F'Marzu li għadda fuq is-sit elettroniku tat-Telegraph wieħed seta' jaqra intervista li Tim Martin għamel lill- kittieb Peruvjan Mario Vargas Llosa dwar l-aħħar rumanz tiegħu The Discreet Hero. Wieħed jistaqsi jekk, ladarba jgħaddu t-tibdiliet li qed jiġu proposti fil-liġi dwar iċ-ċensura, dan ikunx ifisser li kull xogħol ta' min ifettillu jikteb u ''jirrifletti r-realtà' li ngħixu fiha billi jinkludi lingwaġġ baxx u oxxenitajiet oħra f'xogħlu — flimkien mal-barka ta' xi djar tal-pubblikazzjoni partikolari hux se jibda jitqies letteratura u arti2 Ladarba jgħaddu l-bidliet proposti rigward il-liġi taċ-ċensura, dan se jkun ifisser ukoll li meta niġu għall-għażla ta' testi letterarji għal min se jistudja l-Malti fil-livelli SEC u MATSEC, jidħlu bla tfixkil testi 'letterarji' li jħaddmu lingwaġġ skurrili bl-addoċċ f'isem il-moħħ miftuħ, il- progress u l-intelliġenza tagħna l-bnedmin2 Ta' min ifakkar li min jistudja l-lingwa u l-letteratura bis-serjetà għandu l- ewwel jibda bit-testi klassiċi miktubin minn min verament kien u jaf is-sengħa tal-kitba u mbagħad jgħaddi għal testi oħrajn iktar reċenti, xi wħud minnhom li verament jistħoqqilhom l-isem ta' 'letteratura', u oħrajn li sabu ruħhom fl-istess qoffa minħabba raġunijiet varji li m'għandhom xejn x'jaqsmu mal-kunċett artistiku u letterarju. miġbura minn Patrick SAMMUT L-Aħbarijiet Reazzjonijiet L-Intervista Ktieb mill-qrib (1) Ktieb mill-qrib (2) Ir-rakkont (1) Ir-rakkont (2) Il-Poeżiji Il-Poeżiji - Lil Hinn Minn Xtutna Minn fuq l-Ixkaffa ħarġa Nu. Min jixtieq jikkontribwixxi f'IL-PONT b'materjal ta' livell, mhux twil u adatt jista' jibagħtu direttament lill-Editur fl- indirizz sammutpatrickj0 gmail.com IL-PENT Fuq nota oħra, dan l-aħħar laqtitni ħafna din l- osservazzjoni: ''Power works best when it is invisible. Din hija sitwazzjoni li sirna ngħixuha ta' kuljum fejn apparentement għandna minn kollox, mhux biss il-libertà (apparenti7), anki dik tal-espressjoni, bibien miftuħin għal kull tip ta' edukazzjoni, il-possibiltà li nixtru dak kollu li nixtiequ anki jekk mhux bżonnjuż u bis-saħħa tas-sistema tas-self b'interessi, saħansitra l-libertinaġġ. U dan f'pajjiżi fejn taħkem id- demokrazija (inkluż tagħna), mela fejn il-poplu jaħkem minħabba l-poter li jagħtih il-vot. Bla ma nidħol f'ħafna irqaqat nafu li dan iwassal bil-mod il- mod għall-korruzzjoni morali, soċjali u l-bqija. Hemm soċjetajiet fejn mhemmx demokrazija u libertà u hemm verament hemm bosta tbatijiet u ħruxijiet li ma jixirqu xejn lill-bniedem. Hemm imbagħad soċjetajiet demokratiċi u liberali fejn il-gvernijiet jagħmlu minn kollox biex iżommu lill-popli tagħhom bi tbissima (kożmetika) fuq fommhom, basta ma jaqilgħux inkwiet. Anki din hija sitwazzjoni perikoluża ferm li wkoll tista' twassal għal bosta tbatijiet u nuqqasijiet 'il quddiem. Eżempju ċar huwa l-każ tal-Greċja. Dan b'xi mod jintrabat ukoll mat-teżi taż-'żewġ kulturi' -— dik umanistika u dik xjentifika - li dwarhom tkellem u kiteb C.P. Snow daqs ħamsin sena ilu. Huwa kien wieħed minn dawk li sostna li biex bniedem ma jitqiesx illitterat kien jeħtieġ li jiġi mħarreġ f'dawn iż-żewġ oqsma ta' għarfien. Ma jistax ikun li bniedem jissejjaħ bniedem ta' kultura jekk ikun imħarreġ biss fil-lingwi u fil-letteratura, jew min-naħa l-oħra fix-xjenzi biss. Kif nafu, minn xi snin 'l hawn daħlet sistema edukattiva li toffri lill- istudenti l-opportunità li jitgħallmu suġġetti marbutin maż-żewġ kulturi, saħansitra max-xjenzi soċjali bħalma huma l-psikoloġija, is-soċjoloġija u oħrajn. Il-mistoqsija hi din: jekk sistema bħal din qedx tirnexxi ladarba r-riżultati juru li l-livell akkademiku qed jonqos drastikament minn sena għall-oħra. Anki hawn kellna żvilupp kwantitattiv imma mhux kwalitattiv. Żdiedu s-suġġetti u naqas iż- żmien li qed jingħata biex wieħed mhux biss jiffamiljarizza ruħu magħhom imma jagħmilhom tiegħu billi jaħkimhom bi studju serju u mhux ta' malajr. Nirrepeti, il-mira m'għandhiex tkun il-kisba taċ- ċertifikati f'qasir żmien u l-laħqa ta' ċerti għanijiet għal wiċċ statistiċi li jmorru lil hinn minn xtutna, imma l-kisba ta' għarfien veru li jservi kemm fuq livell individwali kif ukoll fuq livell soċjali u politiku. It-tentazzjoni hija li wieħed jistaqsi fiex se ssarraf fil- ġejjieni sistema bħal din meta l-ġenerazzjonijiet li qed jingħataw ċertifikati faċli se jiġu wiċċ imb wiċċ ma' sitwazzjonijiet reali u jkunu jeħtieġu jieħdu deċiżjonijiet importanti li żgur ma jitteħdux jekk wieħed ma jkollux bażi soda7 Inbiddel is-suġġett. Bħalissa qed naqra ktieb mill- isbaħ u importanti ħafna għal min b'xi mod huwa marbut mal-qasam tat-traduzzjoni: dan hu After Babel ta' George Steiner li oriġinarjament ħareġ fl- 1975. Naf li f'dawn l-aħħar snin sar u għadu qed isir ħafna xogħol ta' fejda fejn tidħol it-traduzzjoni ta' xogħlijiet anki letterarji minn ilsna barranin differenti għall-Malti, u anki mill-Malti għal ilsna barranin differenti. George Steiner, f'dan il-ktieb ta' 500 paġna jikxef bosta aspetti interessanti u importanti f'rabta ma' dan il-qasam, u jikteb ukoll fit-tul dwar l- għodda li wieħed għandu jħaddem. Dan jagħmlu anki permezz ta' bosta eżempji mil-letteratura dinjija li magħha huwa familjari sewwa. Illum aħna wkoll għandna bosta għodda li jgħinuna fil-qasam tat- traduzzjoni, fosthom dizzjunarji bilingwi u multilingwi, dizzjunarji tematiċi, anki online, flimkien ma' Dipartiment tat-Traduzzjoni u l-Interpretazzjoni fl-Università ta' Malta u l-kontinġent dejjem jiżdied ta' Maltin li jaħdmu barra minn Malta li ta' kuljum jittraduċu dokumenti ta' natura differenti f'ilsienna. Il-Malti huwa Isien mill-isbaħ, flessibbli u jimxi maż- żminijiet. Inħobbuh u nibżgħu għalih. ITL-PENT l-aħbarijiet Fid-29 ta' Ġunju 2015 miet Lionello Lanciotti, id- dekan tas-sinoloġi Taljani, l-akkademiku li ġab lura liċ-Ċina f'Venezja billi lill-Ca' Foscari għamlu ċentru mill-aqwa tal-istudji tal-Orjentalistika, apparti Ruma u Napli. Lanciotti twieled f'Ruma fit-12 ta' Marzu 1925. Fis-snin ħamsin huwa reġa' daħħal fl-Italja l- Istudji Ċiniżi. Għallem mhux biss f'Venezja imma anki f'Napli, u rawwem interess kbir f'għadd ta' studenti li 'T quddiem kellhom isiru anki huma għalliema, fosthom Sandra Carletti, Mario Sabattini u Maurizio Scarpari. Il-qasam tal-istudju tiegħu kien l-istorja letterarja taċ-Ċina u l-ħsieb filosofiku antik. Dawn jidhru fil-kotba tiegħu Confucio: la vita e l'insegnamento (1968) jew Letteratura cinese (1969). Bħala traduttur qaleb Sei racconti di vita irreale ta' Shen Fu (1955) u ħa ħsieb il-ktieb dwar it- Taoiżmu li hu maħsub li nkiteb minn Lao Zi, Il libro della virtu e della via. IL-COLOMBIA UNIVERSITV PRESS ĦA TIPPUBBLIKA TRADUZZJONIJIET. ĠODDA TAL-LETTERATURA RUSSA Lejn l-aħħar ta' Ġunju li għadda u waqt konferenza li saret f'Moska, akkademiċi u pubblikaturi Russi u Amerikani u uffiċċjali governattivi Russi ħabbru li kienu se jikkollaboraw rigward sensiela ġdida ta' letteratura Russa tradotta u li se tkun ippubblikata mill-Columbia Universitv Press. Din l-idea, li għalissa ngħatat l-isem ta' Librerija Russa, se twassal għal forsi iktar minn mitt traduzzjoni ġdida ta' xogħlijiet letterarji Russi klassiċi u moderni. Dan hu proġett li se jipprova jnaqqas — għallinqas informalment - ftit mit-tensjoni li bħalissa hemm bejn ir-Russja u l- Amerka. Hu wkoll proġett li se joffri varjetà wiesgħa ta' perspettivi dwar ir-Russja, kemm mill-imgħoddi kif ukoll mill-preżent. L-idea qajmet ukoll dibattitu ta' natura akkademika ladarba bosta qed jistaqsu liema kotba se jiġu magħżulin, u jekk hix se tiġi inkluża letteratura ġdida post-Sovjetika. Id-direttriċi tal-Columbia Universitv Press, Jennifer Crewe, qalet li hemm numru ta' klassiċi li jeħtieġu traduzzjonijiet ġodda, flimkien ma' għadd ta' xogħlijiet marbutin mal-letteratura Russa post-Sovjetika kif ukoll dik kurrenti. Il-frott ta' dan il-proġett għandu jibda jidher fl-2017. Il-konferenza kienet organizzata minn Read Russia, organizzazzjoni non-governattiva Amerikana, sponsorizzata parzjalment mill-gvern Russu li jippromwovi l-letteratura Russja f'għamla tradotta. Peter Kaufman, il-moħħ wara Read Russia, qal li dan il-proġett se jpatti għall-ħin mitluf f'rabta mal-promozzjoni tal-kultura Russa. JITĦABBRU R-REBBIEĦA TAL-PREMIO STREGA 2015 Fil-bidu ta' Lulju 2015 ġie mħabbar ir-rebbieħ tal- Premio Strega għas-sena 2015 (id-69 edizzjoni ta' dan il-Premju prestiġjuż Taljan) li huwa Nicola Lagioia bil-ktieb La ferocia (Einaudi). Ir-raba' post ġie mogħti lil Fabio Genovesi (Chi manda le onde, Mondadori) u Marco Santagata (Come donna innamorata, Guanda), li kisbu l-istess numru ta' voti. Min-naħa l-oħra, Katja Petrowskaja, mill-Ukrajina, rebħet il-Premio Strega Europeo (li jiswa 3000 ewro) bil-ktieb Forse Esther (traduzzjoni mill-Ġermaniż ta' Ada Vigliani, pubblikat minn Adelphi fl-2014 u l-aħbarijiet rebbieħ tal-Ingeborg-Bachmann-Preis 2013). Il- Premio Strega Europeo hu mitqies bħala ''premio laterale' tal-Premio Strega li jrid jagħti omaġġ lill- kultura Ewropea u lir-rabtiet tagħha mal-ltalja. Il- kittieba l-oħra li ħadu sehem kienu Rafael Chirbes (minn Spanja), bil-ktieb Sulla sponda, bi traduzzjoni ta' Pino Cacucci (Feltrinelli 2014), rebbieħ tal-Premio de la Critica de narrativa castellana, u tal-Premio Francisco Umbral 2013; Stefan Hertmans (mill- Belġju), bil-ktieb Guerra e trementina, bi traduzzjoni ta' Laura Pignatti (Marsilio 2015), rebbieħ tal-Ako Literatuurprijs, De Gouden Boekenuil 2014; Alain Mabanckou (minn Franza), bil-ktieb Pezzi di vetro, bi traduzzjoni ta' Daniele Petruccioli (66thand2nd 2015), rebbieħ tal-Prix des cinq continents de la francophonie 2005; u Tommv Wieringa (mill- Olanda), bil-ktieb Questi sono i nomi, bi traduzzjoni ta' Claudia Cozzi u Claudia Di Palermo (Iperborea 2014), rebbieħ tal-Libris Literatuur Prijs 2013. Il- Premio Strega Giovani ngħata lil Fabio Genovesi għall-ktieb tiegħu Chi manda le onde. Il-gurija f'dan il-każ kienet magħmula minn bejn wieħed u ieħor 400 żagħżugħ u żagħżugħa ta' età bejn is-16 u t-18-il sena, magħżulin minn 44 skola fl-Italja u 3 barra mill- Italja (dis-sena minn Berlin, Bukarest u Pariġi). It- tieni post intrebaħ minn ċertu Zerocalcare għall- ktieb Dimentica il mio nome, u t-tielet post ngħata lil Elena Ferrante għall-ktieb Storia della bambina Ir-rebbieħ tal-Premio Strega 2015, Nicola Lagioia OLANDIŻ JEW NETHERLANDIŻ2… IL-KUNSILL TAL- MALTI JIĊĊARA Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti qal li jagħraf li l- Olanda hi l-aktar forma komuni mal-Maltin u bl-ebda mod mhu jissuġġerixxi lill-Maltin biex jużaw in- Netherlands u Netherlandiżi minflok l-Olanda u l- Olandiżi. Dawn jistgħu jibqgħu jintużaw f'kull kuntest li mhuwiex politiku jew legali. Fi stqarrija l- Kunsill qal li jixtieq jiċċara li l-għażla tiegħu għall- isem 'Netherlands' fil-lista bl-ismijiet tal-pajjiżi — li hi parti mill-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali tal- Unjoni Ewropea — hi maħsuba għat-tradutturi tal- Unjoni Ewropea u għal-leġiżlaturi li jeħtieġu forma waħda standard, korretta politikament u ġeografikament għal kull isem ta' pajjiż, biex tintuża b'mod standard fil-liġijiet, id-direttivi, it-trattati u pubblikazzjonijiet oħra li jorbtu legalment; mhux għal kull pubblikazzjoni oħra li mhix legali (eż. letteratura, ġurnaliżmu, kotba tat-tfal, fuljetti tal- ivvjaġġar, eċċ.). Fil-Malti għandna numru ta' ismijiet ta' pajjiżi oħra simili li għandhom aktar minn forma waħda possibbli, bħalma huma ir-Renju Unit u l- Ingilterra, l-Ukrajna u l-Ukraina, u oħrajn. Fil-fatt, bħalissa l-Kunsill qed jiġbor lista b'dawn il-forom differenti ħajjin kollha tal-ismijiet Maltin biex min jikteb bil-Malti jkollu gwida ċara tal-varjazzjonijiet li jeżistu f'xi wħud, ilkoll possibbli. Din il-lista se tidher fis-sit elettroniku tal-Kunsill biex tintuża mill- pubbliku ġenerali li, fil-biċċa l-kbira tiegħu ma jiktibx pubblikazzjonijiet legali tal-Unjoni Ewropea. Dwar il- kliem mill-Ingliż fil-Malti, il-Kunsill għadu ma ħa l- ebda deċiżjoni, imma konxju ħafna mid-diffikultajiet li jeżistu fil-kitba ta' dan il-kliem. Fil-fatt, organizza numru ta' laqgħat u seminars pubbliċi (li wasslu għal ġabra ta' fehmiet differenti, li hi aċċessibbli wkoll mis-sit tal-Kunsill stess: http:// kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/il- Il-kumitat li twaqqaf apposta mill-Kunsill biex jiddiskuti u jistudja dan is-suġġett u l-fehmiet kollha tal-pubbliku li daħlu issa wasal biex jagħmel ir-rakkomandazzjonijiet tiegħu. l-aħbarijiet PREMJU UNIKU LILL-GĦAQDA POETI MALTIN Waqt Serata Kulturali li ttellgħet il-Ġimgħa, 3 ta' Lulju 2015, fis-sala tas-Soċjetà tal-Arti, Palazzo de la Salle, il-Belt, saret il-konsenja tal-Premju 'Cibo di Conoscenza' lill-Għaqda Poeti Maltin għall-kontribut importanti tagħha favur kultura fuq d-Drittijiet Umani u fuq is-Soldarjetà. Il-Premju kien ingħata lill- Għaqda Poeti Maltin fis-6 ta' Novembru 2014, waqt Serata di Soldarietà per I'UNICEF, li saret f'Genova, l- Italja, u li kienet organizzata mis-Società Scappi's, flimkien mal-Amministrazzjoni tar-Reġjun tal-Liguria u l-Ente Fiera. Dakinhar Dr Roberto Malini rċieva l- Premju f'isem l-Għaqda Poeti Maltin. Minħabba li Dr Malini kien indispost, il-konsenja tal-Premju lill- Għaqda Poeti Maltin saret minn Dario Picciau, Ambaxxatur tal-UNICEF, waqt is-Serata Kulturali li saret Malta. KONFERENZA STAMPA LIĠIJIET TAĊ-ĊENSURA Nhar it-8 ta' Lulju, 2015, fil-Kavallier ta' San Ġakbu, il-Belt Valletta, saret Konferenza Stampa dwar it- tibdiliet tal-Liġijiet taċ-Ċensura 'a posteriori' illi se jkun qed jippreżenta l-Gvern fil-Parlament. Il- Konferenza kienet indirizzata mill-Onor. Dr Owen Bonnici, Ministru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, u s-Sur Mark Camilleri, Kap Eżekuttiv tal- Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il-Kittieba u l- Pubblikaturi kienu mħeġġa biex ma jitilfux okkażjoni bħal din peress li dawn. il-liġijiet jittrattaw potenzjalment prodotti artistiċi inkluża l-letteratura. PAĠNA FUQ FACEBOOK IDDEDIKATA LILL-KITTIEB U STUDJUŻ FRANS SAMMUT Il-bniedem u l-kittieb xi darba jew oħra jpassu minn din id-dinja, imma l-kitba tiegħu tibqa'. Il-kittieb, rumanzier u riċerkatur Frans Sammut kien wieħed minn dawk li ħallew warajhom xogħlijiet letterarji ta' livell għoli u li: ma jintesewx, flimkien ma' pubblikazzjonijiet ta' riċerka interessanti qatigħ. Issa għal dawk interessati wieħed jista' jsib anki paġna f'ismu fuq Facebook. Il-ħolqa hija: https://www.facebook.com/pages/Frans- Sammut/8699774463661517fref-ts IL-VJAĠĠ FL-ISPAZJU U L-KITBA TAL-POEŻIJA Ftit jiem ilu n-naviċella New Horizons tan-NASA bagħtet ritratti ta' Pluto. Dan l-avveniment kien ta' ispirazzjoni għal inizzjattiva interessanti fuq is-sit soċjali Twitter fejn numru ta' poeti bagħtu għadd ta' ħajku f'rabta miegħu. KONKORS NAZZJONALI TAL-POEŻIJA 'MONS. Bħal kull sena l-Għaqda Poeti Maltin nediet dan il- Konkors Nazzjonali tal-Poeżija li huwa miftuħ għal dawk kollha interessati minn 16-il sena 'l fuq. Kull poeżija tista' tkun f'kull forma, ma tridx tkun itwal minn għoxrin vers (20) vers, u trid tkun oriġinali u qatt imxandra jew ippubblikata qabel. Tista' tkun bil- Malti, bl-Ingliż jew bit-Taljan. Jingħataw premijiet fit- tliet kategoriji. Il-poeżiji flimkien mal-ħlas tal- parteċipazzjoni jridu jaslu għand il-President tal- Għaqda Poeti Maltin sal-31 t'Awwissu 2015. Lista tax-xogħlijiet li jkunu waslu għand President tidher fuq is-sit tal-Għ.P.M. Min hu interessat jista' jaqra r-regolamenti fil-paġna Facebook: https:// www.facebook.com/GhaqdaPoetiMaltinfref-ts reazzjon E-mail mingħand Mario Griscti, it-2 ta' Ġunju 2015 Għażiż Patrick, Reġa' wasalli ġentilment mingħandek, 'Il-Pont'. Niżżikħajr. Mimli aħbarijiet siewja u kitbiet mill-aqwa. L-editorjal inkun nistennih ħerqan daqskemm nistenna l-poeżija u l-bqija tal- kontenut. Din ir-rivista letterarja elettronika qed tkun ta' ġid indimentikabbli għal-letteratura Maltija. Mingħajr kummenti u xinxilli żejda, qed twassal il- ħsus tal-kittieba u l-messaġġ ta' min għad baqagħlu l-kuxjenza jħobb lill-art twelidu u l-ilsien qadim tagħha. Bżonnjuża, m'hemmx dubju, il-paġna tal- aħbarijiet dwar l-aħħar pubblikazzjonijiet fis-suq. Patrick, 'Il-Pont' huwa prova ta' kemm, meta biċċa xogħol tkun mibnija fuq pedament. sod, titla' b'saħħitha u ddum is-snin. B'Imħabba, Mario E-mail mingħand Marielle Spiteri, l-4 ta' Ġunju 2015 Għażiż Patrick, Prosit dejjem ta' 'Il-Pont' u idea tajba ħafna li fit- timetable jkollna iktar ħin għal-letteratura dinjija. Kellu bżonn jinbidel il-mod kif il-letteratura, l-arti, il- mużika jiġu mgħallma. Għall-istudenti dawn ifissru biss eżamijiet, noti, iktar noti u tagħlim bl-amment. It-tagħlim tal-poeżija għandu iktar lok għal diskussjoni bejn l-għalliema, l-istudenti, u l-istudenti bejniethom u mhux jiġi mgħoddi bħal per eżempju l- matematika b'ħafna noti u formuli. Nemmen ukoll li barra l-poeżija jkun xieraq li l-istudenti jingħataw iktar tagħrif dwar il-kittieba u poeti ħalli jħossuhom iktar qrib u fil-ħsieb tal-poeżija jew kitba. Kif qatt jista' student japprezza Lill-Madonna tad-Duluri meta qatt ma jkun qara fuq Rużar Briffa7l Din it- tiġrija biex inlestu s-sillabu qed toqtol l-għan ewlieni tal-arti - ir-ruħ fuq l-għerf: kemm taf biss u kemm tħoss xejn… uffi E-mail mingħand Amanda Busuttil, l-1 ta' Lulju 2015 Għażiż Patrick, Ħajr u prosit bħas-soltu. Qed tagħmel ħafna ġid inti b'din ir-rivista letterarja u żgur li qed tixgħel daqsxejn ta' fanal bħal Majsi li jimla' lil qalbna b'tama. Grazzi u prosit Amanda E-mail mingħand Mario Griscti, it-2 ta' Lulju 2015 Għażiż Patrick, Niżżikħajr ta' 'Il-Pont' (Lulju 2015). Kemm naqbel ma' l-ittra tas-Sur Narcv. Calamatta dwar. kif għandha tkun imwassla l-poeżija lill-istudenti mill- għalliema tagħhomll B'Imħabba, Mario IL-PONT JINTERVISTA lil ARNOLD CASSOLA FL- OKKAŻJONI TAL-MITT SENA MINN TWELID MISSIERU, ALBERT M. CASSOLA Kif tiftakar lill-papà meta kont żgħir u kif tiftakru aktar tard meta kbirt2 Kbir jew żgħir, dejjem l-istess: bilqiegħda wara skrivanija, dejjem jikteb (u jpejjep). Il-kitba kienet il- ħajja tiegħu. Albert M. Cassola kien iħobb it-Taljan, ippubblika kotba bit-Taljan (quddiemi għandi l-ġabra tal- poeżiji Vagiti), imma fid-dar lilek kien ikellmek bit- Taljan jew bil-Malti2 Kien ikellimni bil-Malti, … imma kien jagħtini l-'privat' id-dar tal- Malti u tat-'Taljan' minn mindu kont żgħir. Nistqarr il-verità, ta' tifel li kont, kont niddejjaq u kont inħoss dawn il-lezzjonijiet bħala kważi kastig. Kemm kien importanti għall- papà l-qasam tal-pubblikazzjoni fid-dawl tal-kotba li ppubblika7 Liema minn dawk il-kotba — poeżiji, rumanz, traduzzjoni — li ppubblika kienu għal qalbu l- iktar2 U liema taħseb ħallew l- akbar impatt fil-qasam tal- letteratura' Żgur li kienu fondamentali għalih. Lil missieri, kif nafu jien (miet meta kelli 20 sena), nafu bħala bniedem magħluq u introvers. Il-kitba kienet għalih il-mod liberatorju li bih jesprimi ruħu liberament. Naħseb li l-aktar illi kienu għal qalbu kienu x- xogħlijiet teatrali għalkemm jidher li l-aktar ġeneru li seta' ħalla impatt fuqu kien il-ġeneru tal-kitba għat- tfal billi huwa kiteb Ġoġo Rummiena, probabbilment wieħed mill-ewwel kotba bil-Malti miktubin għat- tfal. X'relazzjonijiet kellu l-papà mal-għaqdiet kulturali kemm Maltin kif ukoll barranin2 F'Malta, milli niftakar jien, flimkien ma' ommi, kien attiv fil-kumpanija teatrali Maleth. Kien imbagħad midħla ta-ambjent teatrali u niftakar l-Allies bar, ix- Xatt ta' Tas-Sliema bħala ċ-ċentru ta' laqgħa ta' atturi u awturi teatrali diversi kull nhar ta' Sibt filgħaxija. Mal-letterati u l-kittieba Maltin kien jiltaqa' qisu mid-9 sas-1 pm kull nhar ta' Sibt il-Belt, il-Cafe Premier (waqt li jien inkun medhi naqra' xi ktieb tas-Secret Seven jew ta' Bigglesl). Kien imbagħad f'kuntatt kontinwu ma' bosta għaqdiet letterarji u kulturali Taljani. Probabbli ħafna iktar minn dawk Maltin. Fejn tista' ssib il-pubblikazzjonijiet ta' Albert M. Cassola llum7 Kemm taħseb għadu miftakar bħala kittieb7 Nimmagina li l-aktar kollezzjoni kompluta hija fl-Universita' ta' Malta għax din is-sena (100 sena mit-twelid tiegħu) jiena rregalajt ħafna mid- dokumetazzjoni tiegħu u mill- kotba tiegħu il-Librerija tal- Università. Naturalment, xogħlijiet oħrajn tiegħu jinstabu l-Bibljoteka Nazzjonali. Kemm influwenzatek il- personalità ta' missierek fejn jidħlu mħabba u interess lejn il-letteratura in ġenerali2 Il-fatt li kbirt f'dar kollha kotba u b'ommi u missieri jinkuraġġuni naqra minn mindu kont żgħir effettwani ħafna. Is-sabiħa hili kont niddejjaq nara lil missieri dejjem jikteb u jgħidli nbaxxi t-TV għax ried jikkonċentra, jaħseb u jikteb. Is-sabiħa hi li biż- żmien spiċċajt appassjonat tar-riċerka… daqsu u aktar minnu. Ġieli ħassejt li missierek jista' jagħtik iktar ħin minħabba dawn l-affarijiet7 Le, naħseb li missieri u ommi tawni l-imħabba u ż- żmien kollu possibbli f'ħajjithom, u ta' dan irrid nibqa' grat dejjem lejhom. ITL-PENT ktieb mill-qrib (1) POE ta' Carmel Mallia, 2014. Biex ifakkar l-erba' anniversarji nazzjonali li Malta ċċelebrat fis-sena 2014 — il-35 sena ta' Jum il- Ħelsien, l-10 anniversarju ta' meta pajjiżna ngħaqad fl-U.E., il-50 sena tal-Indipendenza u l- 40 sena ta' Malta Repubblika -— Dr Carmel Mallia ppubblika Ġabra ta' poeżiji b'ħames lingwi differenti: bl-Ingliż, bl-Esperanto, fil-Franċiż, bit- Taljan u naturalment bil-Malti. Madwar 80 poeżija b'kollox. Dan juri kemm Mallia hu midħla ta' dawn il-lingwi, juri wkoll il-kultura li għandu miżrugħa fih b'għeruq fondi. Nemmen i fil-kitba, b'mod partikolari fil-poeżija, il-lingwa hija biss il-libsa; ir- ruħ tagħha tinsab fil-ħsieb u forsi wkoll fin-nisġa. Interessanti huma l-kwotazzjonijiet li l-awtur ġabar dwar it-tifsira tal-kelma poeżija; b'hekk il- qarrej isib ideat differenti li żvolġew dwarha matul is-snin. Iżda forsi wieħed jistaqsi: Imma xi tfisser il-poeżija għall-awtur innifsu It-tweġiba għalkemm tinsab fil-versi APoem u Moderna Poeto, tinsab ukoll fil- Ġabra kollha kemm hi. Għax il-poeta jqis din l-arti bħala dak li jħoss u jemmen fih; fi kliem sempliċi, Mallia jqis il-poeżija bħala biċċa minnu stess tant kemm hi magħġuna miegħu. It-tema ewlenija f'din il-Ġabra hija l-bniedem. Il- bniedem li jiġi fid-dinja u jkollu jgħix ħajja minsuġa minn mumenti sbieħ u minn oħrajn koroh. Fil- fatt, il-poeta daqqa jħossu mimli ottimiżmu u tama (/ Sing, AI Bivio) u daqqa jilmenta għax il- ħajja fiha ħafna mistoqsijiet bla tweġiba (Ode al Dolore). Huwa donnu wkoll jissieħeb ma' dawk li jħarsu lejn ix-xjuħija bħala marda bla fejqan u jgħajtu b'mod kemxejn iddisprat: maledetta vecchiaial F'diversi poeżiji bħal Il-Ħajja tal-Lum il- poeta jħossu mdejjaq u jħares lura f'xi waqtiet b'lenti nostalġika. Min-naħa l-oħra, suġġet li jidher jinkwieta mhux ħażin lil Carmel huwa l-misteru li hemm mistur fil- ġejjieni… Huwa jxebbhu ma' dlam profond li jxekkel lil dak li jkun milli jara. Versi bħal La Voix, Nel Grembo Oceanico u Tgħid7 juru d-dubju li jkidd sew lill-poeta li jippreferi l-ħajja mill-mewt, il ferħ min-niket, is-saħħa mill-uġigħ. Imma l-faraġ Mallia jsibu f'Alla kif jistqarr fil-versi O Alla: 'U meta nkun imdejjaq/ lejk biss indur, u fis jgħaddili l-krib'. Poeżiji b'temi reliġjużi hemm oħrajn bħal Lo So, Fuq il-Golgota, Missierna Pawlu u L'Abbċe Pierre. Imbagħad hemm temi oħrajn li l- qarrej ser jiltaqa' magħhom f'din il-Ġabra sabiħa ta' Dr Mallia; Ġabra mżewqa wkoll b'tifsiliet differenti tal-poeżija, minn dawk tal-vers maħlul sa dawk endekasillabi. Ir-rima perfetta li ssaltan f'bosta versi toħloq mużikalità li tpaxxi l-widna tal- qarrej/semmiegħ. VERSI u LINJI Tarċisju Zarb u Andrew Sciberras AWTOSKATTI - VERSI U LINJI ta' Tarċisju Zarb u Andrew Sciberras, 2015. Ninsabu qed ngħixu f'era fejn donnu xejn ma baqa' jgħaġġibna, minkejja li naraw ħwejjeġ li għandhom jgħaġġbuna. Imma mhux għall-kittieb. Dak li jikteb huwa l-ħassieb, il-filosfu ta' dan in-nifs li qed nieħdu fis-sekonda; it-tabib li jipprova jsib il-kura għal din il- marda ta' żmienna. Il-ktieb Awtoskatti ta' Andrew Sciberras u Tarċisju Zarb ma jurix biss espressjoni ta' arti mill-isbaħ fis-sengħa tal-kitba, imma huwa għodda rżina għall-qarrej biex appuntu jaħseb b'moħħu u mhux b'moħħ il-midja, li ta' kuljum jwasslulna x-xena tad-dinja 'l fejn hi miexja. Dak li dammew flimkien dawn iż-żewġ kittieba huwa bħat-traffic lights fil-mawra tagħna tal-ħajja. Ilkoll qed insegwu l-kefrija li qed jgħaddu minnha persuni ta' ġilda skura, magħrufin magħna bħala r-refuġjati/ immigranti irregolari. Imma l-kittieb jistaqsi: 'Dak li ħadmu għalih persuni bħal Harriet Tubman, Martin Luther King, Mandela u eroj oħra kien kollu ta' xejn 7' Il-kittieb jistaqsi: 'Imma għala fis-seklu tagħna dawn in-nies għadhom qed ibatu minflok ma jagħtu kontribut siewi lid-dinja bit-talenti tagħhom M'ilniex wisq, fakkarna lid-dinja bil-kruha tal- Olokawst fuq il-Lhud mill-Ġermaniżi permezz tal- Letteratura u films ċelebri f'The Bov with the Striped Pvgamas tal-Irlandiż John Bovne, id-djarju ta' Anne Frank, Schindler's List (mill-ktieb Schindler's Ark ta' Thomas Keneallv) u oħrajn. Imma li tara mill-ġdid imwiet ta' rġiel, nisa u tfal f'baħar ċimiterju, m'aħniex qed nerġgħu ngħixu t-tieni Olokawst fis- sena 20157 Il-versi ta' Sciberras jipprotestaw kontra dan il-fattur: imdennes daħal u ħareġ fil-feriti miftuħa u fondi u qagħad jgħodd is-sekwenzi tas-sekondi qabel mal-akkwarju tal-memorja bil-piranas inkesa.' (Mill-poeżija Il-Mara ta' Misurata) F'Tarċisju Zarb naraw versi mlaqqmin 'mhumiex suġġetti ta' Poeżija' u infatti bihom irid ikun dik is- siringa li biha jagħti t-tingiża lis-soċjetà. Postscriptum: Il-poeżija qisha raqdet. Daħlet f'qoxritha. Fittxet irkejjen speċifiċi. Ikkonsagrathom għaliha. Issa li dħalna f'template ġdid ta' realtà, bħal qisu ċċassat. Jew lel7' Għaldaqstant suġġetti li qed jiġru fir-realtà tagħna, huma riflessi b'intensità fil-poeżiji ta' protesta ta' Andrew Sciberras tul dan il-ktieb. Għalhekk meta poeta qed jindirizza realtà, il-fatt li qed juri sentiment u emozzjoni, ġa qed iċaqlaq forsi daqsxejn ilma qiegħed biex l-affarijiet jitjiebu. Kollox jibda mill-Kelma u jekk dak li jkun jevalwa, din tista' tissawwar f'realtà. Imma mill-banda l-oħra, il-poeżija hija opra abbandunata: Dil-poeżija. Hawnhekk. Taħt din is-siġra. Fuq dan ix-xefaq. Għadni ma lestejthiex. Se jkolli nabbandunaha.' (Tarċisju Zarb- /Abbandun/paġna 78) Zarb jenfasizza ħafna t-temi tiegħu tal-Poeżija. L-istil delikat li juża f'din il-ġabra għandu jfakkar lill-qarrej fil-poeżija ta' Ġorġ Borg. Ħsieb kbir imfisser fi kliem qosra u sempliċi. Se nikteb poeżija. Biex hekk. Waqt li nkun rieqed. Din tibqa' ddur ġo fija. U tibqa' ġewwa moħħi. Tad-dalma l-isbaħ dija.' (Tarċisju Zarb /Poeżija/paġna 65) Imbagħad f'paġna 72 Zarb jantropomorfizza l- poeżija b'dan il-mod li tfakkar lill-qarrej fil-poeżija Il- Kebbies tal-Fanali ta' Anton Buttigieg : 'Ħallejtha. Il-poeżija. U jmissni nistħi. Lanqas essemess ma bgħattilha… Dalgħodu. Għax ġiet. ltektikli. Ma' dit-tieqa.' (Tarċisju Zarb /Tektika/) Poeżija oħra li laqtitni mill-kollezzjoni ta' versi ta' Zarb hija dik ta' paġna 61 /L-Ekonomija/ li fiha juri t- tema tal-bidla taż-żmien u l-ironija tal-ħajja. It- tfajliet jinqabdu tqal f'età żgħira, naturalment ommijiethom ma jkunux jistgħu jieħdu ħsieb lit-trabi għax jibqgħu jaħdmu u ddur bit-tfal l-imsejkna nanna. L-ironija hija li n-nanna tingħata l-grazzi billi 'U l-Filippina tieħu ħsieb lin-nanna Severina'. F'Zarb naraw wkoll protesta kontra l-politikanti ta' dawn iż-żminijiet: 'Hemm mod wieħed ta' kif joffenduk. Meta tibda tirraġuna. Jgħidulek: Qiegħed tiffilosofizza.' Huma jirretoriċizzaw. Joħorġu t-tenders. Iqabbdu 'l dawk. U lil ieħor. (Mill-poeżija /Huma Le/paġna 70) F'paġna 59 naraw f'Zarb it-tema tal-kriżi fl-ambjent. Naraw is-sarkażmu f'li jaqtgħu l-ħurrieq minn mar- roundabouts biex flokha jiżirgħu 'żrieragħ ta' fjur. Dawn il-versi jfakkru lill-qarrej fil- poeżija Iż-Żabra ta' Victor Fenech li kienet ħalliet impatt qawwi fuq kull min hu familjari magħha. Infatti Zarb jgħidilna: 'U ffumigawh. Bil-ħurrieq. F'Andrew Sciberras, naraw versi ddedikati lil Karmenu Vassallo b'ċerta familjarità, tant li jsejjaħlu 'Karm'. Il-poeta tan-nirien huwa maħbub ferm minn dawk li jħossu esperjenzi ta' tbatija, ġaladarba dan il- poeta maħbub tar-Romantiċi, għaraf jesprimi b'tant passjoni t-tbatijiet li minnhom jgħaddu bosta bnedmin. 'Karm qalbek matmura ta' tjieba perpetwa u f'waqt ta' manija inkontrollabbli qaċċattha mill-għeruq tal-qafas ta' sidrek mgħaddam u b'qaws splendenti garajtha…' Dawn il-versi lil dan il-poeta jixhdu dak li qal dwaru Marcel Zammit Marmarà fil-ktieb Il-Ħajja ta' Karmenu Vassallo: 'Karmenu Vassallo bħall-poeti veri, ma ntemmx ma' mewtu, iżda baqa' ħaj bis- saħħa ta' xogħlijietu, u b'hekk setgħet isseħħ xewqtu li: kitbietu jkunu għalih 'momentum aere perrennius'. Il-kitbiet ta' Vassallo tant kienu ta' ispirazzjoni għal Sciberras, li ħassu jistrieħ jitkellem direttament ma' poeta kbir li jista' jifhmu. Fil-poeżija Assad Sciberras joħloq dissonanza f'dawn il-versi: 'Minn riġlejh żlugati kien jisponta l-ħurrieq żieni jidgħi bl-allat foloz tal-abbandun totali. F'moħħu sangisug fassal li darba jdejh spulpjati għad jiċċappsu bid-demm rozz tal-buffi kriminali b'wiċċhom mistur b'maskri grotteski meħjutin bi mselel imsaddin.' (paġna 10) Il-poeta Sciberras jiddedika poeżija lil ommu bl-isem ta' Imħabba. F'din il-poeżija l-poeta joħloq chiasmus biex jenfasizza l-ispiritwalità: ':l- Wieħed u l-Kollox il-kollox u l-Wieħed' (paġna 22) Infatti din it-tema, tispikka ħafna f'Sciberras u spiss fil-versi tiegħu jissemma d-Dalai Lama, Brahman, Ruħ il-Qodos u Alla. Fil-poeżija Bakkanalja naraw versi ditirambiki (paġna 26): 'U f'leħħa ta' berqa l-ispirtu ta' Bakkus mill-qafas ta' sidri jaħfini u jippossedini u niftaħ l-għotjien tal-patalotti taż-żebgħa preġjuża u bl-ilwien inpitter l-istinti primittivi fuq injama mhux xkatlata.' Fil-poeżija Trapass insibu ossimoru f'dawn il-versi: 'bla ma nintebaħ li jien il-mejjet li għadu ma mietx.' (paġna 27) Mill-kliem ta' Achille Mizzi Sciberras 'għandu interess, impenn u involviment li juri ħerqa, imħabba u kompassjoni lejn l-umanità li ssofri u juri qilla u intolleranza kontra l-inġustizzji li d-dinja tagħna hija miżgħuda bihom' (Mill-ġabra poetika Katarsi). Il-linji ta' Zarb huma linji sereni imma li drabi juru diżappunt fin għal dak kollu li sejjer żbaljat. Din il-kullana li għaqqdu flimkien dawn iż-żewġ kittieba mhux biss hi validissima għaż-żmien li qed ngħixu fih, imma twassal ukoll messaġġ nobbli li l- ħajja hi prezzjuża u jeħtieġ li napprezzaw dak kollu li għandna. Jiena nawgura lil dawn iż-żewġ kittieba u nifirħilhom minn qalbi għal dan il-kliem li tawna biex nixtarru u naħsbu fuqu. Awtoskatti għandu jingħoġob minn min iħobb il-ħajja u minn min għadu jsib il-valuri moħbija madwarna. 'Dizzjunarju ta' Termini Letterarji'. 'Dizzjunarju Malti'. 'Frammenti minn moħħi', 2013. 'Il-Ħajja ta' Karmenu Vassallo', SKS, 2012. ĦAJKU L-Ambjent EIf siġra nħawlu, 'mma neqirdu frott il-ġuf. Għal min is-siġar7 Taf tiftaħ l-għajnejn b'lewnek demmi, 'mma traqqad fil-fond bil-loppju. L-Arloġġ Ma' kull tektika tħaffirli sew fil-qabar. Ir-Riħ Lil min qed tfittex ja brikkun, dejjem tgħarrex f'kull rokna iddur7 Ir-Rebbiegħa Tbewset mal-friegħi, li welldu nwar u fjuri; isaħħruk l-ilwien. LINA BROCKDORFF ĦAJKU Li kelli nħallas kont tal-imħabba li rċevejt jien midjun kbir. Teħles mill-akkużi, mhux m'għand Maġistrat imma minn ilsien n-nies. KEVIN TANTI IL-PONT ir-rakkont (1) Għan-nannu, jien kont ġawhra li żejnet lil xjuħitu. Għalija, hu kien xwejjaħ imgerfex fi bluhitul Għadni sal-lum niftakar dakinhar u nħossni qed naqbeż… tielgħa u nieżla fuq saqqu baxx u iebes. Kull meta ninżel fuqu, saqajja jiżolqu kemm kemm u nħoss ponot rotob li mad-daqqa ta' saqajja, jinżlu 'l isfel biex jerġgħu jinħbew ġo fihl Kont għalaqt ħames snin is-sajf ta' qabel u kont qed naqbeż fuq is-saqqu tal-ħaxixa, tas-sodda tiegħi. Niftakar li dak il-ħin kont waħdi fil-kamra ta' ġewwa, għax riduni norqod, imma jien kont naf li kollha kienu għadhom imqajmin. Il-kamra kienet mudlama, bil-bieb li jagħti għal-loġġa mbexxaq u bil-bieb il- baxx, għal taħt it-taraġ, miftuħ. Fuq il-bieb il-baxx kien hemm. xkaffa ċkejkna imdendla mal-ħajt, mimlija Santi u bozza ħamra, tawwalija mixgħula quddiemhom. U minn fejn kont stajt nisma' t-tgemgim ġej mill- kontrantrata. Komplejt naqbeż u naqbeż u nieħu gosti Kienu jafu li ma kontx rieqda imma ħallewni naqbeż. Minn ħin għall-ieħor iz-zija Mari kienet tbexxaq il-bieb biex tittawwalli; tħares lejja, ma tkellimni xejn u tkompli fil-loġġal Kont naf x'kien hemm fil-kontrantratal Xi ħaġa mhux tas-soltu; qatt ma kont rajtha qabel. Iz-zija Mari kienet ratni nimmolla, in-naħa tar-rokna mal-ħajt, minn fejn ma stajtx naqa'; kont boċċa u bil- kemm kont ninqata' minn mas-saqqu. Imma jien niftakarni naqbeż… intir… u nogħla… nintelaq fuq is- saqqu u nieħu pjacirl Niftakar fil-ħemda li kien hemm madwari li ma dejqitni xejnl Kien billejl imma fil-meżżanin konna mqajminl Qabel ma dalam, kif wasal missieri, hu u z-ziju Ġuż qalgħu il-pumi tal-bieb ta' barra. Is-soltu missieri kien jiġi fid-dawl u jmur qabel ma jidlam… imma dak il-lejl kien baqa' magħna. Qabel ma daħħluni fis- sodda kont rajtu bilqiegħda ħdejn iz-ziju Ġuż. Kien bilqiegħda, b'daru mgħawweġ kemm kemm 'l isfel, b'minkbu fuq koxtu, b'idejh ix-xellugija jżomm geddumu, waqt li jitkellem, taħt l-ilsien, ma' ħuh. Stajt nisma' liz-zija Ċett titlob taħt l-ilsien u oħrajn ikomplu magħha. Mil-loġġa beda ġej iċ-ċekċik tat- tazzi; ikolli ngħid kienet iz-zija Mari. U n-nanna… ma kienx hemm ħossha. Kienu qaluli li n-nannu Kieli kien miet; minn jaf x'kont fhimtl Kont naf li kien fit-tebut fil-kontrantrata b'wiccu 'l fuq, għax kont mort nittawwallu kemm-il darba. Kont naf li t-tebut kien mgħolli mill-art fuq strippi tal-injam; kont rajt kollox meta Żeppi tat-twiebet ġie jarmahl U meta lesta qgħadt inħares lejn in-nannu ġot-tebut. U z-zijiet ħallewnil U għamlu sewl Kien in- nannu tiegħi li tant kont inħobbl Li għadni nħobb sal-luml U d-dmugħ li ma niżelx minn għajnejja dak inhar qed iċarċar issa, li nixtiequ hawn, ħdejjal Kont naf li fin-nannu kienet saret bidla; imma bqajt naqbeż u nilgħab. X'aktarx li ta' ċkejkna li kont, ħassejt li kollox kien, kif kellu jkunl Fis-skiet tal-lejl ma kontx waħdi u ridt nibqa' mqajma… ridt nibqa' nduq il-ħajja li kienet għadha tbaqbaq fil-meżżanini U f'daqqa waħda smajt tpespisa; waqaft, inżilt bilqiegħda fuq is-saqqu nistenna nismax oħral Bsart x'kont smajt. lval Sewwa kont smajt; f'widnejja waslet tpespisa oħral Inżilt niġri mis-sodda u nkiss inkiss ersaqt lejn ir- rokna, fejn kien hemm il-kaxxa bil-qroqqa, imdawra kollha bit-tiben ħiereġ minn taħtha. Tbaxxejt nittawwal u rajt ras ċkejkna ta' fellus ħierġa minn bejn ir-rix tal-ġwienaħ t'ommu. ir-rakkont. kont.. Tlaqt niġri għal ħdejn iz-zija Mari, 'Zi, l-flieles bdew ifaqqsu l' Iz-zija Mari' marret ħdejn oħtħa, li kienet għadha titlob, 'Ċett, il-lum qajjimtha lil-qroqqa7 Tajtha tiekol u tixrob7 Għax jien, jaħassra, insejtha għalkolloxi' smajtha tgħidilha. 'Kollox ħadt ħsieb jien, oħt,' u kompliet fejn kienet waqfet. 'Karm mur fis-sodda; toqgħodx tersaq lejn il-qroqqa; jekk tisfrattha jmutu l-flieles kollha,' qaltli z-zija Mari'. Ħadd ma ġie jifraħ lill-qroqqa, ħadd ma gie biex jittawlilha bħas-soltu. Imma jien dak il-lejl, qalb il- mewt, indunajt bil-ħajja ġdida li kienet qed titwieled fil-meżżaninl U erġajt bdejt naqbeż u nilgħab; u nifraħ ma' kull tpespisa li bdejt nisma'. L-għada fil-għodu qajjimni l-għajjat tan-nannal Qbiżt mis-sodda u fl-intrata rajt il-qassis u l-abbati jistennew sakemm żewġt irġiel bdew jagħlqu it- tebut. Jien mort nitgeddes maz-zija Mari' għax in- nanna bdiet tixher kemm tiflaħ waqt li z-zija Ċett bdiet iżżommha sakemm dawk l-irġiel, missieri u z- ziju Ġuż, ħarġu wara l-qassis bit-tebut fuq spallithom. U għalkemm lin-nannu ma rajtux iżjed, qatt ma niftakar li bkejtu jew li xtaqtu jiġi lura. Aċċettajt dak li ġara dakinhar minhajr swied il-qalb. In-nanna u wliedha bkewh quddiemi u komplew b'dak kollu li kellhom jagħmlu; jien x'aktarx li fhimt dak kollu li kien biżżejjed għalija. U wara das-snin kollha għadu hemm, ħaj, fit-tifkiriet tiegħi. Jekk tarani x-xemx ninpala biex kamarti nsaħħan sew, jew kastelli nibni fl-arja li qatt mhuma se jinbnew; jekk tarani nagħżaq fl-ilma fejn ma nista' nħawwel qatt, jew nipprova l-baħar kollu nimla f'ħofra fuq ix-xatt, la tħarisx lejja b'mogħdrija u għal triqtek tibqa' għaddej, imma ieqaf u għidli sewwa kif se nuża ż-żmien li ġej… għaliex l-għabex mhux imbiegħed u kull dell qiegħed jitwal, anki l-passi ħfief ta' dari issa bdew ikaxkru tqal. CARMEL G. CAUCHI IL-MUŻA TIĠI ŻŻURNI… Il-Muża bħar-riħ, daqqa tiġi żżurni kollha ħlewwa, tiżżeffen bħal farfett, li għadu kemm infatam minn ġol-fosdqa, u toqgħod titliegħeb ma' ħsiebi, u daqqa tiġi tvenven bħal żunana, tferini, u titlaq bla ma ttini, sodisfazzjon. Il-Muża tiġi żżurni qisha tfajla, daqqa sabiħa, tiddandan b'ilbies fin kollu kuluri, bl-irwejjaħ tal-fjuri, bil-fwieħa tal-balzmu, jew bix-xamm tal-inċens. U ġieli tiġi liebsa sewdinija, vistu strett, u tħalli f'qalbi biss, malinkonija. U ġieli tiġi żżurni bil-kimono, u ġieli tersaq lejja b'mini skirt, u aktar nibqa' nokrom għal warajha. Tiġi kif trid, għax dak li jgħodd għalija, hu li magħha ġġibli ħjiel tal-poeżija. ir-rakkont (2) KUĠINUH NESTU Is-segretarju tal-Prim, jew aħjar, martu, kellha l- ewwel tarbija. Kien xieraq għall-okkażjoni bħal din li ssir ċelebrazzjoni. Hekk sar, festin li għalih kienu mistiedna mhux biss il-pampaluni tal-partit tal- Ħomor li kienu fil-Gvern, imma wkoll dawk tal- Oppożizzjoni. Xejn xejn biex juruhom li jafu kif imorru l-affarijiet mhux billi dejjem jgħajruhom li huma injoranti. Billi kien is-sajf u t-temp jippermetti, din l-okkażjoni kellha ssir fil-ġnien tal-villa ta' wieħed mill-Ministri. Kien f'dan il-festin li t-Tabib Nestu Attard ġie wiċċ imb wiċċ ma' kuġinuh Turu Tanti li kien ilu ma jkellem snin twal. Ftakru għax ftit qabel kien ra ritratt tiegħu fuq xi gazzetta meta kabbar il-fabbrika tal-inbid. Tiskanta, joqogħdu t-tnejn fuq din id- daqsxejn ta' gżira u bilkemm temmen li jkollhom jgħaddu tant snin biex dak li jkun tiltaqa' miegħu. Barra mill-fatt li ma tantx kienu jqattgħu xagħarhom għal xulxin. Aktar minn hekk, il-ħajja soċjali tagħhom mhux li kienet tgħinhom biex jiltaqgħu. Imma x-xitan ġabha li dak in-nhar kien jaqbel għat-tnejn li huma jitkellmu u jippruvaw ikomplu ma' xulxin. 'Ara d-dott hawnl Kemm ilna ma niltaqgħu hux7 Kif inhu kulħaddi' Il-kulħadd kien ifisser it-tabib u martu għax għalkemm kien ilhom miżżewġin madwar għaxar snin kien għadhom bla tfal. 'Mhux ħażin, mhux ħażin. Stella għandha ftit tad- deni, ma setgħetx tiġi miegħi. Intom kollox sew7' 'Ma ngorrx wisq…' wara kompla bi tbissima: 'taf meta nkunu sew Nest, meta jitla' l-partit tagħna. Imma tibżax taf, kollox jasal. Min jistenna jithenna. ' 'Issa naraw… issa naraw..' kompla miegħu nofs qalb l-ieħor b'nofs tbissima. Sadattant resaq qribu xi wieħed mill-kapurjuni sħabu u pespislu xi ħaġa f'widintu. 'Jiddispjaċini Tur, ser ikolli nħallik, jixtieq ikellimni l-Prim. Għandi pjaċir li rajtek, ejjew oqogħdu. ' 'Mela le, hekk nibqgħu… gerger Turu waqt li qarras wiċċu u telaq 'l hinn ifittex lil martu. Omm Turu u omm Nestu kienu aħwa. Diment li kien għadkom xebbiet jgħixu d-dar m'ommhom u missierhom, tista' tgħid li kienu bħal bosta aħwa oħra Maltin: jingwalawha, joħorġu flimkien, bilkemm joqogħdu mingħajr xulxin. Għall-familja tagħhom. il-politika partiġjana ftit li xejn kellha x'taqsam magħhom. Tasal l-elezzjoni, forsi jmorru jivvutaw u ftit tagħmlilhom differenza jekk jitlax wieħed jew l-ieħor. Qatt ma jiddiskutu x'sar fil- parlament, qatt ma jaqraw gazzetti għax kliemhom biss fuq l-uċuh tar-raba' tagħhom, il-mard li jattakka l-ħafna annimali li kienu jrabbu u jbigħu fis-suq flimkien mal-aħjar pestiċidi li jħejju biex bihom iroxxu l-kwantità ta' dwieli li fuqhom jistrieħ in- negozju tal-inbid li bdew bosta snin qabel. Omm Turu kienet il-kbira u kif drabi jiġri l- ewwel waħda fost l-ulied li żżewġet. Kienet innamrat ma' wieħed mill-istess ħaddiema tal-fabbrika tal- inbid ta' missierha, ċertu Menzju Tanti. Raġel sew kemm tridu, imma ara jiftillek ixxellef dufrejk miegħu u tgħid xi kelma kontra l-Koħol. Martu qatt ma merietu f'xejn, la kienet tifhem u lanqas qatt ħasset il-bżonn li ssir tifhem. Taf u taċċetta li f'dawk il-ftit ġimgħat tal-elezzjoni żewġha jsir xi ftit nervuż u warrab rasek jekk tikkuntrarjah f'xi ħaġa. Omm Nestu, jew aħjar Ernesto għax dak kien il-propju ismu, iżżewġet lil Ċisju Attard, segretarju ta' xi għaqdiet tal-ħaddiema. Dan kien ixaqleb biċċa sew lejn il-Ħomor u martu bdiet bil-mod tindiehes u titgħallem xi ħaġa dwar ix-xogħol ta' żewġha, id- drittijiet u l-problemi tal-ħaddiema, u kif jekk il- ħaddiem ma jkollux min jaqbeż għalih, miskin jispiċċa ikkalpestat. L-ommijiet wara li żżewġu damu biċċa sew imorru jittawlu lil-familja fejn kien għad hemm in- nanna, il-missier u xi ħamest aħwa iżgħar minnhom, imma mhux l-ewwel darba li jkunu hemm l-irġiel ukoll u l-qiegħa tibda tisħon. Sa ma fl-aħħar l-omm tathom parir biex imorru f'jiem differenti għax ma ridithiex għad-dinja li dawk iż-żewġ irġiel jiġu fl-idejn waqt li jkunu f'darha stess. Il-kuntatt bejn iż-żewġt aħwa beda jinqata' ħelu ħelu. Lanqas tgħid li kienu joqogħdu fl-istess raħal għax omm Turu bl-oqsma tar-raba tagħhom kienu lejn Il-Fawwara waqt li omm Nestu, minħabba x-xogħol ta' żewġha xtaqet li jkunu fil-qalba sew ta' Malta, sabu post Il-Furjana. Għaddew ftit tas-snin, iż-żewġ familji kellhom it-tfal li rari jew qatt ma sabu okkażżjonijiet li fihom jiltaqgħu għajr għall-funerali tan-nanniet fejn it-tfal ir-rakkont bilkemm tkellmu jew sellmu lil xulxin. L-aħwa, tajjeb jew ħażin qalu xi erba' kelmiet bejniethom, u daqshekk. Meta Turu u Nestu kellhom qrib is-sittax-il sena Turu medd għonqu mill-ewwel għax xogħol ma' missieru, kuġinuh Nestu mar l-Università fejn beda l- kors tal-mediċina. Ma kienx kuntent li jieqaf hemm, xtaq li jsiefer u jispeċjalizza fil-mard tal-qalb l-aktar fit-tfal. Tgħidx kemm dam barra jistudja tant li meta dawk tal-Fawwara semgħu xi ħaġa dwaru bilkemm riedu jemmnu u tgħidx kemm għaddew kummenti: 'Issa tara, id-Dottor Nestu kemm qed jitgħallem affarijiet kbar… qalu li meta jiġi lura ser jilħaq xi ħaġa l-isptar… mur kellmu, billi mhux minn dejjem imġebbed… aħseb u ara issa … u jilħaq ngħid, l-aktar jekk ikun għad hemm il-partit ta' missieru fil-Gvern .. ajma ħej, dak jonqsul' Għaddew ftit snin oħra u waqt li Nestu u martu baqgħu bla tfal, Turu u martu kull disa' xhur ikollhom magħmudija. Kellhom sitt it-tfal, li kienu jqisuhom tabilħaqq bħala l-barka t'Alla. Xitwa minnhom kienet kiefra. Mhux talli x-xita ma riditx tieqaf, imma l-kesħa xi ħaġa tal-għaġeb. Bilkemm ikollok aptit tqajjem lil dawk il-povri tfal minn qalb il-friex sħun li jkunu fih, imsieken. Imma dan kemm ser iddum tfallilhom l-iskola Kemm Turu u kemm martu xtaqu li wliedhom ikunu bħat-tfal tan-nies. Ġara li waħda miż-żgħar tagħhom, Sara, ta' sitt snin ħadet bronkite li qisha ma riedet iċċedi b'xejn. Tgħidx kemm ġrew biha għand tobba u kemm bellgħulha antibijotiċi, id-deni ma riedx iħalli u fl-aħħar spiċċat f'qiegħ sodda tal-isptar, mingħajr wisq tama li tgħaddi għall-aħjar. Darba minnhom it- tabib tal-pedjatrija sejjaħ lill-missier u fi ftit kliem qallu li bintu tinsab f'qagħda kritika għax il-qalb kienet qed tgħeja. Turu kien waħdu xħin ħa dik il-bxara għax martu baqgħet id-dar minħabba t-tfal l-oħra. Ħass qalbu jingħafas xħin sema' dan. Dar fuq it-tabib u staqsieh: 'Jiġifieri li ma tistgħu tagħmlulha xejn aktar7 Dak li qed tgħidli2 Li Sara tiegħi, dik l-anġlu tiegħi ser tħallina7… Għidli, għidli Dot…' 'U le, teħodhomx hekk l-affarijiet. Għad hemm x'nistgħu nagħmlulha lil Sara, imma bħal issa tinsab fi stat dgħajjef wisq, li kieku tirpilja ftit nippruvaw nagħmlulha operazzjoni żgħira …' 'X'waħda dinl Operazzjoni lil dik iċ-ċkejkna tiegħi 7' 'Aħna ġa kellimna lil Mr. Ernest Attard biex nieħdu l- opinjoni tiegħu…' Turu ma jiftakarx x'qal aktar it-tabib għax moħħu beda jhewden biss fuq dak l-isem ta' Nestu Attard. Jista' jkun7 Dak l-istess wieħed tgħid 7' It-tabib induna li dak ta' quddiemu qisu ċċassa u wara ftit staqsieh: 'Sur Tanti, qed tifhem x'qed nipprova nispjegalek7' 'Le, ma tantx. Moħħi kien fuq xi ħaġ'oħra. Għidli ftit, għidli Dott, fejn nista' nsibu u nkellmu lil dan Mr. Attard7' 'Dak l-aħjar li tagħmel appuntament miegħu jew tmur fil-klinika privata tiegħu, mhux għalkemm issibu taf, għax tgħidx kemm hu mħabbat …' 'Imma bħalissa jinsab hawn, l-isptar7 Għax dak… dak kuġinuwi, xtaqt inkellmu. ' 'Hekk ħaġ'oħra. Ejja miegħi. ' Wara ftit it-tabib ħabbat kemxejn fuq bieb t'uffiċju u daħlu. Ma kienx mar żball. Hemm kien kuġinuh Nestu li f'idejh kien hemm imdendla l- ħajja ta' bintu Sara. X'kien biħsiebu jgħidlu2 Ħass moħħu vojt u Isienu tqil. Mar quddiemu u nfaqa' jibki daqs tarbija. ir-rakkont Nestu nħasad. Ma kienx għarfu mill-ewwel lil kuġinuh għax wiċċu kien fil-pali ta' jdejh, jistħi li qed jibki quddiem żewġ tobba. It-tabib li wasslu s'hemm inkwieta wkoll, bilkemm instemma' jlissen: 'Mr. Attard, dan… dan is-sinjur qal li jafek, li jiġi minnek u xtaq ikellmek. Skużani jekk għamilt żball li wassaltu sa ħdejk… 'Ma ġara xejn. Tista' tħallina ftit weħidna, jekk jogħġbok…' Nestu qam minn fejn kien bilqiegħda wara skrivanija u malajr newwel siġġu lil Turu. Dak mesaħ wiċċu f'maktur kbir u bid-dmugħ għadu jqattar ma' wiċċu ħares lejn kuġinuh. Kienet ħarsa li fis-silenzju tagħha tfisser ħafna, ħarsa titlob il-maħfra, il- ħniena. 'Għadni ma nistax nifhem sew Tur. X'inqala'7 Xi trid mingħandi7 leqaf mill-biki u tkellem… 'Sara… Sara tiegħi… Nestu fehem malajr malli sema' dak l-isem. 'It-tabib qalli li m'hemmx wisq tama… għidli x'nagħmel jien mingħajrha2 Semma' lilek, li aktarx int biss tista' tgħinha, minnu dan7' 'Issa qed nifhem kollox. Hawn ħa nagħmillek malajr kikkra kafe u kkalma biex inkunu nistgħu nitkellmu. ' 'Fejn qatt kont nobsor li dik il-ħlewwa ta' tifla hija tiegħek Turul Ħalli ngħidlek x'ser nagħmlu… għada filgħodu nerġa' neżaminaha u nara fiex tkun. Jekk insibha fi stat li tiflaħ għall-operazzjoni, ħalliha f'idejja. Inwegħdek li ser naħdem fuqha daqs li kieku kienet binti. Serraħt moħħok issa7' Turu qam minn fejn kien u mar ħaddan lil Nestu waqt li xi demgħat jaħarqu qattru fuq spallet it-tabib. Għaddew ftit ġimgħat. Sara kienet fuq saqajha, tifla tbigħ is-saħħa. Nestu u martu Stella kienu mistednin għand Turu tal-Fawwara. Xtaqu li kieku possibli jindurawh lil Nestu li kien salvalhom lil binthom Sara. 'Qatt ma stennejt dan kollu mingħandek Nest, billi konna ilna ma naraw lil xulxin u minħabba… minħabba li, taf int… jien mhux tal-partit tiegħek.' 'Kemm mort żball b'rasek Turl Għal tabib serju l- aktar ħaġa importanti fid-dinja hi l-ġlieda tiegħu kontra l-mard u l-mewt, mhux dawk il-ħmerijiet li qed issemmi int.' Minn dak in-nhar Turu sar jaf sew min kien kuġinuh Nestu. min jista' ħliefek jiġġudika lil bniedem7 Il-ġudizzju ta' ħuti huwa inkwina taħraq lil ruħi; int biss is-Sid Mulej. L-oħrajn huma sidien tal-ħabba gozz. Tħallix moħħi jitherra bit-thewdin fieragħ ta' min iġġudikani wisq agħar minnu jew milli qatt kont. aħjar tiġġudikani int darb'għal dejjem milli Isien il-bnedmin. Aħjar kundanna waħda retta milli elf waħda bla sens ta' min jara s-sifa f'għajn il-proxxmu iżda bl-ebda dawl it-travu ġo għajnejh. min jista' jsalva jekk mhux bil-ħniena tiegħek2 CARMEL ATTARD (mill-ktieb …maqfuq fil-ħabs ta' ġbini… ta' Paul P. Borg, Horizons, 2014). toqtol niftakrek minn dejjem. Minn met' ntbaħt li jdejk fihom għaxart iswaba' niftakrek tibjad bil-mistħija. Stajt qtilt seba' mhux wieħed. U l-qagħda ta' ġismek tgedwidhieli l-istorja tal-iġsma maqtula. U nintilef f'diskorsok għax taf tinseġ l-istejjer tal-bakketti, tan-nani, tax-xagħar twil, tal-bnedmin li jsiru nsetti biex jistaħbew u t'oħrajn li jsiru friefet biex jidhru jissieltu. mtitqatel nafek minn dejjem. Minn meta demmek beżqek 'il barra ili nafek tiħmar bl-għira. Moħħok brimba b'għaxar saqajn. Ġismek għanqbuta ta' ħarir riħa t'inbid maqtugħ. Dur dawra fija u duqni. L-ispiralli jduru f'moħħok- wajer tat-telefon imħabbel- tarrxuk. Titfixkel fihom u tibki bikja twila. Għajnejk jilagħbu bija sakemm tintebaħ li ġewwa fija, int, tarbija. Minn meta qtajt sider ommok narak tiħdar bil-biża'. Wara l-mewt, tgħid, m'hemmx mewta oħra'7 Is-sħana tikwi tat-towster imkittfa telgħatlek għal rasek u bbist. Sulfarina oħra f'agunija moħlija. Daqshekk qbiżt fl-ispazji battala tal-qtil biex tobrox l-iżvastika fina. ĠEJJIENI KONFONDUT (JEW KONFUŻ) ma nafx jekk għada, hix tielgħa x-xemx, hux tiela' l-qamar, u r-riħ jiskotx. l-art sħuna ma ttellax aktar prodotti, mill-ħajt jiskula d-dmugħ vjola magħqud, iċarċar fuq tapit isfar imberfel. u mistoqsija oħra mhux imwieġba, u kord'oħra maqtugħa mill-kitarra, u pjanu kiesaħ — bla orjentazzjoni. tiċpisa ta' pinzell mitluq, fuq tila trejjaħ iż-żejt imlibbes bla kuluri. HEKK HI L-ĦAJJA… METAMORFOSI Kemm jiddardar il-baħar meta jaħbat mal-qiegħa, ftit riħ u xejn ma jibqa' għal li kien. Kemm jissaħħab l-ajru f'riħ ta' siegħa u t-temp ikrah nibdew narawh sabiħ. Hekk il-ħajja metamorfosi: friegħi tas-siġra jinbidlu f'arbli tad-dawl ħamrija ratba tinbidel f'art iebsa stanga graffiti mħażżin fuq il-ħitan imbagħad tibjida friska u xorta narawhom sbieħ. Proposti miktuba fir-ramel jogħla l-ħalel u jiġi lixx bħal irħam daqs li kieku qatt ma kien. Tiċrit tal-ħluq li jinbidlu f'tixmir tal-imnieħer. Hekk il-ħajja OMAR SEGUNA ĠARR Missieru qed iġorru f'basket modern u jibża' għalih. Forsi l-folja għad tinqaleb meta ċ-ċkejken iġorr 'il missieru mistrieħ. Oh Missier aħfrilna——— Għax it-triq tlifna . Fil-ħajja tħabatna-———— U mill-girna ħriġna. Mhux it-tort tagħna.-———— Iżjed l-ajru u gżiritna. Li tlifna twemminna l-—— U f'deżert sibna ruħna. L-injoranza neħħejna———- U triq wiesgħa sibna l-għanqbut naddafna ——— u mill-għollieq ħlisna. Il-kontrolli warrabna-———— U l-libertà sibna. Tiħux għalina:-—— Mhux tort tagħna, La ta' ħaddieħor ——— u lanqas tagħna. Ta' ħaddiehor sar tagħna-——— U min kien, għadu jistagħna. Iġġelidna u tħabatna-——— U fejn konna bqajna. Ħa nistaqsik waħda,-———— Allura Int hekk għamiltna7 Le, tidħakx bina.-——— Donnok hekk ħlaqtna. Ippjanajna u bnejna——— Bnejna u kissirna U tlabna u gergirna——— Biex ħadd ma jindaħlilna. U mill-muntanja għajjatna:--—W7Min qatt jista' għalina'l Bil-medalji tqalna———— u bl-unuri tgħawwiġna, Tant ġrejna u skoprejna ———— Ma baqax għar ikenninna Lanqas xemx u xita ma jdejquna——— Għandna l- umbrelel jipproteġunal. Is-sabiħ ilbisna—— U s-saħħa benninna Bl-ikel tħaxxinna-————— U bis-sess skirna. Il-mard fejjaqna ——U l-ħajja tawwalna . Imma xagħarna waqagħina ——— Biż-żjut li Lit-twemmin ħarbatna——— U lill-moħħ niġġisna Lill-qalb tertaqna——— U l-ispirtu ħalliena. Issa x'jonqosna -——— Ħlief żifna miġnuna U ikla mmela —— Bi ftit ironijal VICTOR V. VELLA IS-SEWWA SĦABA BAJDA TIMXI FUQHA Is-sewwa sħaba bajda timxi fuqha, is-sewwa qtar ta' dmugħ minn xfar għajnejja is-sewwa dlam il-lejl fid-dawl tal-beraq, il-kliem li tridu tqiegħdu fuq xuftejja. Jekk qbadt it-triq li tieħu 'l bogħod minn kollox, tgħidux li ħmar il-lejl għax qbadt triq b'oħra, għax ma sirt xejn, sirt warda xħin kont waħdi indur għal wiċċ ix-xemx min-naħa għall-oħra. Il-lejla s-sħana qiegħda tagħmel tagħha jispunta l-għaraq fwar ta' xi profeta, imbagħad isib il-wied u jibqa' nieżel: it-triq hi twila, it-triq ta' kull poeta. Din tagħna narrattiva. Mistħija. Min sejjer. Iwaqqafha. Jekk. Il-mewt. Ta' fina. Din tiegħi. Li nġorrha ġewwa. Teħlisni. Il-poeżija. TARĊISJU ZARB ĦAJKU Jekk dal-baħar, xi darba, jaqbad jitkellem tgħid x'lingwa juża2 San Franġisk kellu jimmansa l-annimali, minbarra l-bniedem. il-poeżiji lil hinn minn xtutna ADOLF SHVEDCHIKOV Ir-Russja ADA AHARONI L-Iżrael TERESINKA PEREIRA L-Istati Uniti minn fuq l-ixkaffa PAMETT MA AD A DRAWWIET U TIFKIRIET, ta' Charles B. Spiteri, BDL 2015. PIETA INTI lata dg 7 01//2) PRAMBRETI Meta l-Maltin ma kellhomx wisq fiex jedhew, it-teatrini kienu l-isfog tagħhom. L- i UI ewwel kumpanija kien jisimha L'Indipendenza, u twaqqfet f'San Ġiljan. Iżda f'liema sena twaqqfet, fl-1883, fl-1888 jew fl-19007 Illum insibu ħafna kitarri fis-suq. Dari kienu jinħadmu lokalment għall-għana. Iżda kont taf li biex kitarra tkun tabilħaqq tajba riedet tiżen ċertu piż: la iktar u lanqas inqas/ Din hija ġabra ta' artikli u intervisti li jirrakkuntaw l-artiġjanat, is-snajja' u d-drawwiet antiki li maż-żmien qed jintesew u jafu spiċċaw għalkollox. Huma artikli u intervisti meqjusa b'folklor u allura huma taqsima tal-kultura Maltija. L-iskop tal-ktieb, li jsegwi l-kotba bl-isem ta' Tifkiriet tal-Imgħoddi, hu li jżomm ħaj dak kollu li missirijietna kienu kapaċi jwettqu, kif ukoll li jkun ta' għajnuna għall-istudenti fil-proġetti edukattivi tagħhom. Għal aktar faċilita u biex dan ix-xogħol jingħoġob mill-qarrejja, l-awtur ġabar ritratti antiki u awtentiċi ta' kull suġġett ittrattat. ALEXANDRA ta' Vincent Scerri, Horizons 2015. Il-ħajja ta' Milenco Garcia ma kenitx xi waħda faċli. Kien eredi ta' wieħed mill-akbar stabbilimenti tal-moda li hemm fil-qalba ta' Barcellona. Biss ħajtu xejn ma kienet trankwilla. Huwa kien maħkum b'biżgħat kbar li ħin bla waqt il-mewt tiġi għall- għarrieda fuqu u taħsdu minn din id-dinja. Għallinqas hekk kienu qalulu l-professuri li kienu dewwewh wara l-kraxx tal-ajruplan. Alexandra kienet tfajla Spanjola grazzjuża ġejja minn familja normali, tgħix f'wieħed mill-villaġġi remoti ta' Spanja. Qajl kienet taf x'toffri d-dinja u l-unika għan li kellha kien li titgħarras lil Chason u trabbi familja fil-għożża u l-komfort kif trabbiet hi. Qatt m'għaddielha minn moħħha li jum minnhom kellha tieħu aħbar li jbiddlilha ħajjitha ta' taħt fuq. Kif sabu ruħhom flimkien Alexandra u Milenco/7 Alexandra huwa t-tielet ktieb ta' Vincent Scerri — wara Qtil fil-Villa Bologna u Soru F'Xibka ta' Mħabba —li jeħodna lura lejn il-ħajja Spanjola tas-snin sittin. Hija storja ta' mħabba, perseveranza u glieda kontinwa kontra d-dimonji li jaħkmu nies meta jkunu f'waqtiet vulnerabbli. X'AĦNA SMARTI ta' Stephen Lughermo, Horizons 2015. X'Aħna Smartil, ir-rumanz rebbieħ tal-Konkors Letteratura għaż-Żgħażagħ 2014 organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb u mill-Aġenzija Żgħażagħ, ifittex proprju li jidħol fid-dinja misterjuża tal-ġenerazzjoni żagħżugħa ta' żmienna. L-awtur jagħmel dan minn perspettiva għalkollox oriġinali, bi smartphone bħala n-narratur waħdieni li jiftaħ tieqa fuq id-dinja virtwali tat-teknoloġija li minnha ż-żgħażagħ tal-lum jidħlu u joħorġu bl-iktar mod naturali. Sarah, il-protagonista tar-rumanz, hija żagħżugħa kontemporanja bi problemi ta' komunikazzjoni m'ommha li f'seħbitha Nicole, fin-nanna Gwida u, iktar tard, fil-maħbub Robert issib ir-relazzjonijiet soċjali meħtieġa biex tkampa fl-univers żagħżugħ. L-għajbien mhux mistenni ta' Robert, madankollu, jpoġġiha fiċ-ċentru ta' avventura sħiħa li tinvolvi l- passat ta' ommha, xi fotografi qarrieqa u l-karba siekta ta' żagħżugħa tal-età tagħha. Tul dan il-perkors, ir-rumanz jesplora bosta temi komuni fil-ħajja tal-adolexxenti u ż-żgħażagħ tal-lum. X'Aħna Smartl huwa rumanz li għandu jintlaqa' tajjeb miż-żgħażagħ għax jirrifletti t-tip ta' ħajja li jgħixu.