Il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Qatgħa sabiħa sturnell jinqalgħu minn ġo għalqa. X'għandna f'dil-ħarġa? Mill-editur Aħbarijiet Post fejn jorqdu Kompli agħtiha l-kulur Intervista mal-ħurrieq Tlaqna nimxu! Il-Barbaġann Kolina u Żeppinu Qed negħrqu fil-plastik Nagħtu lura lin-natura Il-Garnija Bram Kitbu f'dil-ħarġa Martin Austad, Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Frar 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħbieb Ħ u t t a f r Ftit ilu kont ir-riserva tal-Għadira ma' grupp studenti tal-Year 5. u t i d e - Waqt li konna mixjin fil-mogħdija nosservaw il-ħajja fis-siġar, f'daqqa waħda rajna bomblu iswed ġej itir dritt għal fuqna qisu drone żgħir. Sa dak il-ħin konna kwieti imma kif raw dal-imbierek insett riesaq addijo kwiet u paċi għax min iwerżaq, min jiġri, min jiggranfa mal-għalliema. Jien ukoll ħassejt par idejn jagħfsuli driegħi, żgur ħallewli l-marka tas- swaba'! Sintendi l-bomblu ma kellux l-iċken interess fina u baqa' għaddej minn fuqna bla ma nduna bil-paniku li kien qajjem f'dak il-grupp bnedmin. L-interess tiegħu kienu xi arbuxxelli tax-xorbett mimlijin fjuri. U għalihom kien sejjer, mhux għalina. Jaħasra kemm biża' għalxejn. Din il-biża' fil-vojt tiġi għax ma nkunux nafu. Meta ħaġa ma nafux dwarha faċli nibżgħu minnha. Jekk inżommu 'l bogħod min-natura, ma ndumux ma nibdew nistkerrhu l-ħlejjaq tagħha. Iktar u iktar jekk xi ħadd (li wkoll ma jkunx jaf) joqgħod jimlielna rasna bil-biżgħat minn din u minn dak. Jew naraw xi dokumentarju li joqgħod iwerwirna u jbellagħhielna li l-annimali moħħhom biss biex jattakkawna. Is-soluzzjoni biex inneħħu dawn il-biżgħat bla bżonn hija faċli: billi noħorġu aktar fin-natura, u billi naqraw, nistaqsu u nitgħallmu dwarha. U sintendi billi nibqgħu membri fi Klabb Ħuttaf! Victor Falzon L-Editur Ritratt ta' Victor Falzon Il-bomblu iswed (large carpenter bee Xylocopa violacea) ma tantx tiżbaljah jekk tarah. Kbir u iswed bi ġwienaħ ileqqu b'leħħa fl-ikħal u l-vjola. Bħal diversi speċi ta' naħal, dan ukoll għandu xewka imma b'xorti tajba mhux annimal aggressiv li kif jarak ħa jiġi għalik. Il-bomblu moħħu biss biex isib xi fjura mimlija polin jew xi toqba vojta għall-bejta jew għall-irqad. X'inhu ġej f'Tal-Wej? aħbarijiet F'Tal-Wej fil-Mosta hemm biċċa art speċjali. Għalkemm imdawra bil-bini fuq tliet naħat hija kbira u miftuħa tant li xorta tħossok fil-beraħ bin-natura madwarek. Hemm raba' maħdum, steppa, ta-sejjieħ u xagħri, u ħitan hemm il-psiepes u l-buċaqq tax-xitwa. Hemm ukoll rokna fejn wara x-xita tifforma għadira baxxa (ritratt) li spiss timtela ċfolloq tal-ilma, imrieżep u kultant anke gambli tal-elmu, speċi rarissma f'pajjiżna. Għal min iħobb l-istorja hemm ukoll cart ruts u oqbra antiki. l-aħħar tfaċċa l-mostru tal-iżvilupp anke f'dal- post. Xi ħadd irid iħaffer u jneħħi l-ħamrija. Smajna li għal skop arkeoloġiku, imma min jaf! Tgħid anke dil-ġawhra storika u naturali ħa nitilfu? X'ħa jgħidu fuqna l-Maltin tal-futur? Aqraw ukoll l-istorja f'paġna 4. Ara l-ieħor raqad! Ċfolloq tal-ilma Gamblu tal-Elmu 10,323 jonħru! Dan huwa t-total li għoddew grupp membri tal-BirdLife meta f'Jannar marru sal-Belt Valletta biex jagħmlu ċensiment. Ċensiment mhux ta' nies imma ta' zizka bojod (white wagtail) deħlin jorqdu fi Pjazza Assedju. Dan huwa servej li l-BirdLife tagħmel kull sena (organizzat minn seħibna Denis Cachia) u f'dawn l-aħħar snin in-numru ta' zizka li jidħlu l-Belt jidher li żdied. It-total dis-sena kien it-tieni l-ogħla li qatt intleħaq. Ir-rekord kien fl- 2016 meta ntleħaq total ta' 10,786. Il-post fejn jorqdu għasafar flimkien jgħidulu roost u dan l-istudju jissejjaħ roost count. Jekk jinteressak tieħu sehem f'dawn it-tip ta' studji iktbilna fuq info@birdlifemalta.org is-Semmiegħa Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura! "Ara, irrid xi ħaġa oriġinali. Se ntikom il-marki fuq hekk." Is-Ser tal-Matematika kien dejjem jivvinta kif se jagħmlu interessanti s-suġġett u dis-sena kien qabad mal-istejjer. Qalilhom li kull fejn tħares madwarek se ssib il-matematika u bħala homework qabbadhom jagħmlu preżentazzjoni ta' storja mill-ħajja li fiha b'xi mod jidħlu s-somom. L-erba' tewmin iddeċidew jiltaqgħu għand Peter u Sylvia ħalli jiddiskutu. Kienet nieżla x-xemx meta Sky u Maris bdew mixjin lejn id-dar tal-ħbieb tagħhom. Sky, li kellu ħabta jimxi jħares 'il fuq, f'daqqa waħda waqqaf 'l oħtu: "Mar, ara ftit kemm għaddejjin għasafar żgħar lejn il-pjazza." "Tgħid x'qed jiġri?" stagħġbet oħtu. Mimlijin kurżità ħaffew il-pass ħalli jingħaqdu ma' sħabhom it- tewmin u jiskopru x'kien il-ġenn li kellhom fuqhom dawk l-għasafar kollha. "Ejjew issa stess sal-pjazza," qalulhom, u ġibdu lil Peter u 'l oħtu 'l barra bla lanqas biss qalulhom għalfejn. Meta waslu l-pjazza raw geġwiġija għasafar deħlin u ħerġin minn ġol-għaxar siġriet tal-ballut li kienu jżejnu l-qalba tar-raħal. Sky, Maris, Sylvia u Peter għaqqdu jdejhom u bdew jissemmgħu. "X'kesħa l-lejla, ZIZIKK! Ejja ninġabru għall-irdoss, ZIZIKK!" Min jaf l-Italja kemm hu iktar bard, mn'Alla ġejna hawn!" "Ar'hemm ħi, hemmhekk kont se npoġġi jien! Ejja tgezzu!" Iktar ma semgħu iktar it-tfal bdew jifhmu. Dawn l-għasafar kienu zizka bojod u kienu kollha ġew min-naħa ta' fuq tal-Ewropa, fejn tagħmel ħafna kesħa. Kienu qed iqattgħu x-xitwa Malta. "geġwiġija għasafar deħlin u ħerġin…" "NUMRI!" għajjat Peter f'daqqa waħda. It-tlieta l-oħra ħarsu lejh bħallikieku telaq minn moħħu. "Hemm hi l-istorja tagħna!," spjegalhom, "Ejja ngħoddu kemm qed naraw għasafar deħlin fis- siġar u għada nerġgħu niġu b'kamera u niffilmjawhom deħlin." Kulħadd qabel li kienet idea tal- ġenn. L-għada filgħodu Peter u Sylvia kienu qed jistennew il-van tal-iskola, meta raw xi ħaddiema jimmarkaw l-art ħdejn is-siġar. Staqsewhom x'kienu qed jagħmlu. "Dak biex inkunu nafu liema siġar se niżbru l-ġimgħa d-dieħla," qalulhom. It-tewmin ħarsu lejn xulxin b'xokk. "Imbagħad fejn se jorqdu l-għasafar?" bdiet tinkwieta Sylvia. Peter malajr ġietu idea li qasam mal-oħrajn meta ltaqgħu. Lura d-dar qagħdu jqallbu fil-kotba tal-BirdLife (kienu daħlu membri l-erbgħa li huma!) biex jitgħallmu iktar fuq iz-zizka. Iddeċidew li fil-preżentazzjoni tal-matematika jdaħħlu appell biex bħala klassi jiktbu lill-Kunsill Lokali ħalli s-siġar ma jinżabrux qabel ix-xahar ta' wara, meta z-zizka jkunu telqu lura lejn pajjiżhom. U hekk għamlu. preżentazzjoni tant intgħoġbot li l-klassi kollha u anke s-Ser iffirmaw l-ittra lill-Kunsill. Bis-saħħa tas-Semmiegħa, iż-żbir tħalla għal aktar tard u z-zizka baqgħu jinġabru fis-siġar kull filgħaxija sakemm telqu lura f'Marzu. Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri… Reġa' ħareġ! Jien xtrajtu! Iss, jien qed inbiegħu! Prezz speċjali ta' €50. Prezz €5 Jekk tixtieq issir berdwoċer dal- ktieb għalik. Ktieb b'tagħrif u stampi dwar 104 speċi ta' għasafar li jżuru jew jgħixu f'Malta. Pittura oriġinali ta' kull speċi, b'għajnuniet biex tagħrafhom. Edizzjoni ġdida b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti. L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat- Tfal bl-Aħjar Illustrazzjonijiet. Għall-bejgħ mir-riservi tal- Għadira, Is-Simar, Is-Salina u miċ-Ċentru tal-BirdLife f'Ta' Xbiex. Kompli agħtiha l-kulur! Intervista ma' fjura Ħurrieq Stinging Nettle Bonġu, Ħurrieqa, kif inti? Bonġu lilek. Mhux ħażin grazzi. Isma', fejn huma l-fjuri tiegħek? Għandi kemm trid imma ma tantx jidhru għax żgħar u ħodor. Kultant xi nies isemmuk miegħi… Jgħidu kontrija, x'imħatra? Iva, u jiddispjaċini ħafna. Kollu għax inniggeż. Sewwa, lili jarawni kerha imma l-qanfud iniggeż ukoll u jgħidulu cute. Inti għaliex tniggeż? Ħeqq, biex in-ngħaġ u l-mogħoż ma jiklunix hux. Dik hija d-difiża tiegħi inkella ma jħallulix werqa! Xi ħaġ'oħra? U bħal pjanti oħrajn jiena parti mill-katina tal-ikel. Mingħajri ħafna insetti ma jsibux x'jieklu. Hemm farfett jgħidulu Tal- Ħurrieq, taf tgħidli għaliex? Għax dak ibid fuq il-weraq tiegħi u x-xagħat tiegħu lilhom jiekol. Jiġifieri mingħajrek ma jgħixx. Hekk hu. Ħadt pjaċir nitkellem miegħek. Grazzi u saħħa. Saħħa lilek u grazzi tal-interess. Ħafna friefet Maltin jisimhom għall-pjanta li jiekol ix-xagħat tagħhom. Pereżempju dan huwa farfett tax-xewk bl-Ingliż painted lady. Farfett tal-ħurrieq Red Admiral Imnalla tkun int għal uliedi, Ħurrieqa! Biex naqbeż għalik x'nista' ngħid? L-ewwelnett jien bħal pjanti oħra nipproduċi l-ossiġnu li intom il- bnedmin tant għandkom bżonn. Mela jekk għandkom ġardina u taraw il-ħurrieq jikber fiha taqbdux u tneħħuh kollu. Jekk mhu qed ifixkel lil ħadd ħalluh kollu imma jekk le ħallu mqar roqgħa żgħira f'xi rokna. B'hekk jekk tgħaddi farfetta tal-ħurrieq lesta biex tbid miskina ssib il- pjanta favorita ta' uliedha. F'isem il-friefet grazzi! Niftakru dejjem li d-dinja mhix tagħna biss. Tinsiex tisma' l-programm ta' BirdLife Malta fuq ir-radju Naturali Kull nhar ta' Ġimgħa fl-4pm fuq Radju Marija L-Imdina L-Imtarfa Għal min jagħmel l-ikbar ġabra hemm il-ktieb The Natural History of the Maltese Islands ġentilment mogħti minn Book Distributors ltd. NMarzu x-xahar tar-rebbiegħa, u kif nagħmlu kull sena ħa mmorru mixja sabiħa u twila fil-kampanja. Kif taraw mill-mappa ħa nieħdu r-rotta favorita ma' ħafna membri, jiġifieri mir-Rabat sax-Xemxija. Mixja ta' 10km. Tidher twila imma kważi kollha għall-wita jew għan-niżla. U nagħmlu xi żewġ waqfiet ukoll. Din il-mixja hija speċjali wkoll għax għaliha nħajru lill-membri jiġbru xi ħaġa tal-flus. B'dawn il-flus il-BirdLife tixtri affarijiet ta' bżonn għal xi proġett. Dis-sena nixtiequ nixtru kamera biex narmawha ħdejn il-bejtiet ta' xi għasafar ħalli nosservawhom bla ma nfixkluhom. Biex tiġbor xi flus tista' tuża l-karta li waslitlek ma' dil-ħarġa tal-magażin. Dakinhar tal-mixja ġib il-karta miegħek flimkien ma' xi flus li tkun ġbart. Binġemma Ikun hemm trasport lura? Iiiiiiwa… Iż-Żebbiegħ Nisperaw li narawk. Anzi ħajjar lill-familja tiġi miegħek ukoll! DATA Il-Ħadd 11 Marzu 2018 ĦIN 8.30am (il-mixja tibda fid-9.00am u nispiċċaw xi 12.30pm) NIlTAqGĦu Ħdejn il-Villa Rumana, fir-Rabat MERĦBA Membri*, familja, ħbieb u skejjel** *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347645/6 jew jibagħtu imejl lil dinjawahda@birdlifemalta.org Għal min jagħmel it-tieni l-ikbar ġabra hemm din it-tromba u l-ktieb Għasafar Madwarna. Aktar dettalji fl-isponsor sheet li qed tasallek ma' din il-ħarġa. Għal min jagħmel it-tielet l-ikbar ġabra hemm il-kotba Wild Flowers of the Maltese Islands u Għasafar Madwarna. Dakinhar inqassmu l-istiker ta' Klabb Ħuttaf Numru 8. San Pawl il-Baħar Ritratt ta' Ian Balzan L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha. Minkejja li Kolina hija xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti. Ġurnata isbaħ minn oħra, Nanna Kolina! Xi ġmiel ta' kampanja għandhom il-Gżejjer Maltin u kemm nieħu gost niġi passiġġati miegħek. Anki jien nieħu gost ingawdi l-kampanja imma kieku taqbeż naqra inqas biex forsi nleħħaq miegħek nieħu gost aktar. Hawn aħna, Nann! Erġajna sibna l-ħmieġ tas-soltu. Nibda ngħid, Nanna, imma aħna l-annimali għaliex qatt ma nħammġu mkien? Mhux bħal bnedmin. Eeeeeehh Żeppinu, sewwa qed tgħid. Prosit, osservajt tajjeb ħafna. In-natura ma toħloqx skart. Huma l-bnedmin bil-mod kif jgħixu li jiġġeneraw l-iskart, u ħafna drabi jkun skart li setgħu jevitaw. U kif jistgħu jevitaw l-iskart, Nanna? Pereżempju, qed tarahom dawn iż-żewġ fliexken żgħar tal-ilma tal-plastik? Kieku mlew l-ilma minn fliexken ħafna akbar, jew mir-reverse osmosis, u wżaw fliexken tat-tip li jibqgħu jintużaw għal ħafna snin, kieku mhumiex hawn. U dan il-platt tal-kartun mhux ħela! Setgħu wkoll ġabu platt ta' materjal sod biex joħduh lura magħhom id-dar u min jaf għal kemm–il sena oħra jibqgħu jużawh. Tassew Nanna, kemm jaħlu dawn il-bnedmin, hux! U dan il-pakkett tal-ħelu? Ara naqra Nann, minn ġewwa qisu mera. Il-aħwa kemm nidher sabiħ! Kemm jien gustuż hux, Nann? Naħseb jien l-isbaħ żrinġ tad-dinja! Żeppinu tant kien mitluf jammira lilu nnifsu fir-rifless tal- pakkett, li ma indunax li kienu resqin lejh tifel u missieru. Naħseb skoprejt aljen. Ħaħaħaħa, dak mhux aljen, dak żrinġ. Mela qatt ma rajt żrinġ? Ħallih fil-kwiet għax tbeżżgħu, u minflok ejja niġbru l-fliexken u nitfgħuhom fil-bring-in site li hemm fejn ipparkjajna l-karozza. Il-platt u l-pakkett tal-ħelu narmuhom mal-iskart normali. U hekk għamlu. F'ħakka t'għajn ġabru l-iskart mill-art. Żeppinu żgiċċa minnufih qabel ma t-tifel jaħsbu xi ħaġa oħra. Ħaħaħaħa! Tgħidli xejn kemm int l-isbaħ żrinġ tad- dinja! Tant inti sabiħ li ħasbuk aljen. Ħaħaħaħa, kemm ili ma nidħak daqshekk bil-qalb. Imxi Żeppinu, tlaqna lura d-dar u neħħi dak il-geddum minn hemm, ejja. Ma kienx mument li kielu l-pakkett tal-ħelu l-bnedmin. Imqar kielu frotta minflok. Kieku la kienu jiġġeneraw skart u lanqas kienu jwaqqgħuni għaċ-ċajt man- Nanna Kolina! Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom Żeppinu u Kolina! Qed negħrqu fil-plastik! Huwa veru li s-suġġett tal-plastik missejna miegħu meta tkellimna fuq it-tniġġis, però l-problema tant kibret li timmerita paġna għaliha. X'inhu jiġri eżatt? Il-plastik illum jintuża kullimkien u kważi f'kull prodott li nixtru. Ħafna minnu jkun materjal tal-ippakkjar li wara ftit jintrema. Minħabba f'hekk jispiċċa tant plastik fl-ambjent. Forsi tistaqsi: "X'hemm ħażin b'daqshekk?" Il-problema tat-tniġġis bil-plastik mhix biss l-ammont enormi li jispiċċa fl-ambjent. Ħafna drabi biċċiet kbar tal- plastik jitmermru sa ma jsiru frak ta' 2–5mm (jissejjaħ microdebris) li bilkemm narawh. Dan il-frak spiss jispiċċa fl-ambjent naturali bħal xmajjar u jikluh annimali differenti. Biċċiet ta' plastik ikbar minn 20mm (macrodebris) huwa l-plastik li naraw madwarna, bħal basktijiet, xbiek tas-sajd, eċċ. U fih il-perikli u l-problemi tiegħu wkoll. Kemm hi kbira l-problema? Ejja naraw ftit statistika… Skont Greenpeace, id-dinja tipproduċi 260 miljun tunnellata plastik fis-sena. 10% mill-plastik kollu li nipproduċu jispiċċa fil-baħar. Hu stmat li bħalissa hemm jgħumu fil-baħar xi 5.25 triljun bċejjeċ tal-plastik. Jikkalkulaw li kull sena mal-100,000 annimal fil-baħar imut imħabbel fi plastik mormi. Kull sena mal-miljun tajra tal-baħar tmut minħabba li tibla' l-plastik. Studju ta' 34 speċi ta għasafar minn kolonji madwar id-dinja, fosthom fir-Russja, fl-Ewropa u fl-Amerka sab li 74% tal-għasafar ikkunsmaw il-plastik. Il-plastik irid 500–1000 sena biex jiddegrada, jiġifieri xi 97% tal-plastik kollu li pproduċiet id-dinja minn mindu vvintajna l-plastik għadu sal-lum jeżisti f'xi forma, għax għadu m'għaddiex biżżejjed żmien. Maaa xi ħmieġ! Madwar 50% tal-plastik jintuża darba biss u jintrema. L-ammont ta' plastik li jintrema f'sena hu biżżejjed biex indawruh mad-dinja erba' darbiet. Madwar 10% tal-iskart kollu li jiġi ġenerat f'sena huwa plastik. Ma tridx wisq biex tinduna li bħall-bqija tad-dinja ninsabu f'sitwazzjoni inkwetanti. Biżżejjed tmur f'bajja wara maltempata fejn ir-riħ kien jaħkem, tibqa' skantat bil- kwantità ta' plastik li ssib. Jew meta tmorru fil-kampanja innutaw kemm mill-iskart li taraw ikun plastik. X'nista' nagħmel? Innaqqsu l-konsum tal-plastik. Jekk qegħdin f'supermarket nagħżlu frott u ħaxix mhux ippakkjat. Nirriċiklaw, pereżempju nużaw fliexken tal-plastik biex inkabbru l-pjanti fihom. Nagħtu sehemna fit-tindif tal-plastik mill-kampanja/ xtut/baħar. Nagħmlu pressjoni fuq kumpaniji biex jagħmlu użu responsabbli tal-plastik. Bħal dejjem inqajmu kuxjenza fuq il-problema. Irrid insir berdwoċer! Martin Austad jagħtina pariri biex insiru berdwoċers. M'hemmx għalfejn ikollok ġnien għal bird table imma tista' tarmaha f'bitħa, terrazzin u anke fuq ħoġor ta' tieqa ftit wiesa'. Kemm jista' jkun qegħedha fil- miftuħ ħalli ma jaqbiżx fuqha xi qattus, u mal-lasta agħmlilha flixkun tal-plastik bil-qiegħ miftuħ (ara l-istampa) ħalli ma jitilgħux ġrieden u bebbux. Nagħtu lura lin- natura Ikel u ilma L-ewwel parti dehret fil-ħarġa ta' Il-Ħuttafa li għaddiet Bħalissa x-xitwa u l-għasafar iridu jieklu ħafna biex ikunu jistgħu jżommu lilhom nfushom sħan biżżejjed. Dan mhux dejjem jirnexxielhom fil-ġungli ta' konkrit tal-bliet tagħna dejjem jinfirxu. Għalhekk jieħdu gost bik jekk tqegħdilhom xi ftit frak tal-kejk jew pastizzi, xi rummiena jew bajtra tax- xewk miftuħa. Imma flok tferrxilhom l-ikel fl-art ikun ħafna aħjar kieku tpoġġihulhom fuq bird table. Din faċli ħafna biex tibnuha (ara t-tpinġija). Għasafar li jħobbu jieklu mill-bird tables huma l-bufula sewda, il-pitirross, il-fjamma sewda u ovvjament l-għasfur tal-bejt, imma min jaf forsi jinżel xi sorpriża – naf ħabib li anke merill jinżillu fuq il-bird table. Skont fejn toqgħod. Għandek bżonn • 1 tavla xi daqs dil-paġna • 4 strippi njam żgħar • 1 lasta ta' xkupa • 1 flixkun tal-plastik • 1 vit Waħħal kollox kif jidher fl-istampa u deffes il-lasta fil-ħamrija. Iktar ma bird table tkun sempliċi iktar l-għasafar ħa jidrawha malajr. Issaqqafhiex u żżejjinhiex. Tagħtihiex żebgħa jew lostru għax biż-żmien jitmermer, jikluh l-għasafar u jista' jivvelenahom. Ferrex xi ikel. Ipprova frak ta' qagħaq, ottijiet u kejk, żrieragħ, frott (bħal rummien, tuffieħ, tin) ross il-forn, eċċ. Jekk il-parti ta' ġol-ħamrija tagħtiha wood preservative l-injam iservi iktar. Studenta fl-iskola sekondarja tal-Imrieħel qed tnaddaf il-vaska li bnew fil-Ġnien Dinja Waħda li għandhom fl- iskola. għasfur tal-bejt Vaska jew għadira fiha iktar xogħol u tista' ssir b'qiegħ tal- plastik jew anke tas-siment. Illum issib ukoll tixtrihom lesti f'diversi forom, daqsijiet u fond minn ħwienet tal-ġonna. Bħala reċipjent tista' tuża għatu kbir jew anke friskatur. Jekk ir-reċipjent ikollu xoffa għolja jew tiżloq, ma' ġenb minnhom tellgħalha munzell ramel, żrar jew ħamrija ħalli jekk jaqa' fiha annimal ikun jista' jerġa' joħroġ. Inkella jegħreq u jiddispjaċik! Meta tibda toqrob r-rebbiegħa tkomplix toħorġilhom ikel ħalli l-għasafar iżoqqu l-frieħ tagħhom bl-insetti mhux bil-pastizzi! Dak iż-żmien tista' tagħmel xi trej bl-ilma minflok, ħalli malli tibda s-sħana jsibu x'jixorbu u fejn jinħaslu. Dejjem poġġi xi ġebel mal-ġenb ħalli jekk taqa' gremxula fl-ilma jkollha minn fejn titla'. Aħjar minn trej ikun kieku tħaffer għadira zġħira u tħalli pjanti tal-ilma jikbru madwarha. Din mhux biss tiġbed lejha l-għasafar biex jixorbu imma anke mazzarelli u insetti oħra. Imma li tagħmel għadira ilma mhux ta' waħdek, għalhekk kellem lill-ġenituri jew għalliema tiegħek. Dan jista' jkun proġett li tidħlu għaliha bħala skola f'Ġonna Dinja Waħda. Dinja Waħda u Klabb Ħuttaf Mhux l-għasafar biss iridu l-għajnuna, imma anke aħna! Din l-għajnuna tista' ssibha f'Dinja Waħda u fi Klabb Ħuttaf. Dinja Waħda hija l-programm edukattiv ta' BirdLife Malta fl-iskejjel primarji u sekondarji. Għalliema speċjalizzati jagħmlu attivitajiet għall- istudenti fir-riservi naturali kif ukoll fl-iskejjel stess. Jekk l-iskola tagħkom mhix Tifla qed tgawdi l-kampanja u n-natura waqt ħarġa ta' Klabb Ħuttaf f'Foresta 2000 diġà parti mid-Dinja Waħda ħajjar lill-għalliema tagħkom biex tibdew tieħdu sehem. L-istess jgħodd għal Klabb Ħuttaf li hi t-taqsima tal-membri tal-BirdLife taħt it-18-il sena. Jekk m'intix diġà membru fi Klabb Ħuttaf ġennen ftit lill-ġenituri jew faddal ftit mill-pocket money u idħol membru (€10 għal sena). B'hekk tkompli tirċievi dan il-magażin kull xahrejn u tibqa' titgħallem fuq in-natura. Mhux hekk biss imma tkun taf ukoll bl-attivitajiet sbieħ li l-Klabb u l-BirdLife jorganizzaw għalik u għall-familja tiegħek. Dawn mhux biss huma lok għal tagħlim fuq in-natura, imma żgur li hu mod kif tagħmel ħbieb ma' tfal u żgħażagħ li bħalek iħobbu n-natura u forsi wkoll qed jibdew isiru berdwoċers. Il-berdwoċing sabiħ dejjem imma huwa ħafna isbaħ meta taqsmu ma' ħaddieħor. Barra li jkollna iżjed għajnejn u widnejn biex jindunaw bl-għasafar, nistgħu nitgħallmu ħafna minn xulxin. Mhux biss imma waqt l-attivitajiet tal-Klabb ikun hemm leaders li jifhmu fl-għasafar u jistgħu jiggwidawna biex nagħrfuhom. U b'dan l-artiklu wasalna fi tmiem is-sensiela Irrid Insir Berdwoċer! Nispera li f'din is-sensiela tħajjartu tiskopru n-natura Maltija u l-għasafar li tafu ssibu hemm, forsi bi tromba, b'gajd u anke b'kamera. Il- berdwoċing huwa avventura tal-ġenn, kull ma trid tagħmel l-ewwel ftit passi imbagħad tibqa' sejjer, dejjem titgħallem u ssib speċi ġodda, mingħajr ma tkun taf kif! Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta il-Garnija Bi nhar sajjieda tħuf mal-mewġ Bil-lejl ruħ tnewwaħ mas-sisien Għandha munqarha mgħawweġ ganċ biex il-priża ma tiżolqilhiex. Ħlief fi żmien il-bejta, il-garni jgħaddi ħajtu kollha fuq il-baħar. Bħal tajr ieħor tal-baħar, il- garni jgħix fit-tul, anke iktar minn 30 sena. Il-garni ma jibnix bejta imma jsib ħofra mudlama u sigrieta fl-irdumijiet li jagħtu għal fuq il-baħar. F'dan ir-ritratt tidher garnija fil-ħofra tagħha. Trid tbellagħhielna li tifhem bit- Tork ukoll? Il-kelma yelkouan ġejja mit-Tork u tfisser 'jiġri wara r-riħ". Isem xjentifiku Puffinus yelkouan Isem bl-Ingliż Yelkouan Shearwater Daqs 34-39ċm Xiber sa 90ċm Piż 350-450g Ikel ħut żgħir, klamari, krustaċi Ħabitat baħar, irdumijiet fi żmien il-bejta Status komuni, mhux residenti s-sena kollha Il-garnija hija kuġina tal-albatross Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-garni għandu staġun tal- bejta twil. Il-mara tbid bajda waħda lejn l-aħħar ta' Frar, li tfaqqas wara xi xahar u nofs. Kif jidher fir-ritratt, il-ġenituri t-tnejn jieħdu ħsieb il-ferħ. Il-fellus tal-garnija jkun miksi suf griż biex iżommu sħun. Ifaqqsu lejn l-aħħar ta' April u jdumu xi xahrejn sa ma jtellgħu r-rix kollu u jħallu l-bejta. Daqs proprju ta' bajda ta' garnija. Meta jtir, il-garni kważi jħokk mal-wiċċ tal-baħar. Din hi r-raġuni għaliex bl- Ingliż jissejħu shearwaters. Il-BirdLife ilha ħafna snin tistudja l-garni. Sirna nafu li l-garni jivvjaġġa mijiet ta' kilometri mill-art biex ifittex ikel għalih u għall- familja tiegħu. Din il-mappa turi r- rotta ta' garnija waħda waqt vjaġġ wieħed għall- ikel mill-bejta fl-Irdum tal-Madonna u lura. Fl-Irdum tal-Madonna tbejjet l-ikbar kolonja ta' garni fil-Gżejjer Maltin, b'xi 500 par. Kull sena l-BirdLife qed tiskopri kolonji ġodda.