L-Editorjal 2 L-Aħbarijiet 3 Reazzjonijiet 7 L-Intervista: Carmel Scicluna 9 The Storm Petrel Foundation 11 Reċensjoni DAMASK ta' Rita Saliba 14 Reċensjoni IR-RAĠEL STRAMB 16 Rakkont ta' Carmen Refalo 18 Rakkont ta' Joseph Bonniċi 21 Proġett bejn Malta u l-Italja 23 Rakkont Josianne Block 27 Il-Poeżiji 28 Versi lil hinn minn xtutna 31 Minn fuq l-ixkaffa 32 Min jixtieq jikkontribwixxi f'IL-PONT b'materjal ta' livell, mhux twil u adatt jista' jibagħtu direttament lill-Editur fl- indirizz sammutpatrickjOgmail.com Ftit xhur ilu ġiet introdotta l-prattika li kull min jiddeċiedi jsegwi kors fl-Università jeħtieġ ikollu grad Ċ jew aħjar fl-Ingliż, għallinqas f'livell Intermedju. Jekk le allura jeħtieġ isegwi kors li jtul sentejn biex min ikun jitjieblu l-livell tal-Ingliż. Bħala idea hija pożittiva u timmira biex il-livell tal-Ingliż hawn Malta jitjieb. Li ma ħsibniex dwaru huwa l-fatt li deċiżjoni bħal din qed tippenalizza lil kull min jagħżel ilsna oħra bħat-Taljan, il-Franċiż, il-Ġermaniż, l-Ispanjol, u saħansitra l-Malti. Għalhekk l-istudenti li qed jidħlu fis-6th forms mil-lum 'il quddiem se jħaddmu moħħhom u jippreferu jagħżlu l-Ingliż f'livell Intermedju minflok il-Malti u ilsna oħrajn. Dan hu mod ieħor kif l-ilsna li mhumiex l-Ingliż ikomplu jiġu meqruda minn fostna. Dan diġà qed iħossuh l- għalliema ta' lingwi bħat-Taljan u l-Franċiż li f'dawn l- aħħar snin id-domanda għalihom naqset drastikament min-naħa tal-istudenti Maltin. Li baqa' hu l-Malti f'livell Avvanzat ladarba għalissa - sakemm ma jqammarlux xi ras kbira - huwa obbligatorju, flimkien mal-Ingliż, għal dawk li jidħlu għall-kors tal- Liġi. Minn hawn wieħed jistaqsi: min qed joħroġ b'deċiżjonijiet bħal dawn li qed ikomplu jeqirdu l- popolarità tal-lingwi fost l-istudenti Maltin7 U dan paradossalment u b'mod assurd fi żmien meta hemm ħtieġa kbira ta' Maltin li jafu l-lingwi biex jaħdmu fil-kuntest tal-Unjoni Ewropea. Mistoqsija oħra hi: x'qed jagħmlu entitajiet bħall-Kulsill tal- Malti, l-Akkademja tal-Malti u l-Għaqda tal-Malti, Università biex jiġġieldu sitwazzjoni kerha bħal din2 Biex inkunu ġusti, ta' min isemmi hawn li minn xi snin 'l hawn l-Università ta' Malta qed toffri korsijiet apposta li jintroduċu u jħarrġu lil min hu interessat f'għadd ta' ilsna differenti. Korsijiet bħal dawn jistgħu jiġu segwiti in kontemporanja ma' degrees oħra. Anki din hija idea brillanti għal min jixtieq jissaħħaħ fil-lingwi. Ladarba l-Ingliż daħal bħala kors obbligatorju għal min ma jiksibx il-livell rikjest, dan għandu japplika għal ilsna oħra, bħal pereżempju t- Taljan għal min jiddeċiedi li jsegwi kors fil-Liġi, imma mhux biss. Wieħed irid ifakkar l-importanza tal-lingwi f'rabta ma' kwalunkwe settur: industrija, saħħa, kummerċ, turiżmu, u l-bqija. L-imħabba u l-interess fl-ilsna għandhom jiġu enfasizzati u msaħħa u mhux imxekklal Novembru huwa x-xahar tal-Festival tal-Ktieb. Dan huwa inizzjattiva li żgur tirrikjedi sforz enormi min- naħa ta' bosta individwi u entitajiet, u dan biex il- IL-PONT poplu Malti jiġi mistieden joqrob iktar lejn id-dinja tal-ktieb u jżid l-imħabba ta' wliedu għal dan l-oġġett li minkejja l-avvanzi fit-teknoloġija xorta waħda jibqa' f'qalb bosta. Iweġġgħuni perċ ċerti fatti bħal per eżempju meta ċerti individwi li jkunu wara l-istands waqt il-Festival tal-Ktieb jittrattaw lil min juri interess fil-ktieb - l-iktar iż-żagħżagħ jew studenti mhux akkumpanjati mill-kbar - b'ċerta arroganza u jħarsu lejhom daqslikieku kienu ħallelin lesti jisirqulhom il- kotba esposti. Stands oħra ma joffru l-ebda tip ta' skont waqt okkażjoni bħal din fejn dak li jkun għandu jiġi mħajjar jixtri mhux jiġi mgerrex minn dak li jkun, filwaqt li oħrajn jaħtfu lil min jiġi b'xi voucher li jissarraf faċilment f'ħanut tal-kotba imma mhux waqt il-Festival. Ċerti individwi li bħalissa jaħdmu fi ħwienet hekk imsejħa ''tal-kotba'' ma jifhmu xejn fid- dinja tal-ktieb, tal-letteratura u wisq inqas ta' kif għandu jiġi ttrattat klijent potenzjali. U dan ilu għaddej snin sħaħl Wieħed jistaqsi, x'tistenna minn min irid jieħu ħsieb ħanut li apparti l-kotba jrid ibigħ fwiħat u oġġetti tal-kożmetika, ħelu, ċikkulatini u ikel ieħor, ġugarelli, u ma nafx kemm-il oġġett ieħor7 X'kotba kotbal Fuq in-naħa l-oħra ma nistax ma nsemmix inizzjattivi mill-isbaħ waqt il-Festival tal-Ktieb fejn il-pubblika seta' jiltaqa, wiċċ imb wiċċ ma' għadd sabiħ ta' kittieba kemm lokali kif ukoll barranin, u fejn ingħataw numru ta' premji kemm f'rabta ma' konkorsi bħal dak organizzat mill-Għaqda Poeti Maltin, kif ukoll f'rabta ma' studenti li jħabirku fejn tidħol il-kitba bil-Malti u bl-Ingliż. Ta' dan u iktar minn hekk PROSIT tassew. ill-organizzaturi u parteċipanti. L-aħħar nota. Issa li l-Festival tal-Ktieb għadda, l-eku pożittiv tiegħu m'għandux jintilef fix-xejn, anzi għandu jibqa' jidwi matul is-sena kollha. Iktar u iktar bħalissa li beda l-istaġun sabiħ li jwassalna għall- Miliedl Bħalma dejjem infakkar minn hawn: anki l- ktieb hu rigal mill-isbaħ għal dawk li għandna għal qalbna. Il-ktieb huwa ħabib li jingħata' mill-ħbieb veri. Il-ktieb joffri mistrieħ mill-ġirja ta' kuljum, ftit waqtiet ta' riflessjoni u pjaċir fl-istess ħin, aktar għarfien dwar id-dinja li ngħixu fiha, stedina biex inwessgħu l-immaġinazzjoni tagħna, u tieqa miftuħa biex nagħrfu aħjar il-bniedem in ġenerali. AGĦTI KTIEB BĦALA RIGAL GĦALL-MILIED. IL-FESTIVAL TAL-LETTERATURA MEDITERRANJA Bejn it-23 u l-25 ta' Awwissu 2018 ittellgħet it- tlettax-il. edizzjoni tal-Festival tal-Letteratura Mediterranja Malta, organizzat minn Inizjamed fil- Forti Manoel, fil-Gżira. Din is-sena ħadu sehem tnax-il kittieb minn disa' pajjiżi, inkluża Malta. Il- festival inkluda wkoll films poetiċi Maltin u barranin, mużika elettronika Maltija, stand tal-kotba, stand tal-illegar tal-kotba minn Kotba Calleja, xorb u għażla ta' ikel minn CORE GREEN organic 8: fairtrade. Kien hemm ukoll wirja speċjali fil-Forti Manoel, 'Matiz 7 Gabo: Los cronistas de Macondo', ġabra ta' 30 ritratt mill-mibki fotografu Kolombjan Leo Matiz, ispirati mill-kapolavur letterarju tar-rebbieħ tal- Premju Nobel għal-Letteratura u kittieb Kolombjan Gabriel Garcia Marquez, u r-rumanz tiegħu Cien afios de soledad (1967, One Hundred Vears of Solitude). L-awturi li pparteċipaw f'din l-edizzjoni kienu Juana Adcock (Messiku/Renju Unit), Clare Azzopardi (Malta), Massimo Barilla (italja), Asli Erdoġan (Turkija), Jean-Remv Gandon (Franza), Arjan Hut (Ljouwert, Olanda), Laia Lopez Manrique (Spanja), Caldon Mercieca (Malta), Teodor Reljiċ (Malta), Philip Sciberras (Malta), Sjon (Iżlanda), u Ali Thareb (Babil, Iraq). Il-kittieb mill-Iżlanda, Sjon LAQGĦA GĦALL-AWTURI MILL-KUNSILL NAZZJONALI TAL-KTIEB Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb organizza laqgħa ta' konsultazzjoni oħra mal-kittieba, nhar is-Sibt, 25 ta' Awwissu, 2018, fis-Sala Castille, tal-Grand Hotel Excelsior. Matul din il-laqgħa il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb iddeskriva fid-dettal ix-xogħol li qed isir f'rabta mal-kittieba u l-kittieba ġew mitluba li jressqu l-proposti u l-interessi tagħhom biex dawn jiġu adottati mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il- President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għamel ukoll preżentazzjoni fuq id-drittijiet tal-kittieba f'Malta. SERATA TA' POEŻIJA U PITTURA Nhar il-31 ta' Awwissu 2018 ġiet organizzata serata ta' poeżija u pittura fil-Mużew tal-Katidral, l-Imdina. Is-serata, li għaliha kienu mistednin il-membri tal- Akkademja tal-Malti, ittellgħet mill-poeta Joe Friggieri u l-pittriċi Christine Kunkler. ŻANŻAN KELMA'/IL-JUM EWROPEW TAL-LINGWI L-Għaqda tal-Malti Università ħejjiet numru ta' attivitajiet għal Settembru. Fid-19 ta' Settembru, l- Għaqda organizzat it-tieni edizzjoni uffiċjali ta' 'Żanżan Kelma, spelling bee' bil-Malti għat-tfal li għandhom bejn it-8 snin u t-13-il sena. B'rigali ġentilment mogħtija minn Merlin Publishers u bil- preżentazzjoni animata ta' Danusan, din l-attività kienet waħda ta' tagħlim u gost għat-tfal u għall- bqija tal-familja. Fit-22 ta' Settembru, l-Għaqda organizzat il-Jum Ewropew tal-Lingwi flimkien mar-Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea f'Malta. Bil-parteċipazzjoni ta' għaqdiet bħal DESA, iċ-Ċentru Russu għall-Kultura u x-Xjenza u l-Malta Classics Association, din l- attività kienet mimlija daqs bajda, b'qari b'lingwi differenti u anki kant b'lingwi varji mill-udjenza stess. Din l-attività tmexxiet wkoll mill-kummidjanti magħrufa Danusan. SERATA F'ĠIEĦ IL-POETA NAZZJONALI DUN KARM PSAILA (1871-1961) F'GĦAWDEX Il-Kumitat Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali u Reġjonali fi ħdan il-Ministeru għal Għawdex f'kolloborazzjoi ma' Sir Michelangelo Refalo Sixth Form li nsibu fil-belt Victoria nhar it-12 ta' Ottubru tellgħu Serata Letterarja f'ġieħ il-Poeta Nazzjonali Monsinjur Dun Karm Psaila fis-Sala tal-Ministeru għal Għawdex. Attendew l-istaff tal-iskola, ġenituri u studenti, flimkien mal-Ministru għal Għawdex Dr Justvne Caruana, l-E.T. Mons Dr Joe Vella Gauci, is-Sur Anton Tabone ex Speaker tal-kamra tad-Deputati, u mistednin oħra. Fetaħ is-serata n-Nutar Dr Paul G. Pisani li tkellem dwar Dun Karm u l-esperjenzi ta' missieru l-Poeta Gorg Pisani mal-Poeta Nazzjonali li flimkien ma' oħrajn tant tħabtu u raw fuq wiċċhom biex il-Malti fi żmienhom seta' jieħu r-ruħ. Dr Vella Gauci wera s-sodisfazzjon tiegħu għal din l-inizjattiva li ħadu l-istudenti u fisser kif mill-ewwel il-Kumitat tiegħu ta l-koperazzjoni kollha tiegħu biex issir din l- attività li tassew fi kliemu ntlaqgħet tajjeb għaliex fejn bosta drabi dik is-sala kienet tkun batuta għall- attivitajiet ta' dik ix-xorta f'dik li hi attendenza, din id-darba kienet mimlija tant li ma kienx hemm fejn taqa' labbra. Matul is-serata xi għalliema, kif ukoll uħud mill-istudenti, li dehru imhejjija sewwa mill- għalliema Bernardette Gatt u sħabha, qraw diversi poeżiji interessanti li kiteb Dun Karm fosthom, 1921- Lil ħuti l-Maltin Nhar l-Għoti tal-Kostituzzjoni, Għaliex Jedd l-ilsien Malti, Il-Għanja tal-Ilsien Malti, Waħdi, Lill-Kanarin Tiegħi, Lill-Bandiera Maltija, u Il- Għanja tar-Rebħa. Xi żewġ poeżiji jew tlieta oħra kienu mmużikati minn Marija Mercieca u kantati minn Ruth Portelli akkumpanjata fuq il-pjanu minn Alexia Mercieca mżewqa wkoll b'xi ftit korjografija li komplew taw kulur lil din il-lejla kommemorattiva. Kemm il-Ministru għal Għawdex kif ukoll il-Kap tal- iskola Daniel James Cassar tkellmu dwar l- importanza ta' attivitajiet bħal dawn u rringrazzjaw u ferħu lill-parteċipanti kollha u wrew il-ħtieġa li l- Poeta Nazzjonali tagħna jixraqlu li jkun imfakkar kull sena. Il-Ministru fissret kif dal-poeta dejjem ħabb il- IL-PONT Malti u għalkemm għall-ewwel beda jikteb bit- Taljan, mill-ewwel fehem l-importanza tal-Malti u kif dan seta' jgħaqqadna flimkien u kif maż-żmien sar difensur kbir ta' Lsienna u baqa' jikteb u jużah sakemm għalaq għajnejh. Dun Karm ħallielna warajh wirt letterarju kbir u x-xogħlijiet tiegħu baqgħu jiġu moqrija u studjati fl-iskejjel sal-ġurnata tal-lum u se jibqgħu ta' rilevanza anke fil-ġejjieni għax huma miktuba b'sengħa u ħila li mhux lakemm tisboqhom. Is-suġġett magħżul għal-Lejla kien 'Seddaq il-Għaqda fost il-Maltin u s-Sliem'. Rapport tal-Kav. Nhar il-Ġimgħa 12 ta' Ottubru, 2018, Festivals Malta, permezz tal-Kumitat Festi Nazzjonali u l- Akkademja tal-Malti, organizzaw lejla ta' kommemorazzjoni f'ġieħ il-Poeta Nazzjonali Dun Karm bl-isem ta' 'L-Ilsien Malti dari u llum.' Is-sit magħżul għal din is-serata kien Palazzo De La Salle, Triq ir-Repubblika, il-Belt Valletta. RESTAWRATA EŻEMPLARI TAL-LEXICON TA' Mikiel Anton Vassalli, magħruf bħala ''Missier l-ilsien Malti', ippubblika fl-1796 il-Lexicon Melitensis, li jiġbor fih madwar 18,000 kelma. Huwa fehem lli l- Ilsien Malti kien strument b'saħħtu li jgħaqqad u tTIB XL KLVM MALTI CMFISSER BIL-LATIN U BVT-TALJAN l Siva A LIBERA DICTIONUM MELITENSU M How far MICHAELIS ANTONII VASSALLI LEXICON WELITENSE-LATINO-ITALUM t tiiq Poer PqiEtAR tu AĊCFRU AT FT COMPARATIVA DWO INDICES VOCIJNI ' LATINARUM AG ITALIGARUM NELITENSIEUS NUMFAD ĦELPONJ EBTION: VOCABOLARIO MALTESE RECATO: NELLE LINGUE LATINA E ITALIANA. Bl-XUMENAZJONI COSMISPONDONO massa ta m 4 e ' jaħ ROMAB APUD ANTONIUM PULGONIA $ A ġġ W MDCCXCOVI- l) Mt IVFERIORUN PAĠ MAES TO għ ft E 2 a ie a L Tħ jqajjem lill-poplu fuq saqajh. In-Nihil obstat għall- pubblikazzjoni tal-Lexicon ingħatatlu mill-Karmelitan P. Giuseppe Pisani. Fl-arkivju tal-Kunvent fl-Imdina insibu eżemplari tal-Lexicon li ġiet restawrata bl- għajnuna tal-Arkivji Nazzjonali. Ir-restawr ġie ċċelebrat nhar is-16 ta' Novembru fis-7pm fil- Kunvent tal-Karmnu, l-Imdina. Dakinhar saret preżentazzjoni dwar il-proċess tar-restawr. Wara tkellem Dr Olvin Vella fuq l-istorja mqallba tal- Lexicon. ANNA BURNS TIRBAĦ IL-PREMJU BOOKER 2018 Nhar is-16 ta' Ottubru 2018 saret f'Londra iċ- ċerimonja fejn tħabbar li r-rebbieħa tal-Premju Booker għas-sena 2018 hija Anna Burns bit-tielet rumanz tagħha, Milkman (Faber 8: Faber). Burns, hija l-ewwel awtur mill-Irlanda ta' Fuq li qatt rebaħ dan il-premju. Milkman huwa rumanz ta' formazzjoni dwar l-istorja ta' mħabba bejn tfajla u raġel miżżewweġ u ixjeħ minnha u dan fi żmien meta l-Irlanda ta' Fuq kienet għaddejja minn inkwiet kbir. Din is-sena l- premju ċċelebra l-ħamsin anniversarju billi ta premju speċjali, il-Golden Man Booker Prize, lill-aqwa rebbieħ tal-Premju Man Booker Prize. Dan hu Michael Ondaatje li rebaħ il-Premju Booker fl-1992 bir-rumanz The English Patient. IL-PONT Nhar l-24 ta' Ottubru 2018, il-Malta Libraries flimkien mac-Circolo Gozitano fakkru lil dan il-kittieb Għawdxi b'Serata ħelwa fis-Sede tac-Circolo Gozitano Victoria li matulha kittieba Għawdxin qraw xi siltiet mill-kitba varjata li ħarġet mill-pinna ta' dan il-kittieb prolifiku fuq medda ta' nofs seklu. Fetaħ is- Serata l-President tac-Circolo, il-Poeta u Avukat Alfred Grech, li tkellem fit-tul dwar il-ħidma letterarja ta' dan il-Għawdxi li ħalla l-wirt letterarju tiegħu kollu li jikkonsisti f'mijiet kbar ta' kotba lil- Librerija Pubblika t'Għawdex fejn kien jgħaddi ħinu jfittex u jaqra manuskritti u ġurnali. Fost ix-xogħlijiet li nqraw matul din il-Lejla ta' tifkira, kien hemm siltiet qosra minn Il-Folklore ta' Għawdex kif ukoll Ġabra ta' Taqbil u Għana Folkloristiku. Inqraw ukoll il-poeżiji Il-Passjoni ta' Gesu, Il-Lunzjata, u Santa Marija. Anton F. Attard Inqara wkoll ir-rakkont ta' fejqan tal-għaġeb minn Frenċ tal-Għarb mill-ktieb ta' Attard, Mill-Ħajja tal- Imgħoddi, waqt li l-kantant Spiro Sillato fuq il-kitarra kanta San Gorġ Megalomatri u Santa Marija Assunta. Is-serata għalqet b'messaġġ qasir mis-Sur Ġorġ Cassar, l-Uffiċjal inkarigat mil-Librerija Nazzjonali t'Għawdex li kien jaf mill-qrib lil Anton F. Attard li ta' kuljum kien jarah quddiemu ma' xi mejda tal-Liberija fi Triq Vajringa jagħmel xi riċerka, inkella jaqra u jifli xi kitba qadima. Huwa radd ħajr pubblikament lill-familja tal-kittieb (preżenti kien hemm wieħed minn ħutu li ilu msiefer madwar ħamsin sena) tal-għotja sabiħa ta' kotba li għoġbu jħalli lil-Librerija, u fakkar kif Għawdex tilef wieħed mill-kittieba ewlenin tal-Malti li ħabb lil ilsienna bla ebda kundizzjoni. Rapport tal-Kav. Joe M Attard, Victoria Għawdex KORS DWAR DANTE U L-POLITIKA MILL- FONDAZZJONI AŻAD U AĠĠORNAMENT MIT- TRADUTTUR ALFRED PALMA Bħalissa għaddej il-kors organizzat mill-Fondazzjoni AŻAD, ''Dante u l-Politika: ilbieraħ u llum''. Waqt dan il-kors Dr Karl Chircop, wieħed mill-parteċipanti tal- istess kors, ġibed l-attenzjoni li fil-Ġenna, il-verżjoni maqluba għall-Malti minn Alfred Palma, Canto VI (paġna 24), hemm terzina nieqsa, dik b'versi 79 sa 81. It-traduttur iċċekkja u sab li hekk hu. Għalhekk qed jibgħat din it-terzina maqbuża lil kulmin għandu kopja tat-traduzzjoni tiegħu tad-Divina Commedia, biex b'hekk ikun jista' jistampaha u jinfilzaha f'paġna 24. It-terzina hija din: 'Hi miegħu sax-xatt l-aħmar sfat misjuqa; 79 Miegħu id-dinja rat bis-sliem mimlija, Biex b'hekk il-bwieb ta' Janus sfaw magħluqa. ' Il-kors dwar Dante u l-Politika jibqa' għaddej kull nhar ta' Tlieta sal-11 ta' Diċembru 2018. POEŻIJA PLUS U L-GĦID TAL-IMWIET Nhar id-29 ta' Ottubru Poeżija Plus tellgħet lejla bl- isem ta' 'L-Għid tal-Imwiet. Kif iħares lejn il-mewt il- bniedem tal-lum'' Dwar dan tkellmu Joe Friggieri, Adrian Grima u Walid Nabhan. Dan l-avveniment sar fl-Uffiċċju tal-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta, ħdejn il- Biblijoteka Nazzjonali. TAĦDITA PUBBLIKA DWAR BRIKKUNI IL-LIRIKA TAL- Nhar is-6 ta' Novembru, Sephora Francalanza tat taħdita pubblika bl-isem ta' 'L-Idjoma Brikkuna fil- Lirika ta' Mario Vella'. Dan seħħ fil-Librerija tal- Fakultà tal-Arti, fl-Università ta' Malta, Tal-Qroqq. Din it-taħdita hija parti mis-serje Tradizzjoni Orali fi ħdan id-Dipartiment tal-Malti fl-Università. Il-proġett huwa ssapportjat mir-Research Grants Program tal- Università ta' Malta u mill-Klabb Kotba Maltin. Brikkuni huwa grupp Malti stabbilit u l-lirika tagħhom hija mimlija b'espressjonijiet popolari. It- teati huma ta' Mario Vella. Sephora Francalanza analizzat l-idjomi li jintużaw fi tliet albums mużikali tal-Brikkuni, anki billi użat eżempji mit-teżi tagħha bil-Malti tal-B.A. (Bl-Unuri) intitolata 'Bejn Kanzunetta u Poeżija: Il-Lirika tal-Brikkuni.' Dan l- istudju janalizza l-letterarju fil-lirika tal-kanzunetti IL-PONT Sephora Francalanza saret President tal-Għaqda tal-Malti - Università fl-2017, għaqda li tmexxi proġetti u avvenimenti li jippromwovu l-ilsien Malti u l-letteratura Maltija. Kienet ukoll editriċi ewlenija tal-ħarġa numru 37 tar- rivista 'Leħen il-Malti' li tnediet waqt il-Festival tal- Ktieb 2018. Bħalissa Sephora Francalanza qed tistudja l-Malti fil-livell Masters u taħdem fil-qasam tal-ġurnaliżmu. Is-serata ta' premjazzjoni tal-Konkors tal-Poeżija 'Mons Amante Buontempo' li jiġi organizzat mill- Għaqda Poeti Maltin flimkien mal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, din is-sena ttellgħet nhar il-Ħamis 8 ta' Novembru 2018 fis-Sala Vassalli, Dar il-Mediterran. Għall-konkors kien hemm 39. sottomissjoni bil- Malti u 26 sottomissjoni bl-Ingliż. Għal kull kategorija ngħataw tliet premijiet, u numru ta' poeżiji ssemmew b'ġieħ (Rita Saliba, Marvanne Camenzuli, Therese Pace, Carmel Scicluna u Miriam Calleja - kategorija poeżiji bil-Malti; Jane Micallef, Alfred Palma, Elizabeth Grech, Ravmond Grech, Abigail Ardelle Zammit - kategorija poeżiji bl-Ingliż). Il- premijiet ġew ippreżentati mis-sur Mark Camilleri, Chairman tal-Kunsill tal-Ktieb, u s-Sra Miriam Ellul, Viċi-Presidenta tal-Għaqda Poeti Maltin fl-assenza tal-President, is-Sur Jesmond Sharples, peress li kien imsiefer. Ir-rebbieħa għal din is-sena fit-taqsima Malti kienu Nadia Mifsud li rebħet l-ewwel post bil- poeżija Qtar, Richard Gatt li rebaħ it-tieni post bil- poeżija Ċaħda, u Elizabeth Grech li ħadet it-tielet post bil-poeżija Imħabbiet Imbexxqa. Ir-rebbieħa fil- kategorija tal-poeżiji bl-Ingliż kienu: fl-ewwel post, Kenneth Scicluna bil-poeżija Blunt Measure, fit-tieni post Rita Saliba b'Letting Go, u fit-tielet post, Eduard Tara b'Tanka. LEJLA LETTERARJA F'ĠIEĦ CHARLES CASHA F'ĦAŻ-ŻABBAR Nhar it-22 ta' Novembru fil-Mużew tas-Santwarju, f'Ħaż-Żabbar, ittellgħet lejla letterarja fejn tfakkar il- 50 anniversarju mill-ewwel pubblikazzjoni tal-kittieb Charles Casha, il-ktieb L-Għalqa Fuq l-Għolja (1968). ljis- 3 A ee U l Up Email mingħand Oliver Friggieri, l-4 ta' Settembru 2018 Għażiż Patrick, Ovvjament, għadni qrajt ftit biss mill-aħħar ħarġa ta' IL-PONT tiegħek li inti għoġbok tibgħatli. Prosit tassew mill-ġdid għal kull aspett ta' din il- pubblikazzjoni magħmula tassew b'għaqal, bi ħsieb u b'serjetà li hi meħtieġa ħafna fi proġetti bħal dawn. Jien u nqalleb għall-ewwel darba, ma stajtx nemmen lil għajnejja dwar dak it-tul kollu, paġna fuq paġna u dejjem b'novitajiet, għallinqas għalija, li Ikoll flimkien jindikaw il-freskezza tal-kitba letterarja bil-Malti fi żmienna. Hi ħarġa tassew unika fl-Istorja kollha tal- Letteratura Maltija. Il-mertu għal dan hu kollu kemm hu tiegħek. Ninsab tassew impressjonat bil-kwalità tat-testi li inti għażilt u ppubblikajt, - bħala editur daqskemm bħala stampatur — u bil-kwantità u bil-mod kif irnexxxielek tipprovdi dehra panoramika, sħiħa, tal-letteratura Maltija kif miktuba issa u hawn minn ġenerazzjonijiet differenti li daqskemm huma diversi minn xulxin, huma wkoll ilħna ta' kor kotran wieħed. IL-PONT 4 I Il-klassi kulturali, u partikolarment letterarja, tas- soċjetà Maltija għandha tkun grata immens lejk għal servizz diffiċli daqskemm eċċellenti bħal dan. Insellimlek b' radd ta' ħajr, b'ammirazzjoni bi gratitudni. Email mingħand Joseph Sciberras (Ħ' Attard), l-4 ta' Settembru 2018 Grazzi, Patrick Napprezza x-xogħol li tieħu biex toħroġ din ir-rivista. Kemm ħin tagħmel tikteb, tissettja, eċċ. flok toqgħod kwiet tistrieħ speċjalment f'dawn ix-xhur ta' sħana. Int mill-erbgħa ħitan tal-kamra waħdek, kapaċi tidħol fid-djar ta' tant nies mingħajr daqq ta' trombi li jħobbu l-letteratura. Int ma tiddejjaqx fejn hu iswed tgħidlu iswed u jista' jkun li tolqot fil-laħam il- ħaj. Grazzi mil-ġdid. Sliem u saħħa, Email mingħand Mario Griscti, l-4 ta' Settembru 2018 Għażiż Patrick, Niżżikħajr ta' IL-PONT, nru.48, ħarġa Settembrina Napprezzah mill-ewwel sal-aħħar paġna tiegħu. Nemmen li nissel forom ġodda li jgħinu lill- letteratura ma tistaġnax. L-editorjal kien impekkabbli. Ma rridx ninsa nurik l-apprezzament tiegħi, għall- ħajku tiegħek. Struttura dixxiplinata daqskemm ħielsa. It-tifkira ta' Patri Mattew Sultana, interessatni mil-lat ta' dawl fuq kittieb tajjeb ħafna, poeta li għex volontarjament u vokazzjonalment fqir, reliġjuż imma mhux minn dawk li iktar igerrxuk mit- twemmin milli jistednuk tavviċinah. Il-paġna tal- poeżija minn artijiet oħrajn, imprezzabbli. Daqs il-vetrina tal-pubblikazzjonijiet ġodda. Daqs il- poeżija u l-kummenti bil-Malti. IL-PONT hu strutturat fuq bażi soda u l-ġejjieni jitbissimlu. Grazzi Patrick. B'Imħabba, Email mingħand Charles Casha, il-5 ta' Settembru 2018 Biċċa xogħol magħmula b'dedikazzjoni kbira u ta' servizz kbir lejn il-letteratura. Nista' nimmaġina kemm qiegħda teħodlok minn ħinek u dan għax tabilħaqq għandek għal qalbek il-letteratura kemm Maltija kif ukoll barranija. Nawguralek għall-ġejjieni. Email mingħand Rigu Bovingdon, is-8 ta Settembru 2018 Bħalma dejjem nistqarrlek għażiż Patrick, ħaqqek l- aqwa prosit li wieħed jista' jittama għalih. Il-livell letterarju u ta' prezentazzjoni bħal dejjem hu tal-ogħla kapulavur. Inħeġġek tissokta dejjem kif int miexi għaliex qiegħed tipprovdi ħolqa mill-aktar essenzjali għal kulmin japprezza l-estetika fl-arti tal-ktib u tal-ħsieb meqjus. Fl-Aħwija Maltija, IL-PONT NOEL Rakkont ta' Mario Attard Kont ġej mix-xogħol wara erba' sigħat sahra. Grazzi għall-kampnar tal-Kolleġġjata, il-ħin kien jinsab kwarta qabel jaqleb għall-għada — l-istess bħax-xahar tas-sena, lejliet sena ġdida. Jiena u miexi ħassejtni għandi s- sodda quddiemi qed inħaffef biex nilħaqha. Ma domtx wisq għax kif wasalt ħdejn il-bieb tar-remissa ta' Filumen bdejt nisma' bejn bikja rqiqa rqiqa u karba bla saħħa jirrepetu. Filumen kienet omm ta' ħamest ibniet. Kienet ilha toqgħod f'dik in-naqra ta' remissa minn lejlet Santa Marija ta' dik is-sena. Ftit jiem qabel dakinhar kien mitilha Pietru tagħha. Kienet disgrazzja li xorbitu u xorti ħażina oħra kienet li ħalliha tqila bis-sitt tarbija. Dan it- tiġrib kollu ma messx qalb is-sid fejn kienu joqogħdu u Filumena b'ħamest itfal ma' djulha u oħra f'żaqqha spiċċat b'ta' fuqha sendugha bis-sema fuq rasha. Kellu jkun l-arċipriet li ħenn għaliha u bi qbil mal-kleru offrielha dik ir-remissa, darba kenn għall-bhejjem qabel miet Kruċ tal-Barranija. Kont se nibqa' sejjer, għajjien kif kont, imma demmi ma tanix. Mort nissemma eqreb mal-bieb u kif missejt miegħu tbexxaq. Middejt pass 'il ġewwa u fl-ewwel kamra minn tnejn, f'nofsha, Filumena kienet mixħuta mal-qiegħa kiesħa tal-art u tarbija ċkejkna ċkejkna għadha mwaħħla mal-kurdun f'żaqq ommha. Insejt l-għejal Ġrejt għal għand il-majjistra li gergret sakemm saret taf min kien fi bżonnha. Ħabbatt dar l- arċipriet biex jassisti liż-żewġ ħlejqiet li ma jmurx isejħilhom Alla l-Missier jumejn qabel jitwieled Ibnu. It- tabib kien minn barra r-raħal u biex jiġi ried karozzin. Il-majjistra serrħitilna rasna lili u lill-arċipriet li Filumena u binha tarbija kienu f'saħħithom. Dan imma mhux qabel ma l-arċipriet għammed lit-tarbija u semmiha Noel. Iktar tad Filumena ferħet minkejja l-faqar kbir tagħha, li kellha iben b'saħħtu u ssemma għall-Bambin qabel lejliet il-Milied. ż Il-kalċi iqiegħed PATRICK SAMMUT JINTERVISTA LIL CARMEL SCICLUNA DWAR IL-ĠABRA TA' POEŻIJI IL-KALĊI QED IFUR, HORl- ZONS, 2017 Il-Kalċi Qiegħed Ifur hu l-isem tal-aħħar ktieb li ħriġt u fih il-versi tiegħek. Naf li warajh hemm storja twila ta' sabar u stennija. Minn fejn ġej- jin il-poeżiji miġburin hawn u għaliex l-għażla ta' titlu bħal dan7 Il-poeżiji tiegħi ġejjin … mit-tħassib tiegħi li l-Maltin, bħall-Ewropej, m'għadhomx Insara. . Minn domanda: x'versi jeħtieġ jinkitbu mill-poeta kontemporanju f'dinja post-letterata, post-Kristjana u b'kultura mfarrka biċċiet7 . minn sforz kreattiv biex inwessa' l-limiti tal- immaġinazzjoni tiegħi biex jinħoloq xogħol IL-PONT relattivament ġdid għal-Letteratura kontemporanja. deep psvchological insight tal-vuċi narranti prinċipali li kont se naħtar. It-titlu tal-ktieb hu mnebbaħ minn kliem il-Madonna waqt viżjoni lit-tfal f'Garabandal, Spanja, fis- sittinijiet. 'Il-kalċi qabel kien qed jimtela. Issa qiegħed ifur.' Il-poeżija meta tiktibha eżattament Hu eżerċizzju li jseħħlek spiss jew ma jiddependix minnek imma minn forza ikbar L-artist irid jaħdem b'mod enerġetiku ddisprat biex isib l-għejun tal-lehma u jimmedeżima ruħu magħhom. Muża titlaqhiex minn qribek. L-artist irid ikun miġnun perfett, jaqleb l-ordni, avventuruż, bil- labar f'ġismu, u jirriskja kemm jiflaħ. Min mhux kreattiv irid kollox stivat, kif suppost, nadif xummiema u f'postu. L-istejjer u r-rumanzi li naqra ġeneralment huma l- aktar li jnebbħuni. L-eżerċizzju jseħħ qisu darba kull ħmistax jew kull tliet ġimgħat, suq. Il-poeżija hi don naturali, bħall- intelliġenza. Il-poeta, jew kull artist ieħor, imbagħad, jista' jagħżel li jikkonnettja mad-dinja sopranaturali biex jinvoka lill-Ispirtu jew lill-ispirti ħżiena biex jgħinuh. Jalla jkun jaf x'qed jagħmel għax globu jispiċċa. Min jaqra l-versi tiegħek żgur li se jgħid li mhix ħaġa faċli tiktibhom, u fl-istess ħin jifhem li warajhom hemm moħħ u pinna mħarrġin sewwa. Wieħed irid ikollu għarfien enċi- klopediku biex jifhem aħjar il-versi tiegħek. Kif tirreaġixxi għal dan7 L-għarfien enċiklopediku ma jiswieli xejn jekk m'hemmx l-għerf u l-Verità f'li ngħid. Diskors ta' Walter Benjamin li jgħodd għall-poeżija wkoll. Kemm influwenzawk poeti bħal Oliver Friggi- eri, Achille Mizzi u oħrajn fil-kitba tal-versi tiegħek7 Poeti barranin favoriti7 Għaliex7 Dawn li semmejt int u Mario Azzopardi kienu l- ġenituri letterarji tiegħi. Imma artist jeħtieġlu 'joqtol' lil min tah il-ħajja, jeħles mid-dellijiet tal- influwenzi u jaqdef għal rasu, bil-konvinzjoni azzarija li jsir aħjar mill-parenti tiegħu. Poeti barranin favoriti m'għandix. Naqra xi poeżiji kultant. Qrajt xogħlijiet ta' Celan, Pessoa, Larkin, Plath, Transtromer, Szvmborska, Simic, Cavafv, Rilke u Veats. Il-poeżija u l-għarfien jew il-ħakma fuq il- kelma, f'dan il-każ dik Maltija. Kemm hu rele- vanti dan kollu fil-ħajja tal-bniedem illum, an- ki meta wieħed jifhem kemm il-ħakma fuq il- kelma hi importanti għal professjonisti bħal avukati, politiċi, saċerdoti, xandara u l-bqija'7 Bil-kelma mirquma l-artist jittraxxendi l-ispirtu. B'riħet il-kelma artikolata kif imiss … avukat se jagħmel xogħlu aħjar, jiġbed lejh aktar klijenti, jimpala aktar liri. il-politiku jitjieb fid-double speak, fil-wiċċ b'ieħor, jaħbi u jġib lil min jaħbi l-ingann tiegħu, jikkonvinċik iżjed bil-gideb tiegħu, u se jirnexxilu jidħak aħjar bl-imzazen li jemmnu fih. Qassis modern se jissokta jħawwad aktar l-imħuħ tal-fidili b'riħet l-oratorija. Xandar se jiftiehem aħjar .—: U l-bqija. Liema huma t-temi li l-aktar ispirawk għal din il-ġabra'2 Ispirani l-aktar karattru ta' raġel li jabbuża sesswalment tifla, imma miniex ċert hux pedoflu. Ridt inqaxxar il-karattru tiegħu, u ridt nirrakkonta ġrajjietu permezz tal-versi. Sfidi ibsin imma dħalt għalihom bir-ras. Is-sentimentaliżmu li jitkellem bih kien intiż bħala tattika Makkjavelljana biex jiġbed lejh is-simpatija tal-qarrejja u jaljenahom minn ħżunitu; is-sentimentaliżmu li użajt kien hemm min fehem li hu nuqqas serju tiegħi bħala poeta li għad għandu bżonn jitgħallem jikteb. Iċ-ċajtiet tas-seklu kienu tnejn: li kien hemm min assoċċjani ma' dal-moqżież li jitkellem fl-ewwel persuna singular. U li se nieħu l-Premju Lillipuzjan. Għaliex l-għażla li taqsam il-kontenut ta' Il- Kalċi Qed Ifur f'ħames taqsimiet7 BUKKETT LIL JASMINA hu l-punt tat-tluq tal-ewwel taqsima, it-trijanglu mikrokożmiku, iż-żewġ missi- rijiet, mera ta' xulxin, wieħed ħażin mod u juri fil- IL-PONT beraħ, u l-ieħor jaħbi ħżunitu taħt il-qoxra tal- 'imħabba' għat-tifla. Dan jipprova ''jixtri'' b'makakkerija s-simpatija tal-qarrej bi kliem bellusi li jħollok. It-tnejn jiftħu t-triq li tressaqna lejn iż-żewġ trijangli ġo xulxin tal-mażunerija, (ORDO AB CHAO). Iċ-ċirku bla ċentru hi d-dinja fi KRIB KIEBI MILL-ART, il-makrokożmu - dik li tinkorpora ż-żewġ t-trijangli ġo xulxin flok iċ-ċentru divin. It-tliet ponot lli jirrappreżentaw id-Divinità li tħaddan kollox jinkapsulaw kull ma nħalaq fl-univers. Dan it- Trijanglu hu mżeblaħ mit-trinità mhux qaddisa, it- trijanglu li jilqa' fi ħdanu l-għamliet l-oħra. Din hi rrappreżentata f'IL-KALĊI QIEGĦED IFUR. Mela għandna dawn. itt-trijangli::— wieħed mikrokożmiku li jeħodna għas-sataniżmu fejn il- pedofelija hi sine qua non (ara Novizzjata, ritwal tad- dlamijiet). Hawn il-protagonista japprova s-sagrifiċċju tat-tifla waqt rit Sataniku lill-Prinċep tad-Dinja. U għandna ż-żewġ trijangli ġo xulxin (il- mażunerija) li kkapparraw iċ-ċentru (Alla), taċ-ċirku (id-dinja), u għandna t-trijanglu tal-anti-trinità li qed tibla' ċ-ċirku …. Għalhekk il-kalċi qiegħed ifur. Għax id-dinja waslet fl-aħħar. Alla ssaportiena żżejjed. U Kristu dalwaqt ġej (ir-raba' taqsima). Kemm tħoss li l-kummenti ta' kritiċi ewlenija huma importanti, tant li inkludejt fil-ktieb tliet saġġi kritiċi mill-pinna ta' professur tal- Letteratura, poeta u għalliem tal-lingwa u l- letteratura Is-saġġi kritiċi jgħinu lill-poeta u lill-qarrej biex jinterpreta b'mod artikolat u intelliġenti dak li għamel l-artist. Intqal li 'jien' fil-versi tiegħi tfisser l-'ieħor. Il- pronomi possessivi jixhdu li l-protagonista aktarx hu ossessiv sesswalment fuq it-tifla, u li l-pedofelija jista' jkun li qed isseħħ f'moħħu aktar milli fir-realtà. Il-poeta hu influwenzat mis-sesswalità umana, u hawn ħafna ġibdiet sesswali differenti fid-dinja. X'inhi l-kitba tal-poeżija għalik: żvog, espress- joni artistika, għajta ġejja mill-profondità ta' ruħek2 Dawn kollha li semmejt … u x-xrara divina. Xi tgħid fuq il-poeżija u Facebook2 Facebook jgħin lilna l-kittieba/awturi/poeti biex inxerrdu kitbietna. Proġetti għall-ġejjieni2 Nikteb qiegħed. Imma proġetti konkreti xejn għalissa. Grazzi tal-intervista, Patrick. IL-PONT IL-PONT dl r 1 se (f B f ħoll er ma ZA A d A f f Google IL-PONT DAMASK ta' Rita Saliba, Horizons, 2017. Riċensjoni ta' Norbert Ellul-Vincenti 'Petali Ħomor' tibda in medias res bi storja ffrejmjata fid-dinja tagħna, loġika, normali tal-lum. Tqajmilna l-kurżità, għax it-tfajla li soltu tissieħeb mal-bniedem tal-maġija f'att ta' illużjoni fuq il-palk, sparixxiet f'daqqa waħda. il-protagonista jidħol fil-kamra tagħha tal-irtokk u jaqbad u jiftaħ, għax ma tweġibx għat-taħbit tiegħu. Issa x'se jagħmel fuq il-palk, minn hawn u ftit minuti oħra7 X'inhi l-istorja wara din il-ġrajja2 U x'se jiġri issa2 Ftit ftit, nidħlu f'dinja oħra tal- immaġinazzjoni, insomma ta' dak li jiġri fil-ħolm imma mhux fil-ħajja vera — u l-aktar f'xi ħolma ta' ansjetà. Imma fejn jibda l-ħolm, u kif nitilqu mir- realtà reali2 'Petali Ħomor' hija l-ewwel ġrajja f'din il-ġabra ta' IL-PONT novelli verament qosra. Hawn Rita Saliba tikteb bħala mara, bi sfond femminili, bħal f'bosta minn dawn l-istejjer. Il-vera protagonista ta' din l-ewwel storja — għalkemm żvelata minn moħħ raġel — hija l- mara li sparixxiet, hekk, kiesaħ u biered, donnha biex turi li hija l-mara li tinseġ id-disinn tal-ħajja bil- kobba tagħha, u mhux dak li jaħseb hu dwarha u dwar il-ġejjieni tagħhom flimkien. Jingħad, forsi fid-dinja maskilista, li l-bniedem jipproponi imma Alla jiddisponi; perċ hawn ir-raġel jipproponi filwaqt li l-mara tiddisponi. F'din l-ewwel ġrajja għandna rakkont li jibda fuq linja realistika, imma jasal f'punt meta ssir l-iżvolta fejn noħorġu mir-realtà u nidħlu fis-sħaba tal-istħajjil u tal-fjaba. Dan huwa mudell li jintuża, għalkemm mhux dejjem, f'din il-ġabra ta' stejjer minn pinna mirquma bl-osservazzjoni umana u ċerta krudeltà tradizzjonali tal-fairv-tales u tal-ballati. Storja waħda, li tiftaħ il-bibien għal oħrajn li f'ċertu sens jixbhuha. Hekk, f''l-Idolu', iz-zija tkun tadura lill-kantant Bobbv, u ddakkar lin-neputija għall-mużika twerżaq tiegħu, filwaqt li n-nanna tirrabja għal dan l-għajjat sfrenat. Il-ġrajja tingħad minn ħalq in-neputija li b'qabżiet ta' ħin donnha tittajjar barra miż-żmien u mir-realtà sakemm tiltaqa' ma' Bobbv f'sala donnha ta' orġja ta' għaraq, qbiż u rwejjaħ extrasensorjali, fejn ma tafx jekk hijiex toħlom jew timrad jew tgħum f'xi deni tal-fatati. 'Circe' diġà tmur 'il bogħod bir-riferenza għal dik il- famuża saħħara tal-Odissea. Għalkemm in-narratur huwa raġel, il-perċimes hija l-mara seduttriċi, li ġġemma' l-qomos u l-irġiel attakkati magħhom. Nibdew qisna b'xena ta' seduzzjoni kiesħa u bierda, u nibqgħu sejrin sat-tidwir tas-surrealiżmu, sakemm insibu ċavetta u nsabbtu l-bieb warajna u nerġgħu noħorġu fl-arja tar-realtà. 'Qtates' hija storja dwar il-qtates, u hija rrakkontata mhux minn qattusa imma minn mara li għandha raġel u tifla u oħtha, imma dak li jibda bil-bnedmin jispiċċa bil-qtates. Ma jonqsux l-irwejjaħ tal-qtates, għax Saliba tinsisti ħafna fuq il-qrusa tax-xamm speċjalment meta niżżerżgu fid-dinja tal-periklu nebuluż, fis-sħab tal-misteri. 'Ingwanti' hija storja ħelwa ta' mħabba, normali u mhux normali, imma ta' nies donnhom mhux ta' din l-art: maniġer mara ffissata ġġemma' l-ingwanti u tipprofuma jdejha, segretarja li bħalha ma għadx hawn, u ċurkett li jista' jqatta' l-ingwanti jekk jintlibbsu fuq iċ-ċurkett. Kif tista' waħda taċċetta t- toqol ġdid ta' ċurkett fuq subgħajha, meta diġà għandha piżijiet ħelwin oħra2 Mingħajr irwejjaħ id-dinja ma teżistix, u forsi lanqas waħda mill-ġrajjiet ta' Saliba, 'Riħa ta' birra'. Hemm int. Kif tista' tgħaddi minn quddiem il-bar fejn kont waitress mingħajr ma xxomm ir-riħa tal-birra2 Antipatika, ir-riħa, tafux, u mizza. U tnaddaf kemm tnaddaf l-imwejjed, il-birra ma tinqala' qatt. Imħatra ma kontx taf. U biex inkunu għedna kollox, it-tojlit li kienet tnaddaf din il-waitress tagħna ma kienx irewwaħ xi Chanel. Imma ara jfettillek titkessaħ magħha din il-qaddejja tal-imwejjed, għax tħobb tieħu d-dinja biċ-ċajt. Saliba għandha ħabta tibda b'xi karattru ta' simpatija jekk mhux ukoll xi ftit Gogoljan. Minkejja ċerta krudeltà fina taf anke tempatizza ma' min ibati f'ħajja maħnuqa miċ-ċirkostanzi familjari. L-istejjer għandhom narratur femminili jew jittrattaw il-ħajja minn dik is-sensibilità tal-mara. 'Għekiesi' hija eżempju ta' dan, u kif xwejħa titqadded u ssir tixbah lil siġra filwaqt li tbezza' lill-protagonista li jekk tibla' l-għadma ta' xi frotta li tixtri mingħandha, issir siġra hija wkoll. U dawk l-għajnejn, la tħarisx lejhom, għax żgur inixxfuk. Hawn ħafna ideat ta' x'inhi x-short storv, jew novella. Jien naħseb li kulħadd għandu idea skont kif isibha komda għalih u skont kif hu (jew hi) jikteb. Jien inħobb inħalli l-istorja tevolvi waħidha, wara li nkun ħloqt xi ħaġa li tkun punt ta' tluq, imma mhux kulħadd l-istess. Dan l-aħħar sibt definizzjoni tan-novella li taqbel ħafna ma' dak li tagħmel Saliba. Ħa nġibha bl-Ingliż, anke għax naħseb li fil-qlib minn lingwa għal oħra tintilef is-sbuħija tal-ġawhra. IL-PONT Naħseb definizzjoni aħjar minn din għall-istejjer ta' Saliba ma tistax issib, għax kull kelma toqgħod tajjeb. Il-kitba hija mexxejja, il-karattri spiss individwalizzati sewwa, u t-triq li teħodna din l- awtriċi, imsaħħra. MAR-RITMI TAL-BAĦAR Mill-mewġiet ta' dan il-baħar qatt ma rajna ritmi sbieħ, daqskemm meta r-rima, r-ragħwa, darba nbarmu mal-irjieħ. U żgur qatt dar-ritmi kollha ma ħallew daqshekk ilwien, daqskemm meta qam il-baħar sa ma tkisser mas-sisien. U żgur qatt il-ħsus, ir-ritmi daqshekk tqanalu fl-ilmijiet, daqskemm meta x-xemx fi nżulha iddiet fuqhom b'ħerqa u skiet. U żgur qatt dan l-impatt kollu mhu se jaqla' l-vrus tal-qiegħ, daqskemm meta r-ritmi darba l-hena sabu f'baħar sħiħ. CHARLES BEZZINA (minn Mar-Ritmi tal-Baħar, Għawdex, 2019) IR-RAĠEL STRAMB MILGĦUB MINN MARA ta' Salv Sammut, Horizons, 2017. MILGĦUB MINN MARA Gk Giiġ TR, MA SA. Isem Salv: Sammut jintrabat mal-qasam tat- trejdjunjoniżmu, tal-għaqdiet letterarji, u anki tal- letteratura. Huwa bniedem li vvjaġġja u l-awtur ta' tliet ġabriet ta' poeżija (Alfa (koawturat); Tiżwiqa u Tħarbix), ħames rumanzi (Staqsi lir-Riħ, Fid-Dell tal- Pellikan, Id-Dar ta' Ħdejn il-Baħar, L-Altruwista u Diaspori) u ġabra ta' rakkonti (Xbihat fuq it-Tila). Ir-Raġel Stramb Milgħub minn Mara huwa sssitt rumanz tiegħu u jifrex fuq 380 paġna filwaqt li jinqasam fi 28 kapitlu. Din id-darba Sammut għażel li juża struttura narrattiva fejn jinkludi rakkont sekondarju (ambjentat fil-passat u fil-Polonja komunista post-Tieni Gwerra Dinjija, b'referenzi topografiċi dettaljati) ġewwa r-rakkont ewlieni (li jseħħ fil-preżent u f'Malta). Ir-rakkont sekondarju huwa miktub fil-korsiv (minnu kemm 14-il parti) u IL-PONT jingħata l-isem ta' ''Mid-Djarju' ta' wieħed mill- karattri protagonisti, il-professur mużiċist Pollakk Fvodor Kamarovskv. Dan ir-rakkont sekondarju jwassal biex kemm il-qarrej, kif ukoll il-karattru protagonist l-ieħor, l-istudenta żagħżugħa u mużiċista promettenti, Jasmin, jifhmu sewwa x'hemm wara l-karattru diffiċli u 'stramb' ta' Kamarovskv, u x'wassal biex dan jitlef ir-reputazzjoni tiegħu, xogħlu u jitlaq lil pajjiżu. Il-partijiet djalogati huma preżenti kemm fir-rakkont ewlieni kif ukoll f'dak sekondarju, li: bħal donnhom jimxu parallelament u huma spiss alternati. Iktar kemm wieħed jaqra iktar jibda jifhem li s-sitwazzjoni li seħħet snin qabel fil-Polonja bejn Fvodor u l-alljeva Berta b'xi mod hi analoga -— imma tinfluwenzaha wkoll - għal dik bejn Fvodor u Jasmin fil-preżent, għalkemm differenti wkoll. In-narrazzjoni tibda fit-tielet persuna singular, kollox mill-perspettiva tat-tfajla Jasmin, biex wara tiġi nkluża l-perspettiva tar-raġel żorr (titħaddem l- ewwel persuna singular), Kamarovskv. Hemm partijiet fejn in-narrazzjoni titħalla f'idejn in-narratur onnixxenti, mela dak li jaf x'inhu għaddej kemm barra kif ukoll f'moħħ il-protagonisti. Għalkemm Kamarovskv ma jridx ikollu x'jaqsam bl-ebda mod ma' nisa, li hemm jgħaqqadhom hija l-mużika, li b'xi mod: tiġbidhom lejn xulxin minkejja waqtiet drammatiċi. Fil-partijiet — tad-djarju joħorġu karatteristiċi psikoloġiċi moħbija fil-qiegħ nett tal- 'jien' ta' Kamarovskv, filwaqt li fihom jiġu espressi sentimenti ta' patrijottiżmu, romantiċiżmu u nostalġija. Sammut jinkludi wkoll parti taħraq magħmula minn deskrizzjoni ta' xena passjonali li tqanqal u li jkollha konsegwenzi ħorox fuq il-ħajja ta' Fvodor. Il-partijiet 'Mid-Djarju' jieħdu l-forma ta' awtobijografija fejn insiru nafu aħjar lil dan il- personaġġ. Il-kitba tad-djarju sservi bħala terapija (mela bħala żvog u serħan mill-uġigħ) u anki bħala kumpanija għal dan ir-raġel solitarju. Hija anki mezz ta' tiftix u għarfien aħjar tal-'jien'. F'paġna 330 naqraw: 'ma' kull kitba li jikteb, kien qed jinħall kemxejn mill-irbit ta' dawk il-ġrajjiet għalkemm kien jaf li qatt u qatt mhu se jinsiehom.' It-tfajla Jasmin hawn hija s-suġġett, l-aġent, mela dik li timmanipula s-sitwazzjoni favur tagħha. Min-naħa l-oħra, permezz ta' Fvodor tal-passat Sammut jurina d-dgħjufija tar-raġel: quddiem is-saħħa tas- senswalità tal-mara, imma wkoll l-fatt li anki r-raġel jaf ikun kreatura sensittiva u vulnerabbli. Personaġġ ieħor fir-rakkont sekondarju hija lwona, is-sieħba Kattolika ta' Fvodor. Ir-relazzjoni bejniethom tirrappreżenta dak kollu li jgħaqqad il-komuniżmu u l-Kristjaneżmu flimkien, mela l-kompromess: 'M'hemmx differenza ta' klassi, waqt li l-ġid jitqassam b'mod ġust lil kull individwu u mhux b'diskriminazzjoni ta' min jiflaħ jaħtaf l-aktar. Mhux dan ukoll huwa l-bażi tat-twemmin tiegħek2 Ġustizzja soċjali2' (p. 83), jgħid Fvodor lil Iwona. Filwaqt li Iwona tal-passat hi tfajla b'valuri Kattoliċi sodi li tgħix f'sistema komunista fejn il-libertà hi nieqsa, Jasmin fil-preżent hi kemxejn goffa fi kliema u tintrabat ma' soċjetà fejn jaħkmu l-liberaliżmu u l- kapitaliżmu sfrenat. Hu interessanti l-fatt li hawn Sammut rabat il- letteratura (ir-rumanz) ma' fergħa oħra tal-arti (il- mużika). Apparti dan, hemm partijiet fejn l-awtur ma jiddejjaqx jikteb dwar x'jista' jitjieb f'pajjiżna: ' Malta hi gżira ċkejkna u l-artisti mal-intellettwali tagħha huma ristretti ħafna milli jimirħu barra minn xtuthom u jilħqu aspettattivi oħra u jkollhom jibqgħu jduru fin-nukleju żgħir tagħhom.' (p. 141) F'kapitlu 20 naqraw dwar problema attwali oħra f'Malta: il- bini li qed jeqred ir-raba'; f'kapitlu 21 naqraw dwar il-manipolazzjoni u l-korruzzjoni fil-qasam politiku u n-nuqqas ta' privatezza f'rabta max-xandir. Mistoqsija tajba li tgħaddi minn moħħ il-qarrej hi: 'il-politika hi korruzzjoni u mhux missjoni'7 (p. 279) F'kapitlu 25 naqraw dwar il-materjaliżmu u l-profitt personali anki waqt okkażjonijiet bħall-Ġimgħa l- Kbira. Interessanti wkoll il-partijiet fil-korsiv (mela parti mid-Djarju) fejn Sammut idaħħalna ġewwa awla tal- ġustizzja bl-akkużat, bix-xhieda, il-prosekutur, l- avukat difensur u l-bqija. Din hija parti li żżomm sew lill-qarrej, u jinħass sew li Sammut għamel ir-riċerka tiegħu f'rabta mal-lingwaġġ legali li għandu jintuża. Hawn nifhmu kif il-ħajja ta' bniedem tista' tinqaleb ta' taħt fuq mil-lejl għan-nhar, anki jekk it-tort ma jkunx tiegħu, imma jkun biss vittma ta' pjan ġenjali min-naħa ta' nies bla etika u bla qalb li jafu jimmanipulaw kull sitwazzjoni. Hemm partijiet mid- Djarju li jieħdu l-għamla ta' De Profundis (poema twila ta' Oscar Wilde li kiteb fil-ħabs), din id-darba miktuba minn Fvodor magħluq ġewwa ħabs. Fl-aħħar parti tar-rumanz nifhmu li dak li għalih intemm fil-Polonja fil-passat, il-professur Fvodor b'kuraġġ ikomplih f'Malta permezz tal-laqgħa IL-PONT każwali ma' Jasmin. L-umiljazzjoni li Fvodor ibati fl- imgħoddi bħal tiġi riskattata fil-preżent anki bis- saħħa ta' din it-tfajla ambizzjuża li bl-għajnuna tiegħu jirnexxielha tagħmel isem fil-qasam tal- mużika. Malta u Jasmin joffru t-tieni ċans lil dan il- mużiċist mill-aqwa. Permezz tal-partijiet 'Mid-Djarju' l-qarrej isir jaf iktar dwar Fvodor milli Jasmin innifisha. Huwa biss fil-kapitlu finali meta naqraw li Fvodor, qabel ma jgħib, iħalli d-Djarju tiegħu lil Jasmin. Dan jagħmlu bħala forma ta' rikonċiljazzjoni imma anki bħala att ta' fiduċja u ħajr lejn din it-tfajla li minkejja li sbukkata u xi drabi goffa fi kliemha, tat l-opportunità lil Fvodor jirriskatta ruħu u jerġa' jiskopri fih is-saħħa tal-għalliem rett. Ir-Raġel Stramb Milgħub minn Mara hu rumanz mibni fuq għadd ta' binarji: żgħażagħ-adulti; Malta- lil hinn minn Malta; raġel-mara; preżent-imgħoddi; ġibda-firda; tfajla ġellieda-raġel sensittiv; bniedem korrott-bniedem ġenwin; u oħrajn. Dan ta' Salv Sammut hu rumanz ieħor li għandu jagħti gost lil numru ta' qarrejja ladarba hu msejjes fuq taħlita bbilanċjata bejn il-fittizzju u l-verusimili fuq naħa, u fuq taħlita mdaqqsa ta' sentimenti u istinti umani li jiddefinixxuna bħala bnedmin. IL-VILIFIKAZZJONI Ma nistax nifhem kif dil-vili nfezzjoni saret mozzjoni2 Iss'għandha l-arja titħanżer quddiem in-nies, tisqi s-semm mill-kwies. Tkasbar u żżeblaħ. Tmarrar f'dil-geġwiġija mingħajr mistħija. li jridu jterrqu din l-art… .. xewk joħroġ mill-ward. RAVMOND GRECH (minn 'il barra mill-prIŻMI, Vol. IL-FESTI TA' ĦAL ĦARRUB Kitba ta' Carmen Refalo Fir-raħal ta' Ħal Ħarrub għandhom żewġ festi; dik prinċipali għal Sant'Anjeże f'nofs Jannar u l-oħra sekondarja għal San Mattew lejn l-aħħar ta' Frar. U n-nies tar-raħal maqsumin, min ma' waħda u min mal-oħra. Jista' xi ħadd jobsor mod ieħor. Mhux l-ewwel darba li l-festi ta' barra la għal waħda u lanqas għall-oħra ma saru, imma n-nies tar-raħal dejjem qablu li l-festi m'għandhomx jiċċaqalqu għas- sajf; 'Dawn kienu u jibqgħu festi tax-Xitwa. Jekk jinzerta bnazzi nieħdu pjaċir jekk le nieħdu paċenzja, dejjem hekk qalu u hekk baqgħu jagħmlu. Ħal Ħarrub huwa raħal kwiet, anzi kwiet iżżejjed; bil- biċċa l-kbira tal-parruċċani jafu lil xulxin qishom familja waħda. Imma kif joqrob Jannar iġib bidla kbira miegħu. Ifhmuni, kollox jibqa' għaddej bħas- soltu imma jkun hemm bidla li tħossha u taraha. Għax fejn matul is-sena kulħadd isellem lil xulxin, kif jgħaddi l-Milied, dawk ta' Sant'Anjeże jinsew il-Paċi li l-Anġli mis-smewwiet ikunu għadhom kemm wasslulhom f'isem il-Mulej u jibdew ibaxxu rashom hekk kif jilmħu xi ħadd minn ta' San Mattew. Fl- istess ħin dawk ta' San Mattew jifhmuha din, għax hekk kif toqrob tagħhom, huma jagħmlu l-istess. Insomma dar-raħal magħqud qaqoċċa, fi żmien il- festi, jwaqqa' l-weraq xirfin ta' barra waqt li l-qalba tibqa ħaġa waħda, mdawra sew bil-weraq torja. Minn xhur qabel jibda jitlesta n-nar ġol-kmamar fl- għelieqi; fejn id-delettanti jmorru bil-familja, kull nhar ta' Ħadd, iqattgħu ġurnata fl-arja friska, imdawrin bil-periklu tan-nar maħdum jew għadu qed jinħadem; lest biex jieħu minn ħin għall-ieħor. Imma l-għan tagħhom dejjem ikun li jqattgħu ħin ta' kwalità mal-familja fil-post fejn ikunu għal qalbhom l-aktar. Wara kollox, jekk allaħares qatt, imutu kawża tan- nar tal-festa, jitqiesu bħala martri; ikunu mietu għall- Patrun tagħhom. Ninsew li jkunu ħallew lil marthom jew żwieġhom romol, lit-tfal iltiema u lill-ġenituri bl- akbar qsim il-qalb li jistgħu qatt iħossu. U ngħid jien, jekk dal-qaddisin ma jiħdux pjaċir bix-xogħol tan-nar 2 'U mur x'int tgħid …ma jistax ikun, kieku jgħiduli IL-PONT- b'leħen wieħed il-parruċċani. Għall-festi tar-raħal kulħadd jagħti sehmu; jinħietu pavaljuni ġodda, jiżdied l-armar bil-pavaljuni, girlandi tal-karti u dwal ikkulurit, kolonni u t-trofej .—:: delizzju sabiħ li bih jinpikaw ma' xulxin. Imma nwkiet kbir matul il-festi qatt ma nqala'…. minbarra darba … meta kienet inqalgħet waħda kbira. Kien għadu kif beda s-seklu wieħed u għoxrin u s- sena bdiet mill-ewwel bil-maltemp. Għal jum il-festa ta' Sant'Anjeże kienet imsemmija x-xita u mas-sebħ beda juri li l-ajru kellu l-ilma. Dawk ma' San Mattew kollha marru għall-Quddies ta' filgħodu bl-umbrella f'idhom … ħeq ma xtaqux li jixxarbu, 'Arahom kemm jixtiequ jisimgħuha tfaqqa' imma f'wiċċhom ser jibqa' għax l-ajru qed jiftaħ,' bdiet tgħid Agnes, li ma kien jgħaddi xejn minn quddiem għajnejha bla ma tinduna. Kienet ma' ħabibitha Doris għand tal-groser jixtru l-aħħar bżonnijiet għal filgħaxija. Dakinhar, bħal kull sena, 'Agneta Store' biss kien jiftaħ għax l- ieħor kien jibqa magħluq. Ma nafx kemm kien hemm nies mir-raħal li studjaw il-Latin, imma naf biż-żgur, li kollha kienu jafu b'liema lingwa kien dak l-isem, miktub b'ittri kbar fuq il-ħanut ta' Ineż. Dakinhar ħadd ma kien imur, mill-partitarji ta' San Mattew, jixtri minn hemm; inkella jitqies bħala traditur. Sadattant il-preparamenti tal-festa baqgħu għaddejjin u kollox baqa' jintrama bħas-soltu. Sar waranofsinhar u għalkemm l-ajru baqa' griż l-ebda d ċ w qatra xita ma niżlet. Bdew jaslu l-bejjiegħa u jiżgrumbaw it-toroq, waslu l-bandisti u bdew isibu posthom fuq il-pjanċier, wasal it-tenur u ħaduh fejn jista' jara lis-surmast. Fl-għalqa tan-nar bdew ilestu biex jaħarqu s-salut. Sadattant il-pjazza mtliet bin- nies, kollha ħerqana biex iċapċpu u jkantaw hekk kif il-vara tifrex rasha 'l barra mill-bieb il-kbir, għal fuq iz-zuntier tal-Knisja. Ir-reffiegħa u tal-forċina daru mal-vara waqt li l- kappillan u l-fratelli ħadu posthom. Hekk kif wasal il- ħin il-vara iċċaqalqet minn postha u bdiet tersaq lejn il-bieb prinċipali bil-mod il-mod, fost iċ-ċapċip tan- nies li kienu joħonqu l-Knisja. Kif il-vara waqfet barra mill-bieb għal fuq iz-zuntier, beda jinħaraq is-salut, bdew jindaqqu l-innijiet u bdiet miexja l-purċissjoni, 'Wiva Sant'Anjeże il-Qaddisa kbira tagħna, l-isbaħ waħda ma ssibx bħalha'' bdew jgħajtu u jkantaw. 'Hemm arawhom il-kwiekeb fis-sema,' għajtet Ineż, l-iqsar mara tar-raħal, bl-itwal ilsien li jlaħħaq mal- għawġ ta' kulħadd. Imma qabel ma rnexxielha tgħid kelma oħra instemgħet tregħida ħoxna li ħasditha. 'Dan x'ħoss ħu'7' reġgħet staqsiet Ineż lil ta' ħdejha, imma fil-pront qatra xita ħoxna ħabbtet ma' mniħirha, faqqgħet ragħda u bdiet nieżla x-xita bil- qliel. Il-pjazza tbattlet; min daħal jiġri l-knisja, minn daħal wara xi bieb u ħafna spiċċaw imxarrbin għasra. Il-purċissjoni tħarbtet; ir-reffiegħa daru u b'pass mgħaġġel erħewlha bil-vara lejn il-Knisja. Mela f'daqqa waħda huma u telgħin iz-zuntier tfaqqa' sajjetta u minflok ma nġibdet mill-kalamita ta' fuq il- kampnar laqtet wieħed mit-trofew li kienu mdawrin mal-pjazza. X'ġigġifogu ġigġifogul Dawl qawwi bħal dak qatt ma kienu raw; ħoss daqstant tal-biża' qatt ma kienu semgħu. ir-reffiegħa twerwru, il-vara żelqitilhom minn idhom u ġrew għal ġol-knisja jinbuttaw lil xulxin. Tal-forċina għamlu bħalhom; anzi waslu qabilhomi U l-istatwa addiju; ħadet daqqa mat-taraġ taz-zuntier, inqalgħulha rasha u l-id il-leminija, li tfarrku f'mitt biċċal Fil-pjazza instema' twerżiq kbir u ħadd ma seta' jemmen 'l għajnejh. Kellhom raġun. Kollha setgħu jaraw l-istatwa ta' Sant'Anjeże mkissra f'nofs it-taraġ taz-zuntier, bil-biċċiet mill-bradella mferrxin madwarha. F'nofs tal-pjazza, it-trofew kien mitfugħ mal-art, bid-duħħan għadu ħiereġ minnu; il- bandalora kienet sparixxiet u żewġ bnadar minn tal- ġnub kien għadhom qed jaqbdu. Kien hemm min qabad jibki, kien hemm min ħassu ħażin u kien hemm lil min qabditu ferneżija. Kif il- ħalba xita naqqset, in-nisa fittxew jidħlu l-knisja u l- irġiel u ż-żgħażagħ qabdu jdaħħlu dak li kien għad fadal sħiħ, għal ġos-sagristija. X'ħerba kienet saret, x'waħda dinl Il-knisja mtliet bin-nies; u stajt tisma' minn jgħid, 'Kollu ħtija tal-Kappillan … hu ħallihom joħorġuha,' jew ''Minn jaf x'gost għandhom ta' San Mattew, issa li saru jafu x'ġara. Minn jaf kemm xtaquha dix-xita ja qatta ħodor … kieku ma kienx hawn is-Sagrament … aħfirli Mulej u żommii lsienil', nstemgħet tgħid Ineż. Wara li l-Kappillan xorob it-tazza kamumilla li newwillu s-Sagristan, ħareġ jiġri fuq l-artal. ''Isimgħu ħuti; ejjew ninżlu Ikoll għarkubbtejna nagħtu qima 'l Alla għax bl-interċessjoni ta' Sant'Anjeże u San Mattew ħadd ma ndarab f'dak li seħħ illejla. Dan għandu jfakkarna li l-istatwi kollha jistgħu jispiċċaw f'ħakka t'għajn; wara kollox il-Qaddisin fis-sema qegħdin u ma nistgħu nitilfuhom qatt. Taqtgħux qalbkom, għal sena oħra jekk Alla jrid, nibdew naħsbu għal statwa ġdida. ' Għal ħafna nies dal-kliem waqa' fuq widnejn torox; bix-xokk kienu għadhom qed jhewdnu u jnewħu. Saħansitra kien hemm min beda jwaħħal f'San Mattew …. kif u għaliex, għadni sal-lum, ma nistax nifhemi Peress li kulħadd kien bala' ħalba xita, il-Kapillan qata' fil-qasir u wara l-Benedizzjoni kollha marru lejn darhom, itertru bil-bard u jċafalsu fl-ilmijiet. Matul il-lejl l-irqad kien mimli ħolm ikrah … hekk qamu jgħidu l-għada filgħodu. Dawk ma' Sant'Anjeże ħolmu b'dak li ġralhom u dawk ta' San Mattew b'dak li sata' ġara lilhom. Ajma ħejl L-istatwa ta' San Mattew kien imiss issal L-għada filgħodu malli l-Kapillan.: u Karmnu s-Sagristan sabu ruħhom waħedhom, telgħu sa fuq is-saqaf tal-Knisja biex jaraw x'kien ġralha l-kalamita; il-għala ma kinetx ħatfet is-sajjetta qabel ma din leħqet l-istatwa. Mexjin wara xulxin fittxew il- kalamita mwaħħla mal-kampnar tal-punent; imma ma rawhiex. 'Imma int żgur li hemm kienet imwaħħla Karm… 2' imma Karmnu ma ħallihx jispiċċa, 'Hemm hi ..hemm araha… dik kif ġiet hemm u b'subgħajh beda jurih biċċa ram twila bl-arblu b'kollox, mitfgħuha fl-art mal-ġenb tal-kampnar. 'Din kif inqalgħet minn postha u spiċċat hawn 7' 'Ħa ngħidlek Kappillan; jien ċert m'iniex … imma xi tliet xhur ilu qabbadna 'l Matt jagħmel xi xogħol hawn fuq. X'aktarx li biex jaħdem komdu kellu jaqlagħha. Mela nesa jwaħħalha u ħalliha hawn taħt. Issa ngħidlu jien ..' 'Le Karm,' waqfu l-Kappillan, 'ħallini nkellmu jien u fuq dil-biċċa xogħol titkellem xejn u ma' ħadd, għax taf tinqala' waħda kbira.' 'Iwa sewwa qed tgħid. Għax biex tgħaxxaqha familtu ma' San Mattew. Għalih kienet semmietu ommu, Alla jaħfrilħa. lwa, iwa din trid tibqa' bejnitna. ' 'Issa ħu ħsieb qabbad lil min jerġa' jwaħħalha hemm fuq,' kompla l-Kappillan, 'lil xi ħadd li joqgħod il- bogħod minn hawn u li għandu fommu sieket. Sakemm il-kalamita terga' tmur f'postha, inżomm il- muftieħ tal-bieb t'hawn fuq, maqful fl-uffiċċju tiegħi. Issa ejja ninżlu Karm qabel ma jinqala' xi proxxmu. ' Dakinhar filgħodu, l-imħuħ tan-nies tar-raħal bdew jaħsbu iktar fil-fond. 'Tal-bieraħ miraklu kienl Ħadd ma weġġa'… miraklu żgur mhux forsil Issa nagħmlu statwa isbaħ u ikbar minn ta' qabel; hekk jixraq. Għax issa l-Qaddisa tagħna wrietna biċ-ċar kemm hi kbira,' qalu ta' Sant'Anjeże. 'Safrattant tagħhom tfarrket… u tagħna għadha sħiħa,;' bdew jgħidu ta' San Mattew, ''dis-sena nagħmlulhom l-isbaħ u l-ikbar festa li qatt għamilna, u jekk ikun hemm ċans li taqa' qatra waħda xita, l- istatwa tal-qaddis tagħna tibqa' ġewwa; jgħid x'jgħid il-Kappillan.' U nista' ngħid li fir-raħal ta' Ħal Ħarrub, għadhom sal-lum ma jafux bis-sehem li kellu Matt f'dak kollu li kien ġaral MHUX IŻJED DAN IL-PAJJIŻ TIEGĦI Mhux iżjed dan il-pajjiż tiegħi. Mhux meta l-gżira, minkejja l-wegħdiet, tgħattewlha x-xtajtiet b'lukandi mifruxa f'tarf l-isbaħ bajjietl L-oħla mkejjen ta' din l-art inbidlu f'mostri lussużi minn għonja bla ruħ. Bħal tfajliet somor-gustużi, sidirhom ifuħ, saru ċorma prostituti (jew anki latrini). Il-ftit għelieqi-ġawhar li baqgħalna diġà qegħdin (ritratti għand l-aġenti fil-vetrini. Fuq kuxjenza moribonda ta' poplu ttradut jinstema' l-ilment kiebi ta' sireni minxura mal-ballut: sarabanda tqila-twila għat-telf t'għelieqi primi u (bajjiet VICTOR FENECH (minn Il-Poeżiji, KKM, 2011) MA KINITX TELEFONATA Rakkont ta' Joseph Bonnici Darba kien hemm familja li ma tantx kienet tħobb tiċċelebra okkażjonijiet. Din il-koppja, imdaħħla fiż- żmien imma mhux daqstant xiħa li kienet irtirata, spiċċat tgħix weħida. Kienet għadha kif ġarret minn fejn toqgħod ġewwa l-belt ta' New Vork għal post ieħor fil-kampanja għall-kwiet fejn il-ħajja ma kinitx daqstant mgħaġġla u storbjuża. In-nies tal-lokal fejn marru jgħixu Peter u Connie, kien moħħhom jaħseb fl-interess ta' xulxin u kienu jaħdmu id f'id. Dan ma jfissirx li kienu jilħqu salib xulxin. Għall-kuntrarju Peter u Connie kienu ta' għalihom u ma jħobbux juru x'inhuma jagħmlu jew jaqsmu l-ħsieb tagħhom m'oħrajn. Lanqas ma riedu jkunu jafu x'inhu jagħmel ħaddieħor. Jista' jkun għax il-ħajja li draw jgħixu fiha qabel fi New Vork ma kinitx tħalli ħin għal dan u għalhekk ħadd ma kien jagħti kas ta' ħadd. Seta' kien il-każ ukoll minħabba s-sigurtà tagħhom li kellha bżonn issir fejn kienu joqogħdu. Peter u Connie kienu naqra mxammrin minħabba li kienu tat-tajjeb u jaħsbu li huma biss jeżistu fid-dinja b'din tal-aħħar iddur magħhom. Biex tgħaxxaqha Peter u Connie ma tantx kienu jaqblu bejniethom u għalhekk spiss kienu jaqbdu f'xulxin. Mela kien qorob il-Milied u waħda mill-użanzi fejn IL-PONT issa kienu qegħdin jgħixu kienet li fil-ġnien ta' quddiem id-dar barra kienu jarmaw raġel imżejjen magħmul mill-borra, siġra tal-Milied bid-dawl u l- ħwejjeġ kollha li s-soltu jmorru magħha, kif ukoll idawru l-faċċata tad-dar bil-bozoz ikkuluriti biex wara jinxtegħlu u għal xi ħinijiet ikantaw kanzunetti tal-Milied quddiem kull resident tal-post. B'dan l-aġir tal-ġirien Peter u Connie kienu jħossuhom imdejqa għax kienu jħossu li qegħdin jiġu ffittati żżejjed u billi ma jitħallewx fil-kwiet, tant li meta kien qegħdin isiru il-preparamenti għall-festi tal-Milied u waqfu quddiem id-dar tagħhom, mhux l- ewwel darba li ħarġu u kkonfrontaw bl-għajat lil dawn l-istess ġirien. Ġurnata waħda f'dan iż-żmien tal-Milied il-koppja Peter u Connie ddeċidiet li ssiefer ħalli taħrab dan l- ispirtu ferrieħi. Kellhom kollox ippreparat meta ċemplet l-unika tifla tagħhom mill-bogħod fejn kienet qiegħda tgħix biex tgħidilhom li sa tiġi għandhom bl-għarus tagħha. Din l-aħbar il-koppja qatt ma bassruha u għalhekk ħaduha b'sorpriża għaliex kienu jafu li t-tifla tagħhom kienet xalatura u qatt ma kienet sa ssaddad ma' ħadd għax kienet wisq indipendenti, bla ma lanqas trid lil ħadd jindaħlilha. Għal Peter u Connie din l-aħbar kienet xkiel bla bżonn. Fost il-ġirien kien hemm koppja partikulari aktar żagħżugħa minnhom li ma kinetx tinġieb magħhom, flimkien ukoll ma' koppja anzjana li kienet toqgħod faċċata tagħhom għaliex dawn kienu wisq moħħhom fihom aktar mill-oħrajn. Minħabba ż-żjara ta' binthom Kate, Peter u Connie f'każ bħal dan li ma kienx mistenni, qablu bejniethom li ma jsifrux għalkemm kienu diġà għamlu l-arranġamenti meħtieġa biex itiru. Ġara għalhekk li t-tħejjija tad-dar għall-okkażjoni ma kinitx maħsuba. Issa riedu jaraw x'sa jagħmlu biex jarmaw id-dar għaż-żjara tat-tifla għax ma xtaqux jgħidulha le peress li kienu ilhom ma jarawha u fl-istess ħin kienu anzjużi għax riedu jkunu jafu għall-ewwel darba min kien l-għarus tagħha. Forsi wkoll biex ma jtellfux din l-okkażjoni li tista' sservi għal xi żwieġ li jista' jseħħ 'il quddiem u b'hekk isiru nanniet. Connie u Peter riedu jagħmlu festa lit-tifla kif xtaqet hi fid-diskursata li kellhom fuq it-telefon, jiġifieri li d-dar tkun imżejna bis-snowman, bis-siġra tal-Milied quddiem id-dar, bil-faċċata tal-istess dar imdawla, kif ukoll ikel u xorb li kienet tħobb, fosthom kwalità speċjali ta' perżut li kien jogħġobha tiekol ħafna meta kienet tifla. B'hekk Kate xtaqet iġġedded il- memorji sbieħ ta' meta kienet għadha tifla. Connie riedet tara x'sa tagħmel għal dak li kien meħtieġ fid-dar, xi ħaġa li kienet tistmerr jew aħjar qajla tagħti kas, anki għax għajnuna bħal din kienet diġà ġiet rrifjutata mingħand il-ġirien meta kienu qegħdin iħejju għaż-żmien tal-Milied. F'dan ir- rigward kienet taf li waħedha ma kinitx sa tasal. Bil-qajlja u l-mistħija, u kontra qalbha marret tkellmet mal-ġirien dwar xi ġralha, u qaltilhom li hi u żewġha ma kinux se jsiefru għaliex ġejja binthom iżżurhom, kif ukoll kien tard wisq biex tixtri l-ħwejjeġ li ġew mitluba u li kien hemm bżonn. Mark, il-kap fost il-ġirien, qalilha biex ma tħabbilx moħħha għax kulħadd kien sa jagħti daqqa t'id u sa jġib xi ħaġa miegħu biex issir il-festa xorta waħda u f'darha stess. Għalhekk il-ġirien għenuha billi ramawalha darha b'dak kollu li jirrappreżenta l-Milied, fosthom siġra mżejna, mislufa mingħand il-koppja ta' maġenbhom għaliex John u Marv wkoll kienet sa ssiefer fuq żjara għand: tal-familja biex jiċċelebraw il-Milied għandhom. Bħala sigurtà fl-assenza tagħhom John u Marv ħallew iċ-ċavetta mal-koppja Peter u Connie, li pposponew għal aktar tard is-safra tagħhom, bil- biletti tal-ajru jibqgħu validi. Sadanittant Connie wkoll kellha inċident għaliex meta marret tard u xtrat bi prezz għoli l-affarijiet għall-festa tat-tifla, fosthom l-ikel speċjali mitlub minn bintha, ħabtet bil-karozza fejn għalkemm ma ġralha xejn ħlief ħadet qatgħa, l-ikel li xtrat tgħaffeġ u ma baqa' jiswa għalxejn u għalhekk issa l-girien kellhom jaħsbu għal dan. Minħabba f'hekk il-karozza ma setgħetx tinstaq u tħalliet mal-ġenb. Connie ma kellhiex bżonn tmur l-isptar iżda xorta waħda sar ir- rapport fl-għassa tal-pulizija u għalhekk ma baqgħetx sejra l-ajruport. Il-pulizija li segwa l-aċċident tal-karozza wara li IL-PONT. sema' x'għandha x'tgħid Connie fejn uriet miegħu li żbaljat għax kienet mifxula minħabba bintha li kienet se tasal imminenti mill-vjaġġ tagħha, ġietu ħniena, u wara li ħa permess, offra li jmur l-ajruport ma' Connie, għat-tifla u l-għarus tagħha. L-Ajruport ma kienx daqstant 'il bogħod mill-Għassa. Dan għamlu wkoll b'ġest sabiħ għaż-żmien tal-Milied. Ġara wkoll li dilettant mill-ġirien li kien qiegħed jgħin u jarma biex idawwal il-faċċata, tajjar id-dawl kollu tad-dar ta' Peter u Connie. Għalhekk kellu jittieħed aktar ħin għall-preparazzjoni. Minħabba f'hekk il- pulizija li mar l-ajruport ma' Connie għat-tifla, ġie mgħarraf biex waqt il-vjaġġ lura jsuq bil-mod biex it-tħejjija għal-laqgħa tat-tifla tilħaq tkun lesta. Dawn l-inċidenti kienu biżżejjed biex jagħtu ċ-cans ħalli l-prerparazzjoni tkun lesta għal kollox. Waqt iċ-ċelebrazzjoni, Peter bil-ferħ tal-festa li kellu, mar jiskuża ruħu mal-koppja anzjana li kienet toqgħod faċċata tiegħu, bħala rikonċiljazzjoni. Dan għamlu wkoll ma' dawk il-mistednin kollha li għalkemm għall-ewwel warrabhom, wara sab fihom ġentilezza, komfort u għajnuna meta nħass il-bżonn, f'mument daqstant kruċjali u importanti għall- familja tiegħu. Peress li l-koppja anzjana kienet fqira, dak il-ħin li Peter kien id-dar tagħhom huwa offrielhom il-biljetti tal-ajru li kien laħaq qata' biex imorru jaraw lil uliedhom li kien ilhom għal żmien twil ma jaraw. Kulħadd ħa gost bil-festa, speċjalment it-tifla u l- għarus tagħha, li għaż-żmien tal-Milied u f'ċirkustanzi mhux flokhom, xorta waħda ċċcelebraw b'mod kif jixraq dan iż-żmien għażiz tas-sena. Dawn il-ġrajjiet ħolqu festa ta' ferħ mill-aqwa u għaqda fil-familja, b'ċelebrazzjoni sabiħa li ma kinitx mistennija. PROĠETT LETTERARJU U ARTISTIKU BEJN MALTA U L-ITALJA — IS-SIWI TAL- KOLLABORAZZJONI Il-kollaborazzjoni u l-iskambji soċjali u kulturali bejn entitajiet u pajjiżi huma eżerċizzji utli ferm għax minbarra li jnebbtu u jxettlu l-ħbiberiji, iservu wkoll ta' pontijiet soċjali, edukattivi u kulturali li jgħaqqdu l-popli flimkien. Huma avventuri li jibdew minn idea u ħafna drabi jispiċċaw fi proġetti siewja li qatt ma tkun tobsor fejn jistgħu jwasslu għal min ikun involut fihom kif ukoll għall-pajjiżi rispettivi li lilhom jappartjenu l-istess entitajiet għax l-effetti tagħhom idumu jinħassu għal ħafna snin wara. Eżerċizzju ta' dan it-tip bħalissa jinsab għaddej bejn l-Assoċjazzjoni: EspRimi li ġiet imwaqqfa reċentement, il-Laboratorio Poetico di £ Valtellina fir-reġjun tal-Lombardija, kif ukoll il-Grupp Forme, Luci, Ombre tal-istess reġjun fl-Italja. Il-ħbiberija mal-Assoċjazzjoni Taljana Laboratorio Poetico di £ Valtellina tmur lura għaxar snin, snin fejjieda li diġà ħallew il-frott u li din is-sena kompliet tiġi kkonsolidata bi proġett li seħħ bejniethom, proġett ambizzjuż li nbeda s-sena l-oħra u għadu għaddej. Peress li ż-żewġ għaqdiet għandhom għal qalbhom l- arti, b'mod speċjali l-pittura u l-poeżija, ġie maħsub li toħroġ pubblikazzjoni letterarja u viżiva bil- kontribut tal-membri miż-żewġ pajjiżi. Din il- pubblikazzjoni ngħatat l-isem ta' Malta, Qawsalla ta' Kulturi (Malta, Arcobaleno di Culture) u tinkludi fiha poeżiji bil-Malti u bit-Taljan u pitturi ta' artisti miż- żewġ pajjiżi. Din il-pubblikazzjoni kisbet l- approvazzjoni tal-Valletta 18 u bħala tali kien xieraq li t-tema ġenerali tkun Malta. Għalhekk ix-xogħlijiet kollha jduru madwar gżiritna u juruha minn kull aspett: dak xenografiku, storiku, kulturali, soċjali u tradizzjonali. Dan ħareġ tajjeb ħafna minkejja li numru mill-poeti u l-artisti Taljani għadhom qatt ma żaru lil gżiritna, xi ħaġa li issa qed jaspiraw li jwettqu, u dan hu propju l-iskop: li jqanqal il-barranin biex jiskopru b'mod jew ieħor il-ġmiel li jħaddan dan il- pajjiż ċkejken fid-daqs imma kbir fit-talent li jinsab fiċ-ċentru tal-Mediterran u li jista' jgħin biex ikabbar it-turiżmu f'pajjiżna. Min-naħa Maltija, it-tnedija ta' din il-pubblikazzjoni nżammet fil-25 ta' Lulju li għadda fil-Belt Valletta fil- bini prestiġjuż magħruf bħala The Fortress Builders IL-PONT. Fortifications Interpretation Centre, fejn apparti li l- ktieb ġie espost għall-pubbliku għall-ewwel darba, inqraw il-poeżiji bil-Malti u ttellgħet preżentazzjoni power point tal-pitturi li jiffurmaw it-taqsima Maltija. Għal din it-tnedija attendew il-fundatriċi ta' Laboratorio Poetico, il-poetessa magħrufa Taljana Paola Mara De Maestri, kif ukoll poeta li xogħlu hu inkluż fil-ktieb, Gabriele Tonelli. Din il-pubblikazzjoni ta' poeżiji bil-Malti u bit-Taljan kif ukoll ta' pittura, seħħet biex tikkommemora s- sena li fiha pajjiżna qed jiċċelebra l-Belt Kapitali tal- kultura, il-Valletta 18. Tant hu hekk li l-poeżiji u l- pitturi li jiffurmaw dan il-ktieb kollha għandhom lil Malta bħala tema. Dan il-proġett sar bejn l- Assoċjazzjoni EspRimi li tħaddan fiha diversi forom tal-arti, Il-Laboratorio Poetico di E Valtelli- na (għaqda ta' poeti mil-Lombardija) u l-Grupp Forme, Luci, Ombre li hu grupp ta' artisti mill-istess reġjun. Il-proġett għandu r-rikonoxximent. tal- Ministeru tal-Kultura u tal-Valletta 18. It-tieni tnedija nżammet fil-21 ta' Settembru fis-Sala Boffi tal-eks Kunvent ta' Sant'Antonio ġewwa Morbegno. fil-Valtellina. Għaliha attendew Emmanuel Attard Cassar, il-President ta' EspRimi u erba' parteċipanti: Therese Pace, membru ta' Muża Karkariża u Alfred Eric Camilleri bħala poeti, u Rosette Schiriha u Tessie Camilleri bħala artisti. Matul din iż-żjara huma kellhom ukoll l-opportunità li jesebixxu l-poeżiji tagħhom waqt lejla kommemorattiva ta' poeżija u mużika li nżammet f'Talamona bl-isem ta' Talamona: Lo Scrigno di Cultura, fejn huma qraw ukoll poeżiji mir-repertorju tagħhom. B'hekk dan il-proġett mhux biss fuq bażi kulturali imma wkoll bażi soċjali għax iżewweġ flimkien il-pajjiżi Mediterranji. Meta u minn fejn twieled proġett bħal dan2 Dan il-proġett twieled meta Paola Mara De Maestri għamlet żjara ġewwa Malta xi snin ilu u fl-ajruport rat poster jirreklama lill-Belt Valletta bħala l-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2018. Mill-ewwel ħasbet sabiex il-Laboratorio Poetico di E' Valtellina, li waqqfet hi stess, jipparteċipa f'dan l-avveniment. EspRimi, li xi membri tiegħu kienu ilhom jafu lil Paola Mara, ikkollabora sabiex twettaq dan il-proġett. Ħa sehem ukoll il-grupp Forme Luci Ombre li huwa wkoll grupp ta' pitturi mill-Valtellina. X'jinvolvi proġett ambizzjuż bħal dan2 Bil-mezzi ta' komunikazzjoni li hawn illum kif ukoll bis-software li jeżisti, il-proġett ma kienx diffiċli li jitwettaq. Paola Mara ħadet ħsieb tiġbor il-poeżiji mingħand il-poeti Taljani, li mhux kollha kienu Valtelliniżi, filwaqt li Angelisa Fiorini, pittriċi u responsabbli mill-grupp Forme Luci Ombre ħadet ħsieb il-pitturi tat-Taljani. Il-kumitat ta' EspRimi ħa ħsieb il-poeżiji u Alfred Caruana Ruggier, bil- għajnuna tal-istess kumitat, ħa ħsieb il-pitturi tal- Maltin. Kienet ix-xewqa ta' Paola Mara illi l-ktieb ikun jikkonsisti f'poeżiji u pitturi dwar Malta. It-titlu ġie propost minn Paola Mara stess u wara ġie kkonfermat mill-kumitat ta' (EspRimi. Wara li irċevejna l-poeżiji u l-pitturi mingħand it-Taljani u kellna wkoll dawk tal-Maltin jiena bdejt nimpaġna l- ktieb bil-għajnuna ta' Paola Mara. Il-membri fil- kunsill ta' E' Valtellina kif ukoll il-membri tal-kumitat ta' EspRimi segwew il-bini tal-ktieb u kulħadd kien jaf x'kien qiegħed isir. Qabel beda x-xogħol kollu tkellimna mal-printer Mario Abela tal-Best Print u ddeċidejna fuq numru ta' paġni, numru ta' kopji u prezz. Iddeċidejna li l-pitturi jiġu stampati bil-kulur. Kull min ħa sehem ħallas il-parti tiegħu tal-ktieb. B'kollox, Maltin u Taljani, il-ktieb fih 40 parteċipant. Sadattant aħna stedinna lill-Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, Dr Owen Bonnici, kif ukoll lis- IL-PONT Sur Jason Micallef, Ċermen tal-Fondazzjoni Valletta 2018, biex jiktbu daħla fil-ktieb u huma aċċettaw. Introduzzjonijiet oħra nkitbu minn Paola Mara, minn Lorenzo Del Barba, President ta' E' Valtellina u minni bħala President ta' EspRimi. Min seta' jipparteċipa fih7 Kif intlaqa' u kemm kienu l-parteċipanti2 Il-parteċipanti Maltin huma kollha membri ta' EspRimi. Paola Mara u Angelisa, kif għidt qabel, ħadu ħsieb tal-parteċipanti Taljani. Il-ktieb intlaqa' tajjeb ferm. Saru żewġ tnedijiet tiegħu, waħda fil- Belt Valletta nhar il-25 ta' Lulju 2018 u oħra ġewwa Morbegno fil-21 ta' Settembru 2018. Fit-tnedija tal- Belt il-poeti Maltin qraw poeżija waħda minn tagħhom li hi preżenti fil-ktieb. Hekk ukoll għamlu Paola Mara u Gabriele Tonelli, li kienu preżenti għat- tnedija. Pittura waħda ta' kull pittur u pittriċi minn Malta ġiet ipproġettata fuq skrin u nqrat kritika qasira fuqha. Din saret kemm bil-Malti kif ukoll bit- Taljan. Saret ukoll introduzzjoni qasira bit-Taljan għall-kull poeżija bil-Malti li nqrat. Ħsibna wkoll biex ikollna kritika tal-poeżija u studju fuq il-pitturi. Dawn saru minn Dr Karl Chircop u s-Sur Lino Borg li t-tnejn qraw l-istudju tagħhom waqt it- tnedija f'Malta. Ġewwa Morbegno l-poeti Taljani qraw il-poeżiji tagħhom (inqraw ukoll il-poeżiji ta' dawk li ma kinux preżenti) filwaqt li l-pitturi kollha tat-Taljani li ħadu sehem fil-ktieb kienu esibiti fil-post. Il-poeti u artisti Maltin u Taljani fil-Belt Valletta Therese Pace, Alfred Camilleri u jien, li konna preżenti ġewwa Morbegno, qrajna l-poeżiji tagħna kemm bil-Malti kif ukoll traduzzjoni tagħhom bit- Taljan. Il-ktieb, kif għidt, intlaqa' tajjeb ħafna kif jidher mir-reċensjonijiet li saru dwaru kemm f'Malta kif ukoll fil-Valtellina. L-ispirtu dominanti fit-tfassil tal-ktieb kif ukoll fit-tnedijiet kienet il-ħbiberija. Ħadu sehem fil-ktieb erbgħin persuna, għoxrin fit- taqsima tal-poeżija u għoxrin fit-taqsima tal- pittura. Kif marret il-lejla ta' tnedija mtellgħa hawn Malta, u kif ġejtu milqugħa f'Morbegno għat-tieni lejla ta' tnedija2 Iż-żewġ tnedijiet marru tajjeb ferm u l-attendenza għalihom kienet eċċellenti. It-tnedija f'Malta saret fil-Fortifications Interpretation Centre ġewwa l-Belt Valletta. Il-post huwa mgħammar. tajjeb għal attivitajiet bħal dawn għax huwa spazjuż u mgħammar b'apparat għall-arja kondizzjonata. Għandu terrazzin imdaqqas li ġewwa fih hemm kjosk għall-użu ta' catering. It-terrazzin joffri vista mill- isbaħ tal-port ta' Marsamxett u l-madwar. F'Morbegno it-tnedija saret ġewwa eks-kunvent ta' Sant'Antnin. Dan il-post huwa s-sede ta' E' Valtellina u llum huwa użat bħala ċentru ta' attivitajiet kulturali. Il-post huwa fdat f'idejn E' Valtellina u l- assoċjazzjoni tagħmel xogħol ta' manteniment biex kemm jista' jkun tikkonservah fl-istat oriġinali tiegħu. Il-pitturi kienu esibiti fil-kjostru ħdejn is-sala li fiha saret it-tnedija li għaliha attendew, fost l-oħrajn, is- Sindku ta' Morbegno. Barra li qrajna l-poeżiji, jien, bħala President ta' EspRimi, ġejt mistieden nagħmel kelmtejn tal-okkażjoni u fost l-oħrajn semmejt ir- rabta kulturali, barra milli ġeografika, li kienet u li għadha teżisti, bejn Malta u l-Italja. Irrid ngħid ukoll li fit-tnedija ġewwa l-Belt Valletta Paola Mara wkoll ġiet mistiedna tagħmel kelmtejn. Dakinhar tkellem ukoll Dott. Massimo Sarti id-direttur tal-Istitut Kulturali Taljan f'Malta li kien mistieden għas-serata. Fiż-żewġ serati kien hemm mistiedna mużikali. F'Malta kellna l-pjaċir nisimgħu lil Mario Debono, filwaqt li fis-serata ta' Morbegno kantaw il-koppja Scarlet Band Acoustic. Barra mit-tnedija ġewwa Morbegno aħna ġejna IL-PONT mistiedna wkoll biex naqraw f'serata ġewwa Talamona fejn kienet qed tiġi ċelebrata ġimgħa ta' attivitajiet kulturali bl-isem ta' Talamona — Scrigno di cultura. Fiż-żewġ okkażjonijiet sar skambju ta' rigali bħala tifkira tas-serata. Minbarra kotba dwar Malta aħna rregalajna prints ta' pitturi dwar Malta magħmulin minn Tessie Camilleri u Rosette Sciriha li wkoll kienu jagħmlu parti mill-grupp Malti li attenda għas-serati. F'Morbegno laqtitni l-ewwel nett is-sbuħija tan- natura li hi differenti minn tagħna l-Maltin għaliex magħmula minn muntanji u boski. Il-Valtellina kollha qiegħda ġo wied bil-muntanji mal-ġnub. Il-post huwa miżmum tajjeb ħafna u hemm sens ta' proporzjon. M'hemmx il-guffaġni ta' bini għoli u l-ispazju huwa użat tajjeb. Ħaġa oħra, li kont naf biha imma li stajt nikkonfermaha, hija l-kultura tal-ikel ġenwin u r- rabta u r-rispett lejn it-tradizzjoni. INTERVISTA MAL-POETESSA PAOLA MARA DE MAESTRI IL-PONT Poeżiji u Pitturi Poesie e Pitture Assoċjazzjoni EspRimi Malta Kitba ta' Josianne Block Meta kelli sebgħin qatluli 'l marti f'inċident tat- traffiku. Webbset rasha, għalxejn għedtilha biex toqgħod id-dar. Riedet tmur tixtri l-ħalib. Meta kelli wieħed u sittin jien u Sandra ridna nagħmlu l-honevmoon li, wara erbgħin sena miżżewġin, konna għadna qatt m'għamilna. Morna ġimgħa l-Greċja, żorna l-Akropoli u kilna ħafna laħam. Meta kelli ħamsa u ħamsin sirt nannu għall-ewwel darba ta' tifel boċċu u ruxxan. Għajnejh ma damux blu għal iktar minn ġimagħtejn, imma kull meta jarani kienu jixegħlu. Meta kelli sitta u erbgħin ibni laħaqli tabib. Aħna familja raħlija… Fejn qatt bsartha li ibni kien se jilbes it-toga2 Meta kelli tlieta u tletin morna noqogħdu l-Fgura. Xtrajna dar ta' żewġ sulari, ħafna ikbar mill-gabuba fejn konna noqogħdu qabel. Sa fl-aħħar kellna saqaf li stajna nsejħulu tagħna. Meta kelli ħamsa u għoxrin it-tifla għajtitli għall- ewwel darba 'Papa' waqt li kienet qed titmagħha l- Bovril Sandra. Meta kelli wieħed u għoxrin iżżewwiġt. Kien tieġ żgħir ġo sala li issa biddluha għal showroom tal- karozzi tal-Ġappun. Konna stedinna ftit ħbieb u xi qraba. Ommi tgħidx kemm kienet żifnet u kielet pastizzi. Xahar wara mietet. Meta kelli dsatax rajt 'il Sandra għall-ewwel darba. Kont qiegħed inpejjep sigarett quddiem il-kappella tar-raħal jien u nistenna 'l sieħbi jasal meta ntbaħt bi tfajla b'xagħar qasir kulur id-deheb u libsa kollha kuluri miexja lejja. Sellimtilha, tbissimtilha u għidtilha, 'Fejn sejra, tfajla bħalek, f'dix-xemx kollha21' Ħarset lejja daqslikieku kienet qed tistaqsi lilha nnifisha għandhiex tieqaf tkellimni jew tibqax miexja. 'S'għand tal-merċa, ' qaltli, 'Sejra nixtri l-ħalib. ' IL-PONT L-GĦARGĦAR fuq ix-xefaq wiesa' u n-nixxiegħa gelglet fil-widien imbiegħda, ir-riħ nefaħ ħafif fil-friegħi tal-għargħar. L-għasafar ħarbu jiġru malli ħassew ir-riħ, is-sema xegħel ħuġġieġa bir-raġġi taż-żerniq, u fuq l-għoljiet imbiegħda il-gwerra reġgħet bdiet. TIXGĦELX F'DAN IL-MILIED tixgħelx f'dan il-milied, għaliex fid-dlam tax-xitwa, jispuntaw stampi mill-isbaħ. mur dub fil-fantasija, u twaħħad mal-kor safi tal-parroċċa. fid-dlam mistrieħ, hu isbaħ il-milied, ta' gżira 'nisranija' ibbumbardjata. u ara… l-bambin tax-xama' ninna bil-prezz għadu mibrum mal-ħarqa bjonda. Nixtieq aktar krejnijiet li jtellgħu sens ċivili, nixtieq investiment ikbar fis-settur tal-altruwiżmu nixtieq jien stess infaddal sabiex ikolli kapital ta' mħabba x'nonfoq. Nixtieq pont bejn il-gżejjer tal-qalb ħa niftakru xi tfisser tgħix f'komunità nixtieq traffiku qawwi ta' umiltà u xenqa għat-tagħlim dwar IL-PONT tbatijiet il-bniedem biex kulħadd ixomm id-duħħan ta' xulxin. U nixtieq sptar ikbar milli għandna għall-kura tas-solitudni, u għad-dannu fl-emozzjonijiet. Nixtieq li m'hawnx qerq fil-prinċipji u nsejħu abjad dak li hu abjad u iswed dak li hu iswed, għax b'daqshekk ma tkunx razzist. Nixtieq li l-alfabett tal-loġika jiġi njettat f'kull esseri u jaqgħu il-qxur minn għajnejn l-ipokrita politiku-reliġjuż. Nixtieq nara mħuħ li jaħdmu mhux xadini pappagalli għax bnedmin aħna rriduha ta' ntelliġenti. Qed ninkwieta li nixtieq iżżejjed u nħoss ħafna li dan biss ħolm, nixtieq li din mhix biss poeżija imma wkoll il-verità. Petrarca, f'ġieħ Ilsienu ħasel sawwar blanzuni sbieħ fil-ġnien tal-poeżija u seħħlu jislet minnhom kull foħrija. U Shakespeare, b'linka mħallta tliet kuluri, fettillu ried jinsiġlek libsa ġdida u surtek wera d-dinja kif iridha. Iż-żmien għadda minn fuqek bla ma xejjen xi ħjiel sengħet il-binja ta' sbuħitek u ġmielek baqa' jseħħ daqs żmien żgħożitek. Hekk jien ukoll bdejt ngħarbel kif se ndommok mingħajr ma ntellef xejn minn ħjiel il-ħlewwa u nsemmgħek aktar b'leħen minn ta' ġewwa. Għax għidt, għaliex jien le, għax min għalija, m'għandix nerġa' npinġik f'ġieħ l-Art Maltija. Imxejt qalb is-skiet fuq it-triq tal-ħarifa, taħt sema imgħajjeb u misksi bis-sħab; ħarist lejn s-siġar, nexfin u għajjiena, iroddu werqathom lill-art u lit-trab. Xi weraq, imtajjar miż-żiffa ħafifa, inġabar f'riġlejja, u lilu tħassart; tbaxxejt u ġbart waħda, mitbiela u musfara, li tfarrket f'idejja, u reġgħet mal-art. U ħsibt dak l-ħin fuq il-weraq ta' ħajti, li bħal dak tal-warda kien qiegħed jitbiel; ftakart li jien, bħalha, kont sejjer xi darba, inħoss jonfħu fuqi l-irjieħ tal-jiem qliel. Ħassejt il-ħarifa qed tagħfas fuq ruħi, il-weraq bla ħajja fakkarni fit-tmiem; u leħen jitniehed maż-żiffa għaddejja, wennisni u fakkarni fir-raqda tas-slieml IL-PONT SEAN PETRIKOV FI KNISJA FIL-KAMPANJA Minflok fit-tlellix u fil-frugħa ħajjithom jgħixuha fl-imħabba u l-ġieħ xemgħat li f'nofs dalma jixegħlu biż-żelu għalih. ĠORĠ BORG (minn Fittixni fl-Ilma Ġieri, Horizons, 2018) Għażiż Arthur bla mużika l-ħajja kienet tkun assurda. li jaf jiżfen sew id-danza tas-samba. U rridu naffermaw kull ġurnata b'moħlija jekk fiha ma żfinniex darba. U għandna nsejħu kull verità gidba jekk ma kienx fiha daħqa waħda. ANDREW SCIBERRAS (minn Amor Fati, 2018) Il-ħerża mikxufa. U l-bir ma jaqta' qatt l-għatx tiegħek u tiegħi. Aħna ninżlu taħt l-ilma. nerġgħu nimirħu fil-mergħa impossibbli tal-hena li qed infittxu. Aħna nerġgħu negħrqu. nerġgħu nimmultiplikaw l-illużjonijiet tal-pjaċiri, taż-żina tmeċlaq laħamna, tal-estratti msoffija mid-dħaħen li jperrċu l-foga ta' dnubietna. Għidli ftit, tifla: Forsi qegħdin nistennew l-adulterji tagħna jħollu jew jorbtu xi ħaġa7 Għidli ftit, tifla: Kemm se ndumu nkantaw lill-Imħabba mhux kreata7 It-tnejn nafu: dil-fakra ta' tlellixna la tagħlqilna l-feriti 'qas timlielna vojtna. Mank it-tursin tal-bir ma jinbidel għalina. CARMEL SCICLUNA (minn Il-Kalċi Qiegħed lfur, Horizons 2017) 'IL BARRA MILL-PRIŻMI Hawn għatx kbir ġol-poligoni tad-deżert, l-għadajjar nixfin qoxqox f'dan it-tisriġ; piIŻMI u ħabsijiet tridimensjonali… Hawn in-nies mitlufa ġo dan il-geġwiġ. Dal-kristalli kollha Ilwien u mixgħela… iżżiegħlu b'uċuħ tal-imsieken ġwejdin. Hawnhekk il-jasar tal-imħuħ maħsula, is-swied tad-dlamijiet li terraq Qajin. Jien ħriġt 'il barra mill-prIŻMI u x-xiżmi, lil hinn mil-lihbien ġol-oasi milwiem. L-ilma ġieri tan-nixxiegħa jaqta' l-għatx. Dan hu d-dawl… Santwarju tal-erwieħ fid-dwiem. Jien riesaq lejn xefaq l-imrieżaq tas-sliem, lil hinn minn dal-vjaġġ wisq imċajpar bis-sriem. RAVMOND GRECH (minn 'Il Barra mill-prIŻMI, 2018) IL-PONT LILL-MAJJISTRAL Tiftakar Majjistral meta fi tfuliti nixxiftli l-qrada ta' sieqi, ixxuttajtli d-dmugħ fuq ħaddejja u xufftejja qsamthomii bl-iħtrieql Jibbrilla kien il-ġamar tal-kwiekeb b'nifsek imrewwaħ, bħal ġawhar li jħeġġeġ ġo baħar tal-linka. U l-qamar, karavella mgħobbija bil-fidda, jixxaqleb kien fil-baħar ta' ngħasi, fil-branda fil-bandla… tixxejjer… ta' tfuliti, fil-benniena li fisqietni mill-herra ta' tarbija li ħesrem tinqala' mill-fosdqa sielma tal-ġuf. ACHILLE MIZZI (minn Eklissi Perpetwi, Klabb Kotba Maltin, 2007) INĦOBBOK POPLU TIEGĦI Inħobbok, poplu tiegħi li taf toħloq l-allat kuljum u tiżfen magħhom iż-żifna tas-sigħat. Inħobbok, poplu tiegħi li tilqa' ġewwa fik kull ħaġa li l-barrani iġib mill-bogħod għalik. Inħobbok, poplu tiegħi bl-imħabba tat-tabib, li taħt il-ġilda jfittex il-mard, u l-mard isib. OLIVER FRIGGIERI (minn Il-Poeżiji Miġbura, Mireva Publications, 2002) L-Istati Uniti PAOLA MARA DE MAESTRI L-ltalja IL-PONT L-Iżrael RIMUOVO IL TUO PRESEPIO —7OX żie. INKONTRI TA' KULJUM — SKIZZI, ta' John P. Portelli, Horizons, 2018 Il-ħajja hija inkontru, katina ta' inkontri. Dan il-ktieb joffri ġabra ta' inkontri eżistenzjali f'forma ta' skizzi. Kull inkontru huwa msejjes fuq xi tip ta' relazzjoni. M'hemmx inkontru mingħajr element relazzjonali. Imma kif ir-relazzjonijiet iseħħu f'forom differenti, hekk ukoll l-inkontri. Hemm inkontri li jinvolvu relazzjonijiet pożittivi jew negattivi, ta' ferħ jew ta' diqa, etiċi jew oppressivi, ċajtiera jew serji, sempliċi jew kumplikati. Imma t-tip ta' relazzjonijiet li niltaqgħu magħhom mhux dejjem huma ċari. Jiġifieri l-binarji li semmejt jistgħu jkunu mħallta f'kobba ta' kumplessità. Fil-fatt anke meta niltaqgħu ma' inkontri li jidhru sempliċi, ħafna drabi jkun hemm kumplessità moħbija. Fis-sempliċità tagħhom dawn l-iskizzi juru kumplessità ta' inċidenti tul il-ħajja, ta' dak li huwa parti minna u fl-istess ħin mhux. Ħafna drabi wkoll l-inkontri jpoġġuna IL-PONT f'sitwazzjonijiet li mhux dejjem hi ċara għalina x- xelta li għandna nagħmlu jew kif għandna naġixxu. Nofs kelma mhux f'waqtha jew anke tegħmiża bla bżonn, kwazi bla ħsieb jistgħu jdaħħluna f'sitwazzjonijiet ta' responsabbiltà li ma konniex qed nistennew jew anke forsi ma rridux naffaċċjaw. Imma bħala bnedmin m'għandniex għażla: dejjem ikollna naġixxu. Anke jekk ma nagħmlu xejn, din hi għażla fiha nnifisha. Il-libertà umana dejjem iddaħħalna fir-realtà inevitabbli tal-aġir. Imma kif għandna naġixxu7 Il-karattri f'dawn l-iskizzi jaġixxu b'modi differenti, u forsi wkoll b'modi peritetiċi. Hemm min forsi jsib l-aġir tagħhom normali jew esaġerat. Imma ta' min jifhem li dak li nqisu normali jew mhux normali fl-inkontri, huwa dejjem miftuħ għal possibbiltajiet kważi infiniti. DUN KAMILLU U Ż-ŻGĦAŻAGĦ TAL-LUM ta' Giovanni Guareschi, maqlub għall- Id-Dinja Ċkejkna ta' Dun Kamillu u s-Sindku Komunist Peppone ma. teħtieġ l-ebda introduzzjoni: immortalizzati fuq il-liżari taċ-ċinema u l-iskrins tat- televiżjoni minn Fernandel u Gino Cervi u aktar tard minn atturi oħra, fosthom Gastone Moschin u Lionel Stander u Terence Hill u Colin Blakelv, il- personalitajiet tagħhom, tbissmu, għallmu, għadru, fehmu, iġġieldu, għenu, ħabbew u xtaqu l-ġid lil ta' madwarhom fl-istorja u lill-udjenzi li segwewhom. Il- pinna kapaċi ta' Giovannino Guareschi — li din is-sena jagħlaq ħamsin sena mejjet - tradotta matul is-snin f'tant ilsna madwar il-globu, jirnexxielha sal-ġurnata tal-lum tolqot lill-qarrej b'dak l-istess mod li laqtet meta dawn l-istejjer raw l-ewwel dawl tagħhom. Minkejja ż-żmien li għadda minn fuqhom, ir-rakkonti ta' Dun Kamillu għadhom attwali. Hekk, f'din id- daqsxejn ta' ''Dinja Ċkejkna'', fejn Dun Kamillu jitkellem mal-Kurċifiss tiegħu fuq l-altar, bix-xmara għaddejja bil-kalma tagħha, fejn ix-xemx tisreġ u l- inbid huwa bnin, u xi drabi dawn it-tnejn tal-aħħar jitilgħu għar-ras u n-nies tagħtiha għall-politika, b'Peppone fuq quddiem, tinħoloq storja f'oħra: stejjer li ġraw lilna, li għadna naffaċċjaw u l-istess iseħħilhom ta' warajna. Huma rakkonti mill-ħajja ta' kuljum, li bosta drabi ngħixuhom aħna stess, daqqa fl-ispirtu ta' Dun Kamillu u oħra ta' Peppone. U waqt li 'bejn il-bhejjem, tiftiehem dejjem'', l-għebusija tar- ras tinħall, il-qlub jittrattbu, u l-kpiepel jinqalgħu mill-irjus b'tislima lejn il-Kurċifiss tal-artal, li bħal dejjem iħares u jżomm ruħu għal-lest, minkejja li ħafna drabi, nagħtuh il-ġenb. MAQLUB GĦALL-MALTI MINN GĦAQDA FILANTROPIKA TALENT MOSTI. IL-35 ANNIVERSARJU (1983-2018) L-Għaqda Filantropika Talent Mosti ilha mwaqqfa sa mill-1983. Is-sena 2018 fakkret il-35 anniversarju mit-twaqqif ta' inizzjattiva suċċess bħal din permezz ta' ktieb ta' 45 paġna mimli tagħrif u ritratti bil-kulur tal-attivitajiet li ttellgħu fir-Razzett tal-Markiż f'dawn l-aħħar ħames snin. Fost l-artikli li wieħed jista' jaqra: Min aħna, Ir-Razzett tal-Markiż fi żminijietna; versi ta' Marv Camilleri nċe Quattromani bl-isem ta' 'Lir-Razzett tal-Markiż', u ta' Louis Vassallo bl-isem ta' 'Rajtek', flimkien mal-'Innu tal-Għaqda Filantropika Talent Mosti' b'lirika ta' Alfred C. Sant u mmużikat minn Rav Agius; u Mid-Djarju 2013 sa 2017. Ir-ritratti numerużi jitkellmu waħedhom dwar l-attivitajiet varji li ttellgħu f'dan iċ-Ċentru Nazzjonali IL-PONT ta' Kultura matul dawn l-aħħar ħames snin: minn wirjiet ta' natura artistika kemm kollettivi kif ukoll individwali, intervisti ma' awturi diversi, lejliet mużiko-letterarji, kunċerti, esibizzjonijiet ta' natura reliġjuża f'rabta mal-Milied u mal-Għid il-Kbir, lejliet ta' tnedija ta' kotba differenti, taħditiet informattivi dwar suġġetti varji, lejliet ta' tifkira f'rabta ma' personalitajiet magħrufa li m'għadhomx magħna, u bosta oħrajn. Matul dawn. is-snin l-Għaqda Filantropika Talent Mosti ingħatat rikonoxximent minn bosta personalitajiet kemm mill-kamp politiku, dak reliġjuż u anki kulturali. Dan kollu bis-saħħa tal- Kumitat ta' din l-Għaqda flimkien mal-Kunsill Skolastiku tal-Iskola Sekondarja tal-Mosta fi ħdan il- Kulleġġ Maria Reġina, li huma l-ħarriesa tar-Razzett tal-Markiż Mallia Tabone. Wieħed irid ifakkar li l- għan ewlieni ta' din l-Għaqda huwa dak filantropiku, għan li ntlaħaq tassew bis-saħħa ta' ħidma sfiqa u volontarja min-naħa tal-kumitat u l-membri tagħha. ġ p i l mhu. pern d jen L Ir-Razzett tal-Markiż fi żminijietna IL-3 SPANNIVERSARJU (1983-2018) FEJN MEWT ĠO. VENEZJA ta' Thomas Mann, maqlub għall-Malti minn Alfred Palma, Horizons 2018 Alfred Palma llum huwa traduttur stabbilit. Sa mill- 1966 huwa mtefa' b'ruħu u b'ġismu f'dan il-qasam meta beda bit-tradizzjoni tad-Divina Commedia ta' Dante Alighieri għall-Malti. Minn dak iż-żmien huwa qaleb għal ilsienna x-xogħlijiet ta' Shakespeare, u ħadem fuq opri letterarji ta' kittieba oħra bħal Oscar Wilde, Voltaire, Gustave Flaubert, D.H. Lawrence u oħrajn. Dan kollu biex kompla jarrikkixxi l-letteratura f'ilsienna. Din id-darba għażel li jaqleb għall-Malti xogħol importanti tal-letteratura bikrija tas-seklu XX, miktub mill-kittieb Ġermaniż Thomas Mann, magħruf kemm għal xogħlijiet fittizzji kif ukoll għas- saġġi kritiċi. Fil-Kelmtejn Qabel Palma jfakkarna li Mann rebaħ il-Premju Nobel fl-1929 bis-saħħa tar- ruman tiegħu Buddenbrooks. Hawn Palma jagħtina tagħrif ieħor ta' natura bijografika dwar dan il- kittieb. Ir-rumanz jifrex fuq 173 paġna u hu maqsum f'ħames partijiet. IL-PONT i 4.3 ka Maħ Vol fi K/ IM SAT NAT bis-sehem ukoll l Tarċisju Zarb TITWILA MIT-TIEQA TA' RUĦHOM (STUDJI KRITIĊI - L-EWWEL VOLUM), ta' Andrew Sciberras, bis-sehem ta' Tarċisju Zarb, 2018 F'dan il-ktieb ta' 286 paġna wieħed jista' jaqra 20 saġġ ta' natura kritika dwar 21. kittieb kontemporanju: Achille Mizzi, Mario Azzopardi, Tarċisju Zarb, Charles Briffa, Gioele Galea, Victor Fenech, Jonathan Balzan, Ravmond Grech, Carmel Attard, Louis Briffa, Michael Zammit, Victor Mifsud, Carmel Scicluna, Alfred Grech, Oliver Friggieri, Norbert Bugeja, Adrian Grima, Immanuel Mifsud, Patrick Sammut, Alfred Massa u Ġorġ Borg. Fil-ktieb Sciberras inkluda wkoll poeżiji miktubin mill-kittieba msemmija hawn fuq. Kemm Sciberras kif ukoll Zarb fl-istudji kritiċi tagħhom ipoġġu l-letteratura kontemporanja Maltija fil-kuntest usa', dak tal- letteratura dinjija. Ma jonqsux għalhekk riferenzi għal oqsma oħrajn bħalma huma l-Filosofija, il- Psikoloġija u l-Psikanaliżi, in-Newroloġija, il-Kritika Letterarja, is-Soċjoloġija, u l-bqija. Fl-Arena ta Moħħu Victor Fenech: Esperimenti Stilistiċi u Protesta Soċjali FL-ARENA TA' MOĦĦU (VICTOR FENECH: ESPERIMENTI STILISTIĊI. U PROTESTA SOĊJALI F'MAQDES RUĦU), ta' Charles Briffa, Horizons, 2018 Victor Fenech joqgħod iterraq fuq il-fruntiera bejn proża u poeżija biex joffrilna perspettiva oħra fuq ir- relazzjonijiet soċjali li: nsibu madwarna. L-istil mentali tiegħu jaħdem bil-ġustapożizzjoni u d- djalogiżmu. Il-forma għal poeta bħal Fenech hija dak l-element li jsawwar dak li jgħid. Il-forma tmur mal- ħsieb u tilgħab bil-lingwa u l-viżwal. Ħafna mill- għabar kulturali jiddependi fuq l-għażla tal-forma poetika. Fl-Arena ta' Moħħu juri li Victor Fenech huwa awtur intellettwali. Mimli kultura, referenzi, djalogiżmu. Imma fl-istess ħin huwa mimli soġġettività. Biss, fih il-personali malajr jingħaraf bħala ġenerali; u l-individwu jsir mikrokożmu. U jrid jinqara b'mod produttiv. Għax xogħlijietu jagħmlu sehem minn maqdes ruħu mdawwar. b'arena mentali. Fenech jikkaratterizza l-kontemporanjetà. Il-valuri estetiċi tal-moderniżmu jiksbu xejriet siewja fil-kontemporanjetà f'għamla ta' rewriting. IL-PONT Il-letteratura ta' Fenech tidher avvanz lura lejn il- ħajja; il-ħsieb ikun f'saħħtu bil-libertà tal-forma. Il- kitba letterarja tiegħu għandha personalità li tgħożż il-ġmiel u tikkritika l-kontemporanjetà, u ġġagħalna nissuspettaw fil-valuri tal-lum. Mhix biss kritika iebsa tal-kontemporanjetà, imma hija wkoll sfog muġugħ ta' Iment personali kontra l-ħajja li jingħaqad ma' Imenti personali oħra ta' poeti kontemporanji. Charles Briffa f'dan il-ktieb jagħti biss tidwiqa ta' ħajja mimlija attivitajiet kulturali u ħidma ħabrieka u ħarrieka. L-għan tiegħu huwa li juri lil Victor Fenech bħala bniedem ħawtiel f'oqsma differenti u lieżem fis-soċjetà Maltija. Il-ktieb Fl-Arena ta' Moħħu jingħaqad ma' sieħbu ta' qablu Ħsiebu Jsuqu miktub fuq Oliver Friggieri f'sett ta' frejms letterarji. It-tnejn ħarġu mill-kompjuter ta' Briffa. l barra mill-prIZMI 'IL BARRA MILL-PRIŻMI, ta' Ravpmond Grech, 2018. Dan hu t-tieni volum ta' poeżiji mill-pinna ta Ravmond Grech, wara li fl-2017 ħareġ l-ewwel volum bl-isem ta' Qasab Iċaqċaq. Din id-darba Grech qed jagħtina 87 poeżija ġdida. Flimkien ma' dan huwa inkluda wkoll Daħla kritika mill-pinna tal-Prof. Oliver Friggieri, seba' studji/kummenti miktubin minn sitt kittieba jew studjużi tal-letteratura Maltija (Alfred Massa, Patrick Sammut, Tarċisju Zarb, Alfred Palma, Andrew Sciberras, u, mill-ġdid, Oliver Friggieri), u fl-aħħar nett taqsima 'Tifsir il-Kliem', ladarba Grech ma jiddejjeq xejn juża kliem ta' nisel semitiku li mhux daqstant użat minna fid-diskors ta' kuljum. Kif jikteb Grech stess fil-Kelmtejn Qabel: ''il barra mill-prIŻMI jkompli l-mixja tal-ħajja iebsa u l-qtigħ ta' qalb b'dak li jseħħ fid-dinja. Dan it-tieni volum għandu s-sottotitlu 'Il-Ħruġ'. Kull min jagħti widen għas-sejħa jsib li l-bniedem huwa maqbud f'tentakli ta' wisq iżmi u xiżmi; fejn konvinzjoni ssir identità personali li ġġib: xkiel, firda, polarizzazjoni, partiġjanerija… Għalhekk il-ħtieġa ta' ħruġ minn dak kollu li hu karnali u temporanju, sabiex tisseddaq it- tama għall-ħelsien aħħari. ' L-għażla ta' Grech taqa' l-iktar fuq il-prosodija u l- metrika tradizzjonali, mela regolari, bid-dixxiplina kollha li ġġib magħha, għalkemm ma jonqsux poeżiji li jħaddmu l-vers ħieles. Wara kull poeżija jħobb jinkludi wkoll id-data meta nkitbet u siltiet mill- Kotba Mqaddsa, xi drabi anki Tagħrif miżjud. Il-ktieb jifrex b'kollox fuq kwazi 120 paġna. MAR-RITMI TAL-BAĦAR ta' Charles Bezzina, Għawdex, 2019 Din ta' Charles Bezzina hija d-disa' ġabra ta' poeżiji tiegħu. U din id-darba nsibu miġbura 168 poeżija li huwa kiteb bejn l-2014 u l-2017. It-titlu tal-ktieb, Mar-Ritmi tal-Baħar, huwa prova li dan il-poeta għadu marbut qatigħ ma' dan l-element naturali li huwa ewlieni fil-ħajja tagħna, Maltin u Għawdxin l- istess. L-Introduzzjoni kritika għamilha l-Prof. Charles Briffa u semmieha 'il-Moħħ fil-Poeżija tal- Esperjenza'. Fl-aħħar parti tal-ktieb, li jifrex fuq 206 paġna, Bezzina inkluda numru ta' Kummenti kritiċi dwar il-poeżiji tiegħu miktubin minn. kittieba, ġurnalisti u kritiċi ewlenin. Ħarsa lejn il-poeżiji inklużi f'Mar-Ritmi tal-Baħar wieħed jara li Bezzina jżomm kostanti mal-għażla tal- kwartina bħala metrika, struttura għal qalbu ħafna, flimkien mar-rima mqabbża, is-settenarju u l- ottonarju, versi li huma mużikali ħafna u li b'xi mod jew ieħor jintrabtu mar-ritmi tal-baħar tant għal qalb dan il-poeta Għawdxi. Charles Briffa fl-Introduzzjoni tiegħu jiffoka fuq aspetti bħat-tiġdid kreattiv, il-lingwa ritmika u dik figurattiva, l-ismijiet tal-poeżiji, il-kunċett ta' poeta, il-fehma tal-poeta u tal-qarrej, u l-identità tal-ewwel persuna singular, kollox f'rabta mal-poeżiji ta' Bezzina. Nislet xi partijiet mill-Introduzzjoni ta' Briffa: il-poeta ''jiffoka fuq xbihat komuni bħal baħar, mewġ, ilma, għadira, dmugħ, għajnejn, ħbub, dawl, u xefaq… F'Bezzina l-poeżija tal-esperjenza hija tiġdid spiritwali permezz tal-kreazzjoni miktuba. B'dan it-tiġdid jagħti ħajja ġdida lis-sens ta' poeżija biex jeħlisha mill-medjokrità tal-kontemporanjetà… F'poeta bħal Bezzina l-kunċett tal-metru huwa maħsub. intellettwalment u l-preċett tar-ritmu jinħass esperjenzjalment… Ir-ritmu f'Bezzina huwa sħuħija intuwita: gestalt ta' impressjonijiet suċċessivi… F'Bezzina l-baħar jittieħed simbolikament bħala s-sors tal-ħajja u fl-istess ħin bħala t-targit tal-ħajja. ' MAQLUB GĦALL-MALTI MINN MANWEL IL-METAMORFOSI ta' Franz Kafka, maqlub għall-Malti minn Manwel Cutajar, Faraxa, 2018. Forsi kellek okkażjoni taqra Il-Metamorfosi b'xi lingwa oħra u taf li l-istorja hi surrealista għall-aħħar. Tikkonsisti fl-istorja ta' Gregor Samsa li jqum filgħodu u jsib ruħu mibdul f'insett mostruż. Minħabba din it-trasformazzjoni tiegħu hu jsib ruħu f'qagħda xejn sabiħa u mill-aktar stramba fil-familja tiegħu. Naturalment il-familja tiegħu ma setgħetx tifhem din it-trasformazzjoni u lanqas Samsa nnifsu ma seta' jifhem kif ġrat din il-bidla fih innifsu. Il- familja, b'mod speċjali missieru, ma taċċettahx u Samsa jħossu iżolat. Oħtu, li għall-bidu bdiet tipprova tgħinu u tkun ta' servizz għalih, ukoll aktar tard bidlet l-atteġġjament tagħha miegħu u saħansitra fl-aħħar riedet teħles minnu. Din l-istorja tibqa' attwali għas-soċjetà tal- lum u tirrifletti fuq dawk il-persuni emarġinati u mwarrba, ta' kull età, inkluż iż-żgħażagħ li għal xi raġuni jew oħra, minħabba xi diffikultajiet tagħhom fil-ħajja, bħal pereżempju vittmi tad-droga, IL-PONT orjentament sesswali differenti, jew tqala barra ż- żwieġ, isibu ruħhom kważi mkeċċija mill-familja tagħhom jew mhux aċċettati fis-sitwazzjonijiet tagħhom. Il-ktieb jinkludi wkoll tagħrif dwar ħajjet Kafka kif ukoll traduzzjoni oħra ta' It-Trasformazzjoni mill- Ġdid ta' Gregor Samsa miktuba minn Karl Brand, żagħżugħ marid bit-tuberkulosi, bħalma kien ukoll Franz Kafka li miet b'din il-marda ta' 40 sena. Brand xtaq joħloq sekwela tal-Metamorfosi li fiha jagħti l- ħajja mill-ġdid lil Gregor Samsa (f'Metamorfosi kien miet) biex joħloq tama għalih innifsu ta' fejqan mill- marda qerrieda tiegħu. Fl-istorja ta' Brand, Gregor Samsa jirxoxta b'ġisem u dehra umana pero t-tama tiegħu ta' fejqan sfat fix-xejn għax miet ta' 22 sena b'dik il-marda, propju disa' xhur wara l-pubblikazzjoni tal-ktieb tiegħu. Fil- ktieb maqlub għall-Malti minn Emmanuel Cutajar insibu wkoll l-istorja kollha ta' Brand flimkien mal- bijografija ta' Franz Kafka. Manwel Cutajar jinħass li studja sewwa t-test biex qabelxejn baqa' dejjem konsistenti fiż-żamma tal- ambjent, li fi ħdanu sseħħ l-azzjoni ewlenija. L-għażla tal-kelma, il-binja sintattika, in-naturalezza li biha jaħdmu flimkien is-subordinazzjoni u l- koordinazzjoni, l-aġġettivazzjoni: dawn huma tftit mix-xejriet li għandhom ikunu apprezzati fit- traduzzjoni li Cutajar qiegħed joffri bil-Malti, kemm b'rispett lejn l-awtur kif ukoll bħala turija ta' kemm hu veru li kittieb Malti tajjeb ma jsib ebda diffikultà biex jissokta jinserixxi l-lingwa Maltija fil-lista tal- lingwi li fihom inqalbu xogħlijiet letterarji ewlenin. Din l-edizzjoni eleganti ta' Faraxa qiegħda ddaħħal l- isem ta' Kafka fil-lista tal-letteraturi li għarfu s- sinifikat storiku ta' dan ix-xogħol fl-istorja tal-ħsieb letterarju Ewropew. Manwel Cutajar daħal għal biċċa xogħol iebsa u rnexxielu jwettaqha b'serjetà mill-bidu sal-aħħar. B'Malti mirqum u eleganti, b'lealtà sħiħa lejn l-oriġinal, Manwel Cutajar seħħlu joħloq mill-ġdid, bil-Malti, l-aqwa element tax- xogħol ta' Kafka: ir-relazzjoni traġika bejn id-dinja ta' ġewwa u d-dinja ta' barra. Dan il-ktieb li jagħmel parti mill-kullana tat- Traduzzjonijiet FARAXA jinsab għall-bejgħ għand il- ħwienet ewlenin, u jista' jinkiseb mill-websajt www.faraxapublishing.com.