Diskors ta' l-Għeluq fis-Serata Kommemorattiva f'Ġieħ Karmen Mikallef Buħaġar Bernard Micallef Il-President ta' l-Akkademja tal-Malti (23.2.05 Ċentru Robert Samut) Sinjuri, Se nagħlaq din il-kommemorazzjoni bi ħsieb qasir dwar żewġ ħidmiet ewlenin ta' Karmen Mikallef Buħaġar li dwarhom smajna diskorsi u rajna preżentazzjonijiet illum: l-ewwel ħidma hi l-korrispondenza tagħha ma' Dun Karm, u t-tieni hi l-fondazzjoni li waqqfet biex tistabbilixxi lill-istess poeta bħala istituzzjoni kulturali. Karmen Mikallef Buħaġar wettqet ħafna aktar minn dan matul ħajjitha, iżda nixtieq niffoka fuq dawn iż-żewġ ħidmiet tagħha, għax bejniethom nara kontinwità eżemplari, il-kontinwità bejn il-poeta bħala bniedem u l- poeta bħala kultura. It-transizzjoni ta' Karmen Mikallef Buħaġar minn Dun Karm bħala bniedem li tikkorrispondi miegħu bl-ittri għal Dun Karm bħala istituzzjoni letterarja, li tikkorrispondi magħha b'mezzi oħra, ngħidu aħna bil-pubblikazzjonijiet u bil-preżentazzjonijiet letterarji, hija transizzjoni li tixraq ħafna lid-dinja letterarja ta' llum, meta qegħdin nitkellmu dwar il-mod kif l-awtur jibda u jibqa' jeżisti bħala prodott kulturali fil-qarrejja tiegħu, jew fl-istituzzjoni letterarja li żżomm l-arti tiegħu fis-seħħ. Karmen Mikallef Buħaġar addattat ruħha għaċ-ċirkustanza ta' poeta mejjet billi biddlet il-korrispondenza epistolari tagħha f'ħidma istituzzjonali, u b'dal- pass uriet mhux biss nuqqas ta' qtugħ fid-djalogu mal-poeta, iżda wkoll għarfien sofistikat tal-mod u l-mezzi li bihom id-djalogu mal-poeta għandu jitkompla wara mewtu. Uriet, fi kliem ieħor, li l-poeta jikseb id-dimensjoni kulturali li tixraqlu meta nirrelataw miegħu bħala istituzzjoni poetika, li tinbena bil-pubblikazzjonijiet, b'diskorsi, u b'metodi oħra li jsawru t- tradizzjoni tiegħu. Paul Ricoeur darba qal li l-awtur jibda jeżisti wara mewtu, meta l-kitbiet tiegħu jitkellmu floku, u appuntu jagħtuh il-pożizzjoni ta' awtur, jiġifieri l-kariga ta' xi ħadd li kkrea xogħol letterarju li se jkompli jesprimi ruħu f'ċirkustanzi u fi żmenijiet li fihom il-kittieb innifsu mhux preżenti. Jien nara f'Karmen Mikallef Buħaġar żvilupp simili: minn korrispondenza ma' bniedem għal korrispondenza ma' poeta, li jikseb leħen kull darba li l-kelma miktuba tiegħu terġa' tinqara. Fil-fatt, anki fl-ewwel tip ta' korrispondenza, dik li seħħet bl-ittri bejn Karmen Mikallef Buħaġar u Dun Karm, ma hemmx ħlief il-medju tal-kelma miktuba. F'uħud mill-ittri li bagħtilha Dun Karm hemm referenza għad-distanza bejniethom u għaż- żmien twil — ġieli xhur sħaħ — li xi ittra ta' Karmen Mikallef Buħaġar kienet tkun ħadet sakemm waslet għandu, speċjalment matul il-gwerra. Hemm ukoll referenza għal xi ittri li ntilfu fit-triq. Id-distanza fiżika bejn daż-żewġ persuni, li fil-fatt baqgħu qatt ma ltaqgħu, mhix ħlief spazju li ngħata lill-kelma miktuba, spazju li Paul Ricoeur isejjaħlu distanza produttiva, għax hi distanza li permezz tagħha tinħoloq ir-realtà tal-qari u ta' l- interpretazzjoni. B'din id-distanza, il-kitba għandha s-setgħa terġa' titkellem fi żmenijiet u f'postijiet li fihom l-awtur mhux preżenti, iżda li fihom l-interpretazzjoni ta' diversi qarrejja tassumi rwol produttiv, billi ġġedded u testendi t-tradizzjoni marbuta mal-poeta. Karmen Mikallef Buħaġar għexet din l-esperjenza ta' kitba li tieħu post il-preżenza fiżika tal-kittieb, u għalhekk setgħet faċilment tgħaddi għat-tieni korrispondenza tagħha, il- korrispondenza ma' poeta li wara l-1961 kien preżenti biss fil-poeżija tiegħu, jew fil-kitba artistika. Bdiet iżżur lil Malta mill-1971 biex tikkommemora l-mewt ta' poeta li qatt ma ltaqgħet miegħu. Bil-fondazzjoni tagħha għenet biex tinbena skola tal-poeta, jew dik li l- kritiku Stanlev Fish isejħilha komunità interpretattiva. U billi għenet fit-twaqqif ta' istituzzjoni letterarja, biddlet il-korrispondenza ma' poeta f'korrispondenza professjonali bejn il-qarrejja tal-poeta. F'istituzzjoni letterarja, il-poeta jsir entità li tkompli tinbena b'mod intersuġġettiv, jew b'interazzjoni bejn il-perspettivi jiżdiedu ta' ġenerazzjonijiet differenti ta' qarrejja, li jistgħu jkunu ordinarja daqskemm speċjalizzati. Jien naħseb li l-esperjenza straordinarja ta' Karmen Mikallef Buħaġar, jiġifieri li saret taf poeta ħaj bil-medjazzjoni tal-kelma miktuba u allura minn distanza produttiva, għenitha tagħraf l-eżistenza kulturali tiegħu qabel nies oħra li kienu ltaqgħu ma' Dun Karm personalment, għax għenitha tittratta lill-poeta b'mod xieraq: billi tħalli l-kelma miktuba tiegħu titkellem minfloku, u billi tifhem li dil-kelma miktuba tiġġedded minn komunità interpretattiva. Għarfet li Dun Karm niltaqgħu miegħu fil-qari ta' 'Il-Għanja tar-Rebħa, ' fl- istudju ta' 'Il-Jien u lil Hinn Minnu, ' u f'diskors fuq il-mekkaniżmi metaforiċi li ħaddem, eżattament bħalma llum niltaqgħu ma' Keats f'argument kritiku fuq 'Ode to Autumn,' u nikkorrispondu ma' Coleridge waqt diskussjoni fuq 'The Rhvme of the Ancient Mariner.' Għarfet, imqar jekk bl-għajnuna ta' gwerra dinjija u ta' aċċidenti oħra ta' l-istorja, li poeta ssir tafu tajjeb mill-bogħod, bl-intervent ta' diversi qarrejja oħra li jiġu bejnek u bejnu, jew permezz ta' istituzzjoni letterarja li inti stess tista' tkompli tibni. Teoriċi ta' l-interpretazzjoni llum jistqarru li ma kienx ikun hemm bżonn l-interpretazzjoni kieku ma kienx hemm distanza mill-awtur. Iżda biex tingħeleb din id-distanza kellha tinħoloq akkumulazzjoni ta' interpretazzjonijiet, li flimkien sawru l-għerf uman, bħat- tradizzjoni letterarja li tkompli tikber minn żmien għal żmien. Il-fatt li d-distanza kienet kundizzjoni dejjiema fil-korrispondenza bejn Karmen Mikallef Buħaġar u Dun Karm seta' għen biex dil-mara tagħraf mod kulturali u estetikament korrett kif din id-distanza tingħeleb. Illum aħna qegħdin nagħmlu l-istess ħaġa bil-figura ta' Karmen Mikallef Buħaġar. Qegħdin nagħrfu fiha mhux biss mara, iżda parti mill-istituzzjoni letterarja tagħna. Qegħdin nikkommemoraw mudell ta' mġiba kulturali. Jien nara fil-figura tagħha simbolu ta' għarfien proprju u xieraq tal-poeta bħala tradizzjoni, u nemmen li minħabba s-sehem li tat biex titwaqqaf tradizzjoni letterarja Maltija nista' ngħid li llum jien ukoll ikkorrispondejt ma' Dun Karm. Grazzi.