It-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn li tikkonċerna l-letteratura lokali għadha relativament fil-bidu tagħha billi ftit kienu dawk il-kittieba jew tradutturi Maltin li flimgħoddi kienu jħarsu lil hinn minn xtutna biex joffru lill-barranin dak li jinħoloq lokalment. Ovvjament issa li l-Malti ġie stabbilit u standardizzat u l-eżistenza tiegħu ma għadhiex tiddependi minn mentalità fejn il-barrani hu tajjeb u ta' ġewwa ħażin l-awturi qed jingħatalhom in-nifs u l-ispazju sabiex xogħolhom jiġi tradott lejn lingwi barranin. Il-ftit xogħlijiet li se nsemmi f'din il-kontribuzzjoni qasira huma biss uħud mix-xogħlijiet li s'issa ġew tradotti, jeżistu oħrajn li minħabba nuqqas ta' spazju u ta' ħin biex nikteb dan l-artiklu f'din ir-rivista mhux possibbli li nsemmihom. Madankollu anki li kieku kelli nsemmihom kollha kemm huma xorta jibqa' evidenti l-istat ta' fatt li t-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi barranin għadha fil-istadju embrijoniku tagħha. It-traduzzjoni lejn lingwi barranin fil-każ tagħna tieħu mogħdijiet differenti milli jsir f'lingwi oħrajn mitkellmin minn popolazzjonijiet bil-ferm akbar minn tagħna u b'riżorsi li lanqas biss qatt noħolmu li jkollna. Fil-lingwi Ewropej – biex nillimita ruħi għal dan il-kuntest ġeografiku – li jiġri ġeneralment hu li it-traduzzjoni ħafna drabi ssir minn traduttur nattiv tallingwa mira li jkun studja l-lingwa sors li mbagħad jittraduċi t-test lejn il-lingwa ta' lsien pajjiżu. B'eżempju aktar konkret dan ifisser li traduttur Ingliż li jaf l-Ispanjol jittraduċi lil Don Quitote mill-Ispanjol għall-Ingliż. Fil-każ tal-Malti, billi ftit huma l-barranin li għandhom ħakma tal-Malti u b'hekk jistgħu jeqilbu minnu lejn ilsienhom, it-traduzzjoni ta' spiss issir billi tingħażel waħda minn dawn l-erba' mogħdijiet: it-traduzzjoni ssir mill-awtur Malti nnifsu kif se naraw fil-każ ta' Alfred Sant; it-traduzzjoni ssir minn xi Malti/ja b'ħakma bilingwi li j/tkun ilu/ha j/tgħix fil-pajjiż barrani eżempju tipiku hi Nadja Mifsud; ċ) it-traduzzjoni ssir minn xi ħadd lokalment li jkollu ħakma tajba tal-lingwa mira bħal Charles Briffa (lejn l-Ingliż) u Laurent Seychell (lejn il-Franċiż); d) u fl-aħħar nett idealment it-traduzzjoni ssir minn xi ħadd barrani bħall-Ġermaniż Michael Apweiler li għal dawn l-aħħar għaxar snin wera interess fi lsienna u baqa' jippersevera sa kemm tgħallmu kif xieraq u b'hekk akkwista l-kompetenzi meħtieġa biex jittraduċi direttament mill-Malti għall-Ġermaniż. Mhix eskluża l-possibbiltà li x-xogħol tradott mill-Malti lejn lingwi oħrajn jista' jkun qed isir b'dik li tissejjaħ relay translation jiġifieri jkun traduzzjoni ta' traduzzjoni li fil-biċċa l-kbira tal-każijiet tkun saret bl-Ingliż. Bħala regola ftit huma l-awturi li jittraduċu xogħlijiethom. Alfred Sant daħal għal din l-isfida u ttraduċa b'suċċess ir-rumanz makabru u satiriku tiegħu L-Għalqa tal-Iskarjota lejn lIngliż bl-isem The Iscariot Field. Ta' min jinnota hawnhekk li Sant jagħżel korrettament li jittraduċi l-isem tar-rumanz tiegħu kelma b'kelma li mill-esperjenza tiegħi fit-traduzzjonijiet letterarji lejn il-Malti hi l-aħjar avviċinament fil-qlib ta' titlu letterarju billi dan ikun qed jagħti prijorità sħiħa lil dik li fit-teorija tat-traduzzjoni tissejjaħ l-ekwivalenza formali. Din lekwivalenza tiġi stabbilita bis-saħħa tat-traduzzjoni lura (back translation). Traduttur li jippreferi jżomm it-traduzzjoni tiegħu lil hinn mill-adattament jeħtieġlu li jżomm ma' din lewwel għażla. U ma jużax l-ekwivalenza dinamika ħlief meta assolutament ma jkollux lgħażla li jittraduċi t-titlu kelma b'kelma. It-traduzzjoni tat-titlu ta' rumanz kif nispjega flintroduzzjoni tiegħi ta' Meaulnes it-Twil / Le Grand Meaulnes ta' Alain-Fournier ħafna drabi tinvolvi ħafna aktar diffikultajiet milli wieħed jinduna bihom mal-ewwel mad-daqqa t'għajn. Ir-rebbieħ tal-premju letterarju tal-Unjoni Ewropea 2011 Fl-Isem tal-Missier (u tal- Ix-xogħol ta' Mifsud se jkun ukoll tradott bil-Franċiż minn Nadja Mifsud Mutschler u bil-Maċedonu minn Vladimir Xogħol letterarju ieħor li s'issa ġie tradott blIngliż hu dak ta' Herbert Ganado Rajt Malta Tinbidel. Ittraduzzjoni ta' din l-awtobijografija saret minn Michael L-isem My Century mogħti minn Refalo hu wieħed b'ekwivalenza dinamika. Dan it-titlu li hu adattatment jista' jiġi ġġustifikat billi prattikament dak li jirrakkonta Ganado jkopri l-medda tas-seklu għoxrin. Traduzzjoni letterarja oħra hi dik ta' Charles Briffa li qeleb għall-Ingliż Il-Gidba / The Lie ta' Oliver Friġġieri. Reċentement ġie tradott ukoll bl-Ingliż din id-darba minn Antoinette Pace r-rumanz Ilkoll ta' Nisel Wieħed ta' Rena Fit-traduzzjoni tagħha Pace għażlet li tittraduċi ttitlu tal-ktieb ta' Balzan bħala Bonds in the Mirror of Time. Traduzzjoni interessanti li saret mill-Malti għall- Franċiż hi dik tal-ġabra ta' rakkonti Ċpar ta' Alfred Sant. Seychell korrettament jagħżel l-ekwivalenza formali tat-titlu tal-ġabra ta' rakkonti kif mogħti mill-awtur innifsu. Kif jgħid Sant stess dwar dan il-proċess tattraduzzjoni: Il-ħabib tiegħi l-Professur Laurent Seychell daħal għal ħidma diffiċli meta qaleb għall-Franċiz ġabra ta' rakkonti "Ċpar" li ħriġt bil-Malti mal-SKS is-sena li għaddiet. Wettaqha fi żmien qasir u ħariġha ktieb. Sa fejn naf jien, għamel kollox hu – li jrendi l-isforz kollu aktar impressjonanti. Preżentament, Seychell għadu kif ħareġ ukoll f'volum wieħed it-traduzzjoni mill-Malti għallFranċiż tad-drammi ta' Joe Friġġieri L-Għanja taċ-Ċinju u Caravaggio: L-Inkjesta. F'din ittraduzzjoni tispikka wkoll korrettament it-traduzzjoni tat-titli taż-żewġ drammi li rispettivament ġew tradotti minn Seychell bħala Le Chant du Cygne u Caravage: L-Enquête. Hawnhekk nixtieq niftaħ parenteżijiet u nenfasizza li mhux faċli li wieħed jittraduċi millMalti lejn il-Franċiż bħalma mhux faċli li ssir it-traduzzjoni mill-Franċiż għall-Malti speċjalment meta wieħed iqis in-nuqqas ta' sorsi lessikografiċi mill-Franċiż għall-Malti. Verament hawnhekk it-traduttur kemm jekk ikun qed jittraduċi mill-Franċiż għall-Malti kif ukoll jekk ikun qed jittraduċi mill-Malti għall-Franċiż ikun qed jgħum letteralment fil-baħar waħdu. F'dan ir-rigward lil Seychell tassew ta' min jaqlagħlu l-kappell. Michael Apweiler, kollega Ġermaniż, li sirt nafu bejn l-2004 u l-2007 fl-Antenna tat- Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea f'Malta, qaleb għall-Ġermaniż xi poeżiji tal-kollega tagħna Antoine Cassar. Hu qaleb ukoll tliet stejjer qosra ta' Pierre J. Mejlak ir-rebbieħ talpremju letterarju Ewropew tas-sena 2014 li ġew ippreżentati lill-pubbliku Ġermaniż waqt wieħed mill-iljieli letterarji organizzati fir-Rappreżentanza tal-Kummissjoni f'Berlin. Interessanti wkoll li t-traduzzjoni lejn lingwa oħra tista' tidher f'xogħlijiet ta' studji dwar awtur partikulari u mhux bħala pubblikazzjoni separata. Eżempju ta' dan hu The Essential Oliver Friggieri ta' Charles Briffa li jinkludi fih it-traduzzjoni bl-Ingliż ta' L-Istramb ta' Friġġieri bl-isem ta' The Misfit. Briffa editja wkoll is-sitt volum ta' Lesser Used Languages of Europe (sensiela internazzjonali ta' kotba maħruġa minn Francis Boutle Publishers ta' Londra) li jġib l-isem This Fair Land – An Anthology of Maltese Literature. Din l-antoloġija kif għarrafni Briffa stess: Hija ġabra komprensiva ta' madwar 200 test bil-Malti akkumpanjati minn traduzzjonijiet friski bl-Ingliż. għajdut orali tas-sekli mgħoddija u l-ftit kitbiet bikrin bil-Malti sal-esperimenti u t-taħbit biex il-Malti jibqa' ħaj tas-sekli tmintax u dsatax u l-kisbiet kbar fil-kitba bil-Malti tas-sekli għoxrin u wieħed u għoxrin, This Fair Land jesplora l-isforzi ta' kittieba individwali u joffri ġrajja ċara tal-atmosfera storika wiesgħa li sawret l-espressjoni miktuba. Poeżija, proża, drama, kitba reliġjuża, artikli ġurnalistiċi, testi storiċi, stiltiet xjentifiċi, espożizzjonijiet kulturali – kollha juru l-evoluzzjoni tallingwa li għal sekli sħaħ kienet imwarrba mill-ħakkiema barranin u mill-Maltin tal-klassijiet għolja, imma baqgħet ħajja bissaħħa u r-rieda tal-Maltin il-baxxi ta' bla edukazzjoni. Il-kitbiet bil-Malti magħżula u t-traduzzjonijiet friski bl-Ingliż juru l-moħħ Malti fi żminijiet differenti u juru x'kellu ħila jikseb dan l-ilsien minkejja l-iżvantaġġi politiċi u ideoloġiċi li kienu joħonquh. Din il-ġrajja tal-Malti (l-unika lingwa Semitika indiġena li għandha l-Ewropa) qed tixxandar mad-dinja kollha f'sensiela internazzjonali li tqabbilha ma' lingwi maħqura oħra. Kif jgħid tajjeb Briffa t-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn toffri l-opportunità li lkultura, l-istorja u t-talenti Maltin joħorġu lil hinn mill-gżejjer tagħna. Il-letteratura Maltija hi parti essenzjali minn dak li jagħmilna Maltin. Għalhekk jekk irridu nuru li neżistu fl-oqsma tal-letteratura u tat-traduzzjoni letterarja fil-livell internazzjonali jeħtieġ li tiżdied ittraduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn. L-idea li dan hu possibbli tgħin biex il-kittieb lokali jtejjeb il-prodott tiegħu. Il-possibbiltà li xogħlu jista' jiġi tradott tagħmlu konxju li se jkun qed jesponi lilu nnifsu lil hinn mill-insularità protettiva li normalment jopera fiha b'hekk ikun flinteress tiegħu li xogħlu jkun iħabbatha kemm hu possibbli ma' dak ta' kittieba barranin. Din il-possibbilità tgħin ukoll sabiex ir-riżorsi lingwistiċi li jeżistu f'pajjiżna jitħaddmu fil-kamp tat-traduzzjoni biex b'hekk jintużaw talenti li għadhom midfunin. Nixtieq nagħlaq dan l-artiklu qasir billi għal darb'oħra nikkwota lil Sant li b'referenza b'mod partikular għat-traduzzjoni ta' Seychell u b'mod ġenerali għat-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn jgħid b'mod ġust li: It-traduzzjoni ta' kitba Maltija f'ilsien ieħor hi avventura iebsa ħafna u ma tantx issib appoġġ. Suppost tgħin biex il-Malti jsir aktar magħruf fil-bqija tal-Ewropa… Għadna lura sew milli naslu sa din il-mira. Sortunatament din hi l-qagħda li ninsabu fiha f'dan ilqasam partikulari tat-traduzzjoni. Madankollu lammissjoni ta' dan l-istat ta' fatt – minna li nisabu involuti fil-qasam tat-traduzzjoni letterarja – hu sinjal tajjeb għax konxi minn din il-problema nistgħu nagħmlu sforzi biex din tiġi gradwalment solvuta. Mezz li bih ilpubblikaturi jistgħu forsi8 jakkwistaw fondi għat- traduzzjonijiet letterarji hu billi jikkuntattjaw lid-Direttorat Ġenerali EAC li għandu fondi disponibbli biex pubblikaturi interessati f'xogħlijiet letterarji u kulturali jingħataw appoġġ finanzjarju. Iżda l-appoġġ finanzjarju mhux kollox u xorta waħda "l-avventura tibqa iebsa". Fil-kuntest limitat tagħna meħtieġa fuq kollox determinazzjoni soda li ħafna drabi tirrikkjedi sagrifiċċju personali biex verament jintlaħqu r-riżultati mixtiqin.