Il-Qawwa tal-Malti CHARLES BRIFFA Albert Camus (1913-1960), rumanzier, drammaturgu, esejista, u ġurnalista, kiseb il-fama tiegħu minħabba li f'kitbietu rnexxielu jaħtaf u jesprimi l-burdati u l-preokkupazzjonijiet tal-kontemporanji tiegħu. Forsi lil Camus nafuh l-aktar bħala rumanzier. L'Etranger (1942) jittratta raġel ikkundannat għall-mewt minħabba qtil li għamel ħiltu kollha jipprova li ma jwettaqx, imma wkoll minħabba li hu l-barrani f'soċjetà ipokrita u bħala l-barrani jirrifjuta li jikkonforma mal-valuri foloz tagħha. Imbagħad f'La Peste (1947), li jagħtina dehra ta' pesta b'referenza għall-okkupazzjoni Nazista u l-ħajja umana ġenerali, insibu ribelljoni f'għamla ta' tliġġim erojku li jlibbes id-dinjità umana lill- bniedem u jikkomunika tifsir xieraq fl-eżistenza umana permezz ta' kooperazzjoni soċjali. Perd Camus huwa esejista mill-iprem u xi wħud mill- kitbiet filosofiċi tiegħu jiddefinixxu l-idea tiegħu ta' l-assurd li toqrob lejn l- eżistenzjaliżmu, għalkemm Camus ma ried qatt li jitlaqqam eżistenzjalista - tant li anki ħadha kontra Sartre fl-1952. L-assurd huwa aktarx il-punt tat-tluq u fix-xogħlijiet tiegħu jidher l-għawġ uman (f'għamla ta' qagħdiet diffiċli li minnhom ftit hemm ħarba) u t-tfittxija biex jinħeles dak l-għawġ. Hawnhekk jinteressawna l-esejs tiegħu għax Dr Toni Aquilina tana l-verżjoni bil-Malti ta' ġabra minnhom. Aħna u naqraw Is-Sajf (Malta, 1997) inħossu umaniżmu naturali u mħabba Mediterranja għall-ħajja. L-ambjent huwa Mediterranju u fit-traduzzjoni l-atmosfera sħuna u mdawla toħroġ ukoll b' siltiet bħal ''trab, żrar, u sħana' (p.4), 'Iż-żiffa, il-bjuda tal-berwieq, l-ikħal karg tas- sema' (p.26), ''lejla waħda sajfija u reżżieħa ta' Frar' (p. 34), ''l-ilma għammiexi tal-baħar' (p.54), u oħrajn li juru kemm il-klima tal-Mediterran qiegħda fil- vini ta' Camus. It-traduttur ħareġ din il-bixra mentali fil-verżjoni tiegħu għaliex (ma ninsewx) hu wkoll huwa bniedem Mediterranju. U l-umaniżmu ta' Camus baqa' jinħass fit-traduzzjoni minħabba l-istil tal-Malti magħżul. Aquilina ħa ħsieb l-elementi stilistiċi għax kien hemm il-ħtieġa li jvarja t-ton: daqqa konverżazzjonali, kultant deskrittiv, u spiss poetiku. B'dan il-mod joħroġ l- umaniżmu mis-sens ta' osservazzjoni u mis-sentimenti mġarrba u mwassla b'lingwa figurattiva li minnha spiss tixref proża poetika bħalma nsibu f'din is- silta: 'minn ħin għal ieħor, il-mewġ jgħajjat u jagħti ħasla 'l-pruwa kif imiss; ragħwa morra u ddellek, bżieq l-allat, tixtered u ċċarċar ma' l-għewied sa ma tasal ġo l-ilma fejn tinfirex f'disinji li jmutu u jitwieldu mill-ġdid, ġilda ta' xi baqra blu bl-abjad, bhima għajjiena, li tibqa' ġejja warajna mar-radda tal-vapur għal ħin twil (p.79-80) f'dawn l-esejs tixref qawwija l-idea tal-vjaġġ bħala avventura: minn proċess ta' periklu għal tħassib fuq dak li l-bniedem jista' jsib ma' wiċċu, għal rieda sħiħa li jsalpa 'l hemm mill-port. Id-deċiżjoni tiegħu ġejja minn dik is-sejħa qadima tal-baħħar li jħoss il-beraħ mielaħ fil-vini tiegħu: fNamra ta' bla ħsieb, kapulavur, att deċisiv, trasfigurar ta' ħsieb, f'ċerti mumenti Ikoll iġibu magħhom l-istess tbaqbiqa intollerabbli mwieżna minn seħer li ma tkunx tista' għalih. (p.92) Il-ħsieb ħerqan għall-beraħ ħieles fil-bixra mentali ta' Camus joħroġ jixref b'mod xieraq minn xifer ix-xefaq tal-bixra mentali tat-traduttur. It-traduzzjoni (bħala proċess li bih it-test laqqiegħi jrid iwassal l-istess ideat u messaġġi tat- test nissieli) tinvolvi żewġ strutturi: il-binja tal-qiegħ li għandha x'taqsam mat- tifsira, u l-binja tal-wiċċ li tvarja mill-oriġinal għat-traduzzjoni. Il-binja tal- wiċċ ta' l-oriġinal nistgħu nsejħulha s-simbolu tan-nissieli; u l-binja tal-wiċċ tat-traduzzjoni nistgħu nsejħulha s-simbolu tal-laqqiegħi. Ir-relazzjoni bejn iż- żewġ simboli hija l-oġġett li t-tnejn qed jirreferu għalih; dan l-oġġett insejħulu r-referent. Issa jista' jagħti l-każ li kelma f'lingwa jkollha aktar minn ekwivalenti wieħed f'oħra. Il-kuntest irid jgħin lit-traduttur, imma dan irid joqgħod ukoll attent għall-kollokazzjonijiet li t-termini li jagħżel ikollu. Ngħidu aħna, fl-aħħar esej Aquilina kellu l-Franċiż 'joumal' (bl-Ingliż 'Logbook'') bħala l-ktieb fejn jitniżżel kulma jiġri fit-tbaħhir ta' vapur. L-ekwivalenti fil-Malti setghu kienu 'reġistru' jew ''ġurnal ta' abbord', u seta' wkoll it-traduttur faċilment għażel li jinqeda bil-kelma missellfa 'Jogbook' — il-Professur Aquilina jagħtiha 'logg- bukk'— li hija l-aktar alternattiva popolari. Toni Aquilina m'huwiex wieħed li jitmeżmeż jinqeda b'termini missellfa mill-Ingliż: fl-ewwel esej, per eżempju, uża 'hangers' (ganċijiet7), 'gangsters', 'poker', 'plaxx'. Imma fil-każ ta' ''jour- nal' għażel li juża ''reġistru ta' abbord' għax il-kelma ''ġurnal' fil-Malti tikkolloka ma' ''gazzetta'. (Jien personalment kont ninqeda b'''logg-bukk' għax din tgawdi l-aktar popolarità fil-kuntest marittimu Malti. It-traduttur, mela, jrid jispezzjona r-referent billi jħares lejn il-kuntest il-wiesa', lejn il- kuntest immedjat, u jifli l-probabilità ġenerali ta' dak li jagħżel. Dan kollu huwa meħtieġ għax jista' jkun hemm traduzzjoni falza li twaqqa' kollox għaċ- ċajt. It-traduttur jibda minn ħidma ta' għarfien biex jifhem sew ir-referent imbagħad jgħaddi għal ħidma ta' espressjoni biex jagħżel simbolu xieraq. Minkejja l-problemi kollha li traduttur jiltaqa' magħhom, it-traduzzjoni trid tinqara bħala xogħol sħiħ li jagħmel sens. Trid tkun mexxejja fil-kuntest laqqiegħi tagħha u trid tiftiehem qisha biċċa xogħol oriġinali. Kultant Aquilina nqeda b'termini ibsin fil-Malti: 'għanja sehwiena' (p.8- għanja li ttellef), 'ruħ kemmxejn maħġuba' (p.9— ruħ kemmxejn introverta 7), 'wtajja miksijiin bil- berwieq' (p.26, plural miksur ta' wita2), 'l-għaqba waħxija' (p.27—- għolja waħxija), ferrieħ u stonkuż f'teqjistu' (p.38— ferrieħi u stonkuż fil-kalkoli tiegħu) — l-alternattivi tiegħi forsi m'humiex eżatti, perċ żgur li jinftehmu aktar. Il-forom ta' Aquilina jagħtu kulur kulturali lix-xogħol u, kollox ma' kollox, irridu ngħidu li l-Malti reġa' għadda mill-eżami għax laħħaq ma' l-ideat ta' Camus. Din it-traduzzjoni hija mera oħra tal-kapaċità tal-lingwa tagħna.