il-Ħuttafa Novembru – Diċembru 2020 Baħrija ta' Ras il-Mewt l a ħ g 2 € Emmm.. ħelow! Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p2 Ħbieb Ħuttaf . . . ikunu sbieħ u ffullati bin-natura l-imsaġar. U għalhekk hija tant ħasra li pajjiżna nieqes minnhom. Tafu li inqas minn 1% ta' Malta huwa mgħotti bis-siġar? Dan huwa numru veru tal-biki! il-proġetti Għalhekk tal- BirdLife, wieħed għal qalbi ħafna huwa Foresta 2000. Foresta 2000 bdejna nħawluha 20 sena ilu, u llum hemm jikbru iktar minn 21,000 siġar u arbuxxelli. f'paġna 3, issa l-BirdLife għadha kemm bdiet tieħu ħsieb masġar ġdid – fuq Kemmuna! Dan il-masġar huwa ħafna iżgħar minn Foresta 2000, imma f'Malta anke siġra waħda ġdida tgħodd, aħseb u ara 2600! Kemmuna hija diffiċli għas- siġar biex jikbru, għax ftit hemm ħamrija, il-blat qiegħed fil-wiċċ u l-gżira mikxufa ħafna għall-irjieħ u r-raxx tal-baħar. Għalhekk is- siġar ħa jkollhom bżonn kura tajba biex jibqgħu ħajjin, u aktarx li ma jogħlewx ħafna. Imma dan ma jimporta xejn. Jekk jogħlew imqar żewġ metri jew tlieta u jiffullaw f'xulxin, dawn għad jagħmlu kenn tal-passa għal ħafna għasafar li jkunu deħlin minn fuq il-baħar għajjenin mejta. Għalhekk ħadna gost li ġejna fdati bil-kura ta' dal-masġar ġdid. U la tgħaddi l-pandemija ma ndumux ma nagħmlu ħarġa għal hemm. F'isem il-BirdLife nixtiqilkom il- Milied it-Tajjeb u Sena Ġdida aħjar minn dis-sena diżastru li kellna! Victor Falzon L-Editur Bufula tal-għollieq (Cetti's warbler) tifrex ġwinħajha biex ittir. F'din il-ħarġa… Mill-editur Masġar ġdid… Ix-Xeblieka Amy's Diary Frott Fest Iz-Zakak tad-Dell The Freshwater Crab Art page Il-Ħuttafa Sustainable Christmas Smiley and Grumpy Ktieb Ġdid © BirdLife Malta, Diċembru 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org. Sorry ta, intellef jekk noqgħod ftit hawn? Ritratt ta' Aron Tanti Baħrija ta' Ras il-Mewt Death's Head Moth Acherontia atropos Il-baħrija ta' ras il-mewt hija l-ikbar baħrija li għandna. Jgħidulha hekk mhux għax iġġib is-seħta kif jaħsbu xi nies, imma għax fuq daharha għandha marka li qisha ras ta' mewt. Fir-ritratt jidher mhux il-baħrija imma x-xagħat (caterpillar) tagħha, li jiekol weraq ta' pjanti mill-familja tat-tadam u l-patata. Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p3 Masġar ġdid fuq aħbarijiet Sentejn ilu fuq roqgħa art f'Kemmuna tħawlu eluf ta' siġar u arbuxxelli. X'sar minnhom? F'Kemmuna hemm ħafna steppa u ħafna xagħri. Dawn huma żewġ ambjenti importanti għan-natura. Imma siġar ftit hemm. Għalhekk hija idea tajba li jitħawlu xi rqajja' siġar fuq Kemmuna, għax is-siġar iżidu l-bijodiversità1. F'roqgħa art daqs xi żewġ il- grawnds Ministeru tal-Ambjent flimkien mal- ERA ħawlu numru sabiħ ta' siġar u arbuxxelli. Xi xhur ilu l-kura ta' dan il-masġar żgħir għaddiet f'idejn il-BirdLife biex inkomplu nieħdu ħsiebu aħna. L-ewwel ħaġa li għamilna kien li għoddejna s-siġar u l-arbuxxelli u sibna b'kollox 2606 ħajjin. Numru sabiħ ħafna. għal L-ikbar masġar ġdid f'pajjiż niexef bħal Malta hija biex iżżomm is- siġar u arbuxxelli ħajjin fis-sajf. Siġar żgħar ma jifilħux nixfa għax l-għeruq tagħhom ikunu għadhom fil-wiċċ, allura rridu nsaqquhom. Fuq Kemmuna din ftit iktar problema għax hija gżira maqtugħa għaliha. Għalhekk nawguraw lill- ħabiba ħabrieka tagħna Alice Sicoli, li b'ħeġġa qiegħda bħalissa tieħu ħsieb 'trabbi' dan il-masġar. Fost is-siġar imħawlin hemm xi għargħar 1Bijodiversità. Forom differenti ta' ħajja, il-varjetà tan-natura. Għaliex kull siġra mdawra bix-xibka? Għaliex? Biex ma jaħarbux! Ħaħaħa! Fil-verità għax inkella aħna ngerrmulhom iz- zokk u jmutu. Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p4 Ġnien għan-Natura Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek Mod kif issebbaħ il-ġnien huwa li tippjana dak li se tħawwel fuq livelli differenti. B'hekk l-għajn ikollha ħafna postijiet interessanti fejn tħares. Il-forom differenti u l-leħħiet tal-weraq skuri jew ċari jżidu ma' dan l-interess. Illum se nagħtu ħarsu lejn il-pjanti xeblieka u kif dawn ikomplu jżidulek il-ħajja fil-ġnien. Kenn u ikel jgħixu jistkennu ħafna Il-post delli qalb tal-pjanti il-weraq xeblieka joħloq mini- ħabitat, jew annimali. Pereżempju, qatt ħsibt l-insetti u Meta tkun nieżla x-xita, annimali bil-ġwienaħ ibatu biex itiru għax jixxarrbulhom il-ġwienaħ. Pjanti xeblieka jagħtu kenn lil għasafar żgħar bħal buful u vjolini u anke lil insetti bħal naħal, ġurati, grilli, friefet u tant oħrajn. fejn jistkennu l-għasafar fix-xita? Fil-ġranet ix-xeblieka sħan, huma ħabitati perfetti għall-wiża'. Dawn l-ewwel joħorġu jixxemmxu fuq ħajt, u x'ħin biżżejjed, jisħnu jidħlu għad-dell qalb il-weraq tal-pjanta xeblieka. Barra minn hekk, jekk wiżgħa tkun qed taħrab minn predatur, pereżempju għasfur, tidħol tiġri tistaħba qalb il-weraq folt. Minbarra l-weraq – li bla dubju hemm diversi dud, ġurati, ħanfus u sfiefed li jikluh – ix-xeblieka jagħmlu l-fjuri li jiġbdu insetti bħal naħal, friefet u baħrijiet. U bis- saħħa tad-dakra mill-insetti, il-fjuri jsiru frott, li jittiekel mill-għasafar. Insomma nisġa sħiħa tal-ikel (food web) fuq pjanta waħda. pjanta isimha Pjanta li magħha. Hija jiġifieri flok ma tixxeblek, trabbi zokk oħxon u treġġi weħidha kif jagħmlu s-siġar, din trid isserraħ ma' xi ħaġa wieqfa (aktarx ikun ħajt) u tikber magħha billi tiggranfa, teħel u tixxabbat. Wiżgħa tal- kampanja Moorish gecko Il-liedna tagħmel ħafna weraq folt. Dan joħloq ħabitat għal ħafna insetti u anke rettili bħal wiża' u gremxul. Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p5 Għandna xeblieka indiġeni? L-għażla ta' xeblieka indiġeni (jiġifieri dawk li jikbru naturali f'Malta) li jgħoddu għall- ġonna tagħna hija żgħira. Imma kollha tajbin biex jiġbdu n-natura lejn il-ġnien tiegħek. Hawnhekk ħa nħarsu lejn tnejn. Pajżana Din ix-xeblieka għandha xewk żgħir li bihom taqbad ma' affarijiet madwarha biex tixxeblek u titla' 'l fuq. Ma tridx ħafna kura u faċli tkabbarha miż-żerriegħa. f'Novembru- Iż-żerriegħa ssir Diċembru u tista' ssibha l-Buskett jew f'widien oħrajn. Il-pajżana tista' tkun mara jew raġel, jiġifieri jekk issib pjanta li fil-ħarifa ma jkollhiex frott, dik tkun raġel. Din tista' tkattarha bil-biċċa. Kemm il-fjuri u anke l-frott huma tajbin għall- insetti u l-għasafar fil-ġnien fi żmien meta ħafna arbuxxelli qegħdin bla fjuri. Il-weraq għandu x-xewk mat- truf, li jgħinu l-pjanta biex tiggranfa mal- ħitan u s-siġar li tixxeblek magħhom. Il-fjuri tal- pajżana jiftħu fil-ħarifa u jiġbdu lejhom naħal u friefet. L-għenieqed frott irqiq tal- pajżana jittiekel mill-għasafar, u dak li jaqa' jinġarr min- nemel. Din hija xeblieka li kapaċi titla' ma' ħajt wieqaf mingħajr l-għajnuna ta' spag jew kannizzati. Mill-friegħi tal-liedna joħorġu għeruq speċjali li jinkullaw il-pjanta mal-ħajt. Jekk għandek ħajt bla xquq il-liedna ma tagħmilx ħsara imma jekk hemm xi xquq jew spazji bejn il-ġebel tal-ħajt, il-liedna aktarx tidħol bejniethom. L-aħjar għal-liedna huwa ħajt li jħares lejn it-tramuntana. Tajjeb ukoll li l-ħajt ikun kbir għax il-liedna tikber u tinfirex ħafna. Il-liedna hija waħda mill-aħjar xeblieka għan- natura li jista' jkollok. Tagħmel il-fjuri fil-ħarifa, fi żmien meta ftit ikun hawn fjuri oħrajn. Jekk tinżel sal-Buskett bħalissa tara kemm ikollhom insetti l-fjuri tal-liedna. Ftit ieħor dawn isiru frott u jiġbdu għasafar bħall-kapinera u l-isturnell. Matul is- sena l-liedna jkollha ġmiel ta' weraq ħodor skuri li joħolqu kenn mill-elementi anke għall-bini li qed jikbru miegħu. Kull fjura hija bukkett magħmul minn ħafna fjuretti, u kull fjuretta jkollha ħafna nektar. Il-liedna tagħmel ħafna frott, li jiġbed lejh diversi għasafar. Il-kapinera mhux biss tistkenn fil-liedna imma anke tbejjet fiha. L-isturnell iħobb ħafna l-frott tal-liedna. Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p7 Kont taf li l-pjanti jagħmlu l-frott apposta biex jikluhulhom l-annimali? Meta għasfur jiekol frotta jibla' ż-żerriegħa b'kollox. Din tgħaddi minn ġo fih u terġa' toħroġ meta l-għasfur jagħmel tojlit! Fejn taqa' ż-żerriegħa tista' tinbet u ssir pjanta ġdida. Gawda l-għasfur għax qata' l-ġuħ bil-frotta, u gawdiet il-pjanta għax firxet iż-żerriegħa tagħha 'l bogħod. X'għaġeb in- natura hux! Jekk tħawwel imqar waħda mill-ispeċi f'din il- paġna tkun qed tgħin lill- għasafar għal ħafna snin. X'festa ħa nagħmel! żagħrun hawthorn riħan myrtle Il-frott li jidher f'dil-paġna kollu jsir fil-ħarifa jew fix- xitwa. Żmien tajjeb għax fih jonqsu l-insetti, u l-għasafar ma jsibux x'jieklu. pajżana sarsaparilla żebbuġ olive L-isturnell li jgħaddu x-xitwa magħna jieklu ħafna minn dan it-tip ta' frott. Ritratt ta' Aron Tanti, meħud fil-Buskett Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p10 popularly known as il-qabru or il-granċ tal-ilma ħelu. Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p11 Thank you Sagħtar! Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p12 Ibejtu f'artna il-ħuttafa Reġina tal-ajru Għalkemm mill-bogħod jidher iswed, lewn ir-rix tar-ras u tad- daħar huwa blu skur li jkanġi fid-dawl. Il-ġwienaħ twal u dojoq huma xhieda ta' ħajja magħmula għat-titjir. Saqajha qosra ħafna Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall- bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Denb bit-truf twal ħafna juri li dan raġel. Isem xjentifiku Hirundo rustica Isem bl-Ingliż Barn Swallow Daqs 15–20ċm Piż 18g Ikel insetti żgħar Ħabitat beraħ, aktarx fejn hemm xi ilma. Status Komuni fil-passa, ftit pari jbejtu kull sena. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p13 Il-ħuttaf jibni l-bejta minn tajn imħallat b'ħaxix niexef. Jibniha dejjem x'imkien imsaqqaf, bħal għerien u spiss fil-bini. Id-daqs proprju ta' bajda tal-ħuttafa Ħi, jimporta żżomm ftit social distancing please? U iva orrajt, x'għaġeb. Biex jaħarbu mill-maltemp u l-kesħa, ħafna għasafar ipassu, jiġifieri jagħmlu vjaġġ twil minn art għal oħra. Qabel jibda l-passa, il-ħuttaf iħobb jinġabar fi gruppi kbar u spiss juża l-wajers tad-dawl. FIl-bejta l-ħuttafa jkollha minn tlieta sa seba' bajdiet. Il-ġenituri t-tnejn jaqbdu n-nemus biex jitimgħuh lill-frieħ tagħhom. Il-ħuttaf m'ilux ħafna jbejjet regolari f'Malta. Sa 10 snin ilu kienet ħaġa rari imma f'dawn l-aħħar snin xi pari qed ibejtu kull sena, speċjalment f'Għawdex. Nittamaw li n-numru jkompli jikber. Il-ħuttaf iħobb ambjenti fejn hemm l-ilma, għax f'postijiet hekk aktarx ikun hemm iktar nemus, l-ikel favorit tal-ħuttaf. Ma, tista' xi darba toħodni r-riserva tal-Għadira? Immorru l-Ħadd għax tkun miftuħa. Fir-ritratt tidher qatgħa ħuttaf iħuf fir- riserva tal-Għadira. Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p14 Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p15 Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p16