Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba © Dun Jonathan Farrugia B.A. (Hons). B.A. Theol. & Hum. Stud. S.Th.L. F'dak li llum hu ë-ëimiterju tar-raħal insibu knisja ëkejkna ddedikata lil Āesù ta' Nazaret. Aspett partikulari li għandha hu li, waqt li l-erba' kappelli l-oħra li għandna fit-toroq tal-Imqabba huma kollha mibnijin qaqoëëa madwar il-knisja parrokkjali tal-Assunta, din tinsab ferm aktar 'il bogħod. Fil-fatt sa ftit snin ilu kienet letteralment kappella tal-kampanja, maqtugħa kompletament mill-bini tal- Imqabbin. Ħaāa oħra li hija partikulari ta' din il-kappella hi li hija binja relattivament reëenti, specjalment meta tqabbilha mal-kappelli l-oħra tar-raħal tagħna. Din tlestiet mill-bini fl-1911, waqt li l-kappella li nbniet qabilha fil-limiti tal-Imqabba u li għadha teŜisti sal-lum kienet dik ta' Santa Katarina V.M., mibnija bejn l-1764 u l-1774. Għalkemm milli jidher il-kappella tan-Nazzarenu ma kienetx inbniet speëifikament bħala maqdes ta' ëimiterju, nafu li, sa minn qabel ma nbniet, iŜ-Ŝona fejn tinsab kienet tintuŜa għad-dfin. Għalhekk ma nistgħux inħarsu lejn din il-kappella Paāna 1 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba ëkejkna llum bla ma ninkludu magħha l-art ta' madwarha – ië-ëimiterju – u nifhmu sewwa x'tirrapreŜenta. Id-dfin tal-popli pagani u nsara Il-qima lejn il-mejtin mhix drawwa li bdewha l-insara. Minkejja li l-popli pagani ta' qabel il-fondazzjoni tal-kristjaneŜmu ma kienux jemmnu li hemm ħajja wara l- mewt, xorta waħda kellhom rispett kbir lejn qrabathom li jħalluhom. Il-panteiŜmu Grieg u Ruman kien jgħallem li l-persuni wara mewthom kienu jmorru fl-Ade, l-art tal-imwiet, fejn kienu jibqgħu jeŜistu bħala spirti għal dejjem, bla ma qatt setgħu joħorāu minn hemm u bla ma qatt setgħu jagħmlu kuntatt mad-dinja tal-ħajjin. L- akbar opri tal-letteratura klassika, l-Odissea u l-Eneide, jirrakkontaw ārajjiet ta' bnedmin li jinŜlu fl-Ade biex jitgħallmu mill-mejtin x'kellu jseħħ. Din it-tema letterarja tixhed ir-rispett li kellhom dawn lejn il-mejtin tagħhom. Barra minn hekk fil-ħajja ta' kuljum, kull dar Rumana kien ikollha niëëa Ŝgħira ħdejn il-bieb li Paāna 2 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba fiha kien ikun hemm xi statwetti li jirrappreŜentaw l-antenati tal-familja. Dawn kienu jissejjħu l-Lares, l-ispirti protetturi tad-dar. Kull arja sepolkrali, imbagħad, kien ikollha l-ispirti protetturi tagħha, il-Manes1, li kienu jiāu nvokati biex jisħtu lil min jiddesakra xi qabar. Jekk naraw xi lapida pagana Ŝgur li fuqha naraw miktubin l-ittri D M li jfissru Diis Manibus – "[dal-qabar huwa protett] mill-allat Mani". Din kienet forma ta' twiddiba għal min ried jisraq xi ħaāa mill-qabar jew ikissru, u tkompli ssaħħaħ il-fehma li s-sepulkreti kienu meqjusin mill-pagani bħala postijiet sagri minħabba li fihom kien hemm il-fdalijiet (midfunin jew inëenerati) ta' persuni oħra. Nafu wkoll li fl-Imperu Ruman kien hemm liāi li kienet tipprojbixxi d-desakrazzjoni ta' oqbra, huma ta' min huma. Fir-reliājon Lhudija l-kunëett tal-eŜistenza passiva wara l-mewt hija simili ħafna għal dak li nsibu fid-dinja pagana: għal-Lhud l-erwieħ imorru fix-Xeol, li minnha ħadd ma jista' jaħrab. Aspett partikulari fil-ĀudaiŜmu, li ma nsibuhx fir-reliājon klassika, hu li l-Liāi ta' Alla tipprojbixxi lill-ħajjin milli jippruvaw jevokaw il-mejtin permezz tan-nekromanzija (Dewt. 18, 11-12). Fl-unika silta biblika li fiha d-dell jew l-ispirtu2 ta' persuna mejta jiāi evokat – l-episodju ta' meta Sawl jèvoka l- ispirtu ta' Samwel permezz tas-saħħara ta' Endor (2 Sam 28, 13) – l-ispirtu tal- mejjet javŜa lil min sejjaħlu li se jpattiha qares. Ir-reliājon Kristjana āabet bidla radikali f'dan il-ħsieb. Il-qawmien ta' Kristu mill- imwiet āie mifhum bħala assigurazzjoni li l-mejtin ukoll għad iqumu mill-imwiet. EŜempju bikri mill-aktar ëari tal-qawwa ta' dan it-twemmin huwa marbut mal-kult ta' ommna Marija: l-ewwel lok ta' pellegrinaāāi strettament marbut ma' Marija kien il-qabar vojt tagħha fil-wied ta' Kedron, ftit 'il barra minn Āerusalemm. Dan jixhed li l-eqdem twemmin nisrani marbut mal-Madonna kien appuntu l-assunzjoni tagħha, jiāifieri li l-mewt għaliha ma kienetx it-tmiem. Il-bidla fil-kunëett tal-mewt tidher ukoll fit-terminoloāija funerarja li bdew juŜaw l-insara. Fl-aħħar snin tat-tieni seklu l-insara ta' Ruma xtraw biëëa art li huma bdew juŜaw għad-dfin. Qabel dan iŜ-Ŝmien l-insara kienu jindifnu fl-arji sepolkrali 1 http://www.paganscircle.org/manes-and-lares 2 Il-kunċett tal-immortalità tar-ruħ kien għadu ma żviluppax fil-Ġudaiżmu f'dan iż-żmien, għalhekk aħjar nitkellmu dwar 'spritu' jew 'dell' flok 'ruħ'. Paāna 3 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba tal-pagani. Tertulljanu, fit-tieni nofs tat-tieni seklu, jitkellem dwar "areae sepulturarum nostrarum"3 fl-Afrika ta' fuq iŜda ma nafux dawn kienux Ŝoni privati jew tal-komunità kollha, jew inkella kienux arji sħaħ jew inkella hux oqbra ndividwali uŜati mill-insara. Meta f'Ruma l-komunità nisranija xtrat biëëa art4 għad-dfin, l-isem li tatha ma kienx "sepultura" (postijiet għad-dfin) jew "necropolis" (belt tal-mejtin), iŜda "coemeterium" (mill-Grieg κοιμητήριον) li letteralment tfisser "post tal-irqad". L-isem stess mogħti lil dan il-post kien juri t- twemmin sħiħ li l-mewt kienet biss raqda. L-insara "reqdin" fië-ëimiterji kienu qed jistennew il-jum li fih jerāgħu jqumu. Apsett partikulari fid-dfin tal-insara kien li għall-ewwel snin ma kienux jinkitbu l- ismijiet fuq l-oqbra jew fuq il-loculi tal-katakombi u lanqas ma kien ikun hemm differenza bejn l-oqbra tal-fqar u dawk tas-sinjuri. Dan kien juri li huma kienu jemmnu li mal-mewt id-differenzi soëjali ta' bejn il-persuni kienu jispiëëaw. Dan il-fenomenu kellu jerāa' jidher mijiet ta' snin wara meta bdew jintuŜaw ië- ëimiterji kif nafuhom illum, qabel ma bdew jissebbħu bil-monumenti. Lejn is-seklu sitta id-dfin tal-insara ma baqax isir fië-ëimiterji maqtugħin 'il barra mill-abitat. Minflok beda jsir fil-knejjes – prassi li baqgħet in voga sa nofs is-seklu dsatax meta mbagħad il-liāijiet ma baqgħux jippermettu li d-dfin isir f'postijiet fejn jiltaqgħu n-nies ta' spiss. Ië-ëimiterji tal-Imqabba L-eqdem post tad-dfin b'rabta nisranija fir-raħal tagħna huma bla dubju l- katakombi tal-Mintna, databbli għas-seklu 4 jew 5 wara Kristu. Kemm it-tip tad- dfin kif ukoll il-fatt li dawn kienu jinsabu maqtugħin mië-ëentru tar-raħal juru li l- Maltin ta' sekli kbar ilu kienu qed isegwu t-tradizzjonijiet sepolkrali tal-bqija tad- dinja nisranija. Ma' dawn nistgħu nsemmu l-katakombi li kien hemm fin-naħa ta' fuq ta' Triq tas-Sejba, li minnhom ħadet isimha t-triq, u li nqerdu fil-bidu tas-seklu 3 TERTULLIANUS, Ad scapula, 3 4 Din illum hija magħrufa bħala l-Katakombi ta' San Kallistu. Paāna 4 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba għoxrin biex tinbena r-runway. Eqdem minn dawn kien hemm xi oqbra puniëi ta' Ŝmien il-KartaāinŜi. Barra l-katakombi nafu b'almenu 4 postijiet oħra fejn, fi Ŝmien ferm aktar qribna, l-Imqabbin kienu jidfnu l-mejtin tagħhom. Dawn huma z-zuntier tal-knisja ta' San BaŜilju, dak tal-knisja ta' Santa Marija l-Fuqqanija (illum tad-Duluri), dak ta' Burixepp u, bħalma āa għedna, il-knisja parrokkjali tal-Assunta. Mal-bini tal-ewwel knisja parrokkjali ddedikata lil Marija mtellgħa s-sema d-dfin beda jsir dejjem hemm, ħlief ta' dawk li kienu jmutu bil-pesta. L-ewwel difna f'din il-knisja kienet fis-sena 1607. Il-vittmi ta' xi epidemija kienu jindifnu fië- ëimiterji l-oħra. Nafu, per ezempju, li fil-pesta l-kbira tal-1676 l-impestati āew midfuna fil-knisja ta' San BaŜilju u fuq iz-zuntier tagħha.5 Skont p. Karm Zammit op id-dfin tal-adulti baqa' jsir dejjem fil-knisja parrokkjali, anke meta din kienet imāarrfa fil-gwerra, waqt li t-trabi u t-tfal baqgħu jiāu midfuna fil-knisja ta' San BaŜilju.6 Dan kollu wasal fi tmiem fl-1949 meta, f'konformità mal-liāi li tipprojbixxi d-dfin fil-knejjes, infetaħ uffiëëjalment ië- ëimiterju tan-Nazzarenu fuq is-sit taë-ëimiterju mitluq ta' Burixepp. Il-bini u t-tberik tal-knisja ddedikata lil Āesù Nazzarenu Bħalma għedna, l-inħawi tal-kappella tan-Nazzarenu kienu āa jintuŜaw bħala post tad-dfin minn ħafna snin, forsi sekli, qabel. Dun Lawrenz Zammit jgħidilna li "dina il cnisia giet mibnia fic-cimiteriu imsejjah ta Buriscep o inchella ta Hammillieri, li fih chienu mitfuna il cadaveri attaccati bil pesta"7, waqt li fl-ewwel ktieb tal- kontijiet ta' din l-istess knisja naqraw li kienet "dedicata a Gesù Nazzareno nel sottostante ossario"8. Dawn iŜ-Ŝewā referenzi juru fië-ëert li xi forma ta' arja sepolkrali kienet āa teŜisti qabel. 5 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 19. 6 Intervista ma' p. Karm Zammit op nhar il-Ġimgħa 29 ta' April 2011. 7 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 37. 8 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Chiesa figliale del Nazzareno e cimiterio annesso – Micabiba vol I, manuskritt. Paāna 5 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba Ir-raāuni għala nbniet din il-knisja propju f'dak il-post mhux faëli nsibuha. Minkejja li l-liāi li tipprojbixxi d-dfin tal-mejtin fil-knejjes kienet ilha li saret aktar minn ħamsin sena, fl-eqdem kitba relatata mal-knisja – dik tal-ewwel ktieb tal-kontijiet – imkien ma nsibu li kien hemm il-ħsieb li tkun knisja għall-uŜu taë-ëimiterju kif imbagħad bdiet tintuŜa wara l-19499. IŜda fost il-kontijiet, bħalma se naraw aktar 'il quddiem, insibu wkoll xi spejjeŜ Ŝgħar li saru għaë-ëimiterju qabel din id-data. Huwa punt interessanti li l-ewwel nota fl-ewwel ktieb tal-kontijiet tgħid li nhar is- 16 ta' Āunju 1911 £50 sterlina ngħataw minn Dun ĀuŜepp Galea, il-prokuratur tal- kaxxa tal-erwieħ tal-purgatorju, "dal cumulo raccolto per la fabricazione di una cappella nel Cemeterio tal Meitin"8. Barra minn hekk mill-1914 għandna dokumentat li kienet issir āabra waqt li l-kappillan ibierek l-oqbra taë-ëimiterju f'Novembru8. L-aħħar referenza li nsibu għal āabra simili āejja mis-sena 1934. Minn hawn nistgħu nikkonkludu li forsi l-knisja nbniet hemm biex tagħti āieħ lil dak il-post li fih kien hemm tant nies midfunin. Wara kollox il-postijiet tad-dfin l-oħra kollha kellhom knisja maāenbhom, u f'dawn ukoll kien hemm id-drawwa li jitbierku l-oqbra jew nhar il-festa patronali tal-knisja jew inkella f'Novembru. Mill-informazzjoni li għandna nafu li l-knisja nbniet bl-impenn tal-kappillan Dun Franāisk Saverju Bonanno mill-imgħallem Imqabbi Pawlu Xuereb, missier Baskal u Dun ĀuŜepp.10 Il-bini ma damx sejjer – fil-fatt tlestiet f'inqas minn sena. Dan nafuh mill-kitba li ħalla l-kappillan Bonanno fid-djarju tal-parroëëa11. L-ewwel āebla kienet tpoāāiet mill-kappillan fit-tielet Ħadd ta' Āunju 191012 (li ħabat id-19 tax-xahar). Din il-funzjoni kienet okkaŜjoni speëjali għall-Imqabba għax telqet purëissjoni mill-knisja parrokkjali tal-Assunta mat-toroq tar-raħal għal 9 fl-imgħoddi kienet id-drawwa li l-mejtin jitħallew 24 siegħa fil-knisja taċ-ċimiterju qabel jindifnu. Mill-eqdem kitbiet jidher li dan ma kienx il-każ għala nbniet il-knisja tan-Nazzarenu, iżda li mbagħad bdiet tintuża għalhekk meta nfetaħ uffiċċjalment iċ-ċimiterju fl-1949. 10 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 37-38. 11 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 84b-85. 12 Fil-ktieb tal-kontijiet bi żvista d-data nkitbet 1900, b'hekk tagħti l-impressjoni li l-bini beda mill-kappillan Dun Klaċidon Schembri (1896-1901). Dan l-iżball iżda huwa ċċarat fil-kitba tal-kappillan Bonanno msemmi fin-nota ta' qabel. Xhieda oħra li dan huwa żball hu li fost is-saċerdoti preżenti kien hemm Dun GioBattista Ghigo, li fl- 1900 kellu biss 19-il sena, b'hekk ma setax ikun ġa saċerdot. Paāna 6 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba āol-kampanja fejn kien hemm ië-ëimiterju mitluq. Nifhmu li r-rotta kienet kemmxejn twila ladarba dak iŜ-Ŝmien l-uniku mod biex toħroā mill-misraħ tar-raħal kien billi timxi Triq Santa Katarina kollha, inkella Triq il-belt Valletta jew Triq San BaŜilju kollha. Meta waslu fil-post magħŜul, il-kappillan għamel kelmtejn li fihom spjega lill-poplu miābur t-tifsira tat-tqegħid tal-ewwel āebla tal-knisja. Kemm il- ktieb tal-kontijiet kif ukoll il-kitba li ħalla l-imsemmi kappillan jgħidulna li kien hemm kwaŜi r-raħal kollu miābur hemm: "indi s'incominciò la funzione alla quale si concorse quasi tutta la popolazione del Casale".8 Taħt din il-āebla, bħalma kienet drawwa, tpoāāew xi affarijiet: vaŜett tal-ħāieā bid-data tal-āurnata u bl- ismijiet tal-kappillan u s-saëerdoti preŜenti13 kif ukoll ir-relikwi ta' san Innoëenzju, san Felië, santa Innoëenzja u santa Modesta.8 Il-āebla kienet immarkata b'salib u nafu li kienet "la prima del pilastro vicino la porta della sacrestia"8. Jidher li x-xogħol tal-bini spiëëa fil-bidu tas-sena ta' wara, għalkemm ma nsibux referenzi eŜatti. Li nafu fië-ëert hu li l-bini beda fid-19 ta' Āunju 1910 u li l-knisja āiet imbierka mill-Arëisqof Pietru Pace fis-16 ta' Lulju 19118, eŜattament mitt sena ilu, minn meta appuntu bdew jiāu rreāistrati l-kontijiet. Tmien xhur wara, fit-13 ta' Marzu 1912, il-kappella āiet imŜejjna b'indulāenza mill-istess arëisqof. Il-ħlas għall-bini ta' dan il-maqdes sar fil-maāāur parti tiegħu mill-kaxxa tal-erwieħ tal- purgatorju14, li ħarāet £55, u l-bqija tħallas mill-poplu tal-Imqabba15. Xogħol li sar fil-knisja fl-ewwel snin Bħal kull knisja oħra, l-ewwel snin tal-eŜistenza tal-knisja tan-Nazzarenu kienu mmarkati b'attività kbira, speëjalment f'dak li għandu x'jaqsam max-xiri ta' apparat liturāiku u tiŜjin ieħor. Il-kontijiet tas-sena 1911 huma kollha relatati mal-bŜonnijiet baŜiëi tal-knisja l- ādida u ma nsibux fosthom opri artistiëi. Jinkludu l-ewwel ħlas lil Pawlu Xuereb (£32.19.1⁄2) għall-āebel u għax-xogħol; lill-marmista Costantino De Paolo (£1.10.0) 13 li kienu dun Ġużepp Galea, dun Ewġenju Mailla, Dun Lawrenz Zammit u Dun Ġovanni Battista Ghigo. 14 Din kienet kaxxa li tinżamm fil-knisja parrokkjali li fiha n-nies kienu jpoġġu l-flus biex isiru l-quddies għall- erwieħ abbandunati. 15 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 38. Paāna 7 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba għall-għatba u għal Ŝewā skrizzjonijiet tal-irħam; lil Rokku Saliba (£0.14.0) għal erba' travi tal-ħadid; lill-mastrudaxxa Innoëenz Agius (£6.9.2 u £1); lil Paolo Altar (£0.14.2) minn Ħal Qormi għat-tikħil; lid-ditta Pace e Farrugia (£2) għall-bricks tas- siment u lill-ħaddied Filippo Said (£1.18.0)8. Mis-sena ta' wara, flimkien mal-ispejjeŜ tal-manutenzjoni, ninnutaw li jibdew isiru xi affarijiet āodda: il-ħlas lil Karmenu Mallia minn Ħal Qormi (£1.12.0) għall- istatwa tan-Nazzarenu li hemm f'niëëa fuq l-artal; lil Dun Ewāenju Mallia (£0.4.6) talli mexxa l-għasar f'āieħ Āesù Nazzarenu; lil Felië Camilleri (£4) għal xi āebel li ntuŜa għall-bini tal-knisja; lill-ħaddied Vinëenz Buttigieg (£0.17.6) għal bieb tal- ħadid; £0.16.0 għat-trasport tal-istatwa minn Ħal Qormi; £0.1.0 għal 100 santa tal- istatwa; £0.5.2 għat-twieqi; £0.10.0 għal lampier tal-metall abjad; £0.3.0 għall- bieba tat-tabernaklu; £0.2.6 lil ëertu Andrea minn Ħal Għaxaq għall-kiri ta' 300 tazza taŜ-Ŝejt għall-festa tan-Nazzarenu tas-sena ta' qabel; £0.1.3 għall-kiri ta' karozza biex il-kappillan mar il-Marsa biex jordna qanpiena li swiet £11.13.8 u nxtrat mingħand Carmelo Pace u £0.2.3 oħra biex ināiebet; £0.4.0 għar-raāāiera tal-istatwa; £0.0.6 għal tifkira li ngħatat lill-arëisqof meta ħareā id-digriet tal- indulāenza nhar it-13 ta' Marzu 1912; £0.3.10 għal sopradvalja għall-artal; £0.1.3 lill-mastrudaxxa Innoëenz Agius għall-gwardië tal-pittura ta' San Āuda Taddew kif ukoll £0.4.7 għall-bieb tal-arloāā8. Fl-1913 saru l-karti-gloria għal £0.3.6; 12-il gandlier għand Gaetano Muscat (£2.14.0); £0.5.0 tħallsu lil Costantino di Paolo għall-iskrizzjoni fl-irħam tal- indulāenza mogħtija mill-arëisqof is-sena ta' qabel8. Ix-xogħol baqa' sejjer: tibjid tal-bini jew tal-bibien, induratura tal-bieba tat- tabernaklu (fl-1915 għal £0.5.0), arāentatura tal-lampier u l-kalëi (£0.14.6) minn Emmanuele Farrugia, kurëifiss għall-artal (mingħand Gaetano Muscat għal £0.7.0 fl- 1917) u statwa ta' ruħ għal mal-faëëata (maħduma minn Gio Maria Bajada għal £0.10.0 fl-1918) li mbagħad āiet ikkulurita minn Michele Barbara fl-1923 għal £0.10.0. Fl-istess sena saret bieba ādida għat-tabernaklu minn Baskal Xuereb għal £0.8.0. F'Āunju tal-1924 ittieħed f'din il-knisja d-drigħ ta' San Franāisk Saverju u Paāna 8 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba kien hemm xi spejjeŜ ta' £0.0.8 u nxtara wkoll tapit mingħand Ā. Saliba għal £2.0.08. Fl-1927 sar id-damask għall-knisja (£1.4.6) u sena wara saret wallpaper qisha damask għan-niëëa tal-istatwa £0.2.6. Fl-1930 inxtara kalëi ieħor (£0.4.0). Fl-1936 saret niëëa ādida li āiet indurata għal £3.0.0 minn Emmanuele Catania. Dik is-sena wkoll sar ventartal għal £1.10.08. Fl-1946 Antonio Zammit tħallas £3.7.8 talli Ŝebagħ l-artal u sar pedestall għall- kanapew li sewa £0.12.0. Fl-1948 sar aktar damask ādid u anke tlesta kanapew aħmar (£4.9.3). Sena wara sar kurëifiss ādid għall-artal minn Carmelo Vella għal £2.15.616. Barra minn dan kollu nsibu wkoll il-kont għal tibjida ta' kull sena li kien jagħmel is- sagristan Antonio Mallia, probabbli minħabba l-ammont ta' xemgħat li kienu jinxtegħlu u li bid-duħħan kienu jāemmdu kullimkien. Minn dawn il-listi nifhmu kien hemm ammont konsiderevoli ta' nfiq biex il-knisja tissebbaħ u tkun ikkurata kif suppost. Il-flus kienu jināabru minn erba' għejjun ewlenin: il-ābir li kien isir fil-festa tan-Nazzarenu li kienet issir fl-ewwel āimgħa ta' Lulju, mill-āabra li kienet issir meta kienu jitbierku l-oqbra f'Novembru, mill- kaxxa tal-flus tal-knisja u mill-għotjiet tal-benefatturi. Il-prokuraturi tal-knisja fil- bidu kienu l-kappillani, imma wara l-gwerra sar ĀuŜeppi Facciol li Ŝamm il-kariga sakemm baqgħu jinŜammu l-kontijiet. L-aħħar biëëa nformazzjoni li għandna relatata mal-knisja tan-Nazzarenu āejja mil- lista tax-xogħolijiet li saru matul il-parrokat ta' Dun ĀuŜepp Bartolo. Dan kien jinkludi xi xogħol ta' restawr fil-kampnar, saqaf ādid għas-sagristiji, tibjid, xogħol tal-injam u restawr tal-knisja minn barra. L-ispiŜa ta' dan kollu kienet ta' Lm2432 u sar fl-199817. 16 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Chiesa figliale di Gesù Nazzareno – Micabiba vol II, manuskritt. 17 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 116b. Paāna 9 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba Il-festa u d-devozzjoni lejn in-Nazzarenu Din il-knisja ëkejkna, bħall-oħrajn, kienet tiëëelebra l-festa patronali tagħha, dik ta' Āesù Nazzarenu li kienet issir matul l-ewwel āimgħa ta' Lulju. Ië-ëelebrazzjoni kienet tkun organizzata l-istess bħal tal-knejjes Ŝgħar l-oħra u bħal tal-festi sekondarji tal-parroëëa qabel ma beda jsirilhom it-tridu fis-snin għoxrin. Kienet tikkonsisti f'quddiesa solenni bil-paniāierku u għasar solenni. Mill-kontijiet naraw li l-għasar solenni kien jieħu ħsiebu dejjem Dun Ewāenju Mallia waqt li kien ikun hemm paneāirista differenti kull sena. Prattikament il-qassisin Imqabbin kollha kellhom l-opportunità jippriedkaw f'din il-festa. Jidher li l-ewwel darba li saret il- festa, fl-1911, kienet saret bi ftit pompa aktar milli baqgħet issir wara – dik is-sena kienu nxtegħlu 300 tazza taŜ-Ŝejt fil-knisja u madwarha! Din il-festa, bħall-festi l- oħra tal-knejjes tal-Imqabba, nqatgħet fis-snin sittin. Jidher illi fl-ewwel snin ix-xbieha tan-Nazzarenu li kien ħadem Karmnu Mallia għal din il-knisja kienet tiābed ëerta devozzjoni, mhux biss mill-Imqabbin. Fl-ewwel ktieb tal-kontijiet, flimkien ma listi twal ta' għotjiet ta' flus bħala ringrazzjament, insibu lista ta' donazzjonijiet ex voto li sarulha. Din tinkludi: • qalb tal-fidda mogħtija minn Maria Faure • sieq tal-fidda mogħtija minn Maria Sciberras • wiëë ta' Kristu u āisem tal-fidda minn Marianna Borg • āisem tal-fidda minn Michelina Borg • par imsielet tad-deheb mogħtija minn Giuseppa Sacco (minn Ħal Kirkop) fl-1 ta' Diëembru 1916 • par ieħor minn Maria Borg fis-6 ta' Diëembru tal-istess sena • par ieħor minn Rosa Abdilla fl-20 ta' Settembru 1919 • ëurkett tad-deheb minn Ursula Farrugia fit-13 ta' Ottubru 1919. Barra dawn jissemmew ukoll ëurkett fil-fossa ħadra, par imsielet tad-deheb u misluta tad-deheb ta' raāel.8 Dawn, la ma fihomx l-isem tad-donatur, probabilment tħallew fil-kaxxa tal-flus tal-kappella. Paāna 10 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba Xi xogħol li sar fië-ëimiterju matul is-snin Għedna li din il-knisja ma nistgħux nifirduha mië-ëimiterju li fuqu nbniet, għalhekk xieraq ukoll li issa nagħtu daqqa ta' għajn ħafifa lejn xi tappi fl-istorja ta' din l- arja sepolkrali. Bħalma āa semmejna, qabel il-bini ta' din il-knisja, "dan kien ëimiterju qadim mitluq bla kappella għall-vittmi tal-pesta"18. L-ismijiet li kienu jsibuh bihom kienu varji: ta' Buriscep19, ta' Ħamillieri19 u tal-Meitin20. Wara l-1911 insibu li tibda ssir ëerta attività anke fië-ëimiterju, avolja kien għadu ma sarx ië-ëimiterju proprju tar-raħal. L-ewwel referenza li nsibu hija tal-4 ta' Lulju 1915 meta Luigi Borg tħallas £0.2.0 "per aver lavorato il cemitero"8. Mhux speëifikat x'għamel sewwasew, imma ladarba d-data taħbat fl-ewwel āimgħa ta' Lulju, meta kienet issir il-festa, jista' jkun li kien xi xogħol ta' tindif u tneħħija ta' ħaxix ħaŜin. Ħdax-il sena wara nsibu Ŝewā referenzi: ħlas ta' £0.5.4 biex saret serratura għall- bieb taë-ëimiterju fid-29 ta' Settembru u mbagħad £0.2.6 biex fih jinxtegħlu l- fanali f'Novembru8. Dettall interessanti ħafna nsibuh fis-26 ta' Lulju 1933 – hawn sar ħlas ta' £0.2.0 għar-rikors biex jitkabbar ië-ëimiterju8. Hawnhekk għall-ewwel darba dan jissemma bl-isem ta' Cimiterio del Nazzareno, l-isem li bih kellu jibqa' magħruf. Jidher li l- ħsieb li dan isir ië-ëimiterju proprju tal-Imqabba nibet appuntu f'dan iŜ-Ŝmien, l- ewwel nett għax saret it-talba biex jitkabbar – mela allura kien hemm il-ħsieb li jsir aktar dfin fih – u t-tieni għax naqraw fl-istess ktieb tal-kontijiet li fl-aħħar ta' Awwissu ta' dik is-sena tħallas saëerdot is-somma ta' £0.8.7 biex iëëelebra quddiesa "per i defunti del C del Naz". Għalhekk hawn naraw dokumentata għall- ewwel darba quddiesa speëifikament għas-suffraāju tal-erwieħ li sabu l-mistrieħ 18 JOSEPH M. GHIGO SJ, Monumenti ta' xhieda tal-qima tal-poplu, minn L-Imqabba mal-medda tas-snin, ed. Charles Farrugia, Malta 1998, 50. 19 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 37. 20 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Chiesa figliale del Nazzareno e cimiterio annesso – Micabiba, manuskritt, f.3; Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 84. Paāna 11 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba tagħhom f'dak il-midfen. Din setgħet kienet xi forma ta' manuvra pulita biex ië- ëimiterju jibda' jingħata identità. Ma neskludux li āa minn dan iŜ-Ŝmien kien beda jsir xi dfin hemm, imma m'għandna l-ebda prova konkreta ta' dan, waqt li nafu fië-ëert li sal-gwerra kien għadu jsir id-dfin fil-knisja parrokkjali tal-Assunta. L-aħħar kont relatat maë-ëimiterju āej mit-23 ta' Lulju 1951 meta xi ħadd tħallas £8.18.0 "per titntura porte chiesa e cimiterio"16. Bejn dawn l-aħħar Ŝewā noti, iŜda, nafu li kien sar kambjament fil-mod li bih in- nies kienu jħarsu lejn ië-ëimiterju. Sentejn qabel dan kien beda jintuŜa b'mod regolari u d-dfin f'postijiet oħra kien waqaf għal kollox. Il-liāi li tiprojbixxi d-dfin fil-knejjes kienet ilha li ħarāet mill-10 ta' Āunju 1854 u kienet tgħid ëar u tond: "It shall not be lawful to bury in any church or chapel or in the crypt of any church or chapel or in the appurtenances of any church or chapel the body of any person except with the special permission of the Superintendent of Public Health which shall be granted only in exceptional circumstances"21. Stramba kif l-Imqabbin irnexxielhom jibqgħu jiksru l-liāi għal kwaŜi seklu sħiħ! Imma forsi kienu jāibu l-permess mis-supretendent tas-saħħa u l- exceptional circumstance li kien jippreŜenta l-kappillan biex jidfen fil-knisja kienet li ma kellux ëimiterju proprju. Biex sar ir-rikors fl-1933 jidher li l-liāi bdiet tissikka jdejha, sakemm fl-aħħar mill-1949 'il quddiem il-press ma ngħatax aktar. Il-mewt li wasslet għall-ewwel difna 'uffiëëjali' fië-ëimiterju tan-Nazzarenu fl- Imqabba ārat nhar it-Tnejn 7 ta' Novembru 1949. Il-mejta kienet ĀuŜeppa Ghigo, in-nanna ta' Dun Karm u p. John Mary Ghigo sj. Dan nafuh minn lapida sempliëi tal-irħam li tpoāāiet fuq il-qabar tagħha li tgħid "f'għeluq il-ħamsin sena mill- mewt tagħha fis-7 ta' Novembru 1949-1999 u mill-ftuħ ta' dan ië-ëimiterju", b'hekk għandna prova ëerta tad-data li fiha dan il-midfen ħa l-istat tiegħu. Il-kappillan li għandu l-mertu li ħadem bis-sħiħ biex ië-ëimiterju tan-Nazzarenu jsir realtà kif nafuha llum kien l-Imqabbi dun Gerald Mangion (1945-1957). IŜ-Ŝmien 21 Code of police laws, 10 June 1854, chapter 10, article 144 (3). Paāna 12 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba tal-parrokat tiegħu kien wieħed diffiëli, mhux biss minħabba konflitti fir-raħal u nuqqas ta' qbil serju mal-kaŜin King George V fuq l-irfiegħ tal-vara titulari, iŜda anke minħabba li kien iŜ-Ŝmien ta' eŜatt wara l-gwerra. B'hekk hu kellu l-uāiegħ ta' ras li jiābor il-flus u biex jara li jsiru t-tiswijiet neëessarji kollha biex il-knisja terāa' tqum fuq saqajha. Xi Ŝbali saru, bħal ngħidu aħna l-bini tal-koppla fl-istil li għandha, l-isfreāu li sar fuq l-artal tal-Inkurunazzjoni u l-bdil bla raāuni tal-pittura prezzjuŜa tal-Immakulata, però, minkejja dan, kien grazzi għal dan il-kappillan li llum nistgħu ngħidu li reāa' għandna knisja sħiħa. Flimkien max-xogħol fil-knisja, hu ħa ħsieb ukoll li jkabbar ië-ëimiterju skont ir-rikors li kien sar fl-1933. L-ispiŜa għall-bini taë-ëimiterju kienet ta' £395022, għalhekk kellu jara l-flus minnfejn se jāibhom. £1005 ingħataw mill-Gvern waqt li nāabru £598 mid-djar fis-snin ta' wara l-gwerra, waqt li nbiegħu 26 qabar ādid għas-somma ta' £650. Il-bqija tal-ispejjeŜ ināabru ftit ftit bil-āabriet tas-soltu, mill-kaxxa tal-knisja tan-Nazzarenu u mill- kapitali tal-parroëëa. Fl-ewwel snin taë-ëimiterju, meta kien qed isir il-pavimentar tal-irħam tal-knisja parrokkjali tal-Assunta, diversi fdalijiet ta' Mqabbin li kienu midfunin fil-knisja āew trasportati mill-familji tagħhom u tpoāāew fl-oqbra li kienu xtraw, b'hekk naraw xi oqbra b'ritratti ta' nies li jāibu dati anterjuri għall-1949. L-eqdem data li nsibu, li tinsab f'lapida mwaħħla mal-ħajt taë-ëimiterju, hija dik ta' Āamri Briffa li miet fl- 24 ta' Jannar 1942. BiŜ-Ŝmien bdew jitwaqqfu wkoll il-monumenti sepolkrali fuq l- oqbra. L-ewwel tlieta li saru kienu tal-āebel: tnejn jirrappreŜentaw relief tal- Madonna tidher lil Berndatte u oħra tirrappreŜenta relief tal-Madonna tgħannaq il- āisem mejjet ta' Binha, kollha mwaqqfin fil-bidu tas-snin Sittin. Kappillan ieħor li ħalla l-marka tiegħu fuq ië-ëimiterju ta' raħalna kien Dun Karm Bianco. Fid-djarju tal-parroëëa nsibu noti dettaljati miktubin minnu stess li jispjegaw x'sar. F'Settembru 1966 spiëëa xi xogħol li kien ikkummissjona f'Ŝona taë-ëimiterju li kienet tal-parroëëa u li fiha qabel kienu jindifnu t-tfal. Probabilment minħabba li r-rata tal-imwiet infantili kienet naqset ħafna, il- kappillan Bianco – li fost il-ħafna kwalitajiet li kellu ma nistgħux ninsew li kien amministratur tajjeb ħafna – iddeëieda li l-oqbra tat-tfal ikabbarhom u jagħmilhom 22 GERALD MANGION, Opri li saru fil-knisja parrokkjali – Mqabba, Malta 1957. Paāna 13 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba tal-adulti u jbiegħhom, kull wieħed għal £4523. Hu stess jikteb li "tutte le nuove tombe sono andate a ruba dei compratori"24. Jikteb ukoll li fië-ëimiterju kien hemm b'kollox 100 qabar: 50 privati u 50 tal-parroëëa, li minnhom 40 kienu għall- adulti u 10 kienu għat-tfal. Mill-istess kitba nafu li l-kuntratt għall-bejgħ tal-oqbra sar quddiem in-nutar Nikola Said mis-Siāāiewi nhar id-29 ta' Settembru 1966 u li sewa £117.30.4.23 Parti mill-flus li daħħal mill-bejgħ ta' dawk l-oqbra Bianco uŜhom għal proāett mill-aktar nobbli li għalih għandu jibqa' mfakkar: bena Ŝewā monumenti li għadhom isebbħu dal-maqdes. L-ewwel wieħed, u l-aktar importanti minnhom, kien il-monument fuq il-qabar tas-saëerdoti Mqabbin, li sewa £150 u tpoāāa f'postu lejliet Santa Marija tal-1967. Sal-gwerra s-saëerdoti kienu jiāu midfuna fil-kripta tal-knisja taħt il-kor – din iŜda ntradmet meta waqgħet il-knisja u hekk għadha sal-lum. Meta nfetaħ ië-ëimiterju bla dubju li Dun Gerald irriserva xi oqbra għas-saëerdoti. Dun Karm ħa ħsieb li dawn l-oqbra jispikkaw fuq l-oħrajn hekk kif ix- xogħol tas-saëerdot għandu jispikka fuq kull mestjier ieħor. Id-diŜinn tal- monument u l-ħidma tiegħu saret minn Marco Montebello, l-istess skultur li naqqax l-istatwa tal-Assunta li hemm tiddomina f'nofs il-pjazza u l-oħra li hemm tħares fuq l-Imqabba minn fuq is- sede tas-Soëjetà li āāib isimha. Dun Karm ħalla miktub li "la lapide tombale ricorda la missione sacerdotale e la loro traslazione all'eternità di gloria coi 23 It-Torċa, 23 ta' April 1967, 1. 24 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 93-96b. Paāna 14 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba beati" u fuq il-qabar innifsu ħalla skrizzjoni bil-Latin li tfisser: "Hawn jisrieħu fis- sliem l-iāsma ta' dawk li fid-dinja l-Mulej ikkonsagra biex jaħdmu għas-salvazzjoni eterna tal-erwieħ; lilhom jagħti li jithennew fis-saltna tas-smewwiet imlibbsin bl- immortalità tal-qaddisin". Id-disinn huwa ta' niëëa tal-irħam li fiha hemm il- Kurëifiss waqt li fil-parti ta' fuq hemm is-simboli tas-saëerdozju mnaqqxin bejn l-A u l-Ω: il-berettin u l-istola jserrħu fuq imħadda rranāati b'mod li jfakkar ħafna l- arma tal-Assunta! Fil-parti t'isfel insibu l-kitba "In memoriam Micabibae sacerdotum". Il-monument l-ieħor hu dik l- istatwa ta' Kristu Rxoxt li hemm f'tarf ië-ëimiterju, mal-ħajt tan- naħa ta' wara. Ir-raāuni għala għaŜel din it-tema kien biex ifakkar lill-parruëëani t-twemmin ottimist tal-Fidi kattolika fil- destinazzjoni aħħarija ta' kull bniedem li hi l-qawmien mill- imwiet. Dan ukoll ħareā minn idejn Montebello, li għalih tħallas £200 meta poāāih f'postu nhar is-26 ta' Jannar 197124. Fi Ŝmien il-parrokat ta' Bianco, iŜda, ë-ëimiterju kien imdaħħal f'kontroversja li xxandret b'ittri kbar fuq divesi gazzetti Maltin bejn it-23 u t-30 ta' April 1967. Kollox beda meta wieħed minn dawk li xtraw l-oqbra tat-tfal li āew imkabbra ried jittrasporta l- fdalijiet ta' missieru mill-qabar tal-komun li fih kien midfun għal āol-qabar li hu kien xtara. Jidher, iŜda, li l- Paāna 15 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba fdalijiet ta' missieru – li kien ilu mejjet 4 snin – kienu āa tneħħew mill-qabar u tpoāāew fil-kannierja mal-bqija, u għalhekk ibnu ma setax jagħraf liema kienu l- għadam ta' missieru. Skont l-aħħar ittra tiegħu li dehret fil-āurnal "It-Torëa" tat- 30 ta' April 1967, hu jgħid li "Kif kont imdejjaq, wara li ma sibtx lil missieri N. fil- qabar, fir-rikostruzzjoni tal-fatti u tad-dettalji ma nqastx li bla ma ridt tajt xi ħwejjeā li ma jaqblux mar-realtà."25 Il-"ħwejjeā li ma jaqblux mar-realtà" kienu dehru fl-istess āurnal āimgħa qabel kif ukoll fil-āurnal "Malta News" tal-24 ta' April. Fi ftit kliem il-āurnal qal li hu kien "imbikkem bid-dehra li tkexkex u li ma jista' jinsa qatt meta mar ifittex il-fdalijiet ta' missieru fil-kannierja taë-ëimiterju u ra fdalijiet ta' iāsma jgħumu f'erba' piedi ilma". Il-kappillan Bianco ma qgħadx b'idejh fuq Ŝaqqu u mill-ewwel kiteb lill-āurnali "L-Orizzont" u "It-Torëa" li fihom ëaħad dawn l-allegazzjonijiet u anzi stqarr li ë-ëimiterju "għall-mod kif inhu miŜmum kien imfaħħar saħansitra minn awtoritajiet tal-uffuëëju tas-Sanità"26. Il- āurnal "It-Tarka" ukoll ikkummenta fuq din il-biëëa, iŜda aktar ikkritika lill-āurnal l-ieħor minħabba s-sensazzjonaliŜmu li prova joħloq a spejjeŜ tal-kappillan27. Wara dan, forsi fuq insistenza tal-istess kappillan Bianco, ir-raāel li ħoloq dawn l- allegazzjonijiet kiteb kjarifika u talab apoloāija talli bla ma ried ta idea negattiva tal-istat taë-ëimiterju tagħna. Āimgħa wara din il-ārajja fl-Imqabba kien hemm il-viŜta pastorali tal-Arëisqof Gonzi, u fid- djarju tal-parroëëa nsibu li "Sua Eccellenza si mostrò molto soddisfatto dello alto stato di manutenzione in cui si trovò il cimitero"24. Qisu dan il-kumment kien risposta għal dak kollu li kien ixxandar ma' nofs Malta āimgħa qabel! L-intervent li jmiss li seħħ fië-ëimiterju kien meta tkabbar fi Ŝmien il-kappillan dun Emmanuel Vella, bil-għajnuna tal-Onor. Dr Louis 25 It-Torċa, 30 ta' April 1967, 4. 26 L-Orizzont, 26 ta' April 1967. 27 It-Tarka, 27 ta' April 1967. Paāna 16 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba Galea. Kien permezz ta' dan it-tkabbir li kiseb il-daqs li għandu llum. Kien ukoll minn dan iŜ-Ŝmien li bdew isiru ħafna aktar monumenti sepolkrali li jagħtu jagħtu dimensjoni aktar sagra lil dan il-midfen. Fost l-ikonografija li nsibu ta' min isemmi xbiehat ta' Kristu (l-Irxoxt, mgħobbi bis-salib, il-Qalb ta' Āesù), ta' San ĀuŜepp, ta' anāli jibku flimkien ma, bħalma hu mistenni fl-Imqabba, ħafna xbiehat tal- Madonna: tal-Karmnu, il-Pietà, id-DeŜolata, tal-Midalja MirakoluŜa u l-Immakulata wieqfa fuq il-qamar. Qabar uniku huwa dak tal-familja Ghigo li jirrappreŜenta xbieha minquxa fuq l-irħam tal-vara titulari miŜmuma b'tant għoŜŜa fil-knisja parrokkjali, bil-kliem "Ilqagħna fi ħdanek O Verāni Marija". Minkejja li fil-maāāur parti tal-kaŜi dan isir biss bħala devozzjoni, l-għaŜla tax- xbiehat marjani fuq l-oqbra hija waħda b'tifsira profonda ħafna għax tixhed it- twemmin li Marija tassew kienet l-ewwel waħda li wara Kristu āiet imŜejjna mid- don uniku tat-tgawdija ta' Alla fil-āisem u r-ruħ. Ix-xbiehat ta' Marija ŜŜomm l- Iben tagħha mejjet fi ħdanha kif ukoll ix-xbiehat tad-DeŜolata jfakkru lil min iħares lejhom li Marija tista' llum tgawdi lil Alla fil-glorja minħabba li hi batiet ma' Ibnu; ix-xbieha tal-Madonna tal-Karmnu tfakkar id-devozzjoni antika li l-libsa ta' Marija (il-labtu) teħles lill-erwieħ mill-infern u tnaqqsilhom il-piena tal-purgatorju; ix- xbieha ta' Marija Immakulata wieqfa fuq il-qamar tfakkar li hija rebbieħa fuq iŜ- Ŝmien (il-qamar) għax fejn m'hemmx Ŝmien, m'hemmx mewt; waqt li x-xbieha tal- Assunta, ix-xbieha per eëëellenza li tagħti identità lill-Imqabbin kollha għax lilha hija ddedikata l-parroëëa u taħt il-patroëinju u l-protezzjoni tagħha jinsab ir-raħal tagħna, hija l-isbaħ tfakkira li bħal Marija aħna wkoll għad xi darba, bħalha, ningħaqdu ma' Alla bir-ruħ u l-āisem. Dun Jonathan Farrugia ***TMIEM*** Paāna 17 minn 17