Il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħb ieb Ħuttaf . . . Sa ftit snin ilu meta kont nistaqsi lill-istudenti għaliex ħażin li tarmi l-iskart barra, kienu jwieġbu: "Għax tħammeġ" jew "Għax tkerrah". Tweġibiet tajbin. Imma minn xi żmien 'l hawn meta nagħmel l-istess mistoqsjia, ħafna tfal (anke ta' Year 3) iwieġbu: "Għax l-annimali l-iskart jaħsbuh ikel, jikluh u jmutu." U spiss iżejnuha b'eżempju, bil-ħut, bil- fkieren tal-baħar, bl-albatross. Din tweġiba iktar bis- sens mill-oħrajn. Din it-tweġiba turi li n-nies qed jindunaw li d-dinja naqsmuha ma' miljuni ta' ħlejjaq oħrajn, u l-iskart li narmu jaf ikun ta' periklu għal dawn il-ħlejjaq. U ħaġa sabiħa li dawn l-affarijiet qed tgħiduhom intom li għadkom qed tikbru. Ftit ilu mort protesta kontra l-qerda tas-siġar u l-kampanja (ara paġna 3). Ħadt gost mhux biss għax konna iktar minn elf ruħ imma l-iktar għax ħafna minnhom kienu żgħażagħ. Importanti ħbieb li tkomplu tistinkaw biex ikollna dinja iktar sabiħa u b'iktar natura. Issa komplu gawdu l-vaganzi, u araw li tkunu ambjentalisti anke f'xatt il-baħar. Morru paġna 5! Victor Victor Falzon L-Editur Skont l-aħbarijiet, fl- Etjopja ħawlu 350 miljun siġra… fi 12-il siegħa! Diffiċli temmen figura bħal din, imma jekk hu veru prosit tassew! Minn din il-ħarġa żidna ftit iktar artikli bl-Ingliż. Dan għamilnieh minħabba tfal u familji membri fi Klabb Ħuttaf li ma jifhmux bil-Malti. Qarnita Common Octopus Octopus vulgaris Il-qarnita hija annimal tassew speċjali. Mhux biss għax għandha kamuflaxx inkredibbli, u mhux biss għax għandha dawk it- tmien tentakli li jsaħħruk tarahom jiċċaqalqu. Imma għax wara l-mammiferi tal-baħar (dniefel, balieni, eċċ) il-qarnita hija aktarx l-aktar annimal intelliġenti tal-baħar. Bilkemm temmen li din kuġina tal-bebbux! Ħasra li tant nies japprezzawha biss bħala platt stuffat! Grupp imħallat ta' kaħli (saddled seabream) u ċawl (damselfish), żewġ ħutiet komuni madwar xtutna. F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Tal-Ġelati Environmentalist Concrete L-ittra ta' Amy Residenti Speċjali Il-Monakella Kolina u Żeppinu Agħtiha l-kulur Avviżi L-Oljandru Shearwaters in danger Fossil hunting Kitbu f'dil-ħarġa Martina Brancato (National Aquarium), Maria Darmanin (BOV), Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Awwissu 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop aħbarijiet Tkompli l-gwerra kontra s-sigar… Dar-ritratt juri parti mit-Triq tar-Rabat, triq li jagħrafha kulħadd minn dawk iż-żewġ ringieli siġar sbieħ taż-żnuber. Siġar mgħawġin u mibrumin, li ħafna minnhom għandhom iktar minn 100 sena. Imma issa biċċa sew minn din it-triq ħa titwessa' ħalli tieħu iktar traffiku. U quddiem il-gaffa se jinqerdu ħafna siġar. Se jitneħħew total ta' 549 siġra: ċipress, oljandru, siġar ta' Ġuda, eċċ. U ħafna żnuber, fosthom dawn l-għaxra li jidhru hawn taħt. Ħafna għelieqi ħa jispiċċaw ukoll taħt it-tarmak – medda ħamrija ikbar mir-riserva naturali tas-Simar. Fit-28 ta' Lulju saret protesta kontra dan il-proġett mostruż. Marru iktar minn 1000 ruħ imma jidher li l-gaffa xorta ħa tirrombla u tgħaffeġ kollox. Parti mit-triq tar-Rabat. Iċ-ċrieki ħomor huma ftit mis-siġar li ħa jinqerdu. Ma jdumux ma jsalpaw F'Il-Ħuttafa li għaddiet semmejna li faqqsu tmien frieħ tal-fras-servjent (black-winged stilt) fir-riserva naturali tal-Għadira. Minn dak iż-żmien 'l hawn dawk it-tmien flieles tellgħu r-rix, kibru, twalu u tgħallmu jtiru. Fir- ritratt jidhru tlieta minnhom qed juruna kemm saru bravi. U jaqblilhom, għax ftit ġimgħat oħra jsalpaw lejn l-Afrika. Iridu jaqsmu l-baħar, id- Deżert Saħara u jfittxu xmara jew għadira sabiħa x'imkien fl-Afrika Ċentrali, fejn jgħaddu x-xitwa. jerġgħu Imbagħad fir-rebbiegħa jagħmlu l-vjaġġ lura! Min jaf, forsi jerġgħu jiġu Malta! is-Semmiegħa Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: kull meta jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura! Kien l-istaġun favorit ta' Maris u ta' ħuha t-tewmi, Sky. Flimkien maż-żewġt iħbieb tewmin tagħhom, Peter u Sylvia, kienu jmorru l-baħar kważi kuljum. Bħalissa kienu qed jagħmlu tlielaq tal-għawm. Barra l-logħob li dejjem jivvintaw, it-tewmin kienu jgawduha sew in-natura ta' ħdejn il-baħar, għax meta jgħaqqdu jdejhom flimkien kienu kapaċi jisimgħu n-natura titkellem. "Sar il-ħin għall-ġelat?" staqsa Peter, li kien qisu bir bla qiegħ fejn jidħol l-ikel. Imma Ivan's Ice Lollies li kien jarma ħdejn ix-xatt ma kienx bħal kwalunkwe vann tal-ġelati: kien ikollu biss ġelati home-made ta' kull tip, togħma u għamla. Mhux hekk biss: Ivan kien iżejjen il-karta tat-tgeżwir bi stampa sabiħa u tagħrif fuq dik l-istampa. Sylvia kienet tiċċajta li jekk xi darba jinsew iġibu ktieb magħhom, setgħu jixtru ħafna ġelati u jkunu moqdijin xorta! "Ejja nitilgħu," qalet Sylvia biex teħles mill-qrid ta' ħuha. telgħin mill-ilma l-erbgħa li huma qabdu id xulxin biex ma jiżolqux. U f'dak il-ħin sew mill-bogħod bdew jisimgħu ilħna rqaq jgħajtu: "Ajjut! Xi ħadd itini nifs!" "Fejn qiegħed?" "Kif qiegħed bil-maqlub?" "Waqaf dak it-taħbit?" "Hawn xi annimali fl-inkwiet," qal Sky, "imma m'jien nara xejn!" Minnufih it-tewmin bdew ifittxu 'l hawn u 'l hemm biex jaraw kif se jagħtu daqqa t'id. "Hemmhekk!" għajjat Peter wara ftit, "Fir-ramel!" L-erba' ħbieb ġrew lejn barmil tal-plastik li xi tfal insew fir-ramel. X'ħin qalbuh, sabu munzell granċijiet tal-bebbuxu nofshom mejtin, xotti u bla nifs. Peter ġabarhom fil-barmil u ġera bih lejn il-baħar, fejn telaqhom ħalli jkomplu ħajjithom fl-ambjent tagħhom. Sky kien kważi se jibki. "Kieku ma smajnihomx, kienu jmutu kollha. Kemm hawn min hu kattiv!" "…ġrew lejn barmil li xi tfal insew fir-ramel." granċ tal-bebbuxu hermit crab Sylvia, li kienet taqra Il-Ħuttafa, spjegat li din aktarx kienet injoranza milli kattiverija, għax it- tfal żgħar jaraw qoxra ta' bebbuxu u jaħsbuha vojta. Itellgħuhom mill-ilma, joqogħdu jilagħbu bihom, imbagħad iħalluhom hemm. "Fil-fatt dawk ikunu granċijiet tal-baħar li jgħixu fil-qxur vojta tal-bebbux. Meta joħorġuhom mill-baħar il-granċ jibża' u jinġibed 'il ġewwa, u ma tindunax li hemm annimal ħaj hemm ġew!" "Kif se nagħmlu biex nedukaw lit-tfal li jiġu l-baħar ħalli joqogħdu attenti?" tħassbet Maris. "Naf kif!" qabeż qal Peter, hekk kif qabad id oħtu. "Oqogħdu hawn, daqt niġu lura." U flimkien ma' Sylvia ġera lejn Maris u Sky skantaw kif Peter u Sylvia ma ridux jgħidulhom x'għamlu. Xi ġranet wara, it-tewmin marru l-baħar bħas-soltu, dejjem attenti għal xi tfal jilagħbu bil-bebbux. Meta sar il-ħin għall-ġelati, Peter bagħat lil Maris u lil Sky biex jixtru. "Hawn huma!" qalilhom Ivan tal-ġelati, u newlilhom erba' ġelati bi tbissima kbira. It-tewmin għall-ewwel ma fehmuhiex dik it-tbissima, imma mbagħad raw ir-wrapper u nfaqgħu jidħqu. Fuqu kien hemm stampa kbira ta' granċ tal-bebbuxu, xi tagħrif dwaru u l-messaġġ: Mhux ġugarelli! Ħallihom fil-baħar! Issa morru paġna 11 u agħtu kulur lill- granċ tal-bebbuxu. Residenti speċjali Das-sajf fil-Belt Valletta kellna residenti speċjali. F'rokna kennija mal-ħajt ta' bini għoli fi Triq il-Merkanti, par ħawwief bnew bejta u fiha rabbew familja! Dawn ir-ritratti juru ftit waqtiet mill-ħajja f'din il-bejta. F'Awwissu l-frieħ tgħallmu jtiru u ħallew il-bejta. Il-ħawwiefa (house martin) hija komuni fil- passa imma rari tbejjet f'pajjiżna. L-ewwel darba li nafu li bejtet kien fil-Mosta fl-1981 u l-aħbar kienet dehret fil-gazzetti! Minn dak iż- żmien 'l hawn il-ħawwief bejjet xi 10 darbiet oħra, u mhux dejjem b'suċċess. Għalhekk din il-bejta fil-Belt kienet avveniment speċjali. Il-ħawwief jibni l-bejta minn ċapep żgħar tat-tajn li jġorrhom f'ħalqu. Minn ġewwa jinfurraha bir-rix. Jasal wieħed mill-ġenituri bl-ikel. frieħ Iż-żewġ ħalqhom miftuħ għal-lest! Il-flieles jistennew l-ikel! Il-ħawwiefa żżoqq lil uliedha mġewħin. Bla nifs, il-ħawwiefa terġa' ttir biex tfittex iktar nemus u dubbien għat-tfal tagħha. Grazzi lil Annalise Falzon li f'Ġunju rat il- ħawwief iħuf fl-inħawi ta' Kastilja u ssuspettat li hemm bejta fil-viċin. U grazzi lil Denis Cachia li sab il-bejta, żar il-post regolarment u bagħtilna dawn ir-ritratti u t-tagħrif. Ritratt ta' Charles Galea Bonavia meħud fir-riserva naturali tal-Għadira L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha. Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti. Nanna, sibt dar tal-bnedmin veru sabiħa – tgħidx x'veduta għandha. Irridek tiġi miegħi biex taraha. Is-sena l-oħra diġà morna nisseparaw l-iskart fil- villa u m'hemmx għalfejn nerġgħu mmorru din is-sena. Int meta ser trabbi naqra għaqal għid? Le Nanna, din dar oħra u ħafna isbaħ għax għandha veduta veru sabiħa. Imxi Żeppinu, għax qabbadtni l-kurżità. Nispera mhux 'il bogħod. Le, hawn kważi wasalna diġà. Ara xi ġmiel – kollox għandhom! X'inti tgħid Żepp? Din mhux dar tal-bnedmin? Din id-dar tal-ħlejjaq li jgħixu fuq l-irdum u l-bnedmin ħammġuha bl-iskart tagħhom! Iss ħej! Imma inti ma kontx għidtli li l-bnedmin għandhom iċ-Ċentri għall-Iskart Goff fejn jarmu dan it- tip ta' skart? Saħansitra jistgħu jċemplu lill-Kunsill Lokali u jmur jiġbrilhom l-iskart b'xejn minn wara biebhom? Hekk hu, imma xi nies bla sens jippreferu jarmu barra. Però mhux il-bnedmin kollha hekk, ta. Hemm nies li saħansitra jorganizzaw attivitajiet fejn ineħħu l-imbarazz li jarmi ħaddieħor. Qed tara dak il-grupp nies fil-bogħod? Dawk hekk qed jagħmlu. Ħa ngħidlek x'nagħmlu, Żeppinu: ejja nsejħu lil sħabna kollha u nnaddfu dan l-imbarazz. Nagħmluh fil-ġenb tat-triq ħalli x'ħin jgħaddi t-trakk biex jiġbor l-affarijiet li qed jiġbru dawk in-nies jieħu l-imbarazz li nkunu ġbarna aħna wkoll. U hekk għamlu. Sħabhom tal-irdum kollha nġabru jgħinuhom inaddfu l-iskart li ntrema qalb ix-xagħri bi ħsara għall-ambjent naturali. Il-aħwa, Nann, x'battikata dik, kif għajjejt. Imma għall-inqas issa hawn kollox nadif, u kulħadd jista' jerġa' jgawdi l-veduta mingħajr ħmieġ u mbarazz. Hekk hu, Żeppinu. Kieku l-bnedmin jarmu kollox mill-ewwel fejn suppost, kieku ħadd ma jkollu joqgħod jinħela jnaddaf wara ħaddieħor. U kulħadd ikun jista' jgawdi ġmiel in-natura mingħajr ħmieġ. Mela tinsewx. ħbieb! Skart goff jew anke skart perikoluż, bħal batterija ta' karozza jew mediċina skaduta, għandu jintrema dejjem fiċ-Ċentri għall-Iskart Goff. Żuru l-websajt www.wasteservmalta.com għal aktar informazzjoni. ġ n p T Il-Ħuttafa 153 Awwissu 2019 • p11 Granċ tal-Bebbuxu Hermit Crab Jekk għandek tpinġija tan- natura li trid inġibuhielek fil-magażin ibgħatha hawn: education@birdlifemalta.org Dawk l-ingwanti qishom li tuża n-nanna biex toħroġ xi torta mill-forn! Għal tagħrif u avviżi fuq attivitajiet tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org/events/ Nixtrilek waħda, ibni? Diġà xtrajtha mill-pocket money! Fl-ambjent naturali tiegħu l-oljandru jikber l-iktar maġenb ix-xmajjar għax iħobb art umda. F'Malta m'għandniex xmajjar, u l-oljandru ta' pajjiżna aktarx li kollu tħawwel mill-bniedem. L-oljandru naraw ħafna minnu għax id-dehra tiegħu tingħoġob mill-bniedem u għalhekk jitħawwel spiss fil-ġonna, fis-centre strips u mal-ġnub tat-toroq. L-oljandru huwa velenuż, imma b'daqshekk m'għandniex għax nagħmlu għaġeb. Naħslu dejjem idejna u ma nippruvawx nieklu weraq u fjuri tal-oljandru! il-fjuri L-oljandru għandu staġun twil bil-fjuri, jibda minn April-Mejju u jibqa' sejjer sal-ħarifa. Il- fjuri tal-oljandru jżuruhom diversi insetti. Fis- selvaġġ il-fjuri huma roża ċari imma l-bniedem ilu ħafna jżejjen il-ġonna bl-oljandru, u maż- żmien ħoloq diversi razez bi lwien differenti, fosthom bojod, ħomor, lewn is-salamun u sofor. il-weraq Il-weraq tal-oljandru huwa twil, dejjaq u jleqq. Mad-daqqa t'għajn jixbah ftit lil taż-żebbuġ imma huwa ikbar u l-aħdar tiegħu iktar karg. Dan ix-xebh aktarx li ta l-isem oleander lil din il-pjanta, għax l-isem xjentifiku taż-żebbuġa huwa Olea. Hemm xi leġġendi u ħrejjef li jagħtu spjega differenti. Isem ieħor għall-oljandru huwa siġra tal-wirdien. Imma mhux għax l-oljandru jġib il-wirdien, anzi bil-maqlub! Peress li l-oljandru huwa velenuż, dari xi nies kienu jqattgħu l-weraq tiegħu u jferrxuh f'irkejjen madwar id-dar, biex isibhom il-wirdien, jikolhom… u jmut. iż-żerriegħa Fil-ħarifa l-fjuri jinxfu u dawk li jkunu ddakkru jiffurmaw imżiewet twal u rqaq. Meta dawn jinxfu u jsiru kannella jinfetħu u minn kull miżwet joħorġu jtiru mijiet ta' żerriegħa, kull waħda b'ħafna xuxa fina. Din ix-xuxa tgħin liż-żerriegħa ttir mar-riħ qisha paraxut. B'hekk tmur 'il bogħod mis-siġra omm u forsi tinbet f'post ġdid. Bil-fjuri u l-weraq tiegħu l-oljandru jagħti ħajja u kulur lil ħafna mit-toroq tagħna. L-oljandru hija l-fjura uffiċjali ta' Hiroshima. Din il-belt fil-Ġappun kienet inqerdet fl-1945 bl-isplużjoni ta' bomba atomika. Il-bomba qatlet ħafna nies (iktar minn 100,000 ruħ), annimali u siġar, iċċattjat il-bini kollu fiċ- ċentru tal-belt u vvelenat l-arja, l-art u l-ilma għal ħafna snin. Jingħad li l-oljandru kienet l-ewwel fjura li fetħet wara dan id-diżastru nukleari.