Kelmtejn mit-traduttur Daħla Hu ta' sodisfazzjoni kbir għalija li qed nippreżenta Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu / La Maison du chat-qui-pelote, l-ewwel traduzzjoni tiegħi mill-pinna ta' Honoré de Balzac, meqjus fil-kamp letterarju Franċiż bħala l-akbar rumanzier tas-seklu dsatax. Għalhemm f'ħajtu Balzac qala' kritika negattiva kbira minn irkejjen li ma kinux lesti japprezzaw linnovazzjonijiet u l-ħiliet letterarji tiegħu, hu xorta waħda kien apprezzat minn żmienu 'l hawn kemm minn pubbliku ta' qarrejja mifruxin mad-dinja kollha kif ukoll minn awturi kbar bħalu kontemporanji u mhux, fosthom Hugo, Baudelaire, Dostoyevsky, Browning, Marx, Strindberg, Proust u Alain. Illum il-ġurnata l-kritiċi u l-istoriċi tal-letteratura jqisuh kif tassew jistħoqlu bħala missier ir-rumanz Franċiż modern. It-traduzzjonijiet tax-xogħlijiet ta' Balzac b'bosta lingwi bdew fi żmienu u ftit tas-snin wara mewtu. Sal-lum xogħlu għadu jiġi ppubblikat bil-Franċiż u bi traduzzjonijiet aġġornati jew b'verżjonijiet ta' traduzzjonijiet ġodda minn pubblikaturi mid-dinja kollha. Sa fejn naf jien dan hu l-ewwel xogħol ta' Balzac li qed jiġi tradott għall-Malti. Ninsabu ferm wara ilsna oħrajn. Dan ma jfissirx li għandna għax naqtgħu qalbna li xi darba xogħlijiet letterarji minn awturi bħal Balzac jaraw id-dawl bi lsienna. La xejn ma żamm jew iżomm il-lingwi kbar milli jittraduċu xogħlijiet letterarji allura xejn ma għandu jżommna milli nagħmlu bħalhom. Il-lingwi l-kbar fehmu u għadhom jifhmu li t-traduzzjoni letterarja hi l-għajn li ħteġilhom jixorbu minnha biex ikomplu jikbru u jissaħħu. Balzac innifsu fil-bidu tal-karriera tiegħu hu prova ta' din it-tendenza billi bħala awtur hu ġie influwenzat – biex nagħti eżempju wieħed biss – mix-xogħol ta' James Fenimore Cooper li fi żmienu kien diġà tradott għall-Franċiż.3 Mela jekk il-Malti kemm dak miktub kif ukoll mitkellem irid tassew jissaħħaħ jeħtieġlu ta' bilfors li jinkorpora fih – bħalma għamlu u għadhom jagħmlu lingwi aktar mifruxin minnu – ix-xogħlijiet letterarji tal-awturi l-kbar miktubin b'ilsna barranin. Il-ġeneru tal-letteratura tradotta ma jagħmilx għajr isaħħaħ il-kittieb Malti u fl-aħħar mill-aħħar il-letteratura Maltija. Nimmaġina li bosta minnkom se jistaqsu lilhom infushom għaliex fost il-lista twila taxxogħlijiet letterarji ta' Balzac l-għażla tiegħi kellha taqa' fuq ir-rakkont ta' La Maison du chat-qui-pelote jew kif qed nittraduċih bl-isem ta' Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu? Filħajja xejn ma jiġri b'kapriċċ. Din in-novella twila ta' Balzac kienet tagħmel parti millprogramm ta' studju li jien segwejt fl-Università ta' Poitiers fl-1988. Konna għamilnielha analiżi testwali li fiha studjajna l-kapaċità tat-teknika u l-istil ta' Balzac li mhux lakemm tifhimhom kif ġib u laħaq. Għalhekk meta rritornajt Malta kienet diġà nibtet fija x-xewqa li xi darba nittraduċi din in-novella bil-Malti biex il-qarrej lokali jkun jista' japprezzaha daqsinsew bi lsien pajjiżu. Tagħrif dwar il-kitba u l-istil ta' Balzac Fil-letteratura, in-novelli u r-rumanzi ta' Balzac taw bidu għar-realiżmu tas-seklu dsatax. Balzac joffri lill-qarrej narrazzjoni u deskrizzjoni affidabbli ta' dak li kien għaddej madwaru kemm fuq livell personali kif ukoll fuq dak storiku u soċjali. Hu jibqa' magħruf ħafna għaddeskrizzjonijiet iddettaljati tal-persunaġġi u tal-lokalitajiet li kien josserva. F'kitbitu, kif ngħidu bil-Malti, kien iqaxxar dak kollu li kien jiddeskrivi. Fil-fatt, f'Id-Dar tal-Qattus birRakketta f'Idu hu jirnexxilu jpitter bil-linka u l-kitba dak li l-pittur jirnexxilu jpitter fuq it-tila biż-żjut u l-kuluri. Balzac twieled u għex bejn is-snin 1799 u 1850. Perjodu li kien rikk fl-istorja u mimli taqlib politiku, ekonomiku u soċjali kemm fi Franza kif ukoll fl-Ewropa. Fl-1799 l-Ewwel Repubblika Franċiża li kienet ħadet post il-Monarkija kienet fi triqtha lejn l-Imperu ta' Napuljun Bonaparti. Balzac fi tfulitu esperjenza l-glorja ta' Napuljun u fl-adolexxenza lwaqgħa tiegħu li ħalliet konsegwenzi kbar kemm fuq is-soċjetà Franċiża kif ukoll fuq issoċjetajiet kontinentali. Hu assista wkoll għar-ritorn tal-Monarkija ta' Karlu X, l-irvellijiet kontriha, ir-renju ta' Lwiġi Filippu ta' Franza, u l-bidu politiku tat-Tieni Repubblika mmexxija minn Karlu Lwiġi Napuljun Bonaparti. Għalhekk nistgħu nimmaġinaw x'taħlita ta' ideat, kredijiet u realtajiet kienu jħawdu l-qagħda politika li għex fiha l-awtur. B'riżulat ta' dan l-isfond soċjali, politiku u storiku, fir-realiżmu ta' xogħlijietu Balzac jinkorpora u jirrifletti bl-akbar awtentiċità li tista' toffri d-deskrizzjoni narrattiva, il-persunaġġi li hu jirnexxilu joħloq mill-imaġinazzjoni tiegħu. Permezz ta' persunaġġi fittizji u mhux, hu jiddeskrivi nies li ta' kuljum kien jaħbat magħhom fl-epoka ta' żmienu: il-membri ta' familtu, ħbiebu, il-kuntatti letterarji, ir-rivali, il-politiċi b'idealiżmi differenti, il-membri tas-soċjetà inġenerali. F'ċerti persunaġġi Balzakjani niltaqgħu wkoll ma' karattri meħudin minn tnejn jew tliet persuni li jissawru bil-pinna tal-awtur f'persunaġġ wieħed. F'din in-novella b'mod partikulari Balzac ifassal il-persunaġġi ta' Virginie u Augustine fuq iż-żewġ ħutu bniet Laure u Laurence filwaqt li l-persunaġġi tas-Sur u l-Madama Guillaume jsawwarhom fuq in-nanniet materni tiegħu li f'Pariġi kienu fin-negozju tad-drappijiet fl-epoka Napoleonika. Hawnhekk naraw li Balzac kien diġà qed iħaddem it-teknika li Proust aktar tard isejħilha "illuminazzjoni retrospettiva" fejn il-kittieb jistrieħ fuq il-memorji ta' tfulitu meta jerġa' jiltaqa' magħhom snin wara hu u jikteb ix-xogħol letterarju tiegħu. Hu fatt magħruf li x-xogħlijiet letterarji jittraxxendu żmienhom. Iżda dawn ma jirnexxilhomx jibqgħu validi jekk ma jmissux man-nervituri tan-natura u l-kundizzjoni umana. U bla dubju ta' xejn La Comédie humaine, l-opra sħiħa tal-univers maħluq minn Balzac, jirnexxilha tagħmel dan il-pass kreattiv. Ir-realiżmu mħaddem minn Balzac fih innifsu ma jgħid "xejn" ġdid iżda x-"xejn" li jgħid jew aħjar li jsawwar kitbietu jfisser ħafna. B'hekk, bħall-biċċa lkbira tax-xogħlijiet ta' Balzac, in-novella La Maison du chat-qui-pelote hi eżempju konkret tar-realiżmu bħala fenomenu letterarju. U għalkemm din mhix ħlief rakkont qasir (récit), minn xeni tal-ħajja privata, xorta waħda jinsabu marsusin fiha bħas-sardin għadd ta' temi marbutin man-natura umana. Fost oħrajn niltaqgħu ma' dawk tal-imħabba, id-divorzju, ilkonflitti fi ħdan l-artisti, id-destin, il-klassijiet soċjali, l-ambizzjonijiet, l-edukazzjoni u b'mod speċjali t-tema tas-sopravvent tal-familja fuq l-individwu. Sitwazzjonijiet li nħabbtu wiċċna magħhom jew ma xi wħud minnhom jekk mhux ta' kuljum tal-anqas f'diversi fażijiet matul ħajjitna. L-istorja ta' Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu tista' tinqara għal dak li hi. Iżda allegorikament tista' titqies ukoll li hi l-ħrafa ta' Ċenerentola bil-maqlub jew it-tkomplija tagħha lil hinn mit-tmiem pożitiv li din tispiċċa bih. Ir-realtà wara kollox mhix ħlief iddiżintegrazzjoni tal-illużjonijiet tal-ħrejjef immaġinattivi. Hawnhekk hu rimarkabbli l-fatt li Balzac jipponta lejn din l-interpretazzjoni fejn fir-rakkont jagħmel referenza diretta għal din il-ħrafa meta l-familja Guillaume tmur għar-rapprezentazzjoni tagħha fit-teatru tal-Variétés. Dan ir-rakkont jixhed ukoll li n-novelli u r-rumanzi ta' Balzac mhumiex sempliċement stejjer iżda wkoll mezz li bih l-awtur jesponi l-filosofija tiegħu u dik tal-filosfi li hu kien midħla tagħhom bis-saħħa tal-qari intensiv tiegħu. F'Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu toħroġ fiddeher l-influwenza Platonika meta Balzac jirreferi għall-kunċett tal-intelliġenza u jekk din hix preżenti fil-bniedem qabel twelidu. Naraw ukoll kif hu jħaddem it-teorija tiegħu li n-nies u loġġetti ta' madwarhom huma organikament assoċjati. Eżempju tipiku f'din in-novella hu dak tal-Madama Guillaume li ma tistax teżisti mingħajr il-ħanut tad-drappijiet. Fi kliem ieħor filbiċċa l-kbira tax-xogħlijiet ta' Balzac tinħass bejn il-persunaġġi u l-ambjent tagħhom relazzjoni simbjotika. Balzac jiddeskrivi lil Madama Guillaume bħala mara mwaħħla malbankun tal-ħanut biex b'hekk hi kważi kważi ssir parti minnu u hu parti minnha. Fin-novella jinħass ukoll l-aspett teatrali. Id-diskors tal-persunaġġi fir-rakkont hu ftit iżda dan faċilment jista' jitqies bħad-diskors li jingħad fuq il-palk fl-isfond tax-xeni deskrittivi mpittrin millawtur innifsu. F'ċerti mumenti l-qarrej isibha diffiċli ferm biex jiddistingwi bejn Balzac irrumanzier u Balzac id-drammaturgu. Dan l-element teatrali jinħass l-aktar lejn tmiem innovella. Madankollu, sabiex nifhmu r-rakkont aħjar u fl-istess waqt x'kellu f'moħħu Balzac jeħtiġilna npoġġu Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu fit-tapizzerija tal-Kummiedja Umana fejn hu jkompli jiżviluppa b'mod aktar profond xi wħud mill-persunaġġi li jinsabu fih fid-diversi partijiet tagħha. Hu jagħmel dan billi jkompli jisfrutta f'kitbiet oħrajn ħajjet il-persunaġġi tiegħu bl-użu tat-teknika tal-persunaġġi rikurrenti. Din it-teknika jħaddimha b'kapaċità kbira kemm f'din in-novella kif ukoll b'mod retrospettiv f'xogħlijiet sussegwenti. Karattri bħal Joseph Lebas u d-Dukessa de Carigliano, li jidhru għall-ewwel darba f'Id-Dar tal-Qattus birRakketta f'Idu, biex nagħti eżempju bihom, jidhru u jkomplu jiġu żviluppati u analizzati f'novelli u f'rumanzi oħrajn li Balzac kitibhom ftit taż-żmien jew snin wara. Mentri persunaġġi oħrajn bħal César Birotteau, li f'Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu isimu jissemma darba biss, apparti milli jidher wkoll f'xogħlijiet oħrajn tal-Kummiedja Umana, iġib saħansitra l-isem tar-rumanz miktub proprju dwaru bejn 1833–7. Kif jinsisti Hubert Juin, flimkien ma' studjużi u ammiraturi oħrajn tal-awtur fosthom Marcel Proust, il-kobor ta' Balzac jista' bl-aħjar mod jidher u jiġi apprezzat bil-qari u l-analiżi tax-xogħol integrali tiegħu. Dan hu xogħol tassew kolossali li fih niltaqgħu ma' kważi 3,500 persunaġġ. Teknika favorita li Balzac juża f'din in-novella hi dik tal-mise en abîme li permezz tagħha joħloq kwadru ġo kwadru bħal meta nħarsu lejn id-dehriet ma jispiċċaw qatt f'żewġ mirjiet li jirriflettu lil xulxin. F'dan il-każ, biex nieħdu eżempju wieħed biss, inħarsu ftit lejn l-isem tan-novella. L-isem Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu mhux biss hu l-isem tal-ktieb iżda wkoll hu l-isem tad-dar tan-negozju li dwarha tiżvolġi parti sostenzjali mill-istorja. B'hekk mir-realtà tan-narrazzjoni ngħaddu għar-realtà tat-titlu, tal-qoxra tal-ktieb. Fl-istorja d-dar bittabella tal-Qattus bir-Rakketta tiġi mpittra mill-pittur de Sommervieux; għalhekk it-titlu u ddar jerġgħu jiddaħħlu fi kwadru ieħor permezz tax-xena artistika. Inkomplu mbagħad ninkorporaw dan kollu fi kwadri oħrajn meta nżommu f'moħħna li n-novella tagħmel parti integrali wkoll mix-Xeni tal-Ħajja Privata (Scènes de la vie privée), mill-Istudji tal-Manjieri (Études des moeurs), mill-Kummiedja Umana (La Comedie humaine): id-dinja li Balzac billi miet ta' wieħed u ħamsin sena ma rnexxilux kif xtaq li joħloqha u jiżviluppaha kollha u li finalment kienet tagħmel parti minn moħħu u ħajtu. Mela fi ftit kliem din il-mise en abîme partikulari bejn wieħed u ieħor f'din in-novella timxi fuq dawn il-linji: id-dinja esterna – limmaġinazzjoni jew moħħ l-awtur – Ix-Xeni tal-Ħajja Privata, L-Istudji tal-Manjieri u lKummiedja Umana fit-totalità tagħha – in-novella stess – it-titlu tan-novella – id-dar infisha – il-pittura ta' Sommervieux.