Il-Ħuttafa Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Eastern Yellow Wagtail Motacilla tschutschensis fir-riserva tas-Salina – għasfur ieħor ġdid għal Malta! Ħbieb Ħuttaf . . . Illum saret moda li jkollok pet mhux jsemmuli tas-soltu. Ħafna studenti gremxul kbir bħal igwani, basiliski, kamalejonti u draguni. Jew xi flying squirrel… għax tgħidx kemm hu cute! Donnu m'għadux biżżejjed kelb jew qattus. Irridu bilfors xi annimal eżotiku, forsi biex nimpressjonaw. Miljuni ta' annimali qed jinqabdu mis-selvaġġ kull sena biex jinbiegħu bħala pets. Ħafna minnhom imutu fil- vjaġġ u lanqas jilħqu jaslu fil-post tal- bejgħ. Għal kull pappagall ħaj li tara fil-petshop, mijiet ikunu mietu. L-istess jgħodd għal ħafna rettili u ħut tropikali. jgħidlek Tal-ħanut Dawn annimali sensittivi ħafna għall-bdil fl-ambjent. X'ma jmutux bil-gzuz! forsi li dawn l-annimali ma nqabdux mis-selvaġġ imma tfaqqsu u trabbew fil-magħluq. Jista' jkun li veru, imma biex razza domestika tibqa' b'saħħitha spiss iħalltu magħha annimali maqbudin mis- selvaġġ. Dan spiss isir kontra l-liġi għax dik l-ispeċi tkun protetta. Din hi r-raġuni għaliex ħafna speċi ta' pappagalli saru rari fid-dinja, u oħrajn sparixxaw għal kollox. Biex tgħaxxaqha, iktar ma annimal ikun rari iktar jiswa flus. U fejn jidħlu l-flus spiss jinkisru l-liġijiet. Sfortunatament f'ħafna pajjiżi tropikali fejn jgħixu dawn l-annimali, il-liġi tkun fjakka u tinkiser qisu ma ġara xejn. In-negozju illegali tal-annimali mis-selvaġġ jiswa mal-€5 biljun fis-sena! Meta tixtri annimali eżotiċi aktarx li tkun qed tħajjar biex il-liġijiet ikomplu jinkisru u biex iktar annimali jinqabdu mis- selvaġġ. Għalhekk jekk veru tħobbu l-annimali u tridu trabbu annimal ixtru kanarin, amorin jew ħemster. Jew kelb jew qattus. Basta tkunu lest li tħobbuhom qishom ħutkom tul ħajjithom kollha. U cute kemm huma cute, il- flying squirrels inħalluhom għall- foresti please! Victor Falzon L-Editur Tħobb tikber f'bukketti baxxi baxxi li jibdlu roqgħa art battala fi splużjoni ta' xmux żgħar bojod bil- buttuna safra fin-nofs. Iħobbu jikbru speċjalment fejn ikun hemm xi ħofra baxxa li fiha jkun żamm ftit iktar umdu minn madwarha. Ftakru dejjem: qatt taqtgħu fjuri mis-selvaġġ. Ħudulhom miljun ritratt jekk tridu, imma qatt taqtgħuhom. Ritratt ta' Victor Falzon F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura Għadna lura Iż-Żrinġ Amy's Diary Ħabbara tar-Rebbiegħa Zakak Abjad Clownfish Walk for Nature Friefet u Baħrijiet Il-Ġaħġaħ A walk at Tal-Wej National species Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Frar 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org. Suppost 10.367 għax jien dħalt wara li dalam u ma rawnix. Mur paġni 8–9 għal ritratt sabiħ ieħor ta' zakak abjad. Nhar is-Sibt 11 Jannar 2020 ftit qabel inżul ix-xemx grupp membri tal-BirdLife tqassmu madwar is-swar tal-Belt Valletta biex jagħmlu roost count. X'jiġifieri? Jiġifieri biex jgħoddu l-għasafar li jkunu deħlin jorqdu! U l-għasafar li kienu ħa jgħoddu kienu z-zizka bojod. Iz-zakak abjad (white wagtail) iżurna fil-ħarifa – jiġu bl- eluf. Ħafna minnhom jieqfu ftit jistrieħu imbagħad ikomplu jtiru lejn l-Afrika. Oħrajn jieqfu u jgħaddu x-xitwa magħna. Matul il-jum jinfirxu mal-kampanja jfittxu dud u insetti żgħar fir-raba' u anke mal-ġnub tat-toroq. Imma filgħaxija jinġabru f'numru kbir biex jorqdu flimkien f'xi siġar li jkunu għall-kenn. Dawn il-postijiet speċjali ngħidulhom roosts, u l-ikbar wieħed f'pajjiżna qiegħed il-Belt Valletta, sewwasew fis-siġar fi Pjazza Assedju faċċata tal-Qorti! Kull sena l-BirdLife torganizza attività biex tgħodd iz- zizka li jidħlu jorqdu l-Belt. L-ikbar numru li qatt tellajna kien is-sena l-oħra: 14,475 zakak. Din is-sena n-numru kien inqas, imma xorta total sabiħ ta' 10,366 zakak. Dan kien it-tielet l-ikbar total minn meta bdejna nagħmlu dawn ir-roost counts fl-1986. Dak ir-rekord konna ħabbarnieh f'Il-Ħuttafa 150 Bħas-soltu, grazzi u prosit lill-ħabib tagħna Denis Cachia li sena wara sena jieħu ħsieb dan l-istudju interessanti u importanti. Totali ta' dawn l-aħħar 17-il sena It-total baxx tal- 2011 kien meta żabru s-siġar bl-addoċċ! Fomm ir-Riħ fil-mira Hawn min jara biċċa kampanja u jgħid "Xi ġmiel in- natura!" u hawn min jara l-istess art u jgħid "Kif se nsir sinjurun minnha?" Hemm pjan biex xi kmamar qodma fl-inħawi ta' Fomm ir-Riħ (ara r-ritratt) jitwaqqgħu u flokhom jinbena kumpless taparsi agri- xi-ħaġa-bil-pixxina – f'kelma waħda jiżviluppawh. Tgħid jirbaħ ir-rispett lejn l-ambjent jew tirbaħ il- kilba għall-flus. Giet izzurna Snowy! Mhux soltu jżuruna għasafar li f'isimhom hemm il-kelma Id-durrajsa bajda (snow bunting Plectophenax nivalis) hija għasfur żgħir li jbejjet fit-tundra fl-inħawi ta' fuq nett tal-Ewropa, fosthom fl-Iżlanda, eċċ. Għalkemm fil-ħarifa din id-durrajsa tpassi 'l isfel, ftit li xejn tinżel sa dan-naħat tad-dinja, u għalhekk f'Malta u anke fil-Mediterran din l-ispeċi hija rari mhux ħażin. Imma sewwasew fl-aħħar jiem tas-sena l-oħra tfaċċat waħda fl-inħawi tal-punent ta' Malta. Hemmhekk għamlet ftit żmien tferkex qalb il-blat għal xi dudu Malti, u tat ċans lil skoss berdwoċers jitpaxxew biha! Imbagħad sparixxiet… Nisperaw li l-ikel lokali għoġobha, ħalli ma tafx kif nerġgħu narawha x-xitwa li jmiss! Il-kampanja Maltija qiegħda dejjem tonqos u n-natura qed titlef ħafna postijiet fejn tista' tgħix. Bi ftit ħsieb nistgħu npattu xi ftit billi noħolqu ħabitati għan-natura fil-ġonna u l-btieħi tagħna. F'dis-sensiela Desirée taqsam magħna l-esperjenzi tagħha ta' kif ħajret lin-natura tersaq lejn il-ġnien. Iġbor żerriegħa ta' fjuri slavaġ li tara fil-kampanja u li jkollhom l-insetti magħhom. Itfagħhom fil-ħamrija fejn tridhom jikbru u stenna sakemm jerġa' jasal l-istaġun biex jikbru. Jekk trid fjuri s-sena kollha, iġbor żerriegħa fi staġuni differenti. Jekk m'għandekx ġnien, tista' xxerred iż-żerriegħa fil-wiċċ tal- qsari. Fir-ritratt jidhru xi qsari bil-fjuri tal-buttuniera. Ġnien għan-Natura Ix-xewk abjad u t-tfief huma fost l-iktar fjuri mfittxijin mill-insetti fix-xitwa u r-rebbiegħa. X'nista' nagħmel? Ħalli roqgħa ħamrija bla ma tiżra' xejn fiha. Ftit ftit taraha timtela fjuri selvaġġi. Ħallihom jagħmlu ż-żerriegħa. Din tixtered waħedha u s-sena d-dieħla aktarx li dawn il-pjanti jerġgħu jikbrulek. Ħalli żewġ roqgħat ħamrija vojta. F'waħda minnhom qalleb il-ħamrija wara li l-fjuri jxerrdu ż-żerriegħa. Is-sena ta' wara tara differenza f'dak li jikber fiż- żewġ roqgħat. B'hekk ikollok iktar varjetà ta' fjuri slavaġ. Din tiġri għaliex meta tqalleb il- ħamrija tkun qisek ftaħt paġna ġdida għal ħafna żrieragħ li jkunu jittajru mar-riħ u jaqgħu fil-ħamrija mqallba friska. Ħaxix ħażin! Dil-frażi ma teżistix għal min iħobb in-natura! Il-ħaxix selvaġġ huwa l-uniku ikel għal ħafna insetti. In-naħal u l-friefet iħufu mad-djar, il-btieħi u l-ġonna tagħna jfittxu l-fjuri. Mill-fjuri jieklu l-polin (trab isfar) u jixorbu n-nektar (ilma ħelu). Ħafna fjuri li nixtru mill- ħwienet tal-ġonna jkunu razez imkabbrin għall- kulur biss, u la jkollhom polin u lanqas nektar. Tkun mingħalik qed tkabbar il-fjuri għall-insetti u bla ma taf tkun qed toqtolhom bil-ġuħ! Allaħares ma jkunux il- fjuri selvaġġi għall-insetti. Għalhekk ma jeżistix ħaxix ħażin. Din għalija biss! Għalija biss! Busuf mitluf jiekol il-polin mgħannaq ma' fjura taċ-ċistu roża Naħla qed timla l-bwiet bil-polin minn fjura tad-denb il-ħaruf Farfett tal-kaboċċi qed jixrob xarba nektar bnin minn fjura tat-tfief Il-but huwa parti mis-sieq ta' wara tan-naħla li fiha tiġbor il-polin. Għadna lura! Din il-graf turina l-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea u kemm iġġeneraw enerġija sostenibbli fl-2018, fi kliem ieħor kemm mill-elettriku tagħhom ġie minn sorsi ndaf, bħal xemx, riħ u ilma tax-xmajjar. Bi 73% l-Awstrija ġiet quddiem nett, u fl-aħħar post, bi 8% biss… Malta! Veru m'għandniex xmajjar imma xemx għandna bir-rimi. Jekk irridu li pajjiżna jagħti sehmu fil-ħarsien tal- ambjent, irridu naqdfu ħafna iktar. Prosit għalina! Niltaqgħu ma'… iż-żrinġ Iż-żrinġ (painted frog) huwa l-uniku amfibju 1indiġenu ta' Malta. Jgħix f'nixxigħat, vaski u ġwiebi, basta jkun ilma ħelu. F'dan l-ambjent iż-żrinġ jiekol insetti żgħar bħal nemus. Iż-żrinġ ibid ukoll fl-ilma, li minnu jfaqqsu l-imrieżeb (tadpoles). Sa ma jikber, il-marżebb jgħix fl-ilma u jieħu n-nifs mill- ilma bħall-ħut. Jiekol billi jnaqqar mill-pjanti tal-ilma. Huwa u jikber u jrabbi s-saqajn ikabbar ukoll il-pulmun f'sidru biex meta jsir żrinġ ikun jista' jieħu n-nifs barra mill-ilma. Jekk fis-sajf jinxiflu l-ambjent fejn jgħix, iż-żrinġ kapaċi jibqa' ħaj billi jħaffer fit-tajn u jgħaddi s-sajf rieqed! B'xorti ħażina bin-nuqqas ta' xita ħafna nixxigħat u għadajjar qed jinxfu iktar kmieni mis-soltu. Xi bdiewa wkoll jippumpjaw l-ilma min-nixxigħat u jkomplu jkabbru l-problema. 1indiġenu. Speċi li tinsab f'dak il-post b'mod naturali, jiġifieri ma ddaħħlitx mill-bniedem (bl-Ingliż native jew indigenous) Dan l-aħħar daħal grupp ta' 65 membri ġodda fi Klabb Ħuttaf, ilkoll mill-iskola Primarja tan-Naxxar! Prosit, grazzi u merħba. HE YYY ĦUT TAFERS, HE YYY ĦUT TAFERS, HE YYY ĦUT TAFERS, HE YYY ĦUT TAFERS, Ix-xitwa għaddiet u xi għasafar tal-passa diġà tfaċċaw biex ifakkruna li waslet ir-rebbiegħa. L-għasfur li s-soltu nassoċjaw mal-wasla tar-rebbiegħa huwa l-ħuttafa, li għaliha msemmi Klabb Ħuttaf u l-magażin tagħna! Xi ħuttaf fil-fatt diġà beda jidher. Imma kif naraw minn dawn ir-ritratti hemm xi kuġini u terzi kuġini li jixbhu l-ħuttaf. Naraw liema huma, u kif nagħrfuhom minn xulxin… Ħuttafa Barn Swallow denbha maqsum f'żewġ ponot twal Ħawwiefa House Martin m'għandhiex faxx ma' għonqha m'għandhiex faxx ma' għonqha għandha faxx ma' għonqha Reġina tal-Ħuttaf Red-rumped Swallow għandha faxx ma' għonqha denbha maqsum f'żewġ ponot twal denbha qasir żaqqha bajda denbha qasir żaqqha bajda denbu qasir ġwinħajh twal ħafna żaqqu bajda e b b i e g ħ a denbu qasir Rundun Żaqqu Bajda Alpine Swift ġwinħajh twal ħafna għandu faxx ma' għonqu Ritratt ta' Charles Galea Bonavia meħud fir-riserva naturali tal-Għadira il-Fawwara Dakinhar inqassmu l-istiker ta' Klabb Ħuttaf Numru 12. Il-Ħuttafa 156 Frar 2020 • p11 Il-Ħadd 29 Marzu 2020 Iktar tagħrif fl-isponsorsheet inkluża mal-magażin. il-Buskett il-Girgenti is-Salib tal-Għolja Tajjeb mela m'hemmx problema ta' trasport lura. Reġgħet waslet il-Mixja ta' Marzu, u kif taraw mill-mappa dis-sena għandna rotta ċirkolari, jiġifieri li tispiċċa fl-istess post fejn tibda. Se niltaqgħu l-Buskett, nimxu lejn Dingli Cliffs, ngħaddu mill-Fawwara, mis-Salib tal-Għolja u l-Wied tal-Girgenti, u nerġgħu lura l-Buskett. Twila 8km imma fi tliet sigħat għandna nagħmluha, anke b'żewġ waqfiet ta' mistrieħ. Sintendi, għal min jieħu sehem, xi rigali ma jonqsux! Friefet u Baħrijiet Membri ta' Klabb Ħuttaf jiltaqgħu ma' baħrija fir-riserva tal-Għadira, ftit qabel ma nħelset. Din l-attività saret apposta filgħaxija ħalli l-membri jgawdu ftit annimali li mhux soltu narawhom, minħabba li joħorġu meta jidlam. Barra baħrijiet rajna wkoll ħafna friefet il-lejl u qgħadna nsegwuhom bil-bat detectors. Għal aktar attivitajiet dejjem iċċekkjaw fil-websajt www.birdlifemalta.org/events Bħas-soltu għal dil-mixja nistiednu l-parteċipanti biex jiġbru xi flus, biex il-BirdLife tużahom f'xi proġett milli jkollha. Dis-sena bil-flus li jinġabru ħa nixtru satellite tags, apparat żgħir u ħafif (imma għaljin immens!) li jitwaħħlu mar-rix ta' dahar xi għasafar (ara ritratt). L-għasafar jinħelsu, u bil- GPS insegwu mnejn jgħaddu waqt il-passa, fejn jieqfu u ħafna tagħrif ieħor. Dan it-tagħrif imbagħad jgħinna biex nipproteġu l-għasafar. Pereżempju bis-saħħa ta' dawn it-tags erba' snin ilu l-BirdLife ġabet protezzjoni għal roqgħa kbira ta' baħar fejn it-tajr tal-baħar imur jistad. jogħġobkom għinuna biex Għalhekk jekk ngħinuhom! Grazzi. Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta il-ġaħġaħ Mad-daqqa t'għajn taħsbu għasfur tal-bejt għax jixbhu ħafna. Imma fil-fatt huwa għasfur differenti għal kollox, fl-imġiba, fl- ambjent fejn jgħix, fid-daqs u anke f'leħnu. Il-fattizz li mill-ewwel jagħraf ġaħġaħ minn għasfur tal-bejt hija din id-dabra sewda fuq wiċċu. L-għasfur tal-bejt ma jkollux din id-dabra. Il-ġaħġaħ huwa ftit iżgħar mill-għasfur tal-bejt. Kultant l-għasafar tal-bejt jibbulijaw lill-ġaħġaħ! Isibuh żgħir miskin! Isem xjentifiku Passer motanus Isem bl-Ingliż Tree Sparrow Daqs 12.5–14ċm Piż 24g Ikel żrieragħ, insetti, frott Ħabitat Rziezet fil- kampanja, bini qadim Status Residenti s-sena kollha. Il-qurriegħa kannella lewn iċ-ċikkulata. Bħal tal-għasfur tal- bejt imma ftit iktar ħamranija. Bħall-għasfur tal-bejt, il-ġaħġaħ ukoll għandu l-iswed taħt geddumu, imma ma jibqax nieżel sa fuq sidru. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Id-daqs proprju ta' bajda tal-ġaħġaħ Għalkemm bl-Ingliż jismu tree sparrow, il-ġaħġaħ rari ħafna jbejjet fis-siġar. Jippreferi xquq fil-ħitan. Il-ġaħġaħ żagħżugħ ikollu l-kuluri iktar mitfijin. Jekk tħarsu sew, it-tebgħa sewda fuq wiċċu diġà tidher. Fil-ġaħġaħ, l-irġiel u n-nisa jkunu l-istess kulur. Iż-żewġ għasafar f'dan ir-ritratt jistgħu jkunu raġel u mara, żewġ irġiel jew żewġ nisa! ġaħġaħ Sib id- differenza! L-ambjent tal-ġaħġaħ huwa rziezet fil-kampanja, bini qadim, barrieri, truf ta' rħula żgħar. Hemmhekk isib x'jiekol mill-kampanja fil-qrib, u jsib fejn ibejjet fil-ħitan. L-isfond mhux l-istess kulur… Wieħed għandu d-dawl f'għajnejh… The small-flowered viper's bugloss (ilsien il-fart żgħir) Crown anemone (Kaħwiela) Din bil-Franċiż. Fan-lipped orchid (orkida ħamra)