Il-Ħuttafa Novembru - Diċembru 2017 l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p2 F'din il-ħarġa Mill-editur Aħbarijiet Operazzjoni ta' Salvataġġ Wiċċinu Għadajjar ħajjin Agħti l-kulur Intervista mal-Buttuniera X'jiġifieri? L-Għasfur ta' San Martin Il-Posidonja Xi storbju! Nagħtu lura lin-natura Il-Gamiema tal-Kullar Kolina u Żeppinu Kitbu f'dil-ħarġa Martin Austad, Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Ħbieb Ħ u t t a f Għandi pitirross fil-ġardina ma jridx jieqaf itektek. Hemm arah, jippoppa sidru fuq iċ-ċint! Imbagħad qabża għal fuq il-bird table, inaqqar ftit kejk, jippoża qisu tenur imbaċċaċ… u mill-ġdid għal fuq iċ- ċint. Tgħid l-istess wieħed li ġie s-sena l-oħra? Il-ħarifa l-istaġun favorit tiegħi u dis-sena fl-aħħar kellna ħarifa kważi kif suppost: ftit xita u ftit frisk sura. Qed ngħid hekk għax f'dawn l-aħħar snin il-ħarifa kienet saret qisha estensjoni tas-sajf: sħana, bnazzi, nixfa u nies jgħumu! Bla dubju dan effett tal-bidla fil-klima. Wisq nibża' li fis-snin li ġejjin il-ħarifa tkompli tiqsar sa ma ssir kważi memorja. Nispera li għandi żball. Imm'issa l-ħarifa qalbet għax-xitwa, għall-inqas fil-kalendarju. Nispera jkompli jiffriska għax is-siġar għandhom bżonn jorqdu. Jekk it-temperatura ma tinżilx ftit sew, ħafna siġar li fix-xitwa suppost jorqdu jibqgħu mqajmin. U dan ħażin għax jekk siġra ma tistrieħx ma tibqax b'saħħitha u tista' timrad. Ħeqq, inti immaġina lilek titlef xi żewġ iljieli rqad. La tibqa' taħseb sew, la timxi sew, la tara u tisma' sew. Tkun qisek fis-sakra. Il-ġisem X'ngħas ġej! qed jgħidlek strieħ. L-istess is-siġar. U iva, forsi ma jarawx u ma jisimgħux eċċ. imma huma oġġetti ħajjin u daqsna għandhom bżonn jistrieħu. Imbagħad fir-rebbiegħa jqumu u jagħmlu weraq, fjuri u frott b'saħħtu. Nawguralkom Milied kollu ferħ u ikel tajjeb! U la qed insemmi l-ikel ħa mmur infarrak ftit iktar kejk għax dak iż-żaqqieq kinisha bird table! Victor Falzon L-Editur Il-Balluta (Holm Oak Quercus ilex) hija siġra li tikber sew u tgħix mijiet tas-snin. L-ixjeħ siġra ta' Malta hija Balluta li tgħix fl-inħawi tal-Wardija u li x'aktarx għandha mal-elf sena! Iż-żerriegħa tal- Balluta jgħidulha ġandra (bl-Ingliż acorn) u jekk tmorru daż-żmien tfittxu taħt Balluta għandek issib ħafna minnu fl-art. Iġbor xi tnejn u iżragħhom, għandhom jinbtulek (ara wkoll paġna 12). Ritratt ta' Victor Falzon Kuntatti tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Diċembru 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop aħbarijiet Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p3 Teleskopji Din waħda mill-ispotting scopes Nikon li l-BirdLife xtrat bil-flus li kienu nġabru fil-Mixja għan-Natura ta' Marzu li għadda. Dan l-apparat qed jintuża fir- riservi naturali tagħna biex min iżurhom ikun jista' jgawdi veduti tal- għasafar mill- viċin. Grazzi. Għasfur ġdid F'Novembru li għadda tfaċċat Malta Kaċċamendula tal- Asja (Brown Shrike Lanius cristatus), għasfur li kif juri ismu mhux ta' dawn in- naħat imma iktar ta' postijiet bħas-Siberja. Mhux għasfur kbir jew jispikka wisq, u jixbaħ ukoll lil xi speċi oħra ta' kaċċamendul. Fil-fatt għall-ewwel ħawwad xi ftit berdwoċers sakemm ikkonfermaw li kien proprju seħibna mill-Asja, u speċi ġdida għall-Gżejjer Maltin. Dinja Waħda 2017 Fil-15 November 2017 fir-riserva naturali tas-Salina nġabru ħafna tfal tal-iskejjel primarji flimkien mal- għalliema tagħhom. Marru hemm biex jiġbru l-Premju Dinja Waħda għas- sena skolastika li għaddiet. Kien hemm ukoll logħob ta' kraft u l-istudenti anke għamlu ftit berdwoċing u gawdew il- mijiet ta' gawwi li dakinhar kien hemm fis-salini. Matul is-sena 2016-2017 ħadu sehem 87 skola primarja, numru sabiħ ħafna. Bis-saħħa ta' Dinja Waħda eluf ta' studenti qed jitgħallmu fuq in-natura u dwar kif jistgħu jgħinu fil-ħarsien tal-ambjent. Iss, aħna ma ħadniex premju! Għandek ir-riserva tas-Salina kollha, mhux biżżejjed? Ġibu ruħkom għax hemm xi tfal fil- gallerija qed iħarsu lejna bit-trombi. Insejt nagħmel lipstik! is-Semmiegħa Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p4 Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura! Operazzjoni ta' Salvatagg Kull nhar ta' Ħamis Peter u Sylvia kienu jmorru l-iskola tal- mużika għal-lezzjonijiet flimkien mal-ħbieb tagħhom Maris u Sky. Peter kien qed jitgħallem il-pjanu, Sylvia l-vjolin, Maris il-kuntrabaxx u Sky il-flawt. Kienu jiċċajtaw li la jikbru jgħaqqdu grupp u jdoqqu flimkien. Illum l-erba' tewmin kellhom ġenn biex isir il-ħin ħa jitilqu. Mhux għax dejqithom il-lezzjoni imma għax kellhom ħaġ'oħra fuq moħħhom. X'ħin ħarġu mill-iskola kien dalam għax issa kienet daħlet ġmielha l-ħarifa. Faċċata tal-iskola kien hemm ħajt baxx tas-sejjieħ mad-dawra ta' ġnien publiku. Xi tliet ġimgħat qabel, huma u jistennew lill-papà ta' Peter u Sylvia jwassalhom id-dar, Peter ġietu idea: "Għax ma ngħaqqdux idejna ħalli nisimgħu hemmx xi annimali ġol-ħajt?" Kulħadd qabel. Kemm ferħu t-tewmin meta ndunaw li mhux biss kien kien hemm il-qniefed imma li waħda minnhom kellha l-frieħ! Qagħdu jisimgħu liż-żgħar jittalbu għall-ħalib u ommhom tgorr li qatt ma jixbgħu. Meta waslet id-dar, Maris fittxet dwar il-qniefed u tgħallmet li wara xi erba' ġimgħat il-frieħ tal-qniefed jibdew ħerġin mill-bejta u jitilqu għal rashom. Minn dakinhar, wara l-lezzjoni tal-mużika, Peter, Sylvia, Maris u Sky kienu jmorru dritt ħdejn il-ħajt tas-sejjieħ, jgħaqqdu jdejhom u jisimgħu lill-frieħ tal- qniefed ipaċpċu ma' xulxin u jdejqu 'l ommhom. Fl-istess ħajt kien hemm jgħixu xi sitt qniefed oħra u kollha kienu jkunu qed jittewbu u jqumu ħalli joħorġu mill-ħajt ifittxu l-bebbux minn ġol-ġnien. "Ejja, ħaffu" qalet Maris, "Forsi llum l-aħħar darba li se nisimgħu l-frieħ qabel ma jħallu l-bejta!" "Sabu qanfud żgħir maqbud bla ma jista' jiċċaqlaq." It-tfal qasmu għal ħdejn il-ħajt, għaqqdu idejhom, u… "X'ġara?" "Ma nistax nieħu nifs!" "Ejja oħroġ, x'qed tistenna?" X'ĠARA! X'ħin semgħet l-qniefed jippanikjaw Sylvia telqet idha minn mal-oħrajn u xegħlet it-torċ tal- mowbajl lejn il-ħajt. "Iiiii mhux għalxejn!" għajjat Sky. "Xi injoranti deffsu fliexken tal-ilma vojta bejn il-ġebel tal-ħajt u l-qniefed inqabdu hemm ġew!" B'ħeffa kbira l-erba' tewmin neħħew il-fliexken minn ġot- toqob. F'wieħed minnhom sabu qanfud żgħir maqbud bla ma jista' jiċċaqlaq. Ħelsuh malajr u poġġewh bil-mod fl-art. Għall- ewwel tkebbeb ballun imma wara ftit infetaħ u daħal iħaffef fil-ħajt. Kemm ferħu l-aħwa! Imbagħad għaffġu l-fliexken tal- plastik u marru jarmuhom f'landa tar-riċiklaġġ. "Kemm huma egoisti xi nies," qal Sky irrabjat, "Mur għalqilhom it-twieqi u l-bibien ta' darhom biż- żibel!" L-għada t-tewmin bdew kampanja fl-iskola biex jgħidu lil sħabhom ma jdeffsu xejn fil-ħitan tas-sejjieħ għax dawk huma d-djar ta' ħafna annimali. Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri… Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p5 Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent Park kbir fil-baħar Biex jistudjaw il-blat f'qiegħ il-baħar fit-tfittxija għaż-żejt jużaw speċi ta' kanun li jispara arja bi pressjoni kbira lejn il-qiegħ. Dan jagħmel ħoss ta' 250 decibels (dB). Issa ħoss ta' 140dB huwa biżżejjed biex lilna l-bnedmin jimmankalna s-sens tas-smigħ. Mela kemm iktar ħoss ta' 250dB ħa jweġġa' lill-balieni u d-dniefel li għandhom smigħ ħafna iktar sensittiv minn tagħna. Uħud minn dawn il-kanuni jisparaw kull 10 sekondi u jistgħu jdumu ġranet sħaħ – ara povri annimali kif iġennuhom! Barra minn hekk dak il-blast ta' arja tant hu qawwi li joqtol iż-zooplankton kollha sa kilometru bogħod mill-kanun. Dan huwa delitt kbir għax fuq iż-zooplankton jiddependu ħafna mill-foodchains tal-baħar. Sodd widnejk u ibki Wiċċinu! Sean isemmi xi ħaġa fuq din f'paġna 11. Fost il-ħafna gżejjer tropikali fl-Oċean Paċifiku hemm il-Ġżejjer Revillagigedo, li huma parti mill-Messiku. Dawn il-gżejjer huma protetti u anke l-baħar madwarhom sa xi 10km 'l barra. Ftit ġimgħat ilu l-gvern Messikan ħabbar li se jkabbar il-medda protetta għal 150,000km2 madwar dawn il-gżejjer, u b'hekk joħloq l-ikbar park marittimu fl-Amerka ta' Fuq. F'dal-baħar mhux ħa jitħalla sajd jew tħaffir għaż-żejt biex il-ħajja fih tingħata ċ-ċans tinfirex bla periklu. Dawn l-inħawi huma sinjuri ħafna fil-bijodiversità, fosthom tonn, ċeren, klieb il-baħar u l-kuġini tagħhom il-manta rays. Hemm ukoll ħafna skollijiet tal-qroll u l-ħut, gambli, algi u molluski li jgħixu fihom u madwarhom. Tbissem tbissem Wiċċinu! L-ISTRINA BOV PIGGY BANK CAMPAIGN 2017 A5 Istrina Advert 2017.indd 1 Għadajjar ħajjin Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p6 Gamblu tal-Għadajjar Fix-xitwa spiss jiffurmaw għadajjar tal-ilma xita fil- kampanja. Jekk dawn l-għadajjar idumu hemm imqar ftit ġimgħat malajr jikbru fihom pjanti tal-ilma u jitfaċċaw ukoll ħafna annimali żgħar jgħumu, fosthom il-gamblu tal-għadajjar. Mela jekk tara għadajjar bħal dawn titfa' xejn fihom, lanqas ġebel, għax tfixkel u teqred il-ħajja ta' ġo fihom. Minflok, inżel wiċċek mal- ilma u ara tilmaħx xi residenti. Jekk ikollok lenti aħjar. Għadira biċ-ċfolloq tal-ilma Reġa' ħareġ! Jekk tixtieq issir berdwoċer dal-ktieb għalik. Ktieb gwida għall- għasafar, b'tagħrif u stampi dwar 104 speċi ta' għasafar li jżuru jew jgħixu f'Malta. Pittura oriġinali ta' kull speċi, b'għajnuniet biex tagħrafhom. Din hija t-tieni edizzjoni ta' dan il-ktieb, b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti. L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat-Tfal bl-Aħjar Illustrazzjonijiet. Għall-bejgħ mir-riservi tal-Għadira, Is-Simar, Is- Salina u miċ-Ċentru tal- BirdLife f'Ta' Xbiex. Prezz €5 Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p7 Kompli agħtiha l-kulur! Intervista ma' fjura Il-fidloqqom tikber komuni fil-kampanja tagħna. Hija waħda mill-ftit pjanti Maltin li jagħmlu fjuri blu. X'jiġifieri?! Tweġiba paġna 13 Tinsiex tisma' l-programmi ta' BirdLife Malta fuq ir-radju Naturali Kull nhar ta' Ġimgħa fl-4pm fuq Radju Marija Il-Ħuttafa Kull nhar ta' Sibt fit-8.30am fuq Radju RTK Bonġu, Buttuniera. Bonġu lilek. Għaliex jismek hekk? Għax il-fjuri nagħmilhom bukketti qishom buttuni tondi. Jien ukoll għandi buttuni tondi! Għandhom riħa l-fjuri tiegħek? Iva, hawn min togħġbu u hawn min le. Lilek togħġbok? Mmmm, jien għoġbtini! Allura inti pjanta komuni jew rari? Kif tara jekk tħares madwarek, jien komuni ħafna. U x'ambjent tippreferi? Ħafna ambjenti: art imqallba, ħitan tas-sejjieħ, ġnub tat-toroq. Basta nsib ftit ħamrija, ftit xemx u ftit xita. Inti fix-xitwa biss tikber? Issibni kważi s-sena kollha, ħlief fix-xhur sajfin. Għandek xi problemi? Ma tantx jaqtgħuli l-fjuri kieku, imma sħabi li jikbru mal-ġnub tat- toroq spiss jinbexxu bil-velenu u jmutu. X'injoranza hux! Isma' aqtagħli l-kurżità, Alison min hi? Dak għax dari bl-Ingliż kienu jsejħuli Alyssum u maż-żmien il- kelma nbidlet u saret Alison. Grazzi Alison, u saħħa. Grazzi tal-interess. Saħħa lilek. Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p8 Għasfur ta' San Martin Common Kingfisher Alcedo atthis Ritratt meħud fir-riserva naturali tal-Għadira Ritratt ta' Aron Tanti Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p9 Tkellimna fuq diversi forom ta' tniġġis, fosthom it- tniġġis tal-arja u t-tniġġis bid-dawl. Però ejja ma ninsewx forma oħra ta' tniġġis: it-tniġġis akustiku. X'effetti jħalli? It-tniġġis akustiku huwa dawk il-ħsejjes u storbju qawwijin maħluqin mill-bniedem li jfixklu u jikkawżaw ħsara lill-ambjent naturali, u xejn inqas lilna l-bnedmin. Ħafna minn dawn il- ħsejjes jiġu minn vetturi ta' kull tip (karozzi, ajruplani, eċċ.), makkinarji u anke mużika eċċessiva minn stabbilimenti ta' divertiment. L-agħar hu li ħafna nies jaħsbu li din mhix xi problema kbira jew ta' effett ħażin fuq l-ambjent. Kif wieħed jista' jobsor, l-ikbar preżenza ta' tniġġis akustiku hija f'inħawi urbani. Dan minħabba li ħafna attività umana sseħħ f'dawn il-postijiet, fosthom siti ta' bini fejn jintużaw inġenji li jagħmlu storbju eċċessiv. It-toroq ukoll sors kbir ta' tniġġis akustiku, minħabba l-ammont kbir ta' vetturi li nużaw biex nivvjaġġaw. Anke karozza kwieta tagħmel ħoss meta r-roti jgħaddu jqarmċu fuq it-tarmak. Sfortunatament it-tniġġis akustiku ma jeżistix biss fuq l-art. Komuni ħafna wkoll fil-baħar. Primarjament l-istorbju fil-baħar jiġi kkawżat minn laneċ, vapuri u vetturi oħra tal- baħar, mit-tħaffir fil-baħar għat-tfittxija taż-żejt u l-gass, kif ukoll bl-użu ta' sonar u apparat ieħor militari. Miskina… Spiss nisimgħu b'balieni li jitilgħu l-art imutu, kultant għexieren f'salt. Qishom iridu jaħarbu mill-ambjent naturali tagħhom! Ħadd ma jaf għaliex. Min jaf ikunux qed jippruvaw jeħilsu minn ħsejjes qawwija u kontinwi li qed iġennuhom, ħsejjes li joħloq il-bniedem fi provi u esperimenti militari. Kif ġenġilli l-iskorfini ta' moħħi! Hemm diversi effetti negattivi tat-tniġġis akustiku. Fil- baħar iċ-ċetaċi (balieni u dniefel) tant huma sensittivi għall- ħoss li bl-istorbji mill-inġenji tagħna fil-baħar jispiċċaw jiġġennu u jmutu kaġun tal-istress. Fatt ieħor hu li l-ħoss jivvjaġġa ħafna iżjed fl-ilma milli fl-arja, u jasal iktar bogħod Fuq il-ħajja tal-annimali fis-selvaġġ l-effetti huma diversi. L-istorbju jaffettwa l-bilanċ naturali bejn predaturi u priża għax ifixkel kemm il-priża kapaċi tinduna bi predatur kif ukoll kemm predatur kapaċi jsib il-priża tiegħu. Apparti minn hekk, b'mod partikolari għall-għasafar, it-tniġġis akustiku jaffettwa l-komunikazzjoni bejn l-annimali, ir-rutina u l-mod kif jikkomunikaw, bħal pereżempju ċerti speċi jridu jgħajtu iżjed biex jikkomunikaw. Instab li pitirrossi li jgħixu f'inħawi urbani għandhom iktar tendenza li jgħannu filgħaxija meta hemm inqas storbju. Ħażin għalina! It-tniġġis akustiku huwa ħażin ħafna wkoll għall-bniedem. Jista' jwassal għal nuqqas ta' smigħ u jikkawża għeja għax ifixkel ir-rutina tal-irqad u l-mistrieħ. Ix-xjenzati sabu wkoll li l-istorbju madwarna jikkawża stress u ansjetà psikoloġika u qed joħloq soċjetà inqas kuntenta u rilassata. Bħal dejjem, qajjem kuxjenza dwar il-problema mal-familja u ma' sħabek. Naqqas kemm tista' ħsejjes eċċessivi. Baxxi l-mużika u t-tv fid-dar, fil-karozza, eċċ. Jekk għandek kelb iħobb jinbaħ, żommu ġewwa. Jekk għandek sajlenser imtaqqab, sewwieh! Jekk ħa tuża makkinarju storbjuż u qiegħed ġewwa, agħlaq it-twieqi biex ma ddejjaqx ġirien. Ħawwel iktar siġar! Tgħidu x'għandu x'jaqsam? Ħafna fil-fatt! Is-siġar jassorbu l-istorbju u għalhekk jgħinuna nnaqqsu l-firxa tal-istorbju madwarna. Mela ħawwel siġra, saqqieha u kkuraha! Irrid insir berdwoċer! Martin Austad jagħtina pariri biex insiru berdwoċers. Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p12 Tifla membru fi Klabb Ħuttaf qed tikkura siġra waqt attività ta' taħwil f'Foresta 2000. Nagħtu lura lin-natura F'din is-sensiela tgħallimna kif ingawdu l-għasafar. Xieraq però li l-għasafar nippruvaw ngħinuhom ukoll. Il-bniedem qed jeqred ħafna mill-ħabitati tal-annimali u f'Malta wkoll ir-rata ta' żvilupp qiegħda tiżdied. X'taqbad tagħmel? Iżra' u ħawwel Jekk id-dar jew l-iskola għandek ġnien hemm ħafna li tista' tagħmel biex iktar għasafar u ħlejjaq oħra jżuruh. Ma tridx tkun ġardinar jew bidwi biex tkabbar siġra, kull m'għandek bżonn kartun tal-ħalib vojta jew qsari żgħar, ftit ħamrija u kompost, u ovvjament żerriegħa. Hawn ftit tagħrif biex tiżra' xi speċi: Ballut Bħalissa għadu tajjeb biex tiġbor iż-żerriegħa tal-Ballut (jgħidulu ġandar). Tista' tiġbru mill-art minn taħt is-siġar, pereżempju fi Ġnien l-Għarusa tal-Mosta jew is-Saqqaja tar-Rabat. Ħa ngħidlek trikk: Qabel tiżra' l-ġandar poġġih fl-ilma u dak li jitla' fil-wiċċ armih għax ikun imħassar. tinġabar fl-aħħar minn prinjol li għadu ma tiftħu nfetaħx. Biex qiegħdu fix-xemx jew f'forn jaħraq (imma mhux mixgħul). Iż-Żnuber jaf jiġbed għasafar bħall- Bufula tħobb tfittex l-insetti qalb il-friegħi. Bufula tal-Qamar Goldcrest Għasafar bħall-Bufula Sewda u l-Bekkafik iridu siġar li jagħmel frott irqiq bħad-Deru, iż-Żagħrun u l-Alaternu. Iż-żerriegħa tad-Deru u ż-Żagħrun jinġabru f'Jannar, tal-Alaternu f'Awwissu. Naddafhom mill-parti ratba tal-frotta u iżragħhom. Għal dawn uża seed trays ħalli tiżra' ħafna, imbagħad dawk li jinbtu qegħedhom fi qsari ikbar meta jikbru ftit. Jekk għandek Facebook (jew għid lill-ġenituri jew għalliema) idħol fil-grupp Grow Ten Trees Project u ssib iżjed informazzjoni. Ħarrub Iż-żerriegħa tal-Ħarrub tkun ġol-miżwet (bħall-fulu) u tinġabar tard fis-sajf u kmieni fil-ħarifa. Qabel tiżragħha qegħedha f'ilma fietel għal ftit ħin. Żnuber Faċli tqabbad minnha, basta żżommilha l-ħamrija niedja bla ma tifqagħha bl-ilma. Iż-żerriegħa B'iktar siġar madwarek garanzija li se jkollok iktar għasafar. Barra minn hekk, li tara żerriegħa li tkun żrajt inti tinbet, imbagħad issaqqiha u taraha tikber u ssir siġra żgħira huwa ta' gost kbir. Ftakar li s-siġra li tħawwel illum taf tgħix iżjed minnek! Aqta' barra l-parti ta' fuq tal-kartuna. Imla bil-ħamrija jew kompost. Iżra' l-ġandra kemm kemm mgħottija bil-ħamrija. Il-ġandar tal-ballut kultant jaqa' bil-kikkra. Din tista' tneħħiha Żomm il-ħamrija ftit niedja u sakemm tinbet tista' żżommha fid-dell. Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p13 Nestbox għall-Ġaħġaħ f'siġra taż-Żnuber f'Foresta 2000. Kif tgħaqqad il-kaxxa… għatu ġenb ġenb qiegħ Il-kaxxa lesta… Kaxex fejn ibejtu Proġett jista' ieħor jagħtik Ġaħġaħ Tree Sparrow li sodisfazzjon kbir tagħmel hu li biex nestboxes l-għasafar ibejtu L-iżjed fihom. speċi naraw li fil-ġonna l-Għasfur u jekk kampanja forsi xi Ġaħġaħ. Bil-bini ġdid li qed jitla' dejjem qed jonqsu x-xquq u l-ventilaturi miftuħin fejn jistgħu jbejtu dawn l-għasafar, għalhekk dawn il-kaxex joffru alternattiva tajba. huwa tal-Bejt tgħixu viċin il- L-aħjar materjal għall-kaxex huwa injam jew plajwud. Għid lil xi ħadd kbir jaqtagħlek il-biċċiet skont il-kejl fl-istampa. Imbagħad bil-galbu u bl- għajnuna waħħal il-partijiet flimkien. Qabel tqiegħed il-kaxxa osserva ftit jekk tarax għasafar fil-viċin tal- post ippjanat, għax jekk ma tantx jiġu għasafar fl- inħawi diffiċli jindunaw bil-kaxxa tiegħek, tkun kemm tkun sabiħa! Pereżempju fil-qiegħ ta' xaft jew bitħa żgħira probabbli għalxejn, aħjar fuq barra f'terrazzin jew bitħa miftuħa, jew mal-washroom fuq il-bejt. Tpoġġix il-kaxxa tħares lejn in-Nofsinhar ħalli ma tkunx fix-xemx ġurnata sħiħa, aħjar lejn il-Lvant Dil-kelma twila u stramba hija l-isem tal-Picasso Triggerfish (Rhinecanthus aculeatus) bil-lingwa tal-Hawai'i. Hija ħuta tropikali sabiħa ħafna li tgħix fl-inħawi tal-Gżejjer Hawai'i. Hija fil-fatt il-ħuta statali ta' dan l-istat Amerikan fil-qalba tal-Oċejan Paċifiku. Qisien f'millimetri jew il-Punent. Tqegħedhiex iktar baxxa minn żewġ metri mill-art. L-Għasafar tal-Bejt ma jiddejqux ibejtu viċin xulxin, għalhekk għal dawn tista' tpoġġi iktar minn kaxxa waħda ma' ħajt wieħed. Speċi oħra li tbejjet f'kolonji hija r-Rundun. Dawn ukoll tista' tagħmlilhom diversi kaxex imma jridu mill- inqas żewġ sulari għoli u l-ftuħ madwarhom. Fl-inħawi tal-Mellieħa, il-Mosta, l-Imdina, Tas-Sliema, l-Imsida, il- Marsa u Marsaskala dawn l-għasafar diġà jbejtu imma bil-kaxex tistgħu tgħinuhom ikomplu jinfirxu. Il-BirdLife għandha xi kaxex tar-Rundun armati lesti kif ukoll injam bil-kejl maqtugħ, jiġifieri jekk għandek xi post tajjeb għalihom ikkuntattjana. Ħajr lil Ray Vella għal xi tagħrif. Ħummu-ħukumm- munuku- Aħjar nieqaf għax bl- isforz ħa ninħall! Issa tgħallimha bl-amment u oqgħod iffitta lil kulħadd biex jgħidulek xi tfisser. Għall-ewwel jaħsbuk qed tiġġennen imma meta tgħidilhom it-tweġiba u jmorru malajr jiggugiljawha jibqgħu mbellhin bl-intelliġenza tiegħek! Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta il-Gamiema Sa 20 sena ilu dan l-għasfur kien rarità f'pajjiżna. Imma fl-2003 instab par ibejjet fi ġnien fil-Mellieħa, u minn dik is- sena 'l hawn din l-ispeċi kompliet tinfirex mal-pajjiż kollu. Illum tbejjet f'diversi postijiet u għadha qed tinfirex. Dan il-faxx rix iswed huwa l-"kullar" f'isem dan l-għasfur Għajnejha ħomor skuri Ir-raġel u l-mara jixxiebħu ħafna. Isem xjentifiku Streptopelia decaocto Isem bl-Ingliż Collared Dove Daqs 31–34ċm Piż 150-225g Ikel żrieragħ, weraq Ħabitat msaġar, ġonna kbar, ċimiterji Status qed tinfirex, residenti s-sena kollha Denbha huwa abjad imma meta tiftħu beraħ speċjalment qabel ma tpoġġi, titfaċċa minn taħt il- parti ta' ġewwa li hija sewda. L-iswed mad- denb jidher sew f'dak ir-ritratt. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-bejta tinbena f'siġra, tkun ftit goffa u x'aktarx ċatta. Fiha l-mara tbid żewġ bajdiet bojod bla marki xejn. Il- bajd ifaqqas wara xi 14-il ġurnata. Il-ġenituri t-tnejn iżoqqu l-frieħ u jieħdu ħsiebhom. Wara xi tliet ġimgħat il-bċieċen iħallu l-bejta u jitgħallmu jtiru. Gamiema tal-kullar żagħżugħa. Ta' din l-età jkunu ftit iktar skuri mill- adulti u jkun għad m'għandhomx il-kullar iswed ma' għonqhom. Daqs proprju ta' bajda ta' Gamiema tal-Kullar. Fi żmien in-namra l-Gamiema tal-Kullar raġel jipprova juri kemm hu sabiħ billi joqgħod jittajjar bil-mod bi ġwinħajh u denbu miftuħin beraħ, sintendi fejn tarah is-sieħba! Dan il-gamiemu għandu r-rixiet tat-truf ta' denbu qosra. Dan għax ikun waqqa' l-qodma u l-ġodda għadhom ma kibrulux sew. Jekk tinnutaw għandu wkoll xi rix qasir anke fil-ġwienaħ. Għadu ma biddilx sew u diġà qed jitkessaħ! Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p16 Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha. Minkejja li Kolina hija xwejħa u Żeppinu huwa żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti. Kolina: Minn tant postijiet f'Malta, hawnhekk ġew dawn jagħmlu dan l-istorbju kollu llum! Żeppinu: X'inti tgerger Nanna Kokka Kolina? Mela ħadd ma jrid jorqod illum? X'inti tagħmel tiġri barra dal-ħin, ja mqareb? Żeppinu: Illum il-Ħadd Nanna Kolina, u għidt ħa noħroġ indur dawra fuq l-irdum tal-Aħrax tal-Mellieħa, nara nsibx xi ħaġa interessanti. Ġieli rajt bħal dawn il-kreaturi b'żewġ idejn u żewġ saqajn u dik ix-xuxa kollha fuq rashom? Żeppinu: Nanna, dawk jgħidulhom bnedmin, u ank'inti żgur ġieli rajt bħalhom. Żeppinu: Iva bnedmin, u sfortunatament fejn imorru spiss iħallu l-ħmieġ. Kolina: Issa qed niftakar. U żgur… l-aħħar darba grupp minnhom rema borża tal-plastik u miskina Gracie l-Gremxula nqabdet fiha. Ma setgħet toħroġ b'xejn u bdiet tifga. Bl-eżatt irnexxielu jsalvaha Frans il-Fenek. X'għarukaża! Żeppinu: U dawn qishom l-istess qed jagħmlu. Arahom x'jarmu tazzi tal-plastik u srievet tal-karti ma' kullimkien. Kolina: Isma Żeppinu, ġietni idea. Trid nagħmlulhom ċajta ħalli jieħdu t-tagħlima li ħaqqhom? Żeppinu: U kif ser nagħtuhom din it-tagħlima? Kolina: Mur għid lil sħabek iż-żrinġijiet jiġu hawn. Ħa ngħid żewgt iħbieb minn tiegħi jiġu jien ukoll. Żeppinu: Imbagħad x'ser nagħmlu? Kolina: Imbagħad x'ħin jidlam int u sħabek idħlu fit-tazzi u ibdew aqbżu kemm tifilħu ħalli t-tazzi jkunu qishom qed jiċċaqalqu waħidhom. Jien u sħabi nkiss inkiss naqbdu s-srievet tal-karti u noqogħdu ntiru bihom ħalli jaħsbu ġew il-fatati! Żeppinu: Il-aħwa Nann, m'hawnx kokka brava daqsek. Ġej dalwaqt. U hekk ġara. Kif il-grupp żgħażagħ raw it-tazzi jaqbżu u s-srievet iduru fuq rashom eżatt kif niżlet ix-xemx twerwru! "Dawn żgur fatati qed jirrabjaw magħna talli ħammiġna l-post," qal wieħed minnhom. "Iġru, naddfu l-ħmieġ kollu u tlaqna minn hawn!" Kif semgħu hekk Żeppinu, Kolina u sħabhom kollha ġrew u staħbew, minn fejn qagħdu jaraw liż-żgħażagħ jgħaġġlu mwerwrin jiġbru l-iskart. L-annimali ma waqfux jidħku! Żeppinu: Prosit tal-idea, Nanna. Dawk iż-żgħażagħ żgur ħadu t-tagħlima li kien ħaqqhom. Kolina: Eeeeh Żeppinu, in-natura d-dar tagħna lkoll u rridu ngawduha nadifa u bla perikli. Kellu bżonn il-bnedmin kollha jifhmuha din, jużaw tazzi u oġġetti oħra li ma jintużawx darba u jintremew, u jieqfu jarmu skart fejn ġie ġie. Żeppinu: Veru Nanna, kieku ngawdu kemm aħna l-annimali u anki huma stess! Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom Żeppinu u Kolina!