Il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħbieb Ħuttaf… Kull meta jbejtulna l-Fras-servjenti (paġna 3) niftakar f'raġel Ingliż xagħru bajda u bin-nuċċali, liebes beritta qisha qasrija mdeffsa f'rasu u xorts tal-kaki jiġih baħar. Kien jismu Bert Axell u kien espert fuq kif toħloq riservi naturali. Meta fl-1980 il-gvern u l-BirdLife bdew jaħdmu biex issir ir-riserva tal-Għadira dan Bert kien ġie Malta biex jgħinna nippjanawha. Qabel l-Għadira saret post protett kienet issir fiha ħafna kaċċa, u f'nofsha kien hemm dura, dak l-ispeċi ta' ħajt baxx ġej għat-tond li fih jistaħba l-kaċċatur. Meta ġie Bert jara l-post niftakru jieqaf iħares lejn id- dura u qalilna (s'intendi bl-Ingliż) "Dik ma nwaqqgħuhiex għax għad tkun tajba biex ibejjet fiha l-Fras-servjent." Issa dak iż-żmien il-Fras-servjenti lanqas fil-passa ma konna narawhom spiss, aħseb u ara kemm konna naħsbu li ħa jbejtu! Għalhekk għedt bejni u bejn ruħi "Tajjeb kieku, imma forsi Bert qed joħlom wisq!" Illum għaddew iktar minn 30 sena u Bert m'għadux magħna. Imma l-ħolma tiegħu seħħet għax il- Fras-servjenti qed ibejtu l-Għadira tista' tgħid kull sena, anke maġenb dik l-istess dura! Ir-raġel bix-xorts wiesa' kellu raġun. Grazzi Bert. Victor Falzon L-Editur BirdLife International hija ġabra ta' iktar minn 120 għaqda tan-natura minn madwar id-dinja. Ilkoll jaħdmu biex jitħarsu l-għasafar u l-ambjent naturali. BirdLife Malta hija waħda minnhom. Issa jekk tridu taraw il-familja kollha ta' BirdLife International morru paġna 12. Jekk għajnejkom ta' seqer forsi ndunajtu li l-logo tal-BirdLife differenti mis-soltu. Hekk hu, l-arma tal-għaqda għażiża tagħna bdilnieha ftit biex tiġi bħal-logo il-ġdid ta' BirdLife International. MAL-FAĊĊATA Il-Lhudi (Ornate Wrasse) huwa waħda mill-iktar ħut ikkulurit li għandna f'Malta. Iktar timmaġina li ħuta bħal dik taraha f'xi skoll tal-qroll tropikali. Il-Lhudi huwa komuni ħafna madwar ix-xtut tagħna u jgħix kuntent f'ilma baxx, basta jkun hemm xi blat biex jara jsibx xi granċ x'jittanta. Jekk tħarsu sew lejn ir-ritratt ta' quddiem taraw ħuta oħra, żgħira ħadra b'tikka sewda. Dak ukoll Lhudi imma għadu tarbija! Il-Budakkra tal-Kuruna (Molly Miller) hija ħuta żgħira tassew ħelwa li tgħix mal-blat tax-xatt f'xiber ilma. Tħobb tistaħba f'toqob b'rasha tittawwal barra. Jekk toffrulha farka ħobż malajr tiġi tinvestiga! Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Intervista ma' fjura Ħajjithom max-xatt Ġirien Kemm taf? Ċentrali Kordinazzjoni mill-uffiċju Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Kuntatt indirizz BirdLife Malta 1-2 Xemxija Waterfront Apts. Triq is-Simar, Xemxija tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org ©BirdLife Malta, Awwissu 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon, Desirée Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop aħbarijiet Il-familja kompliet tikber… Ma, sejrin s'għand tal- gabbana. Trid ġelat? Fil-ħarġa ta' Il-Ħuttafa li għaddiet ġibna ritratt ta' ferħ ta' Fras- servjent qed jiġri fir-riserva tal-Għadira, fejn kien faqqas ftit ġimgħat qabel. Konna għednielkom li dalwaqt jitgħallem itir. U hekk ġara! Dak issa sar jaf itir daqs ommu u missieru, u kważi leħaqhom fid-daqs ukoll. Sadattant il-Familja Fras kompliet tikber għax Is-Sinjura Fras reġgħet biedet u flimkien ma' żewġha reġgħet qed trabbi tliet flieles ġodda, li faqqsu fit-12 Lulju. Kif taraw mir-ritratti dawn ukoll qed jikbru, u sa ma jaslilkom dal-magażin huma wkoll ħa jkunu tgħallmu jtiru. B'hekk dis-sena l-Għadira trabbew erba' Fras-servjenti ġodda! Bi nhar iħufu max-xtut tal-gżejjer tar-ramel… …filgħaxija jidħlu jitgeddsu taħt ġwinħajn il-ġenituri. B'ħafna karawett. Il-flieles ta' erba' ġimgħa, ma' ommhom Il-flieles ta' ġimgħa, ma' missierhom Ta' munqarha goff Li kellek tara Gallina tal-Baħar (Oystercatcher) tagħrafha żgur minn dak il-munqar goff oranġjo. Jekk iddur xtut tal-Atlantiku madwar l-Ewropa spiss tara gruppi ta' dawn l-għasafar jippassiġġaw qalb il-blat jew fuq ir-ramel. Imma fil-Mediterran ma tantx hi komuni, u f'Malta l-Gallina tal-Baħar tidher biss f'numri żgħar fil-passa. F'dawn l-aħħar ġimgħat, però, dehru koċċ, speċjalment qatgħa sabiħa ta' 26 li ra seħibna berdwoċer Caldon Mercieca fis-26 Lulju 2015 f'Baħar iċ-Ċagħaq. li diffiċli Il-kulur tal-granċ tax-xatt tant jaqbel mal-blat jekk ma jiċċaqlaqx. Jibża' min-nies u jistaħba fi xquq żgħar minn fejn joħroġ biex jiekol annimali u pjanti ta' max-xatt. Diversi budakkri jgħixu f'ħofor żgħar fil-blat taħt wiċċ l-ilma fil- baxxa ħafna, fosthom il-budakkra tal-għalla. Biex iżommu mal-blat jużaw il-ġwienaħ (fins) ta' quddiem bħal idejn. Id-dudu tas-sajd huwa kuġin tal- ħanżir l-art u bħalu jiekol fdal ta' pjanti u annimali. B'hekk iżomm ix-xatt nadif. Jiġri ħafna u jistaħba fix-xquq u l-ħofor. Komuni ħafna. Aħna l-iskola tgħallimna li l-artikli huma dawn. Mhux żball. Huma żewġ affarijiet bl-istess isem, dak kollox. il- iċ- L-Artikla Ħadra (snakelocks anemone) hija annimal li tgħix imwaħħla mal-blat f'baħar baxx. Taqbad l-priża billi tniggeż annimali żgħar li jmissu mat-tentakli tagħha. L-artikli kuġini tal-bram. L-algi huma mqassmin fi tliet gruppi: ħomor, kannella u ħodor. Din il-Lawrenzja hija alga ħamra b'weraq imlaħħam biex fih taħżen l-ilma għal kontra n-nixfa. Dan għaliex tgħix f'xifer il-baħar u tinkixef ħafna. Ambjenti u Residenti Xatt bil-blat Jekk tisma' għajta rqiqa pss-wss-wss- wss-wss ħares lejn xifer il-blat u taf tara pispisella (common sandpiper) għasfur żgħir b'dahru skur, żaqqu bajda u denbu jimmolla 'l fuq u 'l isfel. Il-pispisella tħobb tfittex dud tas-sajd. Il-koċċla komuni (barnacle) tgħix fi gruppi mwaħħlin mal-blat f'xifer l-ilma. L-annimal ikun moħbi fil-parti tan- nofs minn fejn joħorġu bħal xniexel meta jkun mgħotti bil-baħar biex isaffi materjal u plankton mill-ilma. Il-granċ tal-bebbuxu tax-xatt huwa granċ żgħir li jgħix ġo qoxra vojta ta' bebbuxu. Mistħi ħafna imma stennieh joħroġ u mill-qoxra tara ħerġin mustaċċi ħomor, salt saqajn ħodor u par għajnejn fuq zkuk irqaq. Il-bqija tal-granċ tibqa' ġewwa. Xatt bil-blat huwa ħabitat li mal-ewwel daqqa t'għajn jidher bla ħajja. Imma fil-fatt huwa mimli annimali u pjanti speċjalizzati biex jgħixu fih. Fir-ritratt jidher xatt f'Baħar iċ-Cagħaq. Meta jitmermer bil-baħar dat-tip ta' blat tal- qawwi jagħmel ħafna ħofor li jimtlew ilma baħar u fihom jgħixu komunitajiet ta' annimali. Fuq il-blat mikxuf hemm annimali u pjanti li adattaw biex jifilħu għas-sħana tas-sajf, it-taħbit il-kesħa tax-xitwa, tal-mewġ u r-raxx mielaħ. Dawn ħlejjaq li tassew ħaqqhom rispett għall-fatt kapaċi jgħixu f'ambjent tant aħrax. Kemm jirnexxilek tara minn dawn il-ħlejjaq meta tmur f'xatt il-baħar? l-ġisem L-imħar (limpets) huma annimali żgħar li bis- tal-qoxra ċatta saħħa u b'saħħtu tagħhom, kapaċi jgħixu mqabbdin mal-blat fejn iħabbat il-mewġ. Jieklu alga li jqaxxru minn mal- ġebel huma u mixjin. Il-fjura tantx tagħti fl-għajn Intervista ma' fjura Il-frotta tal-Alka tkun qisha żebbuġa. It-Taljani fil-fatt isejħulha oliva di mare. Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttaf u tixtieq tidħol, ftakar li hemm jistenniek Natura u Kuluri, ktieb mimli stampi ta' annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur. Ħaffef qabel jispiċċaw. "M'hawn xejn illum!" Bonġu. Isma', din ir-rokna hija għall-fjuri mhux għall-akla… Mela tajjeb, għax jien ukoll pjanta li nagħmel il-fjuri. Mela l-algi jagħmlu l-fjuri? Taħt il-baħar? Mhux alka jismek? Intom il-Maltin semmejtuni alka bi żball. Proprja jisimni Posidonja u kif għedtlek jiena flowering plant. Waww, u l-fjuri kif ikunu? Il-fjuri tiegħi ma fihomx petali għax m'għandix bżonn insetti jġorruli l-polin. Il-polin jinfirex waħdu mal-kurrent tal-baħar. F'liema żmien tagħmel il-fjuri? Frott tagħmel ukoll? Iva, ikun qisu żebbuġ. X'tgħidli iktar dwarek? Jien pjanta importanti ħafna għax nifforma foresti sħaħ f'qiegħ il-baħar. Qalb il-weraq tiegħi jgħixu, jbidu, jieklu u jistkennu ħafna ħut u annimali oħra żgħar. F'ħafna pajjiżi jien speċi protetta, anke f'Malta. Imma issa ħa jkolli nħallik. Saħħa. Saħħa lilek. Ħajjithom max-xatt L-għasafar tal-plajja L-għasafar tal-plajja (bl-Ingliż waders) kważi dejjem max-xatt tarahom. F'Malta jidhru iktar minn 45 speċi. Ħafna jkollhom saqajhom u munqarhom twal, biex ikunu jistgħu jimxu fl-ilma baxx ifittxu dud, ħniex u molluski. Hemm minnhom rari u oħrajn komuni. Dawn t'hawnhekk kollha huma regolari u jidhru kull sena f'postijiet bħall- Għadira, Is-Simar u s-Salina. Ċewċewwa F'paġni oħra ta' din Il- Ħuttafa jidhru tliet għasafar oħra tal-plajja. ĠirieN Annimali li jgħixu viċin tagħna 1 Il-gremxula li tgħix f'pajjiżna hija endemika għal Malta (jiġifieri tgħix hawn biss), u għandna erba' razez tagħha: razza fuq Malta, Għawdex u Kemmuna, razza fuq Filfla, razza fuq Selmunett u razza fuq il-Ġebla tal-Ġeneral Ġeneral Il-gremxula hija rettili, kuġina tas-sriep u l-fkieren. Għandha l-ġilda bl-iskwami (scales) u għandha bżonn ix-xemx biex tisħon u tiċċaqlaq. Filgħodu tixxemmex qabel ma tibda tikkaċċja u fil-kesħa titrekken x'imkien u torqod. Malta Għawdex Kemmuna Ir-raġel huwa territorjali – jikkapparra roqgħa art, jew ġebla u jagħmel għal irġiel oħra li jersqu lejh. Tagħrfu mill-mara għax huwa ikbar minnha u iktar ikkulurit, il-mara tkun kannella. Kif nista' ngħin lill-gremxul? Jekk għandek ġardina jew bitħa bil-ħamrija, ibni gorboġ b'ġebliet żgħar fuq xulxin ħalli l-gremxul ikun jista' jixxemmex fuqhom u jistkenn taħthom. Jekk għandek pet qattus ara tistax iżżommu ġewwa. Qattus wieħed kapaċi joqtol mijiet ta' gremxul fis-sena! Gremxula tilgħaq biċċa tuffieħa Liema taħseb li hu r-raġel? Matul il-ġurnata l-gremxul jikkaċċja insetti mill-art u annimali żgħar oħra bħal ħnieżer l-art. Jieklu ukoll xi frott jew ħaxix li jsib fl-art. Jekk titfagħlu biċċa tadama jew frotta żgħira malajr tarah ġej għalihom. Kemm taf… dwar iż-żgħar tal-annimali? Il-marżebb taż-żrinġ jiekol Fejn tagħmel il-bejta ċ-ċiefa? Liema minn dawn mhix vera? a Rix tal-għasafar b Frak tal-ġebel a Fi xquq fl-irdum b Fil-ventilaturi tad-djar ċ Pjanti u annimali żgħar ċ Fis-siġar a Boton qniefed ikollu 15-il ferħ. b Kultant qniefed irġiel jieklu l-frieħ. ċ Qanfud jitwieled bix-xewk. Kemm idumu fil-bejta l-flieles tal- Fras-servjent? Min jieħu ħsieb il-bajd tas-Sultan iċ-Ċawl sakemm dawn ifaqqsu? Kemm idum taħt l-art il-ferħ tal- Werżieq ta' Binhar? a Tmint ijiem ċ Ġimagħtejn a Ir-raġel b Il-mara ċ Ħadd a Ftit ġranet ċ Diversi snin Fir-ritratt jidher ferħ ta' annimal. Ta' liema annimal hu? X'annimali ħa jfaqqsu minn din il-borża? Għaliex fjamingi frieħ ikunu griżi flok roża? a Għax ma jkunux għadhom kielu biżżejjed affarijiet roża. b Għax ikunu kollha subien ċ Għax il-griż iżommhom friski. a Xgħat tal-friefet ċ Brimb b Mazzarell ċ Żrinġ Tweġibiet 9ċ. Il-borża fir-ritratt hija tal-Brimba Kbira tal-Widien u fiha jkun hemm mijiet ta' bajd. Il-Fjamingu jġib il-kulur roża mill-alka u l-gambli li jiekol, u iktar ma jiekol iktar iżidlu l-kulur. Il-mazzarell mara tbid fl-ilma ħelu u mill-bajd ifaqqsu larvi bla ġwienaħ li jgħixu fl-ilma. 6ċ. Meta tfaqqas, il-larva tal-Werżieq ta' Binhar tħaffer fil-ħamrija fejn tgħix sa 17-il sena. Biex jipproteġi l-bajd mill-predaturi, ir-raġel iżommhom f'ħalqu sakemm ifaqqsu. Il-frieħ tal-Fras-servjent iħallu l-bejta u jitilqu jimxu ftit wara li jfaqqsu. Boton qniefed ikun fih minn 2 sa 4 frieħ. Biex il-frieħ ma jintleħqux mill-predaturi, iċ-Ċiefa tbid f'ħofor fl-irdum. 1ċ. Marżebb (tadpole) jiekol pjanti u anke insetti li jkun hemm fl-ilma ħelu. Kemm ġibt tajbin? bil-maqlub! Qed nistordi Ma nafx ta! Natura 2000 Natura mħarsa L-Irdumijiet max-xatt tal-Lbiċ u n-Nofsinhar F'din il-ħarġa mhux se nitkellmu fuq sit wieħed imma fuq numru ta' siti li flimkien ikopru medda kbira mix- xatt tan-nofsinhar ta' Malta u Għawdex. Naħa għoliet, naħa tbaxxiet Din is-sensiela ta' siti tipproteġi l-irdumijiet ta' mal-kosta kważi f'linja waħda ma taqta' xejn mill-inħawi ta' San Dimitri f'Għawdex sa Bengħisa f'Malta. U naturalment, bil-flora u l-fawna li nsibu fihom. L-irdumijiet iffurmaw b'ċaqliq 1tettoniku li seħħ fil-Gżejjer Maltin. Immaġinaw li Malta kienet pjanċa ċatta u orizzontali. Jekk tagħfas il-pjanċa 'l isfel minn naħa, dik in-naħa se titbaxxa u n-naħa l-oħra se togħla. In- naħa tal-'pjanċa' li għoliet iffurmat l-irdumijiet max-xatt tal- lbiċ u n-nofsinhar, u n-naħa li tbaxxiet iffurmat ix-xtut baxxi fit-tramuntana u l-grigal, fejn insibu il-portijiet. F'dawn l-irdumijiet insibu diversi ambjenti. F'postijiet hemm sisien wieqfin, f'postijiet oħra nsibu t-tafal li jifforma 2ġeomorfoloġija daqsxejn differenti; f'postijiet insibu rdum inqas wieqaf, bi blat kbir li nqasam minn fuq u tgerbeb għal taħtu, li bl-Ingliż insejħulhom boulder screes. Endemiċi, rari jew lokalizzati Kull wieħed minn dawn l-ambjenti jsostni gruppi differenti ta' pjanti u annimali. Fost dawn insibu ħafna speċi ta' pjanti 3endemiċi, bħall-bjanka tal-irdum, il-pjanta nazzjonali widnet il-baħar, iż-żigland t'Għawdex, is-sempreviva Njaħaa! Jiġifieri ġiet żurżieqa! In-naħa tal-grigal għoddsot. Widnet il-baħar Fir-ritratt jidhru s-sisien għoljin magħrufin bħala Iċ-Ċnus u Tal-Bardan. Qegħdin fl-inħawi tax-Xlendi, fil-fatt jidher it-torri fid-daħla tal-Bajja tax-Xlendi. In-naħa tal- lbiċ għoliet. Kif forsi kienet tidher Malta meta xirfet l-ewwel darba minn wiċċ il-baħar. Meta Malta ntrefgħet minn qiegħ il-baħar u xirfet minn wiċċ l-ilma, ma telgħetx orizzontali imma mxaqilba! Naħa waħda għoliet u n-naħa l-oħra tbaxxiet u għoddsot fl-ilma. Għalhekk illum għandna ħafna sisien fil-lbiċ, u ħafna xtut baxxi man-naħa tal-grigal. Natura 2000 hija nisġa ta' 27,300 postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Minn dawn 39 qegħdin f'Malta. Il-Ponta ta' San Dimitri Ojj, kif qed taqraha int dik? Xi ġralu l-Profs? Niżel isfel jieħu kafè. Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Bengħisa Fir-ritratt jidhru s-sisien għoljin magħrufin bħala Iċ-Ċnus u Tal-Bardan. Qegħdin fl-inħawi tax-Xlendi, fil-fatt jidher it-torri fid-daħla tal-Bajja tax-Xlendi. Katina ta' 10 Siti Natura 2000 – wieħed imiss mal-ieħor – jagħtu protezzjoni kontinwa lill-irdumijiet mill-Ponta ta' San Dimitri f'Għawdex sa Bengħisa, ħdejn Birżebbuġa. t'Għawdex u x-xebb. Hemm imbagħad speċi oħrajn li għalkemm mhux endemiċi għal Malta, ftit pajjiżi oħrajn, pereżempju jikbru biss fi z-zunnarija tal-blat u l-kubrita nana, jew speċi li f'Malta jikbru fi ftit postijiet biss, pereżempju l-għerq sinjur. Insibu wkoll diversi tipi ta' annimali, fosthom molluski u ħanfus li jinstabu f'Malta biss. Diversi speċi ta' għasafar ukoll jużaw dawn l-irdumijiet, fosthom għasafar tal-baħar bħaċ-ċiefa, il-garnija u l-gawwija prima, u għasafar oħrajn bħall-merill, il- bies u l-ispanjulett. Refuġji Is-sisien għoljin u mwarrbin joffru ħabitat tajjeb fejn il-bies jista' jbejjet. Li ma kinitx għall- kaċċa illegali, dan l-għasfur tal- ġenn jerġa' jibda jbejjet regolari f'pajjiżna, kif kien jagħmel dari. L-ambjent tal-irdumijiet huwa importanti immens għan-natura, l-iktar minħabba li huma ambjent li ma faċilment mill-bniedem. jintleħaqx B'xorti ħażina l-popolazzjoni kbira ta' nies fil-Gżejjer Maltin, l-iżvilupp u l-attivitajiet tal-bniedem, dejjem ikomplu jagħmluha iktar diffiċli għan- natura biex 'tikkompeti' magħna. Minħabba li fl-irdum ma tantx jasal il-bniedem, dan huwa wieħed minn dawk l-ambjenti li nsejħulhom refuġji, fejn in- natura ssib kenn mill-impatti bis-saħħa tal-bniedem. t'hekk baqgħu jikbru hemm pjanti li probabbli kienu komuni f'inħawi oħra imma qeridhom il-bniedem jew il-bhejjem tiegħu. Taħsbux però li b'daqshekk solvejna xi problema. Il- popolazzjonijiet ta' ħafna speċi xorta sejrin għall-agħar, anke f'dawn l-irdumijiet Huwa għalhekk tant importanti li nitgħallmu nnaqsu l-impatt tagħna fuq in-natura, speċjalment f'pajjiż żgħir bħal Malta. Li nitgħallmu napprezzaw il-wirt naturali li għandna huwa forsi l-ewwel pass importanti. Ċaqliq tal-art li spiss jikkawża terrimoti. 2ġeomorfoloġija. Il-forma li tieħu l-art biċ-ċaqliq u t-theżżiż tettoniku kif ukoll bl-effetti tat-temp, tal-elementi u taż-żmien. 3endemiċi. Annimali jew pjanti li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja. L-Għerq Sinjur huwa pjanta stramba li f'Malta hija rari ħafna. F'Malta jikber biss fuq il-Ġebla tal- Ġeneral (f'Għawdex) u fi ftit inħawi oħra mas-sisien. L-għerq sinjur għandu storja interessanti, għax dari kienu jaħsbu li jfejjaq mard tad-demm (peress li aħmar skur). Tant kien rari u prezzjuż li l-Gran Mastru kien jibagħtu bħala rigal lil rejiet, prinċpijiet u papiet. Jekk bniedem komuni kien jinqabad jaqta' minnu kien jintbagħat jaqdef fuq ix-xwieni! X'kull waħda! Meta nsemmu l-BirdLife is-soltu nifhmu bl-għaqda Maltija għall-ħarsien tal-għasafar. Imma fil-fatt BirdLife huwa l-isem ta' ġabra kbira ta' għaqdiet minn madwar id-dinja, fosthom Malta. Dawn l-għaqdiet għandhom ħafna ismijiet u logos differenti, imma kollha jaħdmu għall-ġid tal-għasafar u n-natura. Flimkien dawn jiffurmaw BirdLife International. Fiji Total ta' 13 miljun membri u sapporters! Waww, u jien wieħed minnhom.