L-Editorjal 2 L-Aħbarijiet 3 Reazzjonijiet nu Intervista ma' Ida Di lanni 14 Intervista ma' Vana Psaila 17 Intervista ma' Josephine Burden 21 Kitba ta' Carmen Refalo 24 Novella ta' Joe Camilleri 27 Rakkont ta' Charles Casha 28 Apprezzament ta' Voctor V. Vella 30 Reċensjoni ta' Tarċisju Zarb 32 Reċensjoni ta' Andrew Sciberras 34 Il-Poeżiji 36 Versi lil hinn minn xtutna 40 Minn fuq l-ixkaffa 41 Min jixtieq jikkontribwixxi f'IL-PONT b'materjal ta' livell, mhux twil u adatt jista' jibagħtu direttament lill-Editur fl- indirizz sammutpatrickj (0gmail.com Kemm hi ħaġa sabiħa li pubblikazzjoni bħal din - li f'dan ix-xahar tagħlaq tmien snin, bl-ewwel ħarġa f'Settembru 2012 - tiġi apprezzata anki minn bosta qarrejja li jiena bħala editur jew ma nkun iltqajt qatt magħhom jew inkella kelli biss ftit kuntatti magħhom permezz tal-internet. Dan lili jagħtini spinta biex inkompli b'dan ix-xogħol li qed jinqara minn bosta mhux biss f'Malta u Għawdex, imma anki lil hinn minn xtutna. Huwa ta' sodisfazzjon kbir anki meta nikteb lil kittieba li qatt ma nkun ktibtilhom jew iltqajt magħhom qabel, nistaqsihom għal intervista, u bla ebda problema jaċċettaw li jagħtu ftit minn ħinhom biex il-qarrejja ta' IL-PONT isiru jafu iktar dwarhom u dwar kitbiethom. Kif se taraw, f'din il-ħarġa ssibu tliet intervisti ma' tliet nisa minn pajjiżi differenti: mill-Italja, mill-Iskozja u mir-Russja. Tnejn minnhom illum għandhom kuntatti b'saħħithom ma' Malta tant li jgħixu fi gżiritna, u waħda minnhom titkellem il-Malti aħjar minn ħafna minna. Daqstant ieħor tweġġa' l-indifferenza ta' ċerti wħud li huma marbutin sewwa mal-qasam tal-letteratura lokali li tiktbilhom darba darbtejn għal intervista fuq IL-PONT u lanqas biss jindenjaw ruħhom iwieġbu. Lil dawn ma ħaqqhom xejn iktar mill-indifferenza li tant jemmnu fiha: kif jgħid il-kittieb u poeta Dante Alighieri, Non ragioniam di lor, ma guarda e passa. Fuq nota oħra, il-Covid-19 għadu magħna, għalkemm huwa inviżibbli, imma preżenti. Dan effettwa bosta inizzjattivi kulturali, apparti attivitajiet ta' divertiment u l-ekonomija inġenerali. Huwa żmien li bosta għażlu li jibqgħu ġewwa, jew li se jerġgħu jingħalqu ġewwa. Xi wħud minna ħadu l-okkażjoni biex jaqraw għadd ta' kotba li għal snin sħaħ kienu qed jistennew xi mkien fuq xi xkaffa biex jinqraw. Oħrajn skoprew li sigħat twal ta' televiżjoni jew quddiem screen ta' laptop jew tablet huma monotoni fl-aħħar mill-aħħar, u minflok skoprew xi ftit il-pjaċir tal-qari. Wieħed mill-għanijiet ta' IL-PONT hu li jħeġġeġ lill-qarrejja jħobbu il-ktieb u l-qari, bil- Malti fuq kollox, imma anki b'ilsna oħrajn. U kif diġà rajna sa minn Marzu li għadda, bosta djar tal- pubblikazzjoni, distributuri u ħwienet tal-kotba, marru online u offrew lil min iħobb il-qari għadd ta' opportunitajiet biex jixtru l-kotba li jixtiequ bi prezzijiet raġunevoli u saħansitra jaslulhom wara l- bieb tad-dar. Din is-sena, il-Festival tal-Ktieb se jkun online, u żgur li opportunitajiet bħal dawn se jiżdiedu. dan il-perijodu tal-Covid-19 ma jkunx biss wieħed negattiv, imma anki pożittiv, u dan permezz tal-qari. Fuq naħa IL-PONT jiddispjaċih meta jaqra l-aħbar li għalaq darba għal dejjem ħanut tal-kotba ieħor. Fuq in-naħa l-oħra IL-PONT ifakkar ukoll li minkejja li xogħol il-pubblikaturi mhux faċli u jirrikjedi eluf ta' ewro, xorta waħda dawn m'għandhomx japprofittaw ruħhom mill-pubbliku billi jgħollu b'mod esaġerat il- prezz ta' ċerti publikazzjonijiet li jħossu se jinbiegħu żgur, ikun xi jkun il-prezz. Din żgur la hi etika u lanqas rispett lejn il-qarrejja prospettivi. Apparti hekk, tixħet lill-pubblikatur f'dawl negattiv. Kif bosta jafu Ilum hemm anki bosta siti barranin online li joffru eluf ta' kotba b'ilsna differenti, ġodda jew użati, li tista' tordnahom u jaslulek id-dar fi ftit ġimgħat. Ma ninsewx ukoll l-eluf ta' kotba disponibbli li l-pubbliku jista' jissellef b'xejn mil- libreriji pubbliċi li hawn imxerrda matul il-gżejjer Maltin. Dan hu lussu li mhux kull poplu jgawdi minnu, mela nagħmlu użu minnu u ngawduh. B'xi mod il-perojodu tal-Covid-19 kien ukoll pożittiv għal numru ta' kittieba u għaqdiet tal-letteratura li bis-saħħa tal-internet ippreżentaw videos fejn qraw poeżiji u xogħlijiet kemm tagħhom kif ukoll ta' kittieba oħrajn, kif ukoll organizzaw lejliet mużiko- letterarji online, u dan kemm fuq livell nazzjonali, kif ukoll internazzjonali. Kienu bosta kittieba lokali li ħadu sehem f'okkażjonijiet bħal dawn online flimkien ma' poeti u kittieba minn pajjiżi oħrajn. Il- Covid-19 ħalliena ġewwa imma sibna xorta waħda kif noħorġu lil hinn mill-għeluq u nwasslu kitbietna lill- pubbliku, Malti u barrani. Ta' min ifakkar li dar armata mhix biss dik li jkollha televiżjoni ta' 60 pulzier, internet u arja kondizzjonata f'kull kamra, pixxina, gvm, laptops, il- kumdità li tara films u serje televiżivi kemm u meta trid, u l-bqija. Dar armata hija wkoll dik li jkollha librerija mogħnija b'kotba varji, żgħira kemm hi żgħira. U IL-PONT jerġa' jfakkar li llum min iħobb il- ktieb Malti għandu għażla vasta minn fejn jagħżel: basta jfittex sewwa, u mhux biss fost il-kotba li jsib fl- ewwel fillieri, imma anki billi jqalleb fil-kotba li jkunu mistoħbijin - minħabba raġuni jew oħra - fuq wara. Minn hawn l-editur ta' IL-PONT jawgura sena akkademika tajba lill-qarrejja kollha u l-familji tagħhom. Nosservaw. ir-regoli maħruġin mid- Dipartiment tas-Saħħa Pubblika u nirrispettaw lilna nfusna u lil ta' madwarna. Il-Libreriji Pubbliċi kienu indisponibbli għall-pubbliku matul l-aħħar ġimgħa ta' Marzu sal-25 ta' Ġunju, 2020 minħabba l-pandemija tal-Covid 19 u reġgħu fetħu għall-pubbliku mill-Ġimgħa 26 ta' Ġunju, 2020. Prattikament kienu magħluqin għall-pubbliku matul it-tliet xhur ta' April, Mejju u Ġunju 2020. Dan ifisser illi ma ġie rrekordjat ebda self ta' kotba u għalhekk ma setgħetx tiġi kkalkulata l-ebda forma ta' remunerazzjoni bħala pagament dovut għas-self ta' kotba taħt l-iskema ta' 'Public Lending Rights' matul dan il-perjodu. Intant il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ħaseb biex il-pagament li jmiss li jkopri x-xhur ta' Lulju, Awwissu u Settembru 2020 ikollu s-somma ta' €20,000 li tinkludi fiha l-€10,000 tat-tliet xhur ta' qabel sabiex dawn jitqassmu mal-awturi, illustraturi u fotografi reġistrati taħt l-iskema skont in-numru ta' self ta' kotba. Dan biex ma jintilef xejn li hu dovut għall-membri f'din l-iskema. Il-pagament li jmiss, għalhekk isir f'Ottubru 2020. LAQGĦA ĠENERALI ESPRIMI 2020 Nhar is-16 ta' Lulju 2020 fiċ-Ċentru tal-Knisja Parrokkjali ta' Santa Marija (il-qadima), B'Kara, saret il-Laqgħa Ġenerali ta' Esprimi 2020. Din kienet l- Aġenda: Messaġġ mill-President ta' EspRimi Emmanuel Attard Cassar; Qari u approvazzjoni tal- minuti tal-aħħar Laqgħa Ġenerali li saret fl-4 ta' Settembru 2019 (Segretarju); Qari u approvazzjoni tar-Rapport Amministrattiv 2019 (Segretarju); Qari u approvazzjoni tar-Rapport Finanzjarju 2019 (kaxxier); Qari u approvazzjoni tar-Reviżuri tar- Rapport Finanzjarju 2019 (Reviżur). Kien hemm ħin iddedikat għall-mozzjonijiet u għal kummenti u suġġerimenti minn dawk preżenti. Fl-aħħar sar id- diskors tal-għeluq mill-President. IL-LAQGĦA ĠENERALI TAL-AKKADEMJA, ONLINE Għall-ewwel darba fl-istorja tagħha, il-Laqgħa Ġenerali tal-Akkademja tal-Malti li seħħet fit-18 ta' Lulju 2020 saret online u ħadu sehem fiha ħafna mill-imsieħba tagħha, anke minn barra minn Malta. Din is-sena l-Akkademja qed tiċċelebra għeluq il-mitt sena. Il-Kunsill iwiegħed l-impenn sħiħ tiegħu biex il- ħidma tkompli fix-xhur li ġejjin. LAQGĦA ĠENERALI ANNWALI 2020 TAL- GĦAQDA TAL-MALTI, UNIVERSTTÀ — hu ma Ta ja Fil-Laqgħa Ġenerali Annwali li saret fil-25 ta' Lulju fl- Università, l-Għaqda tat rendikont ta' ħidmet il- Kumitat tul is-sena 2019-2020. Kienet sena li ppreżentat numru ta' sfidi lill-Kumitat ġdid. Il- maġġoranza tal-membri huma ġodda u b'hekk kellhom jidraw sistema ta' ħidma ġdida, filwaqt li jibbilanċjaw bejn l-istudju akkademiku u x-xogħol. Barra minn hekk, l-imxija tal-Covid-19 wasslet biex jiġu kkanċellati xi attivitajiet li permezz tagħhom l- Għaqda setgħet tiġġenera ftit dħul. Madanakollu, dan kollu wassal sabiex ikompli jirsisti u jaħdem id f'id sabiex l-Għaqda dejjem tibqa' miexja 'l quddiem. Dan intwera lill-membri li attendew permezz tar- rapporti ppreżentati: ir-Rapport Amministarttiv u r- Rapport Finanzjarju. Ir-Rapport Amministrattiv inkluda rendikont tal-laqgħat ta' kull xahar tal- Kumitat, kif ukoll tar-relazzjonijiet tal-Għaqda. Inkluda wkoll lista estensiva tal-bosta attivitajiet organizzati tul is-sena, fosthom: Żanżan Kelma, il- Jum Ewropew tal-Lingwi f'Malta, it-tnedija ta' 'Leħen il-Malti' Għadd 38, u Aqta' Xiex7 Issemmew ukoll l- inizjattivi li tniedu fuq il-paġna tal-Għaqda fi żmien il- kwarantina: Ktieb Kuljum u Kwarantina2 Aqralna Kwartina. Ir-Rapport Finanzjarju, min-naħa l-oħra, wera kemm il-Kumitat ħabrek biex iżomm kont tad- dħul u l-ħruġ tal-finanzi tul is-sena, partikolarment tal-miżati tas-sħubija tal-membri. Il-membri tal- Kumitat kollha żammew l-istess irwol. Dawn huma: Il-President: Romario Sciberras; Il-Viċi President: Gabriel Lia; is-Segretarja: Michela Brincat; L- Assistenta Segretarja: Marta Cachia; It-Teżoriera: Thea Farrugia; L-Assistenta Teżoriera: Diane Cutajar; L-Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi: Sephora Francalanza; L-Assistent Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi: Keith Attard; u Membru ex officio: Dr. Michael Spagnol. Lejn l-aħħar ta' Lulju 2020 ġew imħabbra t-13-il finalista (minn total ta' 162 rumanz) ta' dan il- premju letterarju prestiġjuż li jagħti lir-rebbieħ/a 50 elf sterlina Ingliża. Fost dawn Hilarv Mantel, l-awtriċi Ingliża tal-volum konklużiv tat-triloġija dwar Thomas Cromwel, The Mirror and the Light. Mantel diġà rebħet dan il-premju darbtejn għaż-żewġ volumi l- oħra tat-triloġija, Wolf Hall u Bring Up the Bodies. Fost kittieba oħra li rebħu dan il-premju darbtejn hemm ukoll Margaret Atwood, Peter Carev u JM Coetzee. Apparti Mantel, finalisti oħrajn għal din is- sena huma: l-Amerikana Anne Tvler, bir-rumanz Redhead bw the Side of the Road, u l-awtur Irlandiż- Amerikan Colum McCann, bir-rumanz Apeirogon. Hemm koll l-awtriċi. miż-Żimbabwe Tsitsi Dangarembga bir-rumanz This Mournable Bodv, l- Etjopjana-Amerikana Maaza Mengiste bir-rumanz The Shadow King. Il-ġurija warrbet numru ta' ismijiet stabbiliti biex inkludiet minflok fost il-finalisti tmien ismijiet ġodda, fosthom Kilev Reid (Such a Fun Age), C Pam Zhang (How Much of These Hills Is Gold), Brandon Tavlor (Real Life), Avni Doshi (Burnt Sugar), Douglas Stuart (Shuggie Bain), u Diane Cook (The New Wilderness). Interessanti l-fatt li sitt snin wara li l-Booker iddeċidew li jiftħu l-bibien lil kull kittieb li jikteb bl-Ingliż u li jiġi ppubblikat fir-Renju Unit, 9 mit-13-il finalist ta' din is-sena huma jew Amerikani, jew għandhom rabta mal-wirt Amerikan. Il-lista tal- finalisti tkompli tidjieq meta fil-15 ta' Settembru jitħabbru l-aħjar 6 rumanzi, bir-rumanz rebbieħ jitħabbar f'Novembru 2020. ID-DOKUDRAMA ''STORJA TA'- STORJA' IMTELLGĦA MILL-KNK FUQ TVM Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bi pjaċir ħabbar li s- sensiela ta' dokudrama 'Storja ta' Storja', magħmula minn tmien episodji ma' kittieba Maltin rebbieħa ta' bosta premji letterarji, bdiet tixxandar esklussivament fuq TVM mis-Sibt 8 ta' Awwissu 'l quddiem. 'Storja' ta' Storja' jiffoka fuq il-ħajja u x- xogħol ta' tmien awturi li rebħu l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb u huwa x-xogħol tal-kumpanija tal- produzzjonijiet Sajjetta, bis-sapport tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il-kittieba li jidhru f'din is- sensiela huma Alfred Sant, Loranne Vella, Immanuel Mifsud, Clare Azzopardi, Alex Vella Gera, Lou Drofenik, Maria Grech Ganado u Walid Nabhan. Kull episodju jipprovdi lill-udjenza b'għarfien aktar profond ta' wħud mill-aktar awturi ċelebri ta' Malta billi jħares lejn ħajjithom u xogħlijiethom, u jinkludi intervisti mal-awturi nfushom u drammatizzazjoniijet ta' partijiet mix-xogħol letterarju tagħhom għat-televiżjoni. L-ewwel episodju, dwar Alfred Sant u adattament ta' silta mir-rumanz Silġ fuq Kemmuna (PEG, 2005), ixxandar fuq TVM is-Sibt 8 ta' Awwissu. Il-produzzjoni tinkludi l-parteċipazzjoni ta' numru ta' ismijiet magħrufa fil- qasam awdjoviżiv. lokali, fosthom Mikhail Basmadjian bħala l-protagonist fl-adattament tan- novella ta' Loranne Vella 'Kikkra', Erica Muscat, Christian Galea, Antonella Axisa, u Gianni Selvaggi, li għandu rwoli fl-adattamenti ta' Is-Sriep reġgħu saru velenużi (Merlin, 2012) ta' Alex Vella Gera, kif ukoll Silġ fuq Kemmuna. Il-Kunsill Nazzjonali tal- Ktieb huwa l-Produttur Eżekuttiv tas-sensiela 'Storja ta' Storja' wara li fl-2019 ħareġ sejħa għall- applikazzjoni biex tiġi prodotta sensiela ta' dokudrama li tippromwovi l-letteratura Maltija lil udjenzi ġodda. Il-kumpanija tal-produzzjoni Sajjetta rebħet il-konkors u ngħatat €80,000 biex tipproduċi s-sensiela, li hi diretta u adattata minn Charlie Cauchi u Martin Bonnici, b'kitba għall-iskrin ta' Wara li jixxandru fuq TVM, l-episodji kollha ta' 'Storja ta' Storja' jiġu mtellgħa fuq il-paġna tal-KNK fuq Voutube. IMUT SERGIO ZAVOLI, KITTIEB, ĠURNALISTA U POLITIKU TALJAN Nhar l-4 ta' Awwissu 2020 miet Sergio Zavoli, kittieb, ġurnalista u politiku maħbub ħafna fl-Italja. Fil-21 ta' Settembru kien se jagħlaq 97 sena. 1923, fil-belt ta' Ravenna. Il-karriera ta' kittieb bdiet ta' 20 sena meta kien jikteb fuq ir-rivista tal-Gruppi universitari faxxisti 'Testa di Ponte'. Beda jaħdem għal Radio Rai sa mill-1947. Qrib il-Partit Soċjalista Taljan, mill-1980 sal-1986 kien president tar-Rai u fl- 1981 ippubblika l-ewwel ktieb tiegħu Socialista di Dio. Kiteb bosta saġġi ta' natura storika. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu: Di tutti i colori (1984), Sui banchi della vita (1984), Romanza (1987), Zeta come Zavoli. IMFAKKAR IL-FUNDATUR TAL-KKM U L-MIDSEA BOOKS F'għeluq is-sena mill-mewt tas-Sur Pawlu Mizzi, Fundatur tal-KKM u l-Midsea Books li ġrat fil-5 ta' Awwissu 2019, il-Ministru għal Għawdex l-Onor. Saret ukoll diskussjoni fl-istess bini dwar il-legat ta' dan l- Għawdxi li tant ħadem b'risq il-ktieb Malti bis-sehem tal-Ministru Evarist Bartolo, Dr Louis Galea, ex Ministru tal-Edukazzjoni u Anton Tabone, ex Ministru għal Għawdex, li lkoll tkellmu dwar is- sehem kbir ta' Pawlu Mizzi li wara xi żmien jgħix Għawdex, telaq lil art twelidu bil-familja lejn Malta fejn waqqaf il-Klabb Kotba Maltin kif ukoll il- kumpanija Midsea Books u kien strumentali biex għadd kbir ta' kittieba u awturi setgħu jaraw xogħlijiethom stampati fi ktieb. Matul ħajtu Pawlu Mizzi okkupa diversi karigi. Fost il-pubblikazzjonijiet li tana mhux ta' min ma jsemmix il-Miklem Malti f'disa' volumi ta' Erin Serracino Inglot, id-Dizzjunarju Malti-Ingliż-Malti tal-Professur Ġużċ Aquilina, f'sitt volumi, l-istorja ta' Malta tal-Professur Andrew Vella, is-sensiela Heritage li kienet tinkludi 'l fuq minn mitt puntata u tant kotba sbieħ u ta' livell fil- kategorija tal-Melitensia li fi kliem wieħed mill- kelliema waqt id-diskussjoni li kienet immexxija mill- istudjuż Sergio Grech jistgħu jingħataw bħala rigal f'kull okkażjoni. Eżatt f'għeluq is-sena mill-mewt tas- Sur Mizzi, il-Kan. Dun Ġorġ Frendo qaddes għal ruħu fil-Bażilika ta' San Ġorġ u wara, fuq il-bejt tal-Mużew il-Ħaġar, saret il-Preżentazzjoni tal-ktieb ta' Pawlu Mizzi, Mid-Dinja ċkejkna tiegħi, editjat minn Sergio Grech u mgħejjun minn Francesco Pio Attard, li matulha nqraw xi siltiet minn din il-pubblikazzjoni interessanti waqt li stajna nisimgħu wkoll xi ftit mużika Maltija li pprovdilna l-kantant Għawdxi Spiro Sillato. Fetaħ is-serata s-Sur Joe Camilleri li analizza dan il-ktieb dwar għadd sabiħ ta' karattri Għawdxin li għexu fi żmien Pawlu Mizzi, karattri ħelwin u kollha bl-istorja ħelwa tagħhom li ħafna Għawdxin ta' mpari għadhom jiftakruhom sewwa. Dawn il-kitbiet kienu dehru fuq ir-Rivista djoċesana 'Il-Ħajja f'Għawdex' iżda issa s-Sur Joseph Mizzi, li daħal għall-piż li ħalla missieru, ġabarhom f'pubblikazzjoni sabiħa li titkellem dwar numru sabiħ ta' persunaġġi Għawdxin li jagħmlu parti mill-istorja soċjali Għawdxija. (Rapport tal-Kav. Waqt mil-lejla li fakkret lil Pawlu Mizzi f'Għawdex IL-FESTIVAL TAL-KTIEB 2020 ĦA JSIR GĦALL- EWWEL DARBA ONLINE Huwa b'dispjaċir li, minħabba l-perikli li l-imxija COVID-19 għadha qed tpoġġi u anki minħabba l- potenzjal tagħha li tinfirex l-aktar f'avvenimenti tal- massa fi spazji magħluqa, il-Kunsill Nazzjonali tal- Ktieb ħabbar li l-Festival ma jsirx bil-mod tradizzjonali tiegħu, imma minflok se jsir online, tneħħi xi avvenimenti li se jittellgħu xorta waħda f'xi swali f'Dar il-Mediterran bi ftit nies. Hija deċiżjoni li hi neċessarja għar-reputazzjoni u l-edizzjonijiet ġejjiena tal-Festival. Ma jistgħux isiru avvenimenti meta hemm ir-riskju li tiġi kompromessa s-saħħa tal- klijenti, l-imsieħba u l-ħaddiema. Għalhekk, il- Festival Nazzjonali tal-Ktieb se jsir online u l- pubbliku huwa mħeġġeġ jattendi b'mod virtwali għall-avvenimenti li se jittellgħu b'xandira live fuq il- paġna tal-Facebook KNK u mill-paġni rispettivi tal- pubblikaturi. Il-pubblikaturi se jsibu s-sapport sħiħ tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. It-tfal tal-iskola xorta waħda se jkunu jistgħu jattendu b'mod online, u l- vawċer se jingħata wkoll. F'każ li tinstab tilqima u titqassam fiż-żmien, il-Festival jittella' bħas-soltu. Anki jekk b'mod virtwali, il-KNK jemmen li l- attivitajiet bil-parteċipazzjoni ta' awturi u pubblikaturi lokali u internazzjonali għandhom xorta waħda l-potenzjal li jwasslu dak is-sens ta' skambju f'komunità dejjem tikber ta' nies li japprezzaw il- ktieb. Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb qed iħares lejn din il-qalba għall-online bħala opportunità biex l- industrija tagħraf il-ħtieġa importanti ħafna tal- bejgħ online. Irid jiġi żgurat li l-kotba Maltin ikunu disponibbli biex jinxtraw online b'mod faċli u b'mod aċċessibbli kemm mill-websites kif ukoll minn apps fil-mowbajl. Fl-istess waqt il-Gvern u x-xandir pubbliku ntalbu biex jagħtu s-sapport kollu tagħhom lill-industrija tal-ktieb f'din it-tranżizzjoni neċessarja li għandha tiggarantixxi n-nifs tal-ħajja lil industrija li tinsab fil-qalba tal-iżvilupp edukattiv u intellettwali tas-soċjetà. Il-Festival Nazzjonali tal-Ktieb se jsir bejn il-11 u l-15 ta' Novembru. Il-programm sħiħ tal- attivitajiet jitħabbar fix-xhur li ġejjin. Għal aktar aġġornamenti dwar il-Festival Nazzjonali tal-Ktieb hemm. is-sit u l-paġna tal-Facebook tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. RUMANZI MIKTUBA MINN NISA LI UŻAW ISMIJIET FINTA JOĦORĠU B'ISIMHOM PROPRJU 'Reclaim Her Name' hija ġabra ta' 25 xogħol letterarju miktubin minn awturi nisa li meta ġew ippubblikati għall-ewwel darba użaw isem ta' raġel jew isem fint, imma issa għall-ewwel darba qed jerġgħu jiġu ppubblikati taħt isimhom proprju. Fost dawn ix-xogħlijiet ir-rumanz Middlemarch ta' George Eliot, li llum nafu li isimha veru hu Marv Ann Evans. Dawn il-25 titlu ġew ippubblikati biex ifakkru l-25 anniversarju tal-Women's Prize for Fiction. Huma kollha kotba b'kopertini ġodda ddisinjati minn nisa stess. Rumanzi oħra f'din il-kollezzjoni huma: A Phantom Lover ta' Violet Paget (magħrufa bħala Vernon Lee), Indiana ta' Amantine Aurore Dupin (magħrufa bħala George Sand), Some Emotions and a Moral ta' Pearl Richards (magħrufa bħala John Oliver Hobbes), The Head of Medusa ta' Julia Constance Fletcher (George Fleming), u oħrajn. Il- kolezzjoni sħiħa tista' titniżżel b'xejn online f'għamla ta' e-books billi tagħfas din il-ħolqa: https:// www. bailevs.com/en-gb/reclaim-her-name-campaign IMUT ARRIGO LEVI: ĠURNALIST U KITTIEB TALJAN Nhar l-24 ta' Awwissu miet Arrigo Levi, ġurnalist, kittieb u konduttur televiżiv. Huwa twieled f'Modena fl-1926 u fl-1942 ġie eżiljat flimkien mal-familja lejn l-Arġentina minħabba l-Liġijiet Razzjali. Il-karriera tiegħu bħala ġurnalist bdiet fi Buenos Aires, imma kien ukoll korrispondent mir-Russja, u ħadem f'Londra, fi ħdan gazzetti bħal Libertà, Gazzetta di Modena, Corriere della Sera, Il Giorno, La Gazzetta del popolo, u La Stampa, fejn waqqaf is-suppliment kulturali 'Tuttolibri'. Ħadem ukoll mar-Rai, il-BBC, it- Times, u n-Newsweek. l pll— IL-PONT Ai SANTA LIENA FIL-KULTURA KARKARIŻA Il-grupp Muża Karkariża, taħt it-tmexxija ta' Terrv Muscat, kienu ppjanaw lejla ta' letteratura u mużika għat-Tlieta t-18 ta' Awwissu 2020, fil-Kolleġġjata Bażilka ta' Santa Liena fis-7.15 p.m. taħt il-patroċinju tar-Rev.mu Prepostu Mons. Paul C.Vella. U hekk ħareġ il-poster oriġinali. Imma minħabba li l-qagħda tal-Covid-19 ħżienet ħafna, il-grupp qatagħha li din il laqgħa ma ssirx. Minflok il-membri tal-grupp qabblu li jirrekordjaw il-qari u jxandruh fuq il-facebook tal- Muża Karkariża. Terrv Muscat irranġat biex il-qari ul -mużika jiġu ffilmjati b'mod safe ħafna fis-17 ta' Awwissu fil-Bażilka, u l-attività kollha tixxandar l- għada biex ikun jista' jisma' l-qari u l-mużika kulħadd. Għall-parti tal-letteratura, Therese Pace, Ninu Borg, Philip Xuereb, Carmel G. Cauchi, Wavne Farrugia, Frans Borg, Mario Gauci, Charles Briffa, u Mons. Paul Carmel Vella qraw ix-xogħlijiet interessanti tagħhom. Imma nqraw ukoll xogħlijiet ta' Tarcisio Zarb, Charles Mifsud, u Ġorġ Peresso li ma setgħux jattendu fiżikament għall-filming. Filwaqt li għall-parti tal-mużika, ħadu sehem is- sopran Marita Bezzina u Elena Muscat bil-vjola akkumpanjati minn Maestro Abraham D'Amato li semmgħulna Telemann Viola Concerto, The Lord's Praver (Albert H.Malotte), Ave Verum (Amadeus Mozart), Nella Fantasia (Ennio Moricone), u Kantaliena lil Santa Liena (Mro Joseph Vella). l-preżentazzjoni tal-attività kollha kienet ta' Maria Mintoff u l-produzzjoni ta' Terrv Muscat. Din l-attività, il-poster irriklamaha bil-ħsieb Dunkarmjan (mislut mill-poeżija tiegħu Innu Populari lil Sant'Elena): Insellmulek, ja Sultana, Inti ġieħ tal-Knisja tagħna, Xempju ħaj tal-ommijiet' Il-Muża Karkariża tingħaqad ma' dan il-ħsieb Dunkarmjan li jara lil Santa Liena bħala l-omm universali minħabba li sabet is-Salib u tatu lid-dinja Nisranija kollha. Il-qawwa ta' ħidmet il-Muża Karkariża hija l-varjetà — il-varjetà tal-kontenut u l-varjetà fl-istil. Fl-istil il- kittieba juru li huma bnedmin; u fil-kontenut juru li huma Maltin-Karkariżi. Fost l-għanijiet prattiċi tal- Muża Karkariża nsibu t-tħeġġiġ għal-lingwa u t- tkattir tal-iskills letterarji. U għalhekk tħajjar ħafna l- kitba bil-Malti; u dan kollu jidħol fi ħdan il-filosofija tagħha li kulħadd jista' jsir kittieb li jifrex ftit mill- ħsibijiet tiegħu b'sens ta' kunfidenza li jagħmel ġid lilna l-Maltin. U b'dawn l-attivitajiet il-Muża Karkariża tipprovdi ambjent li jgħożż il-ħiliet tal- imsieħba tagħha li jridu jrawmu. l-kreattività tagħhom bil-kitba u l-qari pubbliku. Il-qari u l-filmati ta' din l-attivita tistgħu ssibuhom fuq il-paġna Muża Karkariża Fuq Fb. (Rapport miktub mill-Prof. Charles Briffa; ritratti meħuda minn Ronald Falzon) ċ Valtellina) 3 ' ju UVOCI DALLA QUARANTENA' PROĠETT TA' NATURA POETIKA BEJN VALTELLINA (ITALJA) U MALTA VUĊIJIET MILL-KWARANTINA — POEŻIJI: rapport mill-president ta' EspRimi, Emmanuel Attard Cassar Fix-xahar t'Awwissu ta' din is-sena iż-żewġ gruppi kulturali EspRimi (Malta) u Laboratorio Poetico di E'Valtellina (Italja) ikkollaboraw flimkien biex ħolqu vidjow bil-qari ta' poeżiji dwar il-Covid 19, bl-isem ta' 'Voci dalla quarantena'. Disa' poeti miż-żewġ għaqdiet kitbu poeżiji bit-Taljan li ġew inseriti fil- vidjow. Il-poeti Maltin huma Patrick Sammut, Alfred Caruana Ruggier, Charles Mifsud, Amanda Busuttil u Emmanuel Attard Cassar. Sammut, Caruana Ruggier u Attard Cassar qraw il-poeżiji tagħhom filwaqt li Nathalie Busuttil qrat il-poeżija ta' oħtha Amanda u Ronald Cuschieri qara l-poeżija ta' Charles Mifsud. Il- poeti Taljani huma Paola Mara De Maestri, ideatriċi tal-inizjattiva (mużika ta' Gioele Tonelli), Stefano Ciapponi, Alda Volpi (editjar ta' binha Luigi Martinelli) u Lucia Mescia (editjar ta' Livia Da Riva). 'L-intenzjoni tal-proġett', tgħid Paola Mara De Maestri, Kunsilliera ta' E'Valtellina u Kap tal- Laboratorju Poetiku, li minbarra l-parteċipazzjoni tagħha bil-poeżija 'Per noi' kienet responsabbli għall-editjar tal-vidjow, 'hija li tipprovdi xhieda qawwija permezz tal-vuċi varjata ta' poeti u jħallu traċċa ta' dak li ġie esperjenzat, kif ukoll bħala twissija għall-futur, u sabiex jippromwovi b'mod kollettiv sens ta' responsabbiltà lejna nfusna u lejn l- oħrajn. ' Emmanuel Attard Cassar, president ta' EspRimi f'dikjarazzjoni li għamel rigward il-vidjow ukoll għamel riferenza għat-traġedja li sofrew xi wħud, għall-iskomdu u d-diffikultajiet li: qajmet il- pandemija u għall-ispirtu kollettiv muri fil-pajjiżi kollha tad-dinja. Huwa kiteb hekk: 'Rajna t-tobba, l- infermiera u l-impjegati kollha fl-isptarijiet jitħabtu kemm jifilħu biex isalvaw ħajjiet ta' persuni bil-virus. Rajna kumpaniji li offrew it-teknoloġija tagħhom biex tintuża f'din il-ġlieda kollettiva. Rajna nies jitilfu x-xogħol u għexna l-ansjetà u l-għarfien tal-gravità li ġab miegħu dan il-virus ġdid. B'hekk il-poeti riedu jitkellmu, u dan għamluh bl-iskop li jagħtu sapport lin-nies li kultant kellhom bżonn joqogħdu 'l bogħod minn qrabathom u jadattaw għal dan iż-żmien diffiċli. Iżda, kif ġara anki fi żminijiet diffiċli oħra, in- nies, li wħud minnhom isofru aktar minn oħrajn, jafu jħarsu 'l quddiem u jittamaw. U dawn huma propju l- għanijiet ta' poeta, appuntu li jesprimi l-ferħ u n- niket tal-poplu u fl-istess ħin joffri tama biex in-nies ikunu determinati u fiduċjużi fil-futur.' Il-video bil- poeżiji jinstab hawn: https://www.voutube.com/ watch 2v-xEpMHvvLLOQAR t-35. L-inizjattiva kisbet ukoll il-patroċinju prestiġjuż tal- Wikipoesia, meqjusa ''Il-Wikipedija tal-poeżija'. Il- kunsillier u l-kap tal-Governanza, Renato Ongania, ikkummenta fost l-oħrajn li 'il-kompożizzjoni tal- Laboratorju, f'tip ta' dikotomija Lombard-Malti, issib għajxien diffiċli ta' sentimenti fil-passat riċenti. Ir- riżentiment, ir-rabja, it-tbatija, l-esternalizzazzjoni tal-uġigħ u l-inadegwatezza tar-rispons li l-umanità tat lill-isfida huma identifikati. Kollox huwa marbut mal-imħabba, tgħanniq, it-tama, il-futur - bħallikieku biex itaffu l-linji mudlama. It-test jidħol fir-realtà taż- żmien u jwaqqaf il-fluss tiegħu. Dawn huma l-ewwel xhur tal-pandemija, l-ewwel imwiet, issa interpretati bħala mwiet li jgħaqqdu lill-popli fit-traġedja.' DIKJARAZZJONI TAL-PRESIDENT TA' ESPRIMI, EMMANUEL ATTARD CASSAR: Kull kollaborazzjoni ta' EspRimi mal-Laboratorio Poetico di EValtellina hi għalina dejjem privileġġ, pjaċir kbir u fl-istess ħin responsabbiltà. Din l-aħħar inizjattiva ta' bejnietna qiegħda tittratta realtà ġdida, realtà li qed tisfida l-istil tal-ħajja tagħna u dak li biż- żmien iggwadanjajna. Minn Malta u mill-Valtellina, disa' poeti, nisa u rġiel ta' etajiet varji tkellmu. Esprimew ruħhom. Il-kliem tagħhom ittratta l-ħajjiet li ntilfu, is-sagrifiċċji li saru, l-inizjattivi skomdi li għaddejna u għadna għaddejjin minnhom. hekk biss. Huma tkellmu wkoll dwar it-tama li l- għarfien uman fl-aħħar se jikseb rebħa fuq dan il- virus permezz tal-ħolqien ta' vaċċin. Rajna t-tobba, l-infermiera u l-impjegati kollha fl- isptarijiet jitħabtu kemm jifilħu biex isalvaw ħajjiet ta' persuni bil-virus. Rajna kumpaniji li offrew it- teknoloġija tagħhom biex tintuża f'din il-ġlieda kollettiva. Rajna nies jitilfu x-xogħol u għixna l- ansjetà u l-għarfien tal-gravità li ġab miegħu dan il- virus ġdid. B'hekk il-poeti riedu jitkellmu, u dan għamluh bl-iskop li jagħtu sapport lin-nies li kultant kellhom bżonn joqogħdu 'l bogħod minn qrabathom u jadattaw għal dan iż-żmien diffiċli. Iżda, kif ġara anki fi żminijiet diffiċli oħra, in-nies, li wħud minnhom isofru aktar minn oħrajn, jafu jħarsu 'l quddiem u jittamaw. U dawn huma propju l- għanijiet ta' poeta, appuntu li jesprimi l-ferħ u n- niket tal-poplu u fl-istess ħin joffri tama biex in-nies ikunu determinati u fiduċjużi fil-futur. IL-PONT IL-PONT TMUT IR-RIĊERKATRIĊI. Nhar is-26 ta' Awwissu mietet ir-riċerkatriċi Marlene Matul ħajjitha hija ħadmet qatigħ fl- għalqa ta' Isienna bit-tiftix bla heda tagħha dwar il- folkor u t-tradizzjoni orali; dan flimkien ma' żewġha, il-folklorista u antropologu Ġorġ Mifsud-Chircop li miet fl-2007. Kienet waħda mill-membri fil-proġett dwar it-Tradizzjoni Orali u ħadet sehem f'numru ta' konferenzi f'Malta u barra. Marlene Mifsud-Chircop ipproduċiet u ppreżentat varjetà ta' dokumentarji kulturali għat-televiżjoni u għar-radju, kif ukoll ippubblikat numru ta' xogħlijiet dejjem b'rabta mal- folklor Malti. Kompliet bir-riċerka fin-narrativa popolari, fl-irrakkuntar u fl-Għana Malti wara l- ewwel teżi tagħha ''Il-Folklor fir- Rumanz Storiku/ Romantiku Malti' (1972) u t-tieni 'A Motif-Index of the Maltese Folktale' għall-Masters. Flimkien ma' żewġha Ġorġ kienet ipproduċiet u ppreżentat sensiela ta' dokumentarji kulturali għat-televiżjoni bl-isem ta' 'Ix-xogħol Waħdu Jurik u Fuq Għajnejk. ' Email mingħand Mario Griscti, il-11 ta' Lulju 2020 Nittama li inti u l-familja tiegħek tinsabu tajbin ħabib. Qed niktiblek ukoll sabiex niżżikħajr ta' IL- PONT, ħarġa ekstra ta' Lulju. Permezz ta' dan il- magażin letterarju ta' kwalità għolja jien qed iseħħli ninsa t-tballit tas-Sajf fuqi u moħħi jerġa' jiftaħ biebu għal aktar letteratura u tagħrif dwarha. Hemm poeżiji ta' kwalità u ta' valur. Il-ġganti tal- letteratura bħal Prof. Oliver Friggieri, Alfred Palma u l-bqija, huma l-ovvju tal-apprezzament ta' kull min iħobb il-qari u l-kitba. Ma' dawn, hemm poeti ġodda li impressjonawni. Pubblikazzjonijiet ġodda huma reklamati b'armonija u dinjità. L- editorjal hu splendidu fir-realiżmu kontemporanju. Għamilt aċċenn għall-poeżiji għax forsi dawk jien li l- iktar kapaċi nikteb. Imma wkoll għax napprezza kittieba oħrajn, stabbiliti u dawk li ghadhom blanzuni. B'IL-PONT qed tagħmel ġid artistiku kulturali tremend, Patrick, u iva, ta' dan jixraqlek rikonoxximent. Miegħi qed tagħmel karità tremenda għax tnessini l-ġrieħi u l-makkji tas-swat li s-Sajf tagħna għadu ma xebax jagħtini. Grazzi mill- qalb. B'Imħabba, Email mingħand il-Prof. Oliver Friggieri, it-12 ta' Lulju 2020 Għażiż Patrick, Prosit dejjem akbar minn ħarġa għal oħra ta' IL- PONT. M'għandix kliem tassew biex infissirlek kemm inqis li s-servizz tiegħek lil-letteratura Maltija hu ammirevoli u meħtieġ. Email mingħand Joe M. Attard, it-12 ta' Lulju 2020 Bla dubju jien ukoll għażiż Patrick ngħidlek grazzi u nifraħlek għal IL-PONT li jkun miżgħud b'tagħrif interessanti għall-gosti ta' dawk kollha li jħobbu lil- Letteratura u lil Ilsienna. Nifhem li jeħodlok ħafna ħin u dedikazzjoni, imma ċert li jagħtik ħafna sodisfazzjon. Tislijiet u ħu ħsiebi jma Email mingħand Charles Bezzina, it-12 ta' Lulju 2020 Għażiż Patrick, Għal darba oħra nixtieq niżżik ħajr talli bgħattli IL- PONT. Interessanti ħafna l-kitbiet li fih, il-poeżiji u anki l-kummenti ta' xi kittieba. Kollu xhieda tal- ħidma sfiqa u l-impenn persisteni tiegħek. Semmejt fl-Editorjal bl-aktar interess u preokkupazzjoni dwar l-Għaqda Poeti Maltin. Din kienet il-mimmi ta' Mons. Amante Buontempo, ta' Alfred Massa u ta' Charles Magro, u ta' ħafna membri oħra li Ikoll ħabirku għat- tkabbir tal-Għaqda. Din għamlet ħafna serati letterarji f'Malta u Għawdex, u kienet ta' ġid kbir lill- kittieba u poeti. Jien kont ilni membru tagħha mill- 1979, kważi minn meta twaqqfet, u fl-1989 ħatruni bħala delegat tagħha għal Għawdex. F'Għawdex kont inkun involut jien u s-serati li saru Għawdex dejjem kienu suċċess. Insemmi fost bosta, is-serata li konna għamilna f'għeluq il-85 sena tal-Poeta Ġorġ Pisani (1909-1999), u bosta oħrajn. Illum x'ġara minnha ma nafx, u jekk jeżisti llum il-kumitat tagħha nixtieq inkun naf min huma l-membri u meta saret l-aħħar Laqgħa Ġenerali. Fl-aħħar nett, f'IL-PONT hemm emajl minn Fr Paul Attard, fejn wera interess għall-ktieb tal-gwerra tiegħi Il-Qilla tal-Gwerra fuq Għawdex 1940- 1943. Dan fih 603 paġni, 100 paġna oħra ritratti fuq art paper, u madwar 1850 referenzi. Jekk min interessat jixtieq li jkellimni jew jakkwista kopja tiegħu, kemm jiktibli fuq l-emajl: charles.poeticsOgmail.com. Email mingħand Michael Zammit, it-13 ta' Lulju 2020 Inroddlok ħajr minn qalbi. Qed iżżommna tassew aġġornati mad-dinja letterarja u toffielna qari ta' kwalità. Inġedded l-ammirazzjoni tiegħi għal sforz bħal dan li qed iħalli tant u tant frott. Ħasra li: mhux stampat. Iżda ġa grazzja li jaslilna f'darna. Saħħiet, Michael Email mingħand Lina Brockdorff, it-13 ta' Lulju 2020 Għażiż Patrick, Bonġu u nittama li inti u l-familja kollha tinsabu tajbin. Grazzi u prosit ta' IL-PONT. Il-veru nammira l- kuraġġ li għandek biex barra l-istudju tkompli dejjem aktar tirfina f'dan il-magażin li fuq kollox huwa uniku għal Malta u Għawdex. U nifraħlek ukoll għall-fatt li mill-aħjar li tista' ddaħħal ismijiet u xogħol ta' kittieba kemm Maltin u kemm mhumiex. Bravu tassew, imma fl-istess ħin nawguralek ftit mistrieħ. Tislijiet mill-qalb, Lina Email mingħand Vanessa Fenech, it-13 ta' Lulju 2020 L-għodwa t-tajba Sur Sammut, Edizzjoni extra ta' IL-PONT tinżel għasel, speċjalment f'dawn il-ġranet sajfin fejn wieħed ikollu ftit tal-ħin żejjed sabiex jintilef fil-ġmiel tal- letteratura. Nirringrazzjak tax-xogħol tiegħek. Grazzi u tislijiet, Email mingħand Amanda Busuttil, it-13 ta' Lulju 2020 U grazzi tassew ta' din ir-rivista serja u mimlija b'impenn ġenwin b'risq il-letteratura. Napprezzaha wisq meta tasalli għax naf li għandi ħin fejn meta naqraha, inħossni fid-dinja tiegħi. Inselli għalik u grazzi li għoġbok iġġib ftit ħajku tiegħi f'din il-ħarġa. (Ħa nagħmel fotokopja tagħha għax hekk ingawdiha aħjar ukoll fil-qari u nkun nista' nżommha mal-kotba). Email mingħand Melanie Camilleri, l-14 ta' Lulju 2020 Għażiż Patrick, L-għodwa t-tajbal L-ewwel nett xtaqt ngħidlek grazzi talli ppubblikajt l-intervista kif ukoll l-istorja 'The Faerie and the Earl' li ntogħġbot tassew minn ħafna. Qed nibgħatlek il-poeżija tiegħi 'The Cup and The Tea-Pot Lid'' li ktibt nhar il-15 ta' Mejju, dak in-nhar li miet il-mużiċista/poeta Taljan Ezio Bosso. kien marid serjament b'marda fin-nervituri u fl- aħħar snin ma setax jibqa' jdoqq il-pjanu li tant kien għal qalbu. Forsi taf dwaru aktar minni, forsi le, iżda jekk tidħol fis-sit tiegħu tal-Facebook, tkun tista' tara l-poeżiji tiegħu ferm profondi, ispirati mid- diffikultajiet li huwa ġarrab. Nawguralek ġurnata mill-isbaħ u nirringrazzjak mill- ġdid. Email mingħand Trevor Żahra, is-16 ta' Lulju 2020 Grazzi u prosit ta' IL-PONT, Patrick. Interessantissimu, bħal dejjem; tabilħaqq ''pont' mad-dinja letterarja. Grazzi mill-ġdid, Trevor Email mingħand Ġużċ Cutajar, is-17 ta' Lulju 2020 Għażiż Patrick, Fraħt naqra l-artiklu li ktibt fuqi, niżżik ħajr u nittama li tibqa' twassal b'IL-PONT il-gmiel u l-qawwa tal- Ilsien Malti, il-kitba qawwija ta' għadd ta' kittieba Maltin, għax ghandna biex niftaħru bil-letteratura Maltija, bl-Arti u tant ħwejjeġ oħra li jesprimu t- talent u l-ġenju Malti. Nifraħlek qatigħ għax-xogħol siewi li qed tagħtina. Minnu qed toħroġ ħolqa ħajja fostna l-qarrejja Maltin ta' Ġewwa kif ukoll ta' Barra. Ħajr u Saħħa, Ġużċ Cutajar IL-PONT JINTERVISTA LILL-POETESSA TALJANA IDA DIIANNI IL-PONT 4 ħ IL-PONT 4 ; PUR TAŻ PP B. WARA L-PUBBLIKAZZJONI REĊENTI TA' L-ANTOLOĠIJA TAL-POEŻIJA RUSSA XIX- XX, IL-PONT JINTERVISTA LIL VANA PSAILA: F'din il-ġabra poetika ġdida tiegħek inti bħal tgħaqqad flimkien l-imħabba tiegħek għall-poeżija Russa fuq naħa, u dik lejn l-ilsien Malti fuq l-oħra. Xi tgħid dwar dan2 Għadni niftakar il-poeżiji ta' Alexander Pushkin li kienet taqrali ommi qabel ma norqod u wara dejjem kelli ħolm mill-isbaħl Dwar prinċipessi u kavallieri, eroj u magi tajbin. Naħseb li dan il-ħolm ta' tfuliti ddetermina l-imħabba tiegħi lejn il-poeżija. Rigward l-ilsien Malti u l-qawwa tal-influwenza tiegħu fuqi nista' nagħtik dal-eżempju. Meta ġejt Malta għall- ewwel darba u smajt il-lingwa Maltija, donnha kienet messitli l-kordi ta' qalbi. Illum il-ġurnata l- Malti sar għalija t-tieni Isien nattiv. Fi kliem ieħor l- għeruq ta' mħabbti lejn il-poeżija u l-lingwa Maltija qegħdin fil-fond ta' ruħi. Meta twieldet l-idea ta' dan il-ktieb, u kemm ħadt żmien biex ħdimtu7 Liema kienu l-waqtiet l-iktar diffiċli u dawk li tawk l-iktar sodisfazzjon7 Kont ngħożż din l-idea bosta snin. Kelli ħafna x'naħseb dwaru: kelli nagħżel il-poeti, imbagħad nagħmel l-għażla tal-poeżiji tagħhom u qabel kollox kelli nqarreb it-traduzzjonijiet tiegħi lejn l-oriġinali kemm jista' jkun ħalli jagħmlu l-istess impatt estetiku fuq il-qarrej Malti. Apparti mir-ruħ tal- poeżiji żammejt ir-rima li ma kienx xogħol faċli, perċ r-riżultat tani sodisfazzjon kbir. Il-ktieb jinqasam f'erba' partijiet ewlenin: L-Età tad- Deheb tal-poeżija Russa; l-Età tal-Fidda; Il-Poeti tas-Snin Sittin; u Poeżija fil-Kanzunetta. Matul dawn l-erba' taqsimiet inkludejt ix-xogħlijiet ta' 17-il poeta Russu differenti. Għaliex l-għażla tiegħek marret fuq dawn il-poeti partikolari2 Fil-fatt dal-ktieb maqsum fiż-żewġ partijiet: il-parti ewlenija u dik addizzjonali. L-ewlenija tirrifletti l-idea tal-bidu, li jkunu ppreżentati l-epoki klassiċi tal- poeżija Russa tas-sekli XIX-XX: L-Età tad-Deheb tal- poeżija Russa, l-Età tal-Fidda, Il-Poeti tas-Snin Sittin, u l-poeti ewlenin ta' dawn l-epoki rispettivament. Dil-parti tinkludi 30 xogħol poetiku tal-15-il poeta. Il- parti addizzjonali ''Poeżija fil-Kanzunetti' ddedikata għall-75 Anniversarju mit-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija. Dik ma kinitx ippajanata mill-bidu tal-proġett. Inkludejtha fil-ktieb eżatt qabel il-pubblikazzjoni, għax il-popli ta' Malta u tar-Russja għadhom jiftakru f'dik it-traġedja kbira li kellha tgħix id-dinja fin-nofs tas-seklu li għadda. Qatt ma għandna ninsewha ħalli t-tbatija tal-antenati tagħna ma tirrepetix ruħha. L- għażla tal-kanzunetti nfushom kienet ibbażata fuq il- memorji tan-nanniet tiegħi. In-nannu kien jiġġieled fil-gwerra u kellu bosta medalji militari għall-qlubija. In-nanna waqt il-gwerra meta kienet għadha kważi tifla diġà kienet taħdem fil-fabbrika fejn kienu jħitu l- uniformijiet għas-suldati. Għax-xogħolha wkoll kienet ippremjata mill-istat. Il-kanzunetti inklużi f'din l-antoloġija huma kienu jħobbu jkantawhom waqt is- serati tat-tifkiriet dwar il-gwerra li ħalliet marka fuq ħajjithom għal dejjem. Min se jaqra dan il-ktieb se jara li l-Malti li tuża inti huwa ċar, sempliċi u mexxej u għalhekk fl-aħħar mill-aħħar dik tiegħu se tkun esperjenza pożittiva fejn jingħaqdu flimkien il-pjaċir tal-qari u l-kisba ta' għarfien ġdid dwar il-poeżija Russa. Dan kien l- għan tal-poeti Russi wkoll meta kitbu l-poeżiji tagħhom (A) A MAN l- ġud IL-PONT 48 Nirringrazzjak ħafna ta' dawn il-kummenti sbieħ rigward xogħli, tassew importanti għalija għax jfissru li rnexxieli nikseb l-armonija bejn il-kontenut u l- melodija tal-poeżiji tradotti. Fir-rigward tal-poeti nfushom, l-għażla tagħhom kif ukoll ta' xogħlijiethom saru bil-għan li nuri dil-armonija lill- qarrej Malti. Indunajt li l-poeżiji li ttraduċejt għall-Malti fl- ewwel tliet taqsimiet jittrattaw temi bħall-imħabba, it-twemmin, il-poeżija u ħwejjeġ pożittivi oħra, filwaqt li fl-aħħar taqsima inkludejt poeżiji dwar il- gwerra. Din kienet intenzjonata mill-bidu tal- proġet7: X'rabta hemm bejn dawn iż-żewġ kuntrasti2 Din il-mistoqsija diġà rrispondejtha b'mod dettaljat aktar qabel, perċ nixtieq inżid li kieku jkun tal-ġenn jekk fuq il-pjaneta tagħna jgħixu biss l-imħabba, it- twemmin u l-poeżija u ma jeżistux ebda gwerer u tbatijal Sfortunatament, fl-istorja taċ-ċivilizzazzjoni tagħna hemm ftit minn kollox. Dak li jorbothom flimkien. Innutajt li mis-17-il poeta Russu li ttrattajt, tnejn huma nisa: Bella Akhmadilina u Novella Matveeva, li huma poetessi kontemporanji li mietu biss ftit snin ilu. X'taħseb dwar kieku xi darba taħdem fuq antoloġija poetika li tiġbor fiha biss ix- xogħlijiet ta' poeti nisa' Fost il-poeti tal-Età tad-Deheb in-nisa mhumiex imsemmijin. Perġ, fl-Età tal-Fidda n-numru tagħhom diġà kien mhux ħażin: Anna Akhmatova, Marina Tsvetaeva, Zinaida Gippius, Vera Inber, Sofia Parnok, Adelaide Gertsvk, Galina Galina, Irina Odoevtseva, Mirra Lokhvitskava. Huma rrappreżentati sew ukoll fil-poeżija tas-Snin Sittin: Bella Akhmadulina, Novella Matveeva, Rimma Kazakova, Vunna Moritz, Inna Kashezheva, Tamara Zhirmunskava, Lina Kostenko. Nirringrazzjak ta' din l-idea; l-antoloġija li jmiss tista' tkun iddedikata lilna, lill-poeti-nisa, għaliex lel Naf li bħalissa għaddejja bil-kitba tat-teżi tad- Dottorat. Fiex tikkonsisti7 Xi ħaġa tgħidli li hija marbuta mal-qasam tat-Traduzzjoni u tal- Letteratura fl-istess ħin, jew sejjer żball2 F'din it-teżi qed nipprova nsib ir-risposti għal dawn il-mistoqsijiet: liema xogħlijiet poetiċi għandu jagħżel traduttur biex jaqlibhom għal lingwa oħra2 Liema strateġiji tat-traduzzjoni għandu juża ħalli x- xogħol tradott jagħmel l-istess impatt emozzjonali bħal dak oriġinali fuq il-qarrej7 F'din ir-riċerka hemm ukoll l-analiżi tal-perċezzjoni tal-poeżija Russa mill- qarrejja u s-semmiegħa bl-użu tal-eżempju tat- traduzzjonijiet tax-xogħlijiet poetiċi ta' Vladimir Vvsotskv għall-Malti. Nixtieq ngħid li grata ħafna lill- Prof. Joseph Evnaud u lill-Prof. Sergio Portelli mid- Dipartiment tat-Traduzzjoni u l-Interpretazzjoni tal- Università ta' Malta għall-opportunità li nwettaq esperiment xjentifiku biex nittestja l-ipoteżi tiegħi. Ir-riżultati tal-esperiment diġà jippermettu li jiġu fformulati ċerti konklużjonijiet xjentifiċi u prattiċi. Jiġifieri qed naħdem fuq dir-riċerka mhux għall- finijiet ta' xi eżerċizzji intellettwali, iżda sabiex nirrifletti aħjar fuq il-proġetti tiegħi li diġà saru u naħseb sew kif nista' ntejjeb il-kwalità ta' xogħli fil- qasam tat-traduzzjoni letterarja. Tassew li din it-teżi xxaqleb lejn Studji tat-Traduzzjoni u fl-istess ħin lejn Studji Letterarji u għalhekk teħtieġ adattament għal speċjalizzazzjoni xjentifika waħda minn dawk it- tnejn. Bħalissa ninsab fil-proċess tal-finalizzazzjoni tal-materjal. Proġetti għall-ġejjieni2 Bħalissa qed naħdem fuq il-proġett importanti ħafna għalija li jikkonsisti fit-traduzzjoni ta' 40 poeżija ta' Dun Karm Psaila mill-Malti għar-Russu u l- kummentarju akkademiku rigward. it-traduzzjoni nnifisha. Din il-konoxxenza profonda max-xogħlijiet tal-poeta kbir tagħtini idea iktar preċiża dwar Malta u r-ruħ tal-poplu tagħha. Hemm xi ideat dwar il-proġetti ġodda, perċ bħalissa qegħdin fl-istadju tal-ippjanar u riflessjoni. L- esperjenza wrietni li kull proġett għandu jgħaddi mill-fażijiet kollha meħtieġa tat-twelid, it-tkabbir u l- maturazzjoni. Dan jiddependi minn ħafna fatturi li għandhom impatt tagħhom fuq kull wieħed minn dawn l-istadji. Rajt tfajla fuq l-irdum bil-libsa bajda tħares lejn il-mewġ ifferoċjat meta l-baħar imqalleb kien qiegħed jilgħab fid-dlam qalil mal-blat, meta l-ħin kollu kienet qed iddawwalha id-dija tas-sajjetti ħamranija waqt li l-mant tagħha kien qed jittajjar b'riħ qawwi fid-dagħdigħa2 Sabiħ il-baħar f'din id-dalma u s-sema kollu mrieżaq tas-sajjetti iżda emminni, dik it-tfajla fl-għoli fuq il-blata tkun isbaħ mis-smewwiet, mill-ħalel u l-maltempata. XITA F'WIĊĊI U F'GĦONQI… Xita f'wiċċi u f'għonqi, u fuq l-arbli tal-bastiment qed iberraq. bħalma tempesta tinzerta lil vapur. Jiġri x'jiġri, ma rridx inkun naf: jekk hux naħbat man-niket jew inkella se nidħol intir ġol-hena. Qed nibża' u fl-istess ħin qed nieħu gost, bħal dak il-vapur… ma jiddispjaċinix li nzertajtek. Ma nibżax li sirt inħobbok. BELLA AKHMADULINA (Maqlubin mir-Russu għall-Malti minn Vana Psaila) POETIĊITÀ BLA FRUNTIERI — ANTOLOĠIJA TAL-POEŻIJA RUSSA XIX- XX, traduzzjoni u edizzjoni ta' ANA PSAILA Kelmtejn ta' Tarcisio Zarb Alexander Pushkin, Mikhail Lermontov, Peter Vvazemskv, Fedor Tvtche, Afasv Fet, Alexander Blok, Boris Pasternak u oħrajn issa għandhom xi poeżiji minn tagħhom li jistgħu jinqraw b'ilsienna fi tradizzjoni u edizzjoni ta' Vana Psaila, Russa li nnamrat ma' lsienna u art twelidna b'saħħa, ħlewwa, diliġenza u intelliġenza. Għaldaqstant, nissuġġerixxi, li dawn il-poeżiji li issa nqalbu għal ilsienna, jintiegħmu mill-poplu Malti, b'mod speċjali l-istudenti, u b'hekk jagħrfu kemm il- poeżija ma tafx fruntieri, u dan minħabba l-fatt, li s- sentimenti, l-emozzjonijiet u l-konjizzjonijiet huma tal-bniedem, indipendentement minn fejn jgħix. Il- varjazzjonijiet fonoloġiċi, morfoloġiċi, sintattiċi u IL-PONT ANTOLOĠIJA TAL-POEŻIJA RUSSA ġia 'X Traduzzjoni u edizzjoni ta' Vana Psaila versifikatriċi li tista' tammetti lingwa, jew li jkunu daħlu u saru jagħmlu parti minn xi kultura partikolari, ma humiex xkilijiet għall-poeżija. Għax il- poeżija min-natura tagħha hija universali — hija lingwa li ma tagħraf l-ebda diviżjoni/qsim jew tbarrijiet. U dan hu sewwa sew il-ġmiel ta' din il-poetessa, li bl- istess preżenza poetika tagħha, tagħti lil ilsienna mhux biss 'nozzjonijiet' u 'sentimenti' poetiċi ġejjin minn oqsma oħra ta' appartenenza fil-globu, imma fl-istess ħin tagħni lil ilsienna u lill-istess melodjożità tiegħu, u dan b'mod speċjali meta jinstemgħu jinqraw b'leħenha. Hawnhekk il-leħen ta' din il- poetessa jagħti dimensjoni ewlenija mhux biss lill- versi Russi, imma wisq aktar lill-versi, li issa saru Maltin, jew forsi aħjar, imxew minn naħa għal oħra ta' divarju, biex xorta waħda seħħilhom jixxintillaw f'min jismagħhom u jaqrahom. Dal-ibbriġġjar bejn il-kulturalitajiet u l-identitajiet jagħnu mhux biss lill-ġemgħat, imma wkoll lill- indivdwi — lil min fis-skiet ta' ruħu jtiegħem kull tant żmien xi wħud minn dawn il-poeżiji — poeżiji li mxew u ddakkru minn żminijiet, etajiet u essenzjalitajiet li jsawru l-ethos-bniedem. hawnhekk li aħna nsibu ruħna, f'dal-baħar bla tarf ta' ħsejjes. Hawnhekk, il-ħsejjes jieħdu dimensjoni oħra — id-dimensjoni mitoloġika tal-poetiċità — dik ill- vibrazzjoni li jirnexxilha terġa' tintona mill-ġdid lil din l-istess ħajjitna. Vana Psaila, hija, kienet u tibqa' veikolu daqskemm ispiratriċi ewlenija f'dil-vastitità poetika, li l-ħin kollu, qiegħda titlobna biex naqrawha — għax naqrawha jew ma naqrawhiex, hija dejjem qiegħda hemm tielgħa minn qiegħ ruħna — minn qiegħ il-bnedmin sħabna li għexu mxerrda mal-erbat irjieħ tad-dinja. Ħajr għaldaqstant imur għal din il-poetessa-ġentili, lingwista li nnamrat ma' dak li hu sabiħ, ġenwin, tajjeb u dejjem. Ħajr ta' preżenzek. Poeżija unika. EPIGRAMMI: IN-NEGOZJANT TAL-INBID L-aktar ħaġa li tolqtu mill-Vanġelu, fost tant ġrajjiet u għemejjel kbar ta' ġid li Kristu wettaq, hija l-ħila tiegħu li biddel waqt it-tieġ l-ilma f'inbid. IL-PONT LEĦEN OMMI JSALVALI ĦAJTI… Kitba ta' Alfred Palma F'għodwa kiesħa u mċajpra ta' Frar, xi tnax-il sena ilu, kien it-Tnejn, qtajtha li mmur sal-Gallarija tal- Fgura biex nixtri kutra. Wasalt il-Fgura kienu xi d- disgħa neqsin kwart, u l-ħanut li minnu kelli l-ħsieb li nixtri l-kutra kien għadu magħluq. Bdejt naħsibha jekk sadatattant, sakemm jilħaq jiftaħ il-ħanut, indurx dawra mal-Kumpless u noqgħod inħares mill- ħġieġ ta' xi ħwienet oħra (bosta minnhom għadhom magħluqin ukoll) u nistenna li jgħaddi l-ħin. Bdejt indur 'l hemm u 'l hawn; iżda fil-ħin u l-waqt iddeċidejt li noħroġ nagħmel qadja oħra l-Fgura u l- kutra nixtriha drab'oħra. Ħriġt mill-Kumpless u mxejt pass pass max-xellug fuq il-bankina tul Triq Ħaż-Żabbar. Waqt li kont qed noqrob lejn l-Uffiċċju tal-Assikurazzjoni li hemm ftit bogħod mill-Gallarija, nisma' leħen ommi (mhux l-ewwel darba, wara li kienet mietet fl-1989) jgħidli: 'Mur ara fetaħx il- ħanut.' Obdejtha, u dort lura fil-pront. Eżattament malli dort nisma' ħoss tremend warajjal Kien waqa' s-sign daqsiex u tqil li kien hemm fuq il-bieb tal- uffiċċju. Ksaħtli Riġlejja weħlu mal-artl Li kieku ma obdejtx leħen ommi u dort fil-pront, is-sign kien jaqa' dritt fuqi u jħallini tal-kolpl Il-bankina, bis-sign imkisser u mgħawweġ quddiem il-bieb tal-uffiċċju, imtliet bil-frak tal-ħġieġ u b'għadd mhux ħażin ta' nies, x'uħud jistaqsuni jekk kienx ġrali xi ħaġa, jekk kontx intlaqattl Mifxul u b'dehxa kbira fuqi serraħtilhom rashom li ma kien ġrali xejni Iżd'issa ma kellix aktar moħħ il-kutra, jew qadi ieħor, u flok ma mort lura l-Gallarija mxejt bil-għaġla lejn l-istejġ fil-qrib biex nerġa' naqbad tal-linja lura lejn Ħaż-Żabbar. Kull min jagħmel il-ġid ġo dawn il-gżejjer isib minn kull tfixkil min-nies bla dawl; xejn la tistagħġbu; ftakru li kif wasal sofra n-nawfraġju wkoll l-istess San Pawl. (minn Alla Twajjeb Dejjem. Poeżiji ta' Anton Buttigieg, miġbura u magħżula minn Anselm Sciberras, 2009) IL-PONT 4 IL-PONT Ilbieraħ kont gwerrier mimli bil-qilla, f'kull eventwalità li setgħet ġiet. Illum l-armi ħallejthom f'ġenb jissaddu, jinksew bl-għanqbut ta' dak li darba kien. Ilbieraħ kont vulkan mix-xfar niżbroffa, bil-lava tinżel taħraq kull fejn tgħaddi. Illum inbeżżaq bżieq ta' indifferenza lejn dawk li stmajt u huma ma stmawnix, ilbieraħ żbaljajt noħloq l-avversarji, illum matur aktar nagħmel il-ħbieb. SALV SAMMUT (minn Tqanqil, 2019) BIRŻEBBUĠA MAZ-ZIJA MARI — SAJF 1953 Kitba ta' Carmen Refalo Fis-sajf toħodni l-baħar tniżżilni ngħum fil-baxx b'żaqqi tħokk mal-qiegħ ma stajt nitgħallem qatt Qabel ma siefret iz-zija Tereż kienet toħodni spiss inċafċaf ir-Ramla ta' San Tumas kif jibda jisħon l-ilma baħar; ziti Mari qatt ma tħajret tiġi magħna. U z-zija Ċett li kienet toħodni kullimkien dejjem ressqitni lejn il-baħar kemm nixtru l-ħut; qatt ma kellha malja, lanqas libsa bħal tas-Sorijiet, biex tinżel tgħum biha. U l-istess nista' ngħid għaz-zija Mari; safejn naf jien kuxxtejha qatt ma ħmaru bix-xemx la fuq il-bejt u lanqas f'xatt il-baħar. Niftakarha tgħid li qatt ma kienet telgħet fuq dgħajsa, li marret Għawdex darba biss u li tgħidx kemm kienet beżgħet sakemm waslu bil-vapur. Kienu ħaduha Xandru tal-merċa u martu Sunta li dak iż-żmien kienet taħdem magħhom. Sunta tant xtaqitha tmur, bħala ħabiba u fl-istess ħin tgħinha bit-tfal, li ziti fl-aħħar qatgħetilha xewqitha. Mart Xandru kienet tirrispettaha daqslikieku kienet ta' ġewwa. Wara li siefret oħtha Tereż u jien ma kienx baqagħli 'l min joħodni l-baħar, iz-zija Mari għamlet il-kuraġġ u bdiet toħodni Birżebbuġa biex ngħum ġo Prettv Bav. U kien hemm raġuni l-għala kienet għażlet dak il-post. Għax sirt naf li kif tfarfret u bdiet taħdem man-nies, ziti Mari kienet tmur għand koppja tat-tajjeb mill- Birgu li wirtu post mal-baħar hemmhekk. U matul is- Sajf bdew iniżżluha magħhom kull darba li jmorru xi jumejn Birżebbuġa; kienet l-ewwel darba li ħarġet minn Bormla u gawdiet l-arja tal-baħar f'post fejn is- sinjuri kienu jħobbu jqattgħu il-jiem mimlija sħana tas-Sajf. F'dal-post ta' villeġġjatura kienet tlesti malajr dak li kellha tagħmel. U sadattant il-koppja żagħżugħa kienu jistennewha sakemm. tinżel ħdejhom max-xatt. U kif taqsam it-triq u tasal maġenbhom. setgħu jinżlu jgħumu u joħorġu kemxejn 'il barra waqt li hi kienet toqgħod tieħu gost iċċafċaf saqajha fl-ilma. Fl-istess ħin kienet toħdilhom ħsieb il-basket bil-ħwejjeġ ta' fuq u bl- arloġġi u żewġ kotba taħt il-kpiepel fuq wieħed mis- siġġijiet u l-umbrellel kulur ċar għax-xemx, fuq l- ieħor. Aktarx li għalhekk kienet għażlet li toħodni ngħum f'dik il-bajja għax kienet drat u saret taf il-post; li setgħet tħallini ninżel waħdi fejn il-baħar kien imrammel u baxx. Kellha ħabta twiddebni mill-jum ta' qabel u twissini biex ma nwebbilx lil xi tifla oħra biex tiġi magħna, 'U ara li ma tgħidx xi ħaġa lil Gerita; dik tosta u tibqa' tibqa' sakemm tgħaddi tagħha,' għax żewġt itfal fl-ilma kienu wisq għal ziti. Għadni naraha minn filgħodu timla l-qoffa; b'xugaman u tibdila ta' taħt għalija, bi flixkun ilma tal-ħġieġ u bott żgħir tal-enemel għal meta jaqbadna l-għatx u platt fond biex ikollha fejn idellek il-ħobż biż-żejt waqt li tkun bilqiegħda fuq wieħed mit- turġien max-xtajta. U fil-qoffa jkomplu jiżdiedu t- tadam, vażett biż-żejt u ż-żebbuġ, qratas bil-melħ u l- bżar u nofs ħobża friska bis-sikkina b'kollox magħhom. Wara li titfa' paljazza nadifa u tgħatti kollox il-qoffa kienet tkun lesta tistenniena fuq wieħed mis-siġġijiet fl-intrata. U fil-basket tad-drapp tiegħi ma kienx jonqos la l- barmil iż-żgħir għal-logħob fir-ramel u lanqas is- salvawomo ħalli żgur nibqa' fil-wiċċ. Jekk niftakar sew stajna naqbdu l-karozza tal-linja taż-Żejtun li kienet miżbugħa ħamra bil-faxx aħdar, mill-pjazza dritt għal Birżebbuġa. Meta ma nilħquhiex nitilgħu ma' waħda għall-Belt, nieqfu Bir id-Deheb u nistennew li tasal ta' Birżebbuġa biex nirkbu lilha. Kont inkun fuq ix-xwiek nistennieha ġejja, ċelesti kollha b'faxx aħmar fuq l-abjad li jgħaddi dawra tond minn taħt it-twieqi miftuħin għall-frisk. Kważi dejjem kienet tkun mimlija daqs bajda, bin-nies bilwieqfa; kienet tkun telqet mill-Belt u tidher wara li tkun telgħet l-aħħar biċċa tat-trejqa li kienet isserrep qalb ir-raba' wara li toħroġ minn Ħal Tarxien u tgħaddi minn ħdejn in-niċċa tal-ġebel tal-Madonna Annunzjata. Mhux l-ewwel darba li l-karozza tant kienet tkun mimlija li s-sewwieq kif jarana jżid fis-sewqan biex jibqa' sejjer bla ma jieqaf. U konna nieħdu r-ruħ malli jidhrilna li ta' warajha kienet tkun ser tieqaf biex jinżlu xi wħud; għax wara nitilgħu aħna u nieħdu posthom x'aktarx bilwieqfa. U ziti kien ikollha żżomm sew mal-bank ta' ħdejha u jien kont indawwar idi ma' djulha waqt li l-qoffa issib ruħha mas-saqajn. Wara n-niżla ta' fuq Għar Dalam naslu l- Qajjenza, nitilgħu sa quddiem. il-Knisja ta' Birżebbuġa, ninżlu sax-xatt u tal-linja kienet twaqqafna mal-bajja. U hemmhekk konna nitfgħu l- ankri fl-ewwel taraġ li nsibu għal fuq ir-ramel. Dat-turġien, wieħed kemm kemm 'il bogħod mill- ieħor, kont issibhom mimlija bit-tfal telgħin u neżlin bil-malji tal-għawm iqattru l-ilma baħar, bit-truf ta' xagħarhom imxarrba u mwaħħla ma' wiċċhom; l- irqaq u l-iżgħar fosthom aktarx jitriegħdu malli jitilgħu fuq ir-ramel. Fil-baxx kien ikun miżgħud bl- ommijiet bilwieqfa fl-ilma, b'id waħda jżommu truf ħwejjiġhom biex ma jixxarbux u bl-oħra jerfgħu ċ- ċkejknin waqt li jżommu għajnejhom fuq il-bqija ta' wliedhom. U z-zija Mari kienet tinżel ixxarrab saqajha bħalhom; bija maġenbha nonfoħ. is- IL-PONT salvawomo bħallikieku lesta għall-għawma fit-tul. Kif nintelaq fl-ilma, mingħalija qed inċafċaf kemm niflaħ biex inżomm fil-wiċċ u nimxi imqar ftit 'il barra, erħilha tgħajjatli u twaqqafni fil-pront. 'Dur 'il ġewwa Carm, toħroġx iżjed. ' Jaħasra jekk kont indum tliet minuti nonfoħ is- salvawomo kienet twaqqafni wara minuta fl-ilma baħar. U kont nispiċċa nferfer idejja b'żaqqi nkaljata ġor- ramel; u nieħu pjaċir xorta. Imma maz-zija Mari, kif għandi nintelaq biex ngħum bqajt ma tgħallimt qattl Fl-istess ħin bħat-tfal kollha, il-logħob fl-ilma baħar ma kont nibdlu ma' xejn. Għax l-ilma mimli maġija; iġiegħlek taqbdu u ma jirnexxielek qatt. Iħajrek, jittantak u jaħrablek… malli issawtu jaf ixarrbek lura… malli tintefa' fuqu jżommok ħelu ħelu fil-wiċċ sakemm f'daqqa waħda bla ma taf il-għala jbellagħlek boqqa ilma mielaħ. U jaħsdek u jifxlek; jaħraqlek u jagħlaqlek għajnejk, jidħollok ġo mnifsejk u tħossu bħallikieku jitlagħlek sa moħħok. U kif imbeżżgħa titla' bilwieqfa, kważi mitlufa ma tafx fejn int, b'għajnejk imżellġin, b'saqajk tqal fuq ir-ramel ser taqa' u ma taqax, jagħtik li titlaq tibki 'l bogħod minnu. Imma wara li twarrab it-troffi ta' xagħrek li jkunu weħlu ma' wiċċek u tibda tara ċar, tieqaf ħesrem biex tħares lura lejn dik il-wesgħa blu tleqq fix-xemx. U l-baħar jerġa' jgħajjatlek għax bla ma taf xi darba fil-qedem kien postok; u ssib ruħek nieżla lura biex togħla u ċċafċaf ġol-ilma minnufih. Għax fejn trid tmur u ma' xiex tista' tibdlu daqskemm jidhrilna sabiħ; li saħansitra meta jurina kemm għandu rasu iebsa, ħafna drabi lanqas il-kbar ma jemmnuhi Mhux ta' b'xejn ma kontx inkun irrid nitla' u nibqa' l- aħħar waħda fl-ilma, waqt li t-tfal l-oħra kienu jibdew itertru b'xofftejhom koħol waqt li jien indum kemm indum, kont nibqa' roża daqs qronfla. Imma ziti malli tarani waħdi fl-ilma kienet tkun tridni nitla'; bejn għajta u oħra kont nilmaħha bil-ħobża ma sidirha taqta' kisra wara l-oħra, iddellek it-tadam, tiftaħ il-vażett, troxx il-bżar u l-melħ… u kif nara li tkun lestiet kont noħroġ mill-ilma minnufih. Sadattant lil ziti, dil-mawra ħdejn il-baħar bdiet togħġobha u minflok darba kull ħmistax bdejna niġu kull ġimgħa. Mhux hekk biss, imma waslet biex tibda tvarja l-menu; mhux dejjem ħobż, żejt u tadam bdiet iġġib. Daqqa kienet tlesti u taqli xi żewġ frejjeġ tal- bajd qabel ma nitilqu jew saħansitra tgeżwer xi biċċtejn torta tal-laħam milli tkun warrbet fil-jum ta' qabel. U spiċċat iġġib xi żewġ qatgħat għaġin il-forn jew skutella mimlija laħam u patata l-forn; allavolja kesħin kienu jinżlulna għasel. Dak iż-żmien ħadd ma kien jistħi jiekol barra; anzi ħdejn il-baħar konna mmorru biex niftħu l-aptit. U għadna nagħmlu hekk sal-lum. Jum minnhom kmieni filgħodu, qajmitni r-riħa tfuħ tal-ikkapujat qed jinqela; qomt, dħalt fil-kċina u sibt liz-zija Ċett qed titfagħlu il-biċċiet tad-tadam miegħu. Fuq il-mejda kien hemm xi sitt brunġiliet maqsumin minn nofs maġenb in-nofsijiet tal-patata mqaxxra; u ndunajtl Iz-zija Ċett kienet qed tlesti l- brunġiel mimli l-forn biex twarrbilna minnhom għal 'Prettv Bav'. U riedet toħodhom kmieni għand il-forn ta' Barbetta; b'hekk sal-ħdax ta' filgħodu, kif naslu biex nitilqu kienu jkunu lesti. Dakinhar kif konna Birżebbuġa kelli mitt sena niekol għax ir-riħa tal-brunġiel setgħet tinxamm minn ġol- baħar; ngħiduha kif inhi, ma kontx 'il bogħod mix- xatt. Min jaf x'aptit qabbdithom lit-tfal l-oħra li bdew iħarsu l-ħin kollu lejn il-qoffa. Wara kollox il-borma tal-ġar dejjem tfuħ aktar minn tad-dar; u kellhom raġun jitħajru għax l-ikel beda jfuħ tassew. Mela kif wasalt biex nitla' rajtha bħas-soltu ser tibda toħroġ l-ikla minn ġol-qoffa; imma reġgħet waqfet, għajtitli u waqt li bdiet tlibbisni dehret inkwetata. 'Carm ara x'ġarali… insejt inġib il-ħobż; issa x'ser nagħmel… qomt kmieni qabel Ċetta u għalxejn għentha tlesti qabel is-soltu; jaħasra ma kelli ebda għaġla u xorta nsejt il-ħobż. U ma jkunx fih gost jekk nikluh b'xejn… imma x'fettilli nsejtul Oqgħod stennieni u tqumx minn hawn… ħa mmur insaqsi jekk hawnx xi ħadd ibigħ il-ħobż. Tiċċaqlaqx minn fuq dat-taraġ.' Iz-zija Mari nsiet il-mistħija kollha li kellha u baqgħet baqgħet sakemm għamlet wiċċha; marret issaqsi lil żewġt irġiel li kienu qed jitkellmu ħdejn ħanut mal- faċċata l-oħra. Minn wiċċha mal-ewwel indunajt li kien kollu ta' xejn; kien sar il-ħin biex issib tixtri l- ħobż, kienu qalulha dawk l-irġiel. U kellna nieklu l- brunġiel mimli u l-patata l-forn bla ħobżl Kemm kienet inkwetat z-zija Mari; xtaqet tibki bid-dispjaċir u damet issemmiha ħajjitha kollha. Ma kenitx taf kemm-il kalorija fiha biċċa ħobż maqtugħa ħoxna pulzieri U għall-kisra kont niekol tnejn; ridt naqsam il-bajja bl-għawm minn naħa għall oħra biex forsi kien jirnexxili naħraqhom. IL-PONT Madankollu dak iż-żmien ma konniex għadna smajna dwar hekk; iz-zija Mari kien moħħha tarani nikber b'saħħti u f'aptiti; ma mmurx nerġa' nimrad. U tgħidx kemm kienu jħabbtuli u jbellgħuli flippijiet bl-isfar tal-bajd, miżjuda biz-zokkor ma' tazza ħalib u kuċċarina whiskv. Ħeq… il-flipp kien moda dak iż- żmien. U lili kien jogħġobni. Għal ziti qatt ma kont overweight imma mibruma u mbaċċa; allaħares kienu jisimgħu lil xi ħadd jgħidli 'ħoxna' l-aktar jekk kien ikun xi gattarelll U l-barma li kelli kienet meqjusa bħala saħħa; zijieti ma kinux joħolmuha li jarawni nogħlob. Kieku kienu jiġru bija għand l-aqwa professuril F'DIS-SIEGĦA SEWDA… Novella ta' Joe Camilleri F'dis-siegħa sewda, kemm iżjed mis-soltu jinħass sieket dal-post sepulklari sieleml Sensiela ta' fosos imfassla bl-istess qies. imħarsa minn sriebet ta' slaleb. Imsieħba minn siġriet skuri sentinelli fis-sirda kiesħa. Għassiesa biex ebda pass ma jdarras nifs is- sliem. Lanqas tpespisa t'għasfur ma tikser dis-sikta. Waħedna hawnhekk f'dis-siegħa sewdal F'dal-post tal-mistrieħ, jien u int, u tlieta min-nies oħra li donnhom fuq ix-xwiek, bla sabar jistennew li jwettqu xogħolhom ħa jdabbru rashom. Kemm hi silenzjuża din is-solitudnil Mismutin ukoll konna f'jum ieħor iswed, żmien twil twil ilu. Jien u int. Il-qassis mifxul kien qisu kellu l- labar. Jibża' jiftaħ ħalqu x-xhud ħabibek li ġibt miegħek. U x-xhud tiegħi, is-sagristan nofs ras li qabbadnieh f'dak il-waqt stess għax ħadd minn niesi ma ried li jkun preżenti. Minħabba l-mistħija jew inkella bi protesta talli jien kont webbist rasi u ridt li għal dejjem inkun is-sieħba tiegħek. Kemm skura u mudlama kienet dakinhar. is- sagristijal Kemm. simetriċi dehru l-kaxxarizzil Panewijiet rettangolari mqiegħda b'ordni fuq xulxin, bil-pilastri spazjati bejniethom, dritti dritti. U jien u int maġenb xulxin inwieġbu taħt l-ilsien is-signor si. Kien kessaħna s-skiet tal-iskumdità. U kebbitna aktar fis-silġ l-imġiba bierda tal-qassis xwejjaħ li għaġġel redden il-kliem ritwali taċ-ċerimonja. U mbagħad dabbar rasu 'l hemm bla lanqas kellu l-ħila li jsellmilna, jifirħilna jew jixtiqilna d-dawl tal-hena. U qalbna kienet bkiet f'dik l-għodwa kiebja għax konna bqajna mwarrba u minsija minn dawk li minn ċkunitna konna trabbejna magħhom u ħabbejna. Emarġinawna u iżolawna. L-isbaħ jum ta' ħajjitna kienu għamluhulna ġrajja ta' regħxa, ta' mistħija. Bilkemm mhux ta' kundanna. Għax dak iż-żmien, ismek, maħbub, — u tiegħi miegħek - kien imċappas mal-klikka li qanqlet l-ilma qiegħed u heżżet it-tradizzjoni rriġimentata minn snin ta' jdejn felħana u minn irjus baxxuta. Int dhert tisfida s-setgħa u taqbeż il-limiti tan-normi ċirkulari stabbiliti. U jiena miegħek għax imħabbti dejjem ġarret lil moħħi u 'l qalbi fid-dell tiegħek. Jien dejjem rajt id-dehwa tilma f'għajnejk sbieħ. U għalhekk ħassejt ukoll bis-sħiħ dak kollu li emmint IL-PONT int. Imma dawk in-nies ta' ilu riedu lil kulħadd b'moħħ ta' imħara, jew inkella li kulħadd ixidd kappestru wieħed. Kien żmien ta' firda. Siegħa ta' dalma meta ħafna Maltin refgħu salib xulxin. Mhux biex bħal Ċirinew iħaffu l-piż tat-toqol tat-tbatija, imma biex ikiddu u jsammru lil xulxin. Kien hemm min ħaqqaq li kliemu kellu l-kmand u d-dawl dommatiku. Li kulħadd kellu jitqassas minn pezza waħda b'tifsila unita li timxi f'linja dritta bla tgħarbil ġdid, bla kompromessi. U int, maħbub, kont dejjem taqra u tixtarr għerf il- kotba tal-filosofiji u tax-xjenzi l-ġodda. Segwejt l- ilwien iperpru tal-avangwardja. Għammxek id-dawl tad-dinja l-ġdida. Forsi għalhekk fl-għeluq ta' din il- gżira rawk perikoluż. Għax ma fehmukx. Ħsibijietek perriċthom f'kitbietek. U l-abjad fuq l-iswed tiegħek kien sfida ċara u sfaċċata. Forsi għalhekk ippersegwitawk minn wara dahrek u fid-dieher għax qatt ma ġerrħu dak li ħammem moħħok. F'dik is-siegħa skura ta' fehmiet opposti, flok ftaħna l-bieb għad-djalogu, għad-diskussjoni u għat-tberrin taħt il-qoxra tal-wiċċ, barrejnieh u tbaqnieh sewwa. Dejjem hekk konna; flok niftħu t-twieqi biex jgħaddi r-riħ u jitlef saħħtu, insakkruhom sew u ninħbew għar-rdoss u l-kumdità tal-kenn. U meta r-riħ għelibna u nifed ġewwa, ħasditna r-reżħa li kaxkritna. lllum, inħares lura b'sodisfazzjoni għax tal-anqas kellek ix-xorti li rajt iseħħ dak li ħlomt, għalkemm int ukoll inħsadt u tmeżmiżt meta rajt li l- ħabel kien skappalna, u li minn tarf estrem, pajjiżna ġera lejn estrem ieħor. F'dik is-siegħa skura konna ġarrabna u batejna bla bżonn. Ma kienx hemm ħtieġa li bejn l-aħwa nħossu l-kesħa tal-ħitan għoljin tal-firda. U bħalissa qegħdin inġarrbu reżħa ta' firda oħra. Virus qerried qasqsilna l-ġwienaħ u rabtilna jdejna. Sakkar wara bibien magħluqa lil ħafna minna, u firex faxxa sewda ta' vistu fuq id-dinja. Għadu sieket inviżibbli li jinfed pulit pulit. Ġabilna persekuzzjoni li hi siekta daqskemm hi storbjuża fil-garigor ta' moħħna. U llum, bħal f'dik is-siegħa skura ta' snin u snin twal ilu, ġejna waħedna f'dan l-imkien solitarju. Jien u int. Jien issummata bla kliem fuq xofftejja. U int stendut ħiemed għal kollox. Magħna, skont id- direttivi li ħarġu f'din il-pandemija, għal dar-ritwal hawn nies mill-anqas. Dal-qassis żagħżugħ liebes il- maskra qiegħed jgħaġġel igedwed it-talb tal-aħħar. Issa telaq bla kliem u bla kondoljanzi qisu mirgħux u mifxul wara ċerimonja li kellha ssir ta' suq u mexxi. Lanqas illumu. Bagħtuh minn raħal ieħor. Dawk li kienu jafuna, jew diġà baħħru, jew inkella jinsabu kwarantina obbligatorja minħabba l- età u l-kundizzjoni fiżika tagħhom. Anki d-deffiena għaġġlu għalqu u kaħħlu l-kaptelli. Għalihom, dil- ġrajja ta' kuljum hi rutina regulari li minħabba l- imxija ħaffet il-proċess tagħha. Ftit tal-ħin ieħor, u jien ukoll ikolli nitlaq u għall- ewwel darba f'ħajti, inħallik waħdek. Isabbar biss il-Kurċifiss b'ġismu misluħ fuq is- salib. Dirgħajh imberrħa biex iħaddanna għax il- Bniedem-Alla jifhem sew lil min jissallab bħalu għall- irġulija u l-ġustizzja tiegħu. Iħares bi ħniena u b'maħfra lejna li ġieli żżarġnajna, u lejhom li darba ilu ilu nifdulna l-kustat biex minnu ħarġet karba ta' weġgħa. Strieħ fis-sliem, sieħeb ta' ħajtil L-ITTRI Rakkont ta' Charles Casha Ftit 'il bogħod minn fejn konna noqogħdu hemm triq dejqa li kulħadd jafha bħala l-Isqaq. Fl-Isqaq hemm għadd ta' djar, kollha żgħar u x'aktarx mudlama. Kull meta kont ngħaddi minn hemm, kont nara lin-nies li kienu jgħixu f'dawk id-djar bilqiegħda fuq it-tarġiet ta' barra, biex jieħdu l-arja u jgawdu d-dawl li xi ftit jew wisq jidħol minn bejn il-ħitan għoljin tal-Isqaq. Lil dawn in-nies, għalkemm qatt ma kellimthom, kont sirt nafhom, kif jgħidu, minn wiċċhom. Fost dawk li kienu jgħixu fl-Isqaq, kien hemm wieħed xiħ li kien iqanqal fija kurżità kbira. Meta kont immur nara xi film tal-aħħar, kont inħobb ngħaddi minn hemm biex inqassar u mhux l-ewwel darba li kont nara lil dan ix-xiħ bilqiegħda jaqra xi ittri għad-dawl tal-lampa tal-pitrolju. Darba waħda kont ġej mill-Belt u kif wasalt quddiem il-bieb tad-dar fejn kien joqgħod ix-xiħ, fettilli nieqaf u noqgħod inħares lejh ħalli nara sewwa sew x'kien qed jagħmel. Billi x-xiħ kien jgħix waħdu, kien iħobb iħalli l-bieb miftuħ u jżomm l-antiporta magħluqa biex il-ġirien ikunu jistgħu jittawlulu. Qgħadt inħares lejh, narah jaqra dawk l-ittri, waħda waħda b'għożża liema bħalha. Kif ilesti minn waħda, kien jitwiha, ibusha u jqiegħda f'kaxxa tal-landa. Għalkemm ma kien jidher ħadd barra, ma stajtx noqgħod hemm għax xi ħadd seta' jaħseb ħażin fija. Kelli xewqa kbira li xi darba nieqaf u nkellmu. Xtaqt insir naf min kien u għala kien joqgħod jaqra dawk l- ittri. Għaddejt kemm-il darba mill-Isqaq iżda qatt ma waqaft biex inkellem lix-xiħ. Tħajjart kemm-il darba kieku, imma malajr kien jerġa' jibdieli. Kont insibha bi kbira biex nistaqsih x'kienu dawk l-ittri. Kien is-sajf, tard filgħaxija u kont sejjer lura d-dar. Kif kont għaddej mill-Isqaq, waqaft quddiem id-dar tax- xiħ. Hemm kien, b'dawk l-ittri quddiemu fuq il-mejda u dik il-kaxxa tal-landa maġenbu. Imma rasu kienet mixħuta 'l isfel fuq il-mejda, donnu li kien raqad waqt li kien qed jaqra dawk l-ittri. Il-lampa kienet qiegħda tnemnem, donnha se tintefa l-aħħar. Bħalma ġrali drabi oħra, ġietni ħajra li nkellmu. Din id-darba ma reġax bdieli. Kont deċiż li naqta' l- kurżità li kienet ilha tkiddni x-xhur. Għamilt ftit kuraġġ u ersaqt lejn il-bieb. Tektikt bil-mod fuq l- antiporta biex ma naħsdux. Imma x-xiħ ma ċċaqlagx. Erġajt tektikt fuq il-ħġieġ, din id-darba b'aktar qawwa. Imma ma kelli l-ebda tweġiba. Meta ħabbatt għat-tielet darba b'aktar qawwa, u x-xiħ baqa' ma ċċaqlaqx, bdejt ninkwieta. Ħarist madwari biex nitlob l-għajnuna iżda ma kien jidher ħadd. Donnu li dakinhar kulħadd kien ġa daħal f'soddtu għalkemm kien is-sajf. Fl-aħħar qtajtha li nħabbat lill-ġar tiegħu. Fetaħ wieħed raġel li kien fih m'ogħla hawn. Kien liebes qalziet qasir aħmar u flokk ta' taħt biċ-ċingi b'toqba kbira fin-nofs. 'Xi trid7' staqsieni kważi bil-herra. Meta għedtlu għala kont ħabbattlu, qalli, 'Ġej. Daħal ġewwa u ftit wara reġa' lura liebes qmis u qalziet ieħor ftit itwal minn dak l-aħmar li kellu qabel. Mar quddiem id-dar tax-xiħ u beda jipprova jiftaħ l-antiporta, iżda din kienet imsakkra bil-firroll. 'Aħjar tmur għall-pulizija/' qalli. Taf fejnha l-għassa 7' 'Iva,' weġibtu u tlaqt minn hemm biex infittex inġib l-għajnuna. Sibt kuntistabbli qiegħed jongħos wara l- iskrivanija u għedtlu b'kulma kien ġara. Mingħajr telf ta' żmien, dan tefa' l-beritta f'rasu, għalaq l-għassa u tlaqna b'pass mgħaġġel lejn l-Isqaq. Il-kuntistabbli żgassa l-antiporta u baqa' dieħel ħdejn ix-xiħ. 'Ħassu ħażin,' smajtu jgħid. 'Aħjar inċemplu għall- ambulanza. Oqogħdu ftit miegħu sakemm immur nċempel mill-għassa.' Dak iż-żmien ftit nies kellhom it-telefown id-dar. Kważi kważi f'qalbi bdejt nisħet il-mument li fettilli nieqaf dakinhar. Ftit ftit bdew jinġabru l-ġirien u meta waslet l-ambulanza, ġa kienet inġabret ġemgħa nies. Minn dak li beda jingħad, sirt naf li dak ix-xiħ kien jismu Bastjan u li kellu fuq is-sebgħin sena sewwa. Ftit xhur wara kont qiegħed il-Belt ma' xi ħbieb tiegħi u resaq fuqna żagħżugħ li mid-dehra kien jaf lil xi ħadd mill-grupp li konna niltaqgħu regolarment l- Belt fi Strada Rjali (kif konna nafuha dak iż-żmien) u qabad jitkellem magħna. Ftit wara ddeċidejna li nidħlu fil-bar ta' każin tal-banda u nieħdu flixkun birra. Jien u hu qbadna nitkellmu u kif jgħidu, Malta żgħira u n-nies magħrufa. Skoprejt li dan iż-żagħżugħ kien jiġi xi ħaġa minn dak ix-xiħ tal-ittri li kien joqgħod fl- isqaq. 'Dinja żgħira,' qalli dak. 'Mur obsor li kelli niltaqa' miegħeki' U mingħandu sirt naf x'kienu dawk l-ittri li ta' kull filgħaxija dak ix-xiħ kien joqgħod jaqra fil-kamra għad-dawl tal-lampa. 'Bastjan kien għamel żmien twil imsiefer. Tista' tgħid telaq minn hawnhekk kif iżżewweġ u baqa' dejjem isiefer sakemm irtira. Kien jiġi ta' sikwit u jqatta' xi ftit ġimgħat mal-familja. Martu kienet tiktiblu u tirrakkontalu dak kollu li kien jgħaddi mingħaliha u minn uliedha meta hu ma kienx ikun hawn. Dawk l-ittri kien żammhom kollha u meta ġie lura lejn Malta, ġabhom kollha miegħu. F'dawk l-ittri kien hemm it-trobbija ta' wliedu u l-ħajja miżżewġa li hu qatt ma għex. Ftit wara li rtira hawn Malta, martu mietet u meta kibru, uliedu bdew jitilqu wieħed wieħed lejn l-Awstralja. Ix-xiħ baqa' waħdu, ġo dik id-dar ċkejkna, jgħix l-imgħoddi permezz ta' dawk l-ittri li kienu għalih ir-rabta mal-familja, ir- rabta mal-imgħoddi. L-akbar dispjaċir li kellu f'ħajtu kien li qatta' dawk is-snin kollha mbiegħed minn martu u wliedu. Għalhekk dawk l-ittri kienu tant għeżież għalih. ' Xi ġimgħa wara li sirt naf bl-istorja ta' Bastjan, kont għaddej minn quddiem id-dar tiegħu. Il-bieb kien miftuħ bħas-soltu. Bastjan kien ġie lura mill-isptar. Hemm kien, bilqiegħda mal-mejda b'dik il-kaxxa bl- ittri quddiemu, jaqra ittra wara l-oħra b'għożża kbira u forsi wkoll b'sens ta' ħtija li qatta' daqshekk snin 'il bogħod mill-familja. (addattata mill-ktieb Mit-Toroq tar-Raħal ta' Charles Casha) taha jek ġewli bix sqatbei STEEL kI GĦAŻIŻA KARMEN… jiena… Dun Karml Apprezzament ta' Victor V. Vella Kien ilni ma narah. Naf li l-aħħar li rajtu ma kienx fih wisq. Imma kif kien imħaxken ma' żewġ ġganti kompla nixef. U ma stagħġibtx li ma stajtx narah u għedt 'tliftu' għax la ddum ma tara jew tiltaqa' ma' xi ħaġa jew ma' xi ħadd tibda tinsieh lil dak li jkun. U dak li jkun idub u kultant f'mumenti ta' kwiet jerġa' jfiġġ fil-memorja. Minn hekk għadda l-ktieb li fih ''ĠABRA TAL-ITTRI TA' DUN KARM iit -tfajja Karmen Micallef Buħaġiar.' Ħadt pjacir li erġajt rajtu għax l-ittri ta' nies prominenti u ta' awturi dejjem jistgħu jitfgħu dawl ġdid jew almenu dawl ieħor fuq il-kitba stess, fuq iż- żmien li nkitbu u wkoll għax l-ittra tant hi persunali li tidħol iżjed fil-fond u turi l-awtur x'kien jaħseb u kif kien jara jew iħares lejn id-dinja. Iżjed u iżjed meta ittri bħal dawn ma tantx għandna bil-Malti jew fl- istorja ta' Malta u tal-letteratura tagħha. Nissogra ngħid li ftit li xejn għandna ittri fejn l-awtur jew l- awturi jiftħu qalbhom f'ittri għall-publikazzjoni biex juru jew jikxfu l-ħsibijiet tagħhom minn fejn ġew u kif twieldu u żviluppaw. Dawn l-ittri huma iżjed prezzjużi għax huma bejn minn huma u li ma kinux miktubin biex jiġu ppublikati. Allura tistenna iżjed intimità, u ftuħ il- qalb u l-ħsibiijiet profondi li ġeneralment mhumiex ta' min jiktibhomi iżjed u iżjed jippubblikahom għax ikunu moħbijin fis-sajki (psvche) ta' dak li jkun. Fil- każ ta' dawn l-ittri hemm in-nuqqas tan-naħa l-oħra, ta' kif irrisponda jew f'dan il-każ kif laqgħet u rrispondiet jew ikkummentat Karmen fuq l-ittri li rċeviet. Jiġifieri l-ktieb jikkonsisti, kif spiega tajjeb fl- introduzzjoni interessanti il-Profs. Oliver Friggieri li ġabar dawn l-ittri, f''one wav traffic'. lva għandna l- pinna ta' Dun Karm imma ta' Karmen ma għandna xejn għax l-ittri li kitbet intilfu. Hemm il-fatt l-ieħor, dak taż-żmien li kien u t-taħwid tal-ħajja fosthom dik tal-posta bejn tas-Sliema u Lixandra fl-Eġittu u Londra fl-Ingilterra . Wieħed mill-aspetti importanti tal-ittri ġejjin minn fejn ġejjin u kitibhom min kitibhom huma d-dati ta' meta nkitbu. Iva hemm l-istorja se nsejħilha uffiċjali fil-kotba ta' x'ġara u ma ġarax imma f'ittra għandek issib kif din l-'istorja' jew il-historv laqtet lil dak jew dik li tkun. Id-data tal-ewwel ittra hi 6-Vl-40 li għal min nesa n-numri Rumani tigi s-sitta ta' Ġunju tal- 1940. Dik id-data hi importanti għax id-dinja jew aħjar ngħid l-Ewropa kienet diġà ħasset l-ewwel attakki tat-Tieni Gwerra Dinjija. L-aħħar ittra ħarget mill-Isptar tal-Blue Sisters fid-19 ta' Lulju 1961. F'kelma waħda hemm medda ġmielha ta' zmien, ta' avvenimenti storiċi speċjalment mill-gwerra għall- paci biex ma nsemmix il-Gwerra l-Bierda jew kiesħa u li ċ-ċkejkna Malta stess ħasset mhux biss il-gwerra imma t-taqlib ta' wara. Mhux għax Dun Karm. jikkoncentra ħafna fuq l- istorja kurrenti ta' dak iż-żmien. Iżjed aċċenna għalih u f'dawn l-ittri iva tħossha l-istorja għax jalludi għaliha imma ma joqgħodx jiddeskrivi x'kien qiegħed jigri. Il-film tal-istorja biex ngħid hekk għaddej bħala background. Iva qiegħed hemm. Imma Dun Karm ma jiffokax fuqu. L-awtur jiffoka l- iżjed fuq is-sentimenti, fuq kif jaħsibha personalment u jesprimihom b'ċerta kunfidenza u ċerta libertà iżjed u iżjed meta ma kienx hemm ħsieb ta' pubblikazzjoni. Mingħand bniedem u saċerdot bhal Dun Karm, tistenna li tidħol ir-reliġjon u l-ispiritwal imma dawn iva jħawru l-ittri imma ma jeħdux iċ-ċentru tal-palk: iżjed qegħdin u jissemmew wara l-kwinti. Iżjed hemm emfasi fuq il-fatt u l-importanza tat-talb mhux f'xi priedka jew paneġierku imma xi ħaġa bhal din li ġejja, fil-qosor, li nsibu f'waħda mill-aħħar ittri li kiteb. Ma fihiex data imma skont il-Profs. Friggieri din inkitbet fit-8 ta' Frar tal-1961 li tispicca hekk: 'Itlob lil Ġesu u lil Marija li jgħinuni biex ngħix erbat ijiem oħra u…' li tista' tgħid hu t-ton religjuż tal- konklużjoni ta' kull ittra . Qabel din il-parti fl-istess ittra nsibu din is-sentenza: 'Jisgħobbija li jiena llum inħossni tlift wisq mill- intelligenza u mill-memorja u donni qiegħed ngħix bl-amment' Ma naħsibx li hemm bżonn ta' kummenti u emfasi li Dun Karm kien xjieħ u beda joqrob lejn it-tmiem. Fil-fatt Dun Karm ħalliena tmien xhur wara. Fl-introduzzjoni ta' Friggieri nsibu iżjed dettalji eżatti fuq l-istorja u wkoll fuq il-ħajja ta' Dun Karm u wkoll fuq il-ħajja ta' Karmen. Pereżempju, insibu li dawn iż-żewġ persunaġġi qatt ma ltaqgħu jew raw lil xulxin u b'danakollu baqgħu jiktbu lil xulxin u jaqsmu ftit mill-ħajja għal dawk is-snin kollha. Ta' interess f'din il-korrispondenza hu li jgħinna b'xi mod: biex napprezzzaw iżjed u nifhmu il-poezija imma fuq kollox li joħroġ il-fatt li l-poeta hu bniedem ukoll. Jiġri kultant li nies bħal kittieba, poeti, filosofi u l-bqija, inpoġġuhom fuq pedestalli għoljin u donna ninsew li huma wara kollox nies tad-demm u l- laham. U dan hu l-element l-ieħor b'saħħtu li nsibu f'dawn l-ittri. Hemm sentimenti umani bħal ċerta ġibda iva platonika bejn wieħed u waħda li twassal lil wieħed li jbexxaq ftit il-bieb u juri xi jħoss. Hemm ukoll espressjoni dwar l-inkwiet fil-ħajja, gwerra, u xjuħija, u l-bqija. Insibu wkoll is-sens qawwi ta' patrijottiżmu u ta' mħabba lejn in-natura u r-reliġjon li jilagħbu parti kbira fil-poeżija ta' Dun Karm. U l- poeta ma jonqosx li mingħajr ma jrid ifakkarna li hu poeta għax mingħajr sforz fl-ewwel ittra stess jikxef is-sengħa tiegħu billi fl-ewwel paragrafu nsibu: ''Qed narak xbejba mibruma, qamħit-il-lewn, milwija fuq il-mikteb tiegħek imħeġġa, mixgħula f'wiċċek, tfittex fil-ħsieb l-isbaħ u l-oħla kliem. ' Insibu wkoll f'rokna żgħira l-apprezzament tal-unuri mhux bit-tixjir tal-bandieri imma f'ċertu umoriżmu u wkoll bl-attitudini ta' Dun Karm lejhom fejn fl-aħħar ittra, dik tad-19 ta' Lulju tal-1961, insibu dan il-vers: 'Grazzi (Karmen) tal-ittra mimlija b'rispett u bi mħabba lejn… Dun Karm Psaila… Doctor Litterarum.' Kitba ta' Vanessa Fenech Settembru reġa' wasall Is-sħab griż u t-tektik tax- xita mat-tieqa kienu l-ewwel sinjali li bdiet il-ħarifa. Għalina t-tfal dan kien ifisser li se tibda l-iskola. Wara l-btajjel tas-sajf kont inkun ħerqan biex nerġa' niltaqa' ma' sħabi. Ikolli nistqarr li t-tbissima mistħija ta' Kokkla kienet tkun mistennija. Wara t-talba ta' filgħodu, erħili nħaffef il-pass sabiex il-bank ta' warajha ma jeħoduli ħadd. Mhux l-ewwel darba li l-għalliem kien jaqbadni mitluf nipprova ngħodd kemm għandha nokkli. Kien ikemmex xofftejh u jien dlonk kont ngħaddas rasi fil-ktieb u nagħmel tabirruħi li qiegħed naqra. Dakinhar matul it-talba ta' filgħodu, Kokkla ma dehret imkien. Dħalna fil-klassi u għall-ewwel darba f'sitt snin, il- bank ta' quddiemi kien vojt. Bdew għaddejjin il- ġranet u kuljum kont nittama li nisma' b'aħbarha. Iżda bqajt bir-riħa għax qisu kulħadd kien nesa li fil- klassi hemm waħda minn sħabna nieqsa. F'leħħa ta' berqa waslu u għaddew kemm il-btajjel tal-Milied u kif ukoll dawk tal-Għid. Ma kien hemm l-ebda ħjiel dwar Kokkla. Baqa' jberren il-ħsieb x'seta' sar minnha u flimkien mal-ħsibijiet għatxana li nerġa' niltaqa' magħha daħlet ir-rebbiegħa li bħal kull sena kienet iżżewwag il-bitħa tal-iskola bl-isbaħ fjuri. Kont l-għaxqa tiegħi noqgħod bilqiegħda fil- ħoġor tat-tieqa nara l-friefet itiru minn fuq fjura għal oħra, sakemm darba daħal is-surmast għal għarrieda fil-klassi u bl-herra wissieni biex ninżel minn hemm. Hu dlonk issokta jgħid li Kokkla kienet ġejja lura. Il- ġimgħa ta' wara kif xirfet fil-bieb tal-klassi nħsadt, bilkemm għaraftha. In-nokkli2 … u n-nokkli x'kien sar minnhom Qishom qatt m'eżistew. Xagħarha issa kien qasir sew, lixx u ħafif. Tgħid għadha jisimha Kokkla71 Tarċisju Zarb Studji Kritiċi Miġbura minn Andrew Sciberras TARĊISJU ZARB — STUDJI KRITIĊI, L- EWWEL VOLUM, ta' Andrew Sciberras, paġni 358, stampat Progress Press, 2020 Reċensjoni ta' Tarċisju Zarb Personalità unika fil-qasam tal-ktieb Malti huwa mingħajr dubju ta' xejn Dr Andrew Sciberras — awtur ta' valur huwa nnifsu, imma li jmur aktar minn hekk. Huwa jara kif jagħmel, biex mingħajr daqq ta' trombi, jara kif isostni l-kitba Maltija fl-aspetti varji tagħha, b'mod speċjali f'dawk li għandhom x'jaqsmu mal-letteratura u l-analiżi tagħha. Dan tiegħu huwa perkors uniku, għaliex f'ħidma kontinwa u mingħajr ma jitlob xejn lura, huwa jara kif jagħmel kif jivvalorizza personalitajiet distinti fil-qasam tal-kitba. Poeta, u awtur prolifiku huwa nnifsu, għal dawn l- aħħar snin huwa għadda biex jiddivulga — ixerred — kitbiet ta' xeħta kritika-analitika varja, kif ukoll kitbiet ta' letteratura li titob ċertu impenn, bil-għan li jwassal dawn il-kitbiet lil dawk li fi żmienna jeħtiġuhom, japprezzawhom, u huma wkoll parti intrinsika mill-kisbiet intellettwali ta' pajjiżna. F'dan l-itinerar tiegħu, għaldaqstant huwa jlaqqagħna ma' IL-PONT personalitajiet varji fosthom Oliver Friggieri, Mario Azzopardi, Charles Briffa, Achille Mizzi, u oħrajn. Huwa ma jiqafx sempliċiment fil-ġbir u l-għażliet li huwa jagħmel b'ħila u bi preċiżjoni, imma jagħraf ukoll kif isawwar impaġnar ta' kotba li jagħmlu ġieħ lill-istandard tal-ktieb Malti. Din il-vokazzjoni ta' Andrew Sciberras hija vokazzjoni unika. Fi żmien, fejn kollox huwa mmexxi mill-motiv tal-qligħ akkost ta' kollox — bħal qisu l-uniku motiv hu dak tal-profitt — Andrew jagħmel dan b'impenn, b'għoġba u ħila, għax jemmen f'dak li qiegħed jagħmel. Huwa l-iskular uniku, li ma jiqafx biss fuq il- kitbiet tiegħu, imma ħsiebu u ġmielu hu li jsostni kittieba oħra Maltin, li b'xi mod għenu biex jinbena l- ħsieb Malti fil-qasam tal-akkademja. Dan l-impenn ta' Andrew Sciberras, hu impenn uniku — impenn li huwa jagħmlu b'ħila, eżattezza, insistenza u konsistenza. U ta' dan wieħed għandu jkun rikonoxxenti. Ma ssib l-ebda bniedem ieħor li jidħol hu personalment biex minn flusu, jasal biex joħroġ kotba, li minnhom m'hemmx qligħ, imma li huwa jemmen, li huma ta' ħtieġa kbira biex jissawwar l- ethos akkademiku-intellettwali ta' gżiritna, b'mod speċjli, imma mhux biss fejn jidħol l-ilsien Malti. Il- kitbiet li jdomm, jiġbor u jeditja b'ħila, sabar u għaqal, huma uniċi u jirriflettu spirtu uniku fil-qasam tal-ktieb Malti. Huwa jimpaġna, isawwar u jibni l- ktieb b'impenn, biex b'hekk il-kittieb Malti, jew forsi aħjar il-ħsibijiet fuq il-ħsibijiet/id-discourses li qegħdin jinbnew fi lsienna jiksbu realtà ġdida. Hawnhekk, għaldaqstant insibu tipi ta' narrattività li titkellem fuq narrazzjonijiet/poetiċitajiet li huma xogħlijiet li bnew lir-ruħ Maltija. Dan hu xogħol uniku, għaliex dan hu xogħol tal-lingwa fuq il-lingwa, tal-kritika fuq il-poeżija, tan-narratoloġija fuq l-istess narrattività Maltija. Bħala skular-poeta-filosfu, Andrew Sciberras daħal għal din il-biċċa xogħol unika, li nemmen li għandha tiġi ppromulgata, u mogħtija kull għajnuna. Irridu nżommu f'moħħna, wara kollox, li ħafna mill-kurrikula tal-iskejjel tagħna huma mibnija sewwasew fuq din it-tip ta' narrattività — fuq il-ħsieb analitiku-kritiku. Dan jgħodd għal suġġetti bħalma huma l-Malti, it-Taljan, l-Ingliż, il-Franċiż, is-Soċjoloġija, il-Psikoloġija, il- Filosofija u l-Istudji Ambjentali. Hawnhekk, għandna kittieb-poeta uniku li għaraf din il-lakuna fil-qasam tal-ktieb Malti, u daħal b'ruħu u b'ġismu biex jagħti l-valur mistħoqq lil kittieba varji, iżda bl-iskop li IL-POEŻIJA MALTIJA bħala għalliema, professuri u nies impenjati fil-ħsieb nagħrfu napprezzaw u nfanndu fil-ħsieb kritiku- analitiku. Irridu nżommu f'moħħna li l-ħsieb kritiku-analitiku huwa għodda ewlenija u ta' ħtieġa kbira f'dawn iż- żminijiet fejn il-qoxra tal-wiċċ mhux qiegħda tagħti biżżejjed ħin biex wieħed iħares taħt il-wiċċ ta' kitbiet varji. U huwa sewwasew fis-sotterran li wieħed isib dak li tabilħaqq jgħodd. Il-kotba li ħareġ u għadu joħroġ, u jekk il-bambin irid għad ikompli joħroġ fil-ġejjieni mhux 'il bogħod, huma sors ewlieni fil-qasam pedagoġiku. Huma għodda siewja għal kull għalliem, għal kull skola, għal kull min jgħix bil-ħsieb u fuq il-ħsieb. Għaldaqstant, filwaqt li nemmen li Dr Andrew Sciberras għandu jiġi rikonoxxut mill-istat għall-impenn uniku tiegħu f'dan il-qasam, fl-istess ħin nissuġġerixxi biex fl-oqsma akkademiċi varji jkun hemm impenn biex tibqa' tinxtered din it-tip ta' kultura. Waħdu, jew flimkien ma' oħrajn, fost kotba oħra, Andrew Sciberras ħareġ dawn: Il-Vjaġġ Poetiku, El Duende, Studji Dwar il-Poeżija Moderna, Amor Fati, Titwila mit-Tieqa ta' Ruħhom, L-Aħħar Battuti (1998-2020), Carmel Attard — Poeżiji — Studji — Intervisti, Awtoskatti, Fraġli, Mario Azzopardi — Le Poċte, Bil-Kliem Żvinat Ġo Ħoġri — L- Esperjenza tal-Misteru fil-poeżija ta' Joe P. Galea, Achille Mizzi — Il-Werriet u s-Suċċċessur Denn ta' Dun Karm, Poeti Kontemporanji Mgħoddija mill-Għarbiel, Daniel Massa — Poeżiji u Studji, Ġenesi ta' Achille Mizzi (Editur), Solitudnijiet Imkenna fil-Poeżija ta' IL-PONT Oliver Friġġieri — Tarċisju Zarb (Editur), Il-Poeżija Maltija — It-Tieni Volum (Editur), Oliver Friggieri — L- Istudji Poetiċi (1989-2019). Qabel ma raqad reġgħet ġiet it-togħma ta' tifel vjola jħares lejn il-baħar, tal-magni jwerdnu biex ħuġbejh sewdiena, u l-qoffa karawett u tamal merħi li ma seħħlux ibigħ fit-triq tal-kosta. Il-vini fuq għajnejh, bħal triqat qodma segwew il-mappa ġdida li ħasdithom - il-pjazez imkemmxin, funtani mgħaddma, dulliegħ kulur id-demm, u d-demm iħaddar minn par saqajn mormija f'landa żibel- Ma' sbiħ il-jum se jkollu jerġa' jibda jbigħ il-ġrajjiet u l-karawett bil-kejl, jimxi sal-ġonna tal-pepprin imsaħħar u jixtri l-ħolm li tilef tul il-lejl. NORBERT BUGEJA (minn Bliet, Edizzjonijiet Emma Delezio, 2009) ĦAJKU U SENRIJU L-irġiel tat-tiben ħallew l-għelieqi… f'posthom boroż tal-plastik. Kif bnew madwaru, in-naffar dawwar ħarstu dlonk lejn is-sema. Pitirross tremble inixxi l-aħħar qatra f'għalqa peprin. Pompa tal-petrol: wara serbut karozzi karozzin wieqaf. KATARSI — Ġabra ta' Poeżiji (1966-1992) ta' Alfred Palma Kitba ta' Andrew Sciberras Wara dan il-ktieb tal-poeżiji li Alfred Palma għammed bl-isem ta' Katarsi hemm storja ferm interessanti. Palma kiteb dawn il-poeżiji bejn l-1966 u l-1992 u ssejvjahom fuq floppv disk — u ma kellux kopja tagħhom fuq il-kompjuter — imma fuq kollox kif jaf kulħadd, wara ċertu snin id-data titħassar, aħseb u ara minn fuq floppv disk li jkunu għaddew minn fuqha madwar 20 sena. Dorna kważi Malta kollha biex insibu lil xi ħadd li għad għandu kompjuter bil-floppv disk, imma bqajna b'xiber imnieħer. Ġie f'moħħi l-poeta bravu Għawdxi J. W. Psaila, ktibtlu emejl u għedtlu x'inhi l-problema. Min-naħa tiegħu qalli li għandu kompjuter bil-floopv disk, iżda ilu snin ma jużaha. Biex naqta' l-istorja fil- qasir fl-aħħar irnexxielna nittrasferixxu l-materjal fuq il-kompjuter, u b'hekk dan il-ktieb seta' jara d-dawl. Fid-daħla tal-ktieb, Palma jgħidilna hekk: ''Il-poeżiji li jidhru f'dan ix-xogħol ġdid ktibthom bejn l-1993 u l- 2006. Bħal ta' qabilhom, huma frott ta' dak li ġarrabt matul dawn is-snin. Iżda għall-kuntrarju ta' Preludji, IL-PONT 4 fejn kien hemm konċentrazzjoni akbar ta' dak li ġarrabt jien f'ħajti, f'din il-ġabra hemm ħarba minni nnifsi biex, din id-darba, nissiehem fit-tiġrib ta' ħaddieħor b'aktar intensità u, żġur, b'aktar maturità.' Xħin qrajt il-poeżiji kollha ktibt il-kelmtejn tal-qoxra ta' wara, li qed inġibha hawnhekk, għax ċert li tirrifletti dawn il-poeżiji li jinsabu f'idejna: 'F'dawn il-poeżiji jidher li Affred Palma niżel mill- quċċata tal-muntanja mitika, kif għamel ukoll iż- Zarathustra ta' Nietzsche. Issa m'għadux l-eremit ta' darba, issa jinsab wiċċ imb wiċċ ma' realtà oħra, dik ta' ġewwa d-djar u tal-imsieraħ, tal-postijiet tax- xogħol u tad-divertiment, tal-iskejjel u l-knejjes. B'kuxjenza mwaħħda ma' dik tal-kożmos — il-Wieħed fil-Kollox u l-Kollox fil-Wieħed — bħal seqer qed jgħarrex x'inhu jseħħ madwaru. Huwa jibqa' dejjem is-sommo poeta, dak li jitkellem b'fomm Alla fejn hemm xi forma ta' inġustizzja. Imma fl-aħħar jintebaħ li l-ebda lingwa mhi se taħji d-diq, it- turment, l-ansja, is-solitudni u l-angst eżistenzjali. U f'waqtiet mhux mistennija jidħaq ma' min jidħaq, jibki ma' min jibki, iterraq ma' min iterraq. U finalment jinduna li jinsab għeri, b'idejh battala, ħieles minn kull katina ta' jasar.' Nagħlaq billi ngħid li f'din il-ġabra wieħed se jsib żewġ tipi ta' poeżiji: dawk li huma miktubin għal xi okkażjoni — jiġifieri li l-poeta jkollu jdejh marbutin għax bilfors irid iżomm mas-suġġett mitlub lilu; u oħrajn fejn jitwasslu direttament għandna min- nixxiegħa tal-kuxjent. Il-qawwa ta' Palma bħala poeta żgur li tinsab fit-tieni tip ta' poeżiji. Hawn qed nislet xi siltiet minn xi poeżiji tat-tieni tip. Imma la qed nitkellem dwar Palma ma nistax ma nsemmix dak li seħħ meta ġie Malta Benigni. Dan waqt is-serata staqsa jekk għandniex traduzzjoni bil- Malti tad-Divina Commedia ta' Dante. Imma dakinhar ħakmet id-dimenzja fost dawk preżenti. Mhux talli m'għandniex Divina Commedia kompleta, imma wkoll bit-terza rima u bl-endekasillabu (il-vers pereċċelenza). Palma finalment ġie onorat u mfaħħar qatigħ f'Ravenna fl-2008. 'Ħadd ma jibkik, għajr Malta, tħares kiebja fuq it-tmiem tiegħek, taħseb mingħajr hieda liema roqgħ'oħra se jiġrilha bħalek, ħtija tal-ġenn li ħakem lil uliedhal' (Lill-Għalqa Meqruda) 'Imbagħ'd erġa' mill-ġdid ħabbat fuq sidrek, agħsar għajnejk sa toħroġ l-aħħar demgħa, berraħ xufftejk, u għajjat f'wiċċ is-sema 'Imm' għaliex2/7 (Imm' Għaliex7) (To mv Dving Mother) 'Tibżax, aħna nafuk: il-versi tiegħek lil hinn minn xtutna kisbu kull foħrija, seddqulek ismek u saħħulek driegħek. Tibżax, aħna nafuk: nafu xi ssarraf; mibni vers vers u msaħħaħ bit-tbatija, il-mafkar tiegħek ħadd li ħadd ma jġarrafi' Minn irid kopja tal-ktieb jista' jikkuntattja lil Alfred Palma fuq l- emejl: palmalfOonvol.net IL-PONT tridx nibnu għarix għal tnejn f'ta' qali sewwasew biswit fejn jonfħu l-ħġieġ tridx nitgħaxxqu noqogħdu bl-ilwien tal-murtali u nkesksu n-nemes għall-fniek u t-tiġieġ tridx nagħmlu penitenza penitenza għal tliet darbiet biex ruħna fis tissaffa mill-ħtija u mid-dnubiet tridx immorru passiġġata u nixtrilek luminata imbagħad tridx it-tnejn flimkien insiru par firien bil-mustaċċi mibrumin u bi dnubna mislutin u ma' raxx id-dlam tal-lejl u kisnijiet mal-ewwel feġġ tal-kwiekeb fis-smewwiet nerġgħu lura lejn l-għarix f'ta' qali u qabel norqdu l-lejl ninfatru fatra qarabagħli ALBERT MARSHALL (minn Poeżiji 1964-2019, Horizons, 2019) M'GĦAD BAQA' M'għad baqa' l-ebda żiffa iġġorr il-fwieħa tiegħek ebda mewġa melliesa ma' ġismi ma titmiegħek. M'għad baqa' l-ebda sħaba iġġorr dellek wennies m'għadx għandi l-kuxjenza biex lili tagħti l-qies. JOE W. PSAILA (minn Fil-Aħħ u l-Baħħ, 2013) MAL-MEWĠ TAL-BAĦAR FOND Illejla tul ix-xtajta imxejna bla xejn kliem, skantajna lejn il-baħar imqanqal, mingħajr sliem. Illejla bħal tħajjarna li nċafċfu fl-ilmijiet, intiemgħu r-raxx u r-ragħwa, l-imluħa tal-ġrajjiet. Illejla nżilna ngħumu, ħassejna kiesħa l-mewġa, xammejna l-arja mielħa maż-żiffa ta' kull fewġa. Xewqitna kienet waħda: 'ma sibna l-ftuħ u ntlifna mal-mewġ tal-baħar fond. IL-PONT IL-BIŻA' ĦALLIEH GĦALL-WIŻGĦA Il-biża' ħallieh għall-wiżgħa. Ħalliha tiżgiċċa u tiżżagħbel fix-xquq ħalliha tingħażel minn denbha w qoxritha, titwerwer u taħrab minn kull din ta' ħluq. Inxteħtu fil-għama għal isfel qatigħ bħal friefet il-lejl tridu twarrbu l-istar. Fid-dalma — fil-beraħ bla biża' intasbu kotrana ma' saqaf il-għar. Ħallihom il-ħlejjaq f'kull għamla ħa jibżgħu mid-dehertkom sewdiena iftiehmu f'żgħożitkom fil-għaqda ħa' ssibu s-saħħa qalbiena. Il-biża' ħalluh għall-wiżgħa ħalluha tiżgiċċa w tiżżagħbel fix-xquq ħalluha tingħażel minn denbha w qoxritha titwerwer u taħrab minn kull din ta' ħluq. Li tibża' biżżejjed ġa żball wisq iktar jekk tibża' tiżbalja l-iżbula tal-beżżiegħ qatt tisbel, tiżżagħber għax tibża' tixxerred. Il-biża' waħedha — hi mara fil-kotra — hi raġel il-biża'. F'kull wiżna w kull kejl il-wiżgħa tiżżewweġ f'lewn dwarha tiżżewwaq imqar bħal bużbieża Iżda int le żagħżugħ jew żagħżugħa ilbes lewn wieħed bla biża' w ma' fehmtek sħiħa iżżewweġ w il-biża' ħallih għall-wiżgħa. Inxteħtu fil-għama għal isfel qatigħ w intrefgħu b'ħilitkom bħal friefet il-lejl li jbeżżgħu mhux jibżgħu bħall-wiżgħa moħbija w imwerwra ġo toqba bla kejl. Kont tajtni bewsa, ma, u ridt inżommha. Għaddejt subgħajja minn fuq ġbini bil-mod u bl-akbar ħlewwa. Ħallejt subgħajja jmissu 'l sidri biex bewstek tidħol ġewwa. Forsi dil-bewsa llum għadha magħluqa fija. Forsi dil-bewsa llum mietet kif mietu l-bqija. ĠORĠ BORG (minn Ċrieki fl-Għadira, 2013) PAĊI 'Agħtu l-paċi lil xulxin. ' .: U dar joffrili idu tfajjel ħelu t'erba' snin. Hekk kif b'subgħajja qbadt subgħajh ċkejkuna ħassejt mewġa ta' sliem qed tinvadini minn idu ratba w sħuna. Terraqt mat-tfajjel trejqet l-innoċenza ftit passi għal ftit ħin u bqajt sal-lum nittama li għad jerġa' jeħodli b'id t-tfajjel t'erba' snin. IL-PONT IL-ĠONNA Kemm huma sbieħ il-ġonna, miżgħuda b'siġar ta' kull qies; b'ħamrija ħamra miż-żrar ħafja, li tapit tidher donnha; b'disinn fiha maħrut min-nies, biex titnaddaf, u mill-mard safja. F'roqgħat xitel imħawla, ilewwnu bil-fjuri tagħhom; b'taħlit ta' kuluri madwarhom, u b'dawl tax-xemx imdawla, meta bl-abjad tiddi magħhom, fuq weraq li fetħu bi ħġarhom. B'vaski bl-ilma jittajjar, b'ħsejjes tagħhom jagħti mistrieħ, bil-papri jew ħut jgħumu fihom, jitla' fil-wiċċ jitħajjar, biex iduq iż-żiffa tar-riħ; ħalli sħana ma tagħmilx bihom. Tarahom bil-monumenti, ta' kull kobor u tifkiriet; f'dawk l-iStatwi kemm skulturati, jew irħam bħal dokument, ta' disinn ta' ħafna suriet, mitluqa jew wisq ikkurati. Huma lok, minn palazzi, u b'wesgħat fejn jilagħbu tfal; b' mużewijiet biex tidħol tara; b'kenn għall-maltemp u bnazzi; b'xi tjur fil-gaġeġ kbar u twal, biex min iżur, idur u jara. Hekk sbieħ il-ġonna mgħammrin, b'dak li żejjen ukoll tħaddar, b'dawk il-imfakar li għandhom storja; b'xi bank jew ċint, b'żmien mgħakkrin; bla ma hemm xejn x'tista' tmaqdar, għax ta' ġo fih magħmul bi glorja. JIEN MIN JIEN2 Jien min jien biex ngħid li iva, meta int tixtieq tgħid le7 Jien min jien biex ngħid żgur veru, met'int ma taħsibx l-istess2 Għaliex lest nipponta sebgħi meta naf li m'iniex ċert, meta naf li qalb ħaddieħor taf titkisser b'dan il-għelt7 Għaliex dejjem moħħni f'sieħbi li mex'aktar 'il quddiem, meta jiena bqajt nitnikker fit-tajjar tal-ħsieb qadim7 Lest li nibda nħalli lilek tgħid u taħseb dak li trid2 Lest li nkun kuntent b'li għandi mingħajr ma nkun ħsiebi fik2 Jew aħjar nistaqsi 'l Kristu dwar li tani u ma tanix, forsi fl-aħħar ngħix fil-paċi u naċċetta l-jien min jien2 MICHAEL CINI IL-FENEK U L-FEKRUNA Mhux tassew li l-fekruna tiġi l-ewwel jekk ittellaq mal-fenek. Bil-pass imkarkar tal-Verità kiebja tkaxkar riġlejha l-fekruna ħosbiena. Bil-pass ħarkien tal-Gideb storbjuż ilebbet bħal riħ il-fenek imżattat. Għarfa w umli bħall-Verità l-fekruna. Ma tintrigax bi tlielaq ma' fniek imżarġnin. IL-PONT Kollox bil-mod il-fekruna. Dejjem l-aħħar. Tasal meta jkun tard wisq bħall-Verità. Ma jitqalux bin-ngħas għajnejn il-fenek. Arah bla mistrieħ, arah jiffanfra, l-istess bħall-Gideb. u jirbaħ dejjem rebħiet finta. CARMEL SCICLUNA (minn L-Ambjent li Qeridna, Horizons, 2020) AĦNA NJAM TAL-BASTIMENTI Aħna njam tal-bastimenti nawfragati f'mewġ bla sabar… Aħna njam li jgħum f'wiċċ l-ilma, jasal l-art, imbagħad jinġabar. Aħna bżieżaq li jinfaqgħu ragħwa bajda tal-kurrenti; it-tkasbir li jgħum f'wiċċ l-ilma jasal s'hawn mal-bastimenti. Aħna żmien, ilkoll nixjieħu, bajtar mimli li ser jaqa'. Aħna żmien, mument li jgħaddi, minn dak kollu min jaf x'baqa'. Isem sieket fuq il-mafkar għal min jersaq biex jittawwal. L-ebda leħen ma jfissirlu. Ebda leħħa biex iddawwal. ALFRED GRECH (minn Imwejġiet, 2020) ID-DAR IMWAQQGĦA Ma ngħidx jien bħall-boloh li f'kennek kull lejla joħorġu l-eħieres, joħorġu l-erwieħ, iduru mal-kmamar imwaqqgħa, mudlama, jitolbu l-għajnuna, jitolbu l-mistrieħ; 'Mma ngħid illi f'kennek, f'ħitanek immellħa, f'qigħanek maqlugħa, miksija ħażiż, hemm għanja ta' qalb li titbekka miġugħa għat-telfa ta' kollox li kellha għażiż; Sew sew kif ġo qalbi hemm għanja w ilfiqa ta' dar illi waqgħet u saret tiġrif, u tilfet il-għożża ta' dak li kien fiha, u saret borġ ħerba mingħajr ma taf kif. Poeżiji Miġbura. L-Ewwel Volum, KKM, 1978) ERĠA' SETTEMBRUI Erġa', Settembru, ressaq fuq dil-gżira is-sebħ qaddis li tul is-snin jerfagħna biex ninsġu l-għanja tal-ħelsien, b'tifkira taż-żewġ rebħiet li tajt 'il Malta tagħna. Qajjimna biex tfakkarna l-ġieħ: għajjiena, fil-mixja tal-progress, tlifna l-istorja. Ħeġġiġna biex insellmu lill-qalbiena li darba kitbu b'demmhom dil-vittorja. Onfoħ ġo ruħna Ilum in-nifs li dewwa lill-midrubin ta' fuq is-swar ġellieda, urina kif intrifes ġieħ l-għedewwa li sabu fil-Maltin l-għaqda u r-rieda. Żewġ rebħiet kbar, ibq' għidhom lil kulħadd: żewġ kliel tar-rand li ma jitbielu qattl CHARLES COLEIRO (minn Il-Poeżija Maltija, miġbura minn Oliver Friggieri, MUP, 1996) Il-blat ġganti ta' Ħaġar Qim, ta' Ħal Tarxien u tal-Ġgantija huma għalija is-swat li jħarsu wirt arti. Iċ-ċrieki ta' snin l-imgħoddija moħbija f'ġuf zokk iż-żebbuġa jaħżnu l-imgħawwed, u l-friegħi bil-weraq ħadrana li jpaxxu 'l għajnejja juruni l-preżent. Il-ħarruba, tiżjin il-blat għeri u l-ħajt tas-sejjieħ mħatteb bl-irwiefen, huma għalija wirt arti Maltija li tħeġġeġ ġo qalbi IL-PONT tagħha t-tgawdija. MAURICE MIFSUD BONNICI (minn Weraq Sfajjar fix-Xagħri, 2009) IT-TIENI MEWĠA X'inhu dak li qed jiġġerra barra t-triq, ma jehdix ibeżża', igerrex u jwaħħax, li daħal fl-imħuħ tan-nies żera' fihom il-biża' għamilhom xettiċi u wassalhom biex jingħalqu u jinfatmu mill-bqija2 Ix-xhur ilu jħuf minn triq għal triql Kulħadd jaf bih u ħadd ma jista' għalihl Sax-xjenza donnha għejiet tmaħħaħ dwaru. Id-dinja globali, mimlija bil-għerf, tinsab timpala l-biljuni u bl-istudji ma jehdux. Kemm drabi r-riżultati ħareġ li nstabu imma n-nifs qawwi ma jtulx. F'tellieqa jinsabu bejniethom il-bniedem u n-natura — il-wieħed għaref, xjenzat iħabrek iħaffef ħa jasal dalwaqt u l-oħra kajmana bil-ġirja tagħha pass pass. ĠEW GĦALINA Ġew għalina bil-maxetti ma felħux għall-evidenza kellhom moħħhom ġa deċiż bla raġuni m'hemmx kurduni basta temmen fil-profitt marru u taru dal-valuri fit-tiftix u l-mistoqsija, basta tieħu dak li trid ħalli tpaxxi lill-qawwija. Tgħid infittxu xi triq oħra jew inlestu ruħna għall-oqbra2 Forsi Marx ittrasformat se jidhrilna b'xi salib2 JOHN P. PORTELLI (minn Taħt iċ-Ċirasa/Under the Cherrv Tree, PEG, 2008) TERESINKA PEREIRA L-Istati Uniti IL-PONT RAJENDER KRISHAN L-Indja (minn https://www.boloji.com/poem/26772/expression) EUGENIO MONTALE L-Italja (minn Montale. IL-PRINĊEP TAL-BIRGU, ta' Karmenu Mallia, BDL, 2020. Dan il-ktieb ta' 255 paġna nistgħu nsejħulu r-rumanz tas-Sette Giugno 1919 flimkien mat-tifkira tal-Ispirtu ta' Manwel Dimech li jinħass għaddej il-ħin kollu hekk li jispiċċa bit-twaqqif tal-Għaqda Dimekkjana'. Ir-rumanz ma jitkellimx biss mill-Birgu imma minn Ħal Qormi wkoll, għax billi l-Prinċep' kien jismu Jorge, ta' razza Griega, kien hekk imsemmi għal San Ġorġ. Kien ukoll f'Ħal Qormi li żewweġ lit-tfajla tiegħu, Ġirbija wkoll, bint wieħed mill-mexxejja Ingliżi li kellhom x'jaqsmu mal-ġlied bejn l-Ingliżi u l- Maltin li kienu magħsurin bil-ġuħ u bin-nuqqas ta' tmexxija tajba. Imma biċċa sewwa mir-rumanz tinħadem il-Birgu. Jorge kien se jkollu xi jgħid mal- Knisja minħabba li kien juri biċ-ċar li kien Dimekkjan. Dak iż-żmien Dimech kien f'ħabs Lixandra fl-aħħar jiem ta' ħajtu. Insiru nafu li Jorge kien 'Prinċep'. Il- Kanonku Federik, Malti Awstraljan, kien mhedded ukoll billi kien kontra dawk li ħaġġru 'l Dimech. B'hekk ingħaqad ma' dawk il-Qriema li ma kellhom x'jaqsmu xejn mat-tħaġġir. Il-kumplament. tal- karattri jkomplu jħawru l-intriċċi tar-rakkont li jispiċċa bl-Apoteosi tal-belt Vittoriosa. JA Lc m'eSGoħ ( Ġ jU f 78 40 PAĠNA MID-DJARJU TA' SANDRA, ta' Kris Dimech, Horizons, 2020. Dan hu rumanz li jifrex fuq iktar minn 200 paġna. Hemm 40 kapitlu, u kull wieħed jingħata data partikolari bħala titlu. Huma dati li jifirxu bejn is-17 ta' Mejju u l-25 ta' Ġunju. Dan id-djarju huwa l-ikbar ħabib ta' Sandra. Miegħu tiftaħ qalbha u tgħidlu dak kollu li jkun għaddej minn moħħha u minn ħajjitha. L-intriċċi jibdew meta xi ħadd jispara tliet tiri fuq l- għarus tagħha, Mikas, li jmut ftit ġranet wara. Dak li naqraw dwarhom huma erbgħin jum ta' tensjoni mentali li għaddiet minnhom Sandra miktubin fid- djarju skont kif rat l-affarijiet hi. Imma fl-istess ħin, il- Kummissarju tal-Pulizija jagħmel minn kollox biex isolvi l-każ ta' Mikas u każijiet oħra marbutin miegħu. Il-kapitli mhumiex twal u dan jikkontribwixxi biex ir-rumanz jinqara jgħaġġel. Hemm il-partijiet tad-djarju miktubin fil-korsiv u oħrajn miktubin mhux fil-korsiv u dan jindika li dan ix-xogħol narrattiv hu stilistikament varjat: hemm il-partijiet djarjistiċi, dawk fejn jitħaddem id-diskors dirett u partijiet oħrajn fejn kollox hu rrakkontat mill-prespettiva ta' narratur omnixxenti li jaf x'inhu għaddej kemm barra kif ukoll ġewwa, inkluż ħsus il-personaġġi li huma parti mill-istorja sħiħa. IL-MOSTA U L-MOSTIN BIR-RITRATTI. GĦADD 3, ta' Stanlev Mangion, 2020. Hemm kotba li jgħidu storja magħmula minn kapitli differenti bla ma jieħdu l-forma ta' rumanz jew ġabra ta' novelli. Dan it-tielet volum ta' Il-Mosta u l- Mostin bir-Ritratti huwa wieħed minn dawn: fih jiġbor mal-200 ritratt dwar il-Mosta u l-Mostin. Insibu nklużi ritratti ta' xogħlijiet ta' arti li hemm fil- Mosta, ritratti ta' niċeċ, ta' vestwarju tal-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira u ta' nies magħrufa. Taħt kull ritratt hemm notamenti - miktubin kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż — li jfissru fil-qosor kull ritratt. L- awtur uża l-ilsien Ingliż ukoll bil-għan li jintlaħqu qarrejja anki Maltin li jgħixu barra minn Malta u xi turisti. Kull ritratt għandu l-istorja partikolari tiegħu u wieħed jista' jgħaddi minuti twal jifli b'attenzjoni d-dettalji ta' xi wħud minnhom. Kollha flimkien ikomplu jirrakkontaw l-istorja ta' raħal li Ilum kiber f'belt, il-Mosta. Hija storja li ftit jafu biha u li Stanlev Mangion qed ikompli jberraħ għad-dawl. Il-ktieb jiswa 10 ewro u jista' jinxtara mingħand ħwienet ewlenin jew inkella direttament mill-awtur billi tintbagħat email fl-indirizz stanlevmangion (Ogmail.com. IL-MARA MIDINBA, ta' Salv Sammut, Horizons 2020. Dan huwa t-tmien rumanz ta' Salv Sammut, apparti li hu wkoll awtur ta' ġabra ta' novelli u erba' ġabriet ta' poeżija. Sister Clara jifrex fuq 350 paġna u jinqasam f'43 kapitlu, bi Preludju u Epilogu. Huwa rumanz li fih jinkixfu d-dgħjufija u l-kobor tal-ħlejqiet umani fit-tajjeb u fil-ħażin, fil-waqgħat u fil-qawmien tagħhom. Ħadd ma jista' jifhem kif abbuż fit-tfulija jista' jbiddel ħlejqa f'żewġ personalitajiet differenti: fuq naħa, mara midinba li tħobb sesswalment b'għira li twassal għal att kodard, u fuq l-oħra, soru altruwista li tikkastiga lil ġisimha b'mod aħrax biex titnaddaf mill-ħtijiet tagħha u twettaq l-akbar att altruwista. Hawn Sammut jagħtina ġrajja romantika u traġika fl-istess ħin: naqraw dwar imħabba ġenwina, emozzjoni mqanqla, għira għamja, ħbiberija sinċiera u tama ġdida. Bħal dejjem, dak ta' Salv Sammut huwa stil ta' kitba mexxej li jimbuttak tibqa' taqra minn paġna għal oħra, minn kapitlu għal ta' warajh, sakemm tasal għat-tmiem bla ebda tbatija, minkejja li jidħol sewwa fil-ħsus ġewwiena tal-protagonisti. Antoloġija ta' poeżiji għ Me, IMWEJĠIET, ta' Alfred Grech, 2020. Din hija r-raba' ġabra ta' poeżiji ta' Alfred Grech, wara Mix-Xefaq u Lil Hinn (2012), Petali f'Wiċċ l-Ilma (2014) u Erbatax-il Vers (2016). Din id-darba Grech jiġbor flimkien mal-150 poeżija li jippreżentahom alfabetikament skont l-ewwel ittra tal-ewwel vers li jagħti wkoll l-isem ta' kull poeżija. L-għażla ta' Grech hija l-prosodija u l-metrika tradizzjonali, bil-kwartini, ir-rima mqabbża, l-endekasillabu, u s-settenarju bħala l-favuriti tiegħu. Il-versi huma mexxejja, il- kliem sempliċi u l-ixbihat mill-isbaħ, u dawn huma kollha xhieda ta' poeta li jaf iħaddem sewwa kemm il-kelma Maltija kif ukoll il-mekkaniżmi li titlob poeżija mirquma, korretta, mhix nieqsa minn profondità ta' ħsieb u mużikalità mill-isbaħ. Grech ifakkarna li l-poeta huwa l-ħalliem, bniedem solitarju u sensittiv għall-aħħar li jaf xi tfisser il-ġerħa, l-aktar dik emozzjonali u psikoloġika, imma li jsib l-iżvog u s- serħan tiegħu fil-kitba ta' versi riflessivi, li għandhom mit-talba, mill-eleġija, mit-tifkira, mis- skiet li jesprimi l-magma tbaqbaq f'ruħ il-poeta, versi li jesprimu mħabba, xewqat, stagħġib, u l-bqija. U STEJJER OĦRA IX-XWEJJAĦ TAL-ĠUGARELLI U STEJJER OĦRA, ta' Patrick Sammut, Horizons, 2020. Din hija l-ħames ġabra ta' stejjer għat-tfal ta' Sammut. Hawn insibu 17-il storja ġdida li fl-imgħoddi l-awtur irrakkonta lil uliedu tard filgħaxija, u li wara għaddiehom minn proċess ta' tirqim li għamilhom tajbin biex jinqraw kemm miż-żgħar kif ukoll minn min ħalla warajh l-età tal-ħolm u tal-innoċenza. Huma stejjer fejn għandna kemm bnedmin kif ukoll bhejjem differenti bħala protagonisti jew personaġġi. Huma stejjer li għandhom kemm mir- realtà ta' kuljum, kif ukoll mill-ħolma, mill-ħrafa, mir-realiżmu maġiku, u mill-cartoons li spiss rajna fuq it-televiżjoni. Sammut juża lingwa u stil mexxejja, flimkien ma' Malti idjomatiku, biex b'hekk l-esperjenza tinbidel f'waħda li tagħti pjaċir u tgħaddi wkoll messaġġ pożittiv. L-ispazji fejn isseħħ l- azzjoni tal-istejjer huma familjari, u oħrajn li jmorru lil hinn mir-realtà li mdorrijin inġarrbu kuljum. Dawn huma stejjer li joffru waqtiet ta' mistrieħ u ta' riflessjoni lill-qarrejja minn għaxar snin 'il fuq. FIR-RUTINA TAL-KWARANTINA, ta' Alfred Massa, BDL, 2020. F'dan ir-rumanz ġdid li jtul mal-150 paġna, Alfred Massa jintrabat ma' avvenimenti tal-preżent: jirrakkonta kif il-Corona-19 laqatna kemm bħala poplu Malti imma anki kif laqat lil numru ta' personaġġi fittizji li b'xi mod jew ieħor jistgħu jkunu jien u inti stess. L-istil huwa wieħed mexxej ladarba l-ġrajja tinqasam fi 17-il kapitlu u kull kapitlu jerġa' jinqasam f'partijiet iċken. Fost it-temi li jittratta Massa nsibu l-familja, l-imħabba, il-ħbiberija, id- destin, il-ħajja bit-tlajja' u l-inżul tagħha, inklużi s- sabiħ taż-żgħożija, ir-responsabbiltajiet li ġġib magħha l-adultezza u l-uġigħat tax-xjuħija, inklużi l- mard u l-mewt, bit-twemmin Nisrani bħala ankra li wieħed jista' jaqbad magħha u jissabbar. Il-vuċi narranti mhix parti mill-ġrajja u allura, apparti l- partijiet djalogati marbutin mal-personaġġi fittizzji, insibu wkoll bosta riflessjonijiet min-naħa tan- narratur. Dan hu fuq kollox xogħol fittizzju, imma hu wkoll dokument li jfakkar bosta dettalji li għexna f'dan il-perijodu ta' ħajjitna: kif laqat il-virus taqsimiet differenti tas-soċjetà Maltija; l-importanza tat-tobba u l-infermiera fil-ġlieda tagħhom kontra l- Corona-19. Hu wkoll rumanz li donnu jieqaf fin-nofs u jħalli għadd ta' mistoqsijiet mhux imwieġba. IMKIEN GĦALL-KENN, ta' John P. Portelli, Horizons, 2020. Din hija l-ħames ġabra ta' poeżiji ta' dan il-kittieb Malt-Kanadiż, fosthom Bejn Żewġ Dinjiet/In Between (2003) u Taħt iċ-Ċirasa/Under the Cherrv Tree (2008). imkien għall-Kenn tiġbor fiha wieħed u ħamsin poeżija miktuba fi ħdax-il pajjiż differenti f'dawn l-aħħar ħames snin. Il-ktieb jinkludi daħla analitika ta' Simone Galea, u kummenti minn John Baldacchino, Immanuel Mifsud, Norbert Bugeja, u Adrian Grima. Skont Norbert Bugeja, 'din hi poeżija li tiskoprina u tiftħilna l-imkejjen siekta fina nfusna aħna u nqallbu fix-xbihat, fil-pjazez, fil-gżejjer u l- ħsejjes tal-qalb.'' Fi kliem John Baldacchino mbagħad, ''fil-poeżija ta' Portelli, id-dnub isir virtu … f'din il-ġabra m'hemmx konsolazzjoni ħlief dik tal- vjaġġ. ' Barra poeżiji, John P. Portelli ppubblika wkoll żewg ġabriet ta' novelli (Inkontri ta' Kuljum. Skizzi (2018) ippubblikat ukoll bl-Ingliż, Evervdav Encounters, u L-Ittri ta' Osama u Stejjer Oħra, 2019) u rumanz (Kulħadd Barra Fajża, 2018). Issa li rtira minn professur fl-Università ta' Toronto wara karriera ta' 38 sena, Portelli jgħix bejn il-Kanada u Malta u bnadi oħra.