MEMORJI TAL-ĠIMGĦA L-KBIRA FIŻ-ŻEJTUN

Saret tiġrili kull sena f'daż-żminijiet u forsi llum wara din l-intervista, fhimt għaliex...

Hekk kif jersqu dawn il-ġranet tal-Ġimgħa l-Kbira, nibda nħoss ċertu nostalġija u spiss jibdew għaddejjin minn quddiem moħħi xi memorji ta' dawn il-ġranet ta' żmien tfuliti.

Ngħidu aħna fi żmien ir-Randan, l-adulti kienu jinsistu wisq miegħi li m'għandix niekol ħelu u għalhekk hekk kif kont inkun qed inżejjen wiċċ il-figolli bil-ġelu kkulurit,

qalbi kienet tixxennaq bit-tentazzjoni li nbill subgħajja, filwaqt li ruħi kienet titriehex bil-biża' tal-kastig t'Alla!

Minflok niftakarni nogħxa nħoll xi karamella tal-ħarrub f'ħalqi li nkun xtrajt bi ftit flus minn fuq iz-zuntier tal-knisja.

Imbagħad kien hemm id-drawwa tas-sebgħa visti u kienet tkun qisha xi avventura hekk kif flimkien mal-familja tiegħi konna nduru minn knisja għall-oħra.

Bħala Żejtunija naturalment ma setax jonqos li kont nistenna bi ħrara l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira u ma nista' ninsa qatt lil dak it-tifel li kien jagħmel il-parti ta' Iżaak, għaddej ħafi matul it-toroq tal-purċissjoni!

Barra minn hekk, id-dar tagħna, ħija Vince kien iħobb jarma l-vari li kien qed jixtri waħda waħda mingħand Diżma u allura hemmhekk kien ikollna purċissjoni oħra!

Dawn il-ħsibijiet tqanqluli mill-ġdid meta dil-ġimgħa ġejt mistiedna minn Wirt iż-Żejtun biex nagħmel intervista lil Dr Alexander Cachia Zammit dwar iċ-ċelebrazzjonijiet tal-Ġimgħa Mqaddsa fiż-Żejtun fl-

imgħoddi.

In-nies ġiet bi ħġarha biex tisma' dak li kellu x'jirrakkontra t-tabib li llum għandu l-età ta' 87 sena u b'hekk mill-ewwel kellna indikazzjoni tal-interess li kien hemm.

Inġbarna fl-Oratorju ċkejken biswit il-knisja parrokkjali taż-Żejtun u nista' ngħidilkom li matul dik is-siegħa li domna hemm ġew, Dr Cachia Zammit irnexxielu jdawwar lura qatiegħ l-arloġġ tal-istorja tal-Ġimgħa l-Kbira tar-raħal tagħna.

"Illum uħud mill-użanzi ta' dak iż-żmien spiċċaw għal kollox.

Xi affarijiet ġew għall-aħjar iżda oħrajn hija ħasra li ntemmu.

Imma x'tagħmel?

Trid timxi maż-żminijiet..." beda mill-ewwel jikkummenta t-tabib.

"Aħna minn dejjem konna familja b'devozzjoni kbira lejn il-Ġimgħa l-Kbira u nemmen li din l-imħabba daħlet b'saħħa f'qalbi b'mod speċjali permezz tan-nanna tiegħi li kienet tant devota.

Meta kont għadni tifel, hi u ż-żewġ ħutha kienu jhedew jirrakkuntawli dwar dak li kien iseħħ fl-imgħoddi u dwar l-attivitajiet li kienu jipparteċipaw fihom.

U jien kont nisma' bil-qalb, tant li għalkemm illum kbirt, il-memorji tiegħi jmorru lura sa meta kelli sentejn u nofs.

Aħna konna noqogħdu Birżebbugia u kien hemm erbgħa okkażżjonijiet partikolari meta konna nitilgħu ż-Żejtun għand in-nanna: fil-Ġimgħa l-Kbira, f'Corpus, f'San Girgor u f'Santa Katarina.

Dawn huma l-ewwel memorji tiegħi taż-Żejtun u tal-festi tiegħu.

Madankollu niftakar sewwa illi l-festa tal-Ġimgħa l-Kbira kienet għalina l-ikbar festa li kien ikun hawn ir-raħal.

Niftakarni ċar, ta' madwar sentejn u nofs, bil-qiegħda fil-gallarija tad-dar tan-nanna nistenna l-vari ħerġin u l-purċissjoni għaddejja minn quddiemna."

It-tabib kompla jirrakkuntali kemm il-preparamenti għaż-żminijiet tal-Ġimgħa l-Kbira kienu differenti minn dawk ta' llum.

"Dak iż-żmien il-festa tal-Ġimgħa l-Kbira fiż-Żejtun kienu jagħtuha importanza kbira għax kien hawn devozzjoni kbira lejn il-passjoni ta' Ġesù Kristu.

Il-festa tal-Ġimgħa l-Kbira kienet iġġib magħha dik il-

kooperazzjoni kbira tal-poplu u għalhekk wieħed kien jidħol aktar fl-ispirtu tar-Randan.

Il-preparamenti kienu jibdew minn Ras ir-Randan u dakinhar kienet tibda wkoll l-astinenza.

Il-papà kien jgħid illi dari l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kienet tieħu madwar ħames siegħat għax kienet iddur mar-raħal kollu kif kienu jixtiequ n-nies.

Il-parteċipazzjoni tan-nies kienet tkun kbira għax iż-Żwieten donnhom dejjem xtaqu jżommu dak il-kuntatt viċin ma' dawk li jieħdu sehem fil-purċissjoni.

Sa llum għadek tisma' n-nies jgħidulek illi l-festa tal-Ġimgħa l-Kbira jgħożżuha aktar minn dik ta' Santa Katarina għax għalihom din dejjem kienet okkażżjoni ta' devozzjoni."

Issa li dil-ġimgħa ċċelebrajna l-festa tad-Duluri, tlabtu jgħidilna x'kien isir dari f'dal-ġranet.

"Se ngħidilkhom waħda li forsi ħafna ma jafuhiex!

Meta aħna ġejna hawnhekk fil-gwerra, iż-Żejtun konna waħda mill-ftit parroċċi f'Malta illi purċissjoni tad-Duluri ma konnix

nagħmlu.

Mhux darba u tnejn li kont ikkummentajtlu lill-arċipriet ta' dak iż-żmien u spiss kont nurih ix-xewqa li xi darba norganizzaw il-festa tad-Duluri.

Però huwa kien jgħidli biex ma nivvintax affarijiet bħal dawn.

Madanakollu darba minnhom il-Bambin provdieli u ddeċidejt li nħallas għaliha jien dil-purċissjoni u hekk sar.

Jekk ma niżbaljax kienet is-sena 1951 jew 1952 u kont organizzajt kollox jien: il-quddiesa bil-priedka u l-purċissjoni.

In-nies mill-ewwel inġabret bil-kbir għax kienet ilha tixxennaq għal din il-purċissjoni.

Għall-ewwel bdejna b'purċissjoni qasira imma biż-żmien il-konkorrenza tant kibret illi meta l-vara kienet tkun waslet biex tiddaħħal lura fil-knisja, is-serbut tan-nies li kien ikun hemm warajha, kien ikun għadu ħiereġ ftit ftit mill-knisja stess!

Niftakar ukoll li meta ġejna biex inqabbdu r-reffiegħa kien inqala' xi ftit tal-inkwiet għax kulħadd ried jerfa' hu.

Il-biċċa tant saħnet li kien hemm saħansitra min ried iħallas id-doppju biex jintagħżel hu!

Xi ħaġ'oħra li ħolqot din il-purċissjoni kienet illi fejn qabel in-nies kienet tista' tagħmel xi wegħdi u sagrifiċċji biss waqt il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira, issa ċertu nies bdew jagħżlu li s-sagrifiċċji tagħhom ikunu marbuta mal-mixja wara d-Duluri.

Dnub li qatt ma niżżilt il-kurunelli u t-talb li kienu jintqalu waqt din il-purċissjoni għax ir-rikkezza tagħhom kienet sabiħa ferm."

Mad-Duluri kien hemm ukoll marbuta xi wegħdi u sagrifiċċji oħra.

"Ma nafx jekk fadalx min jiftakarha din.

Kienet magħrufa bħala s-sebgħa bukkuni tal-Madonna tad-Duluri.

Dan is-sagrifiċċju kien isir minn xi nies li jkunu qalgħu xi grazzja u kien jikkonsisti fil-mortifikazzjoni li tmur tittallab il-ħobż bieb bieb mingħand in-nies.

Bosta drabi dawn ma kienx ikollhom għalfejn imorru jħabbtu l-bibien għax flus biex jixtru l-ħobż kien ikollhom.

Imma s-sagifiċċju kien proprju dak li inti tmur titbaxxa u tittallab għand in-nies.

Imbagħad meta kienu jiġbru sebgħa biċċiet tal-ħobż kienu jieklu lilhom biss għall-festa tad-Duluri."

Mur għamilha llum wegħeda bħal din!

Meta rani maħsuda t-tabib Cachia Zammit kompla jispjegali dwar drawwa stramba oħra – dik tal-Erbgħa tat-tniebri u l-għala jsejħula hekk.

"Dari, fl-Erbgħa tat-Tniebri kienu jkantaw l-għasar u kienu jgħattu bil-purtieri u bl-għażel it-twieqi tal-knisja biex joħolqu dak is-sens ta' dlam.

Kienu jitfu l-vari, xemgħat imkien, kollox fi dlam ċappa.

Imbagħad wara li jispiċċaw l-għasar, kienu joħorġu x-xemgħat u wara kull salm li jitkanta tintefa' waħda minnhom kull darba sakemm finalment tibqa' tixgħel biss l-aħħar xemgħa li tirrapreżenta lil Kristu u din ma kinetx tintefa'.

Din il-funzjoni kienu jsejjħulha wkoll tat-tniebri għax in-nies kienet tagħmel apposta ħafna storbju fil-knisja.

Min kien iħabbat biċ-ċuqlajti, il-qassisin kienu jsabbtu mal-injam tal-kor fejn ikunu qegħdin bil-qiegħda, filwaqt li t-tfal kienu jmorru qalb is-siġġijiet u joqogħdu jagħmlu naqra fratterija.

Il-ħsieb wara dan kollu kien li titfakkar il-maltempata li kienet inqalgħet meta kienu sallbu lil Kristu.

Kienet drawwa partikolari u interessanti ħafna li llum spiċċat u ntesiet għal kollox."

Skont it-tabib, f'dawn iż-żminijiet il-kwadri tal-artali, il-kurċifissi u t-twieqi kienu jitgħattew bi drapp vjola biex titfakkar ġrajja partikolari fil-ħajja ta' Kristu.

"F'dawk iż-żminijiet meta fil-knisja kien jasal il-qari tal-ġrajja ta' Lazzru, dak il-Ħadd kien jissejjaħ 'Ħadd Lazzru'.

Matul dan ir-rakkont tal-evanġelju naraw illi kienu qegħdin jippjanaw biex joqtlu lil Kristu

imma hu kien ħarbilhom.

Għaldaqstant minn dak l-inċident sakemm imbagħad Ġesù jerġa' jitfaċċa u jsallbuh, kien magħruf bħala Ħadd Lazzru.

B'hekk biex jiġi kkommemorat dan iż-żmien, f'dik il-ġurnata kien ikun hemm sens ta' dieqa u ta' luttu fil-knejjes.

F'din il-ġurnata ma stajt torganizza l-ebda festa tant li niftakar li darba mort għall-festa ta' San Ġużepp ir-Rabat u peress li nzertat f'din il-ġurnata, il-kwadru tiegħu kien mgħotti b'biċċa drapp vjola rrakkmata.

Il-kurċifissi kieku jinkixfu s-Sibt fil-glorja u mbagħad kienu jinkixfu l-bqija tal-affarijiet l-oħra."

Għal bosta drabi Dr Cachia Zammit saħaq kemm dari l-funzjonijiet tal-knisja kienu jittieħdu b'serjetà u b'devozzjoni.

"Il-funzjoni ta' Ħamis ix-Xirka kienet tkun sabiħa ħafna għax f'nofsinhar kienet tispiċċa l-funzjoni u mbagħad jibdew il-visti tas-sepulkru li dak iż-żmien kienu kważi kmandament għalina l-insara.

Jekk ma tagħmilx il-visti daqs li kieku ser taqa' d-dinja tant li biex ma tagħmilx il-visti ridt tkun veru marid li ma tistax toħroġ mid-dar!

Imma l-atmosfera kienet tkun sabiħa wisq għax kulħadd kien jipparteċipa.

Bosta nies kienu jitilgħu mill-kampanja u konna ningħaqdu fi gruppi ta' rġiel għalihom u nisa għalihom.

Nerġa' ntenni... kien żmien ieħor!"

Irrid jew ma rridx ikolli naqbel miegħu speċjalment meta tisma' xi rakkont bħal dan li ġej issa.

Għax lil min ser tgħid illum li jrid bilfors jattendi priedka ta' tliet siegħat sħaħ u fid-dlam ċappa?

"Oriġinarjament il-funzjonijiet kienu jsiru fil-għodu, mhux bħal-llum.

Imma, kif għedtlek, il-knisja kienet tiġi magħluqa u mtappna minn kullimkien biex tintefa' fid-dlam.

Niftakar li l-ġimgħa, wara li kienet

tispiċċa l-quddiesa għal xil-11:00am, kienet issir priedka twila tliet siegħat.

In-nies kienet tipparteċipa bi ħġarha u biex tilħaq post ridt taħseb minn kmieni.

In-nanna kienet tgħidli li lanqas biss kont tista' tikkunsidra li ma tmurx għaliha priedka bħal din għax in-nuqqas ta' attendenza għaliha kienet meqjusa bħala xi ħaġa kerha ħafna.

Kienu jtellgħu l-vara l-kbira fuq il-presbiterju fejn il-predikatur kien joqgħod bil-wieqfa l-ħin kollu, jippassiġġa u jippriedka.

In-nanna spiss kienet issemmi li kien hemm predikatur tajjeb ferm, ċertu Dun Ġwann Gauci.

Darba minnhom dan ħareġ fuq l-artal f'dak id-dlam kollu u kiser is-silenzju billi tenn il-kliem li Kristu mhux veru li kien miet.

In-nies kienet tħawdet bi kliemu imma meta mbagħad kompla l-priedka, tant tqanqlu, li ħafna minnhom ħarġu bid-dmugħ f'għajnejhom minn hemm ġew.

Waqt din il-priedka minn ħin għall-ieħor kienu jitkantaw ir-responsorji bid-daqq tal-vjolini u xi strumenti oħra sakemm il-qassis jidħol ibill ftit griżmejh b'xi kikkra kafè jew xi ħaġ'oħra u mbagħad joħroġ ikompli jippriedka.

Finalment waqt il-kant tar-responsorji kienu wkoll iniżżlu l-vara l-kbira u minflokha jtellgħu il-monument."

Fi żminijiet meta ma kienx hawn elettriku, il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira fiż-Żejtun, li kienet twila ferm, kienet tispiċċa għall-ħabta ta' nofs il-lejl u naturalment kien ikun dlam ċappa.

Imma meta darba minnhom ħarġet ir-riforma u l-isqof ried li l-purċissjoni tidħol fit-tmienja, fir-raħal tagħna kienet inqalgħat agħa kbira.

"Niftakar lil missieri jgedwed "X'għamlilna l-isqof!"

Din tat-tmienja ma ntogħġbot xejn għax in-nies kienet drat tirranġa bejnietha.

Infatti n-nanna kienet tgħidli illi meta l-purċissjoni kienet tgħaddi minn ħdejn Sant'Anġ, sa dak il-ħin kien ikun diġà beda jidlam.

Allura n-nies ta' Triq Santa Marija u l-madwar kienu jikru brazzi tal-ħadid bit-tazzi fuqhom u jdendluhom mixgħulin ma' grampun mal-faċċata tad-dar sabiex meta tgħaddi l-purċissjoni jkun hemm ftit dawl.

Tant hu hekk illi jekk illum tmur f'din it-triq, għadek tista' tilmaħ uħud minn dawn il-grampuni.

Kien hemm ukoll ftehim man-nies li f'każ li tinqala' x-xita waqt il-purċissjoni, dawn joffru kenn lill-vari.

U għalhekk min kellu post adattat fejn tista' tiddaħħall xi vara, jekk tinqala' x-xita meta l-vari jkunu viċin, dawn kienu jiddaħħlu fi djarhom għall-kenn.

Fil-fatt in-nanna kellha bieb kbir ħafna u darbtejn daħlet il-vara l-kbira u tliet darbiet il-monument hemm ġew.

Iżda sa fejn naf jien, ix-xita qatt ma żammet milli ssir il-purċissjoni."

Xi ħaġ'oħra kurjuża kienet illi l-vari ma kienux jinżammu fil-knisja minħabba nuqqas ta' spazju.

"Niftakar sew fejn kienu jinżammu l-vari għax kont inħobb immur ngħin biex jintramaw ħalli jinġiebu fil-knisja.

Il-vari kienu jkunu mqassmin f'ħafna knejjes żgħar imma tnejn minnhom kienu jinżammu

għand familja li kienet toqgħod viċin il-knisja.

L-Ort kien jinżamm fil-knisja ta' San Girgor, il-Marbut kien ikun f'dik ta' Santa Marija, l-Aċċjomu kienu jagħmluh fil-kappella tal-Ispirtu s-Santu, il-vara l-kbira ġo Tas-Salvatur u l-Monument kien jinżamm fil-knisja parrokkjali.

Il-Veronika u r-Redentur kif għedtlek kienu jinżammu għand familja."

Dr Cachia Zammit fakkar kif oriġinarjament il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kienet tgħaddi minn triq pjuttost deqja – dik ta' Ħabel ix-Xgħir.

"Dari l-uniku triq li tikkomunika r-raħal t'isfel mal-knisja kienet biss it-triq ta'Ħabel ix-Xgħir u għalhekk il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kienet tgħaddi minn hemm.

Imma fl-aħħar bdiet tinħoloq id-diffikultà għax minħabba l-kobor tagħhom, ċertu vari ma kienux jgħaddu sewwa.

Intant, meta għall-ħabta tal-1932/33 infetħet it-triq l-oħra, iż-Żejtun konna għadna kif ġibna vara tal-monument ġdida u nzerta li l-ġwienaħ tal-anġli kienu xi naqra miftuħa żżejjed u żgur li ma kienux ser jgħaddu minn ġo Triq Ħabel ix-Xgħir.

B'hekk instabet ix-xoqqa f'moxtha u l-purċissjoni bdiet tgħaddi mit-triq il-ġdida."

U kif konna fil-kliem il-Kanonku Dun Joe Abela li kien qed jisma' mal-pubbliku irrakkonta wkoll ġrajja personali marbuta ma' dit-triq li għal naqra ma ħallitux mejjet!

"Niftakarni li kelli xi tmien snin u kont qiegħed flimkien m'ommi fil-ġenb tat-Triq San Girgor insegwi l-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira għaddejja.

F'daqqa waħda bħal nara dell

kbir ġej fuqi u ommi

ġibditni malajr lura.

Kienet il-vara tal-monument li għal naqra ma niżlitx fuqi!

Il-monument kważi waqa' għal kollox fl-art u kumbinazzjoni dan l-aħħar waqt li kont qed nara xi ir-ritratti, intbaħt li dan l-inċident inqabad ċar ħafna f'ritratt minnhom.

Imn'Alla kienet ommi għalija dakinhar."

Il-ġrajjiet minn fomm it-tabib baqgħu għaddejjin, waħda wara l-oħra.

U ċertament fi ftit tal-ħin irnexxielu jqanqal bosta memorji u kurżitajiet lin-nies li kien hemm miġbura.

"Hemm ħafna x'wieħed jgħid għax id-devozzjoni lejn il-Ġimgħa l-Kbira fina ż-Żwieten hija antika ħafna u tmur lura għal ħafna snin.

Ormaj qiegħda f'demmna.

Mur aqtagħhomlhom dawn l-użanzi lin-nies!

Lanqas qatt ma jirnexxielek.

U dan hu evidenti fin-numru sabiħ ta' żgħażagħ lillum jagħtu sehemhom biex din il-funzjoni tibqa' ċċelebrata kif jixraq."

Il-gwerra biss irnexxielha żżomm il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira ġewwa għal tliet snin sħaħ.

"Dak kien żmien ikrah ferm li ma nixtieq lil ħadd jgħaddi minnu.

Imma għal dawk it-tliet snin kellna nirrassenjaw ruħna bil-priedka tat-tliet siegħat biss u kollox bil-biża' ta' xi air-raid.

Però aħna t-tfal fid-djar kellna l-minjaturi tal-vari u f'dawk il-ġranet konna nogħxew indawwruhom minn kamra għall-oħra tad-dar.

B'hekk il-purċissjoni xorta kienet issir.

Dak hu s-sigriet tal-ħajja wara dawn it-tradizzjonijiet."

Intqal ħafna aktar imma huwa mpossibbli li jitniżżel kollox.

Intwerew ukoll numru ta' ritratti antiki grazzi għas-Sur Carmelo P Baldacchino.

Madanakollu din l-intervista ġiet irrekordjata sabiex isservi għal dawk kollha li huma interessati jkunu jafu aktar dwar dan il-qasam etnografiku tagħna l-Maltin.

Min jixtieq aktar informazzjoni jista' jikkuntattja lil Wirt iż-Żejtun fuq

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-17 t'April 2011)

drawwiet

Dun Gwann Gauci

purcissjoni tal-Gimgha l-Kbira

Torċa

tradizzjonijiet

Żejtun

MEMORJI TAL-ĠIMGĦA L-KBIRA FIŻ-ŻEJTUN


ara wkoll:
Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż
https://kliemustorja.com/a

In Historic Terms


IL-JIEN U LIL HINN MINNI

Tgħallem kif tista' toqrob lejn is-silenzju li hemm fik innifsek u tkun taf li fid-dinja għal kollox hemm raġuni....

Elisabeth Kubler-Ross – psikjatra u awtriċi

Għalkemm fil-ħajja huwa tajjeb li żżomm ruħek bieżel u dejjem għaddej b'xi ħaġa, kultant jiġu mumenti meta tħossok li ma tiflaħx titħabat aktar.

Tibda tixxennaq imqar għal ftit mumenti ta' rilassament

fil-kwiet u s-silenzju, mingħajr id-daqq tal-mobile, il-listi interminabbli ta' messaġġi fl-email u l-urġenza ta' xogħol wara ieħor li jrid isir illum qabel għada.

Jasal punt meta jkun inutli li tibqa' tagħfas u tipprova tkompli u tross sninek biex tibqa' għaddej, għax ruħek innifisha tgħidlek – daqshekk, agħtini serħan!

F'waqtiet hekk, allura jkollok tieqaf u titħasseb fejn tista' tmur tirkupra ftit is-serħan tal-moħħ, it-trankwillità tal-ġisem u s-serenità tar-ruħ.

Hemm diversi għażliet kieku – kollox jiddependi minn kemm għandek ħin u flus x'tinvesti f'dat-tip ta''fsied'.

Mhux darba u tnejn li l-għażla tiegħi waqgħet fuq vakanza qasira fil-gżira t'Għawdex u hekk ġara anki did-darba... iżda b'differenza.

Il-post li żort dan l-aħħar kien mogħni b'silenzju armonjuż, bi storja

antikissima, b'xogħolijiet tal-arti prezzjużi, b'arkitettura mill-ifjen, b'ġonna donnhom ħerġin mill-istampi u anki b'ikel bnin u kumpannija mhux tas-soltu!

Qatt ma bsart li ser insib dan kollu fil-Kunvent ta' Santu Wistin li jinsab ir-Rabat Għawdex...

L-ispazju mdaqqas fil-pjazza ta' quddiem il-kunvent solvieli mill-ewwel il-problema tal-parkeġġ u fil-bieb, pront u fil-ħin miftiehem, insib lil Fr Peter Paul Cachia jistennieni.

Mill-ewwel laqagħtni l-fatt li kien liebes pajżan u mhux bl-abitu kif ippretendejt li ser insibu jien.

Nistqarr li hekk ħassejtni aktar komda, qisni dieħla fid-dar ta' xi ħbieb iktar milli f'kunvent fejn soltu jkolli impressjoni forsi xi ftit aktar formali.

"L-abitu nilbsuh waqt il-funzjoni tal-quddiesa, meta noħorġu għax-xogħol u meta mmorru niltaqgħu man-nies," fehemni Fr Peter hekk kif ikkummentajt dwar dan.

"Imma hawn ġew, fejn trid tmidd idejk u taħdem, dak it-tip ta' lbies mhux daqshekk prattiku u komdu.

"Naturalment l-abitu huwa l-uniformi tagħna li jiddistingwina kemm bħala individwi reliġjużi u anki jagħmel distinzjoni bejn il-komunità tagħna u ta' reliġjużi oħrajn.

Iżda l-aqwa ħaġa tal-abitu hija s-sinifikat tiegħu peress li jissaggralizza lill-bniedem.

Madanakollu jiena nħoss illi l-ħajja reliġjuża turi ruħha fl-atitudni tagħna u mhux fl-għażla tal-ħwejjeġ li nilbsu."

Hekk kif tajt l-ewwel passi fil-kunvent ma stajtx ma napprezzax l-arkitettura mirquma tiegħu li evidentement kienet tixhed storja twila warajh.

Infatti waqt riċerka li għamilt xi ġranet qabel, sibt illi l-oriġini eżatta ta' dan il-kunvent kienet pjuttost inċerta.

Skont xi storiċi, dan il-bini kien diġà msemmi fir-reġistri tal-Ordni fl-1453.

"Jingħad li dal-bini huwa l-eqdem kunvent f'Għawdex.

Fl-1411 il-patrijiet Agostinjani kienu diġà qed jgħixu f'Malta imma hawnhekk nikkalkulaw li ilna mill-1453.

Hawn min jgħid li konna hawn qabel

ukoll imma aħna dejjem nibbażaw fuq dak li hemm miktub.

Ovvjament il-kunvent ma kienx minn dejjem bħal kif nafuh illum.

Il-bini tkabbar u ttella' ftit ftit matul is-snin u kien biss fl-1690 li ġie rranġat fl-istruttura preżenti."

Akkost il-milja ta' das-snin kollha nnutajt li l-istat tal-bini huwa solidu ferm.

"Minn wara s-snin sebgħin dan il-kunvent għamel żmien twil b'partijiet minnu mhux utilizzati.

Infatti sas-snin disgħin kien jintuża biss bħala dar tal-irtiri għall-patrijiet stess li kienu jiġu hawnhekk u ma kienx miftuħ għall-pubbliku in ġenerali.

Finalment fl-1994 iddeċidejna li flok inħallu dan l-ispazju moħli, nibdew nilqgħu il-pubbliku fih u għalhekk kien hemm bżonn li jsiru diversi adattamenti.

Qagħdna ħafna attenti li nħallu l-karattru tal-post bla mittiefes u fl-istess ħin iddedikajna 16 il-kamra b'żieda ta' kamra tal-banju f'kull waħda, sabiex in-nies li jiġu joqogħdu magħna jkollhom il-kumdità u l-privatezza neċessarji.

Illum il-post jista' jilqa' fih 58 persuna.

Għamilna wkoll xi żidiet interessanti oħra bħal mużew b'diversi oġġetti partikolari li kienu jinstabu f'dan il-kunvent u li dehrilna li setgħu jkunu ta' nteress għall-pubbliku li jiġi jżurna."

Biex inkun nista' nifhem aħjar, Fr Peter ħadni nara l-esebiti li għalkemm mhux f'xi kwantità enormi, l-varjetà tagħhom taf tolqot il-gosti ta' individwi differenti.

"Dawn huma żewġ ġebliet li nstabu fuq l-oqbra ta' xi kavallieri li kienu mietu waqt kruċjata f'Tuneż u li r-Re Luwiġi IX kien ġie f'din il-gżira biex jidfinhom.

Kienu fl-inħawi fejn illum hemm l-Oratorju

peress li sa madwar l-1940 hemmhekk kien ċimiterju.

Għandna wkoll bosta oġġetti reliġjużi fostom ornamenti antiki li kienu jżejjnu l-knisja bihom u dawn is-set ta' ħwejjeġ li ħallilna l-Isqof Camilleri; li kien Agostinjan u ħadem bħala l-Isqof t'Għawdex fl-aħħar tas-seklu l-ieħor u fil-bidu ta' dan.

Imbagħad hawn xi opri tal-arti bħal pitturi u skulturi, reċipjenti tradizzjonali tal-kċina bħal dawn il-baqar tal-fuħħar li kienu jintużaw biex jissajjar l-istuffat u affarijiet kurjużi bħal din il-lista tal-1923 fejn hawn imniżżel l-ordnijiet speċifiċi ta' kif għandhom jindaqqu l-qniepen."

Kif qbiżna fuq l-aspett artistiku ma stajtx ma nitlobx lil Fr Peter biex idaħħalni daqsxejn fil-knisja tal-kunvent fejn kont naf li hemm opra mill-isbaħ tal-pittur Mattia Preti.

"Din il-knisja hija mfittxija ferm mill-korijiet minħabba li hija akustika ħafna.

Imma ċertament għandha wkoll valur kbir artistiku minħabba l-pitturi li tħaddan ġewwa fiha.

Fost dawn hemm din il-pittura li kkonfermajna li hi xogħol ta' Mattia Preti meta sibna d-dettalji fl-arkivji tagħna.

Saret fl-1694 u hija l-kwadru titulari tal-knisja.

Il-kwadru juri lil Santu Wistin flimkien ma'

San Ġwann Battista u l-Beatu Guliermu t'Aquitana.

Però din mhux l-unika biċċa arti li hawn ġol-knisja.

Dawn iż-żewġ pitturi mill-ifjen li qed tara f'kull ġenb, ġew maħduma mill-pittur bravissimu Giuseppe Briffa."

Kull tant żmien l-arkivji tal-kunvent jiżvelaw xi biċċa informazzjoni ġdida...

"Fuq barra tal-knisja hemm erba' statwi li jirrappreżentaw lil Santu Wistin, lill-Madonna taċ-Ċintura, lil San Nikola minn Tolentino u lil San Tumas minn Villanova.

Għal diversi snin kien maħsub li dawn l-

istatwi kienu saru mill-iskultur Rabti Antonio Busuttil fl-1860.

Iżda dan l-aħħar instab illi l-istatwa ta' Santu Wistin u l-istatwa nofs bust tal-Madonna taċ-Ċintura li hemm mal-faċċata tal-knisja u li forsi ftit jagħtu kasha, huma xogħolijiet aktar antiki tal-1770."

Ir-rikkezza ta' dan il-kunvent stħajjiltha bħal paġni antiki ta' ktieb li aktar ma tqalleb, iżjed issib informazzjoni u rakkonti mill-aktar interessanti.

U fil-fatt kien għad fadal ħafna aktar x'nara.

Bl-innoċenza kollha staqsejt lil Fr Peter jekk kellhomx xi xelters fil-kunvent u hu tbissem u sempliċiment talabni nsegwih.

"Qabel nieħdok isfel fix-xelters ħa nurik xi ħaġa oħra..."

Inżilna sular taħt l-art fejn kien hemm xi kmamar imħaffra.

"Dan ngħidulu l-eremitaġġ minħabba li dari l-patrijiet kienu jinżlu fih biex jagħmlu x-xogħol tal-ġurnata tagħhom.

Kull patri kellu l-aċċess għal din il-parti tal-

kunvent mill-kamra l-oħra tiegħu fejn kien jgħix, jikteb, jitlob u jorqod.

Għaldaqstant taħt il-kamra proprja tiegħu, kull patri kellu wkoll dan l-ispazju fornut b'dak li kellu bżonn biex jaqla' l-għixien tiegħu u tal-patrijiet l-oħra billi kienu jaħdmu xi affarijiet u mbagħad ibiegħuhom.

Kellhom il-bir fejn jaħżnu l-ilma u dan it-tip ta' kenur biex isajjru fih."

U proprju fin-nofs ta' din il-moħba ċkejkna, minn wara gradi baxxi tal-ħadid, nilmaħ xi turġien neżlin aktar fil-fond tal-art.

Ix-xelters!

Bdejna neżlin...

"Ħares sewwa lejn il-bokka tax-xelters u tara tlett tipi ta' saffi stratigrafiċi ta' tafal b'kulur differenti, segwiti mill-ħaġar iebes.

Għax ix-xelters jinżlu tliet sulari taħt l-art u jinfirxu f'tul ta' metri sħaħ tant li

jaslu sa taħt il-pjazza kollha li hemm quddiem il-kunvent u anki jilħqu numru ta' djar oħra fil-madwar."

Issa fhimtha t-tbissima tiegħu!

Ix-xelters kienu profondi mmens tant li lanqas stajna nidħlu sa ġewwa nett, kemm minħabba li f'partijiet minnhom jinfed l-ilma mill-qiegħan tal-art u anki peress li naħat oħra ngħalqu għal raġunijiet ta' sigurtà ta' aċċess.

"Ġeneralment f'kull xelter apparti l-kmamar l-oħra provduti għall-kenn mill-attakki tal-gwerra, kien ikun hemm ukoll tliet kmamar prinċipali: infermerija, kappella u klassi għat-tfal.

U dawn ix-xelters huma msawwra f'din il-forma."

Għalkemm min-natura tiegħu dan it-tħaffir taħt l-art ifakkar f'mumenti tal-waħx għal poplu tagħna, ma stajtx ma napprezzax kemm dawn ix-

xelters kienu mqassma b'mod professjonali u mhux f'geġwiġija bħal inħawi oħra li ġieli rajt

Ammirevoli kien ukoll l-istat tajjeb ħafna ta' preservazzjoni ta' dawn ix-xelters.

Infatti biex inkun iktar preċiża dan il-livell għoli ta' manutenzjoni kien jagħni lill-bini kollu u lill-oġġetti kollha li kienu jinsabu f'dan il-kunvent.

"Il-kariżma tagħna bħala partijiet Agostinjani hija l-komunjoni.

Dan ifisser li aħna ngħixu f'komunità u naqsmu kollox bejnietna.

Tant hu hekk illi kull tip ta' finanzi li jdaħħal kull patri titpoġġa f'kaxxa komuni u minnha nieħdu ħsieb inħallsu għal dak kollu li neħtieġu.

L-istess kariżma twassalna biex naqsmu wkoll ħajjitna u d-dar tagħna mal-lajċi li jkunu jixtiequ jgħixu għal ftit fl-ambjent tagħna jew li jixtiequ jesperimentaw u jifhmu xi tfisser il-ħajja kontemplattiva ta' patri.

Għaldaqstant nifhmu illi l-post irid ikun miżmum f'qagħda eċċellenti, l-ewwel nett biex iwassal dak l-ambjent seren u pjaċevoli fejn wieħed jista' jinġabar fih innifsu u jsib is-serħanu anki għax aħna konxji wkoll li meta tilqa' n-nies għandek trid iżżomm ċertu livell professjonali, tajjeb daqs il-kunventi l-oħra madwar id-dinja li joffru l-istess servizz tagħna."

Kulħadd jista' jiġi joqgħod f'dan il-kunvent?

"Iva, sakemm jinżamm id-dekor u s-silenzju, kulħadd huwa milqugħ hawn ġew.

Fostna jiġu kemm Maltin u kif ukoll turisti, li mhux neċessarjament ikunu nsara imma xorta waħda japprezzaw dawn it-tip ta' postijiet, ovvjament minħabba d-diversi aspetti oħra li kapaċi joffru apparti mill-lat reliġjuż."

X'tistennew min-nies li jiġu jżurukhom?

"Naturalment li javżawna minn qabel biex jirriservaw post. Imma nassigurak li ma nġiegħlu lil ħadd iqum u jitlob magħna bilfors jew li jiġi jattendi għall-quddies fil-għodu!

Naturalment għal min jixtieq

hemm din il-possibilità letteralment żewġ passi l-bogħod fil-knisja tagħna stess.

Imma min jippreferi jiġi biex ikollu kamra fejn jistrieħ għall-kwiet u jieħu xi ikla tajba magħna, għandu l-libertà kollha li jagħmel dan."

Iċ-ċempila ta' qanpiena tidwi mal-kunvent qatgħatilna kliemna...

"Kumbinazzjoni!

Sar il-ħin għall-ikel.

Ejja miegħi..."

Ma stennejtix din.

Inġbarna bil-qiegħda flimkien maż-żewġ patrijiet l-oħra: il-pirjol u s-sagristan li wkoll kienu lebsin ħwejjeġ ta' kuljum u li żiedu dak is-sens uniku ta' kumpliċita bejnietna.

B'tazza nbid ħamra f'idejna, bdiet diskussjoni ferm imħawwra proprju daqs l-ikel bnin li beda jinżilli għasel!

"Din hija l-użanza tagħna u l-unika regola marbuta mal-ħin.

Għalhekk min jagħżel li jiekol magħna jkun irid josserva l-ħin li nagħtuh peress li kulħadd jiekol flimkien u b'hekk il-mistednin tagħna jsiru jafuna aħjar u aħna lilhom.

F'dan il-kunvent qegħdin tliet patrijiet.

Hawn il-pirjol li huwa l-animatur tagħna u allura hu responsabbli mill-komunità tagħna f'dawk li huma dmirijiet bħal li jara li jiġu segwiti minna l-atti komuni

fostom it-talb u l-ħajja komuni bejnietna u li jsir id-djarju ta' kuljum fejn fih jitniżżlu l-avvenimenti tal-ġurnata u li maż-żmien isiru arkivji.

Hawn ukoll is-sagristan li fost ix-xogħolijiet tiegħu jieħu ħsieb il-knisja u dak kollu li jikkonċerna l-quddies.

Imbagħad hawn l-ekonomu, li bħalissa huwa jien, li fost ir-responsabbiltajiet tiegħi nieħu ħsieb id-dħul u l-ħruġ tal-finanzi tal-kunvent, ix-xiri li jkun hemm bżonn u li nara l-bżonnijiet strutturali u ta' ndafa li jkollu bżonn il-kunvent.

Ħafna nies ifittxuna biex jorganizzaw l-irtiri u dawn għalina jingħataw prijorità peress li din hija l-funzjoni prinċipali tagħna bħala kunvent.

Uħud minnhom jitolbuna biex niffurmawlhom irtiri u laqgħat skont is-suġġett tal-għażla tagħhom.

Oħrajn jiġu b'mod individwali u jersqu għandna biex jiddjalogaw magħna fuq ċerti aspetti u għażliet tal-ħajja.

Għalhekk aħna nisħqu ħafna fuq is-silenzju f'dan il-post."

Lestejna mill-ikel u Fr Peter ħadni nżur iż-żewġ ġonna li jħaddan fih dan il-kunvent.

L-ikbar wieħed iġib l-isem Tagaste; il-post fejn

twieled Santu Wistin.

Imma jiena ntlift wara l-ġnien iż-żgħir magħruf bħala l-kjostru; post li trid tkun fih biex tifhem ġmielu u biex tħoss fuqek dik il-paċi li kapaċi jnissel.

"It-trankwillità hija importanti ferm għalina għax aħna nemmnu illi fis-silenzju l-bniedem jista' jiltaqa' aktar miegħu nnifsu u allura jersaq aktar qrib t'Alla.

Santu Wistin jgħidilna illi Alla mhux il-barra minnek imma qiegħed ġewwa fik.

Għalhekk iktar ma tinżel fil-profondità tiegħek innifsek, iżjed tiltaqa' ma' Alla.

Dan huwa l-aspett fundamentali u pożittiv għala nilqgħu n-nies hawnhekk."

Il-kunvent ma kien jispiċċa qatt.

Dħalt fil-kmamar li fihom jilqgħu lin-nies u sibt li kienu ħelwin ferm u

ndaff tazza, fi stil tipikament Malti u jagħtu għal fuq il-ġonna.

Sinċerament ħassejtni nixxennaq biex ngħaddi jumejn f'dan il-post mżewwaq b'tant kultura, b'kuluri naturali u bil-ħlewwa ta' dawn il-patrijiet tant ospitevoli.

Iżda l-patrijiet infushom għandhom ukoll diversi lati oħra, ukoll ferm profondi.

Waqt id-diskursata tagħna sirt naf li Fr Peter qatta' l-biċċa l-kbira minn ħajtu fil-missjoni.

"Meta gejt iffurmat patri, 33 sena ilu, mill-ewwel għażilt li mmur il-missjoni.

Għamilt 19 il-sena l-Alġerija.

Kont naħdem ma' numru kbir ta' individwi minn pajjiżi differenti li kienu jmorru jaħdmu hemmhekk għal kumpanniji kbar.

Kienu joqogħdu fi djar pri-fabbrikati li jiffurmaw speċi ta' villaġġi.

Kelli madwar 36 minn dawn u biex inwettaq ix-xogħol pastorali tiegħi ivvjaġġajt mas-6000 kilometru fix-xahar.

Qsamt anki d-deżert meta mort naħdem fost il-ħaddiema li dak iż-żmien kienu qed jibnu l-pipeline tal-gas li minnha għaddew il-gas għall-Ewropa.

Min-naħa l-oħra, fl-Brażil hemm numru ta' provinċji Agostinjani li fil-preżent qed jippruvaw jingħaqdu flimkien fi provinċja waħda Brażiljana.

Hemmhekk qattajt 12-il sena oħra ta' missjoni."

B'differenza minn kif forsi ħafna minna jimmaġinaw li l-patrijiet jgħixu ħajja trankwilla, intbaħt li ħajjet Fr Peter kienet attiva u mpenjuża ferm.

Iżda hu qalli li ried joqgħod attent ħafna għal kemm jinvolvi ruħu.

"Waħda mill-akbar tentazzjonijiet tagħna hija proprju l-attiviżmu: li inti minħabba l-attivitajiet li tidħol għalihom tħalli t-talb, tabbanduna l-komunità u ma tirriservax ħin għall-laqgħat tal-kunvent.

Huwa għalhekk importanti ħafna li tillimita ruħek għax jekk titbiegħed minn kollox, faċilment titlef il-vokazzjoni tiegħek li hija l-għan prinċipali li jagħmlek patri."

Bejnietna ingħadu ħafna aktar affarijiet u ċertament kien hemm anki iżjed x'jingħad imma sfortunatament il-ħin beda jagħfas.

Biex nagħlaq, staqsejtu x'sodisfazzjon tagħtih il-vokazzjoni fil-ħajja tiegħu?

"Il-ħajja vokazzjonali hija ta' sodisfazzjon kontinwu.

Iżda fil-ħajja reliġjuża jkollok ukoll il-kriżijiet tiegħek bħal kulħadd.

Ma nista' ninsa qatt per eżempju l-kriżi kbira li għaddejt minnha meta kont qed

inwettaq il-missjoni tiegħi fl-Alġerija waqt li l-pajjiż kien għaddej minn diffikultajiet kbar.

Kemm ilni f'dan il-kunvent, għal dawn l-aħħar sena u nofs, qed inqatta' mumenti prezzjużi fejn fostom nista' nistrieħ ftit u ngawdi daqsxejn lil ommi.

Iżda indubbjament il-vokazzjoni tiegħi għad twassalni għal ħafna esperjenzi oħra ġodda.

Nistennew u naraw."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-14 ta' Novembru 2011)

ċimiterju

Oratorju

pirjol

Re Luwiġi IX

Torċa

IL-JIEN U LIL HINN MINNI


ARTI BL-GĦADAM UMAN

L-ewwel darba li rajt ritratt tal-Kappella tal-Għadam li kien hemm il-Belt tkexkixt!

Ma stajtx nifhem xi jwassal biex bniedem jibni xi ħaġa makabra bħal dik.

Kien għalhekk

li xtaqt nara l-perspettiva ta' ħaddieħor dwarha.

Intant, ftit tal-ġranet ilu nirċievi telefonata mingħand wieħed li xtaq jagħtini intervista proprju dwar din il-kappella.

Laqgħatni ħafna l-fatt illi rrefera għaliha bħala kappella mill-isbaħ u aktar minn hekk meta qalli illi fi ċkunitu hu kien daħal fiha u kien għadu jiftakarha sewwa.

Din kienet ix-xoqqa f'moxta biex finalment insir naf iżjed dwar din il-binja stramba.

Stajt nobsor illi hekk kif kont ser niftaħ l-għatu fuqha kont ser niltaqa' ma' bosta rakkonti, esperjenzi u ġrajjiet uniċi u forsi wkoll xi ftit grotteski...

Iltqajt ma' Ralph Micallef quddiem il-bini tal-Evans il-Belt, eżattament ħdejn is-sit fejn illum jinsabu l-fdalijiet tal-Kappella tal-Għadam.

Miegħu hu ġab kartolina antika li turi l-intern ta' din il-kappella bil-ħitan u s-soqfa mżejjna bl-għadam uman.

"Id-dehra tagħha kienet isservi ta' attrazzjoni qawwija kemm għall-poplu Malti u kif ukoll għal numru kbir ta' turisti.

Fiha kienu jsiru wkoll diversi pellegrinaġġi ta' devozzjoni speċjalment fix-xahar ta' Novembru li huwa ddedikat għall-erwieħ."

Imma kappella hekk ma tarahiex makabra?

"Le, lanqas xejn.

Anzi jiena kont naraha sabiħa, sinifikanti u ta' devozzjoni.

Dħalt fiha għall-ewwel darba meta kelli xi sebgħa snin.

Sħabi kienu ilhom jgħiduli biha u darba waħda tlabt lil ommi biex teħodni.

Ma niftakarnix nibża' jew nipprendiha, iktar nista' ngħid li affaxxinatni fir-realtà.

Minn dakinhar jiena u sħabi konna bqajna inżuruha xi kultant speċjalment peress li fil-viċin kien hemm ukoll l-iskola tagħna, dak iż-żmien magħrufa bħala Ta' Sant'Iermu."

Imma possibbli ta' età daqshekk tenera, affarijiet bħal dawn ma kienux ibeżżgħuk?

"Ta' tfal li konna, konna naħsbu li hekk jew hekk il-mewt ma kinetx ser tiġi għalina f'dak iż-żmien.

Jista' jkun ukoll li l-mewt ma kinetx timpressjonani daqshekk peress li jiena kont abbati u mhux l-ewwel darba li akkompanjajt il-mejtin bil-karrijiet tagħhom."

X'memorji għandek ta' dan il-post?

"Kif tista' tara mill-fdalijiet tal-bini, il-kappella kienet pjuttost żgħira.

Kienet qisha kappella kwalunkwe iżda minflok l-ornamenti tas-soltu, l-ħitan tagħha kienu kollha miksija bl-għadam uman u stajt tagħraf sewwa l-partijiet tal-iskeletru; bħall-għadam tas-saqajn, il-qafas tas-sider, ir-ras eċċ. Kienu stivati b'mod tant pulit li letteralment kienu jidhru sbieħ u partikolari ħafna.

In-nies ma kienux jiddejjqu minnha għax min kien imur hemm kien ikollu devozzjoni kbira lejn l-erwieħ.

Kien anki jitqaddes il-quddies fiha għalkemm ħafna min-nies kienu jispiċċaw barra minħabba ċkunitha.

Bħala parti mid-devozzjoni, in-nisa kellhom użanza li jiġu lebsin l-iswed akkost li ma kienx ikollhom vistu.

Xi drabi ġieli attenda fiha wkoll San Ġorġ Preca fejn kien jagħti konferenzi dwar is-suġġett favorit tiegħu – dak tan-novissmi.

Hu kien iħeġġeġ lin-nies biex jagħmlu meditazzjoni dwar il-mewt, il-ġudizzju, l-

infern u l-ġenna u naturalment kien isib l-ambjent tal-kappella addattat ferm għal-laqgħat tiegħu.

Kien jgħidilna "Ħuti, tafu li xi darba bħal dawn għad irridu nsiru, għadam.

Għalhekk tajjeb li wieħed jgħix ħajja tajba għax il-ġisem jispiċċa u r-ruħ tmur tgawdi lil Alla jew tintilef fl-infern. "

Tiftakarha tiġġarraf il-kappella?

"Jien niftakar l-aħħar gwerra mill-bidu tagħha sal-aħħar imma meta waqgħet dil-kappella aħna konna diġà tlaqna mill-Belt bħal kif kienu għamlu għadd ta' Beltin oħrajn.

Għall-ewwel konna bqajna noqogħdu f'darna l-aktar minħabba li missieri kellu ħanut il-Belt fejn kien jaħdem bħala skarpan.

Iżda darba minnhom id-dar

intlaqtet waqt attakk u kellna mmexxu kollox għall-ħanut.

Meta l-ħanut tfarrak ukoll kellna nagħmlu xi ġranet ngħixu fil-kannierja ta' taħt il-Knisja ta' San Duminku li dak iż-żmien kienet tintuża bħala xelter u anki bħala abitazzjoni temporanja sakemm wieħed isib post ieħor fejn joqgħod.

Finalment l-Uffiċċju tal-Protezzjoni kienu sabulna post fil-mina tal-vapur li tiġi eżatt taħt Kristu Re fil-mall tal-Furjana.

Hemmhekk konna norqdu fuq il-krucjetti li kienu sodod jibdew mill-art impoġġijin waħda fuq l-oħra u titla għalihom b'sellum.

Minn hemm morna noqogħdu f'mezzanin f'ċertu Sqaq numru 2 f'tal-Pietà imma anki hemm intlaqat bil-bombi!

Din kienet qed tiġri lil bosta familji oħra u mhux lilna biss.

Trid tarana kull darba nfittxu taħt it-tifrik tal-ġebel biex naraw x'nistgħu nsalvaw, niġbruhom fil-boroż tal-plastik u nġorruhom magħna.

Darba minnhom ġarrejna kollox ġo dar f'Birkirkara sakemm oħt patri Dumnikan saret taf bl-istorja tagħna u offritilna kamra kbira ġewwa dar fil-pjazza quddiem San Duminku fir-Rabat.

Xelters kien hemm ftit li xejn u għaldaqstant meta kien isir xi attakk mill-ajru, konna nidħlu nistkennu taħt il-mejda.

Fortunatament la Birkirkara u lanqas hawn ma ntlaqtu l-postijiet fejn konna noqogħdu.

U niżżu ħajr 'l Alla, il-membri kollha tal-familja tagħna għaddew il-gwerra qawwijin u sħaħ.

Iżda kienu żminijiet koroh ferm fejn il-poplu Malti sofra ħafna minħabba l-barrani.

Żgur li kien jistħoqqlu trattament ħafna aħjar minn sempliċi George Cross!"

X'sinifikat ikollu r-reliġjon waqt il-gwerra?

"Fil-gwerra r-reliġjon kien fl-aqwa tiegħu tant li ġieli anki għamilna purċissjonijiet bis-sagrament akkost il-biża' tal-attakki mill-ajru u t-tifrik fit-toroq.

Niftakar illi fil-festa ta' San Duminku l-patrijiet kienu joħorġu bir-relikwa flok bl-istatwa.

Ta' min isemmi illi l-patrijiet Dumnikani ma kienux ħarġu mill-Belt u kienu baqgħu jassistu lill-ARP li kienu nies li jieħdu ħsieb lil dawk li jintradmu taħt il-ġebel.

Il-feruti kienu jġorruhom biex jiddewwew fil-Liċeo li kien qed iservi bħala klinika.

Imbagħad kienu jittieħdu fl-isptar ċentrali l-Furjana li dak iż-żmien kien fejn hemm id-depot tal-pulizija llum."

Minn dawk l-inħawi għaddejt bosta drabi imma qatt ma ntbaħt bil-preżenza tal-fdalijiet ta' din il-kappella.

L-isem tagħha 'The Chapel of Bones' jinsab moħbi bejn il-friegħi ta'

siġra kbira.

Akkost li xi snin ilu s-sit ġie studjat u kkurat mill-arkeoloġisti tal-Archaeology Services Co-op Ltd, illum dan jinsab ittraskurat u abbandunat għal kollox u pjuttost qisu miżbla bl-imbarazz li rmew fih.

Ma nafx x'ġara mill-pjanijiet li kien hemm dwaru biex il-fdalijiet jinfetħu għall-pubbliku bħala parti mill-proġett tar-riabilitazzjoni tal-Belt Valletta!

"Hija ħasra li dil-kappella spiċċat f'din il-kundizzjoni.

Sal-lum għadhom jiġu t-turisti jistaqsu għaliha peress li kienu jsemmuhielhom il-ġenituri tagħhom li kienu jiftakruha.

Nixtieq ħafna li nerġa' nara dil-kappella tinbena għax kieku żgur li terġa ssir attrazzjoni kemm għall-poplu Malti u kif ukoll għat-turisti.

Faċli biex tinbena għax il-kappella ċkejkna ħafna.

Mhux qed ngħid illi għandha terġa' ssir eżatt kif kienet imżejjna bl-għadam għax nifhem illi llum diffiċli.

Imma almenu nemmen li għandha tittella' kappella fuq il-pedamenti l-oriġinali u ġewwa fiha titpoġġa l-informazzjoni kollha dwar l-istorja kollha tagħha.

Ikun xieraq li kieku d-Dipartiment tal-Kultura flimkien mal-Kunsill Lokali tal-Belt jerġgħu jqajjmu l-interess f'din il-kappella għax hija parti mill-patrimonju antik ta' Beltna u ta' pajjiżna."

Komplejt nistħarreġ ftit aktar u sibt li l-istorja ta' din il-kappella tmur lura saħansitra sa żmien il-kavallieri.

Fil-fatt fl-1583 kienet ittellgħet kappella flimkien ma' ċimiterju

biswit il-bini tas-Sagra Infermerija fil-Belt u fl-1619 il-Kavallier Fra Giorgio Nibbia ħallas għall-bini ta' kappella oħra fil-viċin.

Din kienet iddedikata lill-Madonna tal-Ħniena għalkemm kienet ukoll magħrufa bħala "Ta' Nibbia" u kienet isservi biex fiha jsir il-quddies għal ruħ dawk li jmutu fl-Infermerija.

Meta fil-5 ta' Settembru 1730 din il-kappella kienet qegħdha tinħatt, infetaħ il-qabar tal-fundatur tagħha u nstab illi l-katavru tiegħu kien għadu mhux mimsus.

Fl-1731 l-kappella nbniet mill-ġdid u kien fiha żewġ artali.

Fl-1776 iċ-ċimiterju tas-Sagra Infermerija mtela' u għalhekk ġie mnaddaf u l-għadam tqiegħed f'ossarju.

Fl-1852 il-Kappillan tal-Isptar, ir-Rev.

Sacco iddeċieda li jżejjen il-kappella bl-għadam tal-mejtin li kien hemm midfuna fiċ-ċimiterju u minn dakinhar 'l hawn il-kappella saret magħrufa bħala l-"Kappella tal-Għadam".

Din il-kappella ġġarfet fl-aħħar gwerra fl-14 ta' Frar 1941 u mid-dehra l-għadam li kien fiha nġabar u ndifen f'xi post ġewwa ċ-ċimiterju tal-Addolorata.

Mit-tiftix tiegħi sibt illi din l-użanza tat-tiżjin bl-għadam uman kienet imxerrda wkoll f'diversi pajjiżi oħra.

F'moħħi baqgħet tbherren il-mistoqsija dwar kif setgħet twieldet drawwa bħal din.

Jidher illi waħda mir-raġunijiet kienet il-marda qalila tal-pesta li matul diversi snin ħasdet il-ħajja ta' eluf ta' individwi madwar id-dinja kollha.

In-nies bdew imutu bil-gzuz, iċ-ċimiterji mtlew u anki l-għelieqi tal-madwar.

Inħolqu l-ossarji imma anki dawn bdew ifuru u minn hemm ħarġet l-iktar idea bizzarra ta' riċiklar – l-arti bl-għadam uman!

Ma setax jonqos illi fuq suġġett bħal dan inkellem ukoll lill-ħabib tiegħi u riċerkatur Eman Bonnici.

Kont deċiża li did-darba ma nħallihx iwaħħaxxni għax deherli li ormaj

kont naf x'isarraf.

Imma mort imqarrqa għax mid-dehra għadni ma nafux biżżejjed!

Fil-fatt għażel li niltaqgħu proprju fiċ-ċimiterju ta' Wied Għammieq, fir-Rinella l-Kalkara u f'dak l-ambjent kelli nkompli nisma' dak kollu li kellu x'jgħidli...

"Snin ilu hawnhekk kien jintuża biex jindifnu dawk li mietu bil-pesta.

Jingħad li Malta tant kienet intlaqtet b'din il-marda, li kien hemm żmien meta ġabu anki priġunieri minn Sqallija biex jidfnu lill-mejtin

peress li ħadd aktar ma ried jagħmel dak ix-xogħol.

Iżda sfortunatament mhux il-mejtin biss kienu jindifnu f'dan il-post!

Il-biża' li l-marda setgħet tkompli tixtered waslet biex uħud minn dawk li ġew infettati, ndifnu ħajjin flimkien mal-katavri l-oħra.

Kienet mewta twila, tremenda u ddisprata u kien hemm min isostni li f'dawk iż-żminijiet, min kien jgħaddi bis-serqa mill-inħawi, kien jisma' lil dawn l-imsejkna jitolbu bil-ħniena għall-ajjut mill-qiegħan ta' qabarhom."

Hemm aħna!

Daqshekk għamilt nies!

Qalbi għamlet tikk u bdejt inħares madwari biex nipprova nifhem fejn seħħ dan kollu.

"Illum l-oqbra huma vojta għax kif turi din il-lapida fl-1881 il-fdalijiet tal-midfunin inqalgħu kollha u tpoġġew kollha f'ossarju taħt dan is-salib.

Ta' min isemmi illi sal-ġurnata ta' llum għadhom jiġu diversi nies biex jitolbu għal dawn l-erwieħ li mietu mewta daqshekk kiefra."

Il-kliem dar għal fuq l-użanzi tal-immummifikar u t-tiżjin bl-għadam uman.

"Hemm min jgħid illi kienu l-patrijiet Kapuċċini li bdew dawn id-drawwiet.

Huma kienu jagħtu ħafna importanza lill-mewt tant li kienu jirreferu għaliha bħala "oħthom".

Għidut ieħor jirrakkonta illi San Franġisk t'Assisi kien irnexxielu joħloq ir-riċetta għall-mummifikazzjoni perfetta, xi ħaġa li ma tantx tinżilli għax nemmen li dan il-bniedem kellu ħafna aktar affarijiet x'jagħmel.

Bejn l-1725 u l-1730 taħt il-knisja u l-kunvent tal-Patrijiet Franġiskani Minuri Kapuċċini l-Furjana, fuq idea ta' Patri Ġużepp Grech, tħaffret kripta sabiex tilqa' fiha l-membri ta' din l-Ordni u anki lil xi membri ta' familji nobbli.

Il-kannierja kienet imżejjna b'bosta niċeċ u fiha kienu jitqiegħdu l-iġsma mqaddgħa – użanza li x'aktarx inġiebet mingħand il-Kapuċċini ta' Palermo.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-kripta sofriet bosta danni waqt attakk mill-ajru u kien biss wara diversi snin illi ġiet restawrata, għalkemm did-darba l-għadam tpoġġa' ġo ossarju.

F'pajjiżi oħra fadal numru ta' postijiet bħal dawn li għadhom intatti sal-lum u fihom imorru għadd kbir ta' turisti.

Waħda mill-aktar magħrufa hija l-kripta li tinsab maġenb il-Knisja ta' Santa Maria della

Pace f'Palermo.

F'din il-kripta li tħaffret madwar 500 sena ilu, tpoġġew l-iġsma mmuffikati ta' bosta persuni li llum huma mqassmin f'diversi kategoriji bħal: familji, xebbiet, trabi, kleru u uffiċċjali.

Ħafna minnhom huma lebsin l-aħjar ilbies u jiġbdu ħafna l-għajn imma probabbilment l-aktar mummja mfittxija mill-viżitaturi hija dik ta' Rosalia Lombardo; tifla ta' sentejn li mietet fl-1920.

Isejjħulha "La bella addormentata" peress li ġisimha wara dawn is-snin kollha baqa' perfett daqs li kieku għadha tieħu n-nifs.

Kripta oħra simili tinsab fil-Knisja ta' Santa Maria della Concezione f'Ruma.

Saret fl-istess żminijiet u fiha jinsabu l-fdalijiet ta' 4000 patri li ndifnu bejn l-1500 u l-1870.

Il-ħitan tal-kripta huma kollha miżgħuda bl-għadam uman u jistrieħu magħhom hemm ukoll xi patrijiet immumifikati.

Post ieħor famuż u mfittex minn bosta turisti li jinteressaw ruħhom f'dawn il-lokalitajiet huwa l-ossarju ta' Sedlec fir-Repubblika Ċeka.

Dan jiġbor fih daqs

70,000 skeletru li l-għadam tagħhom iżejjen il-lok b'mod tassew artistiku.

Jingħad li ndifnu tant nies f'dan il-post minħabba d-devozzjoni li nħolqot wara li l-Abbati Enriku ta' Ċisterċensi għamel żjara fl-Art Imqaddsa, ġab miegħu ponn trab minn fuq il-Golgotha u xerrdu fuq iċ-ċimiterju ta' l-Abbazija.

Dan l-ossarju huwa mpressjonanti ferm speċjalment minħabba li anki l-ornamenti bħal-linef u l-armi tal-familji huma kollha kemm huma maħduma mill-għadam uman."

Il-lista li ġab miegħu Eman kienet ferm itwal.

Spikka l-fatt illi f'uħud minn dawn il-postijiet wieħed isib frażijiet bħal "Dan l-għadam tagħna.

Tiegħek qed jistenna." jew "Dak li inti int illum, xi darba konna aħna; dak li aħna aħna, xi darba għad tkun int."

Ovvjament Eman ġieli żar postijiet bħal dawn u għalhekk xtaqt inkun naf x'jidhirlu dwarhom?

"Ma tridx tħares lejhom b'għajnejn moderni biss għax inkella tarahom makabri.

Trid tiftakar li dan hu fenomenu li seħħ fil-Medju Evu fejn in-nies kellha kultura differenti peress li l-mewt kienet xi ħaġa ta' kuljum u n-nies ma setgħetx ma tibnix kult madwarha.

Fl-istess ħin, għalkemm nistqarr li l-użu tal-għadam uman għad-dekorazzjonijiet ta' dawn il-postijiet hu eċċentriku, jirnexxieli xorta waħda nammira l-artistrija li dawn inħadmu biha.

Għall-ewwel meta tisma' l-frażi "kappella tal-għadam" jiġik f'moħħok ċimiterju u mewt.

Imma meta tidħol f'dawn l-ossarji, l-kripti u l-kappelli u tara dak li l-bniedem kien kapaċi jagħmel b'sempliċi għadam uman, ma tistax ma tistagħġibx bis-sengħa użata għal dax-xogħol.

Hemm min xorta waħda jsostni li postijiet hekk huma makabri filwaqt li oħrajn jgħidulek li huma artistiċi.

Imma finalment naħseb li s-sinifikat tagħhom huwa wieħed spiritwali u li wara kollox dik kienet ir-raġuni prinċipali għala bdiet din l-użanza."

(Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-27 ta' Ġunju 2010 u ġie wkoll magħżul minn Din L-Art Ħelwa għall-premju Prix D'Honneur fil-kompetizzjoni tal-Wirt Kulturali Mibni tal-2010)

ċimiterju

Patri Ġużepp Grech

Sqallija

Tieni Gwerra Dinjija

Torċa

ARTI BL-GĦADAM UMAN


Qianmen Street – Beijing
Wangfuying – Beijing
Nanjing Road – Shanghai
Beijing
Nanjing Road
Qianmen Quanjude Duck Restaurant

Shop around for the best look at life on the streets


PONT MAĊ-ĊINA – IS-SITT PARTI – Fuq vjaġġ virtwali

Dan huwa l-aħħar artiklu ta' din is-sensiela li kellha l-għan prinċipali li ddewwaqkhom ftit mill-faxxinu taċ-Ċina u tal-kultura ta' niesha.

Permezz ta' dawn l-artikli, erħejtilha flimkien magħkom fuq vjaġġ sinifikattiv ta' riċerka li laqqgħani ma' numru ta' perspettivi interessanti, mal-filosofija ta' wħud mill-aqwa għorrief, u ma' użanzi, tradizzjonijiet, rakkonti u leġġendi li qatt ma kont smajt bihom qabel.

Personalment nemmen li din l-esperjenza għenet biex bnejt pont maċ-Ċina li serva biex wessgħali aktar il-firxa ta' ħsibijieti u tal-mod ta' kif nevalwa ċerti aspetti.

Nittama li anki intom il-qarrejja gawdejtu xi ħaġa mill-informazzjoni li qsamt magħkom.

Għażilt li nagħlaq din is-sensiela billi nżur virtwalment xi wħud mis-siti Ċiniżi li nittama li xi darba għad nara tassew u li forsi anki intom titħajjru tagħmlu l-istess...

Is-sit arkeoloġiku

Zhoukoudian huwa villaġġ żgħir li jinsab madwar 50km fuq lbiċ ta' Beijing.

Dan il-post huwa mfittex ħafna mill-ġeologi minħabba s-saffi sedimentarji antiki mmens li fih.

Infatti kien saff antik tal-perjodu Ordovician li biddel id-destin ta' dan il-post, hekk kif ġewwa dan il-ġebel, bdew ifeġġu diversi fossili umani li d-dinja qatt ma kienet rat bħalhom qabel.

Kien fl-1918 meta l-ġeoloġist u arkeoloġist, Johann Gunnar Andersson, ġie mgħarraf dwar xi fossili li kien hemm f'għolja msemmija Chicken-bone qrib l-inħawi ta' Zhoukoudian.

Huwa wettaq xi studju f'dan il-post u ġabar għadd kbir ta' fossili tal-annimali.

Iżda r-rota dwar din il-ġrajja bdiet iddur meta fl-1921, huwa rritorna flimkien mal-palaeontologu Otto Zdansky, sabiex jerġa' jsir tiftix ieħor f'dawn l-inħawi u fost il-fdalijiet tal-annimali, nstabu wkoll żewġ sinniet umani.

Din l-iskopertà qanqlet ħafna interess fl-arena xjentifika peress li sa dak iż-żmien, qatt ma kienu nstabu fdalijiet umani f'saffi daqstant antiki, la fiċ-Ċina u anqas fl-ebda pajjiż ieħor fil-kontinent tal-Asja.

Dawn is-sejbiet wasslu għall-finanzjarjament ta' aktar riċerka u ta' aktar tħaffir fuq dan is-sit arkeoloġiku, fejn fost il-fdalijiet umani li nstabu, l-aktar waħda sinifikattiva saret fl-1929 mill-ġeologu u arkeologu, Pei Wenzhong.

Din is-sejba kienet tikkonsisti fil-fdalijiet ta' ras umana ta' individwu li għex f'dawk il-partijiet taċ-Ċina madwar 200,000 – 700,000 sena ilu, liema tip ta' umani kienu saru magħrufa bħala Peking Man.

Din l-iskopertà ġabet magħha informazzjoni ġdida hekk kif din tefgħet aktar dawl fuq l-oriġini tal-bniedem u ta' l-evoluzzjoni li għadda minnha.

Infatti minn oġġetti oħra li nstabu, fosthom ta' labbra tal-ħjata magħmula minn għadma rqiqa u ta' ġiżirana maħduma mill-ġebel, mis-snien tal-annimali u mill-għadam, kien hemm indikazzjoni illi dawn l-umani kienu diġà bdew jiżviluppaw il-kunċett ta' kultura u li kienu kreattivi.

Huma kienu wkoll kapaċi jikkontrollaw in-nar u jikkaċċjaw l-annimali kbar.

Minħabba l-importanza kbira tiegħu, fl-1987, dan is-sit li maż-żmien infetaħ ukoll għall-pubbliku, sar jifforma parti mill-Wirt Kulturali Dinji.

It-Triq tal-Ħarir u l-Grotti tal-Buddha

It-Triq tal-Ħarir tirreferi għal rotta ta' trasport li fiż-żminijiet antiki, kienet tgħaqqad liċ-Ċina maċ-Ċentru u mal-Punent tal-Asja, mal-Afrika, u mal-kontinent tal-Ewropa.

Dan il-passaġġ beda jinħoloq madwar it-2 seklu u dawk li l-aktar li kienu jużawh kienu negozjanti tal-ħarir.

Madanakollu biż-żmien, il-kuntatt bejn iċ-ċivilizazzjonijiet differenti beda jħalli l-influwenzi tiegħu anki f'oqsma oħra.

Ngħidu aħna fil-qasam tat-teknoloġija u x-xjenza, iċ-Ċina ntroduċiet mal-bqija tad-dinja l-prodott tal-karta u tal-istampar, filwaqt li mbagħad hija assorbiet elementi oħra minn pajjiżi varji, fosthom fl-oqsma ta' l-arti, tal-filosofija u tar-reliġjon fejn naraw l-introduzzjoni tal-Buddiżmu u ta' l-Islam.

Dan għen biex il-kulturi jaċċettaw aktar id-differenzi ta' xulxin fi żmien id-dinastiji ta' Han u Tang.

Intant, hekk kif il-Buddiżmu beda jinfirex matul it-Triq tal-Ħarir, ftit ftit bdew jinbnew għadd ta' grotti u tempji kbar li bdew jiżżejnu bi statwi u murali ta' ġmiel liema bħalu.

Sfortunatament, ħafna minn dawn inqerdu mas-snin iżda dawk li rnexxielhom isalvaw huma xempju ta' dak li kien hemm qabel.

Il-Grotti ta' Mogao

: Dawn jinsabu mibnija fuq l-irdumijiet tal-muntanja Minsha fl-inħawi tal-belt ta' Dunhuang li dari kellha importanza strateġika fit-Triq tal-Ħarir.

Għal elf sena sħaħ, matul ir-4 u l-14 il-seklu, għadd ta' nies waslu f'dawn l-inħawi sabiex jibnu dawn il-grotti li maż-żmien issawwru f'teżori artistiċi u arkitettoniċi fejn bosta mix-xogħolijiet kienu jirrappreżentaw ix-xbieha ta' Buddha.

Fis-sena 1987, il-grotti ta' Mogao bdew jiffurmaw parti mill-Wirt Kulturali Dinji.

: Bi storja ta' aktar minn 1,500 sena, dawn il-grotti li jinsabu f'Luoyang, huma magħrufa għal statwa ġganteska ta' Buddha li hi twila 17 il-metru u li ħadet tliet snin biex tlestiet.

Barra minn hekk, dan il-post huwa sinifikanti peress li fih wieħed jista' josserva wkoll it-trasformazzjoni artistika fir-rappreżentazzjoni tal-Buddha, hekk kif din bdiet tinbidel minn xbieha ta' patri Indjan f'sofferenza, għal immaġini ta' patri aktar seren ta' żmien id-dinastija Tang, u b'hekk tnissel stil ġdid b'dehra aktar Ċiniża.

Fis-sena 2000, il-grotti Longmen bdew jiffurmaw parti mill-Wirt Kulturali Dinji.

Il-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina (The Great Wall of China)

Dan il-ħajt dam jinbena 2,000 sena – mis-7 seklu Q.K. sas-16 il-seklu W.K. Taw sehemhom fih 19 il-dinastija sakemm dan wasal biex ilaħħaq il-100,000 kilometru.

M'hemm ebda kostruzzjoni oħra madwar id-dinja li għandha dan il-kobor kollu jew li damet tinbena għal daqstant żmien.

Daqshekk ieħor huwa diffiċli biex wieħed iqabbel ix-xogħol kbir li dan il-ħajt kien jinvolvi u s-sofferenza kollha li sewa lil tant nies hekk kif ħafna minnhom ġew imġiegħla jagħtu sehemhom fil-bini tiegħu.

Il-bidu tal-bini ta' dan il-ħajt jiftakar żmien meta l-pajjiż kien maħkum minn gwerra wara l-oħra u din il-kostruzzjoni kellha l-għan li toffri protezzjoni mill-għadu.

Infatti, permezz ta' dan il-ħajt, il-bdiewa reġgħu ħadu r-ruħ hekk kif is-suldati li kienu qed jiġu min-naħa tat-tramuntana, sabu barriera kbira tilqagħhom.

Sadanittant, dan il-ħajt wassal ukoll biex l-art tinqasam fi tnejn, fejn instab illi l-parti tan-nofsinhar kienet aktar sħuna u adattata għall-agrikoltura, filwaqt li l-naħa tat-tramuntana kienet aktar kiesħa u tixraq aktar għat-trobbija tal-merħliet tal-annimali.

Din id-diviżjoni, apparti li temmet il-komunikazzjoni bejn iż-żewġ kulturi, min-naħa l-oħra tat ukoll skop lin-nies tat-tramuntana biex jieqfu jibbażaw l-ekonomija tagħhom fuq il-gwerer u minflok joħolqu xi ħaġa tagħhom.

Maż-żmien iż-żewġ kulturi kibru u tgħallmu japprezzaw id-differenzi ta' xulxin billi jerġgħu jiltaqgħu flimkien sabiex jinnegozjaw il-prodotti varji tagħhom.

Matul is-sekli, dan il-ħajt sar is-simbolu tal-għaqda u tas-saħħa tan-nies taċ-Ċina hekk kif huwa sar xhieda ta' kif bi sforz u b'għan komuni, wieħed kapaċi jwettaq kollox.

Fil-preżent, f'dan is-sit, li fis-sena 1987 sar parti mill-Wirt Kulturali Dinji, kuljum jinġabru eluf ta' turisti sabiex igawdu l-kobor u l-ġmiel tiegħu.

Minn din il-belt, 24 imperatur tad-dinastiji Ming u Qing ħakmu liċ-Ċina mis-seklu 15 sas-seklu 20.

Fiha ġie mibni l-palazz imperjali li kien iservi kemm bħala r-residenza tal-imperatur u kif ukoll bħala sit ta' ċerimonja u ċentru politiku, flimkien ma' għadd ta' binjiet oħra li kienu jiġu użati mill-familjari.

Il-bini tal-Belt Ipprojbita nbeda fis-seklu 15 mill-imperatur Yongle u biex din tlestiet kompletament fuq medda ta' art ta' 8 kilometri, ħadmu fuqha madwar miljun individwu għal diversi għexieren ta' snin.

Il-kuluri li ntużaw għat-tisbieħ ta' din il-belt għadhom jimpressjonaw anki lill-viżitaturi ta' llum.

Is-selezzjoni tal-lewn isfar kien simbolu tal-poter imperjali fiċ-Ċina l-antika, filwaqt li l-kulur aħmar dejjem kien jirrappreżenta l-ferħ.

Hemm madwar elf binja individwali ġewwa din il-belt u kważi s-soqfa tagħhom kollha ġew dekorati b'madum kulur id-deheb u b'ħitan aħmar.

Jingħad li l-kumpless ta' dan il-palazz huwa l-ifjen wieħed f'Beijing u li fost il-binjiet tat-tip tiegħu, huwa l-aktar wieħed preservat.

L-arkitettura raffinata tiegħu u l-kollezzjonijiet kbar u varji li jinsabu fih huma evidenza ħajja tar-rikkezza storika ta' dan il-pajjiż.

Fl-1912, l-aħħar imperatur li kien joqgħod ġewwa l-palazz tal-Belt Ipprojbita, Aisin-Gioro Puyi, abdika mit-titlu ta' imperatur taċ-Ċina u xi snin wara, hu ġie mġiegħel jitlaq minn din il-belt.

Waqt xi nkwiet politiku li nqala' fil-pajjiż fl-1949, din il-belt ġarrbet xi ħsarat u għalhekk meta xi snin wara nqalgħet rivoluzzjoni oħra, il-Premier Zhou Enlai kien bagħat armata sħiħa sabiex tipproteġi dan il-post.

Fl-1987, il-Belt Ipprojbita ġiet dikjarata bħala parti mill-Wirt Kulturali Dinji u l-post inbidel f'mużew.

Illum dan il-post huwa mekka tat-turisti li jżuru ċ-Ċina.

L-art misterjuża ta' Alxa

Alxa tinsab fil-punent taċ-Ċina, fir-reġjun tal-Mongolja, u tkopri madwar 270,000 kilometru kwadru ta' art (ftit akbar mill-Ingilterra).

L-inħawi tagħha minn dejjem kienu mdawwra b'ċerta atmosfera misterjuża, probabbilment minħabba l-ġografija unika tagħhom fejn fosthom wieħed isib tliet deżerti.

Wieħed minn dawn huwa magħruf bħala d-deżert ta' Badan Jara u fil-medda ta' art tiegħu, li tikkonsisti minn 47,000 kilometru kwadru, jgħixu biss madwar 100 familja, filwaqt li fi kwart minnu għadu qatt ma rifes il-bniedem.

Dan id-deżert huwa l-aktar wieħed għoli fid-dinja u skont leġġenda antika, ir-raġuni hija li taħtu hemm mirdum l-imperu kollu tar-re Badan.

Skont ir-rakkonti tan-nies tal-post, dan ir-re, li kien jgħix fi żmien antik, kien bniedem tant kiefer li finalment lanqas l-allat ma felħu jarawh aktar b'għajnejhom.

Għalhekk darba minnhom huma ddeċidew li jidfnu lilu u lill-imperu tiegħu kollu taħt ir-ramel.

Bi ħniena lejn in-nies tal-post, l-allat ħallew biss xi għadajjar mikxufin.

Fis-snin ta' wara, uħud minn dawk li jieħdu ħsieb il-merħliet isostnu li wara xi tempesti qawwija tar-ramel, ġieli lemħu xi traċċi ta' strutturi jitfaċċaw minn taħt id-deżert.

Fatt ieħor kurjuż dwar dawn l-inħawi huwa li meta wieħed jiżżerżaq fuq ir-ramel, minnufih jibda jinstema ħoss qawwi u stramb li jixbaħ l-irbumbjar distanti li jagħmel ajruplan.

Realtà stramba oħra hija illi jeżistu madwar 140 għadira mifruxa f'dan id-deżert, fejn għalkemm il-livell tax-xita huwa ta' 80mm biss fis-sena u l-volum tal-evaporazzjoni huwa ta' aktar minn 3000mm, il-livell tal-ilma ta' dawn l-għadajjar qatt ma nbidel f'dawn is-snin kollha.

Barra minn hekk, fl-għadira Yinderi Tu, għalkemm l-ilma tagħha huwa mielaħ, wieħed isib madwar 108 għajn ta' ilma ħelu li jnixxi fiha mill-art, liema ilma jingħad li għandu elementi fih li jgħinu fis-saħħa tal-bniedem.

Infatti, in-nies tal-post iqisu dawn in-nixxiegħat bħala sagri.

L-inħawi ta' Alxa huma magħrufa wkoll għall-foresta tas-siġar rari tat-tip 'diversified-leaved poplar', liema siġar jingħad li huma kapaċi jgħixu għal elf sena u li saħansitra jibqgħu ma jitmermrux sa elf sena wara li jmutu.

Xi darba kien hemm ħafna aktar siġar bħal dawn ġo din il-foresta imma darba minnhom nar qawwi qered naħa minnhom kompletament, apparti għal siġra waħda.

Illum din is-siġra hija 22 metru għolja, 2 metri wiesgħa u l-firxa tal-weraq tagħha jwasslu għal aktar minn 200 metru kwadru.

In-nomadi tal-inħawi jqisuha bħala sagra u sa llum għadhom jinġabru jitolbu taħtha.

Ta' min isemmi li f'dawn l-inħawi nġibed il-film 'Hero' li ħareġ fiċ-ċinema fl-2003 fejn l-artist prinċipali kien Jet Li.

Għal dawk li jħobbu l-avventura, Alxa hija ideali għax is-siti insoliti huma numerużi.

Fost dawn hemm il-Belt is-Sewda, li hija belt storika abbandunata, fejn uħud mill-partijiet tal-arkitettura straordinarja tagħha għadhom jidhru sa llum mitluqa fir-ramel.

Ħafna viżitaturi jżuru dan il-post kemm minħabba r-romantiċiżmu storiku tiegħu u kif ukoll minħabba li teżisti leġġenda li tirrakkonta li taħt ir-ramel ta' dawn l-inħawi jinsab teżor kbir moħbi.

Min-naħa l-oħra, għal dawk li taffaxxinahom l-arkeoloġija, fuq il-muntanja Mandalay, wieħed jista' jara aktar minn 6000 tinqixa fil-blat, li bosta minnhom jirrappreżentaw annimali u xeni tal-kaċċa, filwaqt li numru ieħor jinkludu xi karattri ta' kitba antika Ċiniża.

S'issa ħadd għadu ma fehem il-għala dan it-tinqix jinsab biss fuq il-parti tan-nofsinhar tal-muntanja, lejn fejn taqbel ix-xemx.

L-istess għad irid jiġi skopert min wettaq dan it-tinqix u għal liema raġuni?

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela PONT MAĊ-ĊINA fit-Torċa tas-27 t'April 2014)

Beijing

Buddiżmu

deżert

Grotti tal-Buddha

Grotti ta' Mogao

It-Triq tal-Ħarir

Johann Gunnar Andersson

Pont maċ-Ċina

PONT MAĊ-ĊINA – IS-SITT PARTI – Fuq vjaġġ virtwali


Ċ

Ġ

GĦ

Ħ

Ż

Il-Belt Valletta taf l-oriġini tagħha lill-Assedju il-Kbir tal-1565.

Eżatt wara l-Assedju l-Kavallieri ta' San Ġwann raw illi kemm-il darba riedu jibqgħu f'Malta, l-għolja 'Sceberras' kellha tkun iffortifikata ferm aktar milli kienet sa żmien l-assedju.

Aktar minn hekk, il-Kavallieri riedu jibnu belt ġdida li kellha tkun b'saħħitha biżżejjed biex tiddefendi ruħa kontra xi invażjoni mill-qawwa Ottomana.

Kien il-Gran Mastru La Vallette li ddeċida li din il-belt ġdida tinbena biex isservi bħala belt-fortizza li minnha jiġu mħarsa iż-żewġ portijiet, dak ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir.

L-ewwel ġebla tal-belt Valletta tqegħdet f'postha fit- 28 ta' Marzu tal- 1566 f'ċerimonja solenni.

Il-perit ta' din il-Belt il-ġdida kien Francesco Laparelli.

Din il-belt kellha tkun daqs 1000 metru tul u matula kien hemm 9 toroq twal u dritti, li mbagħad dawn ġew traversi minn 12-il triq li jaqsmu minn naħa ta' Marsamxett għan-naħa tal-Port il-Kbir.

Waqt il-bini tal-Belt il-ġdida, La Vallette miet u floku leħaq Gran Mastru Pietro del-Monte.

Kien fit-18 ta' Marzu 1571 li l-Gran Mastru del-Monte, flimkien mal-Kavallieri tal-Ordni, qasmu il-port biex daħlu uffiċjalment u solennement ġol-belt Valletta biex jgħammru fiha.

Ħafna bini mill-belt Valletta kif nafuha llum inbena b'mod pjuttost sempliċi mill-perit Girolamo Cassar.

Ix-xogħol fuq il-fortifikazzjonijiet kien kważi kollu lest sal-1573.

Sa l-1582 kienu nbnew ħafna bini importanti, fosthom il-Palazz tal-Gran Mastru u l-knisja monastika tal-Kavallieri.

Kienu nbnew ukoll binja tal-ifran għall- ħobż, armerija, il-qorti, bereġ tal-'Lingwi' u anki infetħu bosta ħwienet.

Nafu li sal-1602 kien hemm jgħixu ġol-Belt daqs 4,000 ruħ.

Biex dawn seta' jkollhom ilma biżżejjed, ġie mibni akwedott fi żmien il-Gran Mastru Wignacourt, li tlesta sal-1615.

Fil-Belt hemm mat-tmien pjazzez u anki xi ġonna żgħar li kollha jħarsu minn fuq is-swar.

Din il-belt inbnit b' toroq dritti biex b'hekk jagħtu lok għall-aqwa kommunikazzjoni min-naħa għall-oħra tal-belt.

Forsi l-isbaħ kumment lejn din il-belt ingħata minn Sir Walter Scott li qal: 'This town is really quite like a dream'.

Id-dinja kollha taqbel ma dan il-ħsieb, u llum il-belt Valletta hi rikonoxxuta mill-UNESCO bħala Patrimonju Dinji.

il-BELT VALLETTA


KONTINENT IEĦOR

"F'żogħżiti l-Awstralja kienet meqjusa bħala dinja tal-ħolm, dinja ta' opportunitajiet li ma kellniex f'pajjiżna.

Ironikament it-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija nissel problema ta' qgħad kbir fil-gżejjer Maltin u speċjalment iż-żgħażagħ bdew jaħarquhom saqajhom biex jitilqu minn fuq din l-art ħalli jfittxu xortihom x'imkien ieħor.

Jien kont waħda minn dawk iż-żgħażagħ li flimkien ma' żewġ ħuti erħejnielha lejn dan il-kontinent b'sens qawwi ta' avventura.

Imma ġaladarba sibt ruħi hemm irrealizzajt x'kont napprezza tassew f'ħajti u dan kollu kien qiegħed f'art twelidi."

Trabbejt nisma' dawn ir-rakkonti t'ommi Angela Busuttil peress li spiss kienet issemmi ż-żminijiet li għexet fl-Awstralja.

Barra minn hekk, minħabba li wieħed minn ħutha kien għadu jgħix hemmhekk, mhux darba u tnejn li n-nanna Fortunata Abela u z-zija Gracie Cilia talbuni biex niktbilhom xi ittra ħalli jibgħatuhielu.

Niftakar li kienu ittri li kollha jibdew l-istess "Għażiż Ġużeppi, Vera u t-tfal, nispera li tinsabu tajbin bħal kif ninsabu aħna għall-grazzja t'Alla".

Kont tgħallimt nikteb l-introduzzjoni bl-amment u kont nitbissem meta nara li dejjem kienu jiktbulu l-istess ħaġa.

Il-bqija tal-ittri kienu jikkonsistu f'dak li jkunu għaddew minnu matul dawk l-aħħar ġimgħat jew dwar xi ħaġa li kienu beħsiebhom jagħmlu.

Ta' tifla li kont, ftit stajt napprezza dawk l-ittri ripetittivi.

Kellhom jgħaddu ħafna snin qabel fhimt kemm kienu jfissru għalihom dawk il-karti ċelesti li kont niktbilhom l-ittri fuqhom u għaliex kienu jistennew ir-risposti tagħhom tant b'ħerqa.

Ir-raġuni kienet dejjem spjegata ċara fir-rakkonti t'ommi.

Imma kultant jekk ma ġġarrabx, għajnejk ma jinfetħux.

Illum li jiena sirt omm u li s-snin gerrbu fuq ommi wkoll, kapaċi nixtarr aktar.

"Kien ħija l-kbir Ġużeppi li beda jħeġġiġna biex immorru l-Awstralja.

Hu kien diġà miżżewweġ u kellu l-familja tiegħu.

Jien kien għad kelli 17 il-sena, ommi ma riditnix immur, u missieri ma ried jagħti b'xejn il-kunsens tiegħu biex insiefer.

Imma meta għalaqt it-18 il-sena, Ġużeppi rnexxielu jikkonvinċi lil missieri li kien ser jieħu ħsiebi hu.

Wegħdu li ser iġib ruħu daqs li kieku kien it-tieni missier tiegħi u kelmtu żammha għax id-dixxiplina tiegħu kienet iebsa mhux ħażin!"

"Bilkemm niftakar kif saru l-preparazzjonijiet bil-ġenn li kelli biex nitlaq.

Bsart li ser nimmissja lill-ġenituri tiegħi u lil ħuti l-oħra.

Imma ta' żagħżugħa li kont neħħejt dawk il-ħsibijiet minn quddiem għajnejja u minflok intfajt noħlom dwar dik l-opportunità sabiħa li ngħix u naħdem f'pajjiż ieħor.

Dakinhar li tlaqna biex nibdew dan il-vjaġġ, ommi għafsitni magħha u reġgħet qaltli li ma xtaqitnix immur.

Il-ħsieb tal-firda minni kien diġà qed ikiddha iżda meta ratni konvinta biex insiefer, talbitni biex ma ninsihiex u biex ma nibqax hemm.

Madanakollu jien moħħi kien biss f'dak il-vapur sabiħ li kien qed jistenniena biex jeħodna lejn l-Awstralja."

"Għal dan il-vjaġġ konna jiena, ħija Indrì u ħija Ġużeppi bil-familja tiegħu.

Morna b'vapur lussuż, l-

Il-kmamar kienu spazzjużi u komdi.

Ħallasna biss Lm10 kull wieħed biex vjaġġajna għal xahar sħiħ fuqu.

Kien hemm ħafna Maltin oħra u kollha konna stmati tajjeb ħafna.

Il-vjaġġ kien interessanti u pjaċevoli sakemm wasalna f'Port Said fil-Baħar l-Aħmar u nqbadna f'maltemp kbir.

F'daqqa waħda kollox beda jitkaxkar 'l hawn u 'l hemm: l-imwejjed, is-siġġijiet, is-sodod.

Tal-biża'!

Ħafna mill-passiġġieri kellhom jingħataw il-mediċini għax ħassewhom ma jifilħux.

Lili kieku m'għamilli xejn il-baħar imma ħassejtni tterrorizzata.

Wara dakinhar bosta kienu b'qalbhom imtaqtqa kif ser naslu l-Awstralja għax il-vjaġġ donnu ma ried jispiċċa qatt!

Niftakar li l-klieb il-baħar baqgħu jsegwuna matul il-vjaġġ kollu, dejjem jistennew lill-ħaddiema ta' fuq il-vapur biex jarmu l-fdalijiet tal-ikel fil-baħar."

"Malli wasalna Melbourne laqagħna temp imsaħħab u xejn ma ħadt grazzja mal-post.

Xi ħbieb li kienu qed jistennewna ħaduna Adelaide li kien jumejn bogħod bil-karozza.

Hemmhekk għamilna ftit taż-żmien.

Kien post kwiet u ma tantx kien hemm xogħol.

Tlaqna u morna Sydney, niġru minn xogħol għall-ieħor.

Niftakar li l-ewwel darba li mort għax-xogħol, tlajt fi tren u marret għajni bija, u t-tren baqgħet sejra bija f'post ieħor.

Tgħidx kemm bżajt meta stenbaħt u ma kontx naf x'se naqbad nagħmel.

Tinkwieta għax la ma tkunx taf il-post, ma tafx ma' min tista' tiltaqa'.

Ħdimt f'żewġ fabbriki imma ma nista' ninsa qatt kemm laqgħuni b'mod sabiħ fl-ewwel fabbrika li dħalt fiha.

Kont ilni naħdem hemm ftit ġranet biss u hekk kif skoprew li kont għadni kif għalaqt it-18 il-sena għamluli

u tgħidx kemm tawni rigali!

Lanqas wara għaxar snin xogħol ma jagħmlulek hekk f'Malta!"

"L-Awstralja kienet tgħaġġibni bil-kobor tagħha.

Kienet sabiħa ħafna b'siġar twal u b'għelieqi spazzjużi u b'toroq li ma jispiċċaw qatt.

Ġieli rajt ukoll xi annimali tal-post, l-aktar il-

kbar li mhux darba u tnejn fettlilhom jintasbu f'nofs ta' triq u ma jkunu jridu jwarrbu b'xejn biex ngħaddu bil-karozza.

Konna noqogħdu Greenacre fejn krejna dar pjuttost kbira.

Ma tantx kien hemm Maltin.

Kellna familja aboriġina fost il-ġirien tagħna u t-tfal tagħhom kienu jiġu jilgħabu magħna.

Madwarna kienu joqgħodu nies minn kull pajjiż."

"Kien hemm okkażżjonijiet fejn konna noħorġu xi ftit.

Niftakar li ġieli morna naraw ir-

Kien ikollna l-ġellied favorit tagħna u erħilna ngħajjtu kemm nifilħu meta jibda jaqla' xi daqqtejn sew mingħand l-ieħor.

Konna nidħlu b'vuċi tajba u noħorġu maħnuqin imma konna nieħdu gost.

Dejjem bqajt bil-kurżità jekk kienux ikunu qed jiġġieldu veru jew le.

Tant kienu jaqilgħu li ma stajtx nemmen li kienu jagħtu bis-serjetà!"

"Il-kobor tal-post kien jaqtgħalna qalbna biex nimirħu 'l bogħod.

U l-biċċa l-kbira minn ħajjitna kienet iddedikata biss għax-xogħol.

Agħar minn hekk, ommna spiss kienet tibgħatilna l-ittri jew xi

irrekordjatha bil-vuċi tagħha fejn kienet twissina biex noqogħdu attenti ħalli ma nweġġgħux u b'mod speċjali, biex ma niżżewġux hemmhekk.

"Fittxu ejjew 'l hawn, ejjew lura," kienet dejjem tirrepeti.

Kemm tiflaħ tisma' kliem bħal dan?"

"Ma domnix ma bdejna niddejqu u nixxenqu biex nirritornaw lejn pajjiżna fejn fiċ-ċokon tiegħu kellna dak kollu li ridna.

Il-problema kienet li għalkemm biex morna l-Awstralja kellna nħallsu biss Lm10 kull wieħed, biex naqbdu vapur lura lejn Malta l-prezz kien Lm250 kull ras.

Għamilna sentejn u nofs ngħixu hemm sakemm irnexxielna nfaddlu biżżejjed flus għalina kollha.

Ġejna lura Malta bil-vapur

u mill-ġdid domna xahar nivvjaġġaw."

"Kont kuntenta li rajt pajjiż ieħor imma ddispjaċini ħafna li tlaqt il-familja tiegħi.

Ħadt ir-ruħ hekk kif wasalna lura Malta u rajthom kollha qawwijin u sħaħ.

Tgħidx kemm għannaqthom u kien f'dak il-ħin li rrealizzajt kemm kont immissjajthom.

"Ma nerġax nitla' ma.

Ma nerġax nitilqek," wegħedt lil ommi hekk kif għafastha miegħi.

U kelmti żammejtha."

Wara xi snin, ħuha Ġużeppi reġa' tela' l-Awstralja bil-familja tiegħu fejn dam għal żmien twil sakemm eventwalment, ta' età kbira rritorna Malta.

Illum m'għadnix nikteb l-ittri fuq il-karti ċelesti.

In-nanna, iz-zija u z-ziju ħallewna u issa fadal biss il-memorja tagħhom.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-Senior Times li ħareġ mal-ġurnal The Times of Malta tas-17 ta' Novembru 2017)

emigrazzjoni

KONTINENT IEĦOR


Dinja għaliha

Qrajt l-ewwel poeżija ta' Mary Meylak meta kont studenta fl-iskola primarja.

Ma domtx ma rbatt qalbi magħha meta skoprejt li kienet l-ewwel poetessa Maltija, u ta' tifla li kont, ixxenaqt li meta nikber insir bħalha.

Niftakar li kont akkwistajt il-ktieb tagħha Dawra Misterjuża (1947) u hemmhekk intbaħt li kellna l-istess ġibda lejn il-fantasija u li bħali, donnha kienet tgħix f'dinja għaliha.

Meylak – l-inqas waħda li ġiet rikonoxxuta

Għalkemm studjajt il-lingwa u l-letteratura Maltija għal diversi snin wara, fejn stħarriġt diversi awturi u poeti, ix-xogħolijiet ta' din il-poetessa qatt ma reġgħu tfattxaw.

B'hekk Meylak sfumat fix-xejn u f'moħħi baqa' minnha biss is-sura ta' memorja nostalġika.

Kien għalhekk li dan l-aħħar iddeċidejt li nimla' dan il-vojt li trabba' bejnietna billi staqsejt dwarha, fittixt il-kotba tagħha u ddiskutejt xogħolijietha flimkien ma' Josmar James Vella, Tarcisio Zarb, u l-Prof.

Oliver Friggieri.

Vella li huwa Għawdxi, gradwat B.A Malti (Unuri), għamel it-teżi tiegħu dwar Mary Meylak u permezz ta' dan ix-xogħol, huwa xtaq jgħolli kemm jista' jkun isem din il-poetessa li fil-fehma tiegħu, jistħoqqilha kull tifħir daqs kull poeta ieħor li kiteb ismu b'ittri tad-deheb fil-letteratura Maltija.

"Matul iż-żmien, Għawdex irnexxielu jrawwem nies li fil-kamp tal-letteratura Maltija għamlu isem għalihom.

Fost dawn insibu lil Ninu Cremona, Anton Buttigieg, Ġorġ Pisani u Mary Meylak.

Iżda minn dawn kollha, Meylak hi l-inqas waħda li ġiet rikonoxxuta.

Infatti, meta bdejt nagħmel ir-riċerka tiegħi dwarha, spiss iltqajt ma' kitbiet u kritika dwar il-persunaġġi l-oħra imma ftit li xejn kien hemm min tratta lil din il-poetessa," qalli Vella.

Fil-fehma tiegħu hemm żewġ raġunijiet partikolari għala ġara dan.

Wieħed minnhom kien il-fatt li bħala mara, Meylak azzardat tidħol f'dinja li kienet meqjusa 'tal-irġiel'.

Barra minn hekk, hija għażlet li taqbad rotta oriġinali u differenti għal kollox mill-linja tax-xogħol letterarju li kien moda dak iż-żmien u b'hekk jista' jkun li ma ttieħdetx daqstant bis-serjetà.

L-unika vuċi femminili

"Mary Meylak kienet l-unika vuċi femminili fost il-poeti Romantiċi Maltin tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin.

F'perjodu meta l-poeti l-oħra kienu qed iħaddnu t-tema tal-kriżi eżistenzjali, li kienet qed issir il-moda ta' dak iż-żmien, hi għażlet li tinqata' għal kollox minn dan l-istil, mhux biss għaliex ma tagħti ebda ħjiel tal-ansjetà eżistenzjali u storika ta' żmienha, iżda wkoll għaliex issib il-milja tal-espressjoni tagħha nnifisha fl-għoti ta' sura fantastika lid-dinja ta' madwarha," kompla jispjegali Friggieri.

Is-sempliċità fix-xogħolijiet ta' Meylak

Sadanittant, meta nxtħett naqra l-poeżiji ta' Meylak, issa li jiena persuna adulta, deherli li kitbietha u t-temi li kienet titratta, kienu xi ftit sempliċi żżejjed.

Għaldaqstant, tlabt lil dawn l-istudjużi biex ifehmuni aħjar dwar kif għandi ninterpreta lil din il-poetessa...

"F'termini ġeneriċi, wieħed jista' jgħid li l-poeżija ta' Mary Meilak, hija poeżija sempliċi, li ftit li xejn tbiegħdet mill-poeżija, hekk imsejħa popolari, jiġifieri, il-poeżija tal-kwartina bir-rima mqabbża tal-għana Malti – poeżija li bħala regola tibni fuq il-vers tat-tmienja.

Poeżija ta' dan it-tip, għaldaqstant għandha mnejn tinħass li ma tagħmilx parti mill-poeżija tal-'literai', imma pjuttost, għandha mill-poeżija 'bidwija', dik it-tip ta' lehma poetika, li tagħmel parti mill-mod ta' għajxien il-bniedem, li huwa midħla aktar tan-'narratoloġija tan-natura' milli tan-narratoloġija li hija konxja tal-istess narratoloġija tagħha," għarraffni Zarb.

"Mary Meylak għandha l-valur tagħha fix-xejra ċentrali, kontinwa tagħha; is-sempliċita' ta' ruħ li ma hix kapaċi tagħraf problemi, u meta tagħrafhom tħollhom b'mod immaġinativ," kompla Friggieri.

It-temi prinċipali ta' Meylak

Fost it-temi prinċipali li Meylak tiġi assoċċjata magħhom hemm il-fantasija, in-natura u r-reliġjon.

"Fil-poeżiji tagħha, Meylak spiss tinqeda bit-teknika tal-personifikazzjoni fejn b'mod l-aktar ħelu u sempliċi, hi tagħti l-kwalitajiet tal-bniedem lil dak kollu li mhux uman u b'hekk, il-ħlejjaq isiru mogħnija bis-sensi u l-emozzjonijiet.

Dawn il-figuri tat-taħdit joħorġu b'mod naturali minn moħħ il-poetessa, ħafna drabi bi tbissima u b'ħajta umoristika.

Mix-xejn toħroġ il-kbir, mis-sempliċi tiftaħ l-orizzonti tal-kreattività.

F'dawn l-aspetti toħroġ il-fantasija impekkabbli tal-poetessa u ċertament il-poeżija tagħha 'Dawra Misterjuża' hija eżempju mill-iprem ta' dan," qalli Vella.

"Xogħolijietha juru biċ-ċar ir-rispett ġenwin li hi kellha lejn in-natura u l-imħabba kbira lejn l-annimali li jiġu trattati bħala persuni, ugwali għall-bniedem fit-tbatija.

Huma umanizzati proprju għaliex għandhom integrita' morali li l-bniedem għandu ħafna x'jitgħallem minnha," fissirli Friggieri.

"Min-naħa l-oħra, meta Meylak tikteb dwar in-natura, wieħed jista' jħoss ukoll element reliġjuż f'xogħolijietha hekk kif hi tnebbaħ illi rispett lejn Alla Ħallieq jesiġi bilfors rispett lejn il-ħlejjaq Tiegħu."

"Il-poetessa għandha l-kredu tagħha – kredu li jsostni dak li hija wirtet f'termini ambjentalistiċi u lingwistiċi, kif ukoll f'termini ta' lehma u spiritwalità.

Dan huwa dak it-tip ta' kredu li sawwar il-'forma mentis' tagħha.

Il-perċezzjonijiet tagħha, u kif hija tiffiltrahom poetikament huma konsonanti mal-istess ambjentazzjoni li tgħix u tgħammar fiha," kompla Zarb.

"Bħal qisu, din hija dik it-tip ta' poeżija, li trid tiċċelebra lill-ħajja mingħajr ambizzjonijiet tal-gżira Għawdxija.

U dan tagħmlu bid-dehwa ta' min inħakem minn xi tip ta' eliżir, li huwa intimament marbut mal-mitoloġija siekta tal-ħajja ta' kuljum.

Hija dik it-tip ta' mitopoeja li hija ssawret minnha u dawritha magħha biex tkompli ssaħħilha lill-istess għajxien intimu tagħha – għajxien mogħni b'serenità, armonija u bilanċ fl-istess esuberanza imaġistika tiegħu."

It-tema tal-gwerra – poeżiji inediti

Waqt li kien qiegħed jagħmel ir-riċerka għat-teżi tiegħu, Vella sema' li kien hemm diversi poeżiji inediti ta' Meylak u fosthom kien hemm ammont li kienu jitrattaw it-tema tal-gwerra.

Fost id-diversi kuntatti li għamel, huwa ltaqa' ma' Joe Camilleri, li kien għalliem tal-Malti u midħla sewwa ta' Meylak u tan-neputi tagħha, il-Kanonku Joe Meylak, u dan tah indikazzjoni li probabbilment seta' jsib xi ħaġa tagħha fiċ-Ċentru Parrokkjali ta' San Ġorġ ir-Rabat Għawdex.

"F'dan iċ-Ċentru tkellimt ma' Francesco Pio Attard li għeni ħafna fit-tiftix tiegħi u saħansitra urini kaxxa tal-kartun li kienet miżgħuda bid-drammi, bil-kitbiet u bil-poeżiji ta' Meylak, li wħud minnhom qatt ma ġew ippubblikati.

Bqajt ngħarrex u nittama li nsib il-poeżiji relatati mal-gwerra sakemm finalment tfaċċaw quddiemi f'forma ta' skritti u pitazzi suwed," irrakkuntali Vella hekk kif beda jurini xi kopji tagħhom.

Apprezzajt ferm hekk kif ilmaħt kitbietha u n-noti li hi ħalliet miktuba ħdejhom u nistqarr li f'dak il-mument ħelu, bħal ħassejtha qiegħda qribna, tarana niflu xogħolijietha u napprezzawhom.

Fost it-titli tal-poeżiji kien hemm: 'Il-Black-Out', 'Il-Black Market', 'l-Flus tar-Relief' u diversi oħrajn.

Il-poeżija 'Waqt Air-Raid' kienet waħda minnhom:

Reġgħu ġew ja uċuh bla żejt

Ġejja x-xelter?

Ħaffef isa!

Jien tiela fuq il-bejt.

Qabel xejn roddu salib

Żomm sinjur idek felħana

Fuq gżiritna u kemm il-bdoti,

Lis-suldati u lin-nies tagħna.

Oħra, bl-isem ta' 'Ma' min iżżomm?" kienet turi s-sentimenti favorevoli li hija kellha lejn l-Ingilterra:

Jekk l-għadu għad bid-deheb jibni ħitanek

u jdawwrek bid-djamanti wara l-gwerra,

ma' min iżżomm?

Tridx tgħidli Malta tiegħi?

Silta minn poeżija oħra bl-isem 'Malta bil-George Cross' tesprimi mill-ġdid is-simpatija tagħha lejn il-kolonizzaturi ta' Malta, filwaqt li titkellem b'ġieħ ukoll lejn niesha u lejn pajjiżha:

Kien waħdu sidru jħammar

Ġod-dinja l-pitirross,

Illum ħmar sider Malta

Bid-dehen mistħoqq George Cross.

Int qabar tal-għedewwa

M'hemmx biża, m'hemmx irdoss,

Int l-għaxqa tar-Re tiegħek

Li xeddlek il-George Cross.

Fost il-ġrajjiet ta' żmien il-gwerra, irrakkuntati permezz tal-poeżiji ta' Meylak, kien hemm ukoll il-poeżija 'Il-Vitorja tal-1943′ li silta minnha kienet tgħid hekk:

X'ħin ħriġna l-Bambina miżmuma fl-idejn,

Ġiet xita ta' grazzi mill-beraħ tax-xejn,

O x'ferħ f'dil-Vitorja tat-tlieta u erbgħin!

"Punt bijografiku li affettwa l-poetika tagħha u li s'issa ħadd qatt ma rabtu ma' Meylak kien li hi għexet iż-żminijiet koroh tal-gwerra u fil-fatt dawn iż-żminijiet qanqluha biex tikteb poeżiji li juru l-kwadru tal-ħajja lokali f'dawn l-esperjenzi qarsa li għaddiet minnhom.

Kif qed tara, l-ammont kbir ta' poeżiji li hi ħalliet warajha, jistgħu jitqiesu bħal speċi ta' djarju, li apparti li jirrakkonta dak li għaddiet minnhu hi, jiddeskrivi wkoll dak li għadda minnu l-poplu u l-pajjiż tagħna.

Nixtieq ħafna li fil-futur qarib jirnexxieli nippubblika dawn il-poeżiji sinifikanti ta' Meylak" qalli Vella.

Intant, Vella jispera wkoll li jkollu l-opportunità li jkompli jfittex aktar kitbiet ta' din il-poetessa li kellha ħabta tibgħat il-poeżiji oriġinali biex tipparteċipa f'xi kompetizzjoni jew biex jiġu ppubblikati f'xi ġurnal, u allura min jaf kemm aktar xogħolijiet tagħha għad fadal x'jinstabu.

Ngħid għalija, ma tistax tistudja x-xogħolijiet ta' persuna mingħajr ma tipprova tifhem ukoll xi ftit min kienet u x'personalità kellha.

Madanakollu, kull min kellimni dwar Meylak qalli li hi kienet persuna riservata ħafna u kienet tkellem biss lil dawk li kienet taf sewwa.

Twieldet fid-9 t'Awissu 1905 fir-Rabat, Għawdex u attendiet fl-Iskola Ċentrali t'Għawdex.

Skont Vella, "L-imħabba għall-kitba bdiet minn meta kienet żgħira.

Fl-iskola, sħabha tal-klassi kienu jagħtuha l-flus biex tagħmlilhom il-komponimenti.

F'intervista li darba għamlu lil Meylak hija stqarret li kienet ommha li tatha l-ispirazzjoni biex tibda tikteb peress li kienet tuża ħafna figuri tad-diskors meta kienet tkun qed titkellem.

Hija qalet ukoll li kollox kien jispiraha, mis-sħab tas-sema sal-ġebel tal-ħajt.

Dan kien ikun biżżejjed biex iqanqal fiha ħsieb fertili li mħallat mas-sengħa ta' kif kienet tħaddem il-kelma, kien jirriżulta f'kitbiet imlewna u msaħħra."

Kienet sensittiva ħafna

"Meylak kienet tħobb tikteb fil-ġeneri letterarji kollha, imma kienet tħossha kburija li kellha l-ħila tikteb il-poeżija.

Kienet sensittiva ħafna dwar din il-ħaġa.

Infatti kienet tagħmel nervi kbar meta kienet tkun ikkritikata jew meta ma kinitx tissemma' daqs kemm kienet tistenna li tkun imsemmija.

Fil-bidu tas-seklu 20, l-ilsien Malti kien għadu qed iħabbat wiċċu ma' bosta intoppi.

Kien imkasbar u mlaqqam bħala 'ilsien tal-kċina' – l-ilsien tal-baxxi.

Kotba bil-Malti ftit li xejn kont issib u li mara tikteb bil-Malti kienet ħaġa tassew kbira, aktar u aktar jekk titħajjar tikteb il-versi.

Iżda minkejja dan l-ambjent ostili l-poetessa rnexxielha taqsam dak li tħoss mal-oħrajn u xxerred kitbietha."

"Fl-1930 kitbet l-ewwel poeżija tagħha 'Faxx Nemel' u ħadet sehem biha fil-Pronostku Malti ta' dik is-sena taħt in-nom-de-plume 'Qamar Ġdid'.

B'dil-poeżija hi rnexxielha tieħu s-sitt post fil-konkors u wara dan is-suċċess, il-poetessa kompliet tikteb u bdiet tieħu l-fama tal-unika poetessa Maltija."

Kienet eċċentrika u introverta

Komplejt nistaqsi lil Vella dwarha u hu kompla jgħidli:

"Kienet bniedma eċċentrika u introverta li ma tkellem lil ħadd u li ħadd ma jkellimha.

Tiżjin u ritratti mill-inqas biex kemm jista' jkun ma tidhirx wisq.

Imma għal dawk qrib tagħha Mary Meylak kienet għal kollox differenti.

In-nies li kienu viċin tagħha, jafuha eżatt kif hi pinġiet lilha nnifisha fil-poeżija 'Monument Mary Meylak'; jiġifieri mara b'qalb tad-deheb li ħsiebha kien biss biex tgħin lill-batut."

Kienet ġeneruża

Sirt naf ukoll dawn ir-rakkont interessanti dwar il-ġenerożità ta' Meylak:

"Minħabba l-faqar u l-għaks ta' wara l-gwerra, fejn f'Għawdex kien hemm problema bin-nuqqas ta' djar, hija xtaqet li tagħmel xi ħaġa biex mill-ftit tagħha ttaffi t-tbatija.

Għalhekk bniet żewġ blokki ta' appartamenti fi Triq Pompei u fi Triq il-Kappillan Hili fir-Rabat Għawdex u kriethom lill-koppji b'kera baxxa."

"Darb'oħra waqt il-ħruġ tal-istatwa ta' San Ġorġ min-niċċa, waqt li kienet fil-korsija flimkien man-nies l-oħra ċċapċap u tifraħ bħal tarbija, wasal il-qassis bil-kopp quddiemha, u hi fetħet iż-żipp tal-portmoni u tefgħetlu kollox.

Kien biss wara li ndunat li tefgħet iċ-ċwievet tad-dar ukoll!"

Il-lat romantiku tagħha

Meylak għamlet sbatax-il sena taħdem fl-uffiċini tal-Gvern.

Fl-1942 hi saret għalliema u kompliet f'din il-karriera għal għoxrin sena oħra sakemm irtirat.

Baqgħet qatt ma żżewġet għalkemm hemm min jgħid li darba kienet tara raġel.

Ta' mara romantika li jien, ippruvajt nislet xi ħjiel mill-poeżiji tagħha u tassew, f'ċertu kitbiet minnhom bħal 'Let us never meet again!', 'Goodbye', 'And are you sure?' li qrajt fil-ktieb 'Songs you will like' (1971), jidher li Meylak xi darba kellha xi delużjoni ta' mħabbha li għalkemm hi qatt ma tkellmet dwarha man-nies, xorta waħda rrakkuntatha bejn il-linji tal-kitbiet tagħha:

Għalkemm Meylak għexet f'dinja għaliha, jekk wieħed jinteressa ruħu u jsegwi l-poeżiji u x-xogħolijiet l-oħra tagħha, almenu jkun jista' jsegwi dak li l-poetessa riedet taqsam mal-pubbliku.

U dan ma kienx ftit għax hi kienet pjuttost prolifika.

Fil-poeżija l-aktar magħrufa tagħha 'Dawra Misterjuża' hi tikteb:

Jien se ngħidilkhom ħaġa u se tistagħġbu,

Emmnuni li mhix qlajja'

Jekk jien ngħidilkhom illi b'moħħi nimxi

Wisq aktar minn b'saqajja.

U fejn immur?...

Min jaf fejn immur b'moħħi!

Fejn ngħid li ser jesgħani?

X'inhuma l-ħames kontinenti f'daqqa?

X'ċajt huma l-Oċijani?

Is-sena 2015 – 40 sena anniversarju minn mewtha

Mary Meylak mietet fl-1 ta' Jannar 1975 fl-isptar t'Għawdex, fi Pjazza San Franġisk.

Indifnet fiċ-ċimiterju ta' Santa Marija li hemm fil-limiti Tal-Barmil fil-qabar tal-familja Meylak, numru 79.

Fl-2005, f'għeluq il-100 sena minn twelidha, twaħħlet lapida fi Pjazza San Ġorġ, biswit id-dar li kienet toqgħod fiha ħajjitha kollha: numru 6 Triq San Ġużepp, ir-Rabat, Għawdex.

Dakinhar, ħarġet ukoll edizzjoni limitata ta' kartolini f'ġieħha u saru xi attivitajiet kulturali biex ifakkru lil din l-ewwel poetessa tal-gżejjer tagħna.

Is-sena d-dieħla nfakkru l-40 sena mill-mewt tagħha u nittama li b'xi mod, isimha u xogħolijietha, jiġu mfakkra mill-ġdid.

Id-dar abbandunata ta' Meylak

Biex nagħlaq dan il-vjaġġ, mort infittex id-dar ta' Meylak u kont iddiżappuntata mhux ftit meta ma kien hemm xejn x'jindika liema waħda kienet.

Daqstant ieħor skantajt li wħud mill-Għawdxin li waqqaft fi Pjazza San Ġorġ, lanqas biss kienu jafu għal min qed nirreferi meta semmejt lil Mary Meylak!

Eventwalment xi anzjani urewni l-proprjetà tagħha u qaluli li spiss kienet tħobb tintasab bil-qiegħda barra fuq siġġu u tikteb il-poeżiji.

Sfortunatament, illum id-dar tidher abbandunata għal kollox u kien hemm min qalli li mhux darba u tnejn li xi nies daħlu fiha u ħadu xi affarijiet.

Tnikkitt u hekk kif ħarist lejn it-twieqi tal-gallarija ta' din id-dar, immaġinajtha tittawwal u tgħidli, "Għidilhom!"

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (22 parti) fit-Torċa tat-12 t'Ottubru 2014)

Dawra Misterjuża

Ġorġ Pisani

Pjazza San Ġorġ

poezija

Dinja għaliha


600 sena ta' memorja pubblika

Xi mkien trid tieqaf!

Infatti, għalkemm konxja li hemm ħafna aktar ġabriet interessanti x'nikteb dwarhom, dan ser ikun l-aħħar artiklu tiegħi f'din is-sensiela.

Kull artiklu li ktibt kellu l-għan li jeħodna matul vjaġġ ta' esplorazzjoni tal-kultura u tal-istorja tagħna.

Flimkien skoprejna kif primarjament l-iskop maġġuri ta' dawn il-ġabriet tat-tifkiriet huwa li permezz tagħhom il-bniedem joħloq mezz kif jippreserva l-memorja tal-persuni, tal-perjodi, tal-mumenti u tal-affarijiet li l-aktar li jgħożż u li ma jrid qatt li jintilfu jew jintesew.

Għalkemm uħud fostna jaħsbu li l-memorja hija xi ħaġa li żżommok imwaħħal mal-passat, fir-realtà din għandha l-potenzjal li tgħaqqad l-għeruq tal-bniedem modern ma' dawk tal-antenati tiegħu u b'hekk tirrinforza l-pedament tal-umanità ta' llum.

Permezz tal-memorja, tarbija li titwieled fid-dinja ma jkollhiex għalfejn tibda kollox mill-bidu, u wara li titgħallem dak li sar qabel, hija tista' tkompli tibni fuq dak li sabet u b'hekk tinfetaħ l-opportunità għall-progress.

Din il-ġimgħa ddeċidejt li niddedika l-aħħar artiklu tiegħi lill-Arkivju Notarili li sfortunatament għamel żmien twil abbandunat.

Infatti min jaf kemm il-darba għaddejt minn quddiem din il-binja antika li tinsab fi Triq San Kristofru, kantuniera ma' Triq San Pawl fil-belt Valletta, bla qatt bsart x'seta' kien hemm wara dak il-bieb kbir.

Fi żjara li għamilt f'dan il-post, tkellimt ma' l-istorika, Dr Joan Abela, u mar-restawratriċi tal-karta u l-kotba, Dr Theresa Zammit Lupi, dwar il-ġabra ta' aktar minn għoxrin elf reġistru ta' kitbiet notarili li jinsabu f'dan l-arkivju u li wħud minnhom imorru lura saħansitra sas-seklu 15.

Stennejt li kont ser nisma' elf ġrajja dwar dawn id-dokumenti imma żgur li m'għaddilhiex minn rasi li kont ser nara b'għajnejja t-tifrik tal-ġebel ta' żmien it-Tieni Gwerra Dinjija li jinqala' minn bejn il-paġni tagħhom waqt it-tindif tagħhom!

Oriġinarjament, l-Arkivji Notarili twaqqfu fl-1640 mill-Gran Mastru Lascaris u kienu jinsabu fl-Oratorju ta' San Ġwann.

Wieħed mill-għanijiet tagħhom kien li jiġbru fihom il-volumi ta' dawk in-nutara li ma kienux għadhom jipprattikaw jew li kienu mejta, sabiex iservu bħala sors ta' referenza.

Fatt kurjuż huwa li f'dan il-perjodu, kull min ried jilħaq nutar kellu jmur jistudja barra minn Malta, ġeneralment f'Palermo.

Barra minn hekk, il-liċenzja biex nutar jibda jipprattika u l-inħawi fejn dan seta' jaħdem, kienu jiġu deċiżi mill-Gran Mastru.

Fuq mejda ppreparata apposta għalija, ħalli nkun nista' napprezza dak li joffri dan l-arkivju, sibt numru ta' manuskritti mill-ifjen jistednuni biex nagħti titwila lejn il-memorja li tħalliet maħżuża fuq il-paġni antiki tagħhom.

Minbarra l-kitba raffinata tipika ta' dak iż-żmien, stajt nosserva wkoll id-dekorazzjonijiet li bihom ġew imżejjna dawn il-volumi.

Skoprejt ukoll illi dawn il-volumi rnexxielhom jirbħu t-theddida taż-żmien għal daqs tant snin minħabba li l-paġni tagħhom inħadmu mid-drapp u għalhekk huma aktar reżistenti mill-karta li nafu llum.

Dettal ieħor interessanti huwa illi l-materjal li ntuża biex jgħatti u jipproteġi l-qoxra ta' numru minn dawn il-manuskritti, fir-realtà huwa aktar antik u prestiġġjuż mill-volum innifsu!

Żewġ eżempji li rajt kienu jinvolvu dokument ta' prova ta' nobbiltà ta' żmien il-Kavallieri, u faċċata ddiżinjata bin-noti sbieħ u kkuluriti tal-kotba tal-kant korali li nħolqu fil-perjodu tal-Gran Mastru l'Isle Adam fis-16 il-seklu, liema kotba llum jinsabu fil-Kattidral ta' San Ġwann.

Biex nifhmu ġest bħal dan, irridu niftakru li meta dawn il-paġni tqaċċtu minn dawn il-kotba prezzjużi biex jiġu riċiklati bħala għata għall-volumi oħra, dan il-materjal kien qed jiġi mitqies bħala antik u żejjed.

Dokument ieħor li rajt, kien juri l-ewwel forma ta' passaport miktub fuq karta enormi.

Dan il-passaport partikolari kien inħareġ minn Sultan Ottoman sabiex jagħti l-permess uffiċċjali lil kaptan Nisrani sabiex dan ikun jista' jivvjaġġa bil-bastiment tiegħu f'territorju Mislem, mingħajr ma jiġi aggredit u mingħajr ma ssirlu ħsara fil-merkanzija li jkun qed iġorr.

Dan kien żmien meta kursara nsara u misilmin kienu sikwit jattakkaw il-bastimenti li jkunu fuq il-baħar ħalli jisirqulhom il-merkanzija u jieħdu n-nies li jsibu fuqhom bħala skjavi.

Infatti, dokument ieħor kien jinvolvi l-kuntratt ta' assikurazzjoni li tħallset minn kaptan ta' bastiment fl-1536 ħalli jassikura l-merkanzija tal-qoton li kien ser jitrasporta.

Min-naħa l-oħra, manuskritt ieħor kellu miktub fid-dettall il-kundizzjonijiet maqbula fuq negozju ta' skjava, fejn fl-1535, persuna li ġġib l-isem ta' Intlohef, li kienet Musulmana minn Tuneż, kienet qed tiġi mibjugħa lil wieħed Malti għall-prezz ta' 40 skud.

Did-darba, fil-ħażż ta' din il-kitba, wieħed jista' josserva l-perċezzjoni tad-drittijiet tal-bniedem, li kienu għal kollox differenti minn ta' llum.

Fil-fatt, dawn l-imsejkna li kienu jinqabdu bħala skjavi, spiss kienu jiġu trattati bl-istess mod kif kienu jitqiesu l-annimali jew xi prorpjetà oħra.

Dan l-element huwa ċar fl-użu tal-lingwaġġ li jirreferi għalihom fejn ngħidu aħna l-iskjavi mibjugħa fi Tripli kienu jissejħu 'testa di nigri', oħrajn jirreferu għall-grupp ta' skjavi bħala 'a cargo of slaves', filwaqt li kien hemm terminu speċifiku użat fil-bejgħ tagħhom li kien jgħid li dawn qed jinbiegħu 'pro uno sacco ossibus pleno', jiġifieri bħala xkora għadam.

Din tal-aħħar tfisser l-istess bħat-terminu ta' llum 'tale quale' u allura min jixtri skjav, ma setax imur lura għand il-bejjiegħ u jitlob il-flus lura jekk dan jimrad jew imutlu.

Sadanittant, permezz ta' dokumenti oħra, wieħed jista' jifhem ukoll x'tip ta' nies kienu qed jixtru dawn l-iskjavi.

Ngħidu aħna, jekk tivvaluta ċerti dokumenti ta' l-ewwel snin meta ġew il-Kavallieri fostna u marru joqogħdu l-Birgu, tara li f'daqqa, il-prezz tal-proprjetà ta' dawk l-inħawi sploda hekk kif ħafna bdew ifittxu biex jixtru dar f'dawn l-inħawi ħalli jkunu aktar viċin ta' dawn l-individwi nobbli jew inkella għax hemm kien hemm aktar xogħol.

Infatti permezz ta' kuntratt ta' bejgħ ta' dar li kellha kamra, kċina, intrata u bir, naraw li din kienet tiswa 40 skud, prattikament daqs kemm kienu qed jinbiegħu l-iskjavi.

Għaldaqstant, dan jikkonferma li biex wieħed seta' jiflaħ il-lussu ta' skjav, ried ikollu flus mhux ħażin.

Dokument ieħor partikolari mmens kien miktub minn testatur fis-sena 1814 fuq biċċa njama peress li f'dak iż-żmien kienu jaħsbu li l-injam ma setax iġorr mard fuqu.

Dan kien żmien il-pesta qalila li kienet laqtet lil Malta fl-1813 u n-nies kienu qed jieħdu l-prekawzjonijiet kollha sabiex ma jxerrdux il-marda.

Infatti din il-biċċa njama twasslet lin-nutar li mbagħad kiteb il-kuntratt ġewwa manuskritt.

Mur għidlu li fir-realtà l-injam kien kompliċi ma' din il-marda u li jekk mimsus minn xi ħadd milqut bil-pesta, huwa kien jitrasferixxi l-infezzjoni lill-bniedem li jmissu wara!

Sa minn żmien il-Kavallieri, il-liġi kienet titlob lin-nutara kollha sabiex dawn jiddepożitaw tliet tipi ta' dokumenti: il-bastardello (li kellu fih il-minuti li kienu jittieħdu waqt li jkunu qed jinkitbu l-atti), id-dokument oriġinali tal-kuntratt, u kopja tiegħu tar-reġistru.

Fil-fatt, f'dan l-arkivju wieħed isib eluf ta' bastardelli u ta' kopji tar-reġistru, mentri l-kuntratti oriġinali jinsabu fl-arkivju prinċipali tal-Arkivji Notarili li jinsab fi Triq Mikiel Anton Vassalli.

Il-bastardelli huma importanti ħafna minħabba li fihom ir-riċerkatur jista' jsib diversi noti addizzjonali bħal ngħidu aħna noti ta' kontijiet jew ħlas, xi ħaġa li n-nutar ma setax jagħmel fuq il-kuntratt oriġinali li ma setax jintmess.

Il-lingwa użata f'dawn id-dokumenti tvarja minn perjodu għall-ieħor b'riflessjoni tas-soċjetà ta' dak iż-żmien: sat-18 il-seklu l-lingwa hija primarjament bil-Latin, imbagħad fid-19 il-seklu l-lingwa użata taqleb għall-Ingliż u għat-Taljan, waqt li hu biss fl-20 seklu li nibdew naraw l-użu tal-Malti antik.

Dr Joan Abela insistiet għal aktar minn darba dwar l-importanza ta' dan il-materjal li jinsab maħżun f'dan l-arkivju, liema materjal ikopri madwar 600 sena ta' storja kontinwa ta' diversi livelli tas-soċjetà.

Iżda akkost li dil-ħażna tiswa mitqla deheb, din għadha ma ġiet analizzata b'mod xjentifiku u storiku u allura l-potenzjal ta'dan ir-riżors mhux qed jiġi utilizzat.

Sfortunatament, dawn l-arkivji għadhom mhumiex meqjusa bħala patrimonju minħabba li għall-istat huma jidhru bħala dokumenti legali.

Infatti huma jaqgħu taħt ir-responsabbiltà tan-Nutar Prinċipali tal-Gvern u mhux tal-Arkivista Nazzjonali.

Diffikultà oħra hija li ħafna minn dawn il-manuskritti jinsabu f'qagħda mwiegħra peress li huma kienu nġabru minn taħt it-tifrik minn post fi Strada Stretta fejn kienu merfugħa, wara li dan intlaqat mill-bombi tat-Tieni Gwerra Dinjija.

Jidher li xi ħadd kien tqabbad ineħħi dawn id-dokumenti sabiex jiġu salvati u b'hekk huma nġabru malajr mill-art, tpoġġew f'għadd ta' kaxxi, inġiebu f'dan il-post fejn qegħdin bħalissa, u tħallew hemm għal snin sħaħ bla ma ħadd qatt misshom.

Dr Theresa Zammit Lupi spjegatli kif mhux darba u tnejn li jsibu xi volum letteralment maqsum fin-nofs b'konsegwenza ta' xi splużjoni waqt il-gwerra, jew xi volumi oħra mtaqqba bis-shrapnel.

Intant, għal dawn l-aħħar 10 snin il-Kunsill għar-Riżorsi tal-Arkivju Notarili li huwa NGO volontarju, ħadem bis-sħiħ biex ilaqqa' flimkien lir-riċerkaturi, lill-akkademiċi u lil ċittadini oħra bil-għan li dawn jappoġġjaw lin-Nutar Prinċipali tal-Gvern u lill-impjegati ta' dawn l-arkivji sabiex din il-kollezzjoni tkun ippreservata.

Fil-fatt Dr Abela, membru ta' din l-NGO, ilha taħdem f'dawn l-arkivji għal għaxar snin b'mod volontarju bl-iskop li xi darba hija tara d-dokumenti kollha restawrati, konservati u ikkatalogati sabiex dawn ikunu jistgħu jservu bħala riżors sinifikanti ta' referenza għar-riċerkaturi.

Grazzi għal numru ta' sponsors li jgħinu finanzjarjament lill-arkivju notarili biex jitkompla dan ix-xogħol, ammont konsiderevoli minn dawn il-manuskritti ġew restawrati u konservati.

Infatti, is-sena li għaddiet feġġ raġġ ta' tama li jitwettaq ħafna aktar xogħol meta l-HSBC għadda donazzjoni ta' 100,000 ewro lil dan l-arkivju.

B'dawn il-fondi l-arkivju seta' jimpjega żewġ esperti fil-konservazzjoni tal-karta u b'hekk dawn bdew jorganizzaw numru ta' dokumenti li ilhom mitluqin għal għexieren ta' snin.

Dr Zammit Lupi spjegatli kif il-proġett li qed taħdem fuqu jikkonsisti fit-tindif u l-organizzazzjoni ta' kwantità kbira ta' bastardelli.

Għalissa dan il-proġett qiegħed jiffoka biss fuq it-tneħħija ta' dawn il-frammenti jew volumi, mill-kaxxi li nġabru wara l-gwerra, fejn id-dokumenti ta' 600 sena qegħdin imħallta ħallata ballata.

Wara, dawn id-dokumenti jitnaddfu ħafif b'pinzell biex jitneħħa t-trab, u kultant anki l-ġebel, minn ġo fihom.

Imbagħad huma jitqassmu f'folders 'acid free' u jintrefgħu f'kaxxi oħra skont in-nutar li ħadem fuqhom u d-dati tagħhom.

Jekk tieqaf tixrob is-sitwazzjoni kollha f'daqqa, żgur li taħbat taqta' qalbek li xi darba dawn id-dokumenti kollha se jiġu rkuprati.

Madanakollu, dawn l-arkivji sikwit jagħmlu sejħa għall-voluntieri li jixtiequ jagħtu daqqa t'id f'dan ix-xogħol, u ftit għajnuna oħra, dejjem tagħmel differenza pożittiva.

Infatti waqt din l-intervista, iltqajt ma' wieħed mill-voluntieri, l-arkivista Ivan Ellul, li fil-preżent qiegħed jieħu ħsieb ifassal indiċi tal-bastardelli sabiex biha tinbena database għar-riċerkaturi.

Fost it-8000 bastardello li hemm, tlestew 3000 minnhom u għalhekk fadal ħafna aktar xogħol xi jsir.

Huwa stqarr li "hija esperjenza sabiħa wisq li taħdem b'kuntatt dirett ma' volum ta' 400 sena.

Ċertament, f'pajjiżi oħra, din l-opportunità toħlomha biss tista'."

Voluntiera oħra, Sarah Watkinson, li qed tistudja Masters fl-Istorja u hija wkoll id-Deputat Chairperson tal-HSBC Bank Foundation, hija responsabbli mill-proġett tan-nutara Ingliżi.

Dan il-proġett jinvolvi l-qari tad-dokumenti tas-seklu 19, meta n-nutara kienu jużaw il-lingwa Ingliża u Taljana, sabiex imbagħad id-dettalji l-importanti jiddaħħlu f'database li aktar tard se toffri referenza utli ħafna għar-riċerkaturi.

Hija qaltli li fl-arkivju notarili "qisu l-Milied kuljum għax spiss issib informazzjoni li tissorprendik!".

Barra minn hekk hija spjegatli li f'dan il-proġett huma għandhom bżonn l-għajnuna ta' voluntieri li jafu jaqraw u jiktbu b'dawn iż-żewġ lingwi.

Staqsejt x'hemm bżonn biex wieħed jingħaqad magħhom bħala voluntier u rċevejt ir-risposta pronta u diretta "Imħabba lejn l-arkivju!".

Hija din l-imħabba li l-individwi nvoluti hawnhekk jippruvaw jittrażmettu lill-oħrajn bil-ħsieb li ħafna aktar nies japprezzaw li wara dawn il-ħitan storiċi ta' din il-binja antika, il-poplu Malti jippossjedi teżor.

"Hawnhekk hawn il-memorja ta' mijiet ta' snin tal-antenati tagħna.

Huwa obbligu u dritt tagħna li naħdmu biex nippreservaw dawn id-dokumenti li jagħtuna identità," sostniet Dr Abela.

Intant, dan l-aħħar inħolqot ukoll Steering Committee għar-Rijabilitazzjoni tal-Arkivji Notarili u din diġà kellha laqgħat mas-Segretarjat Parlamentari Għall-Ġustizzja sabiex tiġi diskussa l-possibilità li dawn l-arkivji jiġu meqjusa bħala parti mill-patrimonju Malti.

Barra minn hekk, dan il-grupp qiegħed jaħdem bis-sħiħ biex jivvaluta l-opportunità li ssir applikazzjoni għall-fondi tal-Unjoni Ewropeja ħalli kemm il-binja ta' dan l-arkivju u kif ukoll id-dokumenti li jinsabu miġbura fih jiġu restawrati u konservati sabiex tingħatalhom funzjoni aktar xierqa.

B'hekk kemm ir-riċerkaturi u kull min iżur dan il-post isib ambjent li jilqgħu ferm aktar.

Għal aktar informazzjoni dwar dan l-Arkivju Notarili wieħed jista' jċempel fuq 21224217 ext 427, inkella jissieħeb fil-paġna tal-Facebook Notarial Archives Preservation – Call for Volunteers.

(Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela ĠABRIET IT-TIFKIRIET (20 Parti) fit-Torċa tas-16 ta' Marzu 2014)

Kattidral ta' San Ġwann

Kunsill għar-Riżorsi tal-Arkivju Notarili

memorja pubblika

Oratorju ta' San Ġwann

Steering Committee għar-Rijabilitazzjoni tal-Arkivji Notarili

Tieni Gwerra Dinjija

600 sena ta' memorja pubblika


Ċ
Ġ
GĦ
Ħ
Ż
L-Imbid hu l-
ħalib tax-xju
ħ.
ħabbiet
ħabbiet

The Prisons in Malta during the early 19th century