Il-Ħuttafa Togħma ta' marshmallow! L-Editur roti roti ħa jqattagħkom! l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Għeżież Ħuttaf… Il-BirdLife tagħmel ħafna affarijiet biex tgħin l-għasafar u n-natura. Pereżempju: teduka fl-iskejjel bi proġetti bħal Dinja Waħda toħroġ kotba u tqassam posters u fuljetti tagħmel ħarġiet għall-membri u għall-publiku tieħu ħsieb riservi naturali u tagħti ħajja lil ħabitati rari titħabat biex il-liġijiet tal-għasafar ikunu suret in-nies u jiġu rispettati. Ħaġa oħra importanti ħafna li l-BirdLife tagħmel hi li tistudja l-għasafar. Il-BirdLife ilha tistudja l-għasafar minn mindu twaqqfet fl- 1962 u fil-fatt dak iż-żmien kien jisimha Malta Ornithological Society (ornitoloġija tfisser studju tal-għasafar). Wieħed mill-istudji li bdiet tagħmel il-BirdLife kien il-bird ringing. Bis-saħħa ta' ċrieket żgħar li l-istudjużi jqiegħdu ma' saqajn l-għasafar tgħallimna ħafna dwar il-ħajja tal-għasafar. Pereżempju: tgħallimna r-rotot li jgħaddu minnhom l-għasafar meta jpassu, minn fejn ikunu ġejjin u fejn imorru. tgħallimna l-għasafar iżurux l-istess postijiet sena wara oħra. tgħallimna l-għasafar għandhomx postijiet favoriti fejn ibejtu u kemm jużawhom. tgħallimna jekk il-frieħ jibqgħux jgħixu fl-inħawi tal-ġenituri tagħhom. tgħallimna kemm idumu f'post u tgħallimna jsibux biżżejjed ikel fih. tgħallimna kemm jgħixu l-għasafar fis-selvaġġ. U ħafna affarijiet oħrajn interessanti! Dawn l-affarijiet kollha ma tgħallimnihomx biss biex insiru nafu iktar. Tgħallimniehom speċjalment biex ngħinu lill- għasafar stess. Għax iktar ma tkun taf fuq il-ħajja ta' xi ħadd iktar tkun tista' tgħinu. F'Settembru li għadda l-BirdLife għalqet 50 sena minn meta bdiet l-istudju biċ- ċrieket. F"paġna 12 hemm iktar fuq ir-ringing. "Emmm… ħalla toqba daqsxejn kbira fix-xibka!" MAL-FAĊĊATA Victor Falzon L-Editur Il-Fjamingu (Greater Flamingo) huwa wieħed mill-itwal għasafar li jżurna. Dari rari kien jidher imma mindu beda jbejjet fi Sqallija f'dawn l-aħħar snin dan l-għasfur sar jidher kull sena, kultant fi qtajja' sbieħ. Kultant jinżlu xi tnejn fir-riservi naturali jew fis-Salina. Ħarruba raġel bil-fjuri, li f'Ottubru jkunu fl-aqwa tagħhom. Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Intervista ma' fjura Attività Ftit Friefet Tista' tgħidli? X'nista' nara daż-żmien? Paġna Falko Natura 2000 Anniversarju biċ-Ċrieket Kumitat Ċentrali Kordinazzjoni Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. l-membri Kuntatt indirizz BirdLife Malta 1-2 Xemxija Waterfront Apts Triq is-Simar, Xemxija tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Ottubru 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon, Chris Cachia Zammit Stampat għand Poulton's Print Shop Żarna Tobia… aħbarijiet Fl-24 ta' Settembru żarna Tobia, Avultun Abjad żagħżugħ li faqqas l-Italja f'Ġunju li għadda. Tobia kiber, tgħallem itir u fil-ħarifa bħal ħafna għasafar oħrajn tar minn art twelidu biex ipassi lejn l-Afrika. Fi triqtu Tobia għadda minn Malta, imma flok baqa' sejjer waqaf biex jgħaddi l-lejl Niżel fl-inħawi tal-Fawwara u raqad fix-xagħri. Membri tal-BirdLife flimkien mal-pulizija qagħdu għassa l-lejl ħalli ma joqtluhx il-kaċċaturi. L-għada filgħodu Tobia tar mill-ġdid u ħalla xtutna. Minn Malta qasam 400km baħar sa ma wasal il-Libja, imbagħad kompla nieżel u daħal l-Alġerija. Nawguraw lil Tobia li jsib post sabiħ fejn jgħaddi x-xitwa bla periklu. Imma għaliex jismu Tobia? Għax dan l-avultun ma faqqasx fis-selvaġġ imma f'ċentru speċjali fl-Italja fejn irabbu għasafar rari, biex imbagħad jitilquhom ħalli jkomplu jgħixu fis-selvaġġ. U n-nies li rabbewh semmewh Tobia. U barra Tobia kien hemm ukoll Sara u Karel u Carmen u Aneta! U kif nafu li l-avultun li żarna kien Tobia? Ħarsu sew lejn ir-ritratti li ħa seħibna David hekk kif Tobia għadda minn fuq rasu. Qed taraw żewġ rixiet ċari fil-ġewnaħ tax- xellug? Dik marka speċjali li għamlulu n-nies li rabbewh biex l-għasfur jingħaraf anke jekk ikun qed itir fl-għoli. Iss, allura ħa jibqa' bir-rix ċar ħajtu kollha? Tinkwetax, Dud! l-għasafar iwaqqgħu r-rix tal-ġwienaħ kull sena u jtellgħu sett ġdid. L-Avultun Abjad (Egyptian Vulture Neophron percnopterus) huwa għasfur rari f'Malta u ma jidhirx kull sena. Huwa l-iżgħar fost l-erba' speċi ta' avultuni fl-Ewropa, u huwa wkoll l-uniku wieħed li jpassi regolarment kull sena. Tobia għadu ferħ u għalhekk ikun kważi kollu skur. L-adult ikun abjad bil- ġwienaħ suwed. Għal ritratt ta' Avultun Abjad adult morru paġna 9. Ġiet mill-bogħod Inħabbru ħuta oħra ġdida għal Malta! Din hija r-redlip blenny (Ophioblennius atlanticus), tip ta' budakkra. Lemaħha m'ilux il-ħabib tagħna Mark-Anthony Falzon waqt li kien qed jgħum f'Delimara u s'intendi ġibdilha skoss ritratti, fosthom dan t'hawn. Sejba ta' speċi ġdida hija dejjem ħaġa speċjali imma li hu kważi inkredibbli f'dis-sejba hu li dil-ħuta mhix biss ġdida għal Malta imma anke għall-Baħar Mediterran! Kif juri l-isem xjentifiku tagħha, din ħuta tal- Oċean Atlantiku u kif spiċċat Malta impossibli tgħid. Bil-Malti nistgħu nsejħulha Budakkra tal- Atlantiku. Din hija t-tmien speċi ta' budakkra ġdida li s'issa ħabbarna f'Il-Ħuttafa. Il-bruka hija waħda mill-ftit siġar li jifilħu għar-raxx mielaħ tal-baħar, u fil- fatt issibha tikber (jew imħawla) ħdejn diversi xtut, ramlin. Għandha weraq fin qisu bizzilla, li spiss iqattar minnu ħafna ilma mielaħ. Il-grillu tar-ramel jorqod fix-xitwa imma fir-rebbiegħa joħroġ mill-ħofra fir-ramel fejn ikun indifen. Ir-raġel joqgħod fid-daħla tat-toqba u jħokk jagħmel ġwenħajh flimkien biex ħoss li jiġbed grilli nisa lejh. Ċapep tar-ramel li l-grillu jtella' minn taħt l-art meta jħaffer il-mina tiegħu. Fl-aħħar tas-sajf il-bużbież il-baħar joħroġ bukketti fjuri sofor ċari li jiġbdu ħafna insetti ħelwa bil-fwieħa tagħhom. Għandu weraq ftit oħxon biex fih jaħżen l-ilma. Minħabba li jikber fir-ramel biss ix-xewk ir-ramel huwa rari ħafna f'pajjiżna Jekk ikollok ix-xorti tarah, innota kif jagħti fil-blu imma attent għax iniggeż! il-weraq Ambjenti u Residenti Xatt bir-ramel Il-ħanżir l-art tar-ramel jgħix f'xifer ix-xatt fejn ir-ramel jiltaqa' mal-baħar. Jiekol biċċiet tal- alka li jkun tella' l-baħar. Il-mara tkun ċara bħal din tar-ritratt. Isem il-pankrazju ġej minn kelma bil-Grieg li tfisser "b'saħħtu" għax minkejja s-sħana u nixfa li tgħix fihom fuq il-pjanta għandha weraq twil skur u b'saħħtu, u ġmiel ta' fjura bajda tfuħ. l-għaram It-tertuxa hija tipika tal-għasafar tax-xtut. Għandha saqajha ftit twal u munqarha twil ukoll, għodda perfetta biex tfittex fir- ramel imxarrab għad-dud. Xtut ramlin mhumiex komuni f'Malta. Fis-sajf dal-povru ħabitat jimtela bin-nies u l-gabbani u u l-istorbju, u n-natura ma tantx nagħtuha ċans tieħu r-ruħ u titkattar. Il-pjanti speċjalizzati li jgħixu fir-ramel irid ikollhom għeruq fil-fond u weraq imlaħħam biex jiflaħ għan-nixfa. Ir-ramel ħdejn il-bħar jifforma għaram (sand dunes) f'xi postijiet f'Malta u fihom jgħixu flora u fawna speċjali. Ftit hawn annimali li jgħixu fir-ramel, il-biċċa l-kbira jżuruh biex ifittxu l-ikel imbagħad jitilqu. Il-kulur ħamrani bħal tar-Ramla l-Ħamra f'Għawdex (fir-ritratt) u tar-Ramla tal-Mixquqa f'Malta jiġi mill-minerali fil-blat li tfarrak biex sar ramel. Jgħidulu wkoll Narċis il-Baħar. Għasfur ta' San Martin Ara, dan l-għasfur irringjat. Issa l i s -sa jf għadda r - r ise rv i na tu ra l i ta l - Għad i ra u s -S ima r ħa je rġgħu j if tħu għa l l - pub l iku . N is t iednu l i lkom i l -memb r i ta l -K labb u l -fam i l j i tagħkom b iex tas lu was la sax -Xemx i ja għa l l -f tuħ tas -S ima r għa l s taġun ieħo r . Fost affarijiet oħrajn ħa jkun hemm Imxu warajja, ħi. tours tar-riserva logħob għat-tfal attivitajiet għall-familja ringing tal-għasafar berdwoċing Data Il-Ħadd 1 Novembru 2015 Post Is-Simar (fix-Xemxija) Ħin Ħa jkun hemm żewġ gruppi, wieħed fl- 10am u l-ieħor fil-11.30am Minħabba li l-postijiet limitati min jixtieq jattendi l-attivitajiet ta' filgħodu għandu jibbukkja billi jibgħat imejl lil Hannah fuq education@birdlifemalta.org Wara l- attivitajiet ta' filgħodu Is-Simar jibqa' mbagħad miftuħa għall-publiku sa 4pm. Bħal dejjem, id-dħul huwa bla ħlas. Tiċċajta! Intervista ma' fjura Is-Simar wieħed mill-ftit postijiet f'Malta li jkun bl- ilma s-sena kollha Bonġu, Xewka! Bonġu, nista' naqdik f'xi ħaġa? Iva, għandi kurżità. Il-pjanti tax- xewk li nara kollha jkollhom zokk. Imma inti m'għandekx… Hekk hu, jien flok intella' zokk nuża l-enerġija tiegħi biex inħaxxen u ntawwal l-għerq. Għerq kbir x'tambih? Kif tara jiena ngħix fix-xagħri, ambjent li fis-sajf jinxef qoxqox. Fl-għerq naħżen ilma u sustanzi, li jżommuni ħajja f'dan l-ambjent diffiċli. Kos, madwarna kważi m'hawn ebda pjanta bil-fjuri ħliefek. Hekk hu, ħafna pjanti jwarrdu fir-rebbiegħa imma jien niftaħ il-fjuri issa. B'hekk l-insetti fuqi jiġu u jdakkruli l-fjuri. Kważi bla kompetizzjoni ta' xejn! Ħeħe, eżatt. Lanqas weraq ma tagħmel? Iva mela, imma l-weraq tiegħi xogħlu għamlu fir-rebbiegħa, u issa nixef. Hawn hu madwari, arah. Dal-ħafna qisu tiben griż? Il-aħwa, ma ndunajtx! Issa ħa jkolli nħallik. Saħħa u grazzi. Ċaw ħi, u ara tniggeż :) Fil-Gżejjer Maltin dehru s'issa xi 30 speċi ta' friefet. Xi 20 minnhom huma komuni jew jidhru regolari kull sena, oħrajn huma rari jew dehru darba biss. Hawnhekk għandna seba' speċi li naraw regolari kull sena. Farfett tax-Xewk Farfett tal-Fejġel Swallowtail Papilio machaon Farfett tal-Ħurrieq Red Admiral Vanessa atalanta Farfett tal-Kaboċċi Large White Pieris brassicae Tista' tgħidli? Inwieġbu l-mistoqsijiet tagħkom fuq in-natura. …imbagħad tih il-kulur. Ftit ilu ħadt dan ir-ritratt ta' insett. Jekk jogħġbok tista' tgħidli x'inhu? Għażiża Lara, Dak huwa Spallut Irrigat, bl-Ingliż Striped Shield Bug. Dawn it-tip ta' insetti għandhom ħalqhom qisu siringa u jużawh biex itaqqbu z-zokk jew weraq tal-pjanti biex isoffu l-meraq. Waħda mill- pjanti favoriti tal-Ispallut Irrigat hija l-Bużbież. L-Editur Kemm għandna? Għażiż Editur, Grazzi. Għażiż Shawn, Shawn Mallia (13) L-Imġarr Għandna tnejn: il-Wiżgħa tad-Djar u l-Wiżgħa tal-Kampanja. U bilħaqq, fix-xjenza ngħidulhom speċi mhux razez. L-Editur Jekk għandkom mistoqsijiet, iktbu lill- Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org Bil-mod, ara tibla' lsienek! Bumunqar huma ħanfus b'wiċċhom ġej għall-ponta qisu għandhom imnieħer twil. Bl- Ingliż jgħidulhom weevils. Bun… Bumunqar? Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttaf u tixtieq tidħol, ftakar li hemm jistenniek Natura u Kuluri, ktieb mimli stampi ta' annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur. Ħaffef qabel jispiċċaw. Dħalt membru u ara x'iddubbajt! Jekk jogħġbok kemm għandna razez ta' wiżgħa Għadek m'intix membru? X'nista' nara daż-żmien? Il-Kuda hija għasfur żgħir li tqatta' ħin twil fl-art, tiġri jew taqbeż fuq saqajha biex issib x'tiekol, l-aktar insetti u dud. Issibha l-aktar fl- għelieqi u fix-xagħri. M'għandhiex kuluri jgħajtu, sabiex ma tkunx tidher wisq fl-ambjent li tgħix fih. Ir-raġel u l-mara jingħarfu sew minn xulxin. Meta ttir jitfaċċa disinn abjad u iswed fuq denbha, qisu ittra T rasha 'l isfel. Il-Kuda tidher fiż-żewġ pases, meta ġieli tasal f'numri kbar. Fil-ħarifa tibda tidher mill-aħħar ta' Awwissu. Hija tbejjet f'art għolja madwar l-Ewropa, u tqatta' x-xitwa fl-Afrika. Tbejjet fl-Asja u fil-Kanada u xi Kud jagħmel pases twal ħafna. Bħal sħabhom tal- Ewropa, dawn ukoll jinżlu lejn l-Afrika fil-passa tal-ħarifa. Natura 2000 Natura mħarsa Jafuh ftit, jiswa ħafna! Is-sit li se nitkellmu fuqu f'din il-ħarġa probabbli ħafna minnkom qatt ma smajtu bih. Imma għalkemm mhuwiex fost l-iktar magħrufa, żgur li huwa wieħed mill-iktar interessanti. Qed nitkellmu fuq il-Qortin tal-Magun, u s-sit fil-qrib tiegħu magħruf bħala l-Qortin il-Kbir. Barra li huwa Sit Natura 2000, dal-post huwa wkoll Sit ta' Importanza Ekoloġika u Sit ta' Importanza Xjentifika. Dan għandu jagħtikom ħjiel ta' kemm huwa interessanti. Hawnhekk insibu tip ta' ambjent li teknikament nafuh bħala frigana (phrygana), tip ta' xagħri li ma tantx hu komuni f'Malta. Fil-Magun il-frigana mhux talli nsibuh, imma huwa probabbli l-aħjar eżempju ta' dan l-ambjent li għandna Malta. Il-flora… Il-Qortin tal-Magun qiegħed max-xatt tat-tramuntana ta' Għawdex. L-eqreb raħal huwa n-Nadur. Xagħri rari Dan is-sit jinstab fuq għolja magħmula minn blat tal- Qawwi ta' Fuq. Minħabba li huwa mikxuf ħafna għar-riħ, il-pjanti li jikbru hawnhekk iridu jkunu kapaċi jifilħu għall- Fost ir-rikkezza ta' speċi li nsibu hawnhekk, hemm il- ħatba s-sewda ta' Malta u t-tengħud tax-xagħri (it-tnejn 2endemiċi għal Malta), l-għansar ikħal (li jinsab biss f'Malta u fi ftit postijiet oħra), u speċi oħrajn tipiċi tax-xagħri Malti, bħas-sagħtar, iż-żebbuġija, it-te Sqalli u t-tengħud tas- siġra. Insibu wkoll iċ-ċistu abjad, li tagħmel fjuri sbieħ bojod; Widnet il-baħar Bufula ħamra mperrċa fuq żebbuġija Iċ-ċistu abjad huwa rari f'Malta. Il-QortIn Il-KbIr Il-QortIn tal-Magun xagħri / frigana sies u rdum siġar u arbuxxelli qasab Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Għadek ma xrobtux il-kafè Profs? Naħseb kesaħlek! din il-pjanta hija rari f'Malta imma fil-Magun hawn roqgħa mhux ħażin. Insibu wkoll diversi speċi ta' likeni u ħażiż, u anke numru ta' orkidi. Fix-xquq u l-ħofor fil-blat jiffurmaw fix-xitwa diversi għadajjar fil-blat (rockpools), li jipprovdu ambjent kruċjali għal speċi ta' flora u fawna x'aktarx rari fil- Gżejjer Maltin. …u l-fawna. tbejjet t'hawnhekk Kif tistgħu tobsru, sit bħal dan huwa importanti wkoll il-bufula għall-fawna. Fl-arbuxxelli sewda u tbejjet anke l-bufula ħamra, li skarsat sew mill- kampanja Maltija; mal-irdum s'intendi ma jonqosx il-merill. Fil-passa jitfaċċaw għasafar bħall-kuda u forsi xi daqquqa tat-toppu, u fix-xitwa l-post jimtela tpespis tal-pespus u ċaqċiq tal-buċaqq tax-xitwa. Fost fawna oħra nsibu wkoll is-serp iswed u d-dussies t'Għawdex, bebbux endemiku għal Malta. Semmejna fil-bidu li l-Magun mhux magħruf wisq mal- Maltin, u din hija probabbli r-raġuni għaliex għadu fi stat pjuttost tajjeb! Għalhekk, għalkemm inħeġġiġkom biex tesploraw iktar siti bħal dawn li huma kemmxejn off the beaten track, tajjeb li nitgħallmu napprezzaw dal-wirt naturali bla ma nagħmlulu ħsara. Il-lajs, kważi niffittja fih! Id-dussies t'Għawdex huwa bebbuxu żgħir ħafna. Annimal jew pjanta li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja. Il-ħatba s-sewda ta' Malta tikber folta. Anniversarju biċ-Ċrieket Iċ-ċurkett ikun tal- aluminjum u jkun żgħir u ħafif ħafna. Fuqu jkun hemm numru u l-indirizz tal-għaqda li tkun irringjatu. Biex tirringja trid permess? Iva, u liċenzja mill-pulizija wkoll. Fis-6 Settembru 1965 f'għalqa ħdejn ix-Xagħra f'Għawdex tqiegħed ċurkett fuq l-għasfur li jidher fir- ritratt. L-għasfur kien Bekkafik Isfar. Dan kien il-bidu tal-bird ringing f'Malta. F'Settembru li għadda dan l-istudju għalaq 50 sena. Iddum biex issir ringer? Iva, trid snin ta' prattika u esperjenza. Ir-ringing jista' jsir f'postijiet protetti? Qabe l j in te laq l -għas fur j i t t iħ id lu x i ke j l ieħor, bħa l tu l ta l -ġw ienaħ u toqo l . L -għas fur idum għand ir -r inger f t i t m inu t i b iss . Minn mindu beda r-ringing f'Malta, ġew irringjat iktar minn nofs miljun għasfur. L-għasfur iweġġa'? La x-xibka u lanqas iċ-ċurkett ma jweġġgħuh. Ir-ringers ta' BirdLife Malta L-għasafar jinqabdu f'xibka speċjali li tintrama mir-ringer. Ix-xibka tkun merħija ħalli l-għasfur ma jweġġax. Wa r a l i j i n ħ e l e s m i x - x i b k a , l - g ħ a s f u r j i t q e g ħ e d l u ċ u r k e t t ż g ħ i r f u q w a ħ d a m i n n s a q a j h . L-għasfur imbagħad jerġa' jintelaq biex ikompli ħajtu fil-kwiet. Jekk jerġa' jinqabad minn ringer f'pajjiż ieħor, iċ-ċurkett jurih minn fejn ikun ġie l-għasfur. Ritratti f'din il-paġna ta' Ian Balzan, Victor Falzon, Nicholas Galea, Mont Hirons u Tim Micallef