Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p2 Ħbieb Ħuttaf ! Għaliex jeżisti Klabb Ħuttaf? U għaliex nagħmlu minn kollox biex narawh jikber u jissaħħaħ? It-tweġiba hi li n-natura għandha bżonn min jaqbeż għaliha. Biex isir dan irid ikollna żewġ affarijiet: li nħobbu n-natura u li nifhmu n-natura. U iktar ma jkollna daż-żewġ affarijiet kmieni, iktar aħjar. Fi Klabb Ħuttaf aħna dawn nippruvaw nagħmluhom it-tnejn. Biex inħabbukom man-natura noħorġu dal-magażin u nagħmlu l-ħarġiet fil-kampanja. Meta niltaqgħu man-natura iktar insiru nħobbuha. U meta nsiru nħobbuha tibda taqbadna kurżità biex nitgħallmu dwarha. X'riħa għandha dik il-fjura? Kif tibni l-għanqbuta l-brimba? Fejn imorru ż-żrinġijiet fis-sajf? Meta ħa jaslu l-pitirrossi? Għaliex waqqgħet il-weraq dik is- siġra? Li tkun kurjuż huwa tajjeb inkella ma titgħallimx. Membri li jkunu ilhom fi Klabb Ħuttaf tibda tagħrafhom minn tfal oħrajn għax in-natura jħarsu lejha iktar mill-viċin, u jsiru jifhmu fiha iktar. Diversi naturalisti li llum kibru jgħiduli li meta kienu żgħar kienu fil-Klabb! fuq Meta nitgħallmu in-natura nibdew nindunaw ukoll kemm qiegħda fil-periklu. Nindunaw kemm għandha bżonn l-għajnuna tagħna. Naturalist ta' vera mhux biss ikun kurjuż u forsi espert tan-natura, imma jkun ukoll kavallier li jipprova jgħin lin-natura. Għalhekk jeżisti Klabb Ħuttaf! U għalhekk aħna kburin bih u bikom. Mela araw li tibqgħu membri fil- BirdLife ħajjitkom kollha. In-natura għandha bżonnkom. Nawguralkom vaganzi sbieħ, u Kif taqraw f'paġna 5, għandna prodott ġdid biex inħajru iktar tfal jidħlu membri, u anke biex intom stess tibqgħu membri fil-Klabb. Dan huwa colouring book speċjali li għamilnieh apposta għalhekk. Biex tiddubbaw kopja tridu ġġeddu jew • mill-iskola • mir-riservi tal-Għadira u s-Simar • mill-uffiċċju tal-BirdLife • waqt attività tal-BirdLife/Klabb. Veru li r-riservi bħalissa magħluqin u l-iskejjel dalwaqt jagħlqu għas- sajf, imma kellna ġenn biex ngħidulkom bih! L-iskola terġa' tiftaħ fil-ħarifa! mal-faċċata il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid? Avviżi Attività Intervista ma' fjura Il-Kaxkarin Arti u Ritratti Paġna Falko Għajn Tuffieħa il-Kumitati Ċentrali il-Klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull Il- xahrejn noħorġu wkoll Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. il-magażin il-Kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org Il-mazzarell sultan (blue emperor) huwa l-ikbar mazzarell ta' Malta u huwa anke l-ikbar insett li għandna f'pajjiżna. Iħobb postijiet bl-ilma bħal vaski, għadajjar u ġwiebi. Jiekol l-iktar nemus, u l-mara (li tkun ħadra) tbid fl-ilma. Ritratt ta' Victor Falzon ©BirdLife Malta, Ġunju 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop ħ iji Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p3 n Ġdid fjamant mil-lvant Kważi ma tgħaddix sena li ma nżidux xi għasfur ġdid mal- lista tal-għasafar Maltin. U dis-sena xejn inqas. Fl-20 April 2013, il-Falko kellhom ħarġa għal Kemmuna (ara wkoll paġna 9). Waqt li kienu mixjin u jorqmu x-xagħri bit-tromba, seħibna Martin Austad lemaħ għasfur stramb fuq ferla. Kien qisu kaċċamendula ħamra (red-backed shrike) imma dan mhux daharu kellu ħamrani imma denbu! Hawnhekk indunaw li din kienet kaċċamendula tal-lvant, speċi li f'Malta kienet għadha qatt ma dehret. Il-kaċċamendula Il-kaċċamendul għandu drawwa jaqbad annimali żgħar u jwaħħalhom ma' xi xewk, biex jikolhom iktar tard! Ħin minnhom raw il-kaċċamendula tiekol mazzarell. (Isabelline shrike Lanius isabellinus) hija għasfur tal-isteppi tas-Siberja u rari tersaq lejn l-artijiet tal-Mediterran. Imma waqt li jpassu ma tistax tgħid fejn jispiċċaw. U kif waħda waslet Kemmuna ġġiegħlek tħokk rasek! Għalhekk sħabna tal- Falko kienu veru b'xortihom li raw dan l-għasfur, u damu xi siegħa jgawduh u isegwuh, u anke ħadulu xi ritratti mill- li l-għasfur kien raġel u għalhekk kien iktar faċli li jagħrfuh (in- nisa jixxiebħu immens). bogħod. X'għajnejn ta' falkuni għandkom! Tliet flieles imfaqqsin friski, b'wieħed mill- ġenituri għassa magħhom. Kaċċamendula tal-Lvant It-total ta' speċi ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal… tal-għasfur Għalkemm hawnhekk nagħtukom il-ġdid, kull l-aħbar każ ta' speċi ġdida jkun għad iridu jistudjawh tal-BirdLife. l-esperti Jiċċekkjaw ritratti, id-deskrizzjoni, forsi xi filmati, u fl-aħħar jiddeċiedu jaċċettawhx jew le. Reġgħu bejtu! Il-fras-servjent huwa għasfur tax-xtut veru sabiħ, b'saqajn twal ħomor jimpressjonawk. Sas-sena 2010 dan l-għasfur konna narawh biss għal ftit ġranet fil-passa. Imma fl-2011 par minnhom bejjet fir- riserva tal-Għadira u rabbew erbat ifrieħ. Kibru u fil-ħarifa passew lejn l-Afrika. Fl-2012 konna ħerqanin li jerġgħu jbejtu imma xejn ma ġara u bqajna nixxenqu! U issa fl-2013 qatgħulna x-xewqa, anzi flok par wieħed bejtu TlIeT PARI. Minn dawn faqqsu b'kollox seba' flieles veru ħelwin, u bħalissa xalata jiġru mal- ħafna gżejjer żgħar ramlin li hemm fir-riserva. Il- ġenituri b'seba' għajnejn jindukraw lil uliedhom kull minuta, u jkeċċu kull periklu. Sa ma jaslilkom il-magażin nisperaw li l-frieħ ikunu għadhom ilkoll qawwijin u sħaħ u jitwalu. Araw Il-Ħuttafa 104 u 105 Il-flieles tal-fras- servjent malajr jitgħallmu jieklu weħidhom. Issa jridu pont! Kultant jinqala' xi għaref u joħlom li jgħaqqad lil Malta ma' Għawdex. Sentejn ilu kienet mina taħt qiegħ il-baħar (ara Il-Ħuttafa 102) imma b'xorti tajba l-idea mietet fuq ommha. Issa ħlomna bil-pont, idea tal-waħx. Għaliex? Għax pont mhux biss jeqred il-karattru ta' Għawdex bħala gżira, imma jirvina għal dejjem id-dehra sabiħa tal-fliegu bejn il-gżejjer. X'għandna mid-dinja? ċediet għall-kilba tal-flus! Wara xi snin jirreżisti, il-gvern t'hemmhekk iddeċieda li jagħti permess lil kumpanija Kanadiża biex teqred medda enormi ta' foresta tropikali fis-Sumatra. L-Indoneżja F'dawn il-foresti jgħixu annimali rari bħall-orangutan, rinoċeronti u iljunfanti Ażjatiċi. Is-siġar isiru karti, fl-art iħaffru minjieri kbar biex ifittxu d-deheb u li jibqa' jħawluha kollha palm mit- tip li jieħdu ż-żejt minnu. Insomma flus, flus u flus! U l-pajjiż jitlef biċċa foresta daqs Malta 40 darba! :( Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p4 l-aħħar eremit Il-velleran bald ibis Geronticus eremita) huwa wieħed mill-iktar għasafar rari Jinsab biss f'żewġ postijiet fid- dinja: grupp ta' xi 100 par fil-Marokk u grupp ieħor żgħir ħafna li jpassi bejn is-Sirja u l-Etjopja. Sas-sena l-oħra l-vellerani tas-Sirja kienu naqsu għal par wieħed biss. Sitwazzjoni tal-biki! tal-biki, iktar għax sirna nafu li dir- rebbiegħa, minn dak il-par ġiet lura biss il-mara! Fi kliem il-vellerani tal-lvant ċaw ċaw! ieħor, Fl-Amerika ta' Fuq hemm speċi oħra ta' biżont: l-American bison jew buffalo. Dan ukoll sa 100 sena ilu kien inqered għal kollox ħlief merħla żgħira. B'xorti tajba dawn ġew protetti bil-liġi u bil-mod il-merħla kibret naqra u llum hemm ftit eluf. Imma l-miljuni li kienu jeżistu darba spiċċaw għal dejjem. Tnejn isiru wieħed darba Għall-ewwel f'400 sena, il-biżont (European bison Bison bonasus) reġa' qed jimraħ ħieles fil-foresti tal-Ġermanja. F'April li għadda grupp żgħir ta' tmien biżonti nħelsu ġo foresta kbira fil- Ġermanja. Dari l-biżont kien mifrux mal- Ewropa kollha imma n-nies qerduh kważi għal kollox. Forsi xi darba dan l-annimal għad jerġa' jsib postu fil-foresti tal-kontinent. kemm żrinġ għadhom reġgħu sabu x-xjenzati li kienu ilhom li ħasbuh sparixxa minn wiċċ id-dinja. Dan huwa frog Latonia l-Hula painted nigriventer, żrinġ sabiħ b'żaqqu sewda ttikkjata bl-abjad. Il-Hula Valley darba kienet kollha bwar mistagħdra u għadajjar, xalata għall-amfibji! l-gvern kien nixxef l-art għall-biedja u ż-żrinġijiet għosfru. Issa reġgħet instabet popolazzjoni żgħira! Nisperaw li did-darba jieħdu ħsiebu aħjar daż-żrinġ. Ir-Renju Unit għandu 15-il park nazzjonali, li jiġbru fihom l-isbaħ kampanja u natura fil-pajjiż. Tnejn mill-ikbar parks huma l-Lake District u l-Yorkshire Dales, li ma tantx huma bogħod minn xulxin. Issa hemm il-ħsieb li l-art bejn dawn il-parks tiġi wkoll protetta. B'hekk iż-żewġ parks mhux biss jikbru imma jingħaqdu fi speċi ta' park wieħed ta' iktar minn 4500km2. Mhux tal-ġenn jew? Jalla jirnexxu, u jalla pajjiżi oħrajn, fosthom Malta, jikkupjaw ideat sbieħ bħal dawn! Kemm aħna żgħar jaħasra. X'tistenna jekk aħna ħniex! Fl-Iżrael Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p5 X'nista' nara tgħid? Fost it-tliet speċi ta' zakak li naraw regolari f'pajjiżna, dan hu l-inqas wieħed komuni. Niftiehmu, mhux għasfur rari, imma lanqas mhu se tarah kullimkien. L-isem tiegħu bl- Ingliż (grey wagtail) iqarraq xi ftit bik, għax fil-fatt iz-zakak tad-dell hu għasfur ikkulurit, li fih jispikka l-isfar jgħajjat. Ġeneralment iżomm fil-widien fejn ikun hemm xi nixxiegħa tarah tal-ilma. Tista' ukoll qrib l-irziezet tal-bhejjem u kultant anke qalb il-bini. Jiekol insetti li jnaqqi mill-art u qalb it-tajn. Qatt ma konna noħolmu li z-zakak tad- dell jista' jbejjet f'Malta, għax il-bejta jibniha qrib in-nixxigħat u x-xmajjar. Imma ftit snin ilu par bejjet f'ħofra kbira mimlija ilma qrib l-Isptar Mater Dei, u minn dakinhar sa llum instab ibejjet fi tliet inħawi ġodda, tnejn minnhom imdawrin bil-bini. Jalla dan l-għasfur jibqa' jbejjet u f'pajjiżna, bħalma qiegħed jinfirex jagħmel ir-rundun. X'int tagħmel, ras? Qed nagħmel dudu. Dawk il-pins minn fejn ġibthom? Ħeħe, mit- tabella tal-avviżi. L-editur bubble gum ħa jagħmlek! Ħaffu jekk tridu kopja għax kważi spiċċalna. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Araw x'għandna għal min iġedded! Fis-sajf spiss jiffittana n-nemus biex jisirqilna qatra demm! U kulħadd jisprejja u jindilek biex ma jlaqqatx xi tingiża. Biex tiffrankaw dlik u fittaġni agħmlu biċċa xogħol: kulu ħafna tewm! Ir-riħa u t-togħma tat-tewm ma jħobbhiex in-nemus, għalhekk jekk nieklu t-tewm inqas jiffittana. Kos, fil-kotba tal-waħx naqraw li t-tewm huwa mod kif tiddefendi ruħek mill- vampiri. Biex taqraw dwar xi tkun qed tagħmel il- BirdLife, żuru l-websajt www.birdlifemalta.org Jekk għandkom bird table, għalissa tistgħu tieqfu toħorġu ikel għall-għasafar. Dan għaliex bħalissa jsibu ħafna insetti x'jieklu. U l-frieħ tagħhom aħjar jitimgħuhom dudu milli biċċa kejk! Flok ikel, daż-żmien l-aħjar li tarmalhom skutella bl-ilma ħalli jixorbu minnha u jinħaslu fiha. Tagħmluhiex fonda għax tegħreq fiha xi gremxula! 40paġna www.birdinginmalta.com Websajt dwar l-għasafar ta' Malta u fuq berdwoċing f'pajjiżna Tista' ġġedded ukoll mill-uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex. Jew mill- Għadira u s-Simar. Tħawwadx! Bħalissa r-riservi jkunu magħluqin. Ġedded is-sħubija fi Klabb Ħuttaf u tieħu dal- colouring book! 40 paġna ta' fjuri u annimali Maltin biex tagħtihom kulur. l-aħjar tkellem lill-għalliema għax biex tieħu din l-offerta trid iġġedded mill-iskola (ma nistgħux nibagħtuh bil-posta). Intervista ma' Fjura Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p6 Jekk il-baħar idardarkom, tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il- ħarġa. Ċief u Ċafċif Bħal kull sena, kif jidħol is-sajf nagħmlu waħda mill-iktar ħarġiet popolari mal-membri u l-familji tagħhom: il-ħarġa bil-lanċa biex naraw iċ-ċief. Iċ-ċief huwa tajr tal-baħar li filgħaxija jinġabar fi gruppi fuq il-baħar ftit bogħod mill-art. Aħna ħa nbaħħru ftit lejn l-inħawi ta' Ta' Ċenċ, wieħed mill- postijiet fejn jinġabar iċ-ċief. U hemmhekk, għax-xemx nieżla, għall-kwiet, bejn sema u ilma, għal ftit ħin maġiku… ngħixu ftit magħhom! Xejn ma ngħidilkom… TITIlFUHIeX! Data Il-Ġimgħa 5 lulju 2013 Prezz €5 żgħar, €8 kbar Tibagħtux flus bil-posta ħlas fil-post Merħba *Membri 5+ u familji Iktar dettalji meta tibbukkjaw. *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir. Biex tibbukkjaw ċemplu lill-BirdLife fuq 21347644/5 (ħinijiet tax-xogħol). Ċans għandkom sa 2 Lulju 2013 imma aħsbulu għax il-postijiet jinħatfu! X'ngħas għandi. Daqt naqa' minn fuq daz-zokk! Widnet il-Baħar Maltese Rock-centaury Għaliex jismek Widnet il-Baħar? "Widnet" għax għandi weraq qisu widnejn ta' ħmar, u "baħar" għax nikber imxabbta mas-sisien li jħarsu fuq il-baħar. Hemm periklu li taqa' għal isfel? Ħeħe le! Isalvawk minn xhiex? Milli jilħquni l-mogħoż biex jikluni u n-nies biex jaqtgħuli l-fjuri. Inti l-fjura nazzjoniali hux? Iva, u taf għaliex? Sorry ta, jien suppost qed nistaqsi! Għidilna inti għaliex. Għax jien 1endemika għal Malta. Waww, mela m'għandekx problemi għax inti mħarsa bil-liġi. l-inkwiet kbir tiegħi huwa dudu li jħobb jattakkali l-fjuri. U l-fjuri mhumiex jagħmlu żerriegħa. U x'jiġri? Mingħajr żerriegħa ma jikbrux pjanti ġodda ta' Widnet il-Baħar. U jien u ħuti qed nixjieħu issa… Kif nistgħu nsolvu l-problema? Għadu ħadd ma sab irkaptu. Kemm qed jiddispjaċini! Saħħa sieħeb. Saħħa lilek ukoll. U grazzi. Pjanta jew annimal li jinsabu f'post jew pajjiż wieħed, u mkien iktar fid-dinja. Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p7 Ħafna nies jibżgħu mis-sriep. Min isemmi l-velenu u min isemmi 'l San Pawl; min isemmi x-xitan, u min għax ra xi ħaġa fuq Animal Planet. Imma l-fatt huwa dan: F'Malta m'għandniex għalfejn nibżgħu mis-sriep għax is-sriep Maltin mhumiex perikolużi għalina. F'pajjiżna għandna erba' speċi ta' sriep u f'dil- paġna taraw ritratti tagħhom kollha. Minn dawn, jista' jkun li s-serp iswed biss huwa verament 1indiġenu. It-tlieta l-oħrajn probabbli waslu Malta bi żball fuq xi vapur ma' xi merkanzija. Is-sriep Maltin huma kollha żgħar u rqaq. l-ikbar wieħed huwa s-serp iswed li jitwal sa xi metru. Jieklu annimali żgħar bħal ġrieden, firien, gremxul u anke xi frieħ jew bajd tal- għasafar. l-annimal joqtluh billi jitgerbu miegħu u jissikkawh sakemm jaqta' nifsu. Is-sriep jagħmlu dan mhux għax huma kattivi imma għax bħali u bħalek iridu jieklu. U l-ikel ma jixtruhx mis-supermarket! Is-sriep huma rettili interessanti u għandhom sensi li aħna m'għandniex. Bħala 2predaturi huma parti importanti min-natura u jixirqilhom ir- rispett tagħna. Bħar-rettili Maltin kollha, is-sriep ta' Malta huma mħarsin bil-liġi u la jistgħu jinqatlu u lanqas jinqabdu. 1indiġenu. Minn dejjem kien jgħix hawnhekk. Annimal li jiekol annimali oħra. Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p8 Bużbieża u spallut irrigat t-tpinġijiet tieħdu u Ibagħtulna r-ritratti tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna. Basta jkunu veru tagħkom! Tistgħu tibagħtuhom bil-posta* jew imejl. indirizz Birdlife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org *Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura. r u l u k i t ħ g A Attenti ĦAFNA jekk issibu bejtiet tal-għasafar. Jekk tgerrxu l-ġenituri, dawn jistgħu jabbandunaw il-bejta u l-frieħ imutu bil-ġuħ. U bilħaqq, huwa kontra l-liġi li tfixkel għasfur li qed ibejjet. Nicole Azzopardi, membru mill-Mosta, bagħtitilna dar-ritratt ta' bejta b'erba' frieħ ta' bufula sewda. Il-buful bejtu fi pjanta tal-fikus li għandhom f'qasrija ħdejn il-bieb ta' barra tagħhom. Kif taraw, m'hemmx għalfejn ikollok ġnien daqs bosk biex ibejtulek l-għasafar. Anke tikka ħdura tagħmel differenza. Prosit Nicole u grazzi tar-ritratt. Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p9 Aktar fuq il- kaċċamendula f'paġna 3. Ħbieb X'sorpriża tal-ġenn kellna waqt il-ħarġa ta' Kemmuna! Aħna u mexjin trankwilli wara nofsinhar, Martin lemaħ kaċċamendula stramba li meta ċċekkjajnieha sew sibna li kienet kaċċemendula tal-lvant - għasfur li qatt ma kien deher Malta qabel! B'hekk żidna speċi mal-lista ta' Malta, u ovvjament mal-lista personali tagħna ukoll. Aħna l-berdwoċers kollha nżommu ċeklist tal-ispeċi tal-għasafar kollha li nkunu rajna Malta. Naturalment aktar ma tara għasafar aktar isir diffiċli li tara oħrajn ġodda, però kull sena nżidu xi wieħed jew tnejn. Apparti ċ-ċeklist ta' Malta, inżommu wkoll lista tal-għasafar li nkunu rajna f'sena partikolari. Per eżempju s-sena l-oħra jien irnexxieli nara 178 speċi differenti f'Malta. Aħna l-leaders tal-Falko naraw min bejnietna jirnexxilu jara l-aktar speċi fis-sena. S'intendi l-berdwoċing mhux kompetizzjoni fejn jekk naraw għasfur rari nżommuh sigriet biex ma jarawhx l-oħrajn. Anzi bil-maqlub, għax kultant naħlu kard sħiħa nċemplu 'l xulxin biex kulħadd jirnexxilu jarah! Inħeġġiġkom tibdew ċeklist tagħkom ħalli żżommu rekord tal-għasafar kollha li taraw. Tgħidx kemm tħossukom sodisfatti meta taraw il-lista tiżdied ftit ftit. Madankollu, important li napprezzaw l-għasafar kollha u ma nfittxux dejjem il-ġdid biss! Fil-fatt fil- ħarġa tal-Falko li jmiss sejrin apposta għal għasfur partikolari, li għalkemm naraw ħafna minnu kull sena, dejjem jibqa' jsaħħarna bil-ħsejjes strambi li jagħmel bil-lejl! Il-membri waqt il-ħarġa f'Kemmuna Il-Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf. Membri ta' 13-il sena jew iktar huma awtomatikament membri fil-Falko. Għal dawn, il-Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna. Is-Sigriet tas-Sisien F'Lulju ħa mmorru niskopru s-sigriet tal- irdumijiet Maltin: iċ-ĊIEF! Dawn l-għasafar jidħlu fil-bejtiet tagħhom bil-lejl u huma u deħlin jgħajtu lil xulxin. Għajta tassew stramba li żgur timpressjonakom! Biex nisimgħuhom ħa morru fl-inħawi tal-Imtaħleb u noqogħdu hemm sa xi siegħa wara li tinżel ix-xemx. Wara forsi nagħmlu night hike! Titilfux din l-esperjenza tal-ġenn. Iċ-ċiefa tidħol lejn il-bejta bil- lejl, ħalli ħadd ma jaraha. Data il-Ħamis 11 Lulju 2013 Niltaqgħu filgħaxija (ibagħtulna imejl għal iktar dettalji) Ġibu lkel, xorb, żarbun tal-mixi, tromba (jekk għandkom), dlik kontra n-nemus, torċ Età 13+ Ħarġa għal Kemmuna Is-Sibt 20 April mort Kemmuna ma' tal-Falko u tgħidx kemm ħadna gost. Kienet l-ewwel darba li mort fuq din il-gżira tant sabiħa għan-natura. Rajt diversi għasafar, bħal bgħadan ħomor jikkaċċjaw fil-baxx fuq ix-xagħri, u tliet tajriet sofor itiru qalb is-siġar. Jien għidt lill-oħrajn bihom u gawdejna l-ġmiel ta' dawn l-għasafar meta qagħdu fil-friegħi. Ħadt ukoll gost ħafna bil-kaċċamendula tal- lvant, għasfur rari immens. Mil-lanċa lura lejn Malta rajna qatgħa ta' iktar minn 30 agrett abjad. Laqatni wkoll il-kulur ikħal ċar tal-Blue Lagoon. Attività li ma ninsa qatt, iġri tasal li jmiss! Ħarġa għal Għawdex Fid-19 Mejju morna s'Għawdex u għalkemm kien ftit riħ mhux ħażin ħadna gost bil-mixja fix-xagħri ta' Ta' Ċenċ mimli fjuri, friefet u għasafar. L-għanja mżewqa tal-bilbla kienet tinstema' kullimkien, u għaddew ukoll ħafna rundun. Is-sagħtar kien beda bil-fjuri vjola, li apparti li joħolqu xena mill-isbaħ kienu wkoll mimlijin naħal u insetti oħrajn. Il-pjanti mhux għall- insetti biss importanti imma jagħtu wkoll kenn lill-għasafar: fil-fatt f'sagħtra minnhom sibna bejta ta' bufula ħamra. Għandna wkoll maħsuba attività L-Għadira. Għal aktar dettalji ibagħtulna imejl. Il-membri waqt il-ħarġa f'Ta' Ċenċ Jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko dejjem ibgħat email lil falkoblm@gmail.com jew ċempel 99214143 / 99809190. Natura 2000 Postijiet f'Malta li huma protetti għall-valur naturali tagħhom. Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p10 Ir-Ramla tal-Mixquqa (Golden Bay) Il-Karraba Il-baħar madwar Għajn Tuffieħa Issa li beda ftit ftit dieħel is-Sajf, nibdew inqattgħu iktar ħin f'xatt il-baħar. Għalhekk f'dil-ħarġa se nħarsu lejn sit Natura 2000… fil-baħar! Post speċjali Fil-baħar ta' madwar Għajn Tuffieħa twaqqfet fl-2005 l-ewwel Marine Protected Area fil-Gżejjer Maltin. L-area protetta testendi minn Rdum Majjiesa sa Ras ir-Raħeb, u f'diż-żona nsibu varjetà ġmielha ta' 1ġeomorfoloġija. Forsi kultant nimmaġinaw li l-qiegħ tal-baħar huwa kollu ċatt. Imma fil-fatt mhux hekk, għax bħalma fuq l-art insibu għoljiet, irdumijiet, widien, eċċ, l-istess insibu fil-baħar. Kieku kellna nħarsu mill-viċin lejn il-qiegħ tal-baħar f'din iż-żona, naraw meded ta' ramel, postijiet bil-blat u ċnagan kbar. Hemm inħawi bl-irdum, uħud weqfin u oħrajn imżerżqin, u hemm anke xi għerien. Ħafna ambjenti Dawn joħolqu ambjenti differenti, fejn jgħixu speċi differenti ta' pjanti u annimali. Fil-baħar ta' madwar Għajn Tuffieħa fil-fatt insibu eżempji tajbin ta' diversi mill-ambjenti ewlenin tal-ibħra Maltin. Fost l-iktar importanti huma l-meded ta' alka bħall-posidonja (Posidonia oceanica) u ċ-ċimodoċja (Cymodocea nodosa). Il-posidonja hija 2endemika għall-Mediterran. Tipprovdi ħabitat importanti għal ħafna ħut (u l-frieħ tagħhom) u organiżmi oħrajn. Barra minn hekk, din il-pjanta tipproteġi x-xtut milli tal- baħar. U bħal pjanti oħrajn tnaqqas id- 3dijossidu tal-karbonju mill-atmosfera u mill-baħar (l-istess kif jagħmlu l-foresti fuq l-art). Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa. jitmermru bil-mewġ U f'Malta kemm għandna, Profs? Ir-roqgħa baħar protetta tinkludi r-Ramla tal- Mixquqa, ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa, Il-Bajja tal-Ġnejna u l-Bajja ta' Fomm ir-Riħ. il-posidonja tikber bil-mod ħafna. Għalhekk jekk issir ħsara f'dan l-ambjent iddum ħafna biex jirkupra. Fost il-ħsarat li jsiru spiss fil-mergħat tal-posidonja huwa t-tkaxkir tal-ankri tad-dgħajjes mal-qiegħ. Ghalhekk huwa daqshekk importanti li dawn iż-żoni fil-baħar ikunu protetti. Mimli ħajja Hawnhekk m'għandniex spazju biżżejjed biex nitkellmu fuq l-ispeċi kollha li nsibu f'dan is-sit Natura 2000, imma nsemmu biss żewġ eżempji oħra. Iż-żwiemel il-baħar huma ħut b'dehra stramba. Apparti li jidhru differenti, iż-żwiemel il- baħar iġibu ruħhom b'mod partikolari. Tul ħajjithom jagħżlu Il-dott tat-tebgħa safra Epinephelus costae huwa waħda mill-ħut li jinsabu f'dan is-sit Natura 2000. Ma tantx hu komuni, u dawk l-istrixxi filli jidhru u filli jisparixxihom! Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p11 Ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa Mappa tal-post b'xi ambjenti li hemm f'qiegħ il-baħar Juru l-bordura tal-baħar protett. Dehra mill-ajru ta' parti mis-Sit Natura 2000 ta' Għajn Tuffieħa. Il-baħar kollu li jidher fir-ritratt huwa protett. biss raġel/mara waħda, u huma fost il-ftit speċi fejn iż- żgħar jinġarru mhux mill-mara imma mir-raġel! Speċi oħra interessanti hija n-nakkra tal-ħarira. Din hija 4mollusk endemiku għall-Mediterran, u l-qoxra tagħha tista' tikber sa 120ċm. Fil-fatt hija waħda mill-ikbar shellfish fid-dinja. Kif tkunu fejn il-baħar das-sajf, agħtu ħarsa lejn x'hemm x'tara taħt il-baħar: b'naqra maskra u pajp malajr tibdew tapprezzaw il- ġmiel li hemm taħt wiċċ dak il-baħar blu! In-nakkra tal-ħarira (fan mussell Pinna nobilis) tgħix kważi midfuna għal kollox fit-tajn tal-qiegħ. 1ġeomorfoloġija. Il-forom fil-blat u l-istudju tagħhom. Pjanta jew annimal li jgħixu f'post jew pajjiż partikolari u mkien iktar. 3dijossidu tal-karbonju. Carbon dioxide (nafuh aħjar bħala CO2), gass fl-arja li jekk jibqa' jżid jista' jsaħħan il-klima. Grupp ta' annimali bla sinsla, li jinkludi bebbux, arzell, qarnit u klamari. Tgħid hemm minnu f'Għar Dalam? Għerien fil-baħar qed jgħid, blokka! il- ngħidulha Għalkemm posidonja Posidonia oceanica mhi alga xejn imma pjanta li tagħmel il-fjuri. Il-qroll tad-dell Astroides calycularis jifforma bħal ċapep oranġjo u jikber ma' blat wieqaf u anke f'għerien. Iż-Żugraga T'Għawdex (Gozo top- snail) hija bebbuxu endemiku. Iż-żwiemel il-baħar Hippocampus sp. jgħixu qalb l-alka u ħaxix tal-baħar. Mhux faċli tarahom għax żgħar.