Ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta' Santu Wistin bil-Malti - L-ewwel parti Minn din il-ħarġa ta' l-aċċent se nibda sensiela ta' tliet artikli dwar ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta' Santu Wistin maqlubin għall-Malti. Fl-ewwel artiklu se nagħti ħarsa lejn il-proża, il-poeżiji u ddrammi Griegi u Latini maqlubin għall-Malti, mhux neċessarjament ippubblikati. Id-drammi li se naqraw dwarhom f'dan l-artiklu qatt ma ttellgħu f'Malta. Fit-tieni artiklu se nikteb dwar ixxogħlijiet teatrali Griegi u Latini maqlubin għall-Malti li ttellgħu f'Malta filwaqt fit-tielet, se nikteb dwar ix-xogħlijiet ta' Santu Wistin maqlubin għall-Malti li ħafna minnhom ġew tradotti minn Valentin Vince Barbara. Uħud minn dawn it-traduzzjonijiet Maltin inqalbu mil-lingwa oriġinali jiġifieri millGrieg jew mil-Latin iżda hemm oħrajn li ma nafux eżattament minn liema lingwa nqalbu. Ħajr: Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Fil-fatt it-traduttrici Maria Giuliana Fenech tosserva li "mhux [it-traduzzjonijiet tal-Klassiċi għall-Malti] kollha ġew tradotti mill-oriġinal u, dan il-punt mhux dejjem intqal ċar u tond mill-istess tradutturi" (2011, p. 81). X'nifhmu b'Il-Klassiċi Hemm qbil fost l-istudjużi li meta nużaw il-kelma waħedha bl-artiklu, il-Klassiċi (the Classics) inkunu qed nirreferu biss għax-xogħlijiet letterarji, inklużi dawk filosofiċi u storiċi, li nkitbu bilGrieg jew bil-Latin sa minn elfejn sena Qabel Kristu sal-waqgħa tal-Imperu Ruman. Għaldaqstant meta ma rridux nirreferu għal dawn, għandna nżidu kwalifika mal-kelma Klassiċi. Il-Klassiċi Maltin tirreferi għal dawk ix-xogħlijiet letterarji ewlenin li jisbqu kull żmien jew kull isem ieħor. Fil-każ talpoeżija, għandna, pereżempju, Il-Jien u lil Hinn Minnu (1938) ta' Dun Karm, fil-każ tal-proża nistgħu nsemmu Is-Salib tal-Fidda (1939) ta' Wistin Born, fil-każ tat-teatru, Il-Fidwa tal-Bdiewa (1936) ta' Ninu Cremona fost l-oħrajn. + Mhux ippubblikati Il-ħrejjef ta' Esopu Fl-1931 naraw l-ewwel testi Klassiċi miġjubin għall-Malti: sitt ħrejjef ta' Esopu fil-forma ta' poeżiji. Sir Temi Zammit (30 ta' Settembru 1864 – 2 ta' Novembru 1935) jagħtina InNemla u l-Werżieq (Marzu 1931, p. 32), IrRegħba u Il-Għorab (Ġunju 1931, p. 56), IżŻrinġ u l-Barri (Settembru 1931, p. 83) u IxXiħ u l-Mewt (1931, p. 7); Dun Karm (18 ta' Ottubru 1871 – 13 ta' Ottubru 1961) jagħtina Il-Baqra, l-Għaniqa, in-Nagħġa u l-Iljun (Ġunju 1931, p. 59). Esopu, li lilu jiġu attribwiti dawn il-ħrejjef, kien ħarrief u skjav li għex bejn is-620 u l-564 Qabel Kristu fil-Greċja l-Antika. Dawn ilħrejjef kienu jiffurmaw parti mit-tradizzjoni orali u, minkejja li huma ta' oriġini varji, waslulna permezz ta' għadd ta' sorsi f'reġistri verbali differenti u mezzi artistiċi popolari. Għaldaqstant, matul iż-żmien, kien hemm żidiet u tnaqqis mill-ħrejjef oriġinali. Fuq kollox, dawn il-ħrejjef jagħmlu parti integrali mill-korp letterarju Klassiku tal-Greċja lAntika (Wikipedia). Huwa b'mod konxju li għażilt "miġjubin għallMalti" u mhux "maqlubin/tradotti għall-Malti". Fl-artiklu "Shakespeare bil-Malti" (l-aċċent, Nru 15) Clare Vassallo u jiena ktibna dwar "iddistinzjoni bejn it-traduzzjoni 'stretta' u dik 'libera'" u rajna li "din l-id ħielsa tat-traduttur tkun ta' spiss akkumpanjata minn strateġija ta' domestikazzjoni fejn l-intenzjoni tattraduzzjoni, jew aħjar, tal-adattament, tkun aktar viċin tal-aspettattivi letterarji tal-udjenza mira milli tat-test sors" (l-aċċent, 2017, p. 39). Dan jgħodd għat-testi ta' Esopu miġjubin għall-Malti. Hu x'inhu, adattament jew traduzzjoni, dawn it-testi ikkontribwew bil-kif għall-korp letterarju Malti. Ma nafux minn liema lingwa nqalbu l-ħrejjef ta' Esopu bil-Malti, u lanqas nafu jekk ġewx tradotti jew adattati. Iżda Oliver Friggieri, filktieb tiegħu Dun Karm – Il-Poeżiji miġbura, jgħodd il-ħrafa, Il-Baqra, l-Għaniqa, inNagħġa u l-Iljun ta' Dun Karm (1980, p 449) bħala traduzzjoni u jdaħħalha fl-istess taqsima fejn insibu dik li hi meqjusa bħala l-aqwa traduzzjoni tal-poeta nazzjonali, L-Oqbra (1980, p. 451). Dwar il-ħames ħrejjef li tana Temi Zammit, filwaqt li għal In-Nemla u l-Werżieq jgħidilna biss li qalibha mill-Franċiż, għall-erba' l-oħra ma jgħidilna xejn. Jekk dawn huma traduzzjoni, ma nafux minn liema test inqalbu. L-akbar għadd ta' ħrejjef ta' Esopu bil-Malti tahomlna Bro. Henry Grech F.S.C. (18 ta' Diċembru 1918 – 10 ta' Ġunju 1981). Anke dawn huma ppreżentati f'versi, ippubblikati fi ktieb maħruġ fl-1963 li reġa' ġie stampat fl-1966. Bħal Temi Zammit u Dun Karm, Bro. Henry ma jgħidx minn fejn ħadhom jew jekk humiex traduzzjoni jew adattament. L-istess ngħidu għażżewġ ħrejjef li tana fi proża l-poeta Achille Mizzi, Il-lifgħa u l-Iima u Raġel migdum mill-kelb (Cortis, 2009, p. 18). Wara l-pubblikazzjoni tal-kotba ta' Bro. Henry, naraw xi awturi Maltin, wħud minnhom għalliema, jisfruttaw l-element didattiku tal-ħrejjef ta' Esopu u joħorġu għadd ta' kotba bbażati fuq dawn il-ħrejjef jew ispirati minnhom. Il-biċċa l-kbira ta' dawn il-pubblikazzjonijiet huma mmirati lejn it-tfal u l- ħrejjef ta' Esopu li nsibu fihom huma addattati u ppreżentati b'ħafna modi u L-edizzjoni tal-1966 lwien, ġeneralment akkumpanjati minn illustrazzjonijiet. Bro Henry innifsu, fl-1984, ħareġ għadd minn dawn il-ħrejjef f'edizzjoni tal-Ladybird barra li fl-1975 kien ħareġ L-Ewwel ktieb tal-Ħrejjef Esopu. Fi żmien tad-deheb għall-Malti tinqaleb Aeneis ta' Virġilju Bejn l-1938 u l-1941 idDumnikan Albert M. Grech (10 ta' Mejju 1883 – 7 ta' Jannar 1942) qaleb milLatin għall-Malti l-ewwel sitt kotba ta' L-Enejjija (Aeneis) ta' Virġilju. Din ittraduzzjoni għandha importanza partikolari peress li twieldet fi żmien tad-deheb għall-Malti. Mhux ta' b'xejn fl-introduzzjoni tal-Ewwel Ktieb Grech jgħidlina: "Kemm l-ilsien Malti hu għaddej ġmielu 'l quddiem bit-tħabrik ta' bosta qalbiena u ħabbejja tiegħu, kemm qiegħed jitfa' bis-sħiħ għeruqu u jieħu l-qagħda ta' lsien miktub bir-reqqa, hi ħaga li llum jaraha kolħadd" (1938, I Ktieb, p. iii). X'kienu dawk l-iżviluppi marbuta mal-Malti? Fl-1934, il-Gvern Ingliż irrikonoxxa l-Malti bħala ilsien uffiċjali (flimkien mal-Ingliż). Fl-istess nifs ġiet rikonoxxuta b'mod uffiċjali l-ortografija tal- Għaqda Kittieba tal-Malti (illum l-Akkademja tal-Malti) li l-istess għaqda kienet ħarġet fl1924. B'hekk intemmet il-kwistjoni tal-lingwa li kienet ilha għaddejja mis-seklu ta' qabel u tnieda dak li hu meqjus bħala perjodu taddeheb għal ilsienna, fundamentali għall-Malti tal-lum. Kien f'dan il-perjodu li rajna l-Malti jintuża fil-Qrati minflok it-Taljan, lil Ninu Cremona joħroġ il-grammatika tal-Malti Tagħlim fuq il-kitba Maltija f'żewġ volumi (1934 u 1938), jiġu introdotti korsijiet tal-Malti għall-ħaddiema taċ-ċivil li kienu abbinati maliżvilupp fil-karriera. Fl-1935 naraw il-Malti jsir obbligatorju biex wieħed jaħdem malGvern u fl-istess sena l-eżami tal-matrikola talMalti jsir obbligatorju biex wieħed seta' jidħol l-Università u fl-1937 reġa' ġie stabbilit idDipartiment tal-Malti wara assenza ta' 108 snin (Brincat, 2011, p. 358). Mil-lat letterarju, id-deċennju tal-tletinijiet jiftaħ bir-rumanz satiriku Ulied in-nanna Venut fl-Amerika (1930) ta' Ġwann Mamo. Iżda li kieku kellna niffukaw biss fuq l-1938, is-sena li fiha nqalbu l-Ewwel u t-Tieni Ktieb ta' LEnejjija, naraw ippubblikati l-ktieb tal-poeżiji Nirien ta' Karmenu Vassallo, u r-rumanzi Taħt Tliet Saltniet ta' Ġużè Aquilina, Leli ta' ĦażŻgħir ta' Ġużè Ellul Mercer, u Triq id-Dejqa Nru 13 ta' Ivo Muscat Azzopardi. Fl-istess sena naraw lil Dun Karm ilesti l-poema Il-Jien u Lilhinn Minnu. Fl-1937 naraw ippubblikat Żmien l-Ispanjoli ta' Ġużè Galea u fl-1939 IsSalib tal-Fidda ta' Patri Wistin Born, iż-żewġ rumanzi li, flimkien ma' Taħt Tliet Saltniet u Leli ta' Ħaż-Żgħir, reċentement ġew meqjusa bħala fost l-aħjar rumanzi Maltin tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin (Aloisio, 2017, pp. 4143). Hu f'dan l-isfond storiku, lingwistiku u letterarju li nistgħu nifhmu l-importanza talqlib għall-Malti ta' L-Enejjija ta' Grech li filfatt jikteb: "B'dal-ħjiel f'moħħi, u mħajjar ukoll millimġiba ta' Maltin bħali, li bla ma qatgħu qalbhom fl-ebda tfixkil li għaddew minnu, taw daqqa t'id lit-taħriġ miktub ta' lsienna, u fuq kollox ta' dawka li qalbu fih ix-xogħol sabiħ ta' nies barranin, jien ħsibt ħa nagħti wkoll iddaqqa t'idi u naqleb fil-Malti tagħna l-Għanja It-traduzzjoni ta' Grech tinkludi aktar kliem semitiku milli rumanz minkejja li x-xogħol inqaleb mil-Latin; pereżempju juża Rumi għal Ruman, xerq għal orjentali, ħarb għal gwerra. Grech huwa wkoll produttiv ħafna fl-użu talverb semitiku. L-Enejjija qatt ma ġiet ippubblikata. Grech ma jgħidx espliċitament li qaleb dan ixxogħol direttament mil-Latin għall-Malti iżda jikteb "f'dal-qlib bi ħsiebni nżomm bir-reqqa kollha sew il-ħsieb kemm il-kliem tal-Għannej Rumi, mnejn ma nitbigħedx ħlief meta ma nistax nagħmel ieħor, bil-għan li nġiegħel ilVirġil innifsu jgħanni bil-Malti tagħna daka li għanna bil-Lati tiegħu" (1938, I Ktieb, p. iv). Din hi indikazzjoni li l-qlib sar direttament mil-Latin. Barra minn hekk fl-1936 ittraduċa wkoll mil-Latin għall-Malti l-innijiet ta' San Tumas t'Akwinu dwar l-Ewkaristija, LGħanjiet dwar l-Ewkaristija (1936). Hu kien jagħti wkoll il-privat tal-Latin liż-żgħażagħ li kienu biħsiebhom isiru saċerdoti (Fsadni, 2003, p. 166). Meta kien il-Belt, għamel żmien jgħallem it-Teoloġija fis-Seminarju talArċisqof. Iżda fuq kollox, tqabbil fuq fuq bejn ix-xogħol oriġinali u t-test ta' L-Enejjija jurina li Grech tana traduzzjoni interlingwsitika (ara t-tabella tat-tqabbil tal-ewwel seba' versi mattest Latin u mat-traduzzjoni ta' Xuereb). Prova ta' dan narawha fl-aħħar paġni ta' kull wieħed mis-sitt kotba fejn insibu "Damma ta' ismijiet in-nies, il-ħwejjeġ u l-imkejjen" bil-Malti u bil-Latin, speċi ta' dizzjunarju żgħir MaltiLatin tal-kliem użat fit-traduzzjoni. Fit-traduzzjoni ta' L-Enejjija (u tal-innijiet Ewkaristiċi ta' San Tumas t'Akwinu) ninnutaw li Grech juża tajjeb lortografija tal- Għaqda Kittieba talMalti li kienet ġiet rikonoxxuta b'mod uffiċjali ftit snin qabel. Dan hu f'kuntrast qawwi ma' dak li kiteb u ppubblika hu stess fil-bidu tas-seklu għoxrin fejn ħaddem ortografija tal-Malti Ttaljanizzata ħafna. Fl-1975, il-Professur Oliver Friggieri ppubblika De Arte Poetica ta' Quintus Horatius Flaccus (65 QK-8 QK), magħruf aħjar bħala Orazju. Din hi traduzzjoni mil-Latin għall-Malti L-edizzjoni tal-1988 ta' xogħol Klassiku importanti meqjus bħala biċċa għodda siewja u bażika biex wieħed jibda jifhem il-kritika letterarja. Fl-1988, il-Professur Friggieri reġa' ħareġ din it-traduzzjoni f'edizzjoni annotata. Fid-daħla għal din l-edizzjoni Friggieri jistqarr li De Arte Poetica "hi xogħol iebes bil-bosta f'dik li hi traduzzjoni għaliex hi mbiegħda b'sekli sħaħ u hi wkoll poeżija, jiġifieri fiha kontenut imsarraf f'metafori, waqt li l-ilsien hu mħaddem bil-mod speċjali tal-poeżija biex jinsiltu minnu s-setgħat kollha" (1988, p. i). Friggieri jgħid li "din l-esperjenza tiegħi filqlib ta' test importanti u diffiċli bħal dan [i.e. ta' De Arte Poetica] ġibitni wiċċ imb wiċċ, mill-ġdid, mas-seħer u mal-għana (lessikali, idjomatiċi, sintattiċi) tal-Malti" (1988, p. i). Fl-2008, il-Prof. Friggieri ppubblika ttraduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti tat-traġedji Antigone u Edipu s-Sultan ta' Sofokle u Medea ta' Ewripide fil-ktieb Tliet Drammi Griegi. Fil-verità dawn kienu ġew ippubblikati separatament qabel meta ttellgħu bħala xogħlijiet teatrali u għalhekk nitkellem dwarhom fl-artiklu li jmiss. Patri Victor Xuereb S.J. (4 ta' Ottubru 1930 – 26 ta' Awwissu 2017) tana l-akbar għadd ta' traduzzjonijiet tal-Klassiċi għall-Malti, kemm mil-Latin kif ukoll mill-Grieg, fosthom LOdissea (1989) ta' Omeru li fl-1991 rebbħitu l- Premju tal-Aqwa Ktieb tas-Sena, mogħti millKunsill Nazzjonali tal-Ktieb Malti, u l-premju Città di Valletta (Xuereb, 1999, p. vi). L-Odissea, tradizzjonalment attribwita lil Omeru u aktarx komposta viċin it-tmiem it-8 seklu Qabel Kristu xi mkien fl-Ionja, fil-kosta Griega ta' Anatolja, hi t-tieni l-eqdem biċċa xogħol letterarja fid-Dinja Oċċidentali – leqdem hi L-Ilìjade, ukoll attribwita lil Omeru. L-Odissea hija segwitu parzjali għal L-Ilìjade (Wikipedia). Kemm il-Grieg kif ukoll il-Latin Xuereb kien jafhom sew: Flimkien mal-filosofija, hu studjahom fil-fond fl-Università ta' Oxford minn fejn fl-1961 kiseb M.A. (Oxon) filLingwi Klassiċi u fil-filosofija. Għallem ilLatin u l-Grieg fl-Università ta' Gonzaga, f'Washington (1965-1967) u l-Grieg flUniversità ta' Malta (Xuereb 1999, p. vi; Schiavone 2009, p. 1653). Fl-introduzzjoni għal L-Odissea Xuereb jirrakkontalna kif daħal għal din it-traduzzjoni: "Il-ħsieb li xi darba rrid naqleb l-Odissea għall-Malti kien ilu jberren ġo moħħi minn meta kont nistudja Oxford. Hemm hekk kelli nistudja l-Odissea sewwa għaliex kienet fissillabu tal-eżami. U aktar ma kont naqraha floriġinal, aktar kont nissaħħar bil-ħeffa u bilmużikalità tal-kliem li Omeru kien kiteb, elfejn Fr Victor Xuereb S.J., dakinhar tat-tnedija ta' L-Ilìjade flimkien mal-ex Ministru Dr Louis Galea. Ħajr lill-Arkivju Pronvinċjali tal-Ġiżwiti, in-Naxxar. u seba' mitt sena ilu! Imbagħad, kemm domt lAmerika, kelli ngħallem l-Odissea fl- Università ta' Gonzaga fi Spokane. U mill- 1979 sal-1981 kont ngħallem xi kotba talOdissea lill-istudenti tas-sixth form tal-Kulleġġ ta' Saint Ignatius, Londra. Aktar ma kont nistudjaha u ngħallimha, aktar kont nitħeġġeġ biex naqlibha għall-Malti" (1989, p. iv). Dwar din it-traduzzjoni Mons. Lawrenz Cachia, fir-reċensjoni ta' din L-Odissea, jikteb li Xuereb "wera li jaf il-Malti sewwa u li għandu vokabularju ta' kliem Malti Semitiku wiesa' ħafna. Juża wkoll kliem Rumanz u naħseb li t-taħlita bejn it-tnejn hija fi proporzjoni ġust u għalhekk tinħass bilanċjata ħafna." Cachia jgħid ukoll li "huwa dmir ta' min jittraduċi li jagħti s-sens fidil bħalloriġinal. Dan Patri Xuereb jagħmlu sewwa" iżda jikkritikah fit-tiswir tal-versi – "Patri Victor mhux imkisser biżżejjed fis-sengħa talversi" (Cachia, 1995, p. 257; p. 259). Mill-Grieg, Xuereb tana żewġ traduzzjonijiet ippubblikati oħra. Fl-1999, tana L-Ilìjade ta' Omeru, li skont it-traduttur, "il-Griegi kienu jqisu L-Ilìjade bħala ogħla u aktar poetika mill-Odissea" (Xuereb, 1999, p. vi). Fl-2008, tana Ir-Repubblika ta' Platun, ktieb li Xuereb jgħid li studjah fl-oriġinal Grieg meta kien student fl-Università ta' Oxford (2008, p. xiii). Fl-2004, Xuereb ħareġ it-traduzzjoni mil-Latin għall-Malti ta' L-Enejde ta' Virġilju. It-traduttur Ġiżwita jistqarr li "ħabatli tajjeb li dħalt għal din il-biċċa xogħol iebsa tal-qlib ta' L-Enejde mil-Latin għall-Malti, wara li diġà ppubblikajt L-Odissea u L-Ilìjade ta' Omeru. Jien stess stajt napprezza iżjed id-differenza li hemm bejn il-versi ta' Omeru u dawk intarzjati f'xulxin u megħrukin ta' Virġilju. Ngħid biss li ħadt gost nittraduċi L-Enejde aktar milli ħadt fix-xogħlijiet ta' Omeru. L-Enejde titlob sfida akbar" (2004, p. xiv). Traduzzjonijiet mhux ippubblikati ta' Xuereb Xuereb kien produttiv ħafna fit-traduzzjonijiet għax barra l-erba' opri kbar u voluminużi li ppubblika, ħalla warajh għadd sabiħ ieħor ta' traduzzjonijiet mill-Grieg u mil-Latin li ma laħaqx ippubblikahom. Nota bijografika fil-ktieb tiegħu Il-Mitoloġija tgħid li Xuereb "għandu maqlubin għall-Malti mill-Grieg is-seba' traġedji ta' Sofokle u l-Arti Poetika ta' Aristotli" (1999, p. vi) u saħansitra dawn ġew elenkati bħala pubblikazzjonijiet flentrata dwar dan it-traduttur Ġiżwita li hemm fid-Dictionary 	of 	Maltese 	Biographies (Schiavone, 2009, p. 1653). Skont Xuereb stess, is-seba' traġedji ta' Sofokle kellhom jiġu ppubblikati mill-Università ta' Malta (2008, p. xiii) imma fil-verità dan qatt ma sar. Lanqas ittraduzzjoni ta' L-Arti Poetika ta' Aristotli, qatt ma ġiet ippubblikata. Iżda din il-ftit informazzjoni ġegħlitni nkompli ngħarrex u nfittex u l-kurżità tar-riċerka wasslitni fl-Arkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti Xellug: Manuskritt tat-traduzzjoni tal-Ewwel Ktieb ta' L-Odi ta' Orazju. Ħajr lill-Arkivju Pronvinċjali tal- Ġiżwiti Lemin: L-aħħar stezura lesta għall-istampar ta' L-Odi ta' Orazju I-III, IV, li sibt f'dar privata. Hemm sibt manuskritti, typescripts, computer printouts u steżuri lesti għallistampa ta' wħud minn dawn ix-xogħlijiet, inkluż steżura finali ta' L-Arti Poetika. FlArkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti m'hemmx steżura finali ta' kull wieħed minn dawn ixxogħlijiet maqlubin għall-Malti li kont qed infittex. Għaldaqstant komplejt infittex u minn dar privata rnexxieli nikseb kopja tal-aħħar steżura tat-traġedji kollha bil-Malti ta' Sofokle u ta' L-Odi ta' Orazju maqlubin minn Xuereb iżda li qatt ma ġew ippubblikati. It-traduzzjonijiet ta' għalliema universitarji oħra Barra Oliver Friggieri u Victor Xuereb, hemm għalliema oħra minn dipartimenti varji tal-Fakultà talArti tal-Università ta' Malta li tawna traduzzjonijiet għall-Malti ta' xogħlijiet Klassiċi. Fl-1995 naraw lill-Professur Michael Zammit jagħtina l-qlib mill-Grieg għall-Malti ta' L-Apoloġija ta' Platun. Zammit, professur fid-Dipartiment tal-Filosofija, dan l-aħħar tana wkoll Il-Metamorfosi: L-Ewwel Ġabra ta' Siltiet, traduzzjoni mil-Latin għall-Malti ta' siltiet mill-Metamorphōseōn librī ta' Ovidju. Dawn huma rakkonti li Ovidju kiteb dwar l-Allat u figuri mitiċi. Fid-daħla għal dan il-ktieb, Zammit jgħidilna li "Ovidju, li ismu sħiħ kien Publius Ovidius Naso, twieled f'Sulmo (illum Sulmona), villaġġ ċkejken f'wied fil-għoli fl-Apennini, madwar sena wara l-assassinju ta' Ġulju Ċesari. Ħa l-fama bħala poeta, u sar popolari f'Ruma, fi żmien l-Imperatur Awgustu. Il-Metamorfosi kitbu bejn wieħed u ieħor fi żmien it-twelid ta' Ġesù" (2018, p. xi). Il-Professur Zammit qaleb ukoll għall-Malti Il-Bħagawad Gita li tfisser l-Għanja tal-Qaddis, xogħol bis-Sanksrit. Is-Sanskrit hija lingwa tal-Indja antika bi storja dokumentata ta' 3,500 sena. Skont Zammit id-definizzjoni ta' x'nifhmu bi "Klassiċi" għandha tkopri wkoll is-Sanskrit. Fl-2011 rajna t-traduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-ewwel seba' kotba ta' L-Erojdi ta' Ovidju. Din hi t-teżi tal-MA mhux ippubblikata f'żewġ volumi li Maria Giuliana Fenech, lettur part time flUniversità ta' Malta u l-President tal-Malta Classics Association, ġabet mill-Università ta' Malta. Ittutur tagħha f'din it-teżi kien il-Professur Horatio Ceasar Roger Vella, għalliem tal-Latin fidDipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija tal-istess Università li fl-2012 tana t-traduzzjoni ta' L-Eleġiji ta' Properzju. Fl-2012, Dr Karmenu Serracino ppubblika fi ktieb Dwar l-Arti talPoeżija bil-Malti. Fil-verità, din hi t-traduzzjoni mill-Grieg għall-Malti ta' dik li tradizzjonalment hi magħrufa bħala Il-Poetika ta' Aristotli li Serracino ppreżenta fl-1998 bħala t-teżi tal-Masters tiegħu. Dan ittraduttur ilu sa mill-1997 jgħallem fid-Dipartiment tal-Klassiċi u lArkeoloġija tal-Università ta' Malta. Dan ix-xogħol ta' Aristotli, li nkiteb fis-sena 335 QK, huwa l-aktar xogħol bikri li nafu bih s'issa li jittratta temi għat-teorija tad-drama u tteorija letterarja. It-traduzzjoni ta' Serracino ġiet deskritta bħala "għadma iebsa u għażla kuraġġuża li tesplora xogħol ferm prestiġġjuż li influwenza bil-kbir il-kritika letterarja" (Falzon, April 2013, p. Fl-2013, Serracino kien qal lil l-aċċent li din it-traduzzjoni "hija biss parti minn vjaġġ li xogħol Aristotli ilu jagħmel għal sekli sħaħ u li għadu jagħmel sal-lum. Permezz ta' dan ixxogħol, il-lingwa Maltija issa saret ukoll parti minn din listorja kbira u importanti fl-Istorja tal-letteratura Klassika, ilkritika letterarja u t-teatru" (Falzon, April 2013, p. 36). Fuq il-lemin tidher Steżura lesta għall-istampa ta' L-Arti Poetika ta' Aristotli ta' Victor Xuereb Bċejjeċ Klassiċi żgħar maqlubin għall-Malti Fil-ktieb Letteratura tal-1992 (ed Toni Cortis), fit-taqsima ddedikata lill-Klassiċi, flimkien ma' traduzzjoni ta' bċejjeċ minn xogħlijiet kbar stampati f'pubblikazzjonijiet separati, naraw traduzzjoni għall-Malti ta' bċejjeċ żgħar li ma dehru mkien ieħor, fosthom dawk ta' Mark Anthony Sammut u missieru Frans Sammut. Barra t-traduzzjoni bil-Malti, hawn naraw ukoll il-verżjoni oriġinali bil- *L-Odi 3.13 **Dan hu isem il-ktieb. Paġna minn Vox Depicta Fl-istess taqsima naraw "Lil Anaktorja" ta' Saffo maqluba għall-Malti minn Victor Xuereb u "Bandusia" ta' Orazju maqluba minn Achille Mizzi. Fl-2017, rajna ppubblikat Vox Depicta, ktieb ta' proverbji Latini maqlubin għall-Malti u lIngliż, editjat minn Lara Zammit u Maria Zammit. Dan il-ktieb hu frott ilkollaborazzjoni bejn Malta Classics Konklużjoni Dan l-ewwel artiklu minn sensiela ta' tlieta għeni niskopri mill-ġdid is-seħer tal-antikità Klassika u l-letteratura tagħha. Barra minn hekk inħoss li bil-kxif għall-ewwel darba ta' LEnejjija ta' Patri Albert M. Grech O.P. u ttraduzzjonijiet mhux ippubblikati ta' Patri Victor Xuereb S.J. hawn qiegħda ssir ġustizzja storika ma' dawn it-tradutturi li kellhom għal qalbhom ħafna l-ilsien Malti u għalhekk ħaqqhom ir-rikonoxximent tagħna. Fil-fatt, ittnejn jgħidulna li l-ħeġġa li kellhom għallMalti li ġagħltihom jidħlu għal dan ix-xogħol: Grech jgħidilna li daħal għal din l-għadma iebsa "għaliex rajt ukoll li minnu l-għażiż ilsien Malti sata' jikseb daqsxejn ta' fejda ġmielha" (1938, I Ktieb, p. iv). Min-naħa l-oħra, Xuereb jgħidilna "ma kien ikolli qatt kuraġġ nidħol għal din il-biċċa xogħol filosofika bil-Malti ["Ir-Repubblika" ta' Platun] li kieku ma kinetx il-ħerqa li għandi li nara l-letteratura Maltija tikber u tistagħna bi traduzzjonijiet dejjem ġodda" (2008, p. xiii). Bis-saħħa ta' dawn ix-xogħlijiet il-Malti kiber u stagħna. Bl-istess mod, hu sinifikanti lkontribut lill-Malti tal-bqija tat-tradutturi li tawna l-qlib għall-Malti ta' xogħlijiet Klassiċi.