Il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Parti mix-xatt sabiħ li jdawwar pajjiżna, dan fl-inħawi tal-Ġnejna. X'għandna f'dil-ħarġa? Editorjal Aħbarijiet Id-dar tan-nuna Il-Baħrijiet Wisq dawl! Itma' 'l min hu bil-ġuħ Il-Merill Wied Speranza Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. © BirdLife Malta, Awwissu 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħbieb Ħuttaf Dil-ġimgħa mort ngħum fil-Bajja tal- Mellieħa, bajja tant popolari li anke kanzunetta kitbu dwarha. Din ir-ramla ilha xi snin tgawdi t-titlu ta' Blue Flag Beach. Li tkun Blue Flag Beach ifisser li r-ramla hija miżmuma fi stat ta' ndafa, li fiha ċerti faċilitajiet, servizzi, tabelli, u li hija ndukrat sew. Fil-Gżejjer Maltin għandna 10 xtut bil- bandiera blu tperper fihom. Inżilt bil-maskla ngħarrex taħt wiċċ l-ilma biex insellem lill-ħbieb tagħna tal-baħar. Rajt Siċċa tiżgiċċa u Boll Komuni jħuf mal-qiegħ, żewġ Bisien iqabblu l-ikħal tal-ġwienaħ, Awrata kurjuża, u xi ftit Sparli u Għarajjes. Però l-iktar li impressjonani ma kienx il-ħut imma l-kwantità ta' mbarazz mormi l-baħar. Fliexken, tazzi tal-ġablow, frieket u mgħaref tal-plastik, platti, trejs tal-fojl, laned tal-birra, boroż tal-plastik, anke blalen tal-faħam! Inkredibbli, kelli fejn narma barbikju għal 10 min-nies. Kollox jitbandal ħelu ħelu mal-mewġ, u jien hemm nitbandal magħhom, nitmasħan u nirrabja. Insomma, biex ma ntawwalx ġbart koċċ mill-iskart kif stajt u tlajt l-art maħruq bla ma ħaditni x-xemx! Biex xatt iżomm il-Blue Flag minn sena għal oħra jidhirli li jiġu xi uffiċjali jiċċekkjaw hux kollox għadu nadif u skont ir-regoli. Kieku dawn l-uffiċjali jindenjaw jilbsu maskla u jittawlu ftit taħt l-ilma, mhux il-bandiera biss joħdulna imma anke l-lasta! Gawdu l-baħar ħbieb, u tarmu xejn fih ħlief xi frak tal-ħobż biex taraw il-ħut tiela' jnaqqar minnu. Victor Falzon L-Editur Il-Morina (Moray Eel Muraena helena) hija huta tawwalija minn dawk li ngħidulhom sallur. Bil-lejl toħroġ tikkaċċja ħut żgħir, u binhar tidħol tistaħba fix-xquq u l-ħofor qalb il-blat. Biex tieħu n-nifs il-morina trid tiftaħ u tagħlaq ħalqha imma ħafna nies jaħsbuha qed tagħmel hekk għax tkun ħa tattakkak. Xejn minn dan, imma xorta tajjeb li ma tersaqilhiex viċin ħafna. aħbarijiet Jerġa' jbejjet b'suċċess L-Apparell huwa għasfur żgħir safrani u storbjuż. F'Malta jidher fil- pases tar-rebbiegħa u tal-ħarifa, u ġieli xi par ibejjet f'siġar għoljin fil-Buskett. L-aħħar li nafu biċ- ċert li Apparell bejjet b'suċċess kien fl-2002. Għalhekk bi pjaċir inħabbru li dir-rebbiegħa par Apparelli bejtu. Fis-6 Lulju 2017 seħibna Ray Galea, berdwoċer tal- BirdLife, lemaħ fil-Buskett tliet frieħ tal-Apparell li kienu għadhom kemm ħallew il-bejta. Din prova ċara li dawn faqqsu u trabbew f'Malta. L-insib tal-għasafar huwa kontra l-liġi tal-Unjoni Ewropea. Minkejja li Malta qiegħda fl-UE xorta waħda kull ħarifa għadu jinfetaħ staġun għall- insib. Il-BirdLife qed tagħmel kull ma tista' biex l-insib isir illegali hawn Malta wkoll. L-Apparell huwa għasfur tal-għana li kull sena jinqabdu eluf minnhom min-nassaba. Barra minn hekk meta par Apparelli jippruvaw ibejtu, spiss jindunaw bihom xi ħallelin, li jitilgħu mas-siġar u jisirqulhom il-bejta bil-bajd jew bil-frieħ. Dan kontra l-liġi għax l-għasafar li jbejtu huma kollha protetti fl-istaġun tal-bejta. Li ma kienx għall-insib u s-serq tal-bejtiet, l-Apparell ibejjet iktar regolari f'pajjiżna. Kif jagħmel f'artijiet u gżejjer oħrajn madwarna. Kien fi triqtu lejn l-Afrika… Huwa għasfur żagħżugħ li faqqas u trabba mill-ġenituri tiegħu dis- sena x'imkien fl-Ewropa. Kien qed jagħmel l-ewwel vjaġġ ta' ħajtu u kien fi triqtu lejn l-Afrika. Huwa u jaqsam il-Baħar Mediterran fettillu jiġbed lejn Malta, fejn fil-pront sparalu kaċċatur. Laqtu fil-ġewnaħ u l-povru għasfur waqa' fil-baħar. B'miraklu m'għeriqx u l-kurrent tellgħu l-art ħdejn Xrobb l-Għaġin. B'xorti tajba rah xi ħadd u ċempel lill-BirdLife, li malajr waslu fil-post, ġabru l-astun u ħaduh malajr għall- kura. Tgħid ifiq? Tgħid għad xi darba jkompli l-vjaġġ lejn l-Afrika? Din l-istorja ġrat fl-4 Awwissu 2017 u għadha ma spiċċatx… Jekk issib għasfur ferut jew għajjien u ma jistax itir ċempel lill-BirdLife fuq tal- in-numru emerġenza 79255697. Il-BirdLife tiġi tiġbor l-għasfur u bl- għajnuna ta' vet taċċerta x'għandu sew l-għasfur u jekk jistax jingħata kura ħalli maż-żmien jinħeles lura fin- natura. Tippruvax tikkurah inti għax tista' tagħmillu iktar ħsara. U x'aktarx tkun qed tikser il-liġi wkoll. Nispera tkun storja b'happy ending. Bħat-tajr tal-priża kollu, l-Astun Iswed huwa mħares bil-liġi. Barra minn hekk l-istaġun tal- kaċċa għall-għasafar bħalissa magħluq. Fis-sajf ikun miftuħ biss staġun għall-kaċċa tal-fenek. Filli xejn u filli tnejn! Grazzi lil Ray Galea għal xi tagħrif Il-Kaċċamendula (Woodchat Shrike) tidher regolari fil-passa tar- rebbiegħa u l-ħarifa. Dari kienet ukoll tbejjet kull sena, għalkemm qatt ma kienet komuni. F'dawn l-aħħar 60 sena lanqas kull sena ma bejtet. Għalhekk ħadna gost bl-aħbar li dir-rebbiegħa bejtu mill-inqas żewġ pari, par fl-inħawi tas-Simar u par lejn Għajn Riħana. is-Semmiegħa Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura! L-iskola tan-nuna Kien wasal Ġunju u Miss Galea tal-Ingliż riedet tagħti l-aħħar komponiment. "Din id-darba se nagħtikom titlu wieħed u rridkom tużaw l-immaġinazzjoni biex toħorġu storja oriġinali: L-iskola tan-Nuna. Hi u tgħidha tat ħarsa fit-tul lejn l-erba' tewmin. "X'riedet tgħid biha dik il-ħarsa l-Miss?" staqsa Peter, kif ħarġu mill-iskola. "Ma nafx," wieġbet oħtu, "Bħalissa m'għandix ideat u wisq inqas aptit nikteb." "Lanqas jien," żiedet Maris. x'għandi aptit? Immur ngħum!" X'ħin waslu d-dar it-tfal talbu lill- ġenituri biex iż-żewġ familji jmorru l-baħar flimkien. Peress li l-għada kien is-Sibt, kulħadd qabel. Kif waslu x-xatt l-erbgħa telqu bil-ġirja lejn il-baħar. Għall-ewwel qagħdu viċin ix-xatt, iċafċfu u jisimgħu lin-nies igorru fuq l-alka. Il-kurrent kien tella' munzelli ta' weraq tal-alka ma' xifer l-ilma, u kull min jitla' mill-baħar beda jtellgħu ma' saqajh. "Trid noħorġu ftit 'il barra u niskopru xi sigriet?" tbissmet Sylvia. Kulħadd fehemha, u f'kemm ilna ngħidu t-tfal kienu "Qishom tfal żgħar jilagħbu noli…" għamu se fejn kemm kemm ma jlaħħqilhomx. Kollha kienu libsin maskli tal-għawm u qagħdu jħarsu lejn roqgħa sabiħa ta' alka ħadra skur tikber fil-qiegħ ramli. "L-alka tbeżżagħni ftit," ammetta Sky, "Għax ma nistax nara x'hemm f'dak il-ħaxix." "Mel'ejja ngħaqqdu idejna ħa nifhmu iktar," qalet Maris, li minħabba li isimha kien ifisser 'baħar' kienet l-iktar waħda ħerqana. U hekk għamlu. U l-ilħna bdew… Rajtek, ejja 'l hawn!" Staħbew! Idħlu 'l ġewwa!" L-erba' tewmin baqgħu mbellħin jisimgħu mijiet t'ilħna ġejjin minn ġol-alka, ilħna qishom ta' tfal żgħar jilagħbu noli u jistaħbew qalb il- weraq folt. Fil-kwiet it-tewmin telqu idejn xulxin, ħadu nifs u għoddsu biex jaraw aħjar. X'ħin telgħu, kollha bdew jitkellmu f'daqqa: L-alka mimlija żgħar tal-ħut!" qal Peter. "Meta jersqu nies jew ħut kbir, jidħlu jistaħbew qalb il-weraq," żiedet Sylvia. "U b'hekk ma jsibuhomx il- predaturi." spiċċat Maris. "Waww!" qal Sky, "Daqshekk bżajt mill-alka. Li ma tkunx l-alka ma jkollux fejn jistkenn il-ħut sakemm jikber. Għall-frieħ tal-ħut l-alka qisha skola tan-nuna!" L-erbgħa ħarsu lejn xulxin u nfaqgħu jidħqu. Issa kellhom idea oriġinali sew għall-komponiment tal-Ingliż! Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri… ĠirieN Annimali li jgħixu viċin tagħna 8 Din hija Ħabbara, bl-Ingliż Hummingbird Hawkmoth u bix-xjentifiku Macroglossum stellatarum. Fost l-annimali ġirien li jgħixu madwarna fil- ġonna u anke fid- djar tagħna hemm il-Baħrijiet Il-baħrijiet huma insetti mill- familja tal-friefet. F'xi affarijiet jixbħuhom u f'xi affarijiet huma differenti. Pereżempju meta baħrija tistrieħ iżżomm ġwinħajha mimdudin flok merfugħin. Filwaqt li l-friefet għandhom bħal nefħa f'tarf l-antenni, l-antenni tal- baħrija jew jiġu għall-ponta jew qishom pjuma. Mhux il- baħrijiet kollha jtiru bil-lejl. Il-Ħabbara żżur il-fjuri binhar. B'ilsienha twil ħafna tilħaq in-nektar minn fjuri b'għonq twil u dejjaq li ħafna insetti oħrajn ma jilħquhx. Ħeljotis Ras il-Mewt Baħrija tat- Tengħud Iż-żgħar tal-baħrijiet huma xgħat (caterpillars) bħal tal-friefet. Uħud jgħixu fil-ħamrija u jieklu għeruq ta' pjanti, oħrajn jieklu fjuri u weraq. Meta xagħat ta' baħrija jikber biżżejjed, jagħmel fosdqa u joqgħod fiha sakemm jinbidel, irabbi l-ġwienaħ u joħroġ. Dari f'Malta kienu jagħmlu l-ħarir mill-fosdqa tal-baħrija tal-ħarir. baħrija Dawk l-antenni qishom pjuma x'jambuhom? Fl-antenni l-baħrijiet għandhom is-sens tax-xamm u bis-saħħa tagħhom kapaċi jxommu lil xulxin minn 11km bogħod! Fi kliem ieħor baħrija fuq is-swar tal-Imdina tinduna li baħrija oħra dieħla l-Port il-Kbir! F'Malta hawn ħafna iktar speċi ta' baħrijiet milli friefet. Kemm hawn speċi ta' baħrijiet f'Malta? Kif nista' ngħin lill-baħrijiet? Tweġiba isfel. Il-Werqa Niexfa (Lappet) jisimha hekk qisha… werqa niexfa! Peress li l-baħrijiet huma priża ta' ħafna annimali żviluppaw diversi difiżi: ħafna jtiru bil-lejl biex ma jidhrux ħafna għandhom kamuflaxx tajjeb uħud għandhom kuluri qawwijin biex jaħsdu lill-predatur jew biex iwissuh li huma velenużi Tweġiba 450+ Jekk għandna dwal barra (fil-parapett, fil-ġardina, eċċ.) tajjeb nużaw lampi li jkollhom 'kappell' ħalli d-dawl jitfgħuh 'l isfel. Għal xi raġuni l-baħrijiet jinġibdu lejn id-dwal artifiċjali u jitħawdu. It-tniġġis bid-dawl (light pollution) huwa dak id- dawl artifiċjali eċċessiv li jdawwal il-lejl u jfixkel dak li jiġri fid-dinja. Dan it-tip ta' tniġġis jaffettwa mhux biss lin- natura, imma għandu impatt negattiv ukoll fuq l-għajxien u s-saħħa ta' komunitajiet rurali. Biex ma nsemmux ukoll il-ħela ta' enerġija li qiegħda dejjem tkompli ssaħħan l-atmosfera. Wisq dawl ! Ifixkel ukoll lil min iħobb l-astronomija. Impatt fuq l-għasafar It-tniġġis bid-dawl jinterrompi l-funzjoni ta' annimali selvaġġi li joħorġu bil-lejl (bl-Ingliż nocturnal). Id-dawl bil-lejl ifixkel ir-ritmi, iż-żmien, il-ħin, il-mod u r-rotta tal-annimali li jpassu. Inaqqas ukoll il-kapaċità ta' xi annimali tal-priża li jsibu u jaqbdu l-ikel tagħhom b'suċċess, u anke jista' jagħmel ħsara psikoloġika lill-annimali. Effett fuq is-saħħa Minn kemm ilha teżisti, id-dinja dejjem kellha lejl u nhar, għalhekk il-ħajja li żviluppat fuq wiċċ id-dinja minn dejjem adattat għal dan ir-ritmu ta' dawl-dlam-dawl-dlam-eċċ. Tant hu hekk li l-ġisem jipproduċi u jirregola ċerti kimiċi skont il- livell ta' dawl li jkun hemm. B'konsegwenza ta' dan, il-light pollution jista' jħarbat anke fina l-irqad, iżid l-ansjetà u anke nstabu rabtiet ma' kanċer ta' diversi tipi. Ħela ta' enerġija Kif jgħid il-Malti: "Il-ħela m'hi tajba għal ħadd!" Id-dawl artifiċjali huwa reponsabbli għal madwar kwart tal-ħela fl- enerġija. Id-dawl eċċessiv li nixegħlu bil-lejl iżid it-tniġġis bid-dawl, speċjalment dwal li jkunu fuq barra. Skont studji tan-NASA, Malta hija fost l-aktar pajjiżi fl- Ewropa li għandha t-tniġġis bid-dawl. Studju li għamlet BirdLife Malta flimkien ma' Heritage Malta ikkonfermat mhux biss li dan it-tniġġis huwa eseġerat, imma li qed jagħmel impatt fuq il-ħajja tal-għasafar fis-selvaġġ. Il-BirdLife spiss iċemplulha nies li jsibu Ċief f'postijiet fejn l-inqas tistenniehom, pereżempju grawnds tal-futbol, ristoranti, eċċ. Ħafna drabi dan iċ-Ċief ma jkollu xejn ħażin fiżikament. Ikun biss diżorjentat, fi kliem ieħor ikun mitluf għax fixkluh id-dwal bil-lejl. Vittmi oħra tal-light pollution. X'nista' nagħmel? Ħafna mit-tniġġis bid-dawl jista' jnaqqsu biss il-gvern tal-pajjiż. Il-kontroll fuq il-mixegħla tat-toroq mhux f'idejn iċ-ċittadin komuni. Gvern għandu wkoll jgħaddi liġijiet serji li jillimitaw il-mixegħla esaġerata ta' xi bini, riklamar, eċċ. Imma aħna wkoll nistgħu nagħmlu l-parti tagħna, fosthom: Inqajmu kuxjenza ma' ħbieb u familja Nużaw dawl adattat għall-bżonnijiet li għandna Nużaw dawl biss meta vera hemm bżonn Nevitaw dwal imdawrin lejn is-sema Nevitaw dwal imdawrin lejn il-baħar Innaqqsu d-dwal fuq barra F'dan l-għar fin-naħa ta' fuq ta' Malta jbejjet it-tajr tal-baħar. Minnu jidher dawl qawwi ġej mix-xatt tal-Qawra. Dan id-dawl jixgħel is-sema fl-inħawi u jġibu qisu binhar, kif jidher fir-ritratti. Dan ifixkel it-tajr tal- baħar, speċjalment frieħ li jkunu għadhom kemm ħallew il-bejta. mal-gallozz Itellgħu r-rix, jitgħallmu jtiru… Kemm kbirna! Bejta mimlija bajd… Din hi l-famuża Rota (jew Ċiklu) tal-Ħajja, li l-ispeċi kollha ta' annimali u pjanti jgħaddu minnha. Il- kbar ikollhom iż-żgħar, u ż-żgħar jikbru u jkollhom huma wkoll iż-żgħar tagħhom. Hawnhekk naraw ftit fażijiet ħelwin mir-rota tal-ħajja tal- Gallozz Iswed. Il-Gallozz Iswed (Moorhen) ibejjet fir- riservi naturali tal-Għadira u s-Simar (fejn inġibdu ħafna minn dawn ir-ritratt) u f'xi widien li jżommu l-ilma. Jitimgħuhom il-ġenituri… Nużaw dawl adattat għall-bżonnijiet li għandna Irrid insir berdwoċer! Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers. M'għandekx bżonn kamera biex tkun berdwoċer. Fil-fatt jekk qed titħajjar tixtri kamera, nissuġerilek tagħmel dan wara li tkun xtrajt tromba u mhux bil-kontra. Imma huwa veru li ħafna berdwoċers jitħajru għall-fotografija. Għaliex? Allura x'kamera ħa nixtri? Ħafna nies jieħdu r-ritratti biex iżommu rikordju ta' xi ħaġa. Ir-ritratti tal-għasafar ukoll iservu ta' memorja sabiħa tal-għasafar li tkun rajt. Sabiħ meta dawn ir-ritratti taqsamhom mal-ħbieb, forsi jkun mod kif tħajjarhom jiġu miegħek għal mixja berdwoċing. Publikazzjoni Jekk tqallbu f'dal-magażin stess tindunaw kemm ir-ritratti huma importanti għall-publikazzjonijiet tan-natura. Allaħares ma jkunux il-berdwoċers u naturalisti oħrajn ġenerużi li jħalluna nużaw ir-ritratti tagħhom f'Il-Ħuttafa u fil-kotba li toħroġ il-BirdLife. B'hekk igawduhom mijiet u eluf ta' nies. Fotografi professjonali jużaw kameras għaljin jgħidulhom DSLR, u mwaħħlin magħhom ikollhom lentijiet kbar u goffi qishom kanun. Dawn jiswew eluf ta' ewro, u biex iġġorrhom mhux ċajta lanqas! Imma b'xorti tajba llum hawn diversi compact cameras li huma iżgħar, ħafna irħas u xorta jieħdu ritratti tajbin ħafna. Uħud għandhom ukoll żum qawwi li jħallik tieħu ritratti ta' għasafar li jkunu bogħod mhux ħażin. Eżempji ta' kameras ta' dan it-tip li bħalissa huma mfaħħrin għall-fotografija tal-għasafar huma Jekk rajt għasfur skars, ritratt tiegħu ħa jservik ta' record shot, hekk imsejjaħ għax huwa prova li rnexxielek tilmaħ dak l-għasfur rari. B'hekk ħadd ma jkun jista' jgħidlek li qed toħlom :). Għajnuna Ir-ritratti tajbin ukoll biex jgħinuk tagħraf għasfur li forsi ma tantx tak ċans tiflih bit-tromba. Jekk toħodlu ritratt tkun tista' mbagħad fil-kwiet u bla għaġla tqabbel ir-ritratt mat-tpinġijiet fil-gajd (ara Il-Ħuttafa 139) jew turih lil berdwoċers mustaċċuni biex jagħtuk il-fehma tagħhom. Għalkemm iżgħar, il-compact cameras xorta jieħdu ritratti tajbin ħafna. Ilkoll jiswew ftit mijiet ta' ewro imma jkollok biċċa apparat tajba ħafna u s'intendi l-kamera tista' tużaha għal kollox, mhux għall-għasafar biss. Importanti li taqra l-manwal ħalli 1 tuża l-kamera kif suppost u 2 tieħu ritratti eċċellenti. Ovvjament il-kwalità tar-ritratt minn dawn il- compact cameras ma tistax titqabbel ma' ta' kameras DSLR imma xorta waħda jistgħu jagħtu riżultat tajjeb ħafna. Iż-żum Illum issib compact cameras li jkabbrulek 20, 30, 40, anke 60 darba u iktar. Dan tkun tafu minn numru 20x, 40x, eċċ. li jkun miktub fuq il-kamera, spiss mal- ġenb tal-lenti. Id-digital zoom tal-kamera tużahx għax dan jagħtik kwalità ferm baxxa. Għalhekk tixtrix kamera fejn jiftaħru bid-digital zoom. Jekk għandek kamera b'żum qawwi (> 40x) m'hemmx bżonn li dejjem tiżżumja sal-aħħar. Ieqaf iżżumja ftit qabel tasal fil-limitu tal-lenti, imbagħad ħalli tikkroppja ftit fuq il-komputer wara. Dan għaliex fuq żum massimu ċ-ċaqliq ta' idejk jinħass iktar u l-kwalità tonqos. Jekk hu possibbli dejjem serraħ il-kamera fuq xi ħajt jew zokk ta' siġra, ħalli tnaqqas iċ- ċaqliq. Jekk imbagħad tixtri tripied (tripod) biex tqabbad il-kamera miegħu, dan jaqtagħlek iċ-ċaqliq għal kollox. Alternattiva oħra hi li tuża żewg għodda li probabbli diġà għandek it-tnejn: il-mobajl u t-tromba! S'intendi l-mobajl waħdu mhux se jkabbarlek għasfur imma jekk tqegħedlu l-kamera ma' waħda mil-lentijiet ta' quddiem tat-tromba (kif jidher fl-istampa t'hawn fuq) għandek speċi ta' kamera b'żum tajba! Din it-teknika ngħidulha digiscoping u trid ftit prattika sakemm tidra ssib il-pożizzjoni tajba tal-mowbajl mal-lenti. B'hekk ikollok sistema ta' fotografija tal-għasafar bla ma ttaqqal il-basket u tbattal il-kartiera! Ir-ritratti li tieħu b'dal-mod mhux ħa jkunu ta' kalibru professjonali imma jafu jkunu ta' kwalità biżżejjed biex għasfur jingħaraf tajjeb. Din hija ħaġa importanti għax illum-il ġurnata ħafna għasafar rari li jitfaċċaw f'postijiet mhux tas-soltu jingħarfu u jiġu aċċettati mill-esperti bis-saħħa tax-xhieda minn ritratti diġiskopati. Jekk xtrajt kamera hemm xi settings li jekk titgħallem tużahom tajjeb, jgħinuk tiġbed ritratti aħjar. Imma dwar dan nitkellmu fil-ħarġa li jmiss. Itma' l min hu bil-ġuħ. Sib granċ tax-xatt u ara tħajrux jiekol minn idek! Iss, u għalija xejn? Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta il-Merill Ilkoll nafu bih għax huwa l-għasfur nazzjonali ta' Malta, imma ftit huma n-nies li qatt rawh. Jgħix waħdu jew mas-sieħba, kważi dejjem bogħod mill-abitat. Isem xjentifiku Monticola solitarius Isem bl-Ingliż Blue Rock Thrush Daqs 20ċm Piż 37-54g Ikel gremxul, insetti, xi frott irqiq (berries) Ħabitat irdumijiet, sisien, xi swar Status frekwenti, residenti s-sena kollha Munqar b'saħħtu bħal tal-imlievez, li magħhom huwa relatat. Studji tal- ġenetika, però, juru li x'aktarx il-Merill huwa iktar relatat maż-żanżarelli (flycatchers) milli mal-imlievez. Dan huwa r-raġel. Jingħaraf faċilment għax għandu ħafna blu. Mill-bogħod x'aktarx jidher iswed, però. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Merill mara m'għandhiex blu bħar- raġel. Hija tkun kannella skur b'ħafna tikek iktar skuri. Fir-ritratt tidher mara qed iġġorr xagħat ta' baħrija biex bih iżżoqq il-frieħ. L-irdumijiet u s-sisien li jagħtu fuq il-baħar huma l-ħabitat favorit tal-Merill. F'Malta għandha ħafna minn dan l-ambjent u b'xorti tajba ħafna minn dawn l-inħawi diffiċli jintleħqu mill- bniedem. Bini antik, mitluq u mwarrab, bħal din il-girna, jaf ukoll ibejjet fih il-Merill. Il-Merill jibni bejta ftit goffa imma pulita. Jibnieha fi xquq fis-sisien, imma anke f'bini antik mitluq fil- kampanja, bħall-bejta f'dar-ritratt. Il-mara tbid ġeneralment minn 3 sa 5 bajdiet ta' lewn ikħal turkważ. Daqs proprju ta' bajda ta' Merill L-aqwa li jkollhom kenn u privatezza assoluta. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba. Baqa' speranza għal Wied Speranza? Ħlief il-Mostin, ftit nies jafu b'Wied Speranza. Fil-fatt dal-wied huwa l-parti ta' fuq ta' Wied il-Għasel, li huwa iktar famuż. Dan l-aħħar il-wied ħa n-nar u nħarqu diversi siġar u arbuxxelli, u magħhom min jaf kemm bejtiet tal-buful, u kemm gremxul, wiżgħat, sriep, bebbux, eċċ. Meta x'imkien jaqbad hekk, spiss ikun tort tat-traskuraġni (jew vandaliżmu) tal- bniedem. Biżżejjed sigarett mormi jew ħġieġa ta' flixkun tleqq fix-xemx, jew xi vandalu li jħobb iqabbad. Tgħid il-wied jerġa' jitħalla jieħu r-ruħ? Jew issa li maħruq xi ħadd joħlom li jagħtih għall-bini?