CtIOĦ sat-28 ta' Settembru Fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija, Valletta ĦARĠA NUMRU LULJU 2019 Ippubblikat u stampat Union Print Co. Ltd. Qari tal-provi Melvin Farruġia Ritratt tal-faċċata Ritratt tal-kontenut Ritratti oħra Dipartiment tal-Avviżi 25900200 / 230 / 235 advertsEunionprint.com.mt GG magażin li mela U vojt fis-settur tal- KULTURA G'Natlija 95 L-ebda parti minn dan il-magażin ma tista' tiġi kkoppjata mingħajr il-permess bil-kitba tal- pubblikaturi Union Print Co. Ltd. Filwaqt li nagħmlu kull sforz biex niżguraw li l-kontenut ta' Kultura hu korrett, ma nistgħux ninżammu responsabbli jew kontabbli għal żbalji fattwali li jistgħu jiġu pprintjati. ixtieq nibda dan l-editorjal billi nirringrazzja lil dawk kollha li qraw l-ewwel edizzjoni ta' dan il-magażin Kultura u b'xi mod għamlu kuntatt miegħi, direttament jew indirettament jew anke kkuntattjaw lill-persuni li huma involuti f'din il-pubblikazzjoni, biex jaqsmu magħna l-ħsibijiet tagħhom. Dak li nista' ngħid hu li ninsab sodisfatt bil-kliem ta' inkoraġġiment li rċevejt. Naf li kliem ta' tifħir intqal ukoll lill- persuni li huma wara dan il-magażin. Dan jimlini b'kuraġġ u tama għall-pubblikazzjonijiet futuri. Nixtieq ukoll nirringrazzja lil dawk il-persuni kollha, li b'mod miftuħ u trasparenti, għamlu kritika biex dan il-magażin jitjieb. Dan jien napprezzah ħafna. Fuq kollox, kien ta' sodisfazzjon kbir għalija li nies minn kull qasam tal-ħajja u anke minn spettri politiċi differenti kkuntattjawni u qaluli b'mod ġenwin li dan il-magażin għoġobhom. Ħadt ħafna pjaċir bdan. Kien hemm aktar minn persuna waħda li jħobbu l-kultura Maltija li qaluli li dan il-magażin mela vojt kbir li kien hemm f'dan is-settur. Nieħu gost li kellna anke nies minn barra minn xtutna li wrew interess li jippubblikaw fih. F'din l-edizzjoni hemm l-ewwel artiklu ta' persuna barranija, li hu blogger rinomat fuq skala internazzjonali fil-linja tiegħu. Naf żgur li se jkollna aktar barranin jiktbu f'dan il-magażin. Għalija dan hu sinjal ta' suċċess. Anzi suċċess doppju. Dan hu magażin miktub bil-Malti, bl-ilsien li fih innifsu jillimitah għal numru ristrett ta' qarrejja. Biss xorta dan il-magażin qed jirnexxilu jiġbed kittieba barranin. Biss dan il-magażin ma jistax jieqaf hawn. Dan il-magażin għandu jiftaħ aktar fuq il-kultura Maltija. Bħala editur lest niftaħ aktar u noffri aktar spazju għal dawk il-qarrejja li jixtiequ jiktbu fih. Nemmen li dan il-magażin għandu anke jservi ta' leħen għal dawk li ma għandhomx vuċi jew jaħsbu li ma għandhomx leħen fil- kultura. Jekk għandhom talent, irrespettivament huma minn huma u l-mod kif jaħsbuha, dan il-magażin se jkun qed joffrilhom spazju. Infatti, qed noffri spazju għal dawk l-għaqdiet kulturali jew persuni li jħobbu l-kultura biex jippreżentaw l-avvenimenti tagħhom fih. mali ġ It-teknoloġija moderna marbuta ma' restawr IO TIT TA il-monument tas-Sette Giugno Ix-Xirka tal-Beati Paoli Rumanz ta' Salv Sammut kul f'St Ba tagħ ef Ż 20 3 Skr B; ti u S MA TA PEN A D F'għ pea, AaPħ Borg Cardona L-importanza tal-bilanċ tal-karboidrati fid-dieta taz-ziemel Xebh ta' kliem Malti IT l-Għodig etti IT AT G Wirja ta' wħud mill-aktar binjiet u III TIT ET wieħed għandu jżur X'inhu meħtieg biex persuna twaqqaf assoċjazzjoni kulturali' 1, as - ( Ma ietral 2 Aċl (a rà Q MA wf Ħ LA Sa MM kl Kull ied test a. eb ki A 7 i f ġa m- U Ek - Ma . senza p B ik LM G Bi ia Ke e IT Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija Forti Campbell . Forti Unika marbuta ma' restawr ekk tieħu tliet proġetti biss, il- Nutarili u Admiraltv House, li t-tlieta li huma jinsabu fil-Belt Valletta, hemm investiment ta' ftit inqas minn €20 miljun, bl-ewwel żewġ proġetti ffinanzjati parzjalment minn Fondi Ewropej. Hemm impenn sħiħ li l-wirt kulturali tal-pajjiż jissaħħaħ bħala prodott kulturali, kemm għal-lokal kif ukoll għall-barrani. Madankollu, l-impenn f'dan is-settur iħares ukoll lejn il-preservazzjoni tal-wirt lokali għall- ġenerazzjonijiet futuri tagħna. Bħalissa hemm diversi proġetti ta' restawr. Id-Direttorat għar-Restawr għandu xejn anqas minn 71 proġett għaddej u mifrux fuq il-gżira. Restawr li jħaddan minn palazzi għal niċeċ u statwi, ħidma li mhijiex faċli, speċjalment meta wieħed iqis li ħafna mill-bini storiku tagħna huwa mibni bil-ġebla lokali, li hija ratba u tiddeterjora faċilment bit-temp. Barra minn hekk, uħud mis-siti kienu addandunati għal għexieren ta' snin, u kellhom bżonn interventi kbar ta' restawr. Madankollu tim dedikat - tim professjonali dedikat - qed jieħu ħsieb dawn il-proġetti u qed jagħtihom nifs ġdid biex ikunu ippreservati għall-posterità. Tajjeb li jingħad li meta qed ikun hemm xogħol ta' restawr, tittieħed kunsiderazzjoni wkoll tat-tendenzi moderni f'dan is-settur. Huwa fatt magħruf li l-ġenerazzjoni żagħżugħa - u l-ġenerazzjonijiet li ġejjin - huma ġenerazzjonijiet li twieldu f'dinja orjentata ħafna lejn it-teknoloġija tal-informatika. Din il-ġenerazzjoni mwielda f'dinja ta' teknoloġija sofistikata għandha l-informazzjoni kollha li teħtieġ sempliċiment b'għafsa ta' buttuna. Għalhekk meta qed isir restawr, u fejn huwa possibbli, apparti milli terġa tiddaħħal in-nisġa storika tas-siti tagħna, iridu wkoll jidħlu ideat ġodda biex nieħdu l-immaġinazzjoni taż-żgħar, u lejn il- mużewijiet tal-pajjiż. Ħu l-Mużew Nazzjonali tal-Arti -— l-MUŻA. Il-ħsieb wara l-branding tiegħu u wkoll wara l-esebiti wasslu għall-adozzjoni u l-iżvilupp tas-sit f'mudell parteċipatorju. MUŻA jagħti lill-parteċipanti mezzi biex jesperjenzaw permezz tat-teknoloġija l-esebiti 'l hinn minn pittura u statwi biss. Mod li dawk li jżuru l-mużew, iħossuhom parteċipi f'dak li qed jaraw esebit. Din kienet formula ta' suċċess għall-MUŻA, formula li qed tkun addottata fejn possibbli f'siti oħra. Hekk ukoll il-Valletta Design Cluster, li se tkun inizjattiva tal-ewwel xorta bħalha f'Malta. Dan is-sit se jkollu spazju ddedikat lill-NGOs u lill-individwi bbażati f'Malta u li jaħdmu fis-settur kulturali u Ir-riġenerazzjoni ta' din iż-żona fil-Belt Valletta u li ilha abbandunata għal żmien twil hija parti minn pjan wiesa' biex jagħti ħajja lil din in-naħa tal-Belt Kapitali tagħna. Il-Valletta Design Cluster huwa spazju komunitarju għal prattika kulturali u kreattiva li jappoġġja u wkoll jippromwovi l-kreazzjoni kulturali bħala katalist għall- innovazzjoni. Imma apparti l-kreattività, dan il-lok huwa wkoll mezz li permezz tiegħu hemm rabta mal-komunità Beltija li tgħix f'dawn in-naħat. Anke bdan ir-restawr, qed ikun hemm preservazzjoni ta' bini storiku li kien abbandunat ma' teknoloġija moderna u permezz tiegħu se jkun hemm l-arti u l-kultura aċċessibbli mhux biss għall- artisti lokali u barranin iżda wkoll għall- artisti żgħażagħ li telgħin jgħożżu dan is- settur kulturali. Permezz tal-interventi fl-Arkivji Nutarili, mhux biss qed tkun żgurata l-preservazzjoni ta' bini storiku, imma l-Arkivji Nutarili se jkun iktar aċċessibbli filwaqt li jintuża l-potenzjal sħiħ tiegħu għall-benefiċċju tal-komunità. Admiraltv House huwa eżempju tajjeb ieħor. Dan il-proġett se jara r-riabilitazzjoni ta' wieħed mill-eqdem bini fil-Belt Kapitali tagħna, palazz tas- seklu 17 u bini li huwa meqjus bħala wieħed mill- eqdem fil-Belt Valletta. Dan se jservi bħala l-post ta' żewġ uffiċċji importanti fis-settur tal-ġustizzja. Dawn huma biss ftit eżempji ta' kif ir-restawr qed jingħata l-importanza li tistħoqqlu. U mhux biss fil-Belt Valletta u l-madwar. Permezz ta' skema msejħa 'Xogħlijiet ta' Restawr għall-Kunsilli Lokali', id-Direttorat tar-Restawr fi ħdan il- Ministeru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, qed jiġu restawrati diversi siti u binjiet storiċi li jinsabu fil-lokalitajeit tagħna. Hija skema miftuħa darba fis-sena li permezz tagħha tingħata għajnuna lill- Kunsilli Lokali biex jippreservaw b'restawr siti ta' mportanza u ta' wirt storiku. Dan ix-xogħol huwa wieħed li għaddej il-ħin kollu, tant li d-Direttorat imsemmi sissa ħadem f'7096 tal-lokalitajiet u għandu 71 proġett għaddejjin li qegħdin fi stadji differenti ta' restawr. Din hija skema li qed tħalli l-frott tagħha. Hemm binjiet li reġgħu ngħataw il-ħajja mill-ġdid, oħrajn li ġew salvati minn qerda minħabba l-istat li kienu jinsabu fih. Imma l-perseverazzjoni, il- ħila u d-dedikazzjoni tad-direttorat qed iwasslu biex dawn ikunu riġinerati mill- ġdid, jingħataw ħajja ġdida u fuq kollox ikunu ppriservati għall-ġenerazzjonijiet li ġejjin warajna. Permezz ta' din l-iskema ġew salvati u restawrati binjiet, statwi reliġjużi, niċeċ u wkoll siti oħra li kien jixirqilhom l-attenzjoni li ngħataw. Hemm siti li jipproponu sfidi biex ikunu restawrati. Dan huwa fattur tal-istat tagħhom u wkoll l-investiment li jrid isir. Imma anki hawn hemm l-almu biex dawn ukoll ikunu mħarsa u restawrati. Kif stipulat b'mod ċar fil-programm u l-istrateġija tal-Ministeru għal dawk li huma kultura u l-arti, se jkompli jkun hemm investiment fis-settur kulturali u kreattiv, settur li ssaħħaħ dejjem aktar u qed jaħdem għal aspettattivi għoljin u li jikkontribwixxi ħafna għall-ekonomija tal-pajjiż. Ritratt: DOL- Omar Camilleri Ritratt: DOL- Reuben Piscopo ien ma nistax nimmaġina x'għad baqa' x'jinkiteb dwar din il- ġrajja; pero riċentament sirt naf li l-Professur Joe Pirotta qed iħejji ktieb ieħor li se joħroġ dalwaqt fl-okkażjoni tal-ewwel: Ċentinarju minn dan l-avveniment. F'dan l-artiklu nixtieq nirreferi għal tlieta mill-kotba li jittrattaw dan is- suġġett: 1) 'Ir-Rivoluzzjoni Maltija tal-1919' ta' Henrv Frendo b'introduzzjoni ta' Andrew P. Vella, Professur tal-Istorja fl-Università Irjali ta' Malta, stampat fl- Empire Press fl-1970 2) 'Meta l-Malti Għadab — Is-7 ta' Gunju 1919, 60 Sena Wara' ta' Geraldu Azzopardi, ippubblikat mill-Partit Laburista, stampat fil-Printex Press fl- 1979 3) 'Sette Giugno 1919 Tqanqil u Tibdil ta' Michael A. Sant (t.1934 — m.1999) ippubblikat fl-1989 mis-Sensiela Kotba Soċjalisti tal-Partit Laburista (SKS Nru 29). Fil-ktieb tiegħu, Henrv Frendo ma daħalx fis-suġġett fejn inħadem dan il- monument. Min-naħa l-oħra, Geraldu Azzopardi f'paġna 43 kiteb 'Billi Edwards, li miet f'Birkirkara fit-22 ta' Frar 1924, il-monument tkompla mill- brunżar Ġużċ Abela tal-Ħamrun u qam 'il fuq minn £200'. Minn fejn Geraldu ġab din l-informazzjoni ma nafx. Għaxar snin wara, Michael Sant irrepeta l-istess teorija fil-ktieb tiegħu 'Sette Giugno' 1919 Tqanqil u Tibdil (SKS 29). Stqarr li kkwota dak li kiteb Geraldu Azzopardi dwar ix-xogħol fil-bronż tal-monument (Ara Appendiċi E., f'paġna 212). Iżda hi din il-vera storja ta' fejn inħadem il-monument ta' Boris Edwardsż Fil-verità, dan il-monument kien ġie fondut f'St Joseph Foundrv, li kienet tinsab f'numru 13, Pawla Hill, Raħal Ġdid. L-ISTORJA WARA DIN IL-FUNDERIJA Sa ma kelli xi 20 sena, li kieku xi ħadd kien jistaqsini 'Hemm xi rabta bejn il-familja tiegħek u s-Sette Giugnot' Ir-risposta tiegħi kienet tkun li ommi, Ġuża Vassallo, twieldet ġimgħa eżatt qabel seħħet il-ġrajja, jiġifieri fit-30 ta' Mejju 1919. Jien twelidt fl-eqqel tal-gwerra, fis- 27 ta' April 1942, f'numru 61, Pjazza San Nikola, is-Siġġiewi fejn il-familja ta' ommi u tiegħi kienu refuġjati. Ommi, Ġuża, kienet l-ewwel wild ta' Emanuel Vassallo, magħruf f'Raħal Ġdid bħala Tal-Funderija, u martu, Melita mwielda Cole. Ommi kellha ħames ħutha oħra, Emanuel, Johnnv, Marv, Carmen u Gigi (Louis). Ommi biss kienet miżżewġa. Il-ġenituri tiegħi żżewġu nhar is- li kienu qegħdin jagħmlu r-ronda tal- Black Out, ħabbtulhom il-bieb biex jinformawhom li kellhom id-dawl elettriku jidher mit-triq u kellhom joqogħdu attenti biex ma jħallux dawl jidher mit-twieqi jew mill-bieb. Wara r-riċeviment, il-ġenituri tiegħi marru d-dar tagħhom Nru 26 Triq tal- Borg, Raħal Ġdid, madwar 500 mitt metru 'l bogħod mid-dar tal-ġenituri tagħha u erba' bibien 'il bogħod minn żewġ żijiet ta' ommi, Agnes Pace u Emilv West, ħut ommha. Ma' Emilv kien joqgħod missierha Johnnv Cole. Għaxart ijiem wara t-tieġ ta' missieri Lewis Glanville u ommi Ġuża Vassallo, Benito Mussolini f'Ruma ddikjara li l-Italja kienet daħlet fil-Gwerra, alleata tal-Ġermanja Nażista. L-għada, it- Tnejn filgħodu, 11 ta' Gunju 1940, ġiet skwadra ta' ajruplani Taljani jitfgħu l-ewwel konsenja ta' 'fjuri u ċikkulatini' kif kienu jwiegħdu n-Nazzjonalisti lill- u ONE ATA AI ezz kr 9 Sibt, 1 ta' Ġunju 1940 fil-Knisja ta' Santa Ubaldesca, Raħal Ġdid, peress li dakinhar kienet lejliet il-festa Titulari tal-Parroċċa ta' Raħal Ġdid, li f'dik il- ħabta kienet għadha dik tal-Qalb ta' Ġesu. Ftit jiftakru li f'Malta dak iż-żmien kienet diġà bdiet tiġi osservata l-Black Out wara nżul ix-xemx u matul il- lejl kollu allavoja konna għadna ma dħalniex fil-gwerra. Kif kienet l-użanza f'dik il-ħabta, ir-riċeviment tat-tieġ sar fid-dar tal-ġenituri tal-għarusa, Nru 105 Pjazza Pawla, Raħal Ġdid. Kienet dar kbira bi ġnien ftit imdaqqas. Waqt ir-riċeviment, żewġ pulizija poplu Malti qabel il-gwerra fuq gżiritna. Bl-għajnuna ta' oħt nannti oħra, Annie Delia xebba Cole, u mart l-avukat Nikol Delia, il-familja ta' ommi u tiegħi krew dar fis-Siġġiewi, proprjetà tal- familja Delia. Imnalla morna għall-kenn fis-Siġġiewi għax fit-tliet snin ta' gwerra, id-dar tagħna fi Triq Tal-Borg intlaqtet darbtejn. It-tieni darba kien fil-Giovedi Gras tal-1942, xahrejn qabel twelidt jien. Dakinhar, ajrupjani Ġermaniżi waqqgħu ħafna bini f'Raħal Ġdid. 'Direct Hit' laqtet il-bini fil-blokka ta' faċċata tad-dar tagħna, il-blokka bini bejn il-Pjazza, Triq Ħaż-Żabbar, Triq il- Qalb Imqaddsa ta' Ġesu u Triq Tal-Borġ. In-nannu ta' George Glanville ma' ommu meta kienet għadha tifla Jien twelidt fis-27 ta' April 1942 u bħala parrini kelli lin-Nannu, Emanuel Vassallo (Tal-Funderija) u lin-Nanna Carmena Glanville. Sfortunatament, in-nannu miet ġimagħtejn eżatt wara li twelidt jien. Miet fil-11 ta' Mejju 1942 u kellu biss 58 sena. Ommi kienet tgħid li missierha miet bl-inkwiet li ġarrab meta sar jaf li l-funderija tagħhom intlaqtet f'attakk mill-ajru mill-Ġermaniżi. Ġranet wara li miet in-nannu, missieri kiteb lil ħu n-nannu, iz-ziju Ġużeppi, li flimkien man-nannu kienu propretarji u diretturi ta' dik li kien jisimha St Joseph Foundrv. Missieri informah li l-armla ta' ħuh, Melita, kienet se tħalli t-tmexxija tal-funderija f'idejh, Lewis Glanville, flok żewġha. Ko-propretarja oħra tal-funderija kienet Rafela Vassallo, oħt Emanuel u Ġużeppi. Iz-zija Rafela kienet xebba u kienet toqgħod fi Strada Palma, faċċata tal-parapetti. Matul il-gwerra baqgħet Bilwieqfa, xellug għal-lemin: Johnnv Vassallo (ħu ommi), Carmel Aquilina u Ġużeppi Vassallo (ħu n-nannu, direttur) Bilqiegħda, xellug għal-lemin: Emanuel Vassallo, ħu ommi; Joseph Vella (iż-Żuż); Emanuel Vassallo (in-nannu, direttur); and Ċikku Aquilina (model maker) tgħix hemm u kriet iż-żewġt ikmamar fl-ewwel sular fid-dar tagħha lill-Gvern biex jintużaw bħala klassijiet tal-iskola. Skont il-Kanonku Mario Agius, hu u ħu ommi ż-żgħir, Gigi, kienu jattendu l-iskola f'din id-dar. Il-Gvern ta' dak iż-żmien ried li ma jkunx hemm konċentrazzjoni kbira ta' tfal fl-istess post minħabba l-gwerra. Dar oħra li naf li kienet tintuża għall-istess skop kienet id-dar tal-familja Jones fi Triq Ħaż-Żabbar, f'Raħal Ġdid. Din kienet tinsab fil-blokka bejn Triq is-Sorijiet u Triq Schreiber. Din l-informazzjoni kien tahieli ċertu Pawlu Balzan li kien joqgħod fl-istess blokka. Dak iż-żmien l-iskola tal-Gvern kienet qiegħda tintuża bħala maħżen tal-ikel priservat. Għall-inqas dan hu dak li kien qalli Leli Attard, magħruf bħala Leli l-Għawdxi li kien jilgħab centre half mal-Hibernians FC. u M.EA. XI. Meta waqgħet il-funderija, magħha nqerdu d-dokumenti kollha li kienu jeżistu. Dan qed ngħidu biex dak li se nasal għalih aktar tard hu bbażat fuq dak li smajt tul is-snin mingħand persuni ta' min jorbot fuqhom u xi dokumenti li kien għad fadal. Naf żgur mid-dokumenti li kellu missieri ta' żmien meta kien imexxi l-funderija, li wara li spiċċat il-gwerra, l-ewwel xogħol li sar kien dak biex jitnaddaf is-sit mit-tifrik mwaqqa. Dan ix-xogħol beda fis-16 ta' Ġunju 1945 u spiċċa fl-4 ta' Lulju 1945. Ix-xogħol qam £19-10s-0d f'paġi, meta l-paga ta' raġel kienet £1 kuljum. Aktarx li l-ġebel li tneħħa mill-funderija spiċċa f'Tal-Borġ, f'Raħal Ġdid fejn kien qed jinġabar il-ġebel mill-Isla, Bormla u l-Birgu biex jinbena x-Schrieber Football Ground. Fis-26 ta' Ġunju bdiet fażi oħra ta' xogħol, dik tal-istallazzjoni ta' sistema Er H AW Ta taħ Wieħed mill-ħafna reklami li kienu jidhru fil-ġurnal It-Torċa dwar St Joseph Foundrv fis-sittinijiet ġdida tal-elettriku, ilma, drenaġġ, overhead crane u l-makkinarju ġdid. Minkejja li dan ix-xogħol baqa' sejjer sal- 21 ta' Lulju 1945, is-St Joseph Foundrv reġgħet bdiet topera bħala funderija, fis-17 ta' Lulju 1945. Dan hu kkonfermat fil-kotba 'Cleaning of Debris' f'paġna numru 2 u 'Installation of Machinerv' paġni 41-80. Jien ġieli mort ma' missieri sal- funderija f'dan il-perjodu. Ix-xogħol prinċipali kien t-tappieri u l-qafas li fuqha tistrieħ it-tappiera. Dawn kienu jintużaw għas-sistema tad-drenaġġ li kienet qiegħda tinfirex ma' Malta kollha. Niftakarni, kont kburi nara tappieri f'ħafna bliet u rħula b'St Joseph Foundrv fiċ-ċentru ta' kull waħda. Barra mit- tappieri, fil-funderija kien isir kull xorta ta' xogħol tal-fondut, bronż, gunmetal, ċomb u metalli oħra. Jien kelli qlugħ b'kontrakarrina b'piż taċ-ċomb, mudellat u fondut fis-St Joseph Foundrv. għal ĦA ta' Fost affarjiet oħra li kienu jinħadmu f'din il-funderija kien hemm il-faċċati u l-bibien tal-fran tal-ħobż. Min-nota, sirt naf li fil-5 ta' Settembru 1947, Giustu Mercieca ħallas £75 ta' faċċata u bieba għall-forn tiegħu u ta' kwantità ta' fire- bricks għall-forn. Il-prezz kien jinkludi t-tqegħid tal-faċċata u l-bieba f'postha fil-forn tal-klijent. F'Awwissu 1949, ommi u żewġ ħutha bniet biegħu sehemhom fis-St Joseph Foundrv lit-tliet ħuthom subien li bdew imexxu huma. L-ewwel darba li smajt bir-relazzjoni bejn il-funderija St Joseph mas-Sette Giugno kien mingħand ħabib tiegħi li kien joqgħod Ħal Tarxien, Ġanni Tirchett. Ġanni kien iħobb jinżel jiltaqa' ma' grupp ta' pensjonanti oħra fil-pjazza ta' Raħal Ġdid ta' kull filgħaxija. firaknija- taħdem kull ko m Pt welding. u inġinerija. $DA iena, Af: l TAL-GVERN U T-TLIET SERVIZZI ħafna .DIAL 26316 kont inħobb nagħmilha magħhom, nisma' r-rakkonti tal-esperjenzi sbieħ jew koroh li kienu għaddew minnhom. Fost il-ħafna rakkonti interessanti li Ġanni kien qalli kien hemm taqbila popolari ta' tfulitu. Is-sena li qalieli kienet l-1962. Tant kemm kienet għoġbitni li kont ktibtha biex żgur ma ninsihiex. Din kienet tingħad l-aktar mill-Għawdxin li kienu jiġu Malta għal xi qadja. Hekk kif kienu jinżlu x-xatt tal- Belt u jibdew triqithom lejn il-Victoria Gate kienu jgħaddu minn quddiem l-statwa ta' Nettuno, quddiem is-suq tal- ħut u kienu jgħidu hekk: ĠEWWA IL-LOKALITAJIET TA' San Pawl il-Baħar Birżebbuġa Marsaskala Jgħidu li d-diskors bħaċ-ċirasa. Darba fost l-oħrajn, Ġanni qalli li meta kien għadu ħafna iżgħar kien għamel żmien jaħdem fis-St Joseph Foundrv. Kif kien jaf li Emanuel Vassallo kien in-nannu tiegħi, ma nafx. Qalli li l-monument għall- Vittmi tas-Sette Giugno, li hemm fuq qabarhom fiċ-Ċimiterju tal-Addolorata, kien ġie fondut fis-St Joseph Foundrv. Qalli li responsabbli mill-monument kien artist Russu. Kien qed jirriferi għal Boris Edwards. Erbgħin sena wara, ġara tal-ġenituri tiegħi, is-Sinjura Rose Grima tennitli dak li kien qalli Ġanni Tirchett dwar il- monument tas-Sette Giugno li hemm fiċ-ċimiterju tal-Addolorata. Fis-27 ta' Lulju 2004, is-Sinjura Rose Grima, xebba Aquilina, bint Ċikku, magħruf bħala Ta' Majsi u Rozina, ta' Nru 13 Triq Tal-Borġ, Raħal Ġdid, faċċata tad-dar fejn trabbejt jien. Qaltli li missierha, Ċikku u ħuh Carmel Aquilina kienu jaħdmu f'St Joseph Foundrv. Missierha kien jirrakkonta li l-monument tas- Sette Giugno kien ġie fondut fil-bronż fil-funderija tan-nannu tiegħi. F'dik l-epoka, Ċikku Aquilina u ħuh Carmel kienu jaħdmu hemm bħala 'model makers'. Ċikku kien jgħid ukoll li l-bust tal-Markiż Scicluna kien ġie fondut fil- bronż hemm ukoll. Biex tikkonfermali li missierha u zijuha kienu jaħdmu fis- St Joseph Foundrv, is-Sinjura Grima sellfitni ritratt biex nagħmel kopja. Fir- ritratt meħud ħdejn il-funderija jidhru n-nannu Emanuel Vassallo, ħuh Ġużeppi, żewġt aħwa ta' ommi, Emanuel u Johnnv, Ċikku u Carmel Aquilina u Joseph Vella (Iż-Żuż) minn Arcade Street. Ir-ritratt ittieħed bejn wieħed u ieħor fl-1936. Tajjeb li ngħid li Ċikku u missieru, Tumas Aquilina, kienu dawk li ħadmu l-pulptu għall-Knisja ta' Kristu Re, Raħal Ġdid. Jekk ma niktibhiex, Tumas u Ċikku Aquilina kienu jibqgħu mhux apprezzati għall-kwalità ta' xogħolhom. Nies li jagħtu kontribut lill-komunità għandhom ikunu apprezzati. Ftit qabel il-gwerra, Ċikku Aquilina spiċċa mill-funderija u beda negozju differenti, jibni l-karozzi tal-linja u privates, coach bodv builder. Beda f'maħżen f'Pawla Hill, Raħal Ġdid, faċċata, ftit l isfel mis-St Joseph Foundrv. Fuq il-faċċata tal-maħżen fejn Ċikku beda jaħdem kien hemm statwa ta' Santa Rita. Skont ma' qaltli bintu wara l-gwerra, Ċikku bena garaxx kbir b'residenza fuqu fi Triq Kordin, wara l-funderija, maġenb Villa Blve. Ċikku Aquilina bena għexieren ta' xarabankijiet u għallem tista' tgħid lil dawk kollha li warajh bdew jibnu x-xarabankijiet għal rashom. L-aktar wieħed magħruf minn dawk li ħarġu minn taħt idejh kien Michael Debono ta' Ħaż-Żebbuġ, li wara biddel in-negozju tiegħu fil-bini tax-xarabankijiet u sar wieħed mill-importaturi tal-karozzi ewlenin ta' pajjiżna. Din il-konferma tas-Sinjura Rose Grima ħeġġitni nikteb biex nikkoreġi informazzjoni żbaljata dwar fejn kien ġie fondut il-monument ta' Boris Edwards. Jekk le, l-iżball jibqa' jiġi ripetut u l-verità tibqa' mhix magħrufa. Fuq kollox hemm aspett ieħor li jorbot dan il-monument tas-Sette L-isem St Joseph għadu jidher fuq il-bini fejn kienet il-funderija. Il-funderija kellha erba' bibien prinċipali. Tnejn minnhom, 13 u 15, kienu fit-Telgħa ta' Raħal Ġdid u t-tnejn l-oħra fit-Triq ta' Kordin. Imbagħad kien hemm bibien żgħar fi Triq Prinċipessa Maria minn fejn kienu jdaħħlu minnhom il-ħadid Dan il-monument tas-Sette Giugno kien sar fuq inizjattiva tal-Politiku Nazzjonalista Nerik Mizzi. In-nannu tiegħi, kien jiġi prim kuġin mal-mara ta' Nerik Mizzi. Mhux qed nimplika xi favoriżmu politiku, anki jekk din il-parti tal-familja Vassallo kienet tappoġġa lil Nerik Mizzi. Fuq kollox meta tlesta dan il-monument, fl-1925, Nerik Mizzi kien għadu mhux miżżewweġ ma' Bice Vassallo. Biss żgur li Nerik Mizzi kien jaf bil-Funderija St. Joseph u kien jaf bil-kapaċitajiet ta' min kien imexxiha, inkluż tan-nannu tiegħi, li barra li kien wieħed mis-sidien, kien anki model maker kapaċi. Dak li nista' ngħid hu li miż-żwieġ tiegħu ma' Bice Vassallo, Nerik Mizzi saħħaħ il-ħbiberija mal-politiku Nazzjonalista Nikol Delia, li kif rajna kien iżżewweġ lil Annie Cole li kienet tiġi oħt in-nanna, Melita Cole, jiġifieri l-mara ta' Leli Vassallo. Fi kliem ieħor, din kienet funderija li mhux biss kellha s-saħħa industrijali li tagħmel monument ta' dan il-kobor, iżda kellha ukoll l-għarfien u n-nies tas-sengħa li kienu kapaċi jagħmlu monument bħal dan. iż i Busuttil li kien għalliem tal- B. mediċina fl-Università ta' Malta u l-involviment tiegħu fis-Sette Giugno. Busuttil kien skjerat fuq in-naħa Ingliża. B'reazzjoni għal din l-istorja kitibli s-Sur Vincent Ellul, qarib tas-Sur Busuttil. Fil-komunikazzjoni tiegħu, tani informazzjoni ġenjaloġika li tirrifletti x'kien qed jiġri fis-soċjetà Maltija, b'mod partikolari, dik il-parti tas-soċjetà tagħna li kienet se tkun wara l-Ingliżi. B'hekk naraw in-naħa l-oħra tal-munita u nifhmu ftit aħjar il-kumplessità tas- sitwazzjoni u t-tensjonijiet politiċi f'Malta fil-bidu tas-seklu għoxrin. Dawn il-ħsibijiet tal-ħabib tiegħi, is- Sur Vincent Ellul, qed naqsamhom magħkom bil-permess tiegħu. Is-Sur Ellul spjegali li Ruggieru Busuttil kien jiġi prim kuġin tan- nannu tiegħu, li kien farmaċista, bl- isem ta' Ġużeppi Ellul. Ġużeppi Ellul kien jappartjenti lil familja importanti f'Bormla tat-tieni nofs tas-seklu dsatax. Ħuh kien il-Magistrat Lorenzo Ellul. Din in-naħa tal-familja kienet ixxaqleb pjuttost favur il-kultura Taljana. Ġużeppi Ruggier Busuttil kien sar perit lejn is-sena1865. Kien leħaq il-perit tal- Gvern. Kien involut f'numru ta' proġetti fosthom bini ta' kappelli fl-Addolorata. Fuq kollox, jingħad li dan il-perit kien wieħed minn dawk tal-ewwel li beda jibni f'Raħal Ġdid. Fil-bidu tas-seklu għoxrin, il-Gvern Ingliż beda joħroġ numru ta' plots għall-bini f'Raħal Ġdid. Ħafna nies bdew jinżlu joqogħdu f'din il-lokalità minħabba t-tarzna. Il-Perit Giuseppe Ruggiero Busuttil beda jixtri dawn il-plots u jiżviluppahom fi djar għall-ħaddiema. Fost il-plots li l-Gvern kien ħareġ għall-bini fl-1902, kien hemm dawk magħrufa fiż-żona ta' Raħal Ġdid, bħala Tal-Borg. Dan l-iżvilupp tal-Perit Busuttil, offra mudell li se naraw ikompli jiġi użat minn periti li ġew warajhom, Karta ta' Visita tal-farmaċista Joseph Ellul fosthom il-Perit Ġużeppi Pace u l-iżvilupp li dan kien għamel f'Paceville. Illum din il-lokalità ġġib ismu. Il-perit Pace spiċċa għamel dak li għamel qablu Perit Busuttil, iżda fuq skala akbar. Tnejn minn ħut Giuseppe Ruggier Busuttil kienu Marianna u Rachela. Rachela tiġi l-bużnanna ta' Vincent Ellul li ġentilment qed jgħaddi dan l-istudju ġenjaloġiku dwar din il-familja. Giuseppe Ellul kien iżżewweġ lil Marianna Busuttil. Giuseppe Ellul kien minn Bormla u kien magħruf bħala fabricante di cotone. Hu kellu kumpanja tal-qoton li kien imexxija flimkien ma' ħuh. Meta martu Marianna mietet, Ġużeppi żżewweġ lil oħtha, Rachela. Kienet xi ħaġa normali f'Malta f'dik il-ħabta. Din il-prassi għadha qawwija fost il-komunità Lhudija sal-ġurnata tal-lum. Rachela tiġi l-bużnanna ta' Vincent Ellul. Wieħed mit- tfal, Giuseppe, ġie msemmi għal missieru Ġużeppi. Dan kien sar farmaċista u l-farmaċija kien jisimha Victoria Pharmacv u kienet tinsab f'Bormla, eżattament fi 93, Strada San Giorgio. ġ s ti t ħ mal to what prog iż. MISĊELLANBOLS skEVICEA Fuq kollox, l-ispiżjar Ġużeppi Ellul kellu żewġ ħutu bniet mill-ewwel żwieġ ta' missieru, waħda jisimha Maria li twieldet fl-1862 u l-oħra Marianna li twieldet 1877. Maria żżewġet lin-nutar Salvatore Cauchi minn Bormla. Din mietet fl-1903 u n-nutar Cauchi, spiċċa biex wara, iżżewweġ lil Marianna. Qed ngħid dan biex nuri kemm kienet prattika komuni li l-familji jibqgħu jiżżewġu f'xulxin mingħajr ma jkissru l-liġijiet tal-konsangwità jew jinħoloq xi tip ta' inċest. Min-naħa tiegħu, l-ispiżjar Ġużeppi Ellul tilef lill-mara Carmela fl-1919 minħabba l-influwenza Spanjola u hu miet ftit tas-snin wara, l-1922, bit-tfal tagħhom jispiċċaw orfni. Interessanti li dan Ruggieru Busuttil fil-parlament Malti meta kien ingħata borża ta' studju biex imur jistudja fl-Ingilterra u kien hemm mistoqsija parlamentari biex ikun jafu xi progress kien hemm fuqu. Fost ħut Ruggiero Busuttil insibu lil Emma li żżewġet fil-klassi legali. Hi żżewġet lill-avukat Giuseppe Sacco. Ruggieru Busuttil kellu ħuh li kien ukoll spiżjar. Kien jismu Edgardo. Ħutu oħra kienu it-tabib Antonio Busuttil u t-tabib Gorgie Busuttil. Imbagħad kien hemm il- konnessjoni reliġjuża. Il-familja Busuttil kienet marbuta sew ma' għaqda li kienet għadha kif twaqqfet, dik tal-Unione Cattolica San Giuseppe. Din kienet għaqda tal-mutuo soccorso, jiġifieri għaqda li toffri assistenza soċjali fi żmien meta ma kienx hemmx servizzi soċjali. Dawn kienu t-tobba mħallsin minn din l-għaqda. Anke ħuh Edgardo kien ukoll involut f'din l-għaqda. L-istess kienu l-kuġini tiegħu. Il-farmaċista Ġużeppi Ellul kien mnejn il-membri ta' din l-għaqda kienu wieħed mill-farmaċisti jmorru jiġbru l-mediċina mingħajr ħlas mingħandu. Il-farmaċista kien jitħallas mingħand l-Unione fl-aħħar tas-sena kif juru reġistri ta' dak iż-żmien. B'hekk, minn din l-informazzjoni, naraw kif il-familji kienu qegħdin jiżżewġu għand xulxin u l-alleanzi li kienu bdew isiru, permezz taż-żwiġijiet bejn familji li kienu fin-negozju u ma' familji ta' professjonisti. Biss anke jekk ħafna minn dawn il-familji fin-negozju kienu jħarsu lejn l-Ingilterra bħala mudell politiku u ekonomiku li Malta kellha tadotta u li huma kellhom interess kollu li jappoġġawh, fl-analiżi tal-familji wieħed jiskopri li l-alleanzi politiċi kienu mżewqa. B'hekk min jaħseb li dan il- fattur politiku ta' familji jkunu mżewqin politikament hu xi fenomenu modern qed jgħarralu. Anke fl-imgħoddi, il- familji Maltin ma kinux kollha ma' naħa waħda tal-ispettru politiku. Triq Il-Burmarrad, Naxxar Propertv Negotiatjon : 79492755 Email : Rumanz ta' SALV SAMMUT an hu rumanz polizjesk, iżda hu mimli b'anedotti ta' ħsibijiet soċjali, politiċi u reliġjużi li l-awtur jibnihom madwar abbuż sesswali fuq it-tfal subien. Dawn l-abbużi huma deskritti b'mod grafiku ħafna, li kważi, kważi jressquk lejn ix-xifer ta' dak li fl- istorja tas-sesswalità sa ftit ilu kienet jitqies bħala kitba pornografika. Ir-rumanz jibda bdaħla jew preambolu fejn il-kittieb ta' dan ir- rumanz, Salv Sammut, jagħmel stqarrija fejn fiha juri l-ħsibijiet li hu jħaddan, dawk marbuta mal-ġustizzja soċjali. it-tema tal-ġustizzja soċjali se toħroġ b'saħħitha f'dan ir-rumanz, mingħajr mal-istess awtur ikisser is-suspans li b'sengħa kbira jibni matul ir-rumanż kollu. Iżda qabel ma nitkellem dwar dan ir-rumanz, ikun tajjeb li wieħed jgħid kelma dwar Salv Sammut. Għal ħafna, il- figura ta' Salv Sammut hi mwaħħda mat- trejdunjoniżmu militanti Malti. Għal ħafna snin Sammut kien fuq quddiem fil-ħidma — tredjunjonistika Maltija. Kien il-President tal-General Workers' Union fi żminijiet meta l-istess unjin ma kellhiex dejjem ir-riħ mill-poppa. Għal ħafna oħrajn, illum, il-figura ta' Salv Sammut hi dik ta' rumanzier li jaf iħaddem il-kelma Maltija b'sengħa u ħila kbira. Fdan il-ktieb għandna lil Salv Sammut taħt dawn iż-żewg oqsfa. Fil-ħajja professjonali, Sammut kellu ħ Is-Sur Salv Sammut jitkellem waqt il-preżentazzjoni tar-rumanz tiegħu. jiġġieled għad-drittijiet tal-ħaddiema. Xi drabi kellu jidħol ukoll biex jiddefendi każi ddisprati ta' ħaddiema li mhux bilfors kellhom raġun, iżda bħala trejdunjonista kellu d-dmir u d-dover li jaqbeż u jiddefendihom. Iżda aktar minnhekk, dawn is-sitwazzjoni għallmuh li persuna trid tipprova tifhem lill-persuna b'mod ħolistiku biex verament tista' ssir ġustizzja. Hawnhekk għandha storja marbuta mal-pedofolija. Għandna storja dwar nies li suppost, kif jgħid l-istess Sammut fid-daħla tar-rumanż, kellhom id-dmir u d-dover jieħdu ħsieb it-tfal fdati lilhom u minflok spiċċaw jabbużaw minnhom. Hawn fejn jidħol Salv Sammut it- trejdunjonistika. Forsi, wieħed jaħseb li minħabba li Sammut ġej minn unjin tal-ħaddiema li hi assoċjata max-xellug, kien se jieħu pjaċir minn din t-traġedja u jagħmel festa minnha. dak li kien qed jabbuża minn dawn it- tfal kien qassis li normalment, fil-kitba tax-xellugija, hu assoċjat mal-Lemin tal-ispettru politiku u allura hu l-għadu politiku. Iżda Salv Sammut ma jagħmilx hekk. It-trejdunjoniżmu rawwem fih sens ta' ġustizzja u dan jirbaħ fuq kull ideoloġija politika. Sammut jirrikonoxxi li jekk ikun hemm persuna jew tnejn jew tlieta ħżiena, dawn ma jfissirx li istituzzjoni sħiħa tkun ħażina. Fuq kollox, xi drabi tħoss, inti u taqra, li Sammut qed jipprova jifhem għaliex dan il-qassis kien qed jabbuża mit-tfal u jara għaliex kien qed jagħmel hekk u għaliex wasal fejn wasal. Iżda mbagħad jagħraf li trid isseħħ ġustizzja. Sammut jifhem ukoll li istituzzjoni hi magħmula minn ħafna nies u l-maġġoranza ta' dawn in-nies huma onesti u jaħdmu b'xejn u b'vokazzjoni. Bħala trejdunjonista jara t-traġedja ta' min bgħemilu jkisser ħafna xogħol tajjeb li numru ikbar ta' nies jagħmlu favur l-istituzzjoni li huma affiljati fiha. Hu joħroġ din is-solidarjetà b'mod litterarju fil-kliem li jqiegħed f'ħalq il-protagonisti tar-rumanz tiegħu. Min-naħa l-oħra, għandna r-rumanz miktub b'sengħa kbira li meta taqbdu f'idejk iħallik fuq ix-xwiek sal-aħħar kapitlu. Salv Sammut għandu s-sengħa ta' kif iqanqal il-kurżità tal-qarrejja tiegħu. F'kull kapitlu li jikteb, sal-aħħar wieħed, joħloq stennija li twasslek biex tkompli taqra. Kważi kważi, l-introduzzjoni L-udjenza li attendiet għall-preżentazzjoni tar-rumanz ta' Salv Sammut. Dan ġie ppreżentat ma' numru ta' rumanzi oħra, kollha pubblikazzjoni Horizons. li għamilt għal dan ix-xogħol issir irrelevanti għax, qabel kollox dan hu rumanz polizjesk u miktub biex persuna tieħu gost taqra bil-Malti. Fi kliem ieħor, dawn l-istejjer li jitkellem fuqhom jiġifieri l-abbuż sesswali fuq tfal subien setgħu qatt ma eżistew fil-verità. Setgħu kienu biss ħlieqa tal-kittieb, iżda xorta waħda dan jibqa' rumanż sabiħ ħafna, thriller li jżommok imsammar mal-ktieb. Ngħid għalija, ir-rumanz Malti nħobbu anke jekk minħabba x-xogħol tiegħi, niġġieled miegħi nnifsi biex insib ħin biex naqrah. Biss kif qbadt dan ir- rumanz f'idi, ma stajtx nitilqu minn idejja. Ħafna drabi l-awturi jirrikorri lejn sentenzi qosra li jgħinuk tgħaġġel fil- qari tiegħek. Bla ma trid tipprova taqta' min hu l-ħati jew il-qattiel. Meta taħseb li sirt taf, tinduna li għadek 'il bogħod mill-verità. Int u taqra tispiċċa tagħmel ħafna assunzjonijiet f'moħħok, iżda sal-aħħar, ma jirnexxilekx taqta' min hu l-ħati. Għalija dan ir-rumanz fakkarni fl-awtriċi Ingliża Agatha Christie, li kont naqra l-kotba tagħha fi tfuliti aktar milli fir-rumanzi ta' Dan Brown. Il-ktieb jiftaħ bil-kapitlu li jitkellem ġa ħ i dwar maltempa. U verament, dan hu ktieb mibni fuq maltempati tal-ħajja. F'dan il-kapitlu hemm deskrizzjoni sabiħa ta' żewġt irġiel li l-awtur ma jgħidilna xejn dwarhom jew min huma. Dawn insiru nafu biss min kienu fl-aħħar kapitlu, anke jekk inti u taqra tipprova tistaqsi min setgħu kienu dawn it-tnejn. Kulma jgħidilna l-awtur li wieħed minnhom kellu ħajja mqalba. Iħallina f'kurżità sal- aħħar. Imbagħad, Sammut joħodna lura fi flashback lejn it-tfulija u jibni l-istorja minn hemm 'il quddiem. Din hi storja li tmur lejn is-snin ħamsin. Salv Sammut jitkellem dwar il- problemi soċjali li kienu jbatu dawk It- tfal li jitilfu lil missierhom. Mhux dejjem l-omm setgħet iżżomm id-dar u b'hekk hu dak li ġralu t-tifel, bl-isem ta' Xandru. Mir-raħal ta' fejn kien joqgħod spiċċa jgħix f'dar fil-Kottonera u wara l-mewt ta' missieru spiċċa jgħix f'dar immexxija mir-religjużi. F'dan ir-rumanz, Salv Sammut jagħti stampa tal-ħajja f'Malta tas-snin ħamsin, kemm dik li kienu jgħixu n-nies tal- irħula u anke dawk tal-ibliet. Ifakkarna x'kienu jieklu t-tfal f'dik il-ħabta, bħalma hi bajda nejja mal-Ovaltine, jew inkella kif is-subien u l-bniet kienu jiskopru s-sesswalità tagħhom. Jagħti deskrizzjonijiet vivaċi tal-ibbuljar li kien isir fl-istituti. Għandna storja sesswali u pornografika — fis-sens wiesa' tagħha. B'sengħa jwasslilna immaġni sesswali u ta' prostituzzjoni ħajjin fejn il-protagonisti ma jibqgħux karattri xotti iżda jsiru nies tad-demm u l-laħam li qed tarahom quddiem għajnejk. Fi kliem ieħor, hawn għandha wkoll parti mill-istorja tas- sesswalità Maltija ta' wara l-gwerra, din id-darba miktuba b'forma ta' rumanz. Imbagħad joħodna tletin sena wara, lejn Malta tas-snin tmenin u disgħin. Jitkellem dwar l-iżviluppi li għaddiet minnhom Malta. Jien li għext dawk l-iżviluppi ħassejtni li qed joħodni lejn l-imgħoddi tiegħi. Il-ħafna bini li ħa post il-kampanja. Fuq kollox, f'dan ir- rumanz, Salv Sammut ma jitkellimx biss dwar korruzzjoni fil-Knisja. Ma jiddeskrivi fl-istituzzjonijiet politiċi u dawk tal- jiddejjaqx l-korruzjoni ġustizzja. Ma jiddejjaqx jgħid li min hu involut fid-droga u l-prostituzzjoni, għadnu protezzjoni minn fuq. Dan kollu jagħmlu b'mod viżiv u bħalma jiġri f'kull rumanz miktub tajjeb, jagħmlu billi l-qarrej iħossu parti mill-istorja. Anke meta jiġi biex jiddiskrivi l-kruha tal-istupru jagħmlu b'sengħa mingħajr inibizzjonijiet u dan iwasslek biex tagħraf aktar il-kruha tiegħu. Fil-ktieb idaħħal minn ġrajjiet pajjiżna li l-awtur jidher stejjer storiċi li kien parti minnhom, bħalma kienet ir-reazzjoni tal-Knisja Kattolika lejn ir-referendu tal-Integration tal-1956. Jitkellem dwar kif bdiet din ir-reazzjoni tal-knisja, jiġifieri nhar l-10 ta' Frar, festa ta' San Pawl u l-paniġierku ta' dakinhar. fakkarna li t-tfal tal-istituti kienu jittieħdu għall-manifestazzjoni politiċi organizzati mill-Knisja. Mit-tfulija, Sammut joħodna tliet diċenji wara. Dan jifforma t-tieni taqsima tal-ktieb. Ikun hawn fejn Sammut jibda t-thriller tiegħu. Jibdieh bi qtil makabru li bħala storiku ma naħsibx li qatt kellna bħalu. Ikun hawn fejn niskopri din ix- Xirka jew soċjetà tal-Beati Paoli u bil- mod il-mod nagħrfu eżattament x'kienet u din ix-xirka tibqa' żżomm lill-qarrej fuq ix-xwiek sal-aħħar tar-rumanż fejn hemm biss insiru nafu x'verament kienet. kolazzjon missirijietna' ri N ed ka Mt F'T FM mn , f b U p KI -- fi j pe 4 AW v. r4 Ġ va B w NI A/ MW MA wa / N 74 mW 4 fid sr 5/A80 l fajl Ki S4) ,$ L iii BV 4 W ANA G,6,P IL-KELMA VOGHURT ILLUM D'NA i a Na Mi va07 WI JAFU LI FL-IMGĦODDI AĦNA KELLNA L-VOGHURT TAGĦNA. KONNA NGĦIDULU BAQTA. orsi l-fatt li din il-baqta qatt ma ġiet ikkummerċjalizzata ġej mill- fatt li r-raħħala ma tantx kienu jħobbu jbigħuha. ir-raħħala, jiġifieri, dawk li kienu jrabbu l-merħliet, kienu jħobbu jżommuha għalihom u għall- membri tal-familji tagħhom. Dan nafu b'mod dirett minn stejjer fil-familja tiegħi stess. L-antenati ta' missieri niżlu minn Għawdex lejn Ħal Tarxien f'nofs is-Seklu Dsatax. F'Għawdex huma kienu raħħala. F'Ħal Tarxien bdew irabbu l-mogħoż kif kienu jagħmlu f'Għawdex u jbigħu l-ħalib. Kif qaltli waħda li tiġi minni u llum għandha l-età venerabbli ta' 98 sena, Elizabetta Schembri, il-baqta kienu jżommuha għalihom. Meta kienet tifla, iz- zijiet ta' missieri kienu jagħtuhielha meta kienet tmur iżżurhom filgħodu. Kienet parti mill-kolazzjon. Hawn qed nitkellmu fuq is-snin għoxrin tas-seklu l-ieħor. Hi kompliet tispjegali li l-ewwel darba, meta kienet marret tarahom, huma mhux biss kienu offruhielha, iżda qalulha wkoll, 'Ħudha għaliex inti tagħna'. B'referenza ċara li din ma kinitx tingħata lil kulħadd, u kienu qed joffruhielha għax kienet meqjusa bħala tal-familja. Jien niftakar ta' tifel meta l-ħalib kien għadu jinbiegħ fil-flixken. Xi drabi kien ikun hemm minnhom li kien ikollhom l-iskorċa fuq, fil-parti tal-għonq tal- flixkun. Kienet rari u kont qisek qed tirbaħ il-lotterija meta tiltaqa' magħha. Missieri kien introduċieni għaliha. Kien qalli l-ewwel darba li rajtha: 'ħudha għaliex dik baqta. Ma hemmx għalxiex inżid, li din l-iskorċa jew baqta kienet tinżel tajjeb filgħodu jew mat-tċ jew litteralemnt nikluha bil-kuċċarina. Kont issibha kemm taħt il-flixken li kellhom it-tap tal-fidda u allura l-ħalib kien ikun tal-baqra jew dawk bit-tapp tad-deheb u allura l-ħalib kien ikun tan-nagħġa jew tal-mogħża. Kif turi din l-istorja, il-baqta kienet waħda mill-elementi li missirijietna kienu jikkunsmaw filgħodu, bħala parti mill- kolazzjon tagħhom. Kien normali, diġà minn dawk iż-żminijiet tan-nofs, jekk mhux qabel ukoll, li f'Malta jiġi kkunsmat ikel ħelu bħala kolazzjoni. Dan l-ikel ħelu nsibu jiġi kkunsmat f'kolazzjonijiet speċjali li missirijietna kienu jorganizzaw f'numru ta' knejjes, filgħodu nhar il-festa. Il-baqta żgur kienet waħda minnhom. Il-fatt li din hi kelma Għarbija turi l-preżenza tagħha, u fuq kollox il-konsum tagħha nsibuh sa minn żmien l-Għarab. Erin Serracino Inglott, fil-famuż Miklem Malti tiegħu jispjega l-baqta bħala 'il- ħalib magħqud biż-żjieda tat-tames'. Erin Serracino Inglott ikompli jgħid li meta din tiġi misjura darbtejn issir irkotta. Din l-ispjegazzjoni tvarja mill-baqta li kien jagħti missieri lili tal-iskorċa tal-ħalib. Dan juri li kien hemm aktar minn tip waħda ta' tkun magħquda u densa din it-taħlita. Fil- Malti, illum issib min juża din il-kelma baqta meta l-ikel, speċjalment il-laħam ikun sar ħafna, kważi żżejjed u b'hekk idub f'ħalqekl BAQTA BL-GĦASEL B'hekk il-voghurt illum hu l-aktar prodott tal-ħalib li jixbaħ il-baqta. Iżda x'kienet sew id-differenza ta' bejniethom: Għall-inqas minn dak li niftakar ta' tifel, il-voghurt naturali kien għalina t-tfal qares ħafna. Ma konniex inniżżluh. Min-naħa l-oħra, dik li konna nsibu bħala baqta xi drabi fil-wiċċ tal-fliexken tal-ħalib konna niekluha bil-kuċċarina. Ma kellhiex togħma qarsa. Kienet krema magħquda. Ma kinitx ħelwa, biss lanqas ma kienet qarsa. Il-kelma poghurt hi ta' oriġini Turka u tfisser tagħġen. It-Torok bdew isejħu din it-taħlita bħala voghurt. L-aktar reġjun fil- bi 4 VŻ MET OINUA GVatti bħal dik Fil-produzzjoni tagħha, kull raħħal kien ikollu dak id-dettall speċjali tiegħu kif jagħmilha. Ġużċ Aquilina jagħti t-tifsira u anke l-oriġini ta' din il-kelma ftit differenti minn Erin Serracino Inglott. Aquilina fil-Maltese-English Dictionarv tiegħu ma daħalx fil-mod ta' kif kienet issir. Jiddeskriviha bħala 'curded milk. Ikompli jgħid li meta tkun misjura darbtejn issir 'butter-milk curd. Bdin id-definizzjoni, Aquilina ma kienx qed jifhem irkotta li hu jispjegaha 'cottage cheese obtained bv the reboiling of skimmed milk. Żgur li l-espressjoni fil-Malti bħal dik magħqud bħal baqta turi kemm kienet Mediterran li nsibu l-preżenza ta' dan il-voghurt, minn barra fit-Turkija, hu fil- Greċja. Wisq probabbli, din it-taħlita tmur għad-dinja Biżantina. Fl-Għarbi nsibu kelma oħra għall- voghurt. Din tissejjaħ 'leben. Il-kelma Lebanon ġejja minnha u tfisser l-art tal- ħalib u l-għasel. Proprjament 'il-leben' hu l-ewwel ħalib li joħroġ u mbagħad wara jissaffa u jsir 'voghurt. B'hekk l-Għarbi jixbaħ ħafna lill-baqta li kellna f'Malta. Issa fid-dinja Għarbija l-leben hu differenti fil-kompożizzjoni tiegħu u anke fit-togħma mill-voghurt Tork jew dak Grieg. Biss jixbaħ ħafna lill-baqta li kellna. Kull meta doqtu, fakkarni f'din il-baqta li ġġ kont niekol ta' tifel. Bħall-voghurt, il-baqta ma kinitx tiġi biss mill-ħalib tal-baqra, iżda anke minn dak tal-mogħoż u n-nagħaġ. Il- baqta minn dawn tal-aħħar kienet l-aktar komuni minħabba l-merħliet kbar li kien hawn speċjalment matul is-Seklu Dsatax. Biss kif kienet tittiekel il-baqtaż Żgur li kienet tittiekel waħedha. Żgur li kienet tingħata lit-tfal bħala parti mill-kolazzjon tagħhom u żgur li kienet mitqiesha bħala ikel prelibat. F'postijiet tal-Mediterran, speċjalment dawk tal-Lvant u oħrajn ta' kultura orjentali — iżda mhux biss-- insibu li l-voghurt jiġi mħallat bl-għasel. Anke l-isem Lebanon, bħalma tidher l-ispjega li tajt fuq, timplika dan it-taħlit li kien isir, jiġifieri l-Għarab kienu jħalltu l-leben tagħhom mal-għasel. Dak li jista' jingħad bċertezza, li l-preżenza ta' Għarab mis-Sirja f'Malta sa mis-Seklu Ħdax-il quddiem żgur għen biex kabbar l-użu tal- baqta bħala ikel marbut mal-kolazzjon. Anke jekk ma għandniex referenzi storiċi li juru li l-baqta kienet titħallat mal-għasel, biss din id-drawwa ma tistax tkun eskluża. Hu diffiċli biex teskludi li f'pajjiż bħal Malta, fejn kellek produzzjoni qawwija ta' għasel, dan ma jitħallatx mal- baqta waqt il-kolazzjon. Fuq kollox, fl- imgħoddi, il-kolazzjon kien normalment magħmul minn ikel ħelu. Fiha nnifisha, din hi tradizzjoni li għandha fiha element qawwi Għarbi. Il-kolazzjon tal-Griegi u wisq aktar tar-Rumani kien normalment magħmul minn prodotti melħin. Illum bħala kolazzjon wieħed għandu għażla. Jekk iħobb it-tradizzjoni Ingliża jista' jmur għall-bacon u l-bajd moqli u l-fażola. Jekk iħobb it-tradizzjoni Taljana jista' jmur għal numru ta' qagħqiet ħelwin. Fil-ħajja ta' kuljum, ħafna joħdulek xi biċċa ħobż mixwija bdaqxejn butir fuqha. Forsi hemm min jaħseb li jkun aktar Malti jekk jieħu ftit ħobż biż-żejt u t-tadam, jekk mhux bħala kolazzjon, jieħu dan il-ħobż bħala l-ewwel ikla proprja waqt l-ewwel waqfa ta' matul il-ħidma tal-jum. Iżda forsi ftit jafu li l-użu tal-butir jew iż-żejt fil-ħobż mhux daqshekk qadim daqskemm wieħed jaħseb. L-użu tal-ħobż biż-żejt sar popolari wara li t-tadam beda jiġi importat fl-Ewropa mill-Amerka wara s-sejba ta' dan il-kontinent fl-1492. Il- fatt li Malta kienet qrib ħafna ta' Napli u minħabba l-kuntatti li kellha ma' Spanja fis-Seklu Tmintax, għamel lit-tadam parti wkoll mill-kċina tagħna. Kien f'Napli u fi Spanja, fejn din il-frotta indiġena tal- kontinent Amerikan saret ħaxixa għalina u ħadet l-importanza tagħha. Saret iz-zalza li bdiet takkumpanja platt għaġin tajjeb. Illum ħadd ma jimmaġina xi platt spagetti mingħajr dik iz-zalza ħamra. Biss sas- Seklu Sbatax, dan il-platt għaġin biz-zalza ħamra ħadd ma kien jaf bih. Qabel ma daħal it-tadam f'Malta, il-ħobż kien jittiekel mal-baqta filgħodu jew inkella l-baqta kienet saħansitra tiġi mdellka fuq il-ħobż. Kien hemm anke ħobż ħelu u dan kien popolari f'Malta fiż- żmien tan-nofs. Referenzi indiretti għal dan il-fatt jeżistu f'dokumenti Medjevali qodma Maltin. Dawn jindikaw li l-baqta kienet anke tingħaġen mal-ħobż. Skont dawn l-istess dokumenti qodma, dan it- tip ta' ikel kien anke parti mill-kolazzjon li kien jittiekel f'jum ta' xi festa. F'xi partijiet ta' Malta, dawn kienu għadhom isiru sal- bidu tas-Seklu Sbatax. Dan wassalni biex għamilt ftit riċerka aktar dettaljata, inkluż dwar ir-riċetti possibbli biex nibni l-ingredjenti ta' kif kien isir il-ħobż bil-baqta. Wieħed irid jifhem li meta jinsabu dawn ir-referenzi fid-dokumenti, ħafna drabi dawn ma jkollhomx l-ingredjenti, aħseb u ara l-kejl jew il-metodu tat-tisjir. Dan irid jiġi mibni mill-ġdid. Għalhekk dawn ir-riċetti jsiru approssimattivi iżda l-istoriku jipprova jqarrabhom kemm jista' jkun lejn il- verità, anke jekk il-fantasija ma tistax tkun eliminata għal kollox, speċjalment fuq ikel li tagħrif dwaru jkun magħmul permezz ta' kelma waħda f'dokument. Nifhem li llum il-baqta hi diffiċli biex issibha. B'hekk qed inkun nibdilha bil-voghurt li kien jixbah il-baqta ta' missirijietna. W 300 gramma dqiq ftit rożż, jiġifieri ismar jew abjad iżda mhux midħun fin. Trid ftit dqiq ieħor biex tużah ħalli tferrxu fuq il-mejda. Nofs kuċċarina ħmira. Magħrfa zokkor. Magħrfa melħ. 300mi ta' baqta jew inkellna voghurt naturali. Tkun trid ftit voghurt biex tiksi l-ħobż bih. Qxur maħkuk tal-lumi. kuċċarina. Ħawwad flimkien id-dqiq, il-ħmira, zokkor u l-melħ. Jekk trid tista' żżid taħkika ta' qxur tal-lumi. Wara li ssir għaġina, itfa' l-voghurt. Imbagħad tkun trid tħaddem l-għaġina b'idejk. Fejn tkun se taħdem l-għaġina, itfa' taqtira żejt. Ħaddem din l-għaġina għal madwar għaxar minuti jew sakemm issir lixxa u ratba u tiġġebbed. Wara ħalli l-għaġina toqgħod. Agħtiha b'karta oljata jew inkella uża karta strazza u iżbogħha ftit biż-żejt. Ħalliha toqgħod bejn siegħa u sagħtejn jew sakemm issir id-doppju tad-daqs li tkun. Wara aqsam l-għaġina fi tnejn u għamel kull biċċa forma kwadra. ltfaħha fuq karta oljata — jew kartaforn. Erġa' agħtihom b'karta oljata u erġa' ħalliha toqgħod sakemm kull parti terġa issir id-doppju tad-daqs li hija. Sadanittant, saħħan il- forn għal 220 Grad Celcius. Tista' tħalli kull ħobża kif inhi jew inkellha tagħtiha tmellisa bil-voghurt. Dawn iridu jinħmew jew sakemm il-ħobż jidhru li qishom vojti minn ġewwa jekk wieħed imisshom minn taħt. Wara qegħedhom fuq gradilja u ħallihom jiksu. Dan jittieklu kesħin. Il- ħobż jieħu 30 minuta biex isir. Minn din ir-riċetta jsiru żewġ ħobżiet. Biex issir din ir-riċetta tieħu madwar sagħtejn u nofs. A97'LIKELIHOOD ABS (ĠN OF WEIGHT LOSS'7 fili d Sii Ez Bnin ii efa 4 ta ii e Ti ieli tata ogħol u dedikazzjoni lejn id-delizzju tagħna li f'dan il-każ huma ż-żwiemel; kemm dawk miżmumin Ka i Ta it dawk miżmumin għal raġunijiet Gina tig Iż-żiemel minn dejjem kien annimal L A ie i LG itini je tit On a ita illum addatta ruħu bħala annimal ta' kompetizzjoni, ta' akkompanjament u bosta rwolijiet oħra. Madanakollu, għalkemm iż-żiemel kellu jaddatta ruħu ATA tafal tagħna, ma jfissirx li fiżjoloġikament evolva bl-istess rata biex kompletament komdu biex jaqdi dawn l-esiġenzi. l A A g A Ta m'ilux wisq li kien annimal li jirgħa. Fil-fatt minn mindu ż-żiemel sab ruħu fl- istalla ma jidhirx li fiżjoloġikament inbidel kiln i raa i OO OC FI diġestiva taż-żiemel hija fil-fatt waħda li pjuttost tiddependi fuq il-fermentazzjoni ta' ħaxix fil-musrana; ħaxix li mingħajr din il-fermentazzjoni ma tantx għandu valur nutrittiv minnu innifsu. Madankollu, minħabba bżonn ta' eżerċizzju intensiv, iż-żiemel modern għandu wkoll jaddatta ruħu għal dieta li mhux neċessarjament fiżjoloġikament attrezzat għaliha; dieta li tinvolvi ġwież ta' valur kalorifiku għoli ħafna. Normalment dieta ta' valur kalorifiku għoli, jekk wieħed isegwi l-istruzzjonijiet miktuba, ma għandiex tkun ta' periklu għas-saħħa taż-żiemel u għandha tgħinu jilħaq il-miri OJ RC ud eċgħ Imma xi drabi, meta dan it-tip ta' ikel mhux mitmugħ b'mod responsabbli, jew iż- żiemel għandu xi problemi oħra li jibqgħu mhux riżolti, dawn jistgħu iwasslu għal kundizzjonijiet serji bħal: uġiegħ ta' żaqq magħrufa aħjar bħala 'colic', obeżità, laminite, problemi temperamentali fejn iż-żiemel ikun iktar nervuż, u għadd ta' i Gin Koi al PU NB ċint il-ġwież jiġi maqsum matul il-ġurnata u bbilanċjat billi jintema' mgħalef ta' kwalità tajba li huwa għoli fil-fibra. Dan jgħin biex is-sistema diġestiva taż-żiemel tinżamm għaddejja bir-rata normali A i CI En ġ ifa żbilanċjati. ISIEN AID l tata ta' prodotti li jinsabu fuq is-suq li jgħinu biex jipproteġu s-sistema diġestiva taż- żiemel. Fost dawn il-prodotti wiehed jista' il s- Probijotiċili jgħinu biex imantnu l-mikrobi tal-musrana essenzjali fitt ai EVA G s- Anti-parassitari li jgħinu biex jikkontrollaw il-popolazzjoni EE EU BIG nt Kul filzjenċI taż-żiemel u jipprevjenu li joħolqu dannu bħal ulceri, uġiegħ, u telfa fil- kundizzjoni taż-żiemel; s- Żjutli jiżdiedu mal-ikel li jistgħu Ka ei dal li ea a ta fid-dieta taż-żiemel, partikularment Sit a ln temperamentali; u s- Prodottiformulati biex jaġixxu bħala GU fees i ira (al eTantan i jgħinu biex ikun hemm diġestjoni Pliiżta Huwa ċar li d-dieta taż-żiemel hija importanti ħafna għas-saħħa in generali IET i kO fi ii tati L a Ta i i BI saħħa taż-żiemel tiegħu. Madanakollu MO i OC O t jaħli al Meta Malta ntlaqtet minn ISUNAMI WARA T-TSUNAMI LI SEĦĦ FIL- PAĊIFIKU INDJAN FL-2004, KELMA SABET RUĦHA FL-ILSIEN iss fil-Malti kellna kelma oħra ru tsunami fl-imgħoddi. il-kelma kienet marremot, kelma li ġiet mit-Taljan. Theżżiża fil-baħar tissejjaħ maremoto fit-Taljan. Infatti meta fl-1908, minħabba t-terremot ta' Messina, il-baħar tela' l-art u għerqu partijiet minn Tas-Sliema, id-deskrizzjoni ta' dan l-avveniment kien dak ta' marremot. Biss dan il-'maremoto' li seħħ fit-28 ta' Diċembru tal-1908 ma kienx l-uniku wieħed fl-istorja ta' Malta. Kittieb Għarbi bl-isem ta' Għabd AI Raħman ben Ħasan ben Burhan Al Din Al Ġabarti ( FARJ Gal A i bi Des i De il 16) (AH 1167-1240) 2 (AD 1753-1825) kiteb dwar marremot ieħor li laqat lil Malta madwar mitt sena qabel. Dan seħħ fl-1810. Fi kliem ieħor, dan l-awtur Għarbi kiteb dwar dan avveniment li seħħ fi żmienu. Ftit li xejn hu magħruf dwar il-ħajja bikrija tiegħu. Skont l-awtur Franz Steiner, hu twieled fir-raħal ta' Tell al Ġabarti li jinsab fit-tramuntana tad-Delta fil- SIMON MERCIECA u FRANS X. CASSAR provinċja ta' Buħejra fl-Eġittu. Biss hemm kittieb ieħor, Għabd Al Qadir Salaħ li jgħid li Al Ġabarti twieled il-Kajr fl-Eġittu minn Musulmani Somali u qatta' ħafna minn ħajtu fil-Kajr fejn baqa' magħruf għall-kronaka ta' ġrajjiet li kiteb dwarhom li seħħew fi żmienu. Dan l-avveniment traġiku wieħed minnhom. Kif wieħed jistenna Al Ġabarti jagħti d-dati, ix-xahar u s-sena skont il-kalendarju Iżlamiku. Skont dan il- kalendarju, dan il-marremot jew tsunami seħħ fix-xahar il-qamri Al safar al ħajr 1225 li fil-kalendarju Kristjani jfisser is-sena AD 1810. Il-kelma użata fit-test Għarbi hi Tulhi. Dan it-terremot kellu bħala epiċentru tiegħu l-gżira ta' Kreta. Bħalma jiġri meta jkun hemm theżżiżiet bħal dawn fil-qrib ta' Malta, l-effett tagħhom jinħass fuq xtutna u l-portijiet tagħna. Dan it-terremot li dam sejjer żewġ minuti, seħħ għall-ħabta tal-ħdax u kwart ta' lejl is-16 ta' Frar 1810. Kien għamel ħafna ħsarat u ġarraf għadd ta' bini f'ħafna nħawi f'reġjuni differenti madwar il-Mediterran tal-Lvant kollu. Fil-belt ta' Kandja biss mietu 'l fuq minn 2,000 persuna. Fil-każ ta' Malta, fl-inħawi tal-port u f'ħafna xtajtiet, il-baħar kien tela' fl-art u tkissru numru mhux ħażin ta' mriekeb tal-baħar li kienu fil-port. Fid-deskrizzjoni qasira li jagħti Al Ġabarti dwar it-terremot isemmi, barra Malta, il-belt ta' Latakja belt u port ewlenija tas-Sirja - dik il-ħabta s-sede tal-Gvernatur tal-post, barra li kienet isservi ta' port, kienet ċentru ta' manifattura kif ukoll il- kapitali ta' numru tal-bliet u l-irħula żgħar tal-qrib. Dak li hu interessanti f'dan it-test, kien li anke jekk id-dinja Biżantina kienet ġie mirbuħa mill-Ottomana sa mis-sena 1453, meta waqgħet Kostantinopli, xorta l-Għarab tas-Sirja u tal-Lvant baqgħu jsejħu lil-Lvant tal-Mediterreran bħala l-art tal-Biżantini. Fuq kollox f'dan it-test, l-awtur jitkellem dwar Bil d al X m. Din hi referenza għall-artijiet fit-Tramuntana tal-Għarabja, ġeneralment magħrufa bħala l-Lvant. Attwalment l-isem jirreferi għall-art fuq ix-xellug b'kuntrast ma' Bil d al Jemen (l-art fuq il-lemin). Magħhom jissemma l-port ta' Latakja. Latakja kienet belt importanti fis-Sirja. Hi kellha l-port ewlieni tas-Sirja, li f'dik il-ħabta kien ċentru tal-manifattura għall-bliet u l-irħula tal-qrib. ID-DESKRIZZJONI LI JAGĦTI AL -ĠABARTI TA' DAN IT-TSUNAMI HI KIF ĠEJ: Fix-xahar il-qamri 'Al Safar il-ħajr' waslet l-aħbar mill-pajjiżi Biżantini tax-Xàm u nħawi oħra, dwar theżżiża ta' terremot, li nħasset ukoll fl-Eġittu. Biss (f'dawn il-pajjiżi) hija kienet akbar, aqwa u damet ħin itwal. Fil-pajjiż ta' Kreta kien hemm ħafna tkissir u tiġrif ta' ħafna mkejjen u djar. Mietu ħafna nies taħt ir-radam waqt li nbelgħu ħafna mkejjen. Għadd ta' mriekeb tkissru fuq xtut Malta. F'Latakja niżlet l-art ukoll. Uħud qalu li f'naħa minn Latakja xxaqqet l-art u deher fl-isfel tagħha bini li qabel kien inbela' mill-art u mbagħad intebaq minn ġdid. Sa U għal g ażis aħsel GilS Lil VI juanas 488 lia (6305 8 JB 3J JU Ji p 56 sa ta juċ 9 Ġieli 9 Żja 3 HH-DLIU a JLSVI Ghas 48; 326 Àhllu Jalu 6 jw83 5 Sb Għa $ 83 jil Lia alidi qa ji8S illa 5585 1,535 OSll LiadA 9 8 jS GAD Lu S DU A Juaa; d MB JB ża JA lq Għażil Zid Leli 8. jgid ŻJS3JU ja Żqan jA GBIN jża JA ħħ b sIBLII Sa $ uż ABDUL Lżajħ Jia 5 L-SI ja Lib dġuhil IT-TLIETÀ 21, JANNAR A un 30 KUNĊERT F'16-ILPOST DIFFERENTI Knisja Parrokjali ta' San Gorġ, Ħal Qormi f 7:30 pm L-ERBGĦA 22, JANNAR THE GOLDBERGS REINVENTED MOA Trio Il-Mużew Marittimu, il-Birgu f 12 nofsinhar Albert Recasens L-APP TAGĦNA Il-Kon Katidral ta' San Ġwann, il-Belt Valletta f 7:30 pm IL-ĦAMIS 23, JANNAR COMPOSERS FROM THE COURT OF VERSAILLES Jean Rondeau $ Thomas Dunford Il-Palazz tal-Verdala, il-Buskett f 12 nofsinhar Teatru Manoel, il-Belt Valletta f 7:30 pm Bi ħlas żgħir tista' tiltaqa' mal-artisti wara l-kunċert, filwaqt li jkun hemm bibita u tnaqqir disponibbli wkoll. IL-ĠIMGĦA 24, JANNAR NEL MEZZO DEL CAMMIN DI NOSTRA VITA Voces Suaves Il-Palazz tal-Verdala, il-Buskett f 12 nofsinhar Il-8 EDIZZJONI TAL-VALLETTA BAROQUE FESTIVAL GĦAL DARB' OHRA SE JKOLLHA ARTISTI RINOMATI KEMM MINN MALTA, KIF UKOLL LIL HINN 4 MINN XTUTNA, FEJN SE ,, JKUNU QEGĦDIN JAGĦTU ġ' SPETTAKLU TA' MUŻIKA MILL-ISBAĦ, MINN MONTEVERDI, SA BACH, U AKTAR HVBF20 Il-Mużew tal- tivkacloġiji, il-Belt Valletta J 12 nofsinhar /Kagħha se nitkellmu dwar l-Għarbi li hi tisma' mitkellem mill-istudenti, ulied immigranti ħafna minnhom mis-Sirja u x-xebh tiegħu mal-Malti. Persuna li se niltaqgħu magħha f'din il-ħarġa hi Nadia Lanzon. Nadia Lanzon hija għalliema tal-Għarbi fl-iskejjel tal- Istat. Biss dak li forsi ftit jafu hu li Nadia Lanzon għandha interess speċjali dwar l-oriġini tal-kliem semitiku fil-Malti. Magħha f'din il-ħarġa se nkunu qegħdin nitkellmu dwar kliem fil-Malti li ġej mill-Għarbi u kif dan il-kliem jixbah lill- Għarbi mitkellem fil-Lvant. Nadia Lanzon bdiet billi spjegatli li l-Għarbi li jiġi mgħallem fl-iskejjel tagħna hu l-Gharbi li jissejjaħ fusqa. Bil-kelma fusqa, l-Għarab jifhmu dak l-Għarbi li kull persuna Għarbija u min irid jitgħallem din il-lingwa jrid jitgħallem u jitkellem. B'hekk, bil- kelma fusqa l-Għarab jifhmu li wieħed ma jitgħallimx l-Għarbi djalettiku li kull pajjiż Għarbi għandu mitkellem fi ħdanu, iżda dak li aħna fil-Punent inħobbu nsejħulu bħala Għarbi Klassiku, jiġifieri l-Għarbi li kien jiġi mitkellem fi żmien il-Profeta Muhammed. Biss l-esperjanza tal-preżenza ta' immigranti Għarab mil-Lvant turi li din il-fusqa mhix l-istess f'kull pajjiż Għarbi. Nadia kompliet tispjegali li meta hi tgħallmet l-Għarbi, fis-snin sebgħin u tmenin, hi tgħallmet l-Għarbi tal-fusqa kif kien ikun mgħallem fil-Libja. Fil-fatt f'dik il-ħabta, il-kotba tat-tagħlim kienu primarjament Libjani. Dan ifisser li l-istudenti tal-Għarbi kienu ġew esposti għall-Għarbi tal-Fusqa tal-Afrika ta' Fuq. Illum il-kotba li qegħdin jintużaw fl-iskejjel tal-Istat għat-tagħlim tal- Għarbi huma ġejjin mis-Sirja. Dawn ukoll miktubin biex jgħallmu l-Għarbi tal-fusqa. Biss l-Għarbi tal-fusqa f'dawn il-kotba Sirjan, speċjalment meta niġu għall-vokabularji, insibu varjazzjonijiet mill-Għarbi tal-fusqa mgħallem fil- Libja. Dan hu ta' interess għalina f'Malta, għax juri li ċertu kliem semitiku fil-Malti li mhux mitqies bħala fusqa, fil-fatt hu fusqa. Dan il-kliem Malti ma jinsabx fil- fusqa tal-Għarbi tal-Afrika ta' Fuq iżda jinsab fil-fusqa tal-Għarbi tal-Lvant. B'hekk f'numru ta' kliem fil-Malti li qabel konna naħsbu li mhux parti mill- fusqa u allura ma kienx jiġi mgħallem bħala parti mill-Għarbi klassiku, fil- verità hu fusqa. Dan ifisser li l-fusqa tas- Sirja hi aktar qrib il-Malti mill-Għarbi tal-fusqa kif mgħallem fl-Afrika ta' Fuq. Nadia Falzon għaddiet biex tagħtini ftit eżempji. Qaltli ejja nieħdu l-kelma 'ilbieraħ'. 'Ilbieraħ' hi kelma Maltija li ġejja mill-Għarbi. Meta kont nistudja l-Għarbi il-kelma Għarbija li tgħallimna, meta konna studenti bħala fusqa kienet fi alams - Quad l qrl Din kienet mitqiesha bħala fusqa. Il-kelma 'ilbieraħ' qatt ma ġiet mgħallma bħala parti mill-Għarbi klassiku jew fusqa. Issa fil-kotba li għandna llum għat-tagħlim tal-Għarbi din il-kelma lbieraħ hi mogħtija bħala fusqa. Dawn il-kotba, kif diġà spjegajt, fis-snin: tmenin, ġejjin u huma mitbugħa fis-Sirja. Dan ma jfissirx li jien tgħallimt ħażin. Ifisser li fil-fusqa hemm aktar minn kelma waħda biex tfisser il-kelma Maltija lbieraħ, u l-kelma li aħna nużaw għall-bieraħ hi kelma li għas-Sirjani hi parti mill-Għarbi klassiku. Għall-Għarab tal-Afrika ta' Fuq, din mhix parti mill-Għarbi Klassiku. Din mhix l-unika kelma li għandna fil-Malti li tinsab fil-fusqa tal-Għarbi mgħallem fis-Sirja u mhix parti mill- fusqa tal-Għarbi mgħallem fil-Libja. hemm il-kelma ġab. Dan il-verb ma jinstabx fil-fusqa li tiġi mgħallma fil- Libja u t-Tuneżija. Għall-inqas, meta jien ġejt mgħallma l-Għarbi ma ġejtx esposta għalih. Biss il-kelma ġab tinsab fil-fusqa mgħallma fis-Sirja, il-Gordan u anke l-Libanu u għandha l-istess tifsira li għandha fil-Malti. Wieħed irid jiftakar li l-ewwel tal-Għarbi fis-sebgħinijiet u tmeninijiet kienu Libjani u dawn esponewna għall-fusqa kif mgħallma fil- Libja. għalliema Xebh ta' ET AT AN e aN a Sirjah Aekeżial ĠARR Imbagħad hemm elementi relatati mal-pronunzja li fil-Malti huma aktar qrib l-pronunzja tal-Għarbi tal-Lvant minn dak tal-Afrika ta' Fuq. Fil-Malti għandna l-kelma silġ. Din il-kelma ġejja mill-Għarbi. Issa fl-Għarbi, din il-kelma tinkiteb thilg eb jiġifieri tinkiteb bl- ittra Ċ (th) li fl-Għarbi għandha l-ħoss bħal th Ingliża. Fl-Għarbi tas-Sirja din Ċ (th) hija ppronunzjata bil-ħoss ta' s u mhux th. F'dak Tuneżin din hi ppronunzjata bil-ħoss ta' th. Mela fil-każ tal-Malti, il-pronunzja ta' din il-kelma silġ tixbah aktar lis-Sirjan mill-Għarbi tat-Tuneżija. Nadia Lanzon kompliet tgħidli li hi skopriet din il-pronunzja simili għall-Malti waqt li kienet qiegħda tgħallem l-Għarbi lit-tfal Sirjani. Mal-ittra 3, wieħed iżid l-ittri B u Je. Mela l-ittra Ż hi mlissna bħal s u l-ittra Għarbija 48 bħal z. B'hekk biex nagħti eżempju, il-kelma żarrat tista' tkun faċilment mill-kelma : bl JA. Biss tista' tkun minn żarrad. Hemm aktar kliem fejn il-pronunzja tagħna tal-Malti tixbah aktar lill-Għarbi tas-Sirja milli dak tal-Afrika ta' Fuq. Il- kelma 'titrewwaq' tixbah fil-pronunzja lis-Sirjan. Ma naħsibx li l-ħoss ta' 'r' fl- użu ta' din il-kelma fil-Malti hu bħal dak tat-Tuneżija. Kelma oħra li tiġi f'moħħi hi 'iżżarrat. Hawn ukoll għandna pronunzja tal-istess kelma differenti bejn l-Għarbi tas-Sirja u l-Għarbi tal-Afrika ta' Fuq. Fil-każ tagħna, il-pronunzja ta' din il-kelma tixbah lill-Għarbi tas-Sirja. Bħalma s-Sirjani għandhom it-tendenza li jippronunzjaw l-ittra (sċ bħala z, il-Libjani għandhom it-tendenza li jippronunzjaw din l-ittra bħala d. Għal darba oħra, il-pronunzja li tgħallimna aħna fl-istudju tal-Għarbi kienet dik tixbah lil-Libjana. Biss bħala poplu, meta nitkellmu l-Malti, għandna t-tendenza li ngħidu din l-ittra bħalma jgħiduha s-Sirjani. Imbagħad hemm kliem fid-djalett Sirjan li nsibuh fil-Malti u ma nsibuhx fid- djalett Tuneżin jew il-Libjan. Bil-Malti ngħidu 'qisek żigg'': Minn żigg ħriġna verb, inżeggeg. Issa l-kelma żigg tinsab kemm fid-djalett Lebaniż, kif ukoll dak Sirjan. F'dawn id-djaletti tfisser 'ħarja'. Hemm aktar kliem fid-djalett Sirjan li nsibuh fil-Malti. Il-kelma 'stenna' tinsab fid-djalett Sirjan iżda jien qatt ma smajtha kemm fid-djalett Libjan u lanqas f'dak Tuneżin. Issa jien kont esposta sew kemm għad-djalett Tuneżin u anke għal dak Libjan. Iżda dawn il-kliem qatt ma smajthom jingħaddu f'dawn id-djaletti. Biss smajthom sew fid-djaletti tas-Sirja u llum qed nismagħhom fost it-tfal li qiegħda ngħallimhom l-Għarbi u li ġejjin minn dawn il-pajjizi tal-Lvant jew huma tfal ta' immigranti mis-Sirja. Kelma oħra djalettika li nsibu kemm fil-Libanu u konna nsibu fil-Malti hi 'niddixxja. Din il-kelma ma għandhiex x'taqsam mal-kelma Ingliża 'dish. Lanzon spjegatli li ommha kienet minn Bormla. Din il-kelma, ommha kienet tużaha biex tfisser titfewwaq. 'Jiena', kompliet tgħidli Lanzon, 'semmajt l-istess kelma użata fis-sens li kienet tużaha televiżjoni tal-Libanu għat-trabi: togħrok id-dahar biex tiddixxa' Nadia Lanzon kompliet tispjegali ommha fil-programmi tat- li hemm il-kelma biss (jus fil-Malti. Din hija mitqiesha bħala 'shamiva' Hemm minn saħansitra jqisha Feniċja. Anke l-mod ta' kif aħna fil-Malti nippronunzjaw il-konsonanti 'q' hu eqreb lejn il-mod kif din tiġi ppronunzjata fix- Xam u ma naħsibx li din il-pronunzja hi waħda Tuneżina. Imbagħad hemm dik li fl-Għarbi tissejjaħ l-imala tal-vokali fi kliem bħal rummien u tuffieħ. Bħala pronunzja din taqbel aktar mas-Sirjan milli mal-Għarbi tal-Afrika ta' Fuq. Imbagħad nixxiftli demmi. Din is-Sirjani jgħiduha eżatt bħall-Maltin. Għandna mbagħad il-frażi fil-Malti telagħli d-demm għal rasi. Din il-frażi hemm l-espressjoni hi definittivament frażi Sirjana. Dawn huma ftit minn ħafna eżempji li wieħed jista' jġib ta' xebh bejn il-Malti u l-Għarbi tas-Sirja. Il-preżenza ta' dan il-kliem Sirjan jagħti wieħed x'jaħseb dwar l-oriġini tal-Malti u l-wasla tal-ilsien Għarbi f'pajjiżna. Għad hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam. JRONi l hkitettonicċi wirja ta' wħud mill-aktar binjiet u monumenti importanti AWL, set À każ met TAŻ TA a 2. p Vincenzo Bugeja 3030-2000 u wa Ba ċl'da Mia a A Dar ġ re ħ ba 714 l-isem Ikoni:— Arkitettoniċi Minsijin, din il-wirja fil-beraħ tiffoka fuq xi wħud mill-aktar binjiet u monumenti importanti, imma xi drabi mhux apprezzati li nbnew lejn l-aħħar tas-seklu dsatax u matul is-seklu għoxrin. Ħafna mill-binjiet huma mibnija fuq stil 'Modernista' — stil jew filosofija ta' arkitettura u disinn li kien ġie introdott lejn l-aħħar tal-għoxrinijiet sas- sittinijiet tas-seklu l-ieħor. Kien assoċjat ma' approċċ analitiku lejn il-funzjoni tal-binjiet, l-użu strettament razzjonali tal-materjali, l-innovazzjoni strutturali u l-assenza ta' ornamentazzjoni. showroom fuq stil Art Deco ta' Muscat Il-wirja binjiet bħax- Motors, fl-Gżira, iċ-Ċinema Rialto, iddisinjat fuq stil Art Moderna mill- Perit Malti Edwin England Sant Fournier, u l-Istitut Vincenzo Bugeja, f 'Santa Venera, iddisinjat fuq stil klassiku Franċiż mill-Perit magħruf Emmanuel Luigi Galizia. Iċ-Ċermen Eżekuttiv tal-Awtorità tal-Ippjanar Johann Buttigieg qal, 'L-għan ta' din l-inizjattiva huwa li tnissel kuxjenza u apprezzament fost il-pubbliku għal xi wħud mit-teżori arkitettoniċi ta' pajjiżna li xi drabi jibqgħu mhux magħrufa minħabba li mhumiex xi palazzo tipiku jew berġa b'xi faċċata grandjuża. Hawn qed nitkellmu dwar 30 binjiet u monumenti li huma protetti mill- Awtorità fl-Ewwel u t-Tieni Grad bil- għan li nikkonservaw il-wirt li għandna' Is-Superintendent tal-Wirt Storiku, is-Sur Joe Magro Conti qal, 'Din hija wirja li tagħti ġieħ lill-kreattività ta' Periti Maltin li jippromovu l-prinċipji klassiċi tal-kittieb Ruman Vitruvius dwar l-arkitettura u d-disinn: il- proporzjon, ir-ritmu, is-simmetrija, il- bilanċ, il-kompożizzjoni u l-armonija. Arkitettura Modernista bbażata fuq ix-xjenza u materjali ġodda li tħares 'il quddiem b'interess lejn skoperti ta' fruntieri ġodda fl-arkitettura' Il-wirja bdiet f'Tas-Sliema, tul il- Promenade (ħdejn ix-Chalet) mill-1 sal-10 ta' Lulju 2019. It-tieni post se tkun fil-lokalità ta' San Pawl il-Baħar quddiem l-Akkwarju Nazzjonali ta' Malta fl-Qawra bejn it- 22 u l-31 ta' Lulju 2019. Bejn l-10 u d-19 ta' Awwissu se tkun fl-pjazza quddiem il-Knisja Parrokkjali ta' Marsaxlokk, u tintemm fil-Belt Valletta, bejn is-26 ta' Awwissu u l-4 ta' Settembru. Ir-ritratti ttieħdu minn membri tal-Malta Institute of (MIPP). L-inizjattiva hija ko-finanzjata mill- Professional: Photographv Unjoni Ewropea. Matul it-tliet snin li għaddew, l-Awtorità finanzjarjament il-proprjetarji ta' bini tal-Ippjanar assistiet skedat permezz tal-Iskema Irrestawra Darek. L-Awtorità finanzjat proprjetajiet residenzjali tal-Ewwel u t-Tieni Grad b'7090 tax-xogħlijiet sa massimu ta' €100,000 u €50,000 rispettivament. Tali proprjetajiet huma eliġibbli għal rebate mhux biss fuq xogħlijiet fuq il-faċċati imma wkoll xogħlijiet fuq l-intern u fl-arkitettura tal-ġnien tal-proprjetà. Il-fondi għal din l-iskema huma disponibbli mid-dħul li l-Awtorità tiġġenera mill-applikazzjoni tal-proċess ta' regolarizzazzjoni. L-applikazzjoni tal- proċess ta' regolarizzazzjoni tipprovdi lill-proprjetarji ta' proprjetà 'opportunità ta' darba' biex jirregolarizzaw żviluppi eżistenti li mhumiex konformanti u li jinsabu kompletament f'żoni ta' żvilupp. ef Programm Operattiv ll — Fondi Strutturali u ta' Investiment Ewropej 2014-2020 'Ninvestu fir-riżorsi umani sabiex noħolqu aktar opportunitajiet filwaqt li nippromwovu t-tisħiħ tas-soċjetà ' Proġett parzjalment iffinanzjat mill-Fond Soċjali Ewropew Rata ta' ko-finanzjament: 8096 Fondi mill-Unjoni Ewropea; 2096 Fondi Nazzjonali BLOGGĠING IS ALL ABOULT SHARING ngħinu lit-tfal tagħna IL Ie WIEĦED MILL-KOTBA LI ĠEW IPPUBBLIKATI FIL-QASAM TAL- EDUKAZZJONI FIL-BIDU TA' DIN an ħareġ f'Jannar 2019. Didau ID) espert fil-qasam tat-tagħlim, kurrikulu u litteriżmu. KULĦADD JISTA' JKUN INTELLIĠENTI Didau jitlaq mill-punt li kull student jista' jkun intelliġenti. B'hekk dan hu ktieb li jipprova jgħarrex oqsma differenti, fosthom hemm il-qasam tal-intelliġenza tat-tfal fl-isfond tal-ġenituri, il-ħbieb tagħhom, l-ambjent tal-iskejjel u s-soċjetà inġenerali li huma jgħixu fiha. Il-ktieb jibda b'analiżi ta' dak li normalment edukatur jifhem bil-kelma intelliġenza fost it-tfal. Didau jammetti li hu diffiċli li ssib definizzjoni eżatta ta' x'inhi intelliġenza. Fl-imgħoddi kien hemm diversi attentati min-nies biex jagħtu tifsira xjentifika tagħha. Iżda diġà mill-bidu, Didau juri kif jaħsibha dwar dan is-suġġett. Hu jattakka l-ħsieb popolari li l-intelliġenza ma tistax tiġi miżjuda. Fi kliem ieħor, l-istudenti ma jistgħux iżidu fl-intelliġenza tagħhom wara li jilħqu ċerti livelli. L-idea prinċipali hi li kull student għandu livell massimu ta' intelliġenza li jista' jilħaq u ma jistax imur lil hinn minn hekk. Didau ma jaqbilx ma' dan. L-intelliġenza fiha ħafna partijiet. Xi wħud minnhom huma ġenetikament determinati. Il-ġenetika tista' timponi limiti. Iżda hemm partijiet oħra li mhumiex marbutin mal-ġenetika jew il-bioloġija. Didau jargumenta li l-iskejjel jistgħu jinfluwenzaw kemm il- kwantità u l-kwalità ta' dak li jafu t-tfal. Didau jemmen li l-iskejjel jistgħu jagħmlu dan għax hemm żewġ tipi ta' intelliġenza. L-ewwel tip ta' intelliġenza, Didau jsejħilha 'crvstallised intelligence'. Din l-intelliġenza għandha x'taqsam mal-memorja u għerf li jkollna merfugħ f'dak li jissejjaħ il-long term memorv. Hu jgħid li din tista' tiġi mkabbra u msaħħa. Imbagħad hemm it-tieni tip ta' intelliġenza. Didau jsejjaħ lit-tieni tip bħala 'fluid intelligence'. Din hi l-abbiltà li nipproċessaw l-informazzjoni u nużaw il- loġika biex insolvu problemi li nsibu ma' wiċċna. Meta nużaw 'fluid intelligence' ma nużawx l-għerf li diġà jkollna merfugħ fil-long term memorv, iżda nkunu qed nużaw dakli jissejjaħ il-'workingmemorv. 'PEER CULTURE' Għalhekk Didau jagħti ħafna importanza lill-'peer culture'. Il-'peer culture' għandha influwenza diretta fuq l-intelliġenza tat-tfal. Tista' tgħinhom jikbru iżda tista' tkun ostaklu biex it-tfal ikabbru l-intelliġenza tagħhom. X'inhi verament il-'peer culture'2 Din ma hi xejn għajr l-influwenza li l-ħbieb ikollhom fuq xulxin. Didau jemmen li l-iskejjel jistgħu jieħdu ħsieb jikkultivaw kultura tajba fost it-tfal. Dan jista' jsir. billi l-edukazzjoni tibda tagħti importanza lill- gruppi li jiġu fformati b'mod naturali mit-tfal fl-iskola. Dan għax meta jkun hemm dan it-tip ta' 'peer culture, it-tfal jagħżlu wieħed minn fosthom, bħala l-mexxej tagħhom. Didau jgħid li l-edukatur irid imur fuq il- 'leaders' ta' dawn il-gruppi. Meta l-grupp ikun wieħed li jħalli enerġija pożittiva fuq it-tfal, dan il-grupp għandu jiġi inkoraġġit u jkun ta' eżempju għall-bqija. Fuq kollox, l-edukatur hu fid- dmir li jdaħħal orgolju jew 'pride' fl-iskola u jinkoraġġixxi u jagħti importanza lil dawk it-tfal li: jkollhom imġieba tajba u juru rispett lejn xulxin. Mal-'peer pressure, Didau iżid il- mod ta' kif il-ġenituri jrabbu lil uliedhom. Skont Didau, l-iskejjel għandhom isaħħu l-aspettativi ta' dawk it-tfal jew ġenituri, li jkollhom ambizzjonijiet għolja fl- edukazzjoni. Dawn għandhom jingħataw importanza u l-aspettattivi tat-tfal u tal-ulied tagħhom għandhom ikunu indirizzati. Meta dawn l-aspettattivi jiġu indirizzati, dawn iwasslu biex jgħinu lit-tfal, li ġejjin minn sfond żvantaġġjat, jimxu 'l quddiem. F'dan il- kuntest, l-ambjent tal-iskola hu importanti għax dan jgħin biex inaqqas id-differenza bejn dawk l-istudenti l-iktar privileġġjati, minn dawk l-istudenti bi sfond żvantaġġjat. l-ambizzjonijiet KIF L-AĦJAR LI DAN JINTLAĦAQ Biex it-tfal isiru iktar intelliġenti, Didau jemmen li għandhom jiġu mgħallma kurrikulu vast. Hu jsejjaħ dan frALLA Ż aż IŻ ŻAR , A MAS MAL v RAJ OO VLAĠ DA NA ĠO ka WA WARA u d ll g, , $ fi ħ. fa żvantaġġjat għandhom ħafna inqas ċans TE il E tI t a i ae ll ta tt p e al ke B Ka Gili te sfond soċjali differenti. Skont Didau, ix-xjenzi umanistiċi għandhom l-aqwa għodda biex jilħqu dan il-għan. f l ta l tf li l-istudenti jkunu kapaċi jżommu dak Mi LT B DE i ta a at l Coll Ta iżjed spazju biex iħaddmu l-working ita tt l na jitgħallmu aktar u jsiru iktar intelliġenti. KRITIKA LEJN IL-KTIEB IO Ta l te MT IA minn dawn hu Richard Haier, l-editur tal- f TIT e L aa f e fr a i JATI nżidu l-intelliġenza, ghalkemm jixtieq IO a DG Galea tt i ta a a a IO i ja l IT 4 kulħadd isir aħjar, mhux biss dawk l-aktar żvantaġġjati. AQO OIE B IL-KTIEB2 ik i e iet i i BTI f JA ta a IT Ta a Ka f get ten i att IC L e ati e ft e thinking' jiżdiedu ħafna jekk dak li jla ML ttella tidol Ta IT e spjegazzjonijiet, eżempji maħduma, jew ei ie ta B hemm diskussjonijiet strutturati fil- LEO e ja tal jipprattikaw dak li jkunu qed jitgħallmu. Il al Ti Ta tata DI i i tla Ta) ta e A ff A A l Lq f TO JO it-tfal iħossuhom li qed ibatu żżejjed biex jii e huma jispiċċaw jaqtgħu qalbhom. Il-parir BG it etta element ta' suċċess u dan għandu jidħol G B ri Ki Ia ta IT mtaqqal. Imbagħad għandu jiġi mtaqqal bil-mod il-mod, kulħadd skont l-abbiltà f IB ħe l-kurżità tagħhom tiġi mrawma u billi jkun l JO BG i B kW ZI akkademika tiġi appoġġjatha u ċċelebrata. Mod ieħor ta' kif l-eċċellenza Ta L e IE a iI eta f Ta l raa tgħallem ħiliet ġeneriċi bħall-importanza L A 7 A a li JA a l-istudenti jiffurmaw il-karattru tagħhom. li Ta IC għandu jkun hemm kultura ta' dixxiplina fl-iskola. Skont Didau, id-dixxiplina tgħin til ot ala għall-istudenti kollha. Fl-aħħar kapitlu tal-ktieb u fil- l Ta a rakkomandazzjonijiet prattiċi dwar dak li f al A Te a dawn ir-rakkomandazzjonijiet, hu jgħid li IA it A JO f IA tl it re 'explicit instruction. It-tagħlim għandu jiġi introdott biċċa, biċċa mill-għalliema. a f l-kotba u jaqraw. U A L fatt L iet i BG Te i AT i A IET ei edukazzjoni jgħinu lit-tfal biex isiru iktar intelliġenti għaliex dan jgħin biex ikollhom IE gilda Bi IT ħ i ii Ea a Nemmen li finalment, li dan għandu jkun i jaħdmu f'dan is-settur. Viżjoni ċara għal Malta Ministeru għat-Turiżmu Is-settur tat-Turiżmu huwa settur importati ħafna li jagħti kontribut ta' madwar terz tal-ekonomija ta' Malta. Huwa għalhekk li l-Ministeru għat-Turiżmu għaddej b'ħidma fuq diversi aspetti, fosthom dawk ta' titjib ta' prodott turistiku, ta' infrastruttura, l-aspett soċjali, tal-avjazzjoni, u s-settur tal-films. Kisbiet u miżuri ewlenin: L-Air Malta tirreġistra qliegħ operattiv wara għexieren ta' snin tagħmel telf. L-Air Malta bi strateġija ta' tkabbir: Flotta ta' ajruplani akbar u żieda fir-rotot minn u lejn Malta. Malta tirreġistra żieda oħra fin-numru ta' turisti fl-2018: Madwar 2,600,000 turist iżuru pajjiżna. Proġetti infrastrutturali fil-Belt Valletta, fil-Furjana, fl-Imsida u ta' Xbiex, fost oħrajn Aktar avvenimenti matul is-sena kollha: Kalendarju turistiku tal-avvenimenti aktar varjat u avvenimenti ta' kwalita'. Aktar rotot minn u lejn pajjiżna: L-Ajruport Internazzjonali ta' Malta b'aktar rotot lejn l-Ewropa minn l-Ajruport ta' Heathrow. Diversi proġetti fuq aspetti soċjali li jammontaw għal aktar minn €65 miljun ta' investiment. Air Malta fuq saqajha Għall-ewwel darba f'għexieren ta' snin, l-Air Malta rreġistrat qliegħ operattiv. Dan huwa frott tal-istrateġija ta' tkabbir li addotta dan il-Gvern, fejn l-Air Malta ġarret numru akbar ta' passiġġera din is-sena meta kkumparat mas-snin ta' qabel. 9 Bħala parti mill-istrateġija ta' tkabbir, l-Air Malta kabbret il-flotta tagħha billi żiedet 2 ajruplani ġodda mal-flotta tagħha, bl-aktar ajruplan riċenti ikun tat-tip Airbus A320 NEO. Ajruplan aktar modern, aktar effiċjenti u li jagħmel inqas storbju waqt li jkun qiegħed jopera. 9 L-Air Malta żiedet numru ta' rotot ġodda f'pajjiżi differenti madwar l-Ewropa u madwar il-Mediterran. 9 L-Air Malta tnedi prodott ta' business class ġdid, bi prodott ta' kwalita' għolja. MINISTERU GĦAT-TURIŻMU taa ig Nele raj L-istrateġija tal-Gvern għas-settur turistiku kompliet tħalli l-frott hekk kif Malta tibqa' tirreġistra tkabbir minn kull aspett 9 Fl-2018, l-ammont ta' turisti f'Malta ammontaw għal aktar minn 2,600,000 - żieda ta' 14.37 fuq in-numru ta' turisti li żaru pajjiżna fl-2017. 9 Fl-2018, in-nefqa tat-turisti tammonta għal 2.1 biljun ewro -— żieda ta' 875 fuq in-nefqa tal-2017. Malta bit-tielet l-akbar tkabbir fis-settur tat-turiżmu mill-pajjiżi tal-UE. 9 Jgħaddu aktar minn 6,800,000 passiġġier mill-Ajruport Internazzjonali ta' Malta -— żieda ta' 13.225 fuq in-numru ta' passiġġiera reġistrat fl-2017 Avvenimenti tul is-sena kollha Komplejna naħdmu sabiex nintroduċu avvenimenti ġodda filwaqt li noffru aktar varjeta' kemm għat-turisti li jżuru pajjiżna kif ukoll għall-Maltin u l-Għawdxin 9 Għall-ewwel darba f'Malta, l-kumpanija teatrali ta' fama mondjali Cirque Du Soleil ser tkun qed ittella' produzzjonijiet f'Malta għal xahrejn sħaħ. Din is-sena ittellgħet għall-ewwel darba n-Nickelodeon Treasure Hunt, li tattira numru ta' familji u tfal minn madwar l-Ewropa. Komplejna nsaħħu l-avvenimenti f'pajjiżna: Avvenimenti bħal Lost and Found, Glitch Festival, Summerdaze Malta, Isle of MTV u Abode on the Rock. Proġetti Infrastrutturali ' Permezz tal-Grand Harbour Regeneration Corporation, tlesta x-xogħol fuq Pjazza Tritoni, fiż-żona magħrufa bħala l-Biskuttin, u Ġnien Laparelli. Bħalissa għaddej xogħol fuq in-naħa t'isfel tal-Belt Valletta, bi proġetti ta' riġenerazzjoni ta' swar, iż-żona ta' Marsamxett, aspetti soċjali tal-Belt Valletta fost oħrajn. Dan kollu b'investiment totali ta' €24 miljun, ko-finanzjat minn fondi tal-Unjoni Ewropea. 9 Investiment ieħor ta' €2 miljun fix-Xatt ta' Ta' Xbiex u l-Imsida, fejn qed inkomplu ntejbu l-prodott turistiku u nżidu aktar spazji miftuħa permezz ta' infrastruttura aħjar. 7 Investiment ieħor fil-Furjana ta' €3.5 miljun fir-riġenerazzjoni tal-Ġnien tal-Mall il-Furjana b'disinn totalment ġdid fil-post. ' Tlesta x-xogħol fi Ġnien Duminku Mintoff f'Raħal Ġdid: Investiment ta' €1 miljun ewro f'rinnovar estensiv u disinn ġdid tal-post. Imnedija il-Considerate Construction Scheme sabiex ntejbu d-dehra tal-industrija tal-konstruzzjoni fl-iżvilupp ta' siti u fl-implimentazzjoni ta' proġetti. ' Imnedi proġett massiċċ ta' afforestazzjoni f'Bengħajsa f'Birżebbuġa. - Air Malta fuq saqajha Għall-ewwel darba f'għexieren ta' snin, l-Air Malta rreġistrat qliegħ operattiv. Dan huwa frott tal-istrateġija ta' tkabbir li addotta dan il-Gvern, fejn l-Air Malta ġarret numru akbar ta' passiġġera din is-sena meta kkumparat mas-snin ta' qabel. Bħala parti mill-istrateġija ta' tkabbir, l-Air Malta kabbret il-flotta tagħha billi żiedet 2 ajruplani ġodda mal-flotta tagħha, bl-aktar ajruplan riċenti ikun tat-tip Airbus A320 NEO. Ajruplan aktar modern, aktar effiċjenti u li jagħmel inqas storbju waqt li jkun qiegħed jopera. L-Air Malta żiedet numru ta' rotot ġodda f'pajjiżi differenti madwar l-Ewropa u madwar il-Mediterran. L-Air Malta tnedi prodott ta' business class ġdid, bi prodott ta' kwalita' għolja. Is-settur tal-Avjazzjoni Il-kumpanija Malta Air Traffic Services Ltd b'sistema ġdida għall-immaniġġjar tat-traffiku tal-ajru. Investiment totali ta' €8 miljuni f' sistemi ġodda bl-aħħar teknoloġija għall-immaniġġjar tat-traffiku tal-ajru. Il-kumpanija tal-Gvern Malta Air Travel Ltd (Malta MediAir) tibda l-proċess biex jibda jiġi operat servizz ta' air link bejn Għawdex u Malta b'link diretta mal-Ajruport Internazzjonali ta' Malta. Żieda fir-rotot tal-ajru minn u lejn pajjiżna: Ir-rotot minn pajjiżna żdiedu għal 110 fl-2018 minn 91 rotta fl-2017. Iż li jżur IECA għandu ħed raħal storiku In wie GĦAL ĦAFNA MALTIN, ieli o 87 MAWRA SA LONDRA GĦAX- SHOPPING. BISS L-INGILTERRA TFISSER AKTAR MINN HEKK. emm ħafna villaġġi u bliet sbieħ barra minn Londra li jistħoqqilhom li wieħed imur Peress li dawn qegħdin il' barra minn Londra, wieħed normalment isib dav tours minn Londra biex jara l-ibliet sbieħ tal-periferija. Bliet bħal Bath, Wells u Salisburv jagħmlu parti minn dav tours biex wieħed imur jara din il-parti tal-Ingilterra magħrufa bħala l-countv ta' Somerset. Biss ftit 'il barra minn Bath, lejn Cippinham, eżattament fir-reġjun ta' Wiltshire, jeżisti villaġġ li llum jinsab fuq in-National Trust Ingliża. Dan il-villaġġ hu wieħed Medjevali. Forsi min qed jaqra qatt ma sema' bih, iżda jekk ra xi film ta' Harrv Potter jew dawk akbar fl-età, xi wieħed magħmula fuq il-kotba ta' Jane Austin, ma jistax ma jarahx għaliex numru ta' xeni għal dawn il-films inġibdu f'dan il- villaġġ. Dawn il-films komplew jagħmlu dan il-villaġġ aktar interessanti. Id-dar tal-ġenituri ta' Harrv Potter, eżattament dik tax-xena ta' meta Valdemor joqtol lill-ġenituri ta' Harrv Potter, tinsab f'dan ir-raħal. Meta llum wieħed iżur dan il- post, jara ma' numru ta' faċċati tad-djar ritratti ta' xeni li nġibdu f'Lacock għal dan il-film. Lacock hu villaġġ żgħir tipiku Ingliż, magħmul minn ftit toroq u misraħ pjuttost kbir. Ftit toroq iduru mar-raħal kollu. F'nofs siegħa tkun dort it-toroq kollha tiegħu. Filgħodu jmorru fih ħafna Ġappuniżi u Ażjatiċi biex jarawh. Filgħaxija, il-ħajja hi aktar kwieta. Meta wieħed jasal fih, hemm parkeġġ barra mill-villaġġ u bħal ħafna parkeġġi hu bil- ħlas. Biss il-flus imorru għan-National Trust Ingliża. Fil-verità, il-villaġġ kollu hu proprjetà tan-National Trust Ingliża. Jekk wieħed jibda jimxi ftit, isib bħal għadira żgħira fit-tarf tar-raħal. Ix- xenarju tagħha jixbaħ ħafna lil dak tac- Chadwick Lakes tagħna. Għall-inqas, jien fiċ-Chadwick Lakes ftakart x'ħin rajtu. Hemm l-ilma ġieri u b'pont jaqsam minn fuq dan l-ilma. Il-ħitan tal-qlugħ jixbhu lil dawk tac-Chadwick Lakes. Meta l-inġinier Ingliż, Sir Osbert Chadwick għamel id-disinn ta' dawk l-għadajjar, kien qed jaħseb f'dawn l-għadajjar żgħar Ingliżi. B'hekk Chadwick, li għalih huma msemmija dawn l-għadajjar f'Wied il- Qlejja f'Malta, ried joħloq dan l-ambjent tipiku li jinsab fl-Ingilterra. U naħseb li rnexxielu' Dak li hu interessanti, li f'din l-għadira jew nixxiegħa li hemm f'Lacock, hemm parti li għandha l-forma ta' żurżieqa. Fis-sajf, ħafna tfal jintefgħu litteralment jiżżerqu fiha. Fiha ħafna ħażiż. Wieħed irid joqgħod attent kif jimxi fuqha għax malajr jieħu xi żelqa. Biss għal dawk il-Maltin li għadhom irabbu t-tfal żgħar, jekk jiddeċidu li jmorru Lacock fis-sajf, nissuġġerixxi li jmorru ppreparati b'xi tibdila. Żgur li t-tfal tagħhom jagħmlu għors f'din l-għadira. tmur għal editt li kien ħareġ ir-Re Ġakbu I tal-Ingliterra u Ġabku VII tal-Iskozja. Forsi ħafna aktar jafuh bħala James 1 tal- Ingilterra u James VII tal-Iskozja. Meta tela' fuq it-tronn tal-Ingilterra, għaqqad lill-Iskozja mal-Ingilterra. Biex juri din l-għaqda, kien ħareġ editt li fih ordna li f'kull raħal u belt irid ikun hemm pub u dan jissemma The Red Lion. B'hekk dawn il-pubs b'dan l-isem ikunu jfakkru din l-għaqda taħt il-figura ta' dan ir-re. Bħalma wieħed jista' jistenna f'dan il-villaġġ, wieħed isib aktar minn pub wieħed. It-tieni pub li hemm f'dan il- villaġġ hu msemmi għal xi wieħed mir- rejiet bl-isem ta' George. Wara l-waqgħa ta' Ġabku II, l-Ingilterra bdiet titmexxa minn sensiela ta' rejiet bl-isem ta' George. Ġakbu kien ħarab minħabba li kien Kattoliku. Kien hemm il-biża' li Ġakbu ried jerġa' jagħmel il-Kattoliċiżmu bħala r-reliġjon uffiċjali fl-Ingilterra. Kif wieħed jistenna, l-pubs fl-Ingilterra saru element ta' espressjoni patrijottika. Li wieħed isemmi l-pub tiegħu George, kien qed isemmieh għal wieħed minn dawn ir-rejiet. Dak li hemm Lacock jidher li ssemma wara l-ewwel sultan George. b 4 KA U TA ILL SZ NU VOŻZ jit WNU VOT kbiħ. Fuq kollox u kif wieħed jistenna, f'dan ir-raħal jinsab anke l-pub tipiku Ingliż. Hemm aktar minn wieħed. Wieħed mill-pubs jismu The Red Lion. Dan jinsab fil-misraħ prinċipali tar- raħal. Hu ta' interess storiku l-isem ta' dan il-pub. Fl-Ingliterra u fl-Iskozja, wieħed isib numru ta' pubs bdan l-isem. Iżda forsi ftit jafu għaliex hemm numru ta' pubs li jisimhom hekk. Il-preżenza ta' pubs bdan l-isem kienet indikazzjoni ċara li inti kont qed tappoġġja lil din il-linja monastika ġdida kontra dawk li kienu favur Ġakbu II u linja tal-istewards tiegħu. Minn dan il-villaġġ, kull sena, f'Boxing Dav, titlaq il-famuża kaċċa għall-volpi. Matul l-istorja mgħoddija tiegħu, dan il-villaġġ kien imfittex ħafna mill-monarki Ingliżi biex imorru għall- kacca. Ir-re Ġwanni (King John) li ta Li ssemmi l-pub tiegħek wara George IE TO ET Ii ee i at Charles, Camilla, għandha dar fil-qrib. Din hi l-ġurnata ta' Lacock. Qisha l-festa tar-raħal tagħna. Dakinhar, il-pjazza prinċipali tkun mimlija bi żwiemel kbar u ħafna klieb u ġerrejja lebsin it-tipiku kowt aħmar, bqalziet abjad u kappell u OO G QIEN i -gntOzo nie joħorġu għall-kaċċa tal-volpi. Biss ħaġa interessanti marbuta ma' dan ir-raħal hi dik li min joqgħod fih, ma jistax ibigħ il-proprjetà tiegħu. Il-proprjetà f'dan il-villaġġ tgħaddi biss, minn ġenerazzjoni fit e ii ian AC A ji ji A llli flkttan i etil i zg site jazlii IT OTT A Za Gotiċi fl-Ingilterra li fiha għadu jidħer il- ie a ila li titli o ll jgħajtu. Meta wieħed imur jara l-Katidralli IR tel ita ir ira MA Oi ti feel 0 in għera u fuq il-ġebla. Fil-verità, dawn ma L A A er ili sk Qabel l-1532, dawn il-knejjes kienu kollha re a ta ea ET għandha f'waħda mill-kappelli tagħha traċċi ta' dawn il-kuluri. Biss meta mort jiena, tard AT l magħluq. fila a l-birra, f'din iż-żona, wieħed isib birra L ta IMO A B ilii tn Tea tani a ot i l a l-isem Latin ta' Corvus, li jfisser għasfur. (i iikotuz ali EM ia Bis EBA Gili Brtliu i e to tie a te B Eta IET) żjara f'dan ir-raħal pittoresk Ingliż. ILA: IE f (€); 7 IN APRIL, KONT MISTIEDEN GĦALL-PREŻENTAZZJONI T an id-dokumentarju hu l-bidu 1): sensiela ta' dokumentarji dwar Marsaxlokk li qegħdin jixxandru fuq l-istazzjon tat-televiżjoni Malti (TVM2). Ikolli ngħid li verament kienet preżentazzjoni professjonali. Il-preżenza tiegħi għal din it-tnedija ġiet minn stedina li għamilli Joseph Gravina, bniedem li kontinwament jikteb dwar Marsaxlokk u llum hu l-President tal-Għaqda li ġġib l-isem ta' Marsaxlokk Heritage. Din is-serata nfetħet mill-Ministru għall-Kultura, Owen Bonnici. Jien ħadt l-okkażjoni biex nitlob lis-Sur Gravina jaqsam mal-qarrej ta' din ir-rivista X'inhu meħtieġ biex wieħed iwaqqaf B ita biex persuifaà assoċjazzjoni kultu . fr 1 assoċjazzjoni kulturali. Ridt l-esperjenza diretta tiegħu. Ġentilment, is-Sur Gravina aċċetta li jaqsam l-esperjenza tiegħu dwar il-proċess u dwar dak li hu meħtieġ b'mod prattiku biex persuna twaqqaf għaqda kulturali li tħares il-patrimonju tar-raħal jew belt fejn tkun toqgħod. KIF TIBDA GĦAQDA MHUX GOVERNATTIVA L-idea li wieħed ixettel ħsieb biex jorganizza għaqda mhux governattiva mhix xi ħaġa b'kumbinazzjoni, jew inkella li persuna raqad u qam jaħseb hekk. Il-ħsieb biss jista' jkun imrekken f'moħħ l-individwu u għax ikollu karattru motivat, immirat lejn xi ħaġa partikolari li jħobb jew jemmen fiha, twasslu jikleb b'ħajra (jew xewqa) biex jagħtiha importanza kbira f'ħajtu. Imma dak hu biss il-bidu ta' rieda. Biex wieħed jasal, irid ifiehem lil oħrajn biex jaħsbuha bħalu, biżżejjed biex fl-aħħar mill-aħħar jifformaw kumitat bl-istess skop u fehma. Ħafna drabi jsiru bosta tentattivi biex titwieled organizzazzjoni u jkunu ħafna wkoll il-fallimenti. Jiena nażżarda ngħid li għalkemm wieħed ikun jaf dwar l-iskop u l-inizjattivi tal-għaqda, irid ukoll jimxi maż-żminijiet u jaddatta ruħu fl-użu tat-teknoloġija tal-informatika biex ma jaqax lura fejn ikun hemm bżonn ta' komunikazzjoni u tixrid ta' informazzjoni dwar dak li l-Organizzazzjoni temmen fih. B'hekk l-ewwel pass ikun il-ħatra ta' kumitat. IL-ĦATRA TA' KUMITAT Biex wieħed jasal jagħmel talba lill-Awtorita tal-Għaqdiet Mhux Governattivi, fl-ewwel laqgħa jrid ikun hemm aktar minn ħames persuni biex jiġi fformat kumitat amministrattiv bil- persuni li jinħatru f'karigi, fosthom skont il-ħiliet tagħhom. bil-għan li jkomplu jaħdmu flimkien ħalli l-Organizzazzjoni volontarja tagħhom tasal biex tiġi approvata mill-awtoritajiet. Flimkien ifasslu statut biex kull min aktar 'il quddiem jingħaqad fl-għaqda jkollu linji fuq xiex jimxi. Eżerċizzju li jkun mitħadded drabi anke fit-tul u bl- iskop li kulħadd ikun fehem l-għanijiet prinċipali li tħaddan l-istess għaqda. Meta jitlesta l-istatut u jiġi ffirmat mill-president u mis-segretarju tal- kumitat amministrattiv ġdid, jaf ikun hemm diskussjoni dwar il-qbil tal-isem addattat tal-Organizzazzjoni, jekk ma Jinġabru bejniethom flus b'kemm tiswa l-applikazzjoni li timtela u jitniżżlu l-ismijiet ta' dawk kollha fil-kumitat f'formoli apposta. Dokumenti oħra jiġu ffirmati mill-president u mis-segretarju biss. Jittieħdu wkoll kopji tal-Karta tal- Identità u jsir skeċċ ta' pjan li juri kif inhi mqassma l-amministrazzjoni tal- organizzazzjoni l-ġdida. B'hekk, wieħed jimxi biex issir l-ewwel laqgħa. FL-EWWEL LAQGĦA Tema oħra importanti, li l-ewwel kumitat jaf jiddiskuti f'dik l-istess l-ewwel laqgħa, tista' tkun it-tħejjija biex f'attività jinġabru membri ġodda u jsir ukoll xi forma ta' ġbir ta' fondi. Jistgħu wkoll jiġu diskussi l-logo tal-għaqda u l-format ta' ittri lejn politiċi u organizzazzjonijiet oħra kemm fl-istess lokal kif ukoll fuq livell nazzjonali jew internazzjonali. Wara jibda l-proċess biex organizzazzjoni tkun rikonoxxuta uffiċjalment. Ħafna drabi l-proċess biex l-organizzazzjoni tiġi approvata mill-awtoritajiet, jaf jieħu madwar sitta jew tmien ġimgħat. F'dan l-istess perjodu, il-membri jkollhom ċans jippjanaw diversi ideat li jistgħu jsarrfu biex kif ikunu rikonoxxuti jibqgħu miexja 'l quddiem. F'dan l-intervall ta' stennija hu wkoll ta' importanza kbira li kull individwu fil-kumitat ikun determinat u motivat biżżejjed biex bil-kelma tal-fomm iħajjar persuni oħra li jaħseb li jistgħu jkunu ta' kontribut għall-istess għaqda. Jiena nżid ngħid li dawn l-istess persuni għandhom ikunu mħajra u jinżamm kuntatt biex filwaqt li l-istess kumitat kollu jkun informat dwarhom, dawn ikunu wkoll mistiedna fil-laqgħa li jkun imiss — dik meta s-segretarju jew president jirċievi l-ittra ta' approvazzjoni mill-awtoritajiet. Meta wieħed joqgħod jaħseb sew dwar xi ħaġa hekk, irid jifhem li t-triq ma hi xejn faċli u trid tkun id- determinazzjoni kontinwa li twassal biex jingħeleb kull ostaklu, speċjalment hekk bikri. Il-kumitat irid ikun magħqud, filwaqt li jaħseb u jkun iffokat fuq l-aġenda li jfassal. Il-ġimgħat malajr jitgerrbu u jekk wieħed ikollu diġà idea li l-probabbiltà tar-risposta mill-Uffiċju tal-Kummissarju tal-Għaqdiet Volontarji tista' faċilment tkun iva, allura hemmhekk il-pjani jistgħu jinħasbu għalihom minn qabel. il-karigi — tal-uffiċjali jamalgamaw flimkien, f'waqt fejn il- B'attenzjoni, miri u l-intenzjonijiet huma rimoti biex jinbnew pedamenti sodi għal organizzazzzjoni b'saħħitha, li taħdem fl- interess komuni ma' dak kollu li temmen fih. Anke jekk il-bidu jista' ma jkun xejn faċli, dan xorta jista' jingħeleb bil- għaqal u b'miri ċari. B'hekk biss it-triq 'il quddiem tista' tkun aktar feliċi. 'Marsaxlokk Heritage hi għaqda volontarja mhux governattiva. Il-bidu tagħna hekk kien, u issa qbadna t-triq fejn nittamaw li nkomplu għall-ġid tal- wirt fir-raħal tagħna. Bi skop li flimkien ma' għaqdiet oħra u l-Kunsill inkattru aktar għarfien, fosthom dwar l-istorja tar-raħal tagħna u l-patrimonju mifrux fil-konfini ta' Marsaxlokk. A ka te ta' tradizzjonijiet intilfu jew qegħdin ta a Ta nistgħu PE Ti Ta Ta il-gżejjer. Il-festi huma parti mit- fatta li ta o tradizzjonijiet tagħna. IO IT A i Gal li r-reliġjon minn dejjem kienet ta' importanza kbira għall-Maltin sa mill- bidu tal-istorja. Malta kienet meqjusa Ta IC din l-importanza lejn ir-reliġjon L i ai jispjega għalxiex niċċelebraw bil-kbir il- ħajja tal-qaddisin u l-patruni tal-ibliet u l-irħula, speċjalment matul ix-xhur tal- festi li jibdew minn Mejju sa Settembru, bil-qofol tal-festi jkunu fix-xhur sajfin. Min-naħa l-oħra, ir-reliġjon Kattolika qed tbatti fl-importanza tagħha. Malta fa a G i l x'futur għandhom dawn il-festi f'dinja moderna u sekulari ta a A a ETT l ja mistennija min-nies tal-lokal fejn matul TAT Taib Cert ita TIT IE TE IE e i IE keta ti Tat ta' qabel. Biex wieħed jkun jista' jgawdi l-festa, irid ikun hemm nies minn kull qasam tal-ħajja li jiddedikaw ħinhom f f a ta e Ite n ti B IZEITa Biss xorta min hu involut ma JI L l Ja Il ti Tr Cor tat TJ Ta l A ATO L € BT qaddisin patruni tagħhom, b'sempliċità EA RI ftit tii b BA A JE FI iI T f e Ea i er ET PN oj żdiedu wkoll il-jiem li fihom il-festa il-purċissjoni, ja A Ta IG te A OTT le Ti ala Id at L għalhekk li dawn. it-tradizzjonijiet IT l f dan mhux dejjem possibbli. L-ARMAR TAL-FESTA Hu faċli li wieħed jaħseb fl- TA a CI Lit EN ei a li għ tagħha, bid-damask, l-altari mżejna kif ukoll il-linef armati, u l-istatwa titulari, li tinħareġ min-niċċa tagħha li tkun fiha matul is-sena biex titpoġġa taħt il-mant ie ke ta TEN f ET VAJ II e ta għadux il-qofol tal-festa. Hu sinonimu tal-istatwa titulari, iżda iii eta je li tad ġie il Tg tati mat-toroq u l-pjazez matul il-gimgħa l IT bħall-qubbajt qed jitlef l-importanza tiegħu. Illum, tal-imqaret u tal-ġugarelli flimkien mal-gabbani saru parti mill- festa Maltija. l G Ta ta l i ta tattili Mili taa tti l a ISO TE il Metall ti CT a i tal-art u tal-ajru, li flimkien mal-istatwa it Ke i baned li flimkien mal-każin rispettiv tagħhom jagħtu l-ħajja matul il-ġimgħa tal-festa, minn programmi mużikali fuq ET te ti keiii o te it purċissjoni mal-istatwa titulari, fejn tal ta et et bet va L CIT magħrufa, u oħrajn li jkunu miktubin minn surmastrijiet tal-lokal stess. ħ'd LE għall-pubbliku biex ikun jista' japprezza A Ja IO ON iri nil era feet palazzi. Biss ftit jirrealizzaw li n-numru tal-bandisti qed jonqos waqt li l-ispejjeż qegħdin jikbru. Nemmen li jasal żmien li jibda jkun hawn parroċċi li ma jkunx jil di MET il Ke qa a L-istess jgħodd għan-nar tal-art u L G a KE għandu futur, biss mhux il-parroċċi L AT B QNITa A IO G a ċa L-ISFIDI GĦAL MIN JAĦDEM FIL-FESTA LLUM B a t-tradizzjonijiet li ġġib magħha, mhux LT ti ta Ke rati te Tal b a dawk li juru interess f'din it-tradizzjoni hija ferm twila u mimlija ostakli. Illum il-ġurnata, m'għadhiex daqsekk faċli li jkun hemm nies lesti li jagħmlu xogħol LG l e iċ g l Ti Te ta A IT a nuqqas ta' żgħażagħ dejjem jonqos, jott A o e popolazzjoni hija iktar adulta fl-età L A lejn it-tradizzjonijiet mhix qawwija. A EA Ta prijoritajiet huma ferm differenti palit e A i l i ja te in-nuqqas ta' finanzi u sponsors, li f L A o a Ta VA l A jiffaċċjaw numru ta' sfidi biex ikunu f ET i El CI xi lokalijiet id-diffikultajiet mhumiex biss ma' entitajiet ekkleżjastiċi iżda xi ti lt a niddejjaqx ngħid, li dawk li jaħdmu fil-festa ssibhom imorru tajjeb fl- IG i ET a il fet ital- ai Kera l-ċol lite bsaten fir-roti. ipieeri tt ħi ii i lava tal-festa. Għalkemm kull qatra tgħodd, L i ATT L FE € L ilii ta ħila AT i Ka tkompli ssaħħaħ l-għaqda u l-enerġija li l-kumitati jkollhom bżonn biex ikomplu fil-ħidma tagħhom. Il-ftit nies li jaħdmu biex kollox jitreb d i ae l Ti G IT festa tal-patrun tagħom, jagħmlu minn L a i FE ja KA OC l dejjem ikunu biżżejjed biex kull ħolma i tete t A K OI f sena ta' wara, bit-tama li ċ-ċirkostanzi jinbidlu. (Għalhekk, hu sabiħ li fatta a bt te da Cora ta Ga fi Ta L A m'għandhomx jintesew bħalma diġà ntesew tradizzjonijiet oħral Senior Director. tal-Istrateġija, Ricerka u Affarijiet Tekniċi sewwa l-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknologija. Ir-responsabbilità tiegħu tinfirex fuq tliet dipartimenti teknici li jkopru l-Politika, Strateġija u Internazzjonalizzazzjoni, Programmi ta' Fondi Nazzjonali għar-Riċerka u Innovazzjoni, u l-parteċipazzjoni lokali fil- programmi ta' qafas tal-UE, kif ukoll tal-Ispazju. GĦAL DAWN L-AĦĦAR TLETIN SENA, IL-KUNSILL MALTI GĦAX-XJENZA U T-TEKNOLOĠIJA (MCST) KIEN FDAT BIL-MANDAT LI JAGĦTI PARIR LILL-GVERN DWAR IL-POLITIKA TAX-XJENZA U T-TEKNOLOĠIJA. MADANKOLLU R-RESPONSABBILTÀ TAL-MCST KIBRET FERM F'DAWN L-AĦĦAR il--hinn.: minn Esplora u EsploraNatura, ir-rwol: tal- MCST kien evidenti fid- dipartimenti tekniċi. li: jkopru responsabbilitajiet tal-Politika, Strateġija, Internazzjonalizzazzjoni, Programmi ta' Fondi Nazzjonali għar-Riċerka u Innovazzjoni, parteċipazzjoni lokali fil- programm qafas tal-UE, kif ukoll l-Ispazju. Dawn id-dipartimenti ħadmu bla waqfien, megħjuna mill-gvern lokali u l-awtoritajiet rispettivi, sabiex ikunu jistgħu jingħelbu l-fruntieri għall-investiment Malti u l-parteċipazzjoni fl-inizjattivi tar-riċerka u innovazzjoni (Ri). Avvanz notevoli li sar fi ħdan id- Dipartiment tar-Riċerka u Innovazzjoni, kien it-tkabbir tal-programm FUSION, il-programm nazzjonali tar-Riċerka u Innovazzjoni li issa jħaddan baġit ta' €2.2 miljun fis-sena, dan kollu wassal għal-proġetti ta' riċerka ta' kalibru għoli. Il-programm FUSION huwa mqassam f'żewġ programmi: il-Commercialisation Voucher (CVP) u t-Technologv Development Programme (TDP). Dawn huma ddisinjati b'tali mod li jistgħu joffru l-konsulenza neċessarja kif ukoll l-appoġġ finanzjarju bżonnjuż għar-riċerkaturi u teknoloġisti biex ikunu jistgħu jpoġġu l-ideat tagħhom fuq is-suq. Ic-CVP huwa mmirat biex itejjeb l-iżvilupp u l-kummerċjalizazzjoni potenzjali ta' ideat innovattivi tar-riċerka, filwaqt li t-TDP jappoġġa l-iżvilupp ta' proġetti innovattivi proposti minn entitajiet pubbliċi u l-industrija. Bejn l-2004 u l-2018, ġew mogħtija 'il fuq minn €16-il miljun lill- akkademiċi Maltin, lill-entitajiet pubbliċi u dawk privati biex ikunu jistgħu jkomplu l-ambizzjonijiet tagħhom fir-riċerka. Id- Dipartiment tar-Riċerka u Innovazzjoni bħalissa qed jaħdem ħalli jiżviluppa l-programm FUSION biex ikun jista' jinkludi offerti aktar wiesgħa ħalli nkunu nistgħu nagħtu sostenn lill-komunità tar- riċerka lokali. Programm ieħor li tmexxi l-MCST huwa L-Internationalisation Partnership Awards Scheme (IPAS-r). Din l-iskema tagħti sostenn lill-inizjattivi kollaborattivi bejn istituzzjonijiet lokali jew entitajiet privati, kif ukoll mill-inqas ċentru akkademiku ta' eċċellenza barrani wieħed. Barra minn hekk, fil-qasam tal- Ispazju, il-kollaborazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) ġiet intensifikata, tant li rriżultat fil-Fond Spazjali Nazzjonali ta' €2 miljuni fuq ħames snin. Dan il-fond jipprovdi opportunitajiet għal riċerka u inizjattivi edukattivi. Kollaborazzjonijiet b'saħħithom ġew iffurmati wkoll mal- (CNES), l-Aġenzija Spazjali Taljana (ASI) u l-Eurisv. Id-dipartimenttal-Politika, l-Istrateġija u l-Internazzjonalizazzjoni, Aġenzija Spazjali Franċiża tipprovdi opportunitajiet ta' fondi, immirati fuq l-internazzjonalizazzjoni. Filfatt l-MCST għandha suċċess fil-programmi MarTERA, Blue Bioeconomv ERA-NET Co-fund, u l-Partnership for Research and Innovation in the Mediterranean Area (PRIMA). Id-Dipartimenti PTeknici tal-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-lTeknologija F'dinja li hija kkaratterizzata mill- globalizazzjoni u l-progress radikali fix- xjenza u t-teknoloġija, wieħed irid iħares lil hinn minn xtutna għal prospetti ġodda. Eżempju ta' dan huwa l-kollaborazzjoni li ġiet stabbilità mill-qrib mal-Ministeru tax- Xjenza u t-Teknoloġija fiċ-Ċina, b'fond ta' riċerka ta' €700,000 għas-sena 2019. Dan id-dipartiment beda jaħdem fuq strateġija tar-Riċerka u Innovazzjoni għal wara l-2020 bis-sehem tal-Evalwazzjoni ta' l-esperti f'dan il-qasam, appoġġati mill-Faċilità tal-Appoġġ għall-Politika tal- 'Orizzont 2020' tal-UE. Dan id-dipartiment kien responsabbli wkoll għat-tnedija tal- ewwel Politika Spazjali Nazzjonali fl-2017 kif ukoll ħa ħsieb in-negozjati dwar il- programm qafas ġdid tal-UE wara l-2020, imsejjaħ 'Orizzont Ewropa. Id-Dipartiment tal-'Orizzont 2020' jagħti sapport lil dawk l-applikanti potenzjali sabiex jipparteċipaw fil- programm 'Orizzont 2020: Fl-2018, ġew iffirmati 20 Ftehim ta' Għotja ġodda minn 23 organizzazzjoni Maltija li jammontaw għal €4.2 miljun. Il-European Cooperation in Science and Technologv (COST) huwa qafas li jappoġġja l-kreazzjoni ta' netwerks godda ta' riċerka interdixxiplinarji madwar l-Ewropa li ra 'il fuq minn 170 riċerkaturi Maltin li ffurmaw parti minn 60 inizzjattiva fl-2018. Dan id-dipartiment jaħdem ħafna biex jippromwovi l-prioritajiet Nazzjonali u l-interessi fil-livell tal-UE permezz tar- rappreżentanti tal-kumitat tal-programm. Id-dipartimenti tekniċi jimmaniġjaw strutturi ta' sapport għall-ekosistema tar-Riċerka u Innovazzjoni f'Malta li kibru konsiderevolament taħt it-tmexxija taċ-Ċerman Eżekuttiv Jeffrev Pullicino Orlando. l-istrutturi ikomplu jikbru aktar fil-ġejjieni. Huwa mistenni li dawn MLA NOTTEDI il-7 SAN LORENZO Il-Festival Mediterranju tal-Letteratura rega' magħna JEAN PAUL BORG GĦAL INIZJAMED fat f A dja Itratti aċ tai ta a Ci B Za l MT ta A l ET baħar bla tmun ħalli jiġru iżjed. B LI AM ieli ti kor l-e aia ħa B A Ta kI Ii a itella Fih il-letteratura toħroġ minn fuq il-karta, ta bf ċ a tajer ii at el Ti Ji itfa i til ta tit Ba żmien il-Feniċi 'l hawn. A ta maċ iii i Wa jiċċelebraha f'festival. Ibda mill-poeżija. Il-poeżija tant hi ħajja li għandha ritmu li jimita lir-ritmu tal-ħajja, tat- tħabbit tal-qalb, tat-tkarwit tar-ragħad, A A ħi ti aa kultant kuntenta tħabbat bil-mod mal- moll, drabi oħra b'ħafna rabja trid tidħol 'il ġewwa ħdejn min ilu jinkiha u jimbuttaha. Waħda mill-awturi mistiedna għal din IE e Meli f darbtejn fit-titlu tal-ġabra tal-poeżiji tagħha, bejn baħar u baħar. Żewġ awturi mietet fri a TA L is ai doni (n if ET l i Ba Ott ta Antoine Cassar, l-awtur ta' Erbgħin Jum, li A OER tfisser skietu, u Loranne Vella, li tant kellha A Tv i ii eta i AT la AT fit-tmeninijiet kienet diġà temmen li Ilkoll IO MT min bħalissa għadu kif għadda jew għadu għaddej minn burraxka. Stejjer qosra, biċċiet minn rumanzi se jitwasslu għand il-poplu mill-kittieba nfushom, u l-memorja tar-rumanz ntesiet it jagħmilha ta' tnejn taf tfeġġ lura. Te a mistieden jiltaqgħu flimkien, jgħixu flimkien, u jittraduċu lil xulxin. Il-Malti ji e ET ta mitkellma mill-miljuni, u jesprimi dak li f SORSI Ta TA a (ieli Eħ i A i Se FAR In si Kar ei qed iħoss il-Malti fuq din il-gżira li hawn min ma jafx biha. Mal-mużika tal-ilsna, kultant tindaqq il-mużika mill-istrumenti. (i SE Awwissu, fil-Forti Sant lermu se naqsmu btala fa fa ta mhux bħala baħar magħluq imma bħala pżliet g li ftit bahen Għal aktar informazzjoni ara s-sit tal- Festival: https://www.inizjamed.org/. Bzġ ħ fit L aw V/ MW fi f MWi ' WAw i / B jj W/ 4 , , K / ri Vi h - ħi BA , l d , d r 7 ji fii 'inn hemm tara xenarju mill- isbaħ. b'ambjent rurali fl-aqwa tiegħu. Ideali għall-mixjiet. Ma' dan l-ambjent, imbagħad għandek il-fortizza li tinsab fi stat ta' abbandun. Bini mwaqqa. Tkissir u vandaliżmu. Il-pjani biex forsi s-sit ikollu użu ġdid ilhom għaddejjin. Nittamaw li dan l-użu jinstab. Fort Campbell, hi magħrufa ukoll bħala Il-Fortizza ta' Selmun. Din hi forti li nbniet mill-Ingliżi bejn is-sena 1937 u l-1938. Din kienet l-aktar fortifikazzjoni importanti fit- tramuntana ta' Malta. L-għan għaliex inbniet kien dak li tipproteġi kemm il-Bajja tal-Għadira kif ukoll il-port ta' San Pawl il-Baħar. ġiet modifikata matul it-Tieni Gwerra Dinjija meta nbnew il-kwartieri u ġie installat radar. Mat-tmiem tal-gwerra l-importanza strateġika tal-forti bdiet dejjem kulma jmur tonqos. Finalment spiċċat abbandunata. Din il-fortizza hi differenti ħafna minn fortifikazzjonijiet oħra f'Malta. Per eżempju hi għal kollox differenti minn Forti Dellimara u l-Forti ta' Binġemma li anke għandhom foss madwarhom. Filfatt Forti Campbell f'Selmun hija l-unika fortizza f'Malta mibnija fuq dan l-istil minimalist. Wara l-bini tal-Victoria Lines, in- naħat tat-Tramuntana ta' Malta kienu problema kbira, minħabba li ma kinux protetti biżżejjed. Dan kien minħabba l-biża ta' invażjoni. Il-ħajt li jdawwar il-Forti Campbell inbena b'mod li jostor l-iskop tiegħu lill-għadu u ġie jaqbel mal-ambjent tal-kampanja. Fuq ġewwa, ħafna mill- binjiet huma taħt l-art, fosthom, it-tliet bunkers għall-kanuni u għall-ħażna tal-munizzjon. Fil-bunker hemm ukoll kmamar tas-suldati. Il-ħitan ħoxnin tal-konkos juru li l-Ingliżi kienu qed jistennew attakki qawwija tul it-Tieni Gwerra Dinjija. Mindu ntelqet il-forti spiċċat fil- mira tal-vandali. Diversi strutturi u binjiet anke ġġarrfu. Il-Gvern ilu snin jipprova jerġa' jagħti ħajja lil dan s-sit. issa jidher li għadna ma wasalniex. t-tmiem tal- A ZZOZEMONNMĊ ħ, TA NM id-daqqaqa tal-111Q::. bdew deħlin dawn id-daqqaqa. Daqqaqa li għall-bidu mhux kulħadd laqagħhom b'mod pożittiv. Kien hemm min ħass li m'għandhomx isibu ruħhom fit-toroq tal- belt tagħna. Maż-żmien indraw. 7 a jpinġu, la jagħmlu xi xow u l lanqas idoqqu. Min jaf kemm forsi ikkummentajna dwar dan. L-aktar għax meta forsi konna nsiefru għal bliet kbar Ewropej jew bliet oħra konna naraw il-qalba tagħhom miżgħuda b'dawn id-daqqaqa u artisti. Artisti li min jaf kemm waqafna nħarsu lejhom jew nisimgħuhom idoqqu. Artisti li jagħtu ruħ ġdida lil dik il-belt. Maż-żmien, f'pajjiżna bil-mod il-mod Fil-bidu bdew jiġu xi gruppi ta' studenti mil-Lvant tal-Ewropa. Kif indraw bdejna naraw daqqa 'soli. Min bil-pjanu. Oħrajn ipinġu. Xi ħadd ieħor jagħmel xi xow u aktar. Prattikament illum tant indraw li kważi kważi ma nimmaġinawx il-belt tagħna mingħajrhom. M'hemm ebda dubju li llum dawn qed jagħtu ruħ ġdida lill-kapitali tagħna. kl sess sk V.Demejo bros. is sisissoż sies taxx HARDWARE DIVISION Email: ħardwarete vdemajo.com.mt Mon-Fri: OB30hrs — 1930hrs Sat: 0830ħrs.- 1230hr PATRIJIET AGOSTINJANI LI GĦAMLU ISEM Ktieb ġdid tal-melitensja mimli ġrajjiet marbuta mal-fidi, l-arti, id-drawwiet, il-pittura, il-letteratura u t-tagħlim, kif għexuhom numru ta' patrijiet Agostinjani. Hemm aktar minn 110 ġrajja, fi ktieb ta' madwar 500 paġna, minbarra analiżi storika tal-iżvilupp f'Malta tal-pitturi u r-ritratti bħala memorja kollettiva ta' personaġġi li għamlu isem. Min jabbona jingħata kopja b'xejn tal-volum Vetustior Glorior tal-istess awturi li jitrata l-istorja tal-kunvent tal-Agostinjani tar-Rabat. Din l-offerta hija limitata sa kemm idum l-istock. FORMOLA TAL-ABBONAMENT Nixtieq nordna .kopja/i u nieħu b'xejn kopja/i tal-ktieb Vetustior Glorior bi prezz għat-tnejn ta' €35 Qed nibgħat ċekk ta' € pagabbli lil Horizons. Isem u Kunjom Ċekkijiet għandhom isiru f'isem Horizons u jintbagħtu hekk: Horizons, Triq l-Iskultur, Qormi. Iktar informazzjoni tista' tinkiseb minn infoGhorizons.com.mt jew 2144 1604 Biljetti għall-avvenimenti kulturali favoriti tiegħek kollha