Suppliment speċjali mal-Ħarġa 17 Il-Professur Albert Borg jitkellem ma’ l-aċċent Suppliment Speċjali Ħarġa 17 Intervista lill-Prof. Albert Borg mill-Università ta’ Malta Il-Prof. Albert Borg hu professur anzjan ta’ 67 sena b’esperjenza ta’ iżjed minn wieħed u erbgħin sena jgħallem l-Università ta’ Malta, b’kuntatt ma’ ġenerazzjonijiet sħaħ ta’ studenti li matulhom seta’ jara l-mentalitajiet jinbidlu minn ġenerazzjoni għall-oħra. Albert Borg ra l-istudju tal-Malti jikber minn żerriegħa relattivament żgħira għall-qasam tant wiesa’ li hu llum. Iltqajna fil-kamra OH256 fil-bidu ta’ Diċembru li għadda, f’uffiċċju ċkejken imdawwar b’munzelli għoljin ta’ karti u kotba, teżijiet u kitbiet tal-istudenti, u li jġibli ħafna memorji mid-deċenju l-ieħor. Bdejt nirrekordja u ħarsti waqgħet fuq studju li kellu quddiemu fuq il-mejda. “Meta tqis li hemm lingwi ħafna akbar minn tagħna,” qalli bi tbissima, “b’kelliema iżjed minn tagħna, aħna tassew ixxurtjati li għandna din l-istorja rikka tal-interess fl-istudju tal-Malti u l-produzzjoni letterarja u teknika li nsibu fil-lingwa.” Dwar il-bidu nett u l-interess tiegħek fil-Malti... Minn meta bdejt ninteressa ruħi fil-Malti, kelli nagħmel għażla. Meta dħalt biex nagħmel l-ewwel grad tiegħi mal-Prof. Ġużè Aquilina, dak iż-żmien kien il-B.A. Malti (unuri), bħala parti importanti minn dak il-kors kellna komponent tal-Għarbi. Dak iż-żmien irrealizzajt li kważi għal kulħadd, qisu li tistudja l-Malti kien ifisser li tistudja prattikament minn fejn ġie ‒ ġie millGħarbi, dak iż-żmien konna ngħidu mill-Għarbi Klassiku u llum noqogħdu iżjed attenti għax nafu li hemm il-fażijiet intermedjarji ta’ Għarbi djalettali ta’ diversi tipi. Il-Prof. Aquilina, bis-saħħa tal-għerf tiegħu, għaraf illimitazzjonijiet tal-kors li konna qed nagħmlu. Għalhekk fit-tieni sena ta’ dak il-kors konna xxurtjati li talab lid-Dipartiment tal-Ingliż biex wieħed milletturi tagħhom, imħallas mill-British Council u ddedikat għat-tagħlim tallingwistika, jgħallimna l-ewwel ideat dwar il-lingwistika. Wara skoprejt li konna qed nitgħallmu l-lingwistika sinkronika. Il-lingwistika sinkronika x’inhi? Aħna naqsmu l-lingwistika bażikament fi tnejn: fuq naħa għandek l-istudju ta’ minn fejn ġejja l-lingwa, jiġifieri l-istudju storiku tal-lingwa li nsejħulu wkoll dijakroniku, fil-fażijet temporali suċċessivi tiegħu, u fuq in-naħa l-oħra hemm l-istudju sinkroniku, jiġifieri meta nistudjaw il-lingwa bħala sistema kompletament preżenti, bħala sistema sħiħa fil-moħħ tal-kelliem nattiv. Infatti, min jistaqsini, inħobb ngħidlu li x-xogħol tiegħi hu sforz jew attentat biex inwieġeb il-mistoqsija: tarbija li trid titgħallem il-Malti, x’regoli għandha Suppliment Speċjali Ħarġa 17 bżonn tistudja u titgħallem? U r-risposta mhix biss il-ħidma ta’ lingwista ‒ għax anki fl-Ingliż għadna ma nafux kollox fuq dan kollu ‒ iżda hi llingwistika sinkronika tal-Malti. Nixtieq nistaqsik fuq l-istudji tiegħek: x’inhuma l-oqsma li tgħallem u tirriċerka? Bażikament jien nirriċerka l-iżjed il-qagħda soċjolingwistika tagħna u l-grammatika: is-sintassi u l-morfoloġija, iżda għandi interess fis-semantika. Bażikament jien nirriċerka l-iżjed il-qagħda soċjolingwistika tagħna u lgrammatika: issintassi u lmorfoloġija, iżda għandi interess fis-semantika. Fil-korsijiet tas-soċjolingwistika nesploraw l-iżjed ir-relazzjoni tal-Malti u l-Ingliż fis-soċjetà tagħna. Suppliment Speċjali L-istudenti jafu li l-istudju soċjolingwistiku talMalti jrid jinkludi kemm l-istudju tal-Malti, iżd’anke tal-Ingliż. Nistaqsu x’għodod lingwistiċi nużaw fis-soċjetà tagħna u hawn joħorġu lvarjabbli, jiġifieri skont l-età, is-sess, l-edukazzjoni u l-bqija li lkoll jinfluwenzaw il-mod kif nitħaddtu. Nesploraw ukoll ir-reġistri tal-professjonisti u tassnajja’, pereżempju l-lingwaġġ tat-tobba, talavukati, u l-bqija, u anki r-repożiti tas-snajja’ tant għanja u vasti b’wirt kbir ta’ terminoloġija. Millistudju soċjolingwistiku tal-Malti nistgħu ninnutaw, ngħidu aħna, li ħafna mit-terminoloġija użata għandha bosta varjanti tagħha, ħafna minnhom skont dawk il-varjabbli li semmejt. Qed jiġini f’moħħi studju dwar l-għodda tal-biedja li kien uriena li biċċa għodda sempliċi li tintuża biex jinġabru l-ġebel u l-weraq, uħud kienu jsejħulha gerriefa, oħrajn isejħulha barraxa, raxkatur jew raxketta. Dan il-qasam jinteressani ferm. Nippreżenta wkoll korsijiet oħrajn fuq ilmorfoloġija tal-Malti, iżda dejjem f’sens sinkroniku, speċjalment tal-verb u t-tifsiriet semantiċi tiegħu. Dan ġej minn żmien id-dottorat li b’għaġeb kbir tiegħi kont sibt li t-temp mhuwiex biżżejjed biex niddeskrivu xi tfisser din iddistinzjoni. Kont skoprejt li teżisti wkoll iddifferenza aspettwali, u li din id-distinzjoni aspettwali tal-verb insibuha wkoll fin-nom Malti. Niftakar is-superviżur ftit seta’ jemmen meta qraha l-ewwel darba. Ma ntihx tort għax tipikament laspett hu kategorija verbali, iżda mbagħad aċċetta meta wrejtu kif inhuma d-distinzjonijiet morfoloġiċi. Ħarġa 17 Mill-istudju soċjolingwistiku tal-Malti nistgħu ninnutaw, ngħidu aħna, li ħafna mitterminoloġija użata għandha bosta varjanti tagħha. F’kors ieħor naqbad tliet tipi ta’ sentenzi subordinati u nipprova nuri parti mill-kumplessità tas-sintassi tal-Malti, x’għandu f’moħħu l-kelliem nattiv li jaf il-lingwa, u l-kumplessitajiet li jeżistu biex tissawwar sentenza. Suppliment Speċjali Ħarġa 17 Matul il-karriera tiegħek bqajt tosserva l-Malti jiżviluppa u jinbidel. X’jidhirlek mit-tibdil filMalti mitħaddet u x’direzzjoni se jieħu lsienna fis-snin li ġejjin? Minn dak li nosserva jidher li l-Malti għażżmien li ġej se jkompli jgħix fid-dell tal-Ingliż. Hija ħasra għax il-bilingwiżmu tagħna ma niħduhx bisserjetà. Aħna lMaltin qisna nitgħallmu lIngliż biex ninqdew. Din hi mistoqsija li bla dubju se jkollna naffaċċjaw. Minn dak li nosserva jidher li l-Malti għaż-żmien li ġej se jkompli jgħix fid-dell tal-Ingliż. Hija ħasra għax il-bilingwiżmu tagħna ma niħduhx bis-serjetà. Aħna l-Maltin qisna nitgħallmu l-Ingliż biex ninqdew. Dan jaf għandu għeruq storiċi għax filkuntest ta’ ħafna faqar, meta l-gvern kolonjali għamel l-Ingliż obbligatorju għall-ingaġġ maċċivil, kull min kien jaf daqsxejn Ingliż kien jara kif jagħmel biex jgħaddih lil uliedu. Aktarx f’dan ilkuntest nibet il-code-switching f’Malta. Għalhekk il-bilingwiżmu tagħna nqabad taħt dan id-dell fejn il-Malti dejjem kellu post sekondarju. Il-mentalità hi li l-iskola aħjar nitgħallmu l-Ingliż għax il-Malti nistgħu nitgħallmuh fit-triq. Allura qed nitilfu ħafna qwiel, idjomi u espressjonijiet kreattivi li ksibna minn żmien missirijietna, u dan qed jurina li l-Malti se jkompli jsir jixbah ħafna lill-Ingliż. Diġà nistgħu nosservaw strutturi grammatikali li jixhdu dan. Ngħidu aħna, safejn naf jien, il-kostruzzjoni passiva bil-minn, eż. Il-ġurdien inqatel mill-qattusa, fid-djaletti tal-Afrika ta’ Fuq ma teżistix. Minflok jużaw is-seba’ forma jew ilħames forma u l-bqija, jew jużaw ittopikalizzazzjoni b’dak li ngħidulu l-psewdopassiv, eż. Il-ġurdien, il-qattusa qatlitu. Il-passiv bil-minn inħossu sfurzat ħafna iżda llum jintuża qisu xejn. Semmejt it-topikalizzazzjoni, ma nistax ma nistaqsikx dwarha. L-ewwel li ppubblikajt fuq it-topikalizzazzjoni kien fil-ktieb Maltese, miktub flimkien mal-fonetista lProf. Suppliment Speċjali It-topikalizzazzjoni hi kostruzzjoni li tinsab filqalba nett tas-sintassi Maltija għax il-kelliema nattivi ma jistgħux jgħaddu mingħajr ma jużawha. Saħansitra anki meta nitkellmu bl-Ingliż, bla ma nindunaw inkunu qed nużawha. Jidhirli li minkejja l-ħafna reżistenza, fil-Malti ttopikalizzazzjoni għandna nużawha wkoll fil-kitba għax ma nistgħux ninnegaw karatteristika daqshekk fundamentali ta’ lsienna. Semmejt ukoll il-code-switching. Huwa ta’ ġid għall-Malti? Bħalma għedt, il-code-switching għandu għeruq storiċi. B’mod ġenerali nippreferi li l-kelliema jżommu l-lingwi separati biex ikollna bilingwiżmu koordinat mhux Malti-Ingliż imħallat li jirriżulta f’dan il-code-switching. Iżda rrid nistqarr li għalkemm jidhirli li għandna nevitawh, xi riċerka turi li fil-kuntest pedagoġiku, fejn il-kitbiet huma Ħarġa 17 Ittopikalizzazzjoni hi kostruzzjoni li tinsab fil-qalba nett tas-sintassi Maltija għax ilkelliema nattivi ma jistgħux jgħaddu mingħajr ma jużawha. Suppliment Speċjali Ħarġa 17 ħafna drabi bl-Ingliż, il-code-switching iservi ta’ pont bejn il-kitba bl-Ingliż u l-kompetenza limitata tal-istudenti. Madankollu ’l barra minn dak ilkuntest nosserva li l-lingwa materna ta’ ħafna Maltin, anki ta’ professjonisti li jitħaddtu fuq ixxandir, la hija l-Malti u lanqas l-Ingliż, għax ħafna drabi jitkellmu bit-taħlit. ... nosserva li llingwa materna ta’ ħafna Maltin, anki ta’ professjonisti li jitħaddtu fuq ixxandir, la hija lMalti u lanqas lIngliż, għax ħafna drabi jitkellmu bittaħlit. Matul il-karriera tiegħek bħala riċerkatur talMalti u wieħed mil-lingwisti ewlenin ta’ żmienna, x’memorji għandek? Aktar kmieni kont qiegħed ngħid li, minn kmieni ħafna fl-istudji universitarji tiegħi gawdejt minn kollaborazzjoni bejn Dipartiment u ieħor, u din iffurmatni maż-żmien fil-karriera suċċessiva tiegħi għax billi r-riżorsi tagħna huma żgħar ħafna millewwel irrealizzajt ‒ speċjalment meta komplejt dieħel fl-istudju tal-lingwistika u bdejt nara barra x’jagħmlu ‒ li bniedem wieħed ma jistax ikopri kollox, jiġifieri hemm l-ispeċjalizzazzjonijiet u llingwistika llum kibret ħafna. Għalhekk ġieni f’rasi li bis-saħħa tal-kollaborazzjoni, l-ewwel madDipartiment tal-Ingliż imbagħad ma’ dipartimenti oħrajn, l-istudji tal-Malti nippruvaw nesponuhom għal aktar minn speċjalizzazzjoni waħda. Inzerta li kmieni fil-karriera tiegħi kien hemm kollega fidDipartiment tal-Ingliż li hija fonetista verament eċċezzjonali, Marie Azzopardi-Alexander, li semmejt aktar kmieni, u konna ftehemna li jien nipprova ngħinha fis-sintassi ‒ ġieli tajt kors fissintassi tal-Ingliż fid-Dipartiment tal-Ingliż ‒ u hi tgħinni fil-fonetika tal-Malti. Fil-fatt id-dottorat tagħha kienet deskrizzjoni tas-sistema fonemika tal-Malti b’referenza wkoll għat-tagħlim ta’ min ma jismax, xi ħaġa li kienet għal qalbha dak iżżmien imbagħad kompliet tiżviluppaha. Għax ovvjament min ma jismax, ma jkunx ma jisma’ xejn, imma ċertu ħsejjes jismagħhom iżjed minn oħrajn u allura d-deskrizzjoni preċiża tal-fonemi kienet kruċjali anki għal dan il-programm. Suppliment Speċjali Ħarġa 17 hemm twieldet din il-kollaborazzjoni bejn iż-żewġ dipartimenti li mbagħad estendiet ruħha għal dipartimenti oħra, fosthom id-Dipartiment talInġinerija meta inġinier prova jagħmel sinteżi tattaħdit. Mill-idea li ngħaqqdu r-riżorsi tagħna biex nimmassimizzaw dak li nistgħu noffru fl-istudju tal-Malti, eventwalment twieled l-Istitut talLingwistika. Mill-idea li ngħaqqdu rriżorsi tagħna biex nimmassimizzaw dak li nistgħu noffru fl-istudju tal-Malti, eventwalment twieled l-Istitut tal-Lingwistika. Naturalment għaddejna minn ħafna sitwazzjonijiet dolorużi, meta anki l-Fakultà kienet għalqet għal raġunijiet politiċi ‒ kien żmien verament diffiċli meta l-pressjoni kienet kbira biex nitilqu r-riċerka u nikkonformaw ma’ dak li ntlabna. Niftakar għamilna xi tmien snin ebsin, qisna qed naħdmu taħt l-art. Imbagħad fl-1987 reġgħu twaqqfu lFakultà tal-Arti u d-Dipartiment tal-Malti u nħtart Aġent Kap tad-Dipartiment tal-Malti. Hemmhekk erġajt bdejt naħdem biex nagħtu direzzjoni lid- Suppliment Speċjali Ħarġa 17 Dipartiment tal-Malti u fl-istess ħin kont qed nipprova wkoll biex inwaqqfu l-Istitut talLingwistika, li għall-grazzja t’Alla dawk il-biċċtejn xogħol saru t-tnejn. Illum idDipartiment huwa wieħed mill-akbar dipartimenti filFakultà tal-Arti għax għandu xi tmienja jew disa’ membri u anki għax in-numru tal-istudenti dejjem baqa’ jiżdied. Imbagħad l-affarijiet komplew jiżviluppaw bilmod. Ir-riżorsi baqgħu dejjem limitati iżda ftit ftit bdejna nkabbru. Fid-Dipartiment tal-Malti għallbidu konna jien u l-Prof. Oliver Friggieri, imbagħad kbirna bi tnejn u bi ftehim ma’ Friggieri konna ddeċidejna li s-sillabu tal-Malti ma jibqax kif kien fi żmien Aquilina: terz letteratura u żewġ terzi lingwistika, iżda nagħmluh nofs b’nofs ħalli laffarijiet jiżviluppaw mingħajr ma ħadd iħossu żvantaġġjat. Għalhekk l-ewwel ingaġġ kien tal-Prof. Manwel Mifsud għal-lingwistika u tal-Prof. Arnold Cassola għal-letteratura. Illum id-Dipartiment huwa wieħed mill-akbar dipartimenti fil-Fakultà tal-Arti għax għandu xi tmienja jew disa’ membri u anki għax in-numru tal-istudenti dejjem baqa’ jiżdied. Lisfortuna hi iżda li għalkemm id-Dipartiment kiber, minħabba s-sistema kif inhi (il-programm talistudju), l-ispazju hu xi ftit limitat u allura huwa dejjem diffiċli biex l-istudenti tagħna nesponuhom għal oqsma ġodda u għall-oqsma dejjem jiżviluppaw tal-lingwistika u anki tal-Malti. Għalhekk ċertu xogħol li nkunu involuti fih firriċerka tagħna, b’xorti ħażina, ma jasalx biex jidħol fil-programm tal-istudju. Żvilupp interessanti kien meta d-Dipartiment u lIstitut kienu involuti f’inizjattiva li għalina kienet ta’ importanza fundamentali. Meta bdejna naraw li resqin biex insiru membri sħaħ fl-Unjoni Ewropea konna qed nibżgħu li l-Malti se jitgħaffeġ taħt ilpressjoni tal-lingwi barranin li kienu se jiġu. Għalhekk minn snin qabel għamilna konferenza internazzjonali f’Malta, anki bl-għajnuna tal-Istitut, tad-Dipartiment, tal-Fondazzjoni għall-Istudji Suppliment Speċjali Internazzjonali, tal-Moviment Ewropew u ta’ Assoċjazzjoni bbażata l-Belġju li kienet tieħu ħsieb l-istatus tal-lingwi, biex inqajmu kuxjenza dwar kwistjonijiet lingwistiċi li rridu nieħdu ħsieb fejn jidħol il-Malti. Niftakar kienet konferenza li attendew għaliha ħafna nies u bdiet iċċaqlaq iddibattitu dwar il-Malti fl-Unjoni Ewropea fil-futur. Kellna niġġieldu mhux ħażin għax apparti li ssħubija ta’ Malta fl-UE kienet kontroversjali, anki fost dawk li riedu s-sħubija Ewropea għal Malta, kien hemm nies u politiċi li bdew jgħidu li kien biżżejjed li qed nippruvaw nidħlu fl-UE ma’ pajjiżi ħafna akbar minna, u ma ridux jinsistu li l-Malti Ħarġa 17 ... anki fost dawk li riedu s-sħubija Ewropea għal Malta, kien hemm nies u politiċi li [...] ma ridux jinsistu li l-Malti jkun lingwa uffiċjali tal-UE. Suppliment Speċjali Ħarġa 17 jkun lingwa uffiċjali tal-UE. U għalina din kienet veru daqqa ta’ ħarta li ma ngħidlekx. Bdew jgħidu pereżempju li l-Malti jagħtuh l-istatus ta’ lesserused language jew ta’ minority language. U jien ma qbilt xejn! L-ewwel nett, l-ebda lingwa mhi assolutament maġġorenni fid-dinja għax jekk noqogħdu nqisu n-numri, kull lingwa hija minorità skont il-popolazzjonijiet li tqis. F’Malta, il-Malti mhux minority language jew lesser-used language, il-Malti hu l-lingwa nazzjonali tal-poplu Malti. U ftit ftit bdew jinbidlu l-mentalitajiet. F’Malta, il-Malti mhux minority language jew lesser-used language, ilMalti hu llingwa nazzjonali talpoplu Malti. Irrid insemmi tappa oħra importanti fil-karriera tiegħi. Jien kont membru ta’ dak li sejjaħnielu lBord tal-Malti. Xogħolna ma kienx imħallas u konna qed nippreparaw liġi biex inwaqqfu lKunsill tal-Malti. Kont sirt iċ-chairman ta’ dan ilBord ftit wara li twaqqaf u għalija hi ħaġa verament konsonanti li t-tmien membri ta’ dan ilBord appuntahom gvern Nazzjonalista, mingħalija l-Ministru Michael Falzon, u meta spiċċa t-terminu ta’ dak il-gvern, aħna bħal kull bord fiċ-ċivil irriżenjajna u b’għaġeb kbir il-gvern Laburista li tela’ appunta l-istess nies. Din kienet verament konferma li n-nies kienu qed jifhmu li aħna ma kellna l-ebda interess partiġġjan u konna qed naħdmu għall-ġid tal-Malti. Wara tnejn u għoxrin xahar il-Ministru l-ġdid Louis Galea reġa’ waqqaf il-Bord bl-istess nies preċiż. Ma nafx jekk hemmx xi każ ieħor fl-istorja tal-leġiżlazzjoni Maltija fejn l-istess Bord baqa’ bl-istess membri taħt tliet amministrazzjonijiet differenti. Din turi ċerta fiduċja fin-nies appuntati, fiduċja personali jkolli ngħid, fl-integrità u fil-kompetenza tan-nies li kienu qed jippreparaw din il-liġi. Irrid ngħid ukoll li meta fl-aħħar il-liġi tressqet quddiem ilParlament, din ġiet approvata unanimament miżżewġ naħat tal-kamra. Suppliment Speċjali Irrid ngħid ukoll li żvilupp ieħor importanti ħafna li ġara ‒ taf inti jien qed nimxi lejn tmiem il-karriera tiegħi ‒ xi snin ilu mhux ħażin, sar żvilupp li għalija kien konsonanti ferm. Aħna, kemm idDipartiment kif ukoll l-Istitut, biex stajna mmorru barra u nippreżentaw xogħol fuq il-Malti, dejjem ridna nsibu qisu xi rokna jew xi konferenza fuq iddjalettoloġija tal-Għarbi jew xi konferenza ‒ niftakar darba, pereżempju, fuq il-lingwi talMediterran ‒ u allura mmorru nagħtu paper għax ilMalti qiegħed fil-Mediterran. Jiġifieri qisna dejjem tollerati. Speċjalment bis-saħħa tal-Istitut tal-Lingwistika, li għen biex il-kuntatti internazzjonali tagħna jisplodu, ngħidu aħna ma’ Franza u mal-Ġermanja u ma’ pajjiżi oħrajn, kien hemm professur fidDipartiment tal-Lingwistika fl-Università ta’ Bremen li ġietu l-idea li jwaqqaf Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika tal-Malti. Għalina dan kien mument verament importanti għax rajna li fl-aħħar il-Malti, mhux biss għandu Dipartiment, mhux biss kien qed jiġi studjat ’l hawn u ’l hemm bis-saħħa ta’ xi letturi li jinteressaw ruħhom, Ħarġa 17 Speċjalment bissaħħa tal-Istitut tal-Lingwistika [...] kien hemm professur fidDipartiment talLingwistika flUniversità ta’ Bremen li ġietu l-idea li jwaqqaf Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika tal-Malti. Suppliment Speċjali Bil-konferenzi li kien jattendi, Aquilina ġab listudju tal-Malti fuq il-mappa talistudji lingwistiċi Ewropej. Fil-fatt, fi żmienu kellna studjużi Ġermaniżi, u anki Ingliżi u mill-Kanada, jirriċerkaw ilMalti. Ħarġa 17 iżd’issa kellna wkoll din l-Għaqda Internazzjonali b’konferenza internazzjonali li ssir darba kull sentejn u allura l-istudju tal-Malti seta’ jitlaq jimxi jew jiġri fuq livell radikalment differenti minn qabel. Biżżejjed ngħidlek li fl-ewwel konferenza li kienet saret ta’ din l-Assoċjazzjoni kien hemm studjużi li qed jippreżentaw xi ħaġa fuq il-Malti minn xi għoxrin jew ħamsa u għoxrin pajjiż differenti, minbarra l-kontinġent Malti. Saħansitra kellna wkoll wieħed mill-Ġappun li kien qed jagħmel studju fuq il-Malti. Aktar kmieni semmejt lil Ġużè Aquilina, x’inhi l-esperjenza tiegħek bħala student tiegħu? Il-Prof. Aquilina kien karattru kariżmatiku ħafna. Kien sar professur fl-1937, fi żmien verament diffiċli meta l-kwistjoni tal-lingwa kienet għadha taħraq. Kif taf, l-ewwel professur tal-Malti huwa Mikiel Anton Vassalli iżda ma kienx jeżisti arranġament permanenti. Kif qed ngħid, fl-1937 reġgħet twaqqfet il-Katedra tal-Malti bħala parti integrali mill-Fakultà tal-Arti u l-Prof. Aquilina kien l-ewwel professur u Kap tad-Dipartiment talMalti. Għalhekk kellu biċċa xogħol tassew diffiċli. Immaġina dipartiment għadu qed jitwieled, lingwa għadha ġejja f’tagħha... Hu kellu jħabbatha madDipartiment tal-Ingliż u d-Dipartiment tat-Taljan fil-Fakultà tal-Arti b’letteraturi dinjin. Għalhekk, minn żmien Aquilina, is-sillabu universitarju talMalti kien terz letteratura u żewġ terzi lingwistika. Aquilina ħassu kiesaħ li jipprova jagħti l-istess prominenza lil-letteratura Maltija ta’ dak iż-żmien bħalma kellhom il-letteratura Ingliża u Taljana. Hu ried jinkludi affarijiet xjentifiċi u oġġettivi flistudju lingwistiku tal-Malti u fl-istess ħin li jkunu rispettati internazzjonalment. Bil-konferenzi li kien jattendi, Aquilina ġab listudju tal-Malti fuq il-mappa tal-istudji lingwistiċi Ewropej. Fil-fatt, fi żmienu kellna studjużi Suppliment Speċjali Ġermaniżi, u anki Ingliżi u mill-Kanada, jirriċerkaw il-Malti. Fi ftit kliem nista’ ngħid li linternazzjonalizzazzjoni tal-istudju tal-Malti żgur li kien bdieha l-Prof. Iżda dak iż-żmien, qisu biex tistudja l-Malti, trid tistudja l-istorja talMalti. Fil-fatt, kull min ried jistudja l-Malti kellu jistudja l-Għarbi u din kienet daqsxejn ta’ ostaklu għal min ma kienx daqshekk tajjeb fil-lingwi u flGħarbi u kien iħobb il-letteratura. Għaldaqstant meta introduċejna l-istudju sinkroniku tal-Malti, lGħarbi ma baqax daqshekk prominenti. Dan ma jfissirx li mhux importanti li nistudjaw ukoll l-istorja tal-Malti. Fil-fatt l-ewwel ingaġġ lingwistiku li għamel id-Dipartiment tal-Malti meta jien kont Aġent Kap kien proprju ta’ Manwel Mifsud, li xogħlu hu li jistudja l-iżvilupp storiku tal-Malti. Għalkemm ngħallem lingwistika sinkronika, l-istorja tal-Malti taffaxxinani. Hija sfortuna li l-konoxxenza storika tal-istudenti tagħna inġenerali hija fqira ħafna għax nemmen li biex persuna ssib postha fid-dinja trid tkun taf min hi u biex tkun taf min hi trid tkun taf imnejn ġiet. Meta kelli erbatax jew ħmistax-il sena kont irrabjat ħafna għax kont indunajt li kont naf iżjed fuq l-istorja u lġeografija tal-Ingilterra milli kont naf fuq l-istorja u l-ġeografija ta’ pajjiżi... u din aktarx influwenzat id-deċiżjonijiet tiegħi ta’ x’nagħżel bħala karriera. Iżda dan il-fatt illum għadni ninnotah għax listudenti universitarji tagħna mhumiex interessati fl-istorja u fl-istorja tal-Malti. Illum il-Malti hu li hu għax tawhulna missirijietna qabilna. Ħarġa 17 Hija sfortuna li l-konoxxenza storika talistudenti tagħna inġenerali hija fqira ħafna għax nemmen li biex persuna ssib postha fid-dinja trid tkun taf min hi u biex tkun taf min hi trid tkun taf imnejn ġiet. Anke l-kontroversji fuq kif għandna niktbu l-Malti u fuq x’inhu l-Malti, għandna bżonn is-sapjenza li kellhom missirijietna meta ltaqgħu ma’ kulturi ġodda minn Sqallija, mill-Italja u mill-Ingilterra, u adattaw għalihom biex b’hekk il-Malti kiber. Ma rridux inkunu riġidi; kieku fil-passat ippruvaw iżommu l-forom oriġinali, kieku loġikament għadna qed nitkellmu bl-Għarbi. Suppliment Speċjali Ħarġa 17 Huwa minnu li llum l-Ingliż tant hu qawwi li hemm il-biża’ li l-Malti jegħreq għalkollox iżda hu progress naturali li l-Malti jkompli jiżviluppa billi jissellef u jwessa’ s-sens tal-kliem tiegħu. ... llum l-Ingliż tant hu qawwi li hemm il-biża’ li l-Malti jegħreq għalkollox iżda hu progress naturali li l-Malti jkompli jiżviluppa billi jissellef u jwessa’ s-sens tal-kliem tiegħu. Missirijietna ilhom bilingwi minn żmien il-Feniċi għax meta l-Feniċi ġew fostna, ġew bi skop ta’ kummerċ u għalhekk sabu fuq il-gżira lill-Maltin ta’ Żmien il-Bronż u kienu jeżistu flimkien bħala konvivenza. In-nies tal-bronż kellhom il-lingwa tagħhom u l-Feniċi kienu jitkellmu bil-Feniċju. Luniku perjodu fl-istorja tagħna meta ma konniex bilingwi kien fi Żmien l-Għarab meta kien jintuża l-Għarbi bid-diglossja, jiġifieri l-Għarbi Klassiku u l-Għarbi djalettali aktarx Tuneżin li jixbah l-Għarbi ta’ Sqallija. Hemm xi proġetti oħrajn li qed taħdem fuqhom? Minn żmien għal żmien nikteb artikli u papers. Fejn tidħol riċerka, jien nippreferi naħdem malkollegi u fil-fatt proporzjon kbir mix-xogħlijiet ippubblikati tiegħi huma konġunti. Pereżempju ppubblikajt xogħol ma’ Manwel Mifsud, ma’ Marie Alexander-Azzopardi u ma’ Ray Fabri. Fabri għadna kemm spiċċajna artiklu li ġie ppubblikat fuq il-complementiser, jiġifieri dik it-tip ta’ konġunzjoni li tissubordina sentenza għal oħra. Ngħidu aħna s-sentenzi sempliċi Il-qattusa kielet ilġurdien u Il-ġurdien miet nista’ ngħaqqadhom f’sentenza kumplessa bħal Il-ġurdien li miet kilitu l-qattusa. Biex għamilna dan kellna bżonn ċerti mekkaniżmi. Fost dawn il-konġunzjonijiet hemm il-‘li’ u l-‘biex’ u oħrajn li studjajna s-semantika tagħhom. Ma’ Fabri ħdimt xogħol ieħor li għad irid jiġi ppubblikat dwar il-katina ta’ verbi tal-Malti, pereżempju meta ngħidu Ġanni mar jipprova jibda Suppliment Speċjali Ħarġa 17 jiekol, li jistgħu jissejħu verbi finiti għax għandhom forma morfoloġika partikolari. Dan hu qasam vast u aħna bdejna biss billi studjajna sekwenza ta’ żewġ verbi fejn l-ewwel verb ikun lhekk imsejjaħ ‘verb of motion’ jiġifieri li juri ċaqliq. Taqdi rwoli wkoll fil-Kunsill tal-Malti. Hu minnu li l-Kunsill qed jikteb grammatika talMalti? Bħala parti mix-xogħol tal-Kumitat Tekniku talKunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti qed naħdmu fuq grammatika tal-Malti għal idejn l-għalliema, biex tifforma lill-għalliema. Suppliment Speċjali Għandi ddispjaċir li fittraduzzjoni, tipikament, ilMalti jitlef. [...] B’mod ġenerali ninnota li lMalti tradott jixbah wisq lillingwa oriġinali mnejn ikun ħareġ u din ilħaġa aktarx qed tinfluwenza anki l-iżvilupp futur tal-Malti. Ħarġa 17 Iżda l-istess kumitat kien qed jaħdem biex jiffinalizza l-proposti dwar kif se jinkiteb il-kliem Ingliż fil-Malti u għalhekk ix-xogħol fuq ilgrammatika kellu jieqaf ħesrem. Ir-rapport talkliem Ingliż ħadilna enerġija kbira minħabba llaqgħat li kien jeħtieġ u anki minħabba lkonsultazzjoni pubblika ma’ kategoriji differenti fosthom pubblikaturi, tradutturi, għalliema, ġurnalisti, nies mill-qasam tal-Ingliż u l-bqija, li lkoll jagħtu r-rispons tagħhom. Għalkemm il-grammatika ngħatat il-ġenb għal ftit żmien, diġà sar xogħol ġmielu. Jien kont responsabbli mill-ewwel taqsima dwar it-tagħrif grammatikali u twaqqaf ukoll kumitat biex tiġi diskussa mill-perspettiva pedagoġika. Din l-ewwel parti lingwistika waslet fi tmiemha u wasal iżżmien li nerġgħu nibdew naħdmu fuqha. Fl-aħħar nett ma rridx inħalli barra ttraduzzjoni. X’inhi l-fehma tiegħek dwar l-użu tal-Malti fit-traduzzjoni teknika u letterarja? Għalkemm għamilt sena nittraduċi mit-testi oriġinali tal-Bibbja mal-Għaqda Bibblika Maltija, ma nistax ngħid li għandi xi esperjenza vasta f’dan il-qasam. Għandi d-dispjaċir li fit-traduzzjoni, tipikament, ilMalti jitlef. Fis-sens li, għalkemm hu tajjeb li nkunu familjari mal-lingwa sors, it-tradutturi tant huma familjari mal-lingwi sors li xi drabi jitilfu lkaratteristiċi nattivi tal-lingwa fil-mira. B’mod ġenerali ninnota li l-Malti tradott jixbah wisq lillingwa oriġinali mnejn ikun ħareġ u din il-ħaġa aktarx qed tinfluwenza anki l-iżvilupp futur talMalti. Din narawha mhux biss fit-traduzzjoni iżd’anki f’ħalq il-kelliema. L-Ingliż tant infirex kullimkien u sar magħruf f’pajjiżna li spiċċajna qisna qed nitħaddtu u niktbu l-Ingliż bil-Malti. Jekk 17 Suppliment Speċjali Ħarġa 17 inqisu r-riżorsi limitati ta’ pajjiżna, il-bilingwiżmu hu riżorsa nazzjonali li allaħares ma kellniex għax tagħti vantaġġi ekonomiċi. Madwar id-dinja hemm esperjenzi ta’ bilingwiżmu li huma pożittivi għaż-żewġ lingwi u hemm esperjenzi ta’ bilingwiżmu diżintegrattiv, jiġifieri meta waħda mil-lingwi tkun qed tinqered. Nibża’ ħafna li f’pajjiżna għandna dan it-tip ta’ bilingwiżmu, almenu għal ċertu nies. Tant lingwa minnhom tingħata importanza bla proporzjon għallingwa l-oħra li din tal-aħħar tispiċċa meqruda. Bħalma għedt aktar qabel, qed nitilfu ħafna idjomi, ħafna kostruzzjonijiet u donna l-Malti qed inġibuh qisu verżjoni Maltija tal-Ingliż. Xi żmien ilu rajt riklam fejn saħansitra qalbu ssekwenza tal-aġġettiv, u ġabuh qabel in-nom bħallIngliż. Dan ir-riklam jgħid “L-oriġinali gel” u rnexxielu jaqleb l-ordni bażika li għandna fil-Malti ta’ nom u aġġettiv, eż. frott frisk, il-libsa t-twila. Veru li jeżisti każ fil-Malti meta l-aġġettiv jitqiegħed qabel in-nom, eż. Il-famuża storja li... jew Il-mibki Pawlu, iżda dawn huma każijiet speċifiċi meta nkunu qed nenfasizzaw. ... qed nitilfu ħafna idjomi, ħafna kostruzzjonijiet u donna l-Malti qed inġibuh qisu verżjoni Maltija tal-Ingliż. Suppliment Speċjali It-traduttur, filwaqt li għandu d-dover li jirrappreżenta fedelment lissors, daqshekk ieħor irid jirrispetta fedelment ukoll l-istruttura u lidentità tallingwa fil-mira. Ħarġa 17 Dan l-aħħar smajt każ ukoll fejn għax it-test legali bl-Ingliż jiddistingwi bejn shall u should, allura bilfors irridu nsibu żewġ kelmiet bil-Malti li jikkorrispondu għalihom. Lewwel lezzjoni li nagħmlu fl-introduzzjoni għallingwistika ġenerali hija dwar ir-relattiviżmu lingwistiku, jiġifieri li biex nitkellmu dwar id-dinja għandna bżonn mudell lingwistiku. Jekk fit-triq hemm is-siġar, mela għandna bżonn espressjoni lingwistika biex nirreferu għalihom. Bil-Malti hi siġar u bl-Ingliż trees. Dik l-ekwivalenza hi biss superfiċjali għax meta nistudjaw l-istruttura lessikali ta’ kull lingwa, insibu li kull lingwa għandha struttura lessikali unika. Biex nagħtik eżempju sempliċi, bil-Malti għandna l-kelmiet rokna għall-angolu minn ġewwa u kantuniera għall-angolu minn barra, iżda bl-Ingliż it-tnejn corner. Min-naħa l-oħra, il-kelmiet bl-Ingliż grandson u nephew, bil-Malti t-tnejn huma neputi. Din hi parti mir-rikkezza li kull lingwa tinkarna fiha viżjoni partikolari tad-dinja ta’ madwarna u allura l-istruttura lessikali ta’ kull lingwa hi unika għal dik il-lingwa. Meta nitgħallmu lingwa partikolari, inkunu qisna lbisna nuċċali u qed naraw id-dinja b’ċertu mod. Bħalissa qed nenfasizza dan ir-relattiviżmu iżda fl-istess ħin nemmen li ttraduzzjoni hija possibbli bi ħsieb u mhux kelma b’kelma. It-traduttur, filwaqt li għandu d-dover li jirrappreżenta fedelment lis-sors, daqshekk ieħor irid jirrispetta fedelment ukoll l-istruttura u lidentità tal-lingwa fil-mira. Ninnota li l-Ingliż, bis-sofistikazzjoni tiegħu, ma jibżax mill-metafora. Jolqtuni kliem bħal spaceshuttle. Shuttle hi kelma li n-NASA reġgħu qajmu mill-Ingliż Medjevali. Fil-produzzjoni taddrapp kienet tintuża l-magna tal-insiġ, bl-istrument ġej u sejjer minn naħa għall-oħra tat-tila biex isawwar in-nisġa. Bil-Malti għandna kelma preċiża għalih, insejħulu mekkuk. Mur ġibna aħna fil-Malti Suppliment Speċjali ngħidu mekkuk spazjali! L-Ingliżi u l-Amerikani għamluha għax il-metafora jużawha l-ħin kollu. Allura għalfejn il-Malti m’għandux ikollu lmetafora tiegħu? Bla dubju, mhux bilfors nittraduċu l-metafora kelma b’kelma iżda nistgħu nsibu l-metafora tagħna. Jidhirli li hemm ħafna post għall-kreattività. Fit-traduzzjoni għandna l-vantaġġ li l-Malti, minn żmien żemżem, imdorri jgħix fid-dell ta’ lingwi kbar u għalhekk donnu ma jiddejjaq xejn jissellef. Jekk fil-Malti ma jkollniex xi kelma nattiva għal ċertu terminu, nistgħu nadattaw il-kelma xi ftit u nużawha b’mod aċċettat. F’dak is-sens, it-traduttur Malti għandu vantaġġ li l-Malti diġà għandu tolleranza kbira għal formazzjonijiet mhux nattivi. Iżda xorta jibqa’ l-periklu li wieħed jeżaġera. Ħarġa 17 ... għalfejn ilMalti m’għandux ikollu l-metafora tiegħu? Bla dubju, mhux bilfors nittraduċu lmetafora kelma b’kelma iżda nistgħu nsibu lmetafora tagħna.