu bosta dilettanti imma mhux biss.

Fil-fatt l-għan tal-wirja, apparti li tesponi x-xogħlijiet tal-membri tagħha, titwaqqaf biex tiġbed membri oħra prospettivi.

Mhux darba u tnejn illi jiġu diversi tfal tal-iskola mal-għalliema tagħhom minħabba l-proġetti kulturali li jiġu mitluba jagħmlu u wara naraw lill-istess tfal ġejjin mal-ġenituri tagħhom biex jidħlu bħala membri magħna.

Fil-wirja ta' dis-sena ser ikollna attrazzjoni speċjali li tikkonsisti f'diversi statwi oriġinali tal-Passjoni maħduma fuq dawk tal-purċissjonijiet li jsiru ġewwa Spanja.

Dawn huma kollha maħdumin bl-idejn u

mlibbsin bi drapp mill-aktar fin skont it-tradizzjoni Spanjola.

Barra minn hekk ser ikun hemm ukoll xogħol b'diversi materjali fosthom bis-sulfarini, mudelli ta' knejjes u kollezzjonijiet ta' affarijiet reliġjużi tradizzjonali bħall-kwadri tal-ex-voto u santi.

Il-ħidma tal-Għaqda mhux biss din il-wirja imma b'sodisfazzjon nistgħu ngħidu illi l-frott tagħha huma n-numru kbir ta' wirjiet personali li jkun hemm fid-djar.

Jekk tqis li meta bdejna l-Għaqda kull ma kien hawn kienu biss tlett wirjiet personali tal-istatwi tal-Ġimgħa l-Kbira fil-Belt u tara x'hawn illum ma' Malta u Għawdex kollha, tifhem il-benefiċċju li qed iħalli x-xogħol tagħna.

Nixtiequ nappellaw lill-pubbliku in ġenerali biex jiġi jagħti titwila lejn dak li kien kapaċi jagħmel il-poplu Malti matul iż-żminijiet u anki illum fis-snin riċenti.

U għaliex le?

Forsi minn dis-sena, xi wħud minnhom jitħajjru jissieħbu magħna sabiex huma wkoll jiffurmaw parti minn dan il-patrimonju Malti."

Din il-wirja qed tittella' fis-Sala ta' San Franġisk fi Triq Melita, l-Belt Valletta mis-Sibt 20 ta' Frar 2010 sas-Sibt 6 ta' Marzu 2010.

Ħinijiet tal-ftuħ mid-9:30am – 12:30pm u mill-4:30pm sas-7:30pm.

Id-dħul huwa b'xejn u wieħed jista' wkoll jinkiteb bħala membru.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-21 ta' Frar 2010)

delizzju

Ghaqda Dilettanti Mudelli ta' Knejjes

knisja

rokna tad-devozzjoni

Torċa

wirja

IL-GWERRA MA DIFNITUX...


TGĦID GĦADHOM JIFTAKRUNI?

Permezz ta' dawn l-artikli qegħdha kull darba nikkonferma l-għerf tal-qawl Malti illi jgħid 'mitt bniedem mitt fehma'.

Spiċċa ż-żmien meta b'mod inġenwu kont naqsam lin-nies f'żewġ kategorji biss – favur jew kontra, abjad jew iswed, vi jew va.

Perspettiva wara perspettiva ta' individwi differenti qegħdin jagħnuni b'fehmiet varji u b'għażliet diversi u b'hekk qed jirnexxieli nifhem b'aktar ċarezza għala bniedem jagħmel jew iħoss ħaġa u mhux oħra.

L-artiklu ta' dil-ġimgħa tnissel minn ittra f'ġurnal fejn Anthony Caruana kien qed jistieden lil xi ħbieb antiki tiegħu biex jikkuntattjawh.

Huwa kien qiegħed hawn Malta għal ftit ġimgħat biss wara snin twal

jgħix f'bosta pajjiżi oħra.

Li laqgħatni kien it-ton nebbiexi ta' kitbietu.

Li ħajjarni nkellmu kienet sentenza qasira fejn hu stqarr illi xtaq jiltaqa' ma' sħabu peress li aktarx ma jerġax jirfes f'pajjiżna aktar għax kull ma jmur l-ivvjaġġar kien qed isir ferm diffiċli.

Ħassejt għafsa ta' qalb u tħassibt dwar x'jista' jħoss bniedem li jaf li forsi mhux ser jara aktar lil pajjiżu.

Anthony laqa' l-istedina tiegħi bil-qalb imma għal darb'oħra għaraft li kull bniedem għandu l-mod partikolari tiegħu dwar kif iħares lejn il-ħajja.

"Ilni nieqes minn Malta minn mindu kelli 18 il-sena.

Illum għandi 84.

Kienet il-gwerra flimkien mal-bluha taż-żogħżija li ħarġuni minn art twelidi."

Anthony jiftakar li kellu madwar 14 –il sena meta bdew l-ewwel attakki fuq Malta.

"Konna nafu li bdiet il-gwerra imma ma bsarnix li kienu ser jiġu daqshekk malajr biex jattakkawna.

Aħna konna noqogħdu l-Ħamrun u niftakar li ftit qabel is-7:00am bdew il-bumbardamenti mill-ajruplani Taljani.

Sa mill-ewwel ġurnata inqatlu n-nies u ġġarraf il-bini.

Ma konna ppreparati xejn għal dawn l-attakki.

Ftit qabel ma l-Italja iddikkjarat gwerra, hawn Malta nstabu tliet ajruplani tan-Navy għadhom magħluqa fil-kaxxi.

Kienu tat-tip Gloster Sea Gladiators u

jingħad li kienu f'pajjiżna għax in-Navy kienet insiethom warajha!

Biex dawn l-ajruplani setgħu jiffunzjonaw, kellhom isiru xi modifikazzjonijiet fuqhom peress li oriġinarjament dawn kienu maħduma biex jitilqu minn fuq l-aircraft carriers.

Kienu ajruplani manuvrabbli ħafna imma ma kienux veloċi biżżejjed.

Barra minn hekk bi tliet ajruplani ma stajtx tagħmel ħafna!

Kien hemm bosta nies li kienu devastati speċjalment meta semgħu illi bdew imutu n-nies u jaqgħu xi djar.

Jekk niftakar sewwa f'daqqa waħda kien hawn ħafna esperti f'pajjiżna li ma nafx minn fejn ġew.

Bdew iduru d-djar u jgħidu lin-nies biex meta jkunu neżlin il-bombi kellhom ipoġġu saqqu fuq wiċċ il-mejda u jidħlu taħtha ħalli jkunu protetti."

Il-ħsieb biss ta' gwerra f'pajjiżek ikexkxek.

Imma fl-imħuħ żagħżugħa għatxana għal ftit avventura, l-idea tal-gwerra kienet pjuttost eċċitanti.

"Ta' dik l-età l-gwerra teħodha bħala avventura.

Aħna l-ġuvintur kellna ġenn biex nilbsu dik l-uniformi ħalli nimpressjonaw lit-tfajliet.

Fil-fatt xtaqt ħafna nidħol suldat hekk kif beda l-ewwel ġlied.

Ħbiebi li kienu akbar minni daħlu fl-armata u xtaqt inkun magħhom imma kont għadni żgħir wisq.

Meta mbagħad morna noqogħdu f'post ieħor, sibt ruħi maqtugħ totalment waħdi.

Dak iż-żmien kien hemm dipartiment li kien joħroġ il-kuntratti tax-xogħol biex jinbnew it-triqat, ir-runways, il-hangers u dak kollu li kellu x'jaqsam mal-airforce u meta dan mexa għas-Siġġiewi, xi qraba flimkien mal-familja tiegħi morna noqogħdu l-Qrendi biex inkunu viċin tal-post tax-xogħol.

Dan peress li fil-gwerra t-trasport pubbliku sar perikoluż apparti li kien hemm nuqqas ta' petrol u għalhekk ma stajtx tużah għal xejn b'xejn.

Eventwalment mort naħdem mal-Air Ministry u hemmhekk bagħtuni ma' tim ta' surveyors li kienu qed jippjanaw id-dispersials.

F'dan ix-xogħol kont inħossni utli għax kont nemmen li qed nagħmel xi ħaġa importanti ħafna għall-pajjiżi.

Id-dispersials kienu estensjonijiet tar-runway li kellhom il-funzjoni li jisseparaw l-ajruplani tar-rinforzi minn xulxin hekk kif dawn jaslu Malta.

Ir-raġuni kienet li hekk kif dawn ir-rinforzi kienu jitilqu minn

fuq l-aircraft carrier biex itiru lejn Malta, kien ikollhom jgħaddu f'linja dritta minn fuq Pantellerija.

Immedjatament dawn kienu jiġu interċettati u rrappurtati lill-forza tal-ajru ta' Sqallija li min-naħa tagħhom kienu jibgħatu l-ajruplani tagħhom biex jibbumbardjawhom.

Peress li m'hawnx bogħod bejn Malta u Sqallija, ir-rinforzi tagħna kienu jsibu l-ajruplani Taljani dritt fuqhom hekk kif jersqu lejn pajjiżna.

Għaldaqstant kienet essenzjali li r-rinforzi jitferrxu mill-ewwel.

Biex dawn ir-rinforzi jagħmlu l-vjaġġ malajr kemm jista' jkun lejn pajjiżna kienu jitilqu mingħajr armi ħalli jkunu eħfef.

Għalhekk sakemm dawn kienu jgħaddu mid-dispersial units, waqt li jkunu għadhom mexjin, għadd ta' baħrin u suldati kienu jagħtuhom il-fuel u jarmawhom bl-armamenti.

Kollox kien isir f'tebqa t'għajn u b'effiċjenza kbira, tant li hekk kif joħroġ mill-ġdid barra fuq ir-runway, l-ajruplan tar-rinforzi jkun diġà ppreparat biex jiġġieled u jitla' jattakka minnufih.

Ma kienx xogħol faċli li tibni dawn id-dispertial units speċjalment minħabba l-attakki kontinwi mill-ajru.

Sikwit konna niġu attakkati permezz tal-istrafing jiġifieri meta jinżel ajruplan fil-baxx u jibda jispara fuqna bil-machine gun.

Mhux l-ewwel darba li kelli ninxteħet malajr ġo xi gandott.

Jiena kont responsabbli mit-theodolite li kien jikkonsisti f'biċċa apparat biex isir kejl aktar preċiż.

Kien apparat antik ħafna li aktar kien jixraqlu jitpoġġa ġo xi mużew imma dak biss kellna u bih ridna naħdmu.

Kull darba li kien hemm attakk mill-ajru kien ikolli nżarma dat-theodolite u nieħdu miegħi fix-xelter għax ma stajtx nippermetti li nitilfuh.

Fir-realtà l-fizzjal li kont naħdem miegħu u li kien il-kaptan tal-inġiniera kellu sens ħafna aktar minni għax waqt attakki bħal dawn kien immur isib xi xelter malajr u mhux joqgħod iżarma t-theodolite bħali!

Imma l-ġenn taż-żogħżija jilludik li inti mhux ser tintmiss u nammetti li mhux darba u tnejn li rriskjajt aktar milli messni."

Meta tlestew dawn id-dispersial units Anthony beda jaħdem bħala skrivan mad-dipartiment tal-Accounts sakemm għalaq it-18 il-sena u sab l-opportunità biex jaqta' xewqtu.

"Peress li diġà kont qed nagħmel xogħol relatat mal-gwerra stajt nagħżel li ma ninqabadx bil-lieva.

Imma jiena hemm kien moħħni u ddeċidejt li nidħol mal-armata, għalkemm mhux b'mod dirett.

Ingħaqadt man-NAFI (Navy Army and Airforce Institutes) li kienet toffri servizzi fil-canteens tal-istabbilmenti Ingliżi.

Normalment dawn kienu jkunu nies ċivili imma fi żmien il-gwerra kellhom isiru suldati peress li kienu jivvjaġġaw mat-truppi.

Dik il-ħabta kienu qed jibagħtuhom l-Italja u għalhekk sibt ix-xoqqa f'moxta biex inżur pajjiż ieħor."

Tħassibt meta qalli li kien qiegħed mal-armata Ingliża fl-Italja fi żmien il-gwerra imma hu assigurani mod ieħor.

"Meta aħna wasalna l-Italja, l-armata kienet diġà avvanzat sa Ruma u għalhekk ma kienx hemm biża'.

L-uniku periklu li kelli kien mill-ikel tal-kokijiet għax kienu jsajjru ħażin immens tant li ħassejthom ser joqtluni!"

L-attitudni ta' Anthony lejn il-gwerra hija kemmxejn impressjonanti għax bil-kuntrarju ta' oħrajn li kellimt dwar daż-żminijiet, hu jirrakkonta dwarha b'ton pjuttost leġġer, akkost li minn xi rakkonti li qalli ġieli sab ruħu f'sitwazzjonijiet iebsin.

"Aħna konna nivvjaġġaw minn post għall-ieħor bħala konvoj f'daqqa.

Darba waqt vjaġġ minnhom sibna ruħna fil-post żbaljat u qabdu jisparaw fuqna.

Imma fortunatament ħadd ma weġġa'.

Ġrajja oħra li qed niftakar hija meta kont stazzjonat fil-Greċja.

Kien hemm gwerra ċivili dak iż-żmien għax xi wħud kienu qed jissieltu biex joħorġu r-re mill-pajjiż.

Ġurnata minnhom waqt li kont miexi

f'villaġġ nilmaħ folla fi pjazza.

Ħsibt li kien hemm xi suq u mort nittawwal b'kurżità.

Minflok sibt li n-nies kienu qed iħarsu lejn ħamest irjus maqtugħa li kienu mpoġġija fuq biċċa drapp mal-art.

Bdew jgħidu li kienu grupp ta' briganti li kienu ħebbew u qatlu lil xi pulizija xi ftit tal-ġranet qabel.

Imma l-Bambin biss jaf x'kienet il-verità!"

Anthony ġie lura Malta fl-1948 u mill-ewwel ingħata lura x-xogħol li kellu qabel fl-uffiċċju.

"Madanakollu wara tant żmien niġri minn pajjiż għall-ieħor barra fil-kampanja, ħassejtni qed nifga bil-qiegħda kuljum magħluq ġewwa uffiċċju.

Għalhekk erġajt tlaqt lejn l-Ingilterra fejn għal xi żmien ħdimt f'xi fabbriki u uffiċċji.

Finalment sibt xogħol ma' kummissjoni tal-foresti fejn il-ħaddiema kienu jgħixu f'kamp u bosta minnhom kienu eks-suldati bħali.

Niftakar uħud minnhom kien fihom veru tip.

Il-gwerra kienet ħalliet marki psikoloġiċi fuqhom u l-attitudni tagħhom kienet pjuttost eċċentrika.

Per eżempju wieħed minnhom kellu personalità doppja u allura daqqa tisimgħu jitkellem bil-galbu u b'ċertu aċċent u f'mument ieħor jinfexx jidgħi b'leħen oħxon ta' barri.

Ieħor kien iffissat li qriegħ u kien jilbes kappell il-ħin kollu, anki meta jmur jorqod u meta jmur jinħasel fis-shower!

Ħaddiem ieħor kien ħalef li ried jerġa' jidħol suldat u kull darba kien imur japplika f'xi post jew ieħor.

Imma kull darba kien jirritorna lura u jgħidilna li qalulu biex jerġa' jmur japplika meta jkollu aktar demm fl-alkoħol."

Skont Anthony dak kien żmien meta l-ħin kollu kienu jisimgħu b'sejħiet biex aktar irġiel jingħaqdu man-Navy ta' New Zealand jew tal-Awstralja jew mal-armata tal-Kanada.

"Darba minnhom waqt party tant xrobna li l-għada bla ma naf kif sibt ruħi msieħeb fl-armata tal-Awstralja stazzjonata f'Londra.

Għall-ewwel inħsadt imma mbagħad meta qaluli kemm kienet ser tkun il-paga kont veru kuntent.

Minn hemm mort l-Awstralja fejn kienu qed jirreklutaw ex-serviceman tal-Ingilterra.

Stajt nidhol fl-aħħar grad li ħriġt bih, jiġifieri dak ta' surġent imma naħseb li jien kont xi daqsxejn stupidu min-natura tiegħi u minflok għażilt li nidħol bħala private mal-infanterija u kelli nerġa' nibda kollox mill-bidu.

Sibt ruħi l-Korea niġġieled, jisparaw fuqi u jien nispara fuqhom.

Fil-fond ta' qalbi kont nitlob li mhu qed nolqot lil ħadd u biex ħadd ma jolqot lili.

Naturalment l-idea li toqtol lil xi ħadd mhi xejn sabiħa

imma f'mumenti bħal dawk ma jkollokx għażla.

Kont tal-fehma illi jekk tferi wieħed, kien ikun hemm bżonn tnejn oħra biex iġorruh u allura tkun eliminajt tlieta mingħajr ma toqtol lil ħadd.

Iżda fir-realtà ma tantx kien ikollok ħin biex toqgħod timmira u tara fejn ser tolqot.

Kif tara xi ħaġa tiċċaqlaq, kellek tispara fuqha u daqshekk.

Darba minnhom intlaqatt ħafif wara widnejja bi shrapnel imma l-bqija nistgħu ngħidu li ħlistha ħafif."

Wara li għamel xi żmien jgħix fil-Ġappun, Anthony mar lura lejn l-Awstralja u hemmhekk iżżewweġ lil tfajla ta' oriġini Maltija u bena familtu hemmhekk.

Dara sewwa l-Awstralja u f'dawn l-aħħar kien qed iżur lil Malta peress li bintu ġiet toqgħod hawnhekk.

Xtaqt inkun naf illum Malta xi tfisser għalih?

"Jgħaddi kemm jgħaddi żmien tibqa' dejjem tħoss dik il-ġibda lejn pajjiżek u sal-llum għadni nħoss dik iċ-ċertu kburija meta nara xi ħaġa Maltija.

Pajjiżek jibqa' dejjem f'demmek u ma tistax twarrbu daqs li kieku qatt ma kien.

Imma wara tant snin nistqarr li aktar nikkunsidra lill-Awstralja bħala pajjiżi milli lil Malta.

Dari qegħdha hemm u ħbiebi huma kollha Awstraljani.

Barra minn hekk peress li tajt sehemi fis-servizz, fl-Awstralja nitqies bħala persuna privileġġjata u kull meta jkolli bżonn xi kura nista' nattendi fl-aqwa sptarijiet u jieħdu ħsiebi ħafna.

It-temp ukoll ma jaħqarnix daqs t'hawnhekk.

Ikolli ngħid ukoll illi aktar ma jgħaddi ż-żmien qiegħed insir inqas soċjevoli u għalhekk l-Awstralja nippreferiha għax tista' tmur f'postijiet fejn għal mili sħaħ ma tarax ruħ filwaqt li Malta hija ffullata ħafna."

Ormaj Anthony irritorna lejn l-Awstralja.

Sfortunatament ħadd min-nies li kien jaf lura fis-snin ta' żogħżitu ma kkuntattjah.

"Meta niftakar fil-ħbieb li kelli f'Malta f'żogħżiti nimmissjahom ħafna.

Sirt naf li uħud minnhom mietu filwaqt li oħrajn emigraw lejn l-Amerika, il-Kanada u l-Awstralja.

Iżda ma nafx għaliex ħadd mill-bqija ma kkuntattjani.

Tgħid ma baqgħux jiftakruni jew forsi miet kulħadd?

Min jaf?

Xtaqt ħafna li niltaqa' ma' tnejn minnhom partikolari: Victor Muscat u Ġużi Spiteri li kienu ħbieb tiegħi fl-iscouts tal-Ħamrun.

Oħrajn sas-snin 1944 kienu jaħdmu miegħi fl-AMDW, fl-RAF Luqa u fil-Headquarters ta' Ta' Xbiex kif ukoll ta' Qui-Si-Sana.

Għalkemm jista' jkun li ma nżurx aktar lil art twelidi, illum jeżistu bosta mezzi jekk wieħed irid iżomm kuntatt.

Għaldaqstant jiena ser inħallilek it-telefon ta' binti Linda (21373318) sabiex jekk xi ħadd minn sħabi jaqra dan l-artiklu u jkun jixtieq jikkuntattjani jkun jista' jagħmel dan.

Kieku nieħu gost ħafna!"

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-29 t'Awwissu 2010)

Ġużi Spiteri

Torċa

TGĦID GĦADHOM JIFTAKRUNI?


Din il-ġimgħa ddeċidejt li nlaqqgħakhom man-Nutar Paul George Pisani li huwa iben il-mibki poeta magħruf Għawdxi, Ġorġ Pisani.

Iltqajna fl-uffiċċju tiegħu li jinsab fil-proprjetà fejn hu kien jgħix flimkien mal-ġenituri tiegħu fi Triq Putirjal, ir-Rabat, Għawdex.

Faċċata, donnu biex iżomm għajnejh fuq il-post li għex fih għal bosta snin, stajt nilmaħ il-mafkar tal-bronż ta' Ġorġ Pisani li tpoġġa hemmhekk fit-23 ta' Ġunju 2001.

Bħas-soltu, apparti li segwejt il-kitbiet tal-poeta, għażilt ukoll li niltaqa' mal-uniku iben tiegħu sabiex permezz tad-diskussjoni tagħna, nifhem aħjar min kien dan il-persunaġġ.

Huwa tassew illi x-xogħolijiet ta' artist jistgħu jirriflettu wħud mill-emozzjonijiet u l-perspettivi tiegħu.

Madanakollu, jiena nemmen li ħadd ma jista' jiftaħlek tieqa intima fuq individwu, aktar minn dawk li jkunu għexu miegħu.

Għal bosta drabi, Paul stqarr illi għalih missieru kien enigma peress li kien bniedem riservat ħafna.

Iżda xorta waħda, mal-mogħdija tad-diskursata tagħna, feġġu rivelazzjonijiet interessanti li komplew għanew il-ġrajja ta' min kien il-poeta Ġorġ Pisani; punti li nittama li xi student tal-Malti għad jitħajjar jistudja aktar fil-fond dwarhom.

Ħass is-sejħa reliġjuża

Twieled ir-Rabat, Għawdex fis-6 ta' Mejju 1909.

Tgħallem fl-iskola primarja tal-Gvern u fil-Liċeo t'Għawdex.

Jidher li f'żogħżitu huwa kellu xi delużjoni ta' mħabba li kidditu ħafna tant li rari tkellem dwarha ħlief permezz tal-iżvog f'xi poeżiji, fosthom 'Għanja Moħbija' u 'Kelma Nassiesa'.

Kien f'dan il-perjodu wkoll li huwa beda jieħu t-taħriġ biex isir patri.

"Fl-adoloxxenza tiegħu missieri ħass is-sejħa reliġjuża u beda n-novizzjat mal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini fejn kellu l-isem ta' Fra Alipju," qalli Paul.

"Hemmhekk huwa għamel studji avvanzati fil-letteratura klassika u fit-teoloġija, filwaqt li beda jikteb poeżiji bil-Malti fir-rivista tal-Franġiskani Kapuċċini 'L-Immakulata'."

Iżda kif qal Carm C. Cachia f'kitba tiegħu dwar dan il-poeta, "Donnu lanqas fil-protezzjoni ta' dan il-post qaddis, ma sab il-paċi interna li kien qed ifittex."

U infatti, wara xi żmien, Pisani ħalla l-kunvent.

Sar għalliem

"Wara li ħalla l-kunvent, missieri beda l-karriera tiegħu bħala għalliem.

Fl-1935 huwa nħatar bħala l-ewwel surmast tal-Malti fil-Liċeo t'Għawdex.

Kien f'dan iż-żmien li huwa ntroduċa l-istudju tal-Malti fis-Seminarju t'Għawdex."

Waqt il-gwerra

"Fl-1940, fl-eqqel żmien tal-gwerra, huwa ġie msejjaħ Malta biex jaħdem fid-Dipartiment tal-Informazzjoni fejn ħadem bħala traduttur u ko-editur tal-ħarġa Maltija tal-'Information Service Bullettin'.

Barra minn hekk, huwa kien jgħallem it-Taljan u l-Malti fl-iskola sekondarja tal-bniet fil-Belt Valletta, filwaqt li ntroduċa l-istudju tal-Malti lill-istudenti tal-Kunvent Sacred Heart f'San Ġiljan," kompla jirrakkuntali Paul.

Sehem kbir fil-ġabra tal-qamħ f'Għawdex

"Meta fl-1942 missieri ġie maħtur Assistant Information Officer għal Għawdex, huwa fetaħ Information Bureau kważi fl-irħula kollha t'Għawdex.

Kien f'dan iż-żmien li huwa kellu sehem kbir fil-ġabra tal-qamħ mingħand il-bdiewa Għawdxin."

Minn kliem Paul intbaħt li dan kien perjodu sinifikanti ħafna fil-ħajja ta' missieru.

"Ma kienx faċli li tikkonvinċi lill-Għawdxin biex joħorġu l-qamħ li kienu kabbru, ħażnu u ħbew.

Meta bajda ta' tiġieġa kienet tiswa prezz għali mmens, tista' timmaġina kemm kien il-valur tal-qamħ!

L-Għawdxin huma nies li tgħallmu jfendu għal rashom għax fuq dil-gżira, matul is-snin, spiss intelqu għal rieħhom.

Kulħadd kien jara kif jiżra' xi ħaġa u jrabbi xi annimal biex ikollu l-provvisti meħtieġa.

Għalhekk meta l-awtoritajiet bdew jipprentendu l-qamħ mingħandhom, kien bħallikieku riedu jeħdulhom it-teżori tal-familja," spjegali Paul.

Jidher li mhux darba u tnejn li l-qiegħa saħnet għax il-pressjoni minn Malta kienet kull ma tmur tiżdied minħabba li l-ikel fil-gżira prinċipali kien għoddu spiċċa għal kollox u kien hemm bosta li kienu qed jgħoddu ruħhom b'mitlufa.

"Kulħadd kien jaf li l-Għawdxin kellhom il-qamħ mistur.

Imma x'setgħu jagħmlu?

Jidħlu għalihom bl-armi biex jeħduhulhom?

Fi żmien ta' gwerra?

Meta għandek bżonn in-nies miegħek u mhux kontrik?

Kienet sitwazzjoni iebsa u infatti darba minnhom, kienu għoddhom ħaġġruh lil missieri meta mar jipprova jkellem lil xi bdiewa biex jagħtuh il-qamħ għall-Maltin!" kompla Paul.

Imma sa fl-aħħar, Pisani rnexxielu jsib mezz tajjeb kif jieħu li jrid...

"Beda jiftiehem mal-arċipriet ta' kull knisja sabiex jgħid lin-nies li wara l-barka tal-quddiesa, se jkun hemm xi ħadd barra biex ikellimhom.

Hu kien joqgħod jistenna n-nies barra fuq iz-zuntier u bil-kalma kollha kien jispjegalhom illi jekk ma kienux se jgħinu permezz tal-qamħ tagħhom, Malta kien se jkollha ċċedi u tiftaħ il-bibien għall-għadu.

Apparti minn hekk, huwa beda jistaqsihom jekk kellhomx bżonn xi razzjon għalihom minn Malta ħalli meta jitla' bit-trakk għall-qamħ, itella' miegħu dak li jkunu talbuh.

B'hekk l-irjus irtabu u l-affarijiet irranġaw ruħhom.

Dawn l-esperjenzi kienu eventwalment nebbħuh biex fl-1945 jikteb id-dramm 'Il-Ġabra tal-Qamħ'."

Wara l-gwerra

"Meta ntemmet il-gwerra, missieri reġa' daħal għalliem u beda jgħallem il-Malti, ir-Reliġjon, l-iStorja u l-Latin fil-Liċeo t'Għawdex.

Sadanittant, huwa baqa' jaħdem ukoll fid-Dipartiment tal-Informazzjoni u ħafna għadhom jiftakru l-filmshows li kien jorganizza wara nżul ix-xemx fil-pjazez t'Għawdex sabiex jeduka l-poplu u jżommu aġġornat dwar il-ġrajjiet kurrenti.

Barra minn hekk, fil-Banca Giuratale fir-Rabat, Għawdex, huwa fetaħ uffiċċju ċentrali b'kamra għall-qari attrezzata ħafna fejn wieħed kien isib jaqra ġurnali, rivisti u kotba dwar suġġetti varji.

Fuq inizzjattiva tiegħu wkoll, kienu nstallati loudspeakers tar-Rediffusion fil-pjazez t'Għawdex mnejn il-poplu kien jisma' l-aħbarijiet u l-avviżi tal-Gvern," qalli Paul bi kburija lejn ix-xogħol siewi li wettaq missieru.

Wieħed mill-pijunieri tax-xandir f'Għawdex

Għalkemm personalment seta' kien riservat, ċertament Pisani kellu ħeġġa liema bħalha biex itejjeb il-qagħda tal-Għawdxin u tal-gżira t'Għawdex.

Infatti hu kien ukoll wieħed mill-pijunieri tax-xandir f'Għawdex.

"Kien hemm refuġjat Malti f'Għawdex, ċertu Vella, li meta missieri wrieh bix-xewqa li kellu li jsib mezz kif ixandar xi programmi minn Għawdex għal Għawdex, dan ħareġ b'sistema rudimentali li kienet taħdem bil-linji tat-telefon u permezz tiegħu, missieri beda jxandar il-programmi u jinstema' fil-pjazez."

Id-dramm li daħlu fl-inkwiet

Fl-1945 Pisani ppubblika l-ktieb 'L-Għid taż-Żgħożija' li fih hemm uħud mill-aqwa xogħolijiet tiegħu.

Infatti, poeżija minnhom li ġġib l-istess isem, akkwistatlu t-titlu tal-Poeta taż-Żgħożija.

Fil-prefazju tal-ktieb il- Prof. Ġużè Aquilina kiteb hekk: "Tneħħi... l-waqtiet suwed ta' qtigħ il-qalb jew disperazzjoni, l-akbar motiv tal-poeżija ta' Pisani tibqa' ż-żgħożija qalbiena li tħares 'il quddiem mimlija ħeġġa u mgħaġġla fit-tiġrija tal-ħajja."

Iżda apparti xogħol ieħor li kiteb fl-istess żmien, żgur li xejn ma ħalla mpatt fuq Pisani daqs id-dramm 'Is-Sengħa tal-Imħabba'....

"Missieri kien isiefer ħafna u spiss kien jieħu l-opportunità biex imur jara xi dramm barrani.

B'hekk, huwa ġie espost għat-teatru tal-kontinent.

Ġara li darba ġietu f'rasu li jikteb id-dramm 'Is-Sengħa tal-Imħabba' li kien jitratta t-tema ta' familja li titfarrak meta tidħol bejniethom it-tielet persuna.

Id-dramm kien jispiċċa bi tmiem negattiv li jqanqal bosta mistoqsijiet.

Inzerta li dan ix-xogħol għoġob lil xi studenti universitarji u dawn iddeċidew li jaħdmuh fir-Radio City l-Ħamrun," beda jgħidli Paul.

"Il-busillis beda meta dan id-dramm ġie rrekordjat għar-Rediffusion u allura daħal fid-djar kollha.

U hemm qam pandemonju sħiħ għax kien hemm min tkaża bis-suġġett tad-dramm.

Ngħiduha kif inhi, illum tidħak jekk tarah.

Imma f'dak iż-żmien, għalkemm kulħadd kien jaf li kien hemm il-problemi fil-familji, in-nies kienet taħbihom taħt it-tapit bla ma ħadd kien jipprova jara kif se jsolvihom.

Mhux talli!

Imma għamluha tabù li titkellem dwarhom!"

Iżda agħar minn hekk, skont Paul kien editorjal pjuttost kiefer li ġie ppubblikat f'Leħen is-Sewwa li nkorla lil missieru u affettwalu wkoll saħħtu, anki jekk is-soltu ma kien iħalli xejn ikiddu.

"Min kiteb l-editorjal, b'malizzja semma' li ma kienx sewwa li għax ikollok esperjenza ħażina f'ħajtek, tmur iċċappasha fuq il-palk.

Naturalment kien qed jirreferi għall-istorja ta' mħabba li kellu missieri f'żgħożitu.

U din tant tagħtu ġewwa, li għamel libell lill-ġurnal, għalkemm xorta tilfu għax l-imħallef qal f'sentenza klassika li ma kienx sewwa li fuq il-palk tipproġetta sitwazzjonijiet mhux feliċi tal-ħajja!"

Jidher li maż-żmien dan l-inċident twarrab mal-ġenb, tant li Pisani kompla jikteb fl-istess ġurnal għal diversi snin wara.

Madanakollu, Paul ma jistax jifhem kif mument sinifikanti bħal dan li juri l-ewwel ċaqliqa lejn ir-realiżmu fid-dramm Malti mhux qed jiġi kkunsidrat fil-kotba ta' llum li jitrattaw l-Istorja tad-dramm f'Malta.

"Jiddispjaċini meta jiġri dan.

Mhux għax qed nitkellem dwar missieri.

Imma għax mhux qed niktbu b'mod onest u mhux qed nagħtu kreditu lil min ħaqqu.

Uħud donnhom għandhom l-għan li jsemmu biss lil dawk il-kittieba u l-poeti li ġew wara l-gwerra filwaqt li qed iwarrbu lill-oħrajn li ġew qabilhom daqslikieku dawn ma jgħoddu xejn biex wasalna fejn wasalna llum.

Ħażin nagħmlu jekk ninsew li mingħajr il-passat m'hemmx preżent," sostna iben Pisani.

Iżżewweġ ta' 54 sena

Fl-1963 Ġorġ Pisani jiżżewweġ lil Rose nee' Formosa minn Kerċem, li kienet 32 sena iżgħar minnu.

Sena wara kellhom lil Paul u t-tnejn rabbewh f'għożża liema bħalha.

Kont kurjuża jekk bħala iben, hu qattx ħass il-piż ta' missier li kien daqstant popolari f'Għawdex?

"Jiena tlajt b'ċertu reverenza u sottomissjoni edukata lejn il-ġenituri tiegħi u qatt ma ħabbatthom.

Nistqarr li kont inħoss xi ftit responsabbiltà għall-fatt li l-missieri kienu jafuh ħafna nies u ma ridtx li nħammarlu wiċċu b'xi mod," ftakar Paul.

Staqsejtu wkoll jekk qattx xtaq li laħaq lil missieru f'età iżgħar?

"Ħa nghidlek, l-aktar li nixtieq hu li għadu ħaj," irrispondini kemmxejn imqanqal.

"Qattgħajt tfulija sabiħa ferm miegħu.

Veru li lħaqtu ta' età kbira imma mbagħad gawdejt mill-fatt li ma damx ma ħareġ bil-pensjoni u allura kellu ħafna ħin għalija.

Infatti spiss kont noqgħod niġri ma' djulu u min jaf kemm laqqgħani ma' nies li llum huma miti bħal Mary Meylak, Erin Serracino Inglott, Frenċ tal-Għarb eċċ."

"Konna mmorru wkoll għall-passiġġati twal fil-kampanja Għawdxija li tant kienet għal qalbu.

Kien miġbud ħafna wkoll lejn l-Istorja u infatti kiteb diversi poeżiji relatati fosthom 'Il-Ġgantija t'Għawdex', tant li hemm min isibu wkoll bħala l-Poeta tal-Istorja.

Madanakollu jien aktar naħseb li kien jixtieq jibqa' magħruf bħala l-Poeta t'Għawdex.

Kellu mħabba kbira għal dil-gżira kif jixhdu bosta mix-xogħolijiet tiegħu, fosthom l-'Innu Għal Għawdex' li hawnhekk għadu jindaqq meta jispiċċa xi programm tal-banda u warajh jindaqq l-Innu Nazzjonali."

Kien kuġin ta' Carmelo Borg Pisani

Skoprejt fatt ieħor dwaru li probabbilment ftit jafuh.

"Missieri baqa' reliġjuż ħafna, anki wara li ħareġ mill-kunvent.

Fil-fatt naħseb li l-għeżeż ħaġa li ħalla fija kien ir-rispett lejn ir-reliġjon, apparti li derrieni wkoll b'ċertu awto-dixxiplina u valuri sodi.

Intant, kull fil-għaxija konna ninxteħtu ngħidu r-rużarju flimkien u hekk kif inlestu konna ngħidu wkoll Ave Maria għall-mejtin tagħna.

Niftakar li missieri kien isemmihom kollha wieħed wieħed kuljum: il-ġenituri, in-nanniet, iz-zijiet, il-kuġini eċċ. Fosthom dejjem kien isemmi lil ċertu Karmenu li kont naf li kien kuġin tiegħu imma xejn aktar," irrakkuntali Paul.

"Però jidhirli li darba minnhom ikkuntattjah il-kittieb Lawrence Mizzi peress li kien qed jagħmel xi riċerka dwar Carmelo Borg Pisani u kien sar jaf li missieri kien prim kuġin tiegħu.

Huwa talbu għal xi informazzjoni dwaru imma akkost li s-soltu missieri dejjem jgħin lil kulħadd, lil dan talbu biex lil Borg Pisani jħallih jistrieħ.

Għandek tkun taf li missieri kien espert tal-arti diplomatika ta' kif ma jweġibx mistoqsija jekk jiddeċiedi hekk.

Ħadd ma kien jaf li dan l-individwu kien jiġi minna għax missieri qatt ma kien isemmieh ma' ħadd.

Lanqas magħna ma kien jitkellem dwaru.

Qatt ma kkummenta dwar jekk kienx jikkunsidrah bħala traditur jew xi ħaġ'oħra.

Donnu għalih kien biss membru tal-familja – il-kuġin."

Kien gwida ta' personalitajiet importanti

"Dari d-Dipartiment tal-Informazzjoni kellu taħt il-ġurisdizzjoni tiegħu wkoll it-turiżmu.

Għaldaqstant, parti minn xogħol missieri kien li jdawwar personalment m'Għawdex lil bosta personalitajiet importanti u anki lill-aġenti tal-ivjaġġar li kienu qegħdin jiskopru lill-gżira.

Fatt interessanti huwa li baqa' jagħmel dan ix-xogħol sa meta kellu 80 sena, anki jekk bla ħlas.

'U dak il-pajjiż għandu bżonnu!' kien jgħidli meta ġieli lmentajt miegħu."

Awtur Prolifiku

Ġorġ Pisani ppubblika tmien kotba ta' poeżiji, sitt drammi, ġabra ta' novelli, ġabra ta' essejs, żewġ rumanzi u żewġ ġabriet ta' leġġendi Għawdxin.

Barra minn hekk, wara mewtu, fis-sena 2000 il-Prof.

Oliver Friggieri stampa antoloġija mill-kotba kollha ta' Pisani bl-isem 'Ġorġ Pisani – Poeżiji' filwaqt li ibnu Paul ippubblikalu l-ktieb 'Id-Duwa tal-Maddalena' li kien jikkonsisti f'ġabra ta' tagħrif folkloristiku.

Iżda fir-realtà ibnu stqarr miegħi li hemm ħafna aktar x'jiġi ippubblikat.

Matul ħajtu, Pisani rebaħ bosta konkorsi u premijiet letterarji.

Ngħata l-premju governattiv 'Malta Literary Award' u l-premju internazzjonali 'Città di Valletta'.

Fl-1986 inħatar membru għal ħajtu tal-Għaqda Poeti u fl-1992 il-Gvern Malti onorah bil-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika.

Fl-1997 il-Kunsill Lokali tal-Belt Victoria onorah b"Ġieh il-Belt Victoria'.

Ġorġ Pisani miet fl-24 ta' Frar 1999.

Skont ibnu, il-funeral tiegħu kien xhieda tar-rispett li n-nies kellha lejh hekk kif kienu bosta dawk li attendew għall-quddiesa li ġiet ikkonċelebrata minn 61 saċerdot.

Fl-2006 segwitu martu Rose iżda għal Paul, il-memorja tal-ġenituri tiegħu hija ħajja daqs qatt qabel.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (23 parti) fit-Torċa tad-19 t'Ottubru 2014)

Fra Alipju

Ġieh il-Belt Victoria

Ġorġ Pisani

Ġorġ Pisani – Poeżiji

Għanja Moħbija

Għaqda Poeti

Id-Duwa tal-Maddalena

Il-Ġabra tal-Qamħ

Il-Ġgantija t'Għawdex

Innu Għal Għawdex

Is-Sengħa tal-Imħabba

L-Għid taż-Żgħożija

L-Immakulata

Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika

Patrijiet Franġiskani Kapuċċini

poezija

Prof. Ġużè Aquilina

qamħ

Radio City l-Ħamrun

Tieni Gwerra Dinjija

Missieri kien enigma


MINN WARA L-ĦITAN TAL-KLAWSURA

Is-sorijiet tal-klawsura minn dejjem kienu jintrigawni.

Qatt ma stajt nifhem l-għażla tagħhom li jinqatgħu kompletament mid-dinja biex imorru jingħalqu wara erbgħa

ħitan.

Spiss kont nipprova nimmaġina x'tip ta' persuni jistgħu jkunu u x'inhu dak li jwassalhom biex jieħdu deċiżjoni drastika bħal dik.

Dak il-wiċċ mistur għad-dell tal-grada ċkejkna kien ikompli jqanqalni biex niskopri l-emozzjonijiet u l-ħsibijiet moħbija wara dawk l-għajnejn baxxuti.

Iżda fl-istess ħin kont rassenjata li ser nibqa' bil-kurżità għax kont naf li lil dawn is-sorijiet ma tistax tkellimhom kif ġieb u laħaq.

Għalhekk tistgħu taħsbu kif bqajt meta dan l-aħħar irċevejt ittra mingħand il-ħabib tiegħi Ralph Micallef fejn infurmani li kien irreferini biex niltaqa' mal-Madre tas-Sorijiet Agostinjani tal-Klawsura ta' Santa Katerina!

Nistqarr li domt ftit intella' u nniżżel qabel ċempilt lill-Madre.

Kont qed nipprova nara kif ser inpoġġi l-kliem ma' persuna bħal din.

Imma lanqas ħaqq kemm ħlejt ħin għax Madre Michelina laqgħatni b'ġentilezza u ħlewwa kbira u bla eżitazzjoni aċċettat li niltaqgħu.

Tlajt it-telgħa wieqfa ta' Triq ir-Repubblika b'ċerta trepidazzjoni u hekk kif wasalt quddiem il-bieb tal-monasteru ntbaħt li min jaf kemm għaddejt minn

quddiem dan il-post mingħajr ma qatt kont naf x'kien.

Ċempilt il-qanpiena tal-bieb u kif identifikajt ruħi, l-bieb infetaħ waħdu.

Imbuttajtu l-ġewwa u dlonk sibt ruħi f'kamra bi stil antik mill-isbaħ.

Quddiemi wkoll tfaċċaw tliet itwieqi mbarrati bil-ħadid miżbugħ bajdani.

Waqaft ħdejhom imma l-Madre sejjħitli bi tbissima u daħħlitni ġewwa.

"Bħalissa għaddej xi xogħol ta' restawr.

Kellhom jgħaddu 500 sena biex irranġajna l-faċċata tal-monasteru.

Imma ftit taż-żmien ilu għal naqra ma ġratilnix diżgrazzja kbira hekk kif waqa' xi ġebel għal isfel waqt li kienet għaddejja l-purċissjoni ta' San Duminku minn quddiemna.

Imn'Alla ma weġġa' ħadd.

Bdejna x-xogħolijiet ħames snin ilu u l-ispiża telgħet mhux ħażin.

Imma meta ġew il-bennejja, l-ġebel tant kien iddeterjorat li bidlu 40% minnu.

Sfortunatament il-fondi qed jixxuttaw u l-bqija ser ikollu jitħalla kif inhu għalissa," bdiet tispjegali l-Madre hekk kif bdejna mexjin minn kamra għall-oħra.

Ma' l-ewwel impatt tiegħi mal-post intbaħt li kont diġà żbaljata fuq punt wieħed!

Is-sorijiet tal-klawsura ma kienux jgħixu wara erbgħa ħitan imma ġo palazz storiku u spazzjuz li kien jesa' fih erbgħa sulari.

"Dan il-bini jiftakar lill-Kavallieri ta' San Ġwann," fetħet id-diskursata l-Vigarja Swor Aloisia Bajada li ngħaqdet magħna hekk kif ratni nammira l-ġmiel tal-madum prezzjuż u kkulurit, l-arkitettura mirquma u l-pitturi antiki.

"Fil-fatt dal-monasteru għandu storja mill-isbaħ u tmur lura għal snin twal.

Dnub li ftit biss jafuha."

"Din taf tgħidlek l-istorja tal-monasteru fuq ponot subgħajha," qaltli bi tbissima l-Madre.

Swor Aloisia hija soru ta' 84 sena iżda akkost l-età tagħha hija persuna vivaċi, ċajtiera u b'memorja mill-aqwa.

"Jiena l-hena tiegħi nidħol fil-profond ta' dak kollu li nagħmel," kompliet tgħidli.

"Għalhekk spiss kont nintefa' fl-arkivji tal-monasteru nqalleb fil-manuskritti u d-dokumenti antiki ħalli nitkixxef aktar dwar il-ġrajja ta' dal-post li ngħix fih.

Sibt illi l-arkivji jmorru lura sal-1606 u huma miżgħuda b'dettalji ferm interessanti dwar dak kollu li għaddew minnu s-sorijiet.

Uħud mid-dokumenti huma bil-Latin però rnexxielna nsibu lil min jittraduċielna xi xogħol għat-Taljan u jien qlibt parti minnu bil-Malti.

Oriġinarjament hawnhekk kien hawn id-dar tal-Belt tal-Markiżi Giovanni u Katarina Vasco Oliviero li kienet magħrufa bħala Casa Vanilla.

Fl-1576 it-tifel tal-koppja marad bil-pesta u ommu li kienet devota ta' Santa Katarina għamlet wegħda li jekk binha jfieq, hija tagħti d-dar tagħha lill-Knisja.

It-tifel fieq u ħu Katarina, li kien ukoll prokuratur tat-Teżor ta' l-Ordni, fakkar lil oħtu fil-wegħda li kienet għamlet.

Il-Markiża wettqet il-wegħda tagħha imma meta fl-1611 hija saret taf bi grupp ta' tfajliet imsejjħa l-'Orfanelle della Misericordia' hija ddeċidiet li ddawwar id-deċiżjoni tagħha u minflok għaddiet il-

proprjetà lilhom.

Dawn it-tfajliet kienu qed jieħdu ħsieb lil xi tfal li kellhom il-problemi fil-familja u matul is-snin kienet ġiethom il-vokazzjoni reliġjuża għall-ħajja tal-klawsura.

Biex id-dar setgħet tinbidel f'monasteru ħalli tkun tista' tilqa' fiha lil madwar 45 soru u 15 il-tifla, il-Markiżi bnew kappella mal-ġenb tad-dar u xtraw ukoll xi bini tal-madwar.

Huwa għalhekk li llum hawn dal-kobor kollu tant li l-ħitan tal-monasteru jmissu ma' Triq ir-Repubblika, ma' Triq San Kristofru, ma' Strada Stretta u anki ma' parti minn San Duminku.

Sa sena wara mit-testment, il-markiżi mietu u hekk kif anki binhom kien laħaq miet qabilhom, is-sorijiet tal-klawsura wirtu anki l-ġid kollu tal-Markiżi.

Fl-1714 il-monasteru kellu bżonn xi tibdiliet strutturali u tant intefqu flejjes illi eventwalment ma kellhomx biżżejjed fondi biex ikomplu l-kappella.

Fl-1798 s-sorijiet kellhom anki jieqfu jieħdu ħsieb it-tfal minħabba li kienu waqgħu f'għaks kbir."

Ma tridx wisq biex tifhem kemm spejjeż jirrikkjedi post bħal dak.

Kelli kurżità kif jiffinanzjaw ruħhom dawn is-sorijiet?

"Fi żmien il-Kavallieri kienu bdew jidħlu bosta tfajliet nobbli bħala sorijiet tal-klawsura u dawn kienu jġibu doti kbar magħhom.

Fil-fatt waħda minnhom kienet Swor Marianna Pinto, oħt il-Gran Mastru Pinto nnifsu.

Tul is-snin dan il-ġid akkumula mhux ħażin u l-monasteru kien jgħix permezz tar-renta fuq l-artijiet u mill-flus li dawn is-sorijiet ġabu magħhom.

Illum naturalment l-istorja nbidlet imma għallinqas għad fadlilna biex ngħixu permezz tal-imgħaxijiet li nħolqu mill-bejgħ ta' xi bini li kien proprjetà tal-monasteru."

Fil-kunvent kien hemm kwiet perfett tant li konna qisna qegħdin weħidna f'dak il-post.

Xtaqt inkun naf kemm hemm sorijiet?

"Bħalissa qegħdin 10 sorijiet u sfortunatament għandna 4 minnhom morda.

L-ikbar soru hawnhekk tgħodd l-età ta' 88 sena u l-iżgħar waħda għandha 60.

Ilna madwar 25 sena ma jkollna vokazzjonijiet ġodda hawn ġew."

Impressjonanti!

Allura x'jiġri jekk jilħqu jonqsu s-sorijiet kollha?

"Jiena qatt ma naqta' qalbi," weġbitni bil-ħlewwa l-Madre li issa ilha tmexxi l-monasteru għal dawn l-aħħar ħames snin.

"Nemmen ħafna fil-provvidenza t'Alla u npoġġi t-tama kollha tiegħi fih.

Iżda nammetti li bħalissa l-ħajja pjuttost iebsa hekk kif ħafna mis-sorijiet kibru mhux ħażin u jridu jieħdu ħsieb lil sħabhom morda apparti li jridu jkomplu bil-faċendi u d-dmirijiet ta' kuljum."

"Din l-istorja diġà ġrat fl-1798 meta s-sorijiet kienu xjieħu kollha u kien għad fadal tmienja biss.

Tant kienet gravi s-sitwazzjoni li soru minnhom li kienet tiġi mill-familja Preziosi, kellha tmur lura għand qrabatha biex jieħdu ħsiebha fl-aħħar ġranet ta' ħajjitha.

Imma hawn hu l-kobor tal-Mulej; appena mietu dat-8 sorijiet, minnufih daħlu 16 oħra u l-ħajja kompliet," serrħitli rasi Swor Aloisia.

F'dal-punt deherli li kelli nistaqsi x'wassalhom biex saru sorijiet tal-klawsura u l-istejjer li rrakkuntawli żgur li ma bsarthomx!

"Fi żmien it-tieni gwerra dinjija kienet waqgħet bomba ġol-ġnien tal-monasteru u għalhekk is-sorijiet kienu marru jsibu rifuġju f'Ta' Ċenċ Għawdex.

F'dik il-ħabta jiena kelli 16 il-sena u lanqas biss kont naf

x'jaħbtu das-sorijiet tal-klawsura.

Jiena kont mix-Xagħra u darba minnhom wara li rajt xi xogħol tal-ħjata tagħhom urejt ix-xewqa li niltaqa' magħhom.

Sħabi daħku bija u qaluli 'Mela dawk ser ikellmuk?

Dawk trid tkun ser tidħol magħhom biex jiftħulek.'

Imma jiena kelli kurżità kbira biex nara x'ikunu dawn is-sorijiet li ma joħorġu qatt u finalment ikkonvinċejt lil sħabi li kienu ikbar minni biex jeħduni għandhom.

Tgħidx x'biża' kelli li jdaħħluni veru magħhom għax jien kull ma ridt li naqta' l-kurżita'.

Imma meta morna serrħuli rasi li kont għadni żgħira wisq biex nidħol magħhom imma li jekk ridt stajt nibqa' nżurhom.

Hekk għamilt u bdiet tiġi wkoll ħabiba tiegħi miegħi.

Ftit ftit inġbidna lejn il-ħajja ta' dawn is-sorijiet sakemm darba minnhom, meta għalaqna t-18, inżilna Malta (fejn kienu rritornaw is-sorijiet) u ngħaqadna magħhom.

Kienet l-aqwa għażla tiegħi tant li jekk nerġa' nitwieled nerġa' nagħżel dit-tip ta' ħajja," ikkonfermatli Swor Aloisia.

"Jiena wkoll kelli 18-il sena meta dħalt soru tal-klawsura u daqs Swor Aloisia konvinta mid-deċiżjoni tiegħi.

Imma għandek tkun taf li l-ewwel darba li saċerdot

issuġġerieli li nidħol soru tgħidx kif ħtaftu.

Kien jarani ninvista lil Santa Rita kuljum u darba qalli "Inti għax ma tidħolx soru?

Dejjem insibek quddiem Santa Rita."

U spirtu pront weġibtu 'Għandix nidħol soru!

Jien irrid ingawdi ħi'.

Kont tfajla fuq ruħi u dejjem nittanta x-xemx għaddejja għax kont inħobb ħafna nitkellem man-nies.

Xorta waħda das-saċerdot baqa' sakemm laqqagħni mal-Madre ta' Santa Monica u minn hemm bdejt ngħaddi xi weekends għandhom sakemm ftit ftit trawwimt minnhom u verament tħajjart nidħol soru.

Niftakar li ddeċidejt li nidħol soru ma' ta' Santa Rita u meta wissewni li dawk kienu sorijiet tal-klawsura, għalkemm ma kontx naf wisq dwarhom, bqajt insostni li magħhom ridt nidħol.

Xi xhur qabel kont mort inżur lil Frenċ tal-Għarb u waqt li għamilli s-salib fuq moħħi biż-żejt tal-Madonna, bla ma jaf xejn fuqi kien bassar li jien kont ser insir soru tal-klawsura mal-monasteru ta' Santa Katarina u li kont ser immut hemm ġew.

Meta finalment dħalt magħhom, missieri ħalef li ma kontx ser indum aktar minn ħmistax hemm ġew u s'issa ilni 47 sena."

Qomna minn fejn konna u bdejna mexjin lejn il-kappella tal-monasteru.

Minnufih laqtuni ż-żewġt itwieqi magħluqa bil-gradi li kienu misjuba wara l-artal.

"Il-ħajja tal-klawsura kienet ħafna aktar iebsa qabel imma aħna konna nafu għal xiex dħalna u ma nsibu l-ebda problema bir-regoli li rridu nimxu magħhom.

Erbgħa snin ilu ma kontx ser taqbad u tiġi hekk kif għamilt illum u noqogħdu ndawwruk ma' kullimkien.

Min jaf kemm permessi ridt biex stajt biss biss tkellimna.

Mal-wasla tiegħek kieku kont indoqq qanpiena biex is-sorijiet l-oħra jinġabru kollha f'kamarthom ħalli ma jiltaqgħux miegħek.

Lin-nies stajna nkellmuhom biss minn wara dawk il-gradi.

La stajna nisimgħu radju, la naraw televiżjoni u lanqas naqraw gazzetti.

Konna għal kollox maqtugħin mill-bqija tad-dinja biex inkunu nistgħu

niffukaw biss fuq it-talb u fuq Alla.

In-nies ftit li xejn kienu jafuna għalkemm dejjem urew qalb tajba magħna.

Però naħseb li kienu jaħsbuna nies imdejjqin ħafna peress li konna dejjem imsakkra hawn ġew.

Ħadd minna ma kellu permess biex joħroġ barra ħlief għal bżonn biex immorru għal xi kura.

Lanqas jekk jomordu l-ġenituri tiegħek u wisq anqas għall-funeral tagħhom ma stajt tattendi.

Hawnhekk setgħu jidħlu biss familjari, sal-kuġini u nitkellmu minn wara l-grada.

Barranin ħadd."

Il-madre ratni nitmeżmeż u ma flaħtx ma nistaqsihiex għala bniedem għandu jaċċetta li jiċċaħħad tant, sempliċiment għall-fidi?

Imma t-tnejn qabżu fuqi u rrispondewni...

"Aħna ma nħossuniex imċaħħda.

Din hija t-tip ta' ħajja li għażilna.

Nammettu li ġieli jiġu mumenti iebsa bħal kif jiġu fuq kulħadd.

Imma permezz tal-fidi tagħna, lanqas biss inħossu n-nuqqas li qed titkellem dwaru inti.

Kultant lanqas aħna stess ma nkunu nafu kif ser infissru din il-vokazzjoni tagħna.

Imma biex forsi nagħtuk ħjiel infakkruk li għalkemm inti ma dħaltx soru bħalna, m'għandniex dubju li tagħmel bosta sagrifiċċji biex tara l-familja tiegħek kuntenta."

Is-sorijiet għarrfuni wkoll li wara l-Koncilju tal-1963 l-affarijiet inbiddlu xi ftit.

"Issa nistgħu nitkellmu mal-pubbliku għalkemm dejjem minn wara l-grada.

Lanqas biss ngħidlek kemm jiġu nies kuljum jitolbuna l-pariri jew biex jiftħu qalbhom magħna.

Barra minn hekk it-telefon ma jieqafx minuta.

Sirna wkoll nistgħu nsewgu ċertu programmi fuq ir-radju u fuq it-TV.

F'dawn l-aħħar erbgħa snin qegħdin ukoll noħorġu nisimgħu l-quddies man-nies minflok narawha minn fuq il-monitor minn wara l-artal tal-kappella.

Kienet esperjenza sabiħa wisq meta rajna l-attendenza tan-nies tfawwar il-kappella wara din il-bidla.

Fejn qabel kien ikun hemm wieħed jew żewġ persuni, illum il-kappella tkun mimlija nies.

Joqogħdu anki jkantaw magħna u tgħidx kemm jieħdu ħsiebna meta xi waħda minna ma tinżilx għall-quddiesa.

Nifhem li dan kien pass il-quddiem għax b'hekk in-nies saret tafna u tfittixna u nġibdet ħafna lejna.

Tneħħa l-misteru ta' x'seta' konna u fejn ħafna ħasbuna strambi u ma nafux immorru man-nies issa setgħu jifhmu li aħna m'aħniex ħlief bnedmin bħalhom li ddeċidejna li niddedikaw ħajjitna biex nitolbu għall-bżonnijiet tal-popli kollha u tad-dinja."

Imma ngħid jien mhux aħjar tmidd idejk u tagħmel xi ħaġa milli toqgħod titlob biss?

"Aħna nagħmlu ħafna xogħol fil-monasteru imma t-talb huwa d-dedikazzjoni tagħna.

It-talb għandu qawwa kbira quddiem Alla u t-talb tagħna kontinwu jservi biex min ma jafx jew m'għandux ċans jitlob, nitolbu aħna għalih.

Il-Papa xebbaħ lis-sorijiet tal-klawsura mal-power station tal-Knisja u sostna illi li kieku m'hawnx dat-tip ta' sorijiet, il-Knisja tkun fqira ħafna.

Peress li aħna ddedikati lil Alla, nkunu nistgħu nidħlu f'intimità miegħu u nwasslulu t-talb kollu ta' dawk li jkunu rrakkomandaw ruħhom f'talbna.

Fil-fatt kull fil-għodu fl-5:45am l-ewwel talba tagħna

dejjem tkun dedikata għall-bżonnijiet ta' dawk li jkunu kellmuna, għall-morda, għall-ġerarkija tal-Knisja u għal dawk kollha li għandhom bżonn l-għajnuna t'Alla.

Noffru wkoll diversi quddisiet għall-benefatturi tagħna kemm ħajjin u anki mejtin."

It-tnejn li huma saħqu miegħi li ma jħossuhomx magħluqa u li qatt ma jixxenqu għal barra.

Biex ifehmuni aħjar iddeċidew li jtellgħuni fuq il-bejt u għalhekk it-tlieta li aħna rkibna l-lift għal erbgħa sulari 'l fuq.

"Qabel dal-lift ma kienx jeżisti.

Konna nitilgħu fuq il-bejt kull nhar ta' Ħadd u biex niċċajtaw aħna u telgħin it-taraġ bl-ikel ta' nofs inhar f'idejna konna nagħmlu tabirruħna li sejrin sa San Pawl il-Baħar.

Illum m'għadnix nifilħu nitilgħu dak it-taraġ kollu imma l-bejt sabiħ wisq!"

Ma ridtx wisq biex nifhem hekk kif xrifna barra għall-frisk tal-arja.

L-għoli tal-post jippermetti xeni mill-isbaħ li jinfirxu sa fuq il-baħar.

"Għidilna kif tista' tħossok imsakkra f'dal-ġmiel?

Tant hawn sabiħ li bla ma trid tidħol f'meditazzjoni.

Fl-istess ħin in-nies tant huma qrib li ma tħossok waħdek qatt.

F'xi ġurnata sabiħa mhux darba u tnejn li nitilgħu hawn u noqogħdu nitpaxxew bid-dgħajjes sbieħ għaddejjin."

Ressquni qrib ċint li jagħti għal isfel fuq il-ġnien.

Ommi ma kif inħsadt!

Kemm kien hemm għoli!

"Hawn dan l-għoli kollu għax hawnhekk kien hawn barriera minn fejn inqata' l-ġebel kollu biex inbena l-bqija tal-monasteru.

Issa ħares hemm isfel ara, hemmhekk hemm il-kannierja fejn jindifnu s-sorijiet li jmutu."

Dħalna ġewwa mill-ġdid u s-sorijiet ħaduni f'kamra minn fejn huma jittawwlu biex jaraw il-purċissjonijiet għaddejjin.

Xtaqt inħoss kif iħossuhom huma wara dik in-nisġa ta'

ħadid u għalhekk ersaqt qrib u ttawwalt barra.

Minn wara t-toqob tal-grada stajt nara n-nies għaddejjin b'ħajjithom fit-triq ta' taħtna u fl-uffiċini faċċata u bla ma naf kif ersaqt bil-ħeffa lura hekk kif għajnejn raġel minnhom iltaqgħu ma' tiegħi malli rnexxielu jilmaħni.

Il-Madre tbissmet u talbitni nsegwiha għax issa xtaqet tniżżilni fil-kannierja.

"Nippreferi li nilħqu nidħlu qabel jidlam għax nibża' mill-mejtin u niddejjaq nidħol hemm fid-dlam."

Issa kien imiss lili nitbissem.

Fl-istess ħin stagħġibt kemm kien għadda ħin u lanqas biss indunajt.

"Aħna ngħixu għal dejjem fil-monasteru tagħna u meta mmutu nindifnu hawn ukoll."

Ma kien hemm xejn tal-biża' fil-kannierja.

Anzi!

Bħal kif kien hemm fil-bqija tal-kunvent kienet teżisti sensazzjoni ta' paċi u serenità.

"Hawnhekk ma jonqosna xejn ħlief aktar vokazzjonijiet.

Bħal kif stajt tara b'għajnejk stess aħna ngħixu ħajja pjuttost trankwilla u ferħana.

Dejjem insibu fhiex nhedew u

huwa biss iż-żmien li issa qed irażżnilna kemmxejn il-pass.

Min jaf kemm organizzajna attivitajiet bejnietna u kemm ħadna gost flimkien bl-aktar affarijiet sempliċi.

Għax wara kollox x'ifisser li tkun ferħana fil-ħajja jekk mhux li tħossok sodisfatt bl-għażliet tiegħek u bil-ħajja li tkun għext?

Issa inti għaddejt dal-ftit siegħat magħna u nixtiequk li twassal din l-esperjenza lill-oħrajn.

Jekk hemm xi tfajliet li jixtiequ jiġu jaraw kif ngħixu, aħna nilqugħom b'idejna miftuħa u min irid jista' anki jqatta' xi xhur magħna biex jara kif imur."

Kont kurjuża kif it-tfajliet li jidħlu magħhom jistgħu jkomplu jesprimu ruħhom apparti bit-talb?

"Min jidħol hawn ma tispiċċax ħajtu imma sempliċiment jibda paġna ġdida minnha.

Min għandu xi talent ċertament li ser isib skop għalih għax hawnhekk jiġu ħafna nies jitolbuna biex naħdmulhom bosta affarijiet li jirrikjedu sengħa bħal ħjata, crochet, ganutell, pittura eċċ."

Iż-żewġ sorijiet ħadnuni magħhom daqs li kieku konna ilna nafu 'l xulxin is-snin u waqt li rregalawli kuruna mill-isbaħ wegħduni hekk..

"Issa inti benefattriċi tagħna wkoll u mill-lejla ser tibda tkun fit-talb tagħna."

Kliemhom imlieli qalbi.

Laħaq dalam x'ħin ħriġt minn hemm u jkolli ngħid li kif l-għodwa ċediet għall-miġja ta' lejl ġdid, daqstant ieħor fehemti kienet inbidlet.

Għafast il-kuruna f'idi u hekk kif ħaffift lejn il-karozza biex nasal malajr ħdejn żewġi u binti, f'moħħi fhimt ċar li kull għażla kapaċi twassal għas-sodisfazzjon tal-ħajja.

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tad-19 ta' Settembru 2010)

Markiżi Giovanni u Katarina Vasco Oliviero

sorijiet

Sorijiet Agostinjani tal-Klawsura ta' Santa Katarina

Torċa

MINN WARA L-ĦITAN TAL-KLAWSURA


IL-KULURI TAĊ-ĊINA (8 Parti) Siti reliġjużi f'Pekin

Għalkemm matul is-snin, iċ-Ċina sfat attakkata kemm il-darba u diversi binjiet sinifikanti fiha ġew meqruda, b'xorti tajba llum għad fadal bosta strutturi mill-isbaħli jixhdu l-kobor tal-arkitettura tradizzjonali Ċiniża.

Fost dawn insibu numru ta' palazzi u tempji li wieħed jista' jżur ġewwa l-belt ta' Pekin.

Dan it-tempju jinsab fin-naħa tax-xlokk ta' Pekin.

Fih l-imperaturi tad-Dinastiji Ming u Qing kienu jaduraw il-ġenna, filwaqt li kienu jitolbu biex ikollhom ħsad tajjeb mill-għelieqi tagħhom.

Dan il-post inbena bejn l-1406 u l-1420 mill-Imperatur Yongle li sawwar ukoll il-Belt Ipprojbita.

Oriġinarjament kien maħsub li kellu jservi bħala altar tal-ġenna u kif ukoll tad-dinja iżda l-imperaturi baqgħu jibnu u jżidu f'dan il-lwog sakemm maż-żmien, dan sar tempju sħiħ mibni fuq medda ta' art kbira 2,730,000 metru kwadru.

Fil-preżent, din l-istruttura hija maqsuma f'żewġ partijiet: l-artal intern u l-artal estern.

Tianxinshi (ġebla tal-qalba tal-Ġenna) jew Yuanxinshi (qalb tonda tal-ġebel) tinsab proprju fiċ-ċentru tat-terrazzin ta' fuq ta' Yuanqiutai.

Dan kien il-post fejn kien jintasab l-imperatur biex jitlob.

Jingħad illi kull min jitla' jitkellem fuq din il-ġebla, kapaċi jinstema' minn ħafna 'l bogħod.

Min-naħa l-oħra, Qiniandian (is-sala tat-talb għall-ħsad it-tajjeb) hija l-binja prinċipali tal-altar għat-talb għall-qamħ.

Din l-istruttura għolja 32 metru hija waħda mill-isbaħ partijiet f'dan it-tempju.

Fost id-dekorazzjonijiet tagħha, il-ħitan esterni ta' din is-sala ġew imżejjna b'madum ikħal, filwaqt li fuq it-tarf nett tpoġġa ballun lewn id-deheb.

Fattur importanti dwar il-kobor tas-sengħa użata f'din il-binja huwa illi l-ebda travu jew musmar ma ntużaw biex iżommuha flimkien.

Minflok, din isserraħ fuq 28 kolonna massiċċa tal-injam li b'mod inġenjuż ġew marbuta mal-bqija tal-istruttura sabiex iżżommu kollox bħala ħaġa waħda.

It-Tempju tal-Ġenna huwa mdawwar b'ħajt twil li jifforma kwadru fin-naħa ta' nofsinhar u nofs ċirku lejn in-naħa tat-tramuntana.

Skont it-twemmin tradizzjonali Ċiniż, dan sar biex jiġu rrappreżentati l-ġenna li kienet maħsuba li kienet tonda u d-dinja li kienet kwadra.

Id-diżinn uniku u t-tqassim ta' dan is-sit ġew maħluqa apposta sabiex jesprimu l-filosofija Ċiniża ta' armonija kompleta bejn il-bniedem u n-natura.

Infatti, matul is-snin, dan it-tempju ġie meqjus bħala kapolavur li jisfuma l-arkitettura fin-natura bl-aktar mod eċċellenti.

Barra minn hekk, din l-istruttura hija kkunsidrata wkoll bħala riflessjoni profonda tal-kultura Ċiniża f'dak li għandu x'jaqsam mal-politika, il-filosofija, l-astronomija, il-kalendarju, il-mużika, il-pittura u l-qasam tal-ġonna.

Matul il-perjodu tat-Tieni Gwerra tal-Loppju li seħħet bejn l-1856 u l-1860, dan it-tempju safa maħkum mill-Imperu Brittaniku u dak Franċiż li kienu qed jeħduha kontra d-Dinastija Qing taċ-Ċina.

Aktar tard, fl-1900, waqt ribelljoni oħra, l-Alleanza tat-Tmien Nazzjonijiet ħadet taħt idejha dan il-kumpless u biddlitu f'ċentru militari.

L-okkupazzjoni ta' dan il-post, li damet madwar sena, iddesekrat dan it-tempju u rriżultat fi ħsara enormi kemm fil-bini u kif ukoll fil-ġonna tal-madwar.

Sadanittant, ġew irrapurtati wkoll diversi serqiet ta' artifatti li ttieħdu mit-tempju.

Hekk kif id-Dinastija Qing falliet u spiċċat, dan is-sit tħalla għal rieħu u ġie abbandunat kompletament.

Dan kompla wassal għal ħsarat ħafna akbar fejn saħansitra waqgħu xi swali.

Fl-1914, Yuan Shikai, l-ewwel President tar-Repubblika taċ-Ċina wettaq ċerimonja reliġjuża f'dan it-tempju bħala attentat li jiddikkjara ruħu Imperatur taċ-Ċina.

Għal bosta snin, l-aċċess għal din iż-żona kien ipprojbit, sakemm fl-1918, din tbiddlet fi ġnien u nfetħet għall-pubbliku.

Intant, fl-1961 it-Tempju tal-Ġenna ġie inkluż bħala parti mil-Lista ta' Monumenti Storiċi u Kulturali Ċiniżi taħt protezzjoni tal-istat u b'hekk beda jsirlu r-restawr meħtieġ.

Imbagħad, fl-1998, dan is-sit beda jifforma wkoll parti mill-lista tal-Wirt Kulturali Dinji tal-UNESCO.

Illum dan il-post huwa popolari ħafna kemm man-nies tal-lokal u kif ukoll mat-turisti.

Infatti, waqt iż-żjara tagħna, kien hemm mijiet ta' viżitaturi ta' kull età u ġens li kienu qed jagħmlu kull xorta ta' attività bħaż-żfin, kant, u logħob varju.

Barra minn hekk, kien hemm ukoll numru ta' għarajjes li kienu qed jiġbdu r-ritratti tat-tieġ tagħhom fl-isfond tal-istrutturi varji ta' dan it-tempju.

Xi fotografi oħra kienu qed jieħdu ritratti artistiċi u tal-moda lil diversi mudelli.

Fatt interessanti huwa illi f'sezzjoni mill-ġonna ta' dan it-tempju, wieħed jista' jara siġra kbira li hija magħrufa bħala 'iċ-ċipressa tad-disgħa draguni'.

Tissejjaħ hekk minħabba li jekk wieħed juża naqra immaġinazzjoni, jista' jistħajjel iz-zokk tagħha bħal disgħa draguni jitremblu f'xulxin.

Jingħad illi din iċ-ċipressa għandha mal-elf sena u għadha ħajja sa llum.

Magħrufa wkoll bħala l-Palazz tal-Armonija u l-Paċi, din l-istruttura li tinsab lejn in-naħa tal-grigal ta' Pekin, ġiet mibnija fl-1694.

Oriġinarjament, fil-perjodu tad-Dinastija Ming, dan il-post kien maħsub biex iservi bħala residenza għal dawk l-irġiel li kienu jiġu kastrati u mpjegati sabiex jipproteġu lin-nisa li kienu jgħixu fil-qrati orjentali.

Madanakollu, mill-1725, dan is-sit beda jintuża bħala l-palazz residenzjali tal-Imperaturi Yongzheng u Qianlong tad-Dinastiji Qing, meta dawn kienu jixtiequ joħorġu għal ftit taż-żmien mill-Belt Ipprojbita.

Infatti, il-ħitan ħomor, il-madum isfar u l-iljuni tal-ġebel li wieħed isib f'dan il-lwog huma simboli li hemmhekk xi darba kien jgħix xi membru tal-familja imperjali.

Kien fl-1744, waqt id-Dinastija Qing, illi finalment ir-rwol ta' dan il-palazz inbidel f'tempju u f'residenza għall-patrijiet Lama filwaqt li sar ukoll iċ-ċentru nazzjonali tal-amministrazzjoni Lama.

L-arkitettura, id-disinn u d-dekorazzjonijiet tiegħu huma meraviljużi hekk kif dan il-post huwa mqassam f'sebat ibtieħi differenti bi strutturi li jvarjaw bejn swali, paviljuni u torrijiet, li kollha jintonaw flimkien akkost li fihom karatteristiċi tradizzjonali varji tal-popli ta' Han, Tibet, Manchu u Mongolja.

Illum dan il-post huwa miftuħ kemm għat-turisti u kif ukoll għal dawk li jkunu jixtiequ jqimu d-diversi statwi Buddisti li hemm imxerrda man-numru ta' binjiet li jiffurmaw lil dan il-palazz.

Fost dawn l-istatwi, wieħed isib ukoll statwa ġganteska ta' Buddha għolja 26 metru li ġiet maħduma minn biċċa sħiħa tal-injam tas-sandlu.

Jingħad li din hija l-ikbar statwa fid-dinja tax-xorta tagħha.

Ċertament, dan it-tempju huwa xempju tal-arti reliġjuża tradizzjonali Ċiniża.

Hu wkoll il-post ideali għal dawk li japprezzaw isegwu r-ritwali differenti ta' ġnus oħra

Nistqarr illi anki jekk in-nies ta' madwari kienu qed iqimu reliġjon differenti minn dak li nħaddan jien, xorta waħda ħassejt serenità kbira ġewwa dan it-tempju, speċjalment meta bdejt nara l-qima qawwija fost individwi ta' kull età.

Għalija, iż-żjara ġo dan il-lwog kienet esperjenza memorabbli u unika li laqqgħatni ma' aspett ieħor tal-kultura u s-soċjetà taċ-Ċina.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-1 ta' Marzu 2015)

Beijing

Buddha

Buddiżmu