Ħarġa numru 24: Settembru, 2014 miġbura minn Patrick Sammut Nibda b'kumment li Roberto Saviano għamel fuq fb fl- 20 ta' Awwissu 2014 dwar il-qtil tal-ġurnalista freelance Amerikan ta' 40 sena, James Folev, min- naħa tal-jiħadisti sunniti: ''Ancora sangue innocente. Dan iwassalni għat-tieni ħsieb. Il-kittieba għandhom ikunu residenti regolari, anzi permanenti, fl-iskejjel, fil-libreriji pubbliċi, fil-ħwienet tal-kotba, fis-swali tal-kunsilli lokali u f'postijiet pubbliċi oħrajn. Hekk biss tikber u tixxerred l-imħabba għall-qari u għall- ktieb. Hekk biss is-suq tal-ktieb, in partikolari tal-ktieb Malti, jissaħħaħ dejjem iktar. Hekk biss inkunu nistgħu ngħidu li dak tagħna huwa poplu matur fil- ħsieb, mela poplu li jaħseb b'moħħu u għandu sens kritiku, jaf verament jagħżel bejn it-tajjeb u l-ħażin, jirrispetta lil ta' madwaru, u ma jibżax isemma' leħnu fejn ikun jeħtieġ bla ma jitmexxa minn imnieħru. Mhix ħaġa ġdida li ċerti kittieba jiġu mistiedna kultant żmien fl-iskejjel jew f'sedi partikolari biex jitkellmu ma' studenti u l-pubbliku. Imma dawn huma okkażjonijiet rari. Li qed ngħid hu li għandu jkun hemm struttura apposta — struttura ġusta — li tiġbor fiha numru limitat ta' kittieba differenti, ta' kompetenzi, interessi u ġeneri letterarji differenti, u li tkun tista' torganizza fuq bażi regolari laqgħat fejn il- poplu, partikolarment it-tfal u ż-żgħażagħ, ikunu il-pont a jistgħu jiġu wiċċ imb wiċċ u jitkellmu ma' min qed jikteb u jippubblika l-ktieb Malti llum dwar kwistjonijiet kemm ''żgħar' kif ukoll 'kbar'. Hawn m'iniex nirreferi biss għall-kittieba li ilhom żmien twil li sabu n-niċċa tagħhom minħabba merti letterarji jew minħabba raġunijiet oħra u li ilhom igawdu miż-żejża ġeneruża u selettiva ta' għejun differenti anki minħabba kuntatti favorevoli. Qed nirreferi għal kittieba ta' kull livell, anki dawk li xogħlijiethom mhumiex fuq quddiem nett bħala livell letterarju. Nafu li l-parti kbira tal-qarrejja tieħu gost bil-qari ta' xi rumanz jew versi sempliċi, bla ħafna kumplikazzjonijiet u toqol ta' xbihat ċerebrali jew ingaġġ psiko-soċjali. Hawn il-qari jservi fuq kollox bħala mistrieħ. Hemm min se jgħid li lill-poplu agħtih il-medjokri u jikkuntenta. Li qed ngħid jien hu li biex tixxerred l-imħabba għall-qari u għall-ktieb hemm livelli differenti li l-qarrej jeħtieġ jgħaddi minnhom; ħadd ma telaq jiġri qabel ma tgħallem jimxi. U s- sempliċi għandu jkun fażi li wieħed eventwalment joħroġ minnha biex wara jgħaddi għal xogħlijiet iktar engage. Fuq kollox hija esperjenza pożittiva tassew id-djalogu-konfront dirett kemm mal-kittieba differenti, kif ukoll bejn l-istess qarrejja. U hawn għandhom rwol ewlieni anki l-kritiċi kif ukoll l- Università. L-AĦBARIJIET LEJLA TA' POEŻIJA FLIMKIEN MA' POETESSA MILL- ITALJA Nhar il-Ġimgħa, 25 ta' Lulju, l-Għaqda Poeti Maltin tellgħet Lejla ta' Poeżija fis-sala ewlenija tal-Ministeru għall-Edukazzjoni u Xogħol, fil-Furjana. Waqt din il-lejla nqraw poeżiji b'ilsna differenti minn membri tal- Għ.P.M. Iċ-ċentru tal-lejla kienet it-tnedija tal-ġabra ta' poeżiji CON GLI OCCHI DEL CUORE (2014) tal-poetessa Taljana minn Morbegno (Sondrio, Lombardia), Paola Mara De Maestri. Din kienet it-tieni darba li De Maestri pparteċipat f'lejla ta' poeżija mtellgħa mill-Għ.P.M. L- aħħar darba kien fl-2009 fir-Razzett tal-Markiż Tabone, fil-Mosta. Inqrat bijografija qasira tal-poetessa mill- membru u poeta Emmanuel Attard Cassar u aktar tard Patrick Sammut -li kiteb l-introduzzjoni kritika għal dan il-ktieb — intervistaha f'rabta mal-ġabra poetika ġdida tagħha. Preżenti kien hemm ukoll l-artist u għalliem tal-Arti u Storja tal-Arti, Hilarv Spiteri, li ħa ħsieb it- tpinġijiet li jakkumpanjaw il-poeżiji ta' De Maestri. Waqt il-lejla l-President tal-Għ.P.M., is-Sur Charles Magro, għamel id-diskorsi tal-ftuħ u tal-għeluq, Miriam Ellul, l-URP tal-Għaqda, mexxiet il-lejla, filwaqt li Rav Ellul ipprovda l-intervalli mużikali permezz tal-kitarra. ANNIVERSARJU ĠUŻE CHETCUTI Nhar il-Ġimgħa, l-1 ta' Awwissu 2014, l-Akkademja tal- Malti flimkien mal-Għaqda Poeti Maltin u l-Għaqda Filantropika Talent Mosti, tellgħu Lejla Mużiko- Letterarja f'ġieħ il-kittieb u poeta Ġużċ Chetcuti li proprju din is-sena jagħlaq mitt sena minn twelidu. Il- ftuħ sar mill-President tal-Għ.P.M., Charles Magro, li tkellem dwar Chetcuti bħala Poeta, Rumanzier u Drammaturgu, imma anki bħala bniedem li ddedika ħajtu lill-ilsien Malti. Saviour Camilleri ta ħjiel bijografiku ta' Ġużċ Chetcuti, filwaqt li l-Prof. il-pont g i Friggieri tkellem dwar il-Proża Realista ta' Chetcuti. Patrick Sammut qara diskors bl-isem ta' ''Malta bejn il- glorja tal-imgħoddi u l-apatija u l-indifferenza tal- preżent' f'rabta mal-poeżija ta' Chetcuti, filwaqt li Mons. Victor Grech tkellem dwar xi tifkiriet tiegħu dwar il-kittieb minn Bormla. Waqt is-serata nqraw għadd ta' kitbiet ta' Ġużċ Chetcuti, fosthom poeżiji bħal Hekk Hi l-Ħajja, F'Shelter, Il-Qniepen tar-Rebħa, Matul is-Snin tal-Ħajja, Id-Dawl Qed Jgħib, u Għamja, u kitbiet oħra bħal it-Testment. Il-kantawtur Walter Micallef ipprovda l-intervalli mużikali. L-għeluq kien f'idejn is-Segretarju tal-Akkademja tal-Malti, Joe P. Borg. Wara kien hemm riċeviment żgħir. Il-post fejn seħħet din is-serata kien iċ-Ċentru Nazzjonali ta' Kultura, ir-Razzett tal-Markiż Tabone fil-Mosta. Charles Magro jindirizza lill-pubbliku preżenti għas-serata f'ġieħ Ġużà Chetcuti. Nhar il-Ħadd, 10 ta' Awwissu. xi. kittieba minn Inizjamed kienu parti mill-Bieganski Art Festival li ttella' għall-ewwel darba fiċ-Ċentru tal-Mediterran għall-Konferenzi, il-Belt Valletta. Il-wirja tal-arti kienet miftuħa mid-9 a.m. sad-9 p.m. filwaqt li s-serata ta' qari bdiet fit-8 p.m. Il-kittieba li qraw xogħolhom kienu Clare Azzopardi, Claudia Gauci, Leanne Ellul, Keith Borg, Maria Ganado, Simone Inguanez, Priscilla Cassar, Walid Nabhan u Nadja Mifsud. Matul is-serata kien hemm ukoll daqq ta' mużika jazz minn Effie Azzopardi u David Grech. L-AĦBARIJIET FILM FRANĊIŻ B'SOTTOTITLI MALTIN Nhar it-Tnejn, l-4 ta' Awwissu fid-9 p.m. seħħet waħda mis-serati tal-Evenings On Campus li kienet iddedikata għal film ieħor magħruf sottotitolat bil-Malti, LE HAVRE, tad-Direttur Aki Kaurismiàki. Id-Dipartiment tat- Traduzzjoni tal-Università ta' Malta ħa ħsieb it- traduzzjoni tas-sottotitli, xogħol: tal-istudenta Emanuela Vella taħt is-superviżjoni ta' Dr Toni Aquilina. ADRIAN GRIMA Fl-AWSTRALJA, MISTIEDEN TAL- GRUPP LETTERATURA MALTIJA Nhar il-Ħadd, 13 ta' Lulju, il-Grupp Letteratura Maltija tal-Victoria, organizza programm letterarju biex ta merħba lill-awtur u poeta Malti, Dr Adrian Grima, li tela' Melbourne fuq btala. Dan seħħ fis-Sala taċ-Ċentru Malti ta' Parkville. Paul Vella, PRO tal-Grupp u li kien ilu f'kuntatt ma' Dr Grima minn żmien qabel, fetaħ il- programm. Wara, il-President tal-Grupp, Dr Victor Sammut, tkellem dwar il-Grupp u qal li x-xogħol tiegħu hu li jkabbar l-użu tal-Ilsien Malti u l-kultura Maltija. Dr Grima qara kemm poeżiji kif ukoll siltiet ta' proża minn tiegħu. Il-programm kien imżewwag anki b'qari ta' xogħlijiet letterarji minn membri tal-Grupp u anki minn interventi mużikali. Dr Victor Sammut, f'isem il-Grupp ippreżenta xi kotba bil-Malti li juru x-xogħol tal-Grupp Letteratura Maltija tal-Victoria u Adrian ippreżenta xi kotba minn tiegħu għal-librerija taċ-Ċentru Malti. Paul Vella ħa l-okkażjoni biex jieħu lil Adrian Grima fil- librerija taċ-Ċentru Malti li hi meqjusa l-ikbar librerija ta' kotba bil-Malti barra minn Malta. Adrian Grima waqt il-lejla mtellgħa mill-Grupp Letteratura Maltija. il-pont TOĦROĠ ANTOLOĠIJA TA' LETTERATURA MALTIJA FL- INGILTERRA Fis-sensiela internazzjonali ta' kotba lesser Used Languages of Europe (maħruġa minn Francis Boutle Publishers ta' Londra — email:info(Cfrancisboutlie.co.uk), is-sitt volum huwa This Fair Land — An Anthologv of Maltese Literature, editjat minn Charles Briffa b'daħla minn Oliver Friggieri (editur tas-sensiela: Alan M. Kent, 2014 — ISBN 978 1 903427873), 525 pp. Din l-antoloġija, li għadha kemm ħarġet f'Awwissu, turi l-iżvilupp tal- moħħ Malti matul iż-żminijiet u għaldaqstant tiċċelebra l-isforzi intellettwali tal-Maltin. Hija ġabra komprensiva ta' madwar 200 test bil-Malti akkumpanjati minn traduzzjonijiet friski bl-Ingliż. Mill-għajdut orali tas-sekli mgħoddija u l-ftit kitbiet bikrin bil-Malti sal- esperimenti u t-taħbit biex il-Malti jibqa' ħaj tas-sekli tmintax u dsatax u l-kisbiet kbar fil-kitba bil-Malti tas- sekli għoxrin u wieħed u għoxrin, This Fair Land jesplora l-isforzi ta' kittieba individwali u joffri ġrajja ċara tal-atmosfera storika wiesgħa li sawret l- espressjoni miktuba. Poeżija, proża, drama, kitba reliġjuża, artikli ġurnalistiċi, testi storiċi, siltiet xjentifiċi, espożizzjonijiet kulturali — kollha juru l-evoluzzjoni tal- lingwa li għal sekli sħaħ kienet imwarrba mill-ħakkiema barranin u mill-Maltin tal-klassijiet għolja, imma baqgħet ħajja bis-saħħa u r-rieda tal-Maltin il-baxxi ta' bla edukazzjoni. Il-kitbiet bil-Malti magħżula u t-traduzzjonijiet friski bl-Ingliż juru l-moħħ Malti fi żminijiet differenti u juru x'kellu ħila jikseb dan l-ilsien minkejja l-iżvantaġġi politiċi u ideoloġiċi li kienu joħonquh. Din il-ġrajja tal-Malti (l-unika lingwa Semitika indiġena li għandha l-Ewropa) qed tixxandar mad-dinja kollha f'sensiela internazzjonali li tqabbilha ma' lingwi maħqura oħra. jj) Ċ. L-INTERVIST Mark Sammut dwar ktieb ġdid miktub mill-mibki IL-PONT QED IKUN L-EWWEL IMKIEN FEJN QED TITĦABBAR IL-PUBBLIKAZZJONI TA' XOGĦOL ĠDID U POSTUMU TAL-KITTIEB FRANS SAMMUT, BL-ISEM TA' ĠRAJJET IT-TAGĦLIM F'MALTA. IL-PONT B'INTERVISTA ESKLUSSIVA MA' IBEN IL-KITTIEB ŻEBBUĠI. Intqal li dan il-manuskritt instab b'kumbinazzjoni f'kompjuter antik li missierek kien juża għal xi snin. Kien l-uniku dokument li rnexxielkom issalvaw minn hard disk sħiħa. X'ħassejt inti u taqra dan il-manuskritt għall- ewwel darba/ Iva, meta ġie nieqes il-papà naturalment bdejna naraw ftit x'kien hemm fost il-karti tiegħu. Hu proċess li għadna għaddejjin bih, għax hemm minjiera sħiħa ta' aktar minn 40 sena ta' riċerka u kitbiet. Fittixna fil-kompjuters ukoll. Il-papà kien għamel żmien twil jikteb fuq Macintosh, u mbagħad qaleb għal PC. Dan il-manuskritt (Ġrajjet it- Tagħlim) sibnieh appuntu fuq il-Macintosh. Bdejna naqrawh ħija u jien, u f'ħin bla waqt mietet il-hard disk. Tista' timmaġina l-qatgħal Il-kompjuter ħadnieh għand tekniku, u dan il-manuskritt biss irnexxielna nsalvaw minn hard disk sħiħa. Agħar minn hekk, ma konniex ilħaqna rajna x'kien hemm iktar fuqha dik il-hard disk. It-tekniku tana diversi faljs, imma kollha kienu korrotti wisq biex taqrahom. Dal-ktieb irnexxielna naqrawh minkejja li t-test tiegħu wkoll saritlu xi korruzzjoni fid-data tiegħu, għad li ma kinitx biżżejjed biex ma naqrawhx. Ħija u jien konna nafu li l-papà jikteb iktar minn kemm jippubblika. Dwar dan ma konniex sorpriżi. Imma naturalment, l-emozzjoni kienet kbira, għax sibna dokument li ma konniex nafu bih. Qisek erġajt tkellimt miegħu, għax hu diskors ġdid, biex ingħid hekk (…) Meta nkiteb bejn wieħed u ieħor7 Inkiteb, fil-fehma tiegħi, bejn l-2003 u l-2004 (…) Perċ naħseb li kien ilu jiġma' l-materjal. Donnu dan kien il- metodu tal-papà. Bħalmeta kien dam snin twal jiġma' l- materjal għal Il-Ħolma Maltija. Jien naħseb li l-materjal beda jibnih ftit ftit wara li kiteb Bonaparti f'Malta, li ħareġ fl-1997. Imbagħad beda jaħdem fuq il-Lexicon u Għajdun il-Għaqal, ta' Vassalli, u taf kif inhi r-riċerka … waqt li qed taħdem fuq suġġett wieħed tibda ssib il-materjal għal ħafna suġġetti oħra. Ir-riċerka mxiet bil-mod għax sadattant ħareġ żewġ kollezzjonijiet ta' novelli (Newbiet u Ħrejjef Żminijietna) u kiteb ktieb dwar San Ġorġ Preca, ieħor ta' attwalità, u ieħor dwar San Filep, barra milli ttraduċa ktieb dwar l-Istorja ta' Ħaż-Żebbuġ. U naħseb dan hu li ġara anki bit-Tieni Volum. Fis-sens li jekk għandi raġun jien u l-Ewwel Volum beda jiktbu fl-1998, ħadlu 6 snin u lestieh fl-2004 għax kien għaddej b'ħafna xogħol il-pont ieħor, allura t-Tieni Volum bdieh fl-2004 jew 2005 u kien għadu għaddej jaħdem fuqu fl-2011 meta miet (…) Għaliex qarrej għandu jixtri dan il-ktieb bla jaħsibha darbtejn7 Għax il-ktieb jitfa' dawl mhux biss fuq it-tagħlim per se, fuq l-Edukazzjoni, imma hu interpretazzjoni interessanti ta' ġrajjet pajjiżna. Ma setax kien mod ieħor, għax hu u jitkellem dwar l-Edukazzjoni bilfors kellu jirrakkonta x'kien għaddej minnu pajjiżna. Mela għandek dan l-element interprettattiv. U dan hu siewi wkoll għal min mhux għalliem. Naturalment għal min hu għalliem, il-ktieb jgħin lil dak li jkun japprezza kif kien jgħix u jaħdem għalliem Malti f'ċirkostanzi storiċi differenti u kif kienet is-sistema edukattiva f'pajjiżna fi żminijiet oħrajn. Li tkun konxju dwar l-imgħoddi hu dejjem għodda utli għall-preżent u l- ġejjieni. Għal min hu intiż xogħol bħal dan7 L-ewwel nett għall-għalliema Maltin u Għawdxin. Perċ, hu intiż ukoll għal min jinteressa ruħu fl-istorja kulturali u politika ta' Malta. F'ċertu sens huwa ktieb li qed jerġa' jagħti l-ħajja lil missierek, anki permezz tal-ilsien, l-idjoma u t-teknika partikolari li kien iħobb iħaddem. Xi tgħid dwar dan7 Iva, u dan billi għall-pubbliku hu xogħol ġdid. Bħal bosta mix-xogħlijiet l-oħrajn tal-papà li ma humiex fiction, il- Malti li juża hu anqas letterarju, għax aktar jixbah lill-Malti ta' kuljum. Hu għal dir-raġuni li jien nemmen li r-rumanzi u n-novelli tiegħu ma kitibhomx b'filosofija pedagoġika. B'danakollu imma, ħalli ma niftihemx ħażin, jidhirli li l- Malti ta' Ġrajjet it-Tagħlim, avolja mhux Malti letterarju xorta hu Malti mħaddem tajjeb. Jiġifieri, għad li r-reġistru hu differenti, it-teknika xorta hi ta' mgħallem tas- sengħa'. Jien naħseb li l-papa kellu teknika stilistika għar- rumanzi u n-novelli (it-teknika tal-awtur) u teknika oħra għax-xogħlijiet storiċi (it-teknika tal-għalliem). Meta se jkunu disponibbli għall-pubbliku l-ewwel u t- tieni volum ta' Ġrajjet it-Tagħlim f'Malta7 L-ewwel volum, jekk il-Bambin irid, joħroġ għall-Fiera tal- Ktieb, f'Novembru li ġej. It-tieni volum, forsi jitħajjar xi ħadd ikompli fejn ħalla l- papà. L-intervista sħiħa tista' tinqara hawn: http:// atrickjsammut.b t.com/2014/09/ktieb-gdid-ta-frans-sammut- grajjet-it.html RIĦA TA' TABAKK Miriam Ellul Costantino Din hija t-tieni parti ta' novella li l-ewwel parti LILL-MEXXEJJA ISRAELJANI U PALESTINJANI tagħha dehret f'IL-PONT ta' Awwissu 2014. Sparawhom il-missili, Ir-riħa tat-tabakk li ħarġet mill-kexxun fakkritni sparawhom il-bombi, wkoll f'dik il-ġurnata li fiha n-nannu ħalliena. Kellu imma mhux sabiex tqellu il-gwerra, biss tmienja u sittin sena u kienu għaddew biss sparawhom sabiex tħabbru l-paċi, erbat ijiem minn Frar tas-sena 1969. Kif ħriġt mill- sparawhom bil-ferħ u t-tamiet, iskola sibt lil missieri jistennieni ħdejn il-bandli ta' li teħilsu għal dejjem ħdejn l-iskola. Sakemm wasalna d-dar missieri ma mill-biża' tat-tifrik qalx kelma waħda u deher għajjien u ħosbien. Tlajt u t-terrur tal-imwiet. niġri fuq u sibt lil ommi bilqiegħda fuq sodda, flimkien man-nannu, fil-kamra mdawla taz-zija Kontu intom l-ewwel nies ixxurtjati Ġinni. Dakinhar in-nannu beda jbati ħafna biex li smajtu bil-bxara tal-paċi, jieħu n-nifs … spallejh kienu mgħollijin 'il fuq, kważi kienet Betlem li laqgħet il-Messija, mal-ġnub ta' wiċċu safrani u għajnejh kienu ġo Nażżaret għaddiha t-tfulija, miksurin … imma lili tbissimli. Żmien twil wara sirt u miet u rxoxta ġo Gerusalemm, naf illi dak il-ħin kien għadu kemm telaq it-tabib li biex jeħles lill-bniedem mill-hemm. ftit qabel kien tarrfilhom illi n-nannu ma kellux ħajja twila għax il-pulmun kien spiċċalu kollu bit- Imma intom ma Iqajtuhx, tipjip. u għadkom mehdija fit-tixrid tad-dmija Filgħaxija ommi u missieri ġabu 'l kuġinti biex ta' nies innoċenti tqatta' xi jiem magħna. Ta' tfal li konna u 'l bogħod li l-gwerra jobogħduha minn dak li qed jiġri fil-kamra ta' maġenbna qgħdna u qatt ma riduha. nilagħbu, inkantaw u nidħku. Xi kultant kien jiġi missieri u jagħmlilna sinjal biex nisktu. Matul dak il- Hi biss l-ebusija ta' raskom lejl in-nannu miet. u l-velenu ġo qalbkom, il-kilba għall-ħakma tal-art, Kien l-aħħar wieħed illi nġarr biż-żwiemel ġewwa u l-aktar, Raħal Ġdid qabel ma bdew jieħdu l-mejtin bil- ix-xeħħa tal-imħabba karozza. Rajthom sejrin mill-purtella tal-ġenb tal- li qatt ma ħallejtu titrabba. gallarija l-kbira, filwaqt li demgħa żżerżqet tiġri sa fuq xuftejja. Niftakar 'l ommi liebsa l-iswed minn Intenni, sparaw, fuq s'isfel tibki u missieri b'idu fuq spallitha imma sparaw, jipprova jsabbarha. Ħaditha bi kbira wisq ommi l- sabiex tiffesteġġjaw… mewt ta' missierha … kienet l-ewwel waħda li ir-rebħa tal-paċi. ġarrbetl Dejjem hekk baqgħet tgħidl CHARLES MIFSUD Il-ħoss qawwi tad-daqq tal-mowbajl malajr ġabni f'sensija u fakkarni li r-raġel tat-tifla daqt kellu jerġa' jgħaddi għalijal Ħassejtni qisni kont qomt minn xi ħolma … għalaqt il-kexxun u bdejt nieżla t- taraġ waħda waħda. F'idi kelli kaxxa tas-sigarri li kien ħalliha n-nannu ħafna snin qabel … iżda li kien għad għandha r-riħa qawwija tat-tabakk … dik l- istess riħa li kienet ħarġet mill-kexxun. il-pont KTIEB MILL-QRIB Ġorġ Borg, Ċrieki fl-Għadira. Poeżiji 2005-2013 (Malta; 2013) 75 paġna Fost l-istudjużi tal-Ilsien Malti Ġorġ Borg huwa poeta magħruf sewwa u stmat ħafna. Dan li qed ngħid jixhdu l-Professur Oliver Friggieri, kritiku msemmi u poeta tajjeb huwa wkoll, li kiteb Daħla qasira iżda li ssarraf ħafna għal din il-ġabra ta' poeżiji. Huwa juri kif Ġorġ Borg, waqt li hu rappreżentattiv ta' żmienu, huwa wkoll poeta ta' stil kollu kemm hu partikolari u għalhekk uniku. Borg, li Ilum għandu l-karta anzjan, beda jikteb il-poeżija fis-sittinijiet meta, wara li Malta saret Indipendenti, mewġa ġdida ta' kitba feġġet fuq ix-xefaq ta' pajjiżna, l-ewwel fil-poeżija, imbagħad fid-drama (Frans Ebejer) u wara wkoll fir-rumanz u n- novella. U minn dak iż-żmien ta' żgħożitu Ġorġ Borg baqa' jikteb u kultant żmien jippubblika ġabriet tal-poeżiji tiegħu. Huma poeżiji qosra, hekk lli f'paġna waħda (u mhux paġna kbira) faċli ssib żewġ poeżiji jew tlieta wkoll; iżda huwa l-każ li tgħid li l-essenza titpoġġa fi fliexken żgħar. Dan l- artist ma jpinġix fuq tila ta' erba' metri jew aktar, iżda minjaturi bħal dawk li nsibu fil-kotba lluminati, li fi spazju żgħir juru dettalji li ma kontx tobsorhom. U bħall-minjaturi l-aktar sbieħ, kollox hu mogħti Iwien ħelwin u varjati l-ħin kollu. Il-versi wkoll aktarx huma qosra, iżda ma jonqosx ir- ritmu, li mhux sterjotipat imma ħieles ħafna u mżejjen ukoll b'xi rima li, fl-aħħar vers tagħti l- impressjoni ta' dawra ta' muftieħ li taqfel jew tissiġilla l-poeżija. Ħafna minn dawn il-poeżiji huma dwar ir-rabta bejn il-bniedem u l-ambjent naturali li jħaddnu, iżda hawn insibu rabta mhux fiżika biss, imma wkoll (biex insejħilha hekk) metafiżika. Għax meta tonfoħ iż-żiffa kulħadd iħossha, iżda huwa l-Poeta il-pont ĠORĠ BORG Ċrieki fl-Għadira Poeżiji 2005-2013 biss li jisma' u jifhem leħen dik iż-żiffa. Kull min għandu par għajnejn tajbin jara s-siġar u l-fjuri; iżda huwa biss il-Poeta li jaqra u jifhem il-messaġġ tagħhom u jgħaddih lilna b'sengħa kbira. Ħafna oħra mill-poeżiji ta' Ġorġ Borg huma ħarsa Iżda din mhix ħarsa li wieħed jagħti fil-mera fejn jara biss is-sura esterna tiegħu; imma hija ħarsa fil-ġewwieni li tara u tgħarbel il- qalb u r-ruħ u tgħidilna x'sabet hemm ġew bis- sempliċità ta' tfajjel. Il-poeżija il-Bewsa ta' Alla hija waħda mill-ftit ferm li jsemmu lill- Mulej b'mod espliċitu. B'danakollu, fil-biċċa l-kbira ta' dawn il-poeżiji aħna nsibu żewġ livelli: il-livell ta' fuq li hu ċar u evidenti u kulħadd jifhmu malajr. Taħtu hemm livell aktar profond li huwa l-livell spiritwali u, xi drabi, mistiku li trid tfittxu biex issibu, imma meta ssibu tifraħ bih bħala bonus prezzjuż. Il-ktieb qed jinbiegħ biss mil- Librerija Preca tas-Soċjetà tal- Mużew fil-Blata l-Bajda. Il-prezz hu ta' 5 ewro, iżda l-valur huwa bla qies. IL-BEWSA TA' ALLA Naf tifel li tela' jixxabbat ħafif mal-qawsalla u fl-għoli tas-sema fuq ġbinu ħass bewsa: il-bewsa ta' Alla. Dat-tifel fuq ruħu, ħarkien, illum huwa mdaħħal fiż-żmien iżd'għadu ħabib tas-smewwiet u l-qawsalla u f'qalbu għad għandu t-tifkira tal-bewsa ta' Alla. ĠORĠ BORG IL-POEŻIJI Inti tafni… Nafek fil-kantunieri 'ndustrijali w l-isqaqien tat-tlett ibliet fejn tgħallimna negħrqu u 'nsalvaw fi żlieg tal-asfalt… it-turġien u l-mogħdiji' fejn imxejt jien għax int tafni mingħajr ma ltqajna, ruħek taf lil ruħi u ħsiebek jaf lil ħsiebi għax kbirna fid-djar u għadab, quddiem għadab… Bejt ma' bejt… sprall ma' sprall… fejn għixna ħajjitna permezz ta' ħajjiet oħra u ħlomna permezz ħaddiehor niġru w nistaħbew fit-tlett ibliet… Inti tafni… Għax partatna l-imfietaħ ta' vrusna w partatna s-sigrieti ta' ħajjietna… għax il-versi huma ċ-ċwievet tal-bibien tar-ruħ u jekk qatt niltaqgħu hemm il-periklu li negħrqu fl-għarfien ta' bżonnijiet materjali… ta' erwieħ mitlufa w misjuba… Jien nafek minn vrusek imma ser nibqa' nammirak mill-bogħod. MANUEL CASHA L-Awstralja il-pont L g 7 MINN FUQ L-IXKAFFA PROFILI DWAR KITTIEBA GĦAWDXIN, ta' Joe M. Attard, KKM, 2014. Din hi pubblikazzjoni dwar erbgħa u ħamsin kittieb Għawdxi li għexu matul medda ta' mitt sena. Dawn jidhru skont l-ordni tat-twelid flimkien ma' taghrif dwar ħajjithom, ritratti tal-awturi u xi siltiet mix-xogħlijiet tagħhom. Il-ktieb għandu studju kritiku tal- Professur Charles Briffa. L-awtur jibda b'tagħrif dwar Monsinjur Arċidjaknu Luiġi Vella li twieled fl-1859 u jtemm is-sensiela tiegħu bil-kittieb żagħżugħ Pierre Mejlaq li twieled fl-1982. Dr Charles Briffa fid-Daħla jikteb li t-tema ewlenija hija n-natura umana. Mill- esperjenzi tal-bniedem fil-komunità tixref il-kultura li tikxef stat ta' moħħ u mod ta' ħajja u fl-isfera ta' pajjiż sħiħ, l-Għawdxin isawru taqsima essenzjali ta' dawn il-gżejjer biex jagħtu aspetti meħtieġa li jżidu mad-definizzjoni tal-kultura tan-nazzjon tagħna. Allura dan il-ktieb ta' Joe M Attard qiegħed juri ftit minn dawn l-aspetti f'dak li għandu x'jaqsam mal-ħajja letterarja; fil-viżjoni tiegħu l-letteratura tinkludi poeżija, proża, rumanz, novella, folklor, storja, drammi, xandir u ġurnaliżmu. F'din il-ħarġa wieħed jista' jaqra 11-il studju dwar l-idea ta' 'Adaptations' f'rabta ma' oqsma differenti. Fost dawn naqraw dwar stadji ta' adattament tal-ilsien Ingliż fl-Indja, adattamenti fl-istorjografija tal-Ospitallieri, adattament ta' bixra dekostruzzjonista f'rabta ma' xogħlijiet letterarji ta' Dun Karm Psaila u Immanuel Mifsud, il-kittieb Taljan Papini u l-Moviment Futurista fl-ewwel nofs tas-seklu 20, ir- rabta bejn Doctor Faustus ta' Thomas Mann u l-istorja tal-arti, u oħrajn. Adaptations— Svmposia Melitensia għandu Daħla mill-editur, Dr Norbert Bugeja. SANDRA ta' Alfred Palma, Pubblikazzjoni Minn Taħt it-Tapit, 2014. Dan huwa t-tielet rumanz li Palma ħareġ fi żmien qasir. L-istorja tinfirex fuq 112-il paġna u tinqasam f'24 kapitlu. Mill-ġdid l-awtur jippreżenta ''l-ħajja kif inhi: reali, kiefra, bla ħniena, illużorja, ħajja li quddiemha l-ipokresija għandha tiħmar u taħbi wiċċha, u ma tħalli l-ebda lok għal kompromessi.'' Hawn naqraw dwar 'il-ħajja kif inhi, iżda kif ma rridux li nammettu li hi, u li nikinsu taħt it-tapit tal-etika soċjali, morali u reliġjuża, biex ma nemmnux li teżistil' Matul dan il-proċess il-ħajja hi dejjem rebbieħa filwaqt li t-tellief hu dejjem il-bniedem. Dan huwa t-tieni edizzjoni tar-rumanz oriġinali Aħfrilna Dnubietna (1996), imma b'isem ġdid. Iċ-ċirkostanzi u ż- żminijiet llum inbidlu u għalhekk hawn Palma jħossu iktar ħieles fejn qabel żamm ċerti restrizzjonijiet f'ċerti passaġġi erotiko-sesswali. Bħala parti mill-illużjoni li tiġġebbed minn sitwazzjoni għal oħra, Palma jintroduċi karattri ġodda, bi ħsus differenti; flimkien ikomplu jsaħħu l-element traġi-komiku li huwa s-sisien tal- umanità nfisha. il-pont