Il-Ħuttafa Novembru – Diċembru 2019 Blonġun Sekond Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p2 Ħbieb Ħuttaf . . . Meta nistaqsi studenti x'ġid jagħmlu s-siġar, ħafna minnhom iwieġbu: "Nieħdu l-karti!" U iva orrajt veru li mis-siġar nieħdu l-karti, imma x'waħdadin dik l-ewwel ħaġa li tiġi f'moħħna? Donnhom is- siġar qegħdin hemm jistennew biex isiru pitazzi u tissues! Ar'hemm żu ħa ngħidilkom jien x'ġid jagħmlu s-siġar! Is-siġar Is-siġar huma l-ħabitat għal eluf ta' speċi ta' insetti, brimb, dud, bebbux, għasafar, mammiferi, rettili, amfibji, fungi, likeni, ħażiż u anke pjanti oħra. Is-siġar jipproduċu ħafna weraq, fjuri, frott u żrieragħ li huma l-ikel ta' miljuni ta' annimali. Il-weraq li jaqa' mis-siġar jifforma (kompost) eċċellenti u terriċċju jsaħħaħ il-ħamrija bis-sustanzi. jieħdu mill-arja ħafna carbon dioxide, il-gass li qed isaħħan il-klima tad-dinja. Is-siġar huma l-aqwa fabriki li bihom nistgħu nsolvu l-problema tal-klima. Is-siġar jagħtu lil ħafna annimali kenn mill-maltemp, mix-xita, mir-riħ u mir-raġġi qawwija tax-xemx. Is-siġar joffru wkoll moħba lil ħafna annimali biex jaħarbu mill-predaturi. Is-siġar jipproduċu ħafna ossiġnu, il-gass li l-annimali u aħna l-bnedmin għandna bżonn biex nieħdu n-nifs – il- famuża "arja tajba". Mill-weraq tas-siġar joħroġ ħafna fwar tal-ilma. Fejn hemm foresti kbar (bħal rain forests) dal-fwar jifforma sħab ta' nida li jżomm l-arja umda. Is-siġar huma post perfett biex fihom ibejtu ħafna annimali, fosthom eluf ta' għasafar. Jipprovdu wkoll materjal bħal zkuk u weraq niexef għall- bini tal-bejtiet. L-għeruq tas-siġar jorbtu l-ħamrija u ma jħalluhiex tinġarr mix-xita. Il-weraq tas-siġar jieħdu fuqhom il-qilla tax-xita u jipproteġu l-art milli titmermer u titkaxkar. Is-siġar iwaqqfu l-firxa tad-deżert. Is-siġar jispirawna u jsaħħruna. Fihom għaxqa timxi tħares taħthom, tmiss dak iz-zokk oħxon li forsi jgħodd il-mijiet tas-snin, tisma' t-tħaxwix tal-weraq u timla l-pulmun bl-arja safja. Ħobbuhom is-siġar, ħbieb. ċans li jkollkom ħawlu iktar minnhom. Il-Milied it-Tajjeb. Victor Falzon L-Editur Blonġun Sekond Black-necked Grebe Podiceps nigricollis Il-blonġun sekond huwa wieħed minn tliet speċi ta' blonġuni li jżuru Malta. Jgħix ħajtu kważi kollha fl-ilma – fil-fatt fuq l-art ibati ftit biex jimxi. Huwa għasfur tal-għadajjar, xmajjar u bajjiet kennija. F'daż-żmien tas-sena fir-riservi naturali tal-Għadira, Is- Simar u s-Salina spiss ikun hemm xi tlieta jew erbgħa jgħaddu x-xitwa jgħoddsu għall-ħut u l-gambli. Ritratt ta' Aron Tanti F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Iz-zakak abjad Wiċċinu Żokret l-għaġuża Amy's Diary Isimhom leħinhom Il-buċaqq tax-xitwa Lionfish Little Hedgehog Lost Your art Environmentalist at Christmas Il-fras-servjent Winter is coming… Skiet u Dlam fid-Dwejra Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Diċembru 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Reg.Vol.Org. Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p3 Gawwi bir-rimi! Għal ftit berdwoċing bis-sens, aqbżu qabża sas-Salina dix-xitwa. Dan ir-ritratt ittieħed ftit ġimgħat ilu, u kif taraw is-salini qed ikunu kuljum invażati għasafar – fil- biċċa l-kbira gawwi (xi erba' jew ħames speċi) imma anke agretti bojod, blonġuni sekondi, marguni u forsi xi russett griż u pispisell. Biex tkunu komdi hemm ħajd apposta fejn tistgħu toqogħdu bilqiegħda tgawdu x-xena. Jekk għandkom tromba ħuduha magħkom. Illum jien il-kaptan! Aħbarijiet Naħseb qed nara dodo! Bħal moħħok! Għal li jista' jkun hawn kuluvert tas- salib? Għax ġiet ommu għalih. Kburin u bir-ragun! Nhar is-26 Novembru 2019 saret l-Għotja tal-Premjijiet Dinja Waħda. Fiċ-Ċentru tax-Xjenza Esplora nġabru tfal u għalliema minn 97 skola primarja u 5 skejjel sekondarji. Inġabru biex jingħataw il-premju għall-attivitajiet Dinja Waħda li għamlu matul is-sena skolastika li għaddiet. Fir-ritratt jidhru xi tfal li attendew, kburin iħaddnu t-trofew jew iċ-ċertifikat li ħadet l-iskola tagħhom. Grazzi kbira lill-istudenti u l-għalliema kollha, lit-tim Education tal-BirdLife, lill-Esplora li offrewlna l-post u l-faċilitajiet eċċellenti tagħhom, u lil Bank of Valletta l-isponsor ta' Dinja Waħda. ĠirieN Annimali li jgħixu viċin tagħna Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p4 Meta jtir għandu għajta Ċisik! Ċisik! Minn hawn ġej l-isem zakak! Qatt innutajt fix-xitwa għasfur żgħir iswed u abjad jippassiġġa fil- bitħa tal-iskola, jew f'xi parkeġġ tal-karozzi? Jekk le, ibda fittex f'wesgħat u pjazez, jew fuq bankini mal-ġnub tat- triq, u aktarx tara z- Daqqtejn ballun, l-aħwa? Biex jaħarbu l-bard! Iz-zizka bojod jiġu Malta fil-ħarifa biex jaħarbu l-kesħa tan-Nord, fejn ma jsibux x'jieklu. Ħafna jinfirxu mal-kampanja jnaqqu dud u insetti mill-ħamrija, oħrajn iħufu fil-pjazez, parkeġġi u btieħi kbar fl-abitat tan-nies. Fuq art lixxa jaraw sew u jkunu jistgħu jiġru wara l-insetti bla xkiel. Forsi l-griż ta' daharhom jgħinhom xi ftit għax jaqbel mal-kulur tal-art! Post favorit huwa fejn jiffurmaw għadajjar tal-ilma xita, għax hemm iktar ċans li jsibu nemus, eċċ. ġ n p T bir-rix tas-sajf bir-rix tax-xitwa Kull sena l-għasafar ibiddlu r-rix. Ir-rix tax-xitwa spiss ikun inqas ikkulurit. Meta jaslu Malta fil-ħarifa, iz-zizka jkunu aktarx diġà bil-libsa l-ġdida għax-xitwa. Ir-rix tax-xitwa jkun inqas iswed taħt il-geddum. San ma jaslu biex jerġgħu jpassu lura fir-rebbiegħa, ħafna zizka jkunu diġà qed jerġgħu jbiddlu r-rix, u jiżdied l-iswed taħt geddumhom. għasfur tal-bejt Jaqbeż… Jimxi u jbandal! Bħall-għasfur tal-bejt, iz-zakak abjad spiss jinżel fl-art, imma faċli tagħrafhom minn xulxin, anke mill-bogħod! Għax iz-zakak jimxi, mhux jaqbeż bħall-għasfur tal-bejt. Mhux biss, imma mal-pass ibandal dak denbu twil 'il fuq u 'l isfel. Għalhekk bl-Ingliż jgħidulu "wagtail". Kif nista' ngħin liz-zakak? Kultant xi kunsilli lokali jiddeċiedu li jiżbru s-siġar tal-pjazez bil-goff fl-eqqel tax-xitwa. Jekk fis-siġar ikun hemm roost ta' zizka, dawn l-imsieken għasafar ħa jsibu ruħhom f'daqqa waħda bla kenn, u ħafna jmutu bil-kesħa. Għalhekk kun berdwoċer u ċċekkja hemmx roost fir-raħal tiegħek u informa lill-BirdLife fil-pront. Il-BirdLife imbagħad tħajjar lill- kunsill biex iż-żbir iħalluh għal wara li jitilqu z-zizka. Ħadna gost f'Malta, hux! Nerġgħu niġu l- ħarifa li ġejja? Filgħaxijiet iz-zakak abjad jinġabar f'numri kbar biex jorqod f'postijiet ngħidulhom roosts. Dawn ikunu xi pjazza b'siġar folti fejn iz-zizka jistaħbew qalb il-weraq u jitgeddsu kontra l-kesħa. L-ikbar roost taz-zizka f'Malta qiegħda fi Pjazza Assedju fil-Belt Valletta. Kull sena l-BirdLife tgħodd iz-zizka bojod li jorqdu f'dal- post. F'Jannar 2019 għoddejna total ta' 14,475 – rekord assolut! Konna ġibnieha f'Il-Ħuttafa numru 150 Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p5 Mid-dinja Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent Miljuni ta' żwiemel Kien mitluf reġa' nstab L-Awstralja bħalissa għandha l-ikbar nirien ta' foresti li qatt jiftakru. Tant infirxu n-nirien li l-forzi tat-tifi tan-nar qed jaqtgħu qalbhom li jikkontrollaw l-inċendji. Bħalissa hemmhekk sajf, għalhekk ftit hemm ċans ta' xita biex titfi n-nirien. Miljuni ta' annimali, fosthom eluf ta' koalas, sfaw vittmi ta' dawn in-nirien. S'issa nħarqu xi 2.7 miljun ettaru, medda art kważi daqs l-Italja. Tgħid tort tal-bdil fil-klima? il-kilba, kull sena jużaw ukoll żwiemel Barra għadam tat-tigri u elf ħaġ'oħra, iċ-Ċiniżi tal- baħar fil-mediċini tradizzjonali (li ħafna minnhom ma jiswew xejn). Minħabba din jinqabdu xi 37 miljun żiemel tal-baħar. Dawn jinbiegħu mnixxfin liċ-Ċiniżi minkejja li suppost protetti mis-CITES. Is-sajd bla kontroll huwa wkoll problema kbira. Xi speċi qegħdin fil-periklu ta' estinzjoni. Spiss naqraw li annimali qed isiru estinti. Kemm hu sabiħ meta kultant taqra li annimal li kien maħsub estint jerġa' jinstab! Wieħed minn dawn huwa s-silver-backed chevrotain Tragulus versicolor, speċi ta' ċerva żgħira daqs fenek. Dan l-annimal kien ilu 30 sena ma jidher u kulħadd kien ħaseb li nqered. Imma ftit ilu naturalisti li kellhom kamera awtomatika armata f'foresta fil-Vjetnam sabu l-kamera b'sensiela ritratti ta' dan l-annimal! Is-CITES huwa ftehim bejn 183 pajjiż tad-dinja biex jikkontrollaw il-bejgħ u x-xiri ta' pjanti u annimali rari, jew partijiet minnhom. Il-pajjiżi li ffirmaw dan il-ftehim mhux suppost iħallu lil min jimporta jew jesporta dawn l-affarijiet. Niltaqgħu ma'… żokret l-għaġuża Iż-żokret l-għaġuża hija pjanta żgħira li ftit tispikka, u lanqas ma ssibha tikber kullimkien. L-ambjent favorit tagħha huma ħitan tas-sejjieħ li ma tantx jaraw xemx (pereżempju dawk li jħarsu lejn it-tramuntana). Għandha weraq tond u mlaħħam, bi speċi ta' ħofra baxxa fin-nofs (għalhekk dak l-isem stramb!) Għal Marzu tiftaħ bukketti fjuri żgħar fuq friegħi li jikbru weqfin minn qalb il-weraq. Mhux bil-Malti biss jisimha żokra! Bl-Ingliż navelwort, bit-Taljan ombelico di Venere, bil-Franċiż nombril-de-Vénus, bil-Ġermaniż Venusnabel, bil-Latin Umbilicus horizontalis. Sibtha komda għall-Milied, għax xtrajt waħda għal kull wieħed u waħda min-neputijiet. Kif nista' ngħin liz-zakak? Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p6 Wss-ċaqq! Wss-ċaqq! Ċaqq-wss-ċaqq Wss-ċaqq! Wss-ċaqq! Ċaqq-wss-ċaqq Wss-ċaqq! Wss-ċaqq! Ċaqq-wss-ċaqq Ġ a ħ - ġ a ġ a ħ - ġ a ħ ġ a ħ . . ġ a ġ a ħ ħ Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p7 Diżż Tree Pipit Ġaħġaħ Tree Sparrow Ċ e w ċ L-għasafar għandhom ħafna ismijiet strambi. Fost l-iktar ismijiet strambi huma dawk li ssemmew għall-għajta tagħhom. Kull lingwa għandha ismijiet hekk, u fil-Malti xejn inqas. Hawnhekk ħa niltaqgħu ma' disa' għasafar li isimhom bil-Malti jixbah xi ftit l-għajta tagħhom. Isimhom leħinhom! Wss-ċaqq! Wss-ċaqq! Ċaqq-wss-ċaqq e w ċ e w … Ċ e w ċ Zakakk…zakakk…zakakk Kwaa! Kwaa! e w ċ Wss-ċaqq! Wss-ċaqq! Ċaqq-wss-ċaqq e w ċ e w … Ċ e w ċ Zakakk…zakakk…zakakk e w ċ Ċ e w ċ Wss-ċaqq! Wss-ċaqq! Ċaqq-wss-ċaqq . P s s - w s s - w s s . . g u u u u r l . g u u u r l G u u u u r l Ġ a ħ - ġ a ġ a ħ - ġ a ħ ġ a ħ . . ġ a ġ a ħ ħ Guuuurli…guuurli…guuuurli… Ġ a ħ - ġ a ġ a ħ - ġ a ħ ġ a ħ . . ġ a ġ a ħ ħ . P s s - w s s - w s s - w s s Ċewċewċew…Ċewċewċew P s s - w s s - w s s . Sintendi dawn l-ismijiet mhumiex il-ħoss eżatt li jagħmlu. Biex tisma' l-għajta vera tagħhom mur fil-websajt www.xeno-canto.com u ttajpja l-isem (bl- Ingliż) fejn għandek Search recordings. Buċaqq (tax-Xitwa) European Stonechat Ċewċewwa Greenshank Ismijiet bħal dawn jgħidulhom ismijiet onomatopejċi. Tumpana ta' widnejk! Buċaqq tax-Xitwa European Stonechat Saxicola torquatus Ritratt ta' Aron Tanti meħud fil-Park tal-Majjistral Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p10 Il-Ħuttafa 155 Diċembru 2019 • p11 Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p12 Ibejtu f'artna Il-Fras-servjent Il-ballerin tax-xtut Għasfur spettakolari li sa 10 snin ilu ftit konna nobsru li għad ibejjet f'pajjiżna Munqar donnu pinzetta twila rqiqa, perfett biex jaqbad priża żgħira mill- ilma bla ma tizloqlu Dahar iswed tuta u jleqq juri li dan huwa raġel – l-iswed fuq dahar il-mara jkun mitfi u jagħti fil-kannella Saqajn twal ħafna, li bis- saħħa tagħhom kapaċi jimxi f'ilma fejn tajr b'saqajn iqsar ma jlaħħqilhomx. Dawn is- saqajn taw l-isem xjentifiku himantopus, li ġej mill-Grieg himas (strippa jew ċinga) u pous (sieq) Isem xjentifiku Himantopus himantopus Isem bl-Ingliż Black-winged Stilt Daqs 33-36ċm Piż 160g Ikel ħniex tal-ilma, gambli, ħut żgħir Ħabitat Xtut ramlin u għadajjar baxxi Status Ipassi frekwenti fir-rebbiegħa u l-ħarifa, xi ftit pari bdew ibejtu mill- 2011 'l hawn. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p13 Id-daqs proprju ta' bajda tal-fras-servjent Il-fras-servjent jibni l-bejta fl- art imdawra b'xi zkuk u ħuxlief. Fiha l-mara tbid 3–4 bajdiet u ż-żewġ ġenituri joqogħdu fuqhom, isaħħnuhom u jindukrawhom. Il-bajd ifaqqas wara xi 25 jum Fellus ta' ftit ġranet – il-flieles jitilqu jimxu hekk kif ifaqqsu! Ferħ ta' ftit ġimgħat u li aktarx diġà jtir Il-ġenituri jħarsu sew lil uliedhom u ma jħalluhomx mument weħidhom. Filgħaxija ż-żgħar jinġabru jitgeddsu qalb ir-rix ta' missierhom u ommhom. Għandi n-ngħas, Ma. Nista' nidħol norqod? Il-fras-servjenti jkeċċu kull annimal li jersqilhom lejn il-bejta jew lejn uliedhom. Hawnhekk jidher ir-raġel qed ikeċċi par kuluverti. Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p14 Garden snail (għakrux) Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p15 Red campion (ilsien l-għasfur) Victor Falzon Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p16 s-skiet Ikomplu jsaltnu u d-dlam fid-Dwejra Rebħa għan-natura! Mela xi ħadd għajnejh ikbar minn żaqqu applika biex ikabbar ristorant fid-Dwejra (f'Għawdex). Proġett bħal dan ifisser iktar bini, iktar dwal, irwejjaħ, skart, mużika, storbju u tfixkil mill-bniedem. Issa d-Dwejra hija post speċjali għan-natura. Hija fil-fatt Sit Natura 2000, post protett fejn ċertu żvilupp ma jistax isir, speċjalment jekk joħloq dwal u storbju. Għalhekk il-permess għall- bini tar-ristorant għall-ewwel ma ħariġx. Imma xi għorrief qalbu din id-deċiżjoni u ħarġulu l-permess. Meta semgħu b'din l-aħbar, ħafna nies li jħobbu n-natura rrabjaw u nkwetaw. Imma li tirrabja u tinkwieta mhux biżżejjed. Għalhekk il-BirdLife għamlet ġabra biex tkun tista' ttella' l-każ il-qorti u f'jumejn inġabru €3000! Dan sar bl-għajnuna tal-publiku u ta' 14-il għaqda ambjentali oħra. Ftit ġimgħat ilu l-każ irbaħnieh! Jiġifieri r-ristorant mhux ħa jitkabbar u d-Dwejra ħa tibqa' tgawdi l-kwiet u d-dlam kif suppost. Din kienet rebħa kbira għan-natura u għal min għandu l-ambjent għal qalbu – bħalkom il-membri ta' Klabb Ħuttaf u tal-BirdLife. Prosit lil kulħadd! Grazzi! Grazzi! Ċiefa Scopoli's Shearwater Iċ-ċief ibejjet fl-irdumijiet tad-Dwejra u għandu bżonn id-dlam u l-kwiet. Il-merilli jbejtu fl-irdumijiet tad-Dwejra u l-preżenza tal-bniedem tgerrixhom. L-għaqdiet li ħadmu biex salvajna d-Dwejra