Jean-Paul Sartre L-EŻISTENZJALIŻMU HUWA UMANIŻMU Nixtieq niddefendi l-eżistenzjaliżmu minn ċertu għadd ta' tmetijiet li sarulu. Ibda biex saritlu x-xilja li dana jħajjar lin-nies jintelqu fi kwetiżmu ddisprat. Dan għax billi minnu li fil-mazzita dejjem hemm xi żbiba, allura jkollna nqisu li l-azzjoni f'did-dinja hija impossibbli għalkollox. U dlonk b'dan nsibu tuħna, imbagħad, fi sfiegħ filosofija kontemplattiva. Oltri dan, ġaladarba l-kontemplazzjoni hija ħaġa tal-lussu, allura b'din nerġgħu lura xiku briku fil-filosofija borgiża. Tali kritiki jressquhom b'mod speċjali l-Komunisti. F'kulma nkunu ttidu dejjem ikun hemm fattuti probabbli. Nista' nsertaħ tasi mill- wasla ta' ħabib tiegħi. Dan il-ħabib ġej bit-tren jew bit-tramm. Dan jissuponi li t- tren jasal fil-ħin skedat jew li t-tramm ma jisfax barta mil-linji tal-ferrovija. Hemmhekk nibqa' fl-isfera tal-possibbli, iżda dan jinvolvi biss suppożizzjoni dwat ħwejjeġ possibbli li jaqgħu strettament fl-ambitu ta' għemili. L-aldilà mill-punt fejn il-possibbiltajiet li nqis ma jibqgħux fi lħiq driegħi m'għandux jinteressani, ladarba m'hemm l-ebda Alla jew destin li jista' jillapazza lid-dinja u l-possibbiltajiet tagħha skont tidti. Fis-sew il-qawl ta' Descartes 'aħkem lilek innifsek pjuttost milli lid- dinja' jfisser l-istess ħaġa: aġixxi mingħajt stennija. Il-Marksisti li tħadditt magħhom weġbuni hekk: 'l-azzjoni tiegħek ser tkun, m'hemmx xi ngħidu, limitata minn mewtek. B'danakollu dejjem tista' torbot fuq l- appoġġ tal-oħtajn. Dan ifisser li trid toqgħod fuq dak li ser jagħmlu l-oħrajn fiċ- Ċina u fir-Russja biex jgħinuk u fl-istess mentri wkoll fuq dak li dawn għad jagħmlu aktar tard wara mewtek biex jissoktaw u jmexxu 'l quddiem l-azzjoni tiegħek sat- twettiq aħħati tagħha: ir-Rivoluzzjoni. Għandek ukoll tafda f'dan daqsinsew, inkella tkun bla motali int. Jiena hawn inwieġeb, qabelxejn, li biħsiebni dejjem nafda fil- Kevin Saliba (trad) Jean-Paul Sartre kumpanni tiegħi, dejjem dment li jkunu kommessi annuna miegħi fi ġlieda konkreta u komuni, u f'għaqda ta' pattit jew tajfa li nista' xi ftit jew wisq nikkonttolla u li fiha nkun, jiġifieri, militanti u konxju f'kull waqt mill-movimenti tagħha. F'dal-każ, il- fiduċja fl-għaqda u fit-tieda ta' dan il-partit tkun sewwasew l-istess ħaġa bħall- fiduċja li t-tramm set jasal fil-ħin jew li t-tren ma jisfax batta mil-linji. Iżda ma nistax noqgħod fuq bnedmin ma nafhomx billi norbot fuq it-tieba umana jew fuq l- interess tal-bniedem affavut il-ġid tas-soċjetà, ġaladarba l-bniedem huwa liberu u m'hemm l-ebda natura umana li nista' nsejjes kollox fuqha. F'xiex għad issattaf ir-Rivoluzzjoni Russa ma nafx. Nista' biss nammitaha u ngħoddha b'xempju idoneu sal-punt illi qiegħda turini, illum, li fir-Russja l- proletarjat qiegħed jilgħab patti li m'hu qed jilgħabha mkien ieħor. Iżda ma nistax noqgħod inbannas li din set twassal, żgur mhux forsi, għat-trijonf tal-proletatjat. Ikolli nillimita ruħi għal dak li qiegħed nata fil-mument. Ma nistax inkun ċett li wata mewti l-kumpanni tiegħi set jissoktaw b'ħidmieti ħalli jwassluha sal-quċċata tal-perfezzjoni, ġaladarba dawn il-bnedmin huma liberi u għada pitgħada għad jiddeċiedu, b'mod liberu, x'ser ikun il-bniedem. Għandu mnejn fil-ġejjieni, wata mewti, xi talin jiddeċiedu li jdaħħlu fis-seħħ il-Faxxiżmu u abbli l-oħrajn ikunu tant kodatdi u ċapsa li jħalluha tgħaddi tagħhom. Sewwasew f'daka l-waqt il-Faxxiżmu jkun il-verità tal-bniedem u kbita tkun il-ħsara tagħna lkoll. Fir-realtà l-affarijiet allura mbagħad ikunu kif il-bniedem ikun fettillu jiddisponi li jtidu jkunu. Ifisset dan li għandi nagħtiha għall-kwetiżmu' Lanqas xejn. L-ewwel irrid nimpenja tuħi, imbagħad jenħtieġ naġixxi skont il-formula antika li tgħid illi għalbiex naġixxu ħjieġ it-tama m'għandniex. Dan ma jfissirx li m'għandix nappattieni lil xi pattit. Ifisset, iżda, li filwaqt li ma ngħodd xejn b'fatta biħsiebni nagħti, xorta waħda, dak li nista'. Pirkażu, jekk nistaqsi: 'il-kollettiviżmu veru u proprju għad qatt iseħħ tabilħaqqs' Fejn naff Naf biss li ser nagħmel kulma m'għandi s-setgħa nagħmel biex dan isseħħ. Mill-bqija ma nista' noqgħod fuq xejn. Il-kwetiżmu hija l-attitudni ta' dawk li jgħidu: 'ħalli l-oħrajn jagħmlu dak li ma nistax nagħmel jien.' Id-duttrina li qiegħed inressqilkom hawnhekk hija proptju l- Kevin Saliba (trad) Jean-Paul Sartre oppost tal-kwetiżmu, u dan għax din tistqatt hekk: ''m'hemm l-ebda tealtà għajr fl- azzjoni. Dina tmur ukoll saħansittra oltre, għax iżżid tgħid: il-bniedem mhuwa xejn iktar mill-proġett tiegħu. Jeżisti biss sal-ħażż li jseħħlu jwettaq lilu nnifsu. Għaldaqstant mhuwa xejn iżjed mill-assjem tal-għemejjel tiegħu. Xejn iktar minn ħajtu.' Allura mbagħad nistgħu nifhmu l-għala d-duttrina tagħna tmeżmeż lil ċertu għadd ta' nies. Dan għax spiss ma jkollhomx ħlief mod wieħed kif iġertgħu l- miżerja tagħhom, voldieri li jaħsbu hekk: 'iċ-ċirkustanzi kienu konttija. Kont niswa ferm iżjed minn kemm filfatt sartaft. Ma kellix xi mħabba manja, jew xi ħbibetija kbita, veru minn daqshekk, iżda dan għax ma ltqajtx ma' taġel jew mara li stħaqqghom dan. Ma ktibtx xi kotba prima klassi, iżda dan għax ħin għalihom ma kellix. Ma kellix ulied li stajt ningħata għalihom, għax ma sibtx taġel li stajt nibni ħajti miegħu. Immela hemm, ġewwa fija, għadd ġmielu ta' xejtiet, xeħtiet u possibbiltajiet — xejn sfruttati iżda għalkollox fattibbli — li lili jagħtuni valur illi s- sempliċi serje tal-atti tiegħi ma tħallikx tikkwantifika.' Issa għall-eżistenzjalist, fis-sew, m'hemmx imħabba lil hinn mill-għemejjel ta' mħabba. M'hemmx possibbiltà ta' mħabba għajr dik li toħroġ fid-dieher fl- imħabba. M'hemm ġenju imkien għajr fl-iswed fuq l-abjad tal-opti tal-atti. Il-ġenju ta' Proust huwa l-intier tax-xogħlijiet ta' Proust. Il-ġenju ta' Racine huwa s-sensiela tat-ttaġedji tiegħu. Oltri dan m'hemm xejn. Dan imnejn safejn irridu nattribwixxu 'l Racine il-possibbiltà li seta' kiteb traġedja oħra proprju għax ma kitibhiex' Il- bniedem jimpenja tuħu f'ħajtu, ipinġi l-kwadru tiegħu, u lil hinn minn dal-kwadru m'hemm xejn. Dina l-fehma, m'hemmx xi ngħidu, jaf tidher ħarxa f'għajnejn min f'ħajtu ma seħħlux jirnexxi. B'danakollu, mill-banda l-oħra, din tpoġġi lin-nies f'qagħda li jifhmu li hija biss ir-realtà li tgħodd tabilħaqq, u li l-ħolm, l-istennijiet u t-tamiet jippermettulna biss li niddefinixxu 'l dak li jkun bħala ħolma qattieqa, bħala stennija bla tlestija, bħala tama bla temma — voldieri dawna jiddefinixxuh b'mod negattiv u mhux b'mod pożittiv. Madankollu l-qawl li jgħid illi 'l-bniedem mhuwa xejn ħlief il-ħajja tiegħu' ma jfissirx li l-artist set ikun iġġudikat abbażi tax-xogħlijiet artistiċi Kevin Saliba (trad) Jean-Paul Sartre tiegħu biss. Mal-elf ħaġa oħra tilgħab parti indaqs fid-definizzjoni tiegħu. Dak li ttidu ngħidu hu li l-bniedem mhuwa xejn għajt sensiela ta' proġetti — is-somma, l- otganizzazzjoni u l-assjem tar-relazzjonijiet li jsawru dawn il-proġetti. Fid-dawl ta' dan, dak li jħaqquha magħna fuqu n-nies, wara kollox, mhuwiex il- pessimiżmu iżda l-ottimiżmu stinat li nuru. Jekk in-nies imaqdtulna r-rumanzi li fihom niddesktivu bnedmin fjakki, debbuli, kodardi u ġieli wkoll sfaċċatament malinni, jagħmlu dan mhux biss għax dawn it-tizji jkunu fjakki, debbuli, kodardi jew malinni. Għax nagħmlu mod li, kif għamel Zola, inġibuha li dawn in-nies sfaw hekk kaġun ta' fatturi eteditatji, jew inkella sforz l-impatt tal-ambjent jew tas- soċjetà, jew ħtija ta' xi determiniżmu organiku jew psikoloġiku. Imbagħad, kieku, in-nies jieħdu r-ruħ u etħilhom jgħidu: ''tajtx, hekk magħġun qaddisna, u ma jista' jagħmel xejn ħadd.' Iżda l-eżistenzjalist, meta jiddeskrivi 'l xi ħadd ġifa, jgħid li dal- ġifa huwa responsabbli mill-ġjufija tiegħu. Dal-ġifa mhuwiex ġifa għax għandu qalb, pulmun jew moħħ ta' ġifa. Mhuwiex ġifa kaġun ta' xi tiswita fiżjoloġika — hu li hu għax tkewwen f'ġifa permezz ta' għemilu. Temperament ġifa m'hemmx. Hemm tempetamenti netvużi. Hemm, kif jgħidu n-nies komuni, 'id-demm baxx'. Hemm tempetamenti tikki. Iżda bniedem b'demm baxx mhuwiex ġifa bil-kaġun ta' dan, għax dak li jġib il-ġjufija huwa l-att tar-rinunzja jew tat-toħlija, u t-tempetament minnu nnifsu mhuwiex att. Niddefinixxu l-ġifa abbażi tal-att li dan ikun għamel. Li tbeżża' u tkexkex lin-nies hija l-impressjoni li l-ġifa kif nippreżentawh aħna huwa ħati tal-ġjufija tiegħu. In-nies sempliċement itidu li jew jitwieldu kodatdi jew inkella eto). Waħda miċ-ċamati li spiss tlaqqat it-triloġija tumanzeska tiegħi Iż-Toroq tal-Libertà tgħid hekk: 'imm'int, fl-aħħar mill-aħħar, 'l dan-nies tant fjakki kif tagħmilhom etoj7' Oġġezzjoni bħal din kważi ddaħħakni, għax din tassumi li hemm nies li jitwieldu eroj. U fil-fond nett proprju hekk jixtiequ jaħsbuha: 'jekk twelidt ġifa set tgħaddiha trankwill, ma tista' tirmedja b'xejn, set tkun ġifa għomtok kollu, tagħmel x'tagħmel. Jekk twelidt eroj ser tgħaddiha trankwill xejn inqas, ser tkun eroj għomtok kollu, set tixrob ta' eroj, set tiekol ta' etoj.' Mentri l-eżistenjalist jgħid li Kevin Saliba (trad) Jean-Paul Sartre huwa l-ġifa li jsir ġifa, huwa l-eroj li jsir eroj. Dejjem ikun hemm il-possibbiltà li l- ġifa ma jibqax ġifa u li l-eroj jieqaf ikun etoj. Dak li jiswa tassewwa huwa l-impenn totali, u xi każ wieħed jew xi att partikulari mhux set jibbasta biex jimpenja 'l dak li jkun b'mod totali. B'hekk weġibna, nemmen jien, għadd ta' tmerijiet li jsiru lill-eżistenzjaliżmu. Kif qed taraw, dan ma jistax jitqies bħala filosofija kwetista, ġaladarba dan isejjes id- definizzjoni tal-bniedem fuq l-azzjoni. Lanqas jista' jitqies bħala desktizzjoni pessimista tal-bniedem. Anzi, m'hemmx duttrina iżjed ottimista minn din, ġaladarba xlief id-destin tal-bniedem jinsab f'idejh stess. Ma jistax jitqies lanqas bħala tentattiv li jaqta' jies il-bniedem milli jieħu azzjoni, ġaladarba l-eżistenzjaliżmu jgħidlu li m'hemm tama mkien ħlief fl-azzjoni tiegħu u li l-azzjoni hija l-unika ħaġa li tippermettilu jgħix. Għaldaqshekk, fuq dana l-livell, aħna hawnhekk qegħdin nittrattaw motali tal-azzjoni u tal-impenn. Kevin Saliba (trad)