Il-Kuċċarda narawha l-iktar f'Mejju u f'Settembru. Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid? X'nista' nara tgħid? Ktieb Ġdid Bis-Saħħa tagħkom Dinja Waħda Is-Slaten tas-Smewwiet Attività Kompetizzjoni Intervista ma' fjura Il-Buskett Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet! il-kumitat indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Ottubru 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħbieb Ħuttaf ! X'għandna? X'daqsxejn ta' ritratt dan eh! Din hija Kuċċarda u r-ritratt ħadu l-ħabib tagħna Aron Tanti waqt li kien berdwoċing fil-Buskett. Il-Buskett huwa post tal-ġenn għat-tajr tal-priża. Xi tkun dil-priża? Ħafifa. Priża hija annimal li jinqabad u jittiekel minn annimal ieħor. Ħafna għasafar jaqbdu annimali żgħar biex jikluhom jew biex jitimgħuhom lill-frieħ tagħhom: Għasfur tal-Bejt li jaqbad xagħat, żanżarell li jaqbad nemusa, ċikonja li tabqad żrinġ, pengwin li jaqbad ħuta. Xi ftit jew wisq dawn huma kollha għasafar tal-priża. Imma meta n-naturalisti jitkellmu fuq "tajr tal-priża" (bl-Ingliż birds of prey) ikunu qed ifissru grupp speċjali ta' għasafar. Dan huwa l-grupp li fih l-ajkli, l-isqra, l-avultuni u l-kokk. It-tajr tal-priża malajr tagħrafhom għax għandhom munqarhom milwi 'l isfel bħal ganċ, u għandhom dwiefer ukoll qishom grampuni ppuntati. U kważi kollha għandhom għajnejhom kbar u vista eċċellenti (mhux bħal tiegħi mela!). Il-munqar, id-dwiefer u l-vista huma kollha għodda li t-tajr tal-priża jużaw biex isibu, jaqbdu, joqtlu u jqattgħu il-priża tagħhom. Il-bniedem minn dejjem kienu jaffaxxinawh it-tajr tal-priża. L-Eġizzjani tal-Qedem kienu jadurawhom u wieħed mill-allat importanti tagħhom kien seqer jismu Ra. Ir-Rumani kienu jużaw l-ajkla fuq l-armi u l-istandardi tagħhom, drawwa li kkupjawha ħafna kavallieri fil-Medjuevu. Anke llum għadek issib l-ajkli fl-armi u l-bnadar ta' diversi pajjiżi. X'ġara?! Tgħix għaliex hux? Għaliex ma tarax pitirrossi fuq l-arma, daqs kemm hu għasfur ħelu? Ħeqq, għax meta xi ħadd ikun irid jimpressjona, jagħżel annimal kbir, b'saħħtu u feroċi. Għalhekk l-ajkla hija tant popolari. Barra minn hekk, meta tara ajkla ttir, ma tistax ma tissaħħarx warajha. F'paġna 7 ta' dil-ħarġa għandkom iktar ritratti ta' tajr tal-priża. mal-faċċata L-Għansar (Sea Squill) hija pjanta li tikber l-iktar fix- xagħri. Tard fis-sajf tagħmel bukketti sbieħ ta' fjuri li jikbru fuq bsaten twal qishom pjuma. Meta tara roqgħa xagħri kollu bsaten tal-Għansar jixxenglu mar-riħ, veru jagħmlu effett sabiħ. Ritratt ta' Victor Falzon Xejn insib dil-ħarifa! Jaħuuu! Malvizz Song Thrush L-għasafar isibu ħafna perikli wiċċhom, speċjalment fi żmien il-passa. Wieħed minn dawn il-perikli hija l-kaċċa. Fil-ħarifa, miljuni ta' kaċċaturi fl-Ewropa joqtlu miljuni ta' għasafar li jkunu qed itiru lejn l-Afrika. Periklu ieħor għall-għasafar huwa l-insib. F'Malta l-insib tal- għasafar huwa wkoll popolarim u eluf ta' għasafar jinqabdu fix-xbiek tan-nassaba. aħbar tajba dil- ħarifa kienet li l-gvern ma fetaħx staġun għall-insib. B'hekk l-għasafar għandhom problema inqas, għal dis-sena għall-inqas. Aħna nisperaw sena tibqa' hekk. s'intendi li kull ħ iji Sa ftit snin ilu l-insib kien problema kbira f'Malta. Kważi 5000 nassab kienu jonsbu, kellhom lista twila ta' għasafar, u kienu jonsbulhom fil-ħarifa, fix-xitwa u anke fir-rebbiegħa. Imma ftit ftit dil-problema qed tissolva, għax bil- liġi l-insib fir-rebbiegħa issa spiċċa, u l-lista niżlet għal erba' speċi biss (li jidhru fir-ritratti t'hawn fuq). Bis- saħħa t'hekk, kważi nofs in-nassaba qatgħu qalbhom u żarmaw. Imma xorta baqa' iktar minn 2000 nassab, u ħafna minnhom spiss jiksru l-liġi u jaqbdu għasafar li suppost protetti. l-BirdLife ħa tibqa' titħabat sakemm l-insib jinqata' għal kollox minn pajjiżna. Min jaqbad l-għasafar għall-gost huwa egoist. Spettaturi mill-Ungerija Il-grawnd tal-iMġarr bit-tfal jilagħbu. U fl- għoli fuq l-arblu… …tliet Ċikonji Bojod żgħażagħ josservaw il-logħob! Nhar it-28 Settembru 2011, waqt li tfal kienu qed jilagħbu l-ballun fil-grawnd tal-iMġarr, ġew jarawhom spettaturi mhux tas-soltu: tliet Ċikonji Bojod! Kif taraw mir-ritratt, dawn it-tliet tajriet kbar poġġew ħelu ħelu fuq arblu twil tad-dawl, wieħed fuq kull fanal. Membri tal-BirdLife kif semgħu bl-aħbar marru sparati fil-post, u ndunaw li t-tliet tajriet kellhom ċurkett f'sieqhom. Bit-teleskopju setgħu jaqrawlhom in-numri fuq iċ-ċrieket u jiċċekkjaw minn fejn kienu ġew. Ma damux ma saru jafu li dawn kienu tliet ċikonji żgħażagħ li faqqsu l-Ungerija r-rebbiegħa li għaddiet. In-nies tal-BirdLife baqgħu hemm il-lejl kollu għassa mat-tajr ħalli ma jisparawlhomx il-kaċċaturi. L-għada filgħodu għal xi 8.30am iċ-Ċikonji taru, ġibdu lejn is-Salib tal-Għolja, għolew ħafna u komplew il-passa tagħhom lejn l-Afrika. AĦBAR LI DAĦLET FL-AĦĦAR MUMENT: SIRNA NAFU LI T-TLIET ĊIKONJI ĠEW LURA U NQATLU KOLLHA MINN KAĊĊATURI F'ĦAL FAR… X'għandna mid-dinja? Fuq tliet gżejjer żgħar fi New Caledonia għaddej isalvaw diversi proġett biex għasafar rari. Biex isir dan, kull ma għamlu kien li ħelsu l-gżejjer mill-firien kollha. Tinstema' ħaġa ħafifa, imma mhijiex, għax il-firien jagħmlu ħafna frieħ malajr. Għalhekk il-firien kellhom jinqerdu sa l-inqas wieħed. Il-gżejjer jisimhom Table, Double u Tiam'bouène, li bejniethom fihom area ta' 137ettaru. Ir-riżultat malajr beda jidher, għax għasafar li ma kinux baqgħu jbejtu reġgħu tfaċċaw kważi mill-ewwel. Fost dawn kien hemm ibejtu das-sajf speċi rari bħall-Fairy Tern u t-Tahiti Petrel. Dal-proġett qed tmexxih l-għaqda SCO, li hija l-BirdLife ta' New Caledonia. Issa ħa jkomplu jifirxu l-proġett fi gżejjer oħrajn fil-viċin. Meħlusin mill-firien Ftit ilu l-BirdLife ta' Malta wkoll għamlet proġett bħal dan. Kellha tneħħi partita firien biex issalva l-bejtiet tal- Garni. New Caledonia hija grupp ta' gżejjer fil-lvant tal-Awstralja. Konna ġibna dwar Proġett Garnija f' Il- Ħuttafa 98. Il-far huwa wieħed mill-ikbar għedewwa tal-għasafar, għax spiss jattakkalhom il-bejta u jiekol il-bajd u l-flieles. Ħafna speċi ta' għasafar saru 2estinti bis-saħħa tal-firien li żarmaw popolazzjonijiet sħaħ, speċjalment fuq gżejjer żgħar. F'ħafna gżejjer tropikali l-firien jagħmlu ħerba mit-tajr tal-baħar. Għalkemm il-far jidher li huwa l-kriminal, it-tort ikun kważi dejjem tal-bniedem. Għaliex? Għax huwa minħabba l-ħmieġ u t-traskuraġni tan-nies li l-firien jitfaċċaw f'postijiet fejn qabel ma kinux jeżistu. Il-firien jaslu fuq l-istess dgħajjes jew vapuri li jiġu bihom in-nies, jinżlu l-art, jinfirxu u fi ftit snin iżidu ħafna fin- numru. Kemm jafu jirraġunaw ħej! 140,000 għall-qatla. Il-gvern tal-Kanada qed jippjana massakru ta' 140,000 foka. Għaliex? Għax qal li l-foki qed jiklulhom il-ħut. Ara trid tkun veru wiċċek tost biex tirraġuna hekk! Wara li l-Kanada (u pajjiżi oħrajn) battlu l-Oċean Atlantiku mill-ħut bis-sajd esaġerat, issa s-sajd qed ifalli. Ħafna għaqdiet ambjentalisti kienu xebgħu jwissuhom biex jikkontrollaw is-sajd, imma x'jikkontrollaw hu! Issa li fallew iridu jwaħħlu f'xi ħadd hux! Min se jeħel, is-sajjieda? Il-gvern Kanadiż? Ħeqq mela tort ta' dawk il-foki żaqqiqin! X'ħa nagħmlu? Ħeqq noqtlu l-foki hux! Kemm ħa noqtlu? Ma nafx, biżżejjed 140,000 għal dis- sena tgħid? Naħseb. Tlaqna għalihom. Tant għadni misjub frisk li għadhom ma tawnix isem xjentifiku! X'hemm ġdid? Ftit ilu fil- muntanji fil-punent tal-pajjiż, xjenzati sabu żrinġ trasparenti li ma jinstab imkien iktar fid-dinja. Iż-żrinġijiet trasparenti jgħixu u jbidu fis- siġar, fejn jinġabar ħafna ilma xita qalb il-weraq. Tistgħu timmaġinaw jekk tinxef il-klima x'jiġrilhom dawn iż-żrinġijiet. Foka Griża Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar Fl-Asja hemm xmara twila ħafna jisimha Mekong li taqsam tliet pajjiżi. Dix-xmara tiżbokka fil- Vietnam, fejn hemm gżira jisimha Cat Ba. Hawnhekk instabet wiżgħa b'kuluri tal-għaġeb, għajnejn oranġjo u saqajn bi dwiefer twal qishom ta' leoparda. Insomma, qisha annimal minn film tal-fantaxjenza! Hija rari ħafna u s'issa tlieta biss instabu minnha. Nisperaw li l-gvern tal-Vietnam jipproteġiha bil-liġi. 1ettaru = biċċa art twila 100m u wiesgħa 100m (bl-Ingliż hectare), qisu area ta' grawnd tal-futbol. 2estint = annimal jew pjanta li jkunu nqerdu għal kollox minn x'imkien, jew anke mid-dinja (bl-Ingliż extinct). X'Nista' Nara Tgħid? Ftit taż-żmien ieħor jibdew jidhru l-għasafar tal-għana, li sa ftit ilu eluf minnhom kienu jinqabdu fl-imnasab imxerrdin ma' kullimkien. B'xorti tajba għal dawn l-għasafar, l-insib f'Malta sar kontra l-liġi, u għalhekk dawn l-għasafar nistgħu ngawduhom iktar. Fost l-isbaħ minn dawn l-għasafar insibu l-Gardell. M'għadux jidher fil-kwantitajiet li kienu jpassu fl-imgħoddi, għalkemm pass bogħod minna, fi Sqallija, il-Gardell tarah anke fil-ġonna qalb il-bini. Ir-raġel u l-mara jixxiebħu ħafna fid-dehra, imma r-raġel biss jgħanni. Minħabba d-dehra u l-għanja tiegħu, il-bniedem ħa miegħu l-Gardell f'artijiet fejn ma kienx jinstab, bħall-Awstralja. Illum nafu li dan l-aġir mhux ta' ġid għan-natura tal-post. L-ikel favorit tal-Gardell huwa ż-żerriegħa li jislet mill- fjuri nexfin tax-xewk. Minħabba f'hekk sar simbolu tal- passjoni u l-kuruna tax-xewk, u f'pitturi antiki ġieli narawh ħdejn it-tfajjel Ġesù, qisu biex ifakkar f'dak li kellu jgħaddi minnu. Fl-aħħar! Il-corrida fil-Catalunya spiċċat. Kif kulħadd jaf, it-tortura tal-barrin hija moda fi Spanja. Imma fil- parti li jisimha Catalunya, din it-tradizzjoni kiefra issa spiċċat. L-aħħar spettaklu (li fih inqatlu sitt povri barrin) sar ftit ġranet ilu. J'alla dil-mewġa kontra l-moħqrija tal-barrin ftit ftit tinfirex għal Spanja kollha. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Spiċċat! Il-BirdLife għadha kemm ħarġet ktieb ġdid fuq l-għasafar. Ktieb li jiġbor fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu jew li kienu jbejtu fil-Gżejjer Maltin. Ktieb ta' 380 paġna. Bil-kulur minn qoxra sa qoxra. Miżgħud b'iktar minn 470 ritratt. Xogħol ta' 4 awturi u 44 fotografu. Tagħrif fuq 77 speċi. Jekk tħobb l-għasafar u n-natura Maltija MA TISTAX toqgħod mingħajru dal-ktieb. Ixtrih qabel jinħatfu l-kopji kollha! Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33. Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5. Qiegħed ukoll għall-bejgħ mill-Għadira u s-Simar. Bis-saħħa tagħkom! Hawnhekk taraw 30 tromba li nxtraw. U dawn lanqas huma kollha, għax barra minn dawn xtrajna 10 oħra ta' mudell ieħor, u anke skoss lentijiet. Bil-flus li ġbartu dawk minnkom li ġejtu għall-Mixja Maratona ta' dis-sena, il-BirdLife xtrat ħafna trombi. Dawn it-trombi nxtraw biex jużawhom l-istudenti li jżuru r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar meta jiġu ma' tal-iskola - forsi intom stess għad tużawhom ukoll xi darba. Bis-saħħa tagħkom, l-għasafar li jżuru r-riservi naturali issa ħa jitgawdew aħjar, għax it-trombi li kien hemm qabel kienu ruħhom fi snienhom. Għalhekk grazzi kbira lill-Ħuttaf kollha (u l-familji tagħhom) li ġejtu timxu. Dinja Waħda reġgħet magħna Nhar il-Ħamis 22 Settembru 2011 kienet ġurnata importanti fil-kalendarju ta' Dinja Waħda. Illum Dinja Waħda saret popolari ħafna fl-iskejjel Maltin u Għawdxin, u jieħdu sehem fiha eluf ta' studenti. Il-Bank of Valletta u BirdLife Malta issa reġgħu ngħaqdu flimkien għal dal-proġett, sħubija li issa daħlet fir-raba' sena tagħha. Kif tafu, Dinja Waħda nagħmluha biex it-tfal isiru jafu aktar fuq in-natura, u jsiru aktar responsabbli lejn l-ambjent naturali. M'għandniex xi ngħidu, Dinja Waħda dis-sena se tkompli bil-ħafna attivitajiet maħsubin apposta għalikom, waħda isbaħ mill-oħra. Għalhekk flimkien mal-għalliema tagħkom, qisu li dis-sena tkomplu tieħdu sehem. Bis-saħħa ta' Dinja Waħda titgħallmu iktar fuq in-natura. Waħda mill-aktar logħbiet imfittxija minnkom hija l-Wader Game. Is-sena l-oħra dil-logħba lagħbuha iktar minn 3000 student minn 25 skola differenti. U dan mhux kollox tafux! Dis-sena stennew aktar attivitajiet eċitanti bħal: L-Għoti tal-premjijiet lill-iskejjel li ħadu sehem is-sena l-oħra Il-Mixja Maratona ta' 11km b'risq l-ambjent. Film dwar il-ġmiel tan-natura. L-interess u l-parteċipazzjoni tal-iskejjel f'Dinja Waħda qiegħed dejjem jiżdied. Inti se tingħaqad magħna din is-sena? Kulħadd jaf x'inhi ajkla, imma ftit Maltin jafu li dawn l-għasafar jiġu f'pajjiżna wkoll. It-tajr tal-priża narawhom l-iktar fi żmien il-passa, u Settembru u Ottubru huma xhur tajbin. F'Malta s'issa dehru xi 30 speċi ta' birds of prey, u hawnhekk għandkom ritratti ta' tmienja minnhom. L-astuni tagħrafhom għax meta jagħlqu denbhom jiġi b'zewġ ponot bħal furketta. Ħeħe, mela jien astun. Kuċċarda Honey-buzzard Nicholas Galea Il-kuċċarda waħda mill-iktar tajr tal-priża komuni li naraw. Jgħidulha honey-buzzard għax tiġġennen għall- għasel. Bagħdan Aħmar Marsh Harrier Spanjulett Common Kestrel Tgħid iddoqq? Bħalissa t-tajr tal-priża jkunu sejrin l-Afrika għax-xitwa. Dawn ir-ritratti kollha ttieħdu Malta, ħafna minnhom mill-Buskett. Il-Buskett huwa post tajjeb biex tosserva t-tajr tal-priża. Seqer tal-Ħannieqa Hobby Aron Tanti Ħa mmorru nħaddru… Kif nagħmlu kull sena, ħa mmorru nħawlu ftit siġar f'Foresta 2000. S'issa diġà hemm imħawlin mal-20,000 siġra u arbuxxell, u ftit ħafna baqa' post fejn tħawwel. Imma r-rejnġer tal- foresta ħasbilna għal roqgħa fejn nistgħu nkomplu nħaddru l-għolja tal-Marfa. Mela titilfux iċ-ċans li tgħinu fit-twelid tal-ikbar foresta f'Malta. Intervista ma' Fjura 6 taħwil ta' siġar Foresta 2000 hija proġett ta' li bdietu l-BirdLife fis-sena 1995. Il-ħolma tagħna kienet li nkabbru foresta Mediterranja mżewqa biex inpattu ftit ta' kemm siġar inqatgħu fil-passat. Dil-ħolma bdiet bis- saħħa ta' Klabb Ħuttaf. data il-Ħadd 13 Nov 2011 niltaqgħu 9am post quddiem ir-riserva tal-Għadira nispiċċaw xi 12pm ġibu xi ħaġa x'tieklu u x'tixorbu iġġibux tkaken irqaq! Tfal taħt it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir magħhom. L-Għansar X'jismek? Jien jgħiduli Għansar. Inti Maltija jew ġabuk minn barra? Ħadd ma ġabni minn imkien. Kont nikber hawn minn qabel ma ġew l-ewwel nies f'Malta. Mhux biss, imma bdiet proprju fil-paġni ta' dal- magażin stess! Hekk hu. Eżattament f'Il-Ħuttafa numru 17 ta' Nov-Diċ 1996, f'paġna 12. Ara ibżagħli għal dawk il-magażins għax inqaxxrek. Fix-xagħri għall-beraħ u d-dawl. K O M P E T I Z Z J O N I P O S T E R Kif tafu, ftit ilu bdejna sensiela ta' posters li jidhru kull tliet ħarġiet tal- magażin. S'issa diġà ġibna tnejn, u f'Il- Ħuttafa li jmiss ħa jkollna t-tielet poster. Biex nittantawkom ftit, qed inġibulkom biċċa mir-ritratt li ħa jidher. X'taħsbu li hu l-għasfur? Ibagħtu t-tweġiba (flimkien ma' isimkom) fuq dan l-imejl speċjali kompetizzjoni.poster@gmail.com Aħna mbagħad intellgħu isem minn dawk li jaqtgħu, u nibagħtulkom RIGAL żgħir. Kif tissaporti s-sħana tas-sajf? Għax inħaddem rasi! Il- weraq intellagħhom fix-xitwa u r-rebbiegħa, il-fjuri u ż-żerriegħa nagħmilhom fil- ħarifa, ħalli fl-eqqel tas-sajf ma jkollix x'nagħmel, u noqgħod rieqda taħt il-ħamrija. Torqod taħt il-ħamrija! Għax jien nagħmel basla kbira, u naħżen is-sustanza kollha fiha għal meta niġi bżonnha. Il-fjuri tiegħek kif ikunu? Ruħi, dax-xahar jien cover girl. Mur paġna 1 u tara! Sbieħ! Għandek xi problemi? Ma tantx, ħlief xi nassaba gwappi li jiġu jaħarqu xi biċċa xagħri jew ibexxu l-pjanti u joqtluna. U dan kollu biex jarmaw dawk il- misħutin xbiek. Għalfejn il-gremxul m'għandux jagħmel bungee jumping. X'vizzju ikrah hux! Grazzi ħafna. M'hemmx imniex, ħi. Hawnhekk hawn fejn nistaħba! Forsi ma' tal-klassi, forsi mal-familja, forsi għall- iMnarja, u forsi ħarġa ma' Klabb Ħuttaf. Il-Buskett huwa wieħed mill-ftit postijiet f'Malta fejn tista' timxi għad-dell ta' siġar għoljin u tħossok qiegħed ġo foresta. Katina sħiħa ta' ħajja Il-Buskett popolari anke man-naturalisti, għax fejn hemm is-siġar hemm iktar natura. Għaliex? Għax id-dell tas-siġar u l-umdu li joħroġ mill-weraq joħolqu ambjent eċċellenti għall-ħażiż, likeni u faqqiegħ. U fl-irkejjen qalb il-friegħi u l-weraq u l-qxur taz-zkuk jgħixu, jistkennu u jistaħbew ħafna ħlejjaq żgħar bħal dud u ħnieżer l-art. Barra minn hekk, il-weraq, il-fjuri u l-frott tas- siġar jikluh ħafna insetti. U fejn hemm l-insetti ssib annimali li jikluhom, bħal għasafar, rettili u brimb. Insomma katina sħiħa ta' ħajja. Minħabba li mill-Buskett jgħaddi Wied il-Luq, fix- xitwa u fir-rebbiegħa spiss ikun hemm nixxiegħa tal-ilma. Hemmhekk jgħixu tip ta' ħniex ċatti, bebbux tal-ilma ħelu, u s'intendi żrinġijiet. Bħalissa fil-ħarifa, ħafna għasafar ikunu qed ipassu mill-Ewropa lejn l-Afrika. Waqt dal-vjaġġ twil, l-għasafar jegħjew u jkollhom bżonn x'imkien fejn jistrieħu u jorqdu. Is-siġar kbar taż-Żnuber, Luq, Ballut, Ħarrub, Ċipress u Fraxxnu li jikbru fil-Buskett huma kalamita għal dawn l-għasafar għajjenin. F'Settembru u Ottubru eluf ta' għasafar jinżlu jgħaddu lejl fil-Buskett qabel ikomplu l-vjaġġ. Fost dawn hemm għasafar żgħar bħall-Bufula Passajra u l-Ħuttafa, għasafar ta' daqs medju bħall-Gamiema, is-Seqer tal-Ħannieqa Dar-ritratt imġebbed? u l-Qerd in-Naħal. U hemm għasafar kbar bħall- Kuċċarda, il- Bagħdan Aħmar u l-Kwakka. Mingħajr il-Buskett, ħafna minn dawn l-għasafar ma jsibux post ieħor f'Malta fejn jistrieħu, u jekk ma jistriħux dawn jistgħu jmutu. Għalhekk importanti li l-Buskett nibżgħu għalih mhux biss biex ingawduh aħna imma għan-natura li tiddependi minnu. Le, dik toqgħod hekk biex jaħsbuha zokk. Dudu tas-Sajd Id-Dudu tas-Sajd huwa dak l-annimal żgħir li naraw ħafna minnhom jiġru sfrenati f'xatt bil- blat. Fil-fatt mhu dudu xejn imma tip ta' ħanżir l-art. Bl-Ingliż jgħidulu Sea-slater. Id-Dudu tas-Sajd mhux veru fih dawn il-kuluri kollha, imma qiegħed hekk biex ikun iktar interessanti u oriġinali. Meta tpinġu tibżgħux tesperimentaw bil-kuluri. Użaw l-immaġinazzjoni. Ħeħe, jien m'iniex nibża' nesperimenta bl- immaġinazzjoni. Agħti kulur lill-istampa. ĠURAT TAR-RABA' Fabian Camilleri 11 Ibagħtulna t- tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna. Basta r-ritratti jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom jpg fl-imejl il-huttafa@birdlifemalta.org Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 15 KUĊĊARDA Timothy Micallef 16 Is-SEQER tal-ĦANNIEQA Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Il-gremxul ta' Filfla għandhom żewġt idnieb. Din waħda minn dawk il-ħmerijiet tispjega li tajjeb hafna kif jinħolqu l-ħmerijiet! Il-gremxula ta' Filfla għandha forma eżatta bħal ta' Malta: ġisem twil u mislut, u denb twil u rqiq. L-unika differenzi huma fid-daqs u fil-kulur. Mela kif ġiet din taż-żewġt idnieb? Kif tafu, meta gremxula tkun se tinqabad, twaqqa' denbha u taħrab tiġri. Id-denb jibqa' jiċċaqlaq waħdu u l-1predatur jibqa' moħħu f'dad-denb, u l-gremxula jinsieha. Wara ftit taż-żmien, il-gremxula ittella' denb ġdid. Probabbli xi ħadd (forsi sajjied) darba ra gremxula fuq Filfla li meta waqqgħet denbha, ma nqatax għal kollox. Allura meta tellgħet denb ġdid, din l-imbierka gremxula spiċċat qisha b'żewġt idnieb. Imma l-kelma leħqet ġriet, u l-gremxul ta' Filfla ħa l-fama li għandu żewġt idnieb! Il-Gremxula ta' Filfla ħelwa, imma tajjeb niftakru li din hija biss ħmerija. Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna Il-Muswafa (l-isem sħiħ Nemusa Muswafa) kollha rajtuha xi darba jew oħra: dik l-insett żgħir ħafna li kważi dejjem tarawh mal-ħajt ħdejn xi sink. Ħafna jaħsbuha baħrija għax hija sufija bħalhom (anke l-ġwienaħ sufin). Imma fil-fatt hija tip ta' dubbiena. Mhix dubbiena minn dawk li jiffittawna jew ipoġġulna fuq l-ikel. Xejn minn dan: il-Muswafa ma tantx ittir bogħod mill-ħabitat tagħha, fil-fatt ma tantx tiflaħ ittir fit-tul, kif tinnutaw jekk tosservawha ftit. Allura l-ħabitat tagħha x'inhu? Huwa proprju l-pajpijiet tas-sinek. Għall- kenn u għall-umdu, il-Muswafa tgħix u tixrob l-ilma li jinżel mis-sink, li fih is-sustanzi kollha li għandha bżonn. Ħeqq, u kultant toħroġ iddur dawra miskina. Ħabitat huwa l-post fejn tgħix. Ma, x'inhu ħabitat? Ċikloża U x'inhu l- ħabitat tagħna? Il-ħabitat tagħna huma l-paġni ta' dal- magażin! Ħbieb, kemm infakkarkom biex issa li bdiet ix-xita, ma żżarmawx ħitan tas-sejjieħ biex tfittxu l-bebbux. Anzi jekk ma taqbduna xejn u tħalluna ngħixu, tant aħjar! Rajtu sew ir-ritratt? Mela daqshekk ħmerijiet fuq żewġt idnieb, owkej? Imma… Il-Muswafa bl- Ingliż jgħidulha moth-fly u qiegħda fil-familja kbira tad-dubbien u n-nemus. għasafar, Websajt mimlija ritratti ta' rettili, insetti, pjanti u natura Iċ-Ċikloża f'nofs id-damma ta' skart tal- Xogħol oħra. li bniet fl-għanqbuta. Araw il-kulur fotografu ħabib tagħna tagħha kif jaqbel eżatt mal-iskart. Fil-websajt tal-BirdLife issib aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel għażiża l-għaqda tagħna, u ħafna tagħrif ieħor. www.maltawildplants.com L-ikbar u l-aqwa websajt fuq ta' Malta, b'eluf ta' ritratti u ħafna ħafna tagħrif. Xogħol tal- 2botaniku ħabib tagħna Stephen Mifsud. il-pjanti Annimal li jikkaċċja u jaqbad annimal ieħor għall-ikel, per eżempju seqer, lupu, brimba qabbieża, ballottra. Xi ħadd li jistudja l-pjanti.