IL-LINGWA TAL-LETTERATURA: RIFLESSJONIJIET FUQ XEMGĦAT (Dawn l-ispunti ġew ippreżentati bħala parti mill-webinar pubbliku biż-Zoom, Mal-Kliem li Jaqa', nhar il-25 u s-26 ta' Settembru 2020, li kien maħsub għal-letturi u l-għalliema kollha fil-livell postsekondarju organizzat mid-Dipartimenti talMalti fil-Fakultà tal-Arti tal-Università u l-Junior College biex ġew diskussi s-suġġetti tal-lingwa, il-lingwistika u lletteratura fis-sillabi l-ġodda tal-Malti fil-Livell Intermedju u Avvanzat.) Il-lingwa minn Venere u l-letteratura minn Marte? Kultant, fil-klassijiet tagħna, nagħtu din limpressjoni, li l-lingwa u l-letteratura ġejjin minn żewġ pjaneti differenti, ma jitħalltux flimkien u bħallikieku jgħaddu mingħajr xulxin. Imma r-realtà mhix din. Kif nafu lkoll, mingħajr il-lingwa m'għandniex letteratura u mingħajr il-letteratura l-lingwa ma tistagħnax, ma tkunx dik li hi. Għalhekk hemm dinja waħda, li fiha l-lingwa u l-letteratura jimxi id f'id u jikbru ma' xulxin u bissaħħa ta' xulxin. Din hi d-dinja ta' Anġla x-Xmaksa u u Nikol x-Xmaksu li fiha nħalltu u naqsmu. Din hi d-dinja li fiha ma nanalizzawx biss l-istil u t-temi u n-narratur imma nidħlu ftit iktar fiddettall biex niskopru kif inhi mibnija n-novella saff saff u x'inhuma l-effetti li tħalli. Mela din hi wkoll id-dinja tal-lessiku, tal-morfoloġija u tas-sintassi. Id-dinja li fiha kull kelma għandha l-piż tagħha, iddenotazzjonijiet u l-konnotazzjonijiet tagħha. Pereżempju f'"Ħanut tal-Ħelu" l-Monsinjur iredden qagħad mhux iparla, jew jipprietka jew jispjega; min-naħa l-oħra u l-kappillan f'"Gerita" qagħad igedwed. F'"Boċċa tal-ħġieġ" Salvinu "jifli" l-boċċa mhux sempliċement "iħares" lejha; "ix-xita l-ħin kollu traxxax u tieqaf għal ftit terġa' traxxax" (72) f'"Boċċa tal-ħġieġ" iżda f'"Taħt fanal mitfi" tagħmel ħalba xita (155). Għaldaqstant, tajjeb li fil-klassijiet tagħna niddiskutu l-implikazzjonijiet ta' kull kelma, tal-għażla tal-kliem. Hekk l-istudenti jaslu biex jifhmu anke l-fatt li novella ma tinkitibx ċumm bumm, imma fiha ħafna ħsieb … u aħna l-qarrejja daqstant ieħor irridu naħsbu wkoll. Dawn ta' Żahra, hekk huma fil-fatt, novelli li jirrikjedu ħsieb. Għax dawn ta' Żahra huma n-novelli tal-kbar. Mhumiex l-istejjer tal-pastizzi tal-piżelli, tal-aħwa mqabbdin ma' xulxin jew tal-annimali (erħilha li anke f'dawn insibu saffi li jappellaw għall-kbar ukoll). L-istudenti jiddarsu, forsi (mhux ċerta hix il-kelma preċiża) meta jaqraw kliem bħal 'pixxa', 'ħara' jew 'sormi'. Mhux kliem li qatt ma semgħuh imma meta jaqrawh fil-klassi u jisimgħu lillgħalliema tagħhom jaqrawh, iħossuhom skomdi. U tajjeb li jħossuhom skomdi. Dan hu wieħed millgħanijiet tal-letteratura. Minn hawn imma, nagħmlu pass ieħor, nispjegaw l-effetti tal-kliem użat, pereżempju l-missier fin-novella "Gerita" ma kienx se jitkellem bil-binti u l-povra bħalma titkellem iz-zija Silvja fi "Ħġieġ". U hemm skop għaliex ma jitkellimx hekk. Mill-kliem li juża toħroġ l-aggressjoni tiegħu u nifhmu għaliex sfaxxat il-familja tiegħu u Gerita spiċċat fiex spiċċat. Nistgħu nifhmu wkoll l-azzjonijiet ta' Gerita iktar 'il quddiem fin-novella. Interessanti wkoll li f'"Taħt fanal mitfi" minkejja li jgħidilna li Pullu jaqbeż u jidgħi qatt ma nisimgħuh jidgħi (fil-veru sens tal-kelma jidgħi). F'dan is-sens, Żahra jażżarda imma huwa wkoll kawt, jgħidilna u mhux jurina, forsi biex iħalli d-dagħa għall-immaġinazzjoni tagħna. Teknika oħra li permezz tagħha jgħinna npinġu aħjar l-istampa tan-novella hija dik tas-similitudni. Is-similitudni toħloq stil għaliha; ġieli ddaħħaq, ġieli tkabbar, ġieli ddarras … u din hija l-lingwa talletteratura, anzi l-lingwi tal-letteratura. Permezz tas-similitudni joħloq għadd ta' paralelliżmi bħal Anġlu li "wiċċu tpaħpaħ u sar donnu ġuġù" (50) u bħal Anġla x-Xmaksa li "kienet imqadda u lixxa daqs it-twavel tal-fraxxnu li kien jinċana Nikol it-Tarzna" (51) u Rożina "niexfa u mqadda u siekta bħall-istoċċijiet tal-ġinġer ġol-kaxxi tal-ħelu!" (57). Jiġifieri mhux talli l-oġġetti jieħdu karatteristiċi tal-bnedmin, talli fin-novelli ta' Żahra l-karattri jiddakkru mill-oġġetti ta' madwarhom ukoll. Flimkien ma' dawn it-tekniki, iħaddem il-metafora u f'Żahra nsibu fost l-iktar metafori friski u sbieħ (issa x'inhu s-sabiħ argument għal darba oħra). Dawn huma xi eżempji li juża Żahra. ĦANUT TAL-ĦELU "Leli jibqa' b'għajnejh impeċpċin fuq l-għodda, inaqqar skalora taċċi minn fuq il-pett taż-żarbun bil-munqar ta' martell daqs nitfa." (47) "… jirrendilux aktar jekk jieħu ishma fit-taqsima taċ-ċikkulata jew kont kurrenti fil-ġuġù." (48) "Sieqha marret ġo nofs il-biża' ta' Smida" (56) BOĊĊA TAL-ĦĠIEĠ "Il-bieb tal-bitħa bil-ħġieġ ikkulurit li fi nżul ix-xemx ta' Mejju kien jilgħab kalejdoskopju mal-madum tal-kontrantrata." (67) "Iżda f'dan l-eden ta' tifkiriet kien hemm ukoll il-lifgħa" (69) "Ommu … tferfer f'idejha l-ġlekk daqs nitfa li mal-ħalib ta' lewnu kien żdiedlu ħafna te u kafè" (152) "Ma riditx tara l-mewt ipparkjata" (152) "Ġabru ċ-ċaqquf tal-platt u mesħu l-bikja kollha minn mal-ħajt" (153) "imbagħad ġimgħa wara waslu x-xjuġ u l-istilel bdew jintfew waħda waħda" (253) Dawn it-tipi ta' metafori differenti jkomplu jagħtu ħajja lill-karattri u l-oġġetti tagħna. Inġustament, il-metafora għandna ħabta norbtuha mal-poeżija. Hawnhekk jista' jidħol anke largument ta' x'inhi poeżija u x'inhu proża u kif nagħmlu differenza bejn it-tnejn … imma mhux se nidħol fiha llum. Aspett ieħor li ħafna drabi norbtuh mal-poeżija huwa r-rima. Bħallikieku l-proża ma tistax tapprofitta ruħha mir-rima wkoll. Ir-rima, ħelwa, li tpaxxi l-widna Żahra, terġa' u tgħid jużaha f'okkażjonijiet ħorox u qliel: "Rafela qagħdet timsaħ il-ħamrija u d-dmugħ u titlob lix-xjaten iġorruh" (152). X'inhu l-effett li jinħoloq hawn? Qed itaffi mill-gravità tas-sitwazzjoni? Jew qed jixħet iktar attenzjoni fuqha? Fil-qalba tax-xogħol ta' Żahra nsibu l-innovazzjoni lingwistika. Il-mod kif juża l-lingwa b'mod ġdid u frisk, il-mod kif iġedded il-lingwa. Biżżejjed inħarsu lejn dawn l-eżempji biex naraw kemm qed joħloq kliem ġdid, kemm lanqas l-għażla tal-ismijiet mhi innoċenti, kemm il-Malti hu ta' Żahra u mhux Żahra hu tal-Malti. Insibu pereżempju diversi aptronimi bħal "Suġġeritur-Direttur-Xiħ" u Petitu, u l-anagramma Atanas; Miss Glenda li tfakkarna fis-saħħara t-tajba fl-istejjer ta' Oz. Żahra joftoq il-lingwa u jibnieha mill-ġdid u joħloq plurali li lanqas qatt ma konna naf li jistgħu jeżistu … imma li meta tismagħha ma tgħidx, "dan x'inhu jgħid?" Tifhem mill-ewwel għal xiex ikun qed jirreferi. Tabella numru 2: L-innovazzjoni lingwistika f'Żahra Drabi oħra, imma juża idjomi u qwiel popolari. X'bilanċ jeħtiġilha ssib il-kitba bejn il-ġdid u l-qadim, il-ġdid li jaqla' l-qadim u l-qadim li jikkonsolida postu għax hu sabiħ ukoll, u jħalli effett partikolari? Dawn il-qwiel u l-idjomi partikolarment ninnutawhom fin-novella "Is-Suġġeritur" bħal "għajnejhom magħluqin", "iqajmu rixhom", u "ħalqha miftuħ." Mela n-novelli ta' Żahra mhux ġdid biss, imma tradizzjonali wkoll. Bilanċ perfett li jirniexxielu joħloq f'ħafna minn novelli tiegħu. Dawn in-novelli fil-fatt huma wkoll (ippermettuli klixè) memorji ta' Malta minsija. Hawn irridu nagħmlu tikka iktar sforz mal-istudenti, nuruhom stampi ta' dawn loġġetti, nispjegaw x'inhuma … għax ħafna minnhom m'għandhomx esperjenza ta' dawn l-oġġetti u allura la għandhom esperjenza tagħhom u lanqas jafu x'inhuma u x'jissejħu. Meta jindirizza dawn l-aspetti, ikun qed joħloq ukoll sett ta' reġistri differenti. Mela n-novelli ta' Żahra huma wkoll dokument, arkivji jekk trid, ta' diversi kelmiet li wħud minnhom m'għandhomx jintużaw. Dan hu l-mod kif il-letteratura tikkontribwixxi għal-lingwa. Mod wieħed biss, naturalment. Filwaqt li jagħni l-kitba bl-għażla tal-lessiku u x-xbihat, Żahra jħaddem il-Malti … imma wkoll lIngliż. Tabella numru 3: Il-kliem mill-Ingliż f'Żahra Fuq naħa juża kliem li jirreferi għal oġġetti li m'għadniex nużawhom jew jivvinta kelma għal oġġett li ħafna minnha jirreferu għalih bl-Ingliż bħal "tarbija tal-ġuġù" għal "jelly baby" (forsi jagħmel dan biex jgħaddi ż-żmien?) u fuq in-naħa l-oħra, juża kliem mill-Ingliż meta (1) għandu bżonnu, (2) għandna kelma għalih bil-Malti. Pereżempju interessanti li l-kittieb ta' "Fuklar Qadim u Bnadar Imċarrta" juża l-kelma "fireplace" fin-novella "Rmied". Imma meta jagħmel hekk? Jagħmel hekk, fost l-oħrajn, fid-diskors dirett. Għax kemm minna jużaw il-kelma fulkar meta jkunu qed jitkellmu? Mhux fireplace nużaw? L-użu ta' kliem mill-Ingliż u anke kliem minn lingwi oħra kif naraw fin-novella "Cherry", bla dubju, iqiegħdu diffikultà lit-traduttur. Imma dan ukoll diskors għal darba oħra. Fl-istess waqt, għaliex le? Tajjeb li l-istudenti jkunu konxji tiegħu. Daqstantieħor tajjeb li jkunu konxji tal-metastorja. Għax Żahra ma jiktibx biss storja imma stejjer u stejjer fi stejjer. Dan hu l-ġenn li jżomm lil Żahra f'sikktu. Dan hu Żahra tal-iperbole, tal-leitmotif, tal-kuluri rari u lalliterazzjonijiet. Dan hu Żahra li permezz tan-narraturi joħroġ 'il barra mill-istorja, ikellimna u jġibna kompliċi ta' dak li qed jiġri fl-istejjer. Iwassalna biex, bħal Petitu, noħorġu mill-boċċa tagħna, mid-dinja tagħna, u niskopru dinjiet ġodda.