Id-Dumnikan Baskal Vassallo, il-poeta Malti li qatt ma rajna kitbietu "Hu u jixrob b'għajnejh imwaħħlin f'tiegħi, qgħadt naħseb fuq ix-xebh li kien hemm bejn dan Baskal Vassallo u bejni. Bħali kien jikteb bil-Malti, bħali safa mgħoddi mill-ħalġ, donni bsart li bħalu kelli nduq ittitrif minn art twelidi – l-għana biss kien jagħżilna, u l-aktar għal min kien miktub." Mikiel Anton Vassalli f'Il-Ħolma Maltija (1994: 355) Il-Kantilena hija l-ewwel kitba bil-Malti li nafu biha u għaldaqstant ngħoddu lill-awtur tagħha, Pietru Caxaru (c. 1400–1485), bħala l-ewwel poeta Malti. Sa ma tħabbret is-sejba tagħha minn Patri Mikiel Fsdani O.P. u l-Professur Godfrey Wettinger fid-29 ta' Ottubru tal-1968 (Fsadni, 1994: 38), il-poeżija Mejju ġie bil-Ward u ż-Żahar tat-tabib Ġan Franġisk Bonamico (1639–1680), iddedikata lill-Gran Mastru Cottoner (Wettinger u Fsadni, 1983:12), kienet tinżamm bħala l-eqdem biċċa xogħol letterarja bilMalti. Iżda jekk Caxaru jista' jingħadd bħala l-ewwel poeta Malti, Bonamico ma jistax jitqies bħala t-tieni poeta li nafu li kiteb bil-Malti peress li fit-tieni nofs tasseklu sittax ċertu Patri Baskal ('Pasquale') Vassallo, Duminikan, kiteb xi poeżiji bit-Taljan u bil-Malti dedikati lit-tfal li wħud minnhom nqerdu u l-bqija ntilfu. Isem Patri Baskal rajnieh ifeġġ fid-dinja moderna għall-ewwel darba fl-1974 meta Patri Fsadni ħareġ ilktieb Id-Dumnikani fir-Rabat u fil-Birgu sal-1620 li jterraq l-istorja ta-Dumnikani f'Malta fejn fil-kaptilu dwar "Il-ħajja tal-patrijiet" naqraw dwar il-kriżi morali (1974: 212) li ħakmet lill-Ordni tal-Predikaturi f'Malta. Dan it-tagħrif dwar Patri Baskal Vassallo, Patri Fsadni siltu mill-Arkivju tal-Inkwiżizzjoni talMużew tal-Katidral fl-Imdina.[2] Hu jerġa' jsemmi lil Patri Baskal fil-ktieb tiegħu, Dumnikani Maltin magħrufa (2003: 24) barra li saret referenza għalih fil-ktieb L-Għanja ta' Pietru Caxaru – Poeżija bilMalti Medjevali (1983: 42). Kif sirna nafu bil-kitbiet ta' Patri Baskal? Dan il-patri, imwieled Ħaż-Żebbuġ, bin Martino, daħal madDumnikani fir-Rabat fl-1578 u qaddes fl-1584. imqareb, laxk fil-ħajja morali tiegħu u jidher biċ-ċar li s-saċerdozju u l-ħajja reliġjuża ma kinux il-vokazzjoni tiegħu. Kien għadu student meta ġie pproċessat l-ewwel darba iżda la nafu fuq xiex u lanqas nafu x'kien leżitu ta' dan il-proċess. Ftit wara li qaddes reġa' ġie pproċessat u nstab ħati li fera lill-pirjol tiegħu u "aktarx, għaliex kellu x'jaqsam mat-tifel Andrea Castelletti". Bħala pieni ta' dan l-għemil ġie mċaħħad mill-vuċi attiva u passiva u minn kull uffiċċju iżda nħafrulu fl-1586 mill-Ġeneral tal-Ordni Dumnikan. Mid-dehra dan Patri Baskal kien ilu jikteb bil-moħbi l-poeżiji li jaħarqu, sa minn qabel ma qaddes fl-1584. Dawn il-versi – mid-dehra meqjusa inkriminanti – instabu mill-pirjol tiegħu biex b'hekk fl-1588, erba' snin biss wara li qaddes, reġa' sab ruħu fl-inkwiet iżda din id-darba fi proċess quddiem l-Inkwiżitur. F'dawn il-proċeduri kriminali, insiru nafu li Patri Baskal kiteb bosta cantilene bit-Taljan u bil-Malti ddedikati lit-tfal li kienu meqjusa bħala moralment Il-Kunvent tad-Dumnikani fir-Rabat ħżiena. Dan ir-reliġjuż eċċentriku kiteb żewġ libretti ta' għanjiet u xi għanjiet oħra fuq bċejjeċ tal-karti. "Wieħed mil-libretti," jikteb Patri Mikiel Fsadni, "miktub fuq folji kbar in octavo folio [15 × 23 cm], kien jibda Questo quinterno è mio, Pasquale Vassallo u jagħlaq bil-kitba et fa lo disegno che vuoi tu; lgħanjiet ta' dan il-librett aktarx kienu kollha miktuba bit-Taljan; waħda minnhom kienet dedikata lil Andrea Castelletti u oħra lil Giovanni Maria Cassia." Patri Fsadni jkompli jirrakkontalna li "P. Vassallo kellu ktejjeb ieħor bil-għanjiet li hu kiteb bl-ilsien Malti (Canzone in lingua maltese, canzone moresche) u bit-Taljan: dan kien jikkonsisti f'żewġ folji kbar, kull waħda mitwija f'erba'; b'hekk b'kollox kien fih tmien folji żgħar jew sittax-il paġna. Fih kien hemm miktuba bosta għanjiet; ħamsa minnhom dedikati lil ħamest itfal mill-Imdina, Andrea Castelletti, Giovanni Maria Cassia, Giacomo Leonardo Surdo, Giovanni Maria Zammit u Girolamo Patri Vassallo ammetta quddiem l-Inwkiżitur li kien sodomita u li kien jgħix ħajja ħażina iżda ċaħad lakkuża li kien eretiku. L-eżilju minn Malta kien fost ilpieni li qala' Patri Baskal. Iżda b'xi mod reġa' sab ruħu Malta (1974: 217-222). Iżda x'setgħu kienu dawn il-cantilene li kiteb Baskal Vassallo? Dak li kitbu Fsadni u Wettinger dwar ilkitba u l-użu tal-cantilene, il-poeżiji u l-għanjiet bilMalti fi żmien Pietru Caxaru, li għex xi seklu qabel Vassallo u li bħalu Vassallo kien midħla tar-Rabat u lImdina, jista' jgħodd għall-kitbiet ta' Patri Baskal: "M'għandux għalfejn wieħed jistagħġeb li Pietru Caxaru kiteb l-Għanja tiegħu bil-Malti forsi ma' għanjiet oħrajn ukoll. Nafu li f'Għawdex iż-żgħażagħ sa mis-seklu ħmistax, jekk mhux minn qabel ukoll, kellhom id-drawwa li jkantaw l-għanjiet jew cantileni fit-triqat fil-għaxijiet, għanjiet li wieħed għandu jaħseb kienu aktarx bil-Malti, dwar l-imħabba – ta' dieqa jew daħq, kif baqa' l-għana Malti sa dażżmien. Saħansitra jidher li l-Lhud ta' Sqallija u aktarx ukoll dawk ta' Malta u Għawdex kellhom l-għana jew poeżiji letterarji tagħhom miktubin bl-Ebrajk iżda f'Għarbi mitkellem qrib ħafna tal-Malti tal-Għanja tas-seklu ħmistax, meta bejn terz u kwart tan-nies tal-Imdina kienu Lhud imrobbijin Malta u jitkellmu bil-Malti, nies li Pietru Caxaru kien jafhom Għaldaqstant tabilħaqq nistgħu ngħidu li Patri Baskal Vassallo hu t-tieni poeta Malti li kiteb bil-Malti - minkejja li s'issa għadna ma rajna xejn minn kitbietu. "Nafu biss illi wara xahar u għoxrin ġurnata li [Vassalli] kien ilu fil-Ħabs tal-Imdina, jiġifieri fis-7 ta' Diċembru, 1799, Vassalli marad u ħaduh fl-Isptar li kien hemm fil-Kunvent tad-Dumnikani tar-Rabat. Dan il-Kunvent dik il-ħabta kien iservi bħala sptar." (Cremona, Silta minn "Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu", 1975). Dan l-artiklu sejjistu l-aktar fuq riċerka li wettaq u ppubblika Patri Mikiel Fsadni O.P. (T: il-15 ta' April 1916 – M: it-18 ta' April 2013). Dan l-istoriku Dumnikan hu wieħed mill-ifjen riċerkaturi tal-istorja ta' Malta li qatt ra pajjiżna u minkejja li l-qasam tiegħu kien l-istorja tad-Dumnikani f'Malta, it-tiftix tiegħu f'sorsi primarji kkontribwixxa ħafna lil oqsma varji tal-istorja ta' Malta u l-ilsien Malti. Hu wettaq ħafna riċerka f'manuskritti li hemm fil-kunventi tadDumnikani f'Malta, partikularment fir-Rabat, il-Birgu u l-Belt Valletta, fil-Biblijoteka Nazzjonali, fl-Arkivju tal-Inkwiżizzjoni fil-Mużew tal-Katidral fl-Imdina u flArkivju Nutarili fil-Belt, l-arkivju fejn instabet IlKantilena fit-22 ta' Settembru 1966 (Wettinger u Fsadni, 1983: 11). Barra minn hekk, nistgħu ngħidu li Patri Fsadni kien wieħed mill-pijunieri tar-riċerka flArkivju Nutarili peress ftit li xejn kien isir tiftix hemm qabel ma dan id-Duminikan beda jżuru biex jirriċerka b'riżq l-istorja tad-Dumnikani f'Malta li kien qed jikteb. Iżda kollox ma' kollox hija r-rabta ta' Patri Fsadni mas-sejba ta' Il-Kantilena li tagħmel ismu immortali fl-istorjografija ta' pajjiżna. Skont Patri Mark Montebello O.P., għal ħafna snin kollega talistoriku Dumnikan fl-istess kunvent tad-Dumnikani fir-Rabat, kien Patri Fsadni waħdu li sab Il-Kantilena fit-22 ta' Settembru 1966. JOHN J. CREMONA U L-ESPERJENZA POETIKA TIEGĦU John J. Cremona twieled ix-Xagħra fis-6 ta' Jannar 1918. Iggradwa bil-BA (1936) mill-Università Irjali ta' Malta u ħa D.Litt. (1939) mill-Università ta' Ruma. Imbagħad daħal għall-kors tal-Liġi u kiseb b'suċċess kbir LL.D. (1942) mill-Università Irjali ta' Malta; ingħata scholarship u ġab First Class Honours (1946) u Ph.D. fil-Liġi (1951) mill-Università ta' Londra. Ilkarriera tiegħu kompliet u sar wieħed mill-aktar ġuristi importanti tagħna fl-oqsma nazzjonali u internazzjonali għax (fost ħidmiet oħrajn) fassal ilKostituzzjoni ta' Malta, laħaq Prim Imħallef, u nħatar Viċi-President tal-Qorti Ewropew tad-Drittijiet Umani. Il-karriera poetika tiegħu bdiet minn meta beda jistudja Ruma fejn kien jippubblika l-poeżiji tiegħu bit-Taljan u rebaħ darbtejn premju fil-Mostra Nazionale di Poesia Contemporanea. Għamel żmien twil kien il-Viċi-President tal-International Poetry Society tal-Ingilterra li kellha bħala President lillpoeta u drammaturgu Ingliż Christopher Fry (19072005). Xi poeżiji tiegħu nqraw mill-Poet Laureate Ingliż Cecil Day-Lewis (1904-1972) fl-1969 u mirReġina Elizabeth II fl-1992 meta inawgurat uffiċjalment is-Siege Bell Memorial. Kiteb u ppubblika poeżiji bit-Taljan (Eliotropi, 1937), bl-Ingliż (Songbook of the South, 1940, u Malta Malta, 1992), u bil-Malti (Mas-Sebħ Għasafar, 2004, Ekwinozju, 2006, Il-Kantiku tax-Xagħra: Poeżiji, 2012, u Poeżiji, 2018). U ħareġ ukoll wieħed bit-tliet lingwi: Poesie, Poems, Poeżiji (2009).