IL-PONT L-Editorjal 2 L-Aħbarijiet 3 Reazzjonijiet 8 Intervista ma' Ġorġ Mallia 10 Intervista ma' Amanda Busuttil 13 Intervista ma' Alfred Palma 17 Intervista ma' Daniela Tanti 20 Intervista ma' Charles Briffa 20 Rakkonti u poeżija Milied 27 Reċensjoni ta' ktieb ta' Rigu Bovingdon 29 Tislima lil Manwel Cassar /Tifkira Ġorġ Chetcuti 32/35 Kitba Carmen Refalo 36 Aktar reċensjonijiet 39 Il-Poeżiji 42 Versi lil hinn minn xtutna 46 Minn fuq l-ixkaffa 47 Min jixtieq jikkontribwixxi f'IL-PONT b'materjal ta' livell, mhux twil u adatt jista' jibagħtu direttament lill-Editur fl- indirizz sammutpatrickjOgmail.com L-Editur hu kuntent tassew li iktar ma jgħaddi ż- żmien iktar jiżdiedu l-qarrejja ta' IL-PONT li issa bħala rivista letterarja virtwali daħlet fit-tmien sena tagħha. Kif se taraw, din l-ħarġa hija abbondanti tassew. Hemm minn stqarr li tista' tegħja lill-qarrejja u dan huwa punt validu tassew. Minn issa 'l quddiem IL-PONT jipprova jkun ftit iktar konċiż, u jekk ċerti kitbiet jew intervisti ma jidhrux f'ħarġa, jidhru f'ta' warajha. Xorta waħda minn hawn, l-Editur ta' IL- PONT jirringrazzja lil dawk kollha li jibagħtu regolarment il-kitbiet tagħhom u jikkollaboraw b'modi differenti biex rivista bħal din tkun suċċess. IL-PONT ifakkar li Diċembru hu x-xahar tal-Milied, mela hu x-xahar tar-rigali. U fost l-isbaħ rigali li wieħed jista' jagħti hemm il-ktieb. IL-PONT ifakkar li l-kotba ma jintremewx: dawk li nkunu xbajna minnhom aħna jistgħu dejjem jinteressaw lil oħrajn. Mela minflok narmuhom għandna ngħadduhom lil bażars apposta, lil libreriji pubbliċi partikolari, lill- aġenziji li jistgħu jqassmuhom lil persuni li huma mxennqin għall-qari imma li ma jistgħux jonfqu flus fil-kotba. Hemm imbagħad l-anzjani li min jaf kemm ikunu jixtiequ lil min jaqralhom xi biċċa rakkont jew rumanz minn xi ktieb partikolari. Il-ktieb jgħaqqad, iferraħ, iserraħ u fl-istess ħin jiftaħ twieqi fuq spazji u dinjiet differenti. IL-PONT jerġa' jfakkar li meta niġu biex nagħżlu ktieb minn fuq xkaffa ta' ħanut biex nagħtuh bħala rigal, m'għandniex nillimitaw ħarsitna għall-kotba li jkun hemm jidhru fuq quddiem biss, imma għandna nippersistu u nqallbu anki fost dawk li jkunu moħbijin fuq wara nett. Hekk biss issir għażla matura u ġusta. Kull ktieb għandu leħen u huwa importanti li x-xerrejja jew qarrejja prospettivi jisimgħu dan il-leħen qabel ma jfattruha u jixtru bl- amment. IL-PONT din id-darba jinkludi fih ħames intervisti ma' daqstant kittieba li b'xi mod jew ieħor qed jagħtu kontribut lil-lingwa u lil-letteratura Maltija. L- intervista hija differenti mir-reċensjoni, imma għandha l-importanza tagħha wkoll. L-intervista tiffoka fuq il-kittieb, mela fuq il-bniedem wara l- ktieb, filwaqt li r-reċensjoni tiffoka iktar fuq ix-xogħol letterarju u tħalli lill-kittieb fl-isfond. L-intervista tixħet dawl fuq il-kittieb bħala bniedem u tagħtina tagħrif fuq xi jħobb u x'jobgħod, episodji importanti matul ħajtu, ambizzjonijiet u proġetti differenti, sfond familjari, u l-bqija. Dan hu wkoll parti mill- programm ta' IL-PONT, jiġifieri dak li jqarribna iktar lejn l-awtur/awtriċi, anki jekk fl-aħħar mill-aħħar hemm min jemmen li l-iktar ħaġa importanti hija l- livell tax-xogħol letterarju. Matul dawn is-snin, IL-PONT ipprova jinkludi ilħna differenti kemm jista' jkun, dejjem marbuta mal- qasam tal-letteratura u tal-ktieb. Wieħed: isib xogħlijiet ta' awturi nisa u rġiel, stabbiliti u kittieba li għadhom jibdew, Maltin, Għawdxin u anki kittieba li twieldu f'art twelidna imma li qed jgħixu lil hinn minn xtutna imma li għadhom jiktbu b'ilsien art twelidhom. IL-PONT qed jinkludi wkoll intervisti u xogħlijiet ta' kittieba barranin, u dan jgħin biex rivista bħal din tidħol fl-ispazju internazzjonali. Fuq nota differenti, bosta minna mhux l-ewwel darba li siefru u daħlu fi ħwienet li jbigħu l-kotba. Xi wħud huma ħwienet kbar, b'aktar minn sular wieħed, imdawlin u miżgħudin b'kotba ta' suġġetti differenti. Oħrajn huma ħwienet żgħar u xi drabi ftit imdallmin u bi spazju limitat. Imma li forsi innutajna huwa li bosta joffru spazju fejn wieħed ipoġġi ftit biex iqatta' l-ħin meħtieġ iqalleb u jaqra xi paġni mill-kotba li jkunu laqtuh qabel ma jiddeċiedi liema wieħed jixtri. Hemm ħwienek tal-kotba li saħansitra jkollhom integrata magħhom kafeterija. Minn dan kollu ftit għandna hawn Malta. U din hija ħasra. Il-ħanut tal- ktieb mhux supermarket fejn tidħol tieħu l-affarijiet li għandek bżonn u tparpar 'il barra. Il-ħanut tal-kotba mhux biss business, imma għandu jkun ukoll spazju li joffri rilassament mid-dinja mgħaġġla ta' barra, forsi anki opportunità biex ngħidu kelma ma' min jifhem fil-letteratura u fil-ktieb, opportunità biex anki niltaqgħu wiċċi imb wiċċ ma' awturi differenti, f'waqtiet differenti tal-jum u tal-ġimgħa. IL-PONT ifakkar ukoll li l-ktieb jeħtieġ il-ħin tiegħu u anki l-ispazji tiegħu. Spazju adattat huwa fi ġnien għall-ftuħ u għall-kwiet tan-natura, bħalma joffri Sant Anton f'Ħ'Attard, il-Park Nazzjonali ta' Ta' Qali jew il-Buskett, imma anki rkejjen diffenti oħra qrib il- baħar. Xi drabi l-ktieb jeħtieġ ukoll kamra fejn jiltaqgħu numru ta' persuni bl-istess interess biex b'hekk jiddiskutu dwar elementi differenti tal- letteratura f'ambjent ta' ħbiberija u djalogu. Drabi oħra l-ktieb jeħtieġ kamra għall-kwiet biex il-qarrej jaqra u jixtarr u jgawdi dak il-waqt tant sabiħ. Dawn huma spazji fost dawk li jferrħuna u jserrħuna, spazji li b'xorti ħażina jistgħu jispiċċaw jekk ma nibżgħux għalihom f'dan il-perijodu fejn jaħkmu r-regħba, il- konkrit u t-tarmak. Minn hawn l-Editur ta' IL-PONT jixtiqilkom Milied u Sena 2020 tajbin. Agħtu ħin lill-qari, dejjem. JITTELLA' L-EWWEL KUNGRESS NAZZJONALI TAL- KITTIEBA Nhar l-14 ta' Settembru ttella' l-ewwel Kungress Nazzjonali tal-Kittieba f'Malta, fuq inizjattiva tal- Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb (KNK). Għall-ewwel darba l-kittieba Maltin iltaqgħu bejniethom biex b'mod kollettiv jirrikonoxxu d-drittijiet ekonomiċi tagħhom. B'kollox attendew 'il fuq minn 60 awtur. L-għan ewlieni ta' dan il-Kungress kien il-preżentazzjoni taż- żewġ mozzjonijiet li ressaq il-KNK u li fuqhom ittieħed vot: 'Abbozz ta' Proposti dwar id-Drittijiet Ekonomiċi tal-Kittieba', u Tiġdid minn Liġi Sussidjarja għal Att tal-Parlament.'' L-ewwel mozzjoni tfasslet wara serje ta' laqgħat mal-awturi li l-KNK kellu tul dawn l-aħħar xhur u tirrigwarda d- dħul finanzjarju tal-kittieba. Il-mozzjoni dwar 'Abbozz ta' Drittijiet fEkonomiiċi tal-Kittieba' tirrikonoxxi d-dritt li l-awturi jitħallsu tax-xogħol tagħhom, u sservi ta' gwida ċara lill-Gvern fil-poltiika tiegħu għat-traspożizzjoni tad-Direttiva tal-UE 2019/790 dwar id-Drittijiet tal-Awtur u Drittijiet relatati mas-Suq Uniku Diġitali. Din il-mozzjoni ġiet approvata b'mod unanimu mill-kittieba, li jinkludu l- approvazzjoni bil-kitba ta' 75 awtur li ma setgħux jattendu. Ħadd ma vvota kontra. It-tieni mozzjoni tiddikjara li il-Leġislazzjoni Sussidjarja 327.580 għat- twaqqif tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb tiġi mġedda f'Att tal-Parlament sabiex tissaħħaħ l-awtonomija tiegħu. Il-mozzjoni ġiet approvata wkoll b'mod unanimu, u ħadd ma vvota kontra. Ħames kelliema ewlenin ikkummentaw dwar il-mozzjonijiet u saħqu fuq l-importanza ta' avveniment bħal Kungress li laqqa' lill-biċċa l-kbira tal-awturi taħt saqaf wieħed. Punt prevalenti li tqajjem mill-kittieba rigward l- ewwel mozzjoni kien in-nuqqas ta' kunsiderazzjoni għall-ħlas tar-rovalties lill-kittieba tal-poeżija. Għal din l-oġġezzjoni, il-Kap Eżekuttiv tal-KNK, Mark Camilleri, sostna li l-kotba tal-poeżiji għandhom jiġu nklużi fl-abbozz ladarba jidħlu l-inċentivi fiskali fl- industrija. Fid-diskors tiegħu l-Kap Eżekuttiv tal- Kunsill enfasizza li t-tisħiħ ekonomiku tal-awtur u t- tkabbir tal-industrija tal-kotba jikkontribwixxu għar- rinaxximent tal-letteratura lokali u l-iżvilupp kulturali, edukattiv u intellettwali tas-soċjetà, u għalhekk it-tisħiħ ekonomiku tal-industrija tal-kotba huwa wkoll ta' importanza nazzjonali. Finalment, flimkien mal-bqija tal-awturi, il-KNK iddiskuta t-triq 'il quddiem u l-passi li għandhom jittieħdu għall-ġid tagħhom u tal-industrija, fosthom l-introduzzjoni ta' inċentivi fiskali. L-AKKADEMJA TAL-MALTI FUQ IL-LINGWA TAĊ- ĊIRKOLARITAJIET MILL-ISKEJJEL F'Settembru li għadda, l-Akkademja tal-Malti fakkret lill-awtoritajiet edukattivi biex jaraw li ċ-ċirkolarijiet uffiċjali kollha li jintbagħtu lill-ġenituri f'Malta u Għawdex ikunu l-ewwel u qabelxejn bil-Malti. Dan qalitu meta ftit jiem qabel, fi skola primarja, lill- ġenituri għarrfuhom li ċ-ċirkolarijiet kienu se jibdew jintbagħtulhom bl-Ingliż biss minħabba l-għadd ta' barranin li hemm fiha. Din iċ-ċirkulari ġiet irtirata. Filwaqt li l-Akkademja tieħu gost tara li llum il- ġurnata ħafna ġenituri Maltin jafu l-Ingliż, hija tqisu bħala diżrispett lejhom u lejn il-poplu Malti kollu meta d-deċiżjonijiet ta' xi individwi fl-awtorità jwasslu għall-marġinalizzazzjoni tal-ilsien nazzjonali. Filwaqt li l-Akkademja awgurat 'l-edukaturi u 'l- istudenti sena skolastika oħra mimlija sodisfazzjon u tagħlim, kompliet tħeġġeġ lill-edukaturi kollha biex jużaw il-Malti. Fakkrithom li huma għandhom id- dmir li jżommu l-prestiġju tal-ilsien nazzjonali fil- għoli, u jaraw li l-funzjonalità tiegħu tibqa' b'saħħitha. IL-BIŻA' FIL-LETTERATURA MALTIJA Saret tradizzjoni li d-Dipartiment tal-Malti tal-Junior College jorganizza konferenzi dwar il-letteratura tal- Malti u lil hinn. Din is-sena d-data għall-Konferenza dwar il-Biża' kienet is-17 ta' Settembru. Għaliha d- Dipartiment tal-Malti għoġbu jistieden numru ta' kelliema minn dixxiplini differenti fosthom. il- kevnotes Prof. Gloria Lauri Lucente mill-istudji tal- film u Dr David Cassar mill-psikjatrija. Fost il-kelliema l-oħra kien hemm Dr Albert Gatt li tkellem dwar il- biża' mill-magni li jiġġeneraw l-istejjer jew il-poeżija, Dr Immanuel Mifsud li tkellem dwar irġiel li jibżgħu min-nisa, Francois Zammit li tkellem dwar l-eroj traġiku, Leanne Ellul li tkellmet dwar in-nuqqas ta' biża' mill-mewt f'novella ta' Clare Azzopardi, Romario Sciberras li tkellem dwar il-biża' f'rumanz ta' Tvrone Grima mill-puntidivista Queer, u Joseph Vella li tkellem dwar rappreżentazzjonijiet differenti tal-biża' f'rumanz ta' Ġuże Bonniċi. IL-JUM EWROPEW TAL-LINGWI F'MALTA Nhar it-28 ta' Settembru, ir-Rappreżentanza tal- Kummissjoni Ewropea f'Malta ċċelebrat il-Jum Ewropew tal-Lingwi ħdejn l-Akkwarju Nazzjonali f'San Pawl il-Baħar. Għas-seba' sena konsekuttiva, l- Għaqda tal-Malti -— Università għenet fl- organizzazzjoni ta' din iċ-ċelebrazzjoni. Minbarra d- diversi rappreżentanti, skejjel u għaqdiet li kienu preżenti bl-attivitajiet tagħhom għall-pubbliku, kull min ġie kellu ċ-ċans isegwi l-attivitajiet varji li kienu għaddejjin, fosthom logħob u kwiżis imżewqin b'kulturi differenti, li l-udjenza ġiet imħeġġa tipparteċipa fihom. Waqt l-attività saret ukoll il-finali tal-ispelling bee bil-Malti, Żanżan Kelma, li fiha kkompetew ir-rebbieħa Maltin u Għawdxin għat- trofew. L-attività ġiet ippreżentata mid-duo komiku Danusan. Ħajr lill-Akkwarju Nazzjonali ta' Malta, lil FCM Travel, lil Vodafone, lill-Klabb Kotba Maltin, Merlin Publishers, Horizons, u Faraxa Publishing. IL-POLITIKA NAZZJONALI TAT-TAGĦLIM TAL- MALTI BĦALA LINGWA BARRANIJA: REAZZJONIJIET F'Settembru, 12-il entità li jaħdmu b'risq il-Malti u l- Ingliż, taw ir-reazzjoni tagħhom għad-dokument ''Il- Politika Nazzjonali tat-Tagħlim tal-Malti bħala Lingwa Barranija fil-Qafas tal-Bilingwiżmu u l- Plurilingwiżmu 2019', ippubblikat mill-Ministeru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol. Skont it-12 il-entità, dan id-dokument iħares lejn il-qagħda bilingwi u, sa ċertu punt, plurilingwi — f'pajjiżna b'mod pożittiv, san u bbilanċjat, tul il-proċess edukattiv sa mis-snin bikrija. Faħħru l-mod kif issemma li l-ebda student m'għandu jiġi eżentat mit-tagħlim tal-Malti, filwaqt li hemm imniżżel li kull edukatur għandu jkollu kwalifika fil-Malti jew fil-Malti bħala Lingwa Barranija (MLB), biex ikun jista' jgħallem bil-Malti. Id-dokument jagħmilha ċara li t-tagħlim tal-MLB lil dawk li jeħtiġuh għandu jibda sa mis-snin bikrija u jibqa' sejjer sas-sekondarja. L-entitajiet faħħru l- possibbiltà li l-istudenti tal-MLB b'ħakma tajba tal- IL-PONT Malti fil-primarja u fil-medja jkunu jistgħu jidħlu fir- rotta tal-Malti. Qalu li dan ser jgħin biex il-Malti mhux biss iżomm postu bħala l-ilsien nazzjonali, imma jservi wkoll bħala mezz ta' integrazzjoni li jwassal għal armonija u koeżjoni soċjali ikbar. Jaqblu wkoll li l-istudenti migranti (b'żewġ ġenituri/kustodji mhux Maltin) ikollhom l-opportunità u r-riżorsi biex jitgħallmu l-MLB. Iżda minkejja dan qalu li ma jaqblux mal-punt imsemmi li 'għat-tagħlim tal-MLB għandhom jiġu rreġistrati tfal/studenti migranti, u jekk jixtiequ, tfal/studenti li għandhom xi ħadd mill- ġenituri/kustodji b'karta tal-identità mhux Maltija' u lanqas li 'it-tfal migranti, jew dawk li jkollhom ġenitur wieħed b'karta ta' identità mhux Maltija, qabel jidħlu fit-tielet sena tal-primarja (fl-età ta' 7 snin) għandu jiġi determinat permezz tal-assessjar jekk jeħtiġux lezzjonijiet fl-MLB jew fil-Malti.' Qalu wkoll li d-dokument jonqos milli jagħti indikazzjoni jekk iċ-ĊES fil-MLB u ''l-eżami tal-Malti' jiswewx indaqs fuq livell tal-iskala tal-MQF. L-entitajiet ma jaqblux li dawn iż-żewġ eżamijiet jiswew indaqs għaliex min-natura tagħhom mhux se jkollhom l- istess livell ta' għarfien. Id-dokument lanqas ma jindika jekk student bil-MLB fil-Livell Ordinarju hux se jitħalla, bis-saħħa ta' din il-kwalifika, ikompli l- istudju tal-Malti Intermedju jew Avvanzat. Meta titqiegħed fil-kuntest sħiħ lokali, din il-proposta tajba jista' jkollha wkoll applikazzjonijiet ta' ħsara. Bħala eżempju, l-entitajiet qalu li ma jkunx sewwa kieku bi kwalifika fil-MLB student jitħalla jidħol l- Università u saħansitra jirreġistra għal korsijiet li għalihom il-Malti huwa suġġett mitlub bil-quddiem. Jemmnu li lanqas ikun sew li jinħolqu eżamijiet alternattivi għall-Malti għad-dħul fl-Università, għax b'dan il-mod jitwaqqa' l-livell tal-Malti (fil-livell ordinarju) bħala prerekwiżit għar-reġistrazzjoni fl- ogħla istituzzjoni akkademika tal-pajjiż. L-entitajiet jittamaw li wara li d-dokument jitnaddaf minn dawn il-ftit nuqqasijiet li jistonaw fiha, għaliex -— għall- kuntrarju tal-bqija tad-dokument —- jagħtu l- impressjoni żbaljata li l-ilsien Malti, li huwa l-ilsien nazzjonali, għandu jingħata importanza sekondarja malli jersaq lejh ilsien ieħor. L-entitajiet imsemmija kienu dawn: Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, Id- Dipartiment tal-Malti tal-Università, Id-Dipartiment tal-Ingliż tal-Università, Id-Dipartiment tal-Malti tal- Junior College (UM), Id-Dipartiment tal-Ingliż tal- Junior College (UM), L-Istitut tal-Lingwistika u t- Teknoloġija tal-Lingwa (UM), L-Akkademja tal-Malti L-Għaqda tal-Malti — Università, L-Għaqda tal- Qarrejja tal-Provi tal-Malti, L-Għaqda tal-Għalliema tal-Malti, Inizjamed, u L-Għaqda Poeti Maltin. JINGĦATA L-PREMJU NOBEL GĦAL-LETTERATURA 2018 U 2019 Olga Tokarczuk ingħatat il-Premju Nobel għal- Letteratura għas-sena 2018. Tokarczuk twieldet f'Sulechow, fl-1962, u hi waħda mill-iktar kittieba u poetessi magħrufa fil-Polonja. Fl-2018, hija rebħet il- Premju Man Booker International għar-rumanz tagħha Flights (tradott għall-Ingliż minn Jennifer Croft). Il-Premju Nobel għal-Letteratura 2019 ingħata lill- kittieb Awstrijak Peter Handke. Huwa wkoll drammaturgu, traduttur, poeta u direttur tal-films. Huwa twieled fl-1942. Fost il-kotba tiegħu li ġew maqluba għall-Ingliż insibu The Goalie's Anxietv at the Penaltv Kick (1970), A Sorrow Bevond Dreams (1972), The Moravian Night (2008), u Storm Still (2010, traduzzjoni bl-Ingliż 2019). IMUT IL-KRITIKU HAROLD BLOOM Nhar l-14 ta' Ottubru 2019, miet il-kritiku letterarju Amerikan Harold Bloom. Hu twieled fi New Vork Citv fl-1930, u mis-sena 1959 'l hawn (li fiha ppubblika l-ewwel ktieb tiegħu, Shellev's Mvth-making), huwa kiteb mal-40 ktieb, 20 minnhom ta' kritika letterarja, oħrajn fejn iddiskuta r-reliġjon, u rumanz. Matul ħajtu kien l-editur ta' mijiet ta' antoloġiji li kienu jikkonċernaw għadd kbir ta' personalitajiet marbutin mad-dinja tal- Letteratura u l-Filosofija. Il-kotba tiegħu nqalbu f'iktar minn 40 ilsien. Bloom kien Professur fi ħdan l- Università ta' Vale. Fost il-kotba tiegħu, ta' min wieħed isemmi The Anxietv of Influence: A Theorv of IL-PONT. IL-FESTIVAL NAZZJONALI TAL-KTIEB 2019 Il-Festival Nazzjonali tal-Ktieb fetaħ il-bibien tiegħu lill-pubbliku nhar is-6 ta' Novembru, u baqa' għaddej sal-10 ta' Novembru. Waqt iċ-ċerimonja tal-ftuħ tħabbru r-rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb Terramaxka. Il-programm għall-istudenti fost il- ġimgħa filgħodu kien ibbażat fuq il-kotba rebbieħa tal-Premju Terramaxka tas-sena l-oħra. Iż-żjara għall- iskejjel ġiet ippjanata apposta sabiex l-istudenti jkollhom esperjenza ta' qari u tagħlim aġġustat skont l-età. Grupp ta' atturi mmexxija minn Antonella Axisa ddrammatizzaw Mamà allura din imħabba/ ta' Moira Scicluna Zahra u Mark Scicluna għal tfal tal-primarja, u Jarmuk ta' Steven Lughermo għal tas-sekondarja. Kien hemm ukoll ix-shows ''Il- Kotba Jieħdu l-Ħajja' mtella' mid-duo komiku DANUSAN, shows ibbażati fuq il-kotba rebbieħa tal- Premju Terramaxka ta' din is-sena stess. L-ewwel jum tal-Festival beda bil-konferenza ewlenija li jtella' l-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, li kienet dwar. il- letteratura fantaxjentifika. Għall-konferenza, 'Strange New Worlds', iltaqgħu l-mistiedna internazzjonali ta' din is-sena li kollha għamlu isem fil-kitba tal-ġeneru: Loranne Vella (Malta), Jon Courtenav Grimwood (ir-Renju Unit), Dave Rudden (l-Irlanda) u Kali Wallace (l-Istati Uniti). Id-diskussjoni esplorat is-sisien ewlenija tal-ġeneru, il-ħolqien ta' dinjiet irreali li finalment jerġgħu jeħduna lejn id- dinja reali, u l-letterarjetà tal-ġeneru fid-dawl ta' letteratura 'ogħla', f'termini simplistiċi. Mark- Anthonv Fenech, kittieb Malti tal-fantaxjenza, immodera d-diskussjoni. Matul il-jum filgħodu saru bosta attivitajiet li wieħed seta' jżur, il-biċċa l-kbira għat-tfal u l-istudenti. L-Għaqda tal-Malti - Università organizzat diskussjoni dwar ''Il-queer fil- letteratura Maltija.'' Nhar is-7 ta' Novembru komplew l-attivitajiet, fosthom l-intervista ta' Teodor Reljiċ lil Kali Wallace dwar il-produzzjoni prolifika tagħha fil-ġeneru tal-fantaxjenza u d- dinamiċità tal-pubblikazzjoni tal-ġeneru. Dave Rudden, mistieden ieħor tal-Festival, ġie intervistat minn Robert Pisani dwar id-dehriet numerużi tiegħu fl-iskejjel madwar id-dinja, fejn tkellem dwar il- potenzjal ta' kull student li jkun kittieb. Nhar it-8 ta' Novembru sar seminar dwar. it-traduzzjoni tal- letteraturi t'ilsna minuri li laqqa' lil Prof. Clare Vassallo, akkademika u traduttriċi mill-Università ta' Malta, Sarah Davis-Goff, fundatriċi tad-dar ta' pubblikazzjoni indie Tramp Press, u Alex Vella Gera, rebbieħ tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb bir- rumanz Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi. Aktar tard Walid Nabhan intervista lil Loranne Vella, dwar il- karriera multidixxiplinarja tagħha u l-kitba, fosthom Rokit li bih rebħet il-Premju Nazzjonali tal- Ktieb is-sena l-oħra. Saret ukoll iċ-ċerimonja tat- tħabbir tal-poeżiji rebbieħa tal-Konkors tal-Poeżija Doreen Micallef, li tnieda fi Frar, u fl-aħħar ġie varat il-konkors tas-sena d-dieħla. Matul tmien il-ġimgħa Faraxa Publishing organizzaw sessjonijiet ta' kreattività għat-tfal f'ħidma ma' Żebbuġ Learning Studio, u Merlin Publishers niedu għadd ta' kotba ġodda għat-tfal. Filgħaxija Klabb Kotba Maltin iddiskutew il-pubblikazzjonijiet tagħhom fl-2019 relatati mal-irvellijiet tas-Sette Giugno, u Horizons laqqgħuna mal-kotba ġodda ta' Lou Drofenik u John P. Portelli. Avvenimenti mistenni tal-ġurnata kien is- serata ta' xogħol awdjoviżiv ikkummissjonat mill- KNK fejn intwera l-premiere ta' Ġulina, il-film qasir rebbieħ tal-Konkors tal-KNK għal Films Qosra, adattat fuq in-novella ta' Alfred Sant. IL-PONT 4 l-ewwel episodju mis-sensiela Storja ta' Storja, li qed tittella' mir-rebbieħa tas-Sensiela ta' Dokudrama tal- KNK. Fl-aħħar tħabbar ir-rebbieħ tal-Fond tal-KNK għall-Adattament Ċinematografiku. Fl-aħħar ġurnata tal-Festival kien hemm xalata ta' tnedijiet u qari animat għat-tfal, kif ukoll diversi awturi ta' kotba għat-tfal iltaqgħu mal-pubbliku fuq diversi stands, fosthom Faraxa, Merlin, Octavo u BDL. Filgħaxija l- pubbliku seta' jiltaqa' ma' Lillian Sciberras, li rebħet il-Premju tal-KNK għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal- Kotba. L-attività tat ġieħ lill-kontribut letterarju u professjonali tagħha bħala librara. Aktar tard il- kittieb u traduttur Malti-Palestinjan Walid Nabhan nieda ġabra ta' novelli, Bejn Bejnejn. IL-PREMJU BOOKER 2019 Ir-rebbieħa tal-Premju Booker għan-Narrattiva Fittizzja ġew imħabbra fl-14 ta' Ottubru. Għal din is- sena l-Premju ingħata lil żewġ kittieba f'daqqa. L- ewwel waħda hi Margaret Atwood għar-rumanz ġdid tagħha The Testaments. It-tieni rebbieħa hija Bernardine Evaristo għar-rumanz Girl, Woman, Other. L-aħħar darba li l-Premju ngħata f'daqqa lil żewġ kittieba kien fis-sena 1992, meta kienu rebħuh Michael Ondaatje (b'The English Patient) and Barrv Unsworth (b'Sacred Hunger). SERATA KOMMEMORATTIVA F'ĠIEĦ DUN KARM Nhar is-6 ta' Novembru 2019 l-Akkademja tal-Malti flimkien mal-Kumitat Festi Nazzjonali (fi ħdan Festivals Malta) organizzaw serata kommemorattiva f'ġieħ Dun Karm taħt il-Patroċinju tal-President ta' Malta fil-Palazz ta' Sant'Anton. Serati bħal dawn ilhom isiru s-snin sa minn qabel ma miet il-Poeta Nazzjonali tagħna fl-1961 u hi ħaġa tassew sabiħa li ta' kull sena jinżamm l-appuntament biex nikkommemorawh kif inhu xieraq u b'mod dinjituż. Il-programm tmexxa mis-Sur Anton Falzon u billi l- Eċċellenza Tiegħu kien indispost id-diskor tiegħu nqara minn Dr Alexander Debono fil-preżenza tas- Sinjura Vella u ġemgħa sabiħa ta' mistednin. Il- programm kien imżewwaq sew u kien jinkludi Għana tal-Fatt minn Ġużeppi Spagnol, akkumpanjat mill- kitarristi John Grima u Kevin Spagnol għall-versi ta' Charles Coleiro. Il-veterana attriċi magħrufa Karmen Azzopardi qrat waħda mill-isbaħ poeżiji li niseġ Dun Karm — ''L-Għanja tal-Imħabba'. Matul is-snin kellna s-serati b'titli miġjuba mill-versi nfushom ta' Dun Karm, fost oħrajn: 'L-Omm li Tatna Isimha' (2011); 'Seddaq il-Għaqda fil-Maltin' (2014); 'Iżda daqsek lil ħadd' (2015). Għal dis-sena s-serata ngħatat it-titlu 'Għaliex7 — Jedd il-Lsien Malti', ispirat minn waħda mill-isbaħ poeżiji li biha Dun Karm jagħmel l-appell tiegħu biex nagħrfu ngħożżu ''l-ilsien li bih int Malti sewwa', u l-kantanta Dorothv Bezzina interpretat bil-vuċi sabiħa tagħna din il-poeżija. Id-diskors ewlieni tas-serata wkoll kien ispirat mill-versi ta' din il-poeżija: 'Maltija kienet l-ewwel kelma f'fommok'- tassew72 li tħalla fi ħsieb is-Sur David Aloiso. Kien diskors mhux biss erudit imma wkoll intenzjonat li jiftħilna għajnejna sew fuq l-isfidi li għandu l-Malti fi żminijietna u qanqalna nistaqsu u nixtarru x'futur għandu quddiemu Ilsienna. Din il-kwistjoni ġiet eżaminata ftit ieħor bil-għajnuna ta' studjużi oħra mistednin: Olivia Borg, Joseph Vella u Marita Cassar f'diskussjoni li tmexxiet minn Dr Mario Cassar. Is- serata għalqet b'żewġ poeżiji -— l-eleġija 'Int Ma Terġax' li tkantat minn Dorothv Bezzina u l-qari ta' 'Madre' li nqrat mid-Dottoressa Ernestina Cassar nee Bernardele li għandha konnessjonijiet interessati mal-Poeta Nazzjonali. Dott. Bernardele twieldet fi Thiene (Provinċja ta' Vicenza, l-Italja) minn fejn kien ġej San Gejtanu ta' Thiene, 37 kilometru bogħod minn Chiampo (fejn twieled Don Giacomo Zanella). Hija ffrekwentat l-iskola Primarja ta' Molina di Malo li kienet u għadha msemmija għal Don Giacomo Zanella. Kompliet l-istudji sekondarji fi Thiene u wara studjat il-Pedagoġija fl-Università ta' Padova fejn Don Giacomo Zanella kien studja u ħa l- lawrja fil-Filosofija fl-1847 fl-età ta' 27 sena u 'l IL-PONT d quddiem huwa kien Professur tal-Letteratura Taljana fl-istess Università u kien ġie elett Rettur tal- Università għas-Sena Akkademika 1871-1872. Tencajoli lil Dun Karm sejjaħlu Lo Zanella Maltese. Is- serata għalqet bil-vuċi nnifisha rekordjata tal-Poeta Nazzjonali tagħna jaqra ''Għaliex - Jedd il-Isien Malti.'' (Rapport ta' Joe Borg) VICTOR FENECH REBBIEĦ TAL-MIDALJA TAD- DEHEB Victor Fenech huwa r-rebbieħ tal-Midalja tad-Deheb 'Ġieħ l-Akkademja tal-Malti' għas-sena 2019. L- investitura saret f'Jum l-Akkademja tal-Malti (14 ta' Novembru 2019) mill-Eċċellenza Tiegħu George Vella, President ta' Malta waqt serata fil-Palazz ta' Sant'Anton. Fost il-mistednin kien hemm l-imsieħba tal-Akkademja, qraba u ħbieb tal-awturi. Din l- onorifiċenza tingħata kull sena lil min ikun iddistingwa ruħu b'ħidma tul ħajtu kollha għall-Ilsien Malti u għal-letteratura Maltija. Victor Fenech twieled il-Ħamrun fl-1935. Ilu jikteb bil-Malti u bl- Ingliż sa mis-Snin Sittin. L-ewwel poeżiji li ppubblika dehru fl-1965 fl-antoloġija Kwartett. Fl-1979 introduċa l-poeproża lokalment permezz tal-ġabra F'Altamira, u fl-2010 l-Klabb Kotba Maltin ippubblikalu x-xogħlijiet poetiċi miġburin bl-isem Victor Fenech: Il-Poeżiji. Jikteb ukoll proża għat-tfal u anki għall-adulti: fost dawn ir-rumanz Ix-Xitwa ta' Wara s-Sjuf (2010) u l-ġabra ta' novelli Rakkonti Inkontri (2013). Pubblikazzjoni reċenti tiegħu hi PS- Il-Muża Mħallta (2018). Għal xi snin kien parti mill- bord editorjali tar-rivista 'Sagħtar' li kienet toħroġ mill-MUT. Din kienet ir-raba' Medalja tad-Deheb mogħtija f'Ġieħ l-Akkademja tal-Malti, medalja li fis- snin li għaddew ingħatat lil Oliver Friggieri, lill- Monsinjur Lawrence Cachia, u lil Trevor Zahra. ġ Email mingħand Carmel Mallia, l-24 ta' Lulju 2019 Patrick, Grazzi ta' IL-PONT, dejjem interessanti u jkun fih x'taqra, barra milli jħaddimlek moħħok u jekk tkun kwiet tħossok se tibda tirvella. Il-bewsa tal-Mużal Email mingħand Richard Gatt, it-2 ta' Settembru 2019 Għażiż Patrick, Nixtieq mhux biss nirringrazzjak talli ġibt ir- recensjoni tal-ktieb tiegħi, imma tar-rivista IL- PONT kollha kemm hi. Tassew ħadt pjaċir naqraha u nifliha. Nistqarr li tgħallimt ħafna u jiddispjacini li m'ilix naf biha. Kont qed nitlef bil-bosta. Filwaqt li nirringrazzjak mill-ġdid u niżżik ħajr ta' kollox. Inselli ferm għalik, Richard ajr A l IL-PONT Ai ina Email mingħand Carmel Mallia, it-2 ta' Settembru 2019 Grazzi ħafna. Kemm togħġobni l-introduzzjoni tiegħek. Ma tiktibx fil-vojt, hekk biex timla. L-istorja tal-allat Maltin fejn tidħol il-letteratura ilna nisimgħu biha. Tajjeb li fakkarthielna. Fejn hemm iċ- ċokon issib l-ilpup u 'l min irid jagħti l-kuntrumbajsi biex jidher hu biss. U nieqaf hawn. Tislijiet u awguri. Email mingħand Rigu Bovingdon, it-3 ta' Settembru 2019 X'nista' ngħidlek aktar minn prosit Patrickl Il-kontenut u l-preżentazzjoni dejjem jitjiebu kulma tmur ħabib. IL-PONT sar l-aqwa leħen letterarju li għandha Malta llum u sebqet lil dawk kollha eżistenti kif ukoll lil ta' qabilha b'ħemel. Email mingħand Lina Brockdorff, it-3 ta' Settembru 2019 Għaziz Patrick, Prosit bħas-soltu għal din il-ħarġa ta' IL-PONT li tabilħaqq idur dawra sabiħa max-xena tal-ilsien u l- letteratura Maltija li mkien ieħor ma ssibha. Grazzi speċjali talli għoġbok tippubblika r-reċensjoni ta' Rita Saliba dwar l-aħħar ġabra ta' stejjer tiegħi, Qabel tbaxxi d-dawl, tassew napprezza. Tislijiet mill-qalb, Email mingħand Trevor Żahra, it-3 ta' Settembru 2019 Grazzi ta' IL-PONT, għażiż Patrick; l-unika rivista lettererja diġitali ppakkjata b'tagħrif u kummenti mill-aktar interessanti u siewja. Email mingħand Carmel G. Cauchi, it-3 ta Settembru 2019 Għażiż Patrick. Grazzi ta' IL-PONT Nru 53. Bħas-soltu hu mimli daqs bajda b'tagħrif letterarju interessanti, intervisti, proża u poeżija, li jżewqu l-magażin b'mod pjaċevoli. Jien inqabblu ma' kannestru frott imħallat, kollu sabiħ fil-għajn u tajjeb fit-togħma. Imma kif dan il- frott ma jistax wieħed jikkunsmah kollu f'salt, daqstant ieħor m'għandux IL-PONT jinqara kollu f'daqqa, imma ftit ftit biex il-qarrej itiegħmu u jixtarru bil-mod. Il-PONT qiegħed jimla vojt kbir li nħoloq parzjalment mill-ġurnali li ma baqgħux isibu wisa' għall-paġna letterarja regolari. Napprezza ħafna kemm xogħol u ħin tiswielek kull ħarġa biex tikkompilaha u tippubblikaha, u nagħmillek il-qlab biex tissokta b'din il-ħidma wtieqa tiegħek b'risq il-letteratura tagħna. Din id-darba rrid nirringrazzjak ukoll talli għoġbok tinkludi l-ktieb tiegħi PASS PASS matul is-sena fir- rubrika ''Minn fuq l-ixkaffa.' Grazzi, prosit u tislijiet. Email mingħand Vanessa Fenech, it-3 ta' Settembru 2019 Għażiż Sur Sammut, Prositl Prosit tassew tal-ħidma tiegħek. Ħarġa mimlija daqs bajda fejn qiegħda tirrifletti l- imħabba lejn il-letteratura. Email mingħand Ġorġ Borg, it-13 ta' Settembru 2019 Għażiż Patrick, Niżżiħajr minn qalbi għall-aħħar tliet ħarġiet ta' IL- PONT. Bħal dejjem qrajthom kollha, kif jgħidu, mill- ewwel sal-aħħar paġna. Ħabib, qiegħed tagħmel biċċa xogħol tassew sabiħa u ta' min ifaħħarha. Biha nista' nżomm ruħi aġġornat ma' dak li qiegħed jiġri fil-qasam tal-letteratura, u mhux f'Malta biss. Il- Mulej jagħtik is-saħħa u l-kuraġġ biex tkompli miexi fit-triq li qbadt - għax mhux kollox ikun ward u żahar. Ħabibek, Ġorġ. AN INTERVIEW WITH ĠORĠ MALLIA IL-PONT À seleċiion 1970. IL-PONT 4 INTERVISTA MA' AMANDA BUSUTTIL Meta u fejn titwieled il-poeżija2 Nista' ngħid li l-ewwel poeżija tiegħi twieldet eżattament meta kont fis-snin tas-Sixth Form. Kont ixxurtjata li kelli għalliema tal-Malti (Is-Sur Attard, is- Sur Vella u s-Sur Zammit Marmarġ) li meta urejthom l-ewwel versi imperfetti tiegħi, raw il-ħeġġa fija li nikteb u qaluli biex inkompli. Meta kont fis- Sekondarja, il-kitba tal-komponimenti kienet dinja wisq sabiħa, li tistennieni niskopriha u l-istess kelli għalliema li għadni nikkorispondi magħha sal-lum, Mrs M. Pancrazi li bid-dedikazzjoni tagħha, dejjem inkuraġġietni u kienet hemm għalija. Il-Poeżija titwieled f'mumenti fejn abbli ma tkunx qed tistennieha. Niftakarni mmur xi piknic il-Buskett, kont insib fjura u peress li ommi dejjem kienet tħeġġiġna nġibu ktieb magħna fil-kampanja, kont nippressa l-fjura fil-paġna (xi ħaġa li kienet għal qalb ommi fi tfulitha) u nħarbex żewġ versi u naħbihom hemm ġew. Il-poeżija titwieled f'mumenti ta' waħdek, meta tkun qed tiltaqa' ma' ruħek, meta tkellmek il-kuxjenza jew qalbek u waqt mumenti li tħoss li d-dinja mhix timxi b'ġustizzja miegħek, qed IL-PONT d tweġġgħek meta inti mxejt bis-sewwa u mhux qed timxi b'sensittività miegħek kif poeti jimxi magħha. Għax poeta jitwieled hekk: ikollu d-don u persuni anġli jgħarrfuh mis-smewwiet u jibagħtu messaġġiera (nies twajba u ta' vera li niltaqgħu magħhom f'dan il-vjaġġ u bħalissa hemm persuni bħal dawn li jien grata immens lejhom) u jagħtuh il- ġwienaħ. Poeżija ma ddoqgx trombi, hi arti kwieta u prudenti li titwieled fis-skiet u tibqa' tħalli s-skiet fil- qalb. Hi bħal murtal li tagħmel ħoss, titfa' dawl qawwi u tagħti pjaċir. Għalhekk tinkiteb għax hija arti li titwieled fis-skiet biex tasal f'post importanti: fir-ruħ tal-qarrej ħa ġġagħlu jaħseb. Hija arti fil- kelma li meta titwieled, bħall-istaġuni tibqa' tiġġedded u ma jgħaddi qatt żmienha. Xi tgħid dwar l-utilità u l-inutilità tal-poeżija kemm għal min jiktibha u għal min jaqraha Fiha x'taħseb. Għal min jibqa' jsostni li l-poeżija hi arti għal xi wħud biss, mela dawk ġa ngħalqu fi sfera għalihom u ma jridux jisimgħuha. Kollox hekk fil-ħajja. Jekk ikollok xi sfida u tgħid: Jien m'iniex kapaċi għal dik il-ħaġa. Mela x'aktarx għandek garanzija li mhux ser jirnexxilek twettaq pjan u l-istess għall-poeżija. Naf ħafna persuni li jgħidu: 'Il-Poeżija x'hemm bżonnha Ilum Mhux inutli li jinkiteb f'versi, x'saħħa jista' jkollha7' Jew inkella 'Jien ma nifhimhiex, dak kliem ma jinftehimx u jdejjaqni.' Il-Poeżija, bħal kull tip ta' arti oħra, hija espressjoni viżiva, ma tinkitibx dejjem biex ikollok il-kliem lest fuq platt u jinftiehem kollox. Hija esperjenza, x'atmosfera toħloqlok, l-istampa li tpenġilek vis-a-vis il-bagalja tal-ħajja li inti ġarrejt miegħek, tal-passat tiegħek u kif għext. Meta nara arti viżiva ta' kwadru astratt, ma nistax ngħid lill- artist: 'Sieħbi x'qed tpenġi, dak mhux inutli, dak qed tifhmu int biss', għax inkun persuna irresponsabbli u ma nkunx qed naħseb biżżejjed. Imma ħafna nies illum jgħaġġlu u jirraġunaw b'dan il-mod. Hemm il- kulur u l-isfumaturi li kull uman jinterpretahom u jagħtuh memorja u xenarju differenti (l- interpretazzjoni). Kull arti tagħti lok għal interpretazzjoni u joħroġ dejjem xi ħaġa minnha għax kull ħaġa kreattiva li toħroġ minn qalb u moħħ il-bniedem għandha ritmu, għandha storja warajha, għandha moviment. Għalhekk kull arti, speċjalment fil-qasam poetiku hija utli għax il-poeta jirreġistra ħsus il-qalb, hu dak li qed josserva x'qed jiġri madwaru. Għalhekk meta tara ktieb (speċjalment tal-poeżija) ikun hemm tikketta inviżibbli li tgħidlek: 'handle with care' għax dan li ser taqra ġej direttament minn qalb umana li taf tħoss u hija xi ftit aktar sensittiva minn tal-bqija… dak kollu li jinkiteb ma huwa qatt inutli. Kollox għandu taħbita u ritmu u ma tafx kif jista' jolqot lil ħaddieħor u x'ġid kapaċi jwassal… Għaliex POTPURI2 Tħoss li s-snin sajruk bħala poetessa7 Għaliex dan, kif2 Iż-żmien żgur li ma sajjarnix bħala poetessa u nħoss li għadni fil-bidu, imma bidu tajjeb naħseb, għax ħafna persuni ma waqfux jinkoraġġuni. Għad jonqosni ħafna x'nitgħallem f'din l-arti u kienet esperjenza sabiħa bħala l-ewwel pubblikazzjoni tiegħi. L-idea ta' 'Potpuri' ħarġet wara li għaddejt minn żmien ftit diffiċli f'ħajti, speċjalment f'saħħti. Meta persuna tmiss mal-isptar tibda tintebaħ kemm is-saħħa hi prezzjuża u kemm mhux dejjem nagħtuha l-apprezzament li jixirqilha, meta ma jkun jonqosna xejn. Il-kriżijiet jiġu fuq kulħadd u mhux dejjem faċli naraw triq il-ward malajr, anzi nibqgħu b'saqajna fix-xewk ħafna drabi. Dawn il-poeżiji ktibthom kważi f'sena, ironikament fi żmien il-kriżi, meta ħsibt li ma għandix biżżejjed enerġija u aptit nikteb u ħafna minnhom ktibthom bil-lejl, f'iljieli li ma stajtx norqod matulhom. Illum, wara li għaddejt mill-esperjenza ta' dlam u bl-għajnuna t'Alla erġajt għad-dawl, fhimt kemm aħna nixbħu lill-fjuri: xi drabi ninfxu, naħsbu li ma nistgħux naslu mkien iżjed u forsi ninsabu fit-tarf, imma l-fjuri nixfin xorta jagħtu pjaċir u jibqgħu jippersistu u fl-istat ta' nixfa tagħhom, jerħu l-fwieħal Allura ridt nuża din il- metafora tal-Potpuri biex nesperjenza qagħda ta' ruħ li jista' jgħaddi minnha kulħadd, anke min għadu żgħir; għall-kriżi ma hemmx età, imma għar- riflessjoni wieħed jeħtieġ iħares minn lenti ta' persuna matura u japprezza li 'x-xemx toħroġ dejjem, anke jekk wara s-sħab tkun mistoħbija.' Bħala umani, irridu naħdmu magħna nfusna, biex kull kriżi li tiġi, għandha tagħmilna persuni aktar sodi u fejn nistgħu nqassmu mill-fwieħa tagħna, biex inkunu ta' ġid għall-oħrajn. Hemm bżonn li nibqgħu Umani, inkella l-għan tagħna fid-dinja jkun spiċċa. Il-poeżija bħala esperjenza multisensorjali u senswali. X'taħseb7 Nixtieq immens li l-esperjenza poetika llum il- ġurnata, ma tibqax kif jafuha missirijietna, hemm bżonn li tiġġedded. Nappella ħafna lill-awtoritajiet IL-PONT biex din il-ħaġa tittieħed bis-serjetà. Hawn ħafna poeti f'din il-gżira li għandhom ħafna x'joffru u ma għandhomx l-apprezzament li jixirqilhom għax il- pajjiż qatt ma investa f'din l-arti, jew għax dejjem drajna bl-istess kittieba, anke fil-kotba tal-iskejjel u qatt ħadd ma ta kas li l-Poeżija bħal kull ħaġa oħra trid tiġġedded u timxi maż-żmien. Mela l-poeżija ser tibqa' biss memorja ta' storja li tirrima fil-kotba tal- iskola li kellna rikordju tagħha fil-primarja2 U l- iskejjel illum kemm qed jinvestu f'dan7 B'qalbi maqsuma nista' ngħidlek it-tweġiba: Xejni Mur staqsi lit-tfal fil-primarji x'inhi l-poeżija u jekk jafux jgħidulek xi strofa, għax m'humiex qed ikunu esposti għaliha u lil min għandu t-talent qed nispiċċaw nitifuh minflok inrawmuh. Għalfejn fi gżira bħal tagħna, fejn niddependu mit-turist, m'għandux ikollna l-Mużew tal-Poeżija fejn isiru esebizzjonijiet multisensorjali ħalli l-Poeżija taqbad it-tarġa li jmiss u tingħaqad anke mal-viżiv7 Għaliex ħadd ma jrid jinvesti f'qasam bħal dan, għalija hu misteru għax hemm wisq x'jista' jsir u hemm biżżejjed persuni kompetenti fil-qasam bħala riżorsa umana li jistgħu jagħtu kulur lil din il-gżira u esperjenza lit-turist tal- Istorja tal-Poeżija f'Malta. Meta aħna nsiefru barra, dejjem jgħidulna l-Poeti/kittieba tal-post b'importanza, għala f'Malta le7 M'għandux ikun jaf it-turist li aħna minkejja li gżira żgħira, għonja fl-arti tal-kitba wkoll u għalhekk din hija gżira ta' prestiġju għax minn lingwa li jitkellmuha ftit nies, konna kapaċi noħolqu dawn l-esperjenzi miġbura f'versi ta' tant persuni diversi fi spettru wiesa'. Bħala esperjenza senswali; il-poeżija hija tpenġija bil-kliem, allura tista' tasal ukoll tkun senswali. Ħafna poeti kontemporanji infatti jużaw il-poeżija b'dan il-mod, bħalma wasalna fil-proża, il-poeżija ma tħallitx lura anqas fix-xena lokali. X'inhi l-iktar il-poeżija: għajta ta' ferħ jew għajta ta' wġigħ7 Hemm min jgħid li hi wkoll duwa kemm għal min jiktibha kif ukoll għal min jaqraha. X'taħseb, Kif diġà esprimejt, fil-każ tiegħi kienet ta' duwa meta kont fi żmien diffiċli għax bdejt nitkellem magħha u għalija kienet qed isservi bħala mezz ta' terapija; wara indunajt u ntbaħt bl-effett terapewtiku li kellha fuqi u kemm verament 'the sweetest songs are those that tell of saddest thoughts', ħafna drabi. Issa nista' ngħid li hija għajta ta' ferħ li f'idejja għandi l- ktieb tiegħi stess, l-ewwel pubblikazzjoni tiegħi li eżatt bħat-twelid ta' tarbija, ħareġ minn nukleu ta' uġigħ (iż-żmien iebes) u llum qed jagħtini s- sodisfazzjon li bih semmajt il-versi u s-sodisfazzjon kien akbar meta ħafna nies li qrawh qaluli: 'Inżommu viċin is-sodda bħala 'praver book' u meta nkun irrid ngħid kelma mal-Mulej, nuża lilu.' B'hekk tinduna li l-poeżija (entità għaliha li mhux jien, ħarġet minni imma saret hi) taqbad it-triq għal rasha u tasal għand ħafna persuni biex jitwettaq il-ġid. Hemmhekk ngħid mela: mission accomplishedl Għax dak l-għan tal-arti li tinħoloq minn individwu biex tikber weħidha u tkompli triqitha, eżatt bħal persuna umana biex tagħmel il-ġid f'ħajjet ħaddieħor. Jalla din il-kelma tkompli tkun ta' duwa għal min jaqraha bħalma kienet għalija li ktibtha. Il-poeżija bħala frott ta' waqt ta' ispirazzjoni u daqshekk, jew jiġi wkoll dak il-waqt meta tħoss il- ħtieġa li tirfina/torqom dak li tkun ktibt2 Din mistoqsija sabiħa immens Patrick għal kull min hu kittieb. Għalija s-sens ta' misteru jinsab f'kollox u jdur magħna kontinwament. Anke moħħ il-bniedem, misteru kbir. Kif tispjega l-fatt li moħħna ma jkunx qed jaħseb f'persuna partikulari u waqt ħolma, moħħna jsawwar storja stramba u ġieli tad-daħk, billi jaqbad ħafna trufijiet li jkunu qed iseħħu f'ħajtek u ġieli jħallat il-passat u l-preżent ma' persuni li qas timmaġinahom f'dik is-sitwazzjoni fir-realtà. Hawn min jara x'ser jiġri fil-futur minn ħolma wkoll. Għalfejn qed ngħid dan kollu2 Għax ġieli qattajt ħin naħseb u nippjana u meta fl-aħħar nikteb, ma nkunx sodisfatta minn kitba u nħalliha hemm sakemm nirfinaha, nerġa' nibdilha u nsib kliem ġdid għaliha eċċ., mentri nista' ngħid li jseħħu mumenti maġiċi meta l-prodott (il-kitba) tiġi qisha tħabbatlek f'riġal ippakkjat sabiħ u inti kemm tneħħi ż-żigarella u tarahl Ikun hemm mumenti ta' ispirazzjoni li nqishom eċċezzjonali u dawn nibqa' niftakarhom, għax ma jkunx hemm ħafna xi tbiddel, toħroġlok biċċa xogħol kważi lesta. Tiftakru l-programm 'Art Attach'2 Programm li jispirani immensl Xi drabi jiġi ħsieb lest u trid tieqaf u tiktbu mill-ewwel u ssib li kien mument sabiħ miegħek innifsek. Bħal qisu l- poeżija, jew il-kitba 'tattakkak' imma b'mod tajjeb, li taħkmek. Imma dejjem ikollok x'tirranġa. L-ebda ħaġa fid-dinja, ma toħroġ mill-id umana lesta u perfetta. Dejjem ikun hemm x'wieħed jorqom. L-involviment tal-poeta fil-qasam politiko-soċjali fuq livell ta' kitba. Għandu jkun dan u sa liema punf2 Il-poeta hu dak li josserva li qed jiġri madwaru, imma jista' jkun wkoll tant sensittiv li jingħalaq u jagħżel li jagħlaq id-dinja ta' madwaru. Dan għaliex bosta affarijiet jibdew joħolqulu wġigħ emozzjonali. Mhux dejjem hu ta' vantaġġ li tkun poeta f'dinja bħalma ngħixu fiha, pjuttost għall-kuntrarju, għax dejjem tispiċċa tweġġa'. Għandi poeżija dwar dan fil-ktieb li jisimha 'Iddesensibilizazzjoni'. Il-qasam politiko- soċjali minn dejjem laqat il-kittieba Maltin, ibda mill- kittieba Romantiċi sal-Modernisti. Il-poeta, nemmen, li għandu jinvolvi ruħu f'temi bħal dawn għax hu l- vuċi ta' bosta persuni li forsi jikkonfondu kif jesprimu inġustizzja jew sempliċement iridu juru stampa li hemm tbatija ta' min wieħed jikkunsidraha jew jirrifletti fuqha. Naturalment poeta jaf iwassal messaġġ sottili li jasal juri tabilħaqq il-qagħda ċara li hemm bżonn spotlight fuqha. Min jaqra l-poeżija llum7 Min huma l-qarrejja ta' vrusek2 Temmen li llum hemm komunikazzjoni jew kompliċità bejn il-poeta u l-poplu72 Jien naħseb li l-poeżija hija għal qalb dawk li għadhom jemmnu fil-verità, għax il-poeżija ma tigdibx, peress li ħierġa dirett mill-qalb. Diffiċli biex tkun falza, jew turi falsità bil-poeżija, naturalment tista' titqanżaħ u tasal jew tigdeb u tasal xorta, imma tinħass. Bħalma jinħass bniedem ġenwin għal bniedem li liebes maskra u jikkumplimentak jew taparsi jifraħlek. Il-poeżija l-istess. Poeżija ġenwina xxommha daqs kemm ixomm persuna li wiċċha jurik li trid tingannak u ma tixtiqlekx ġid. Nemmen li l- qarrejja ta' vrusi se jkunu dawk li għadhom jaraw it- tama u jistennewha wara l-kantuniera, anke jekk il- ħajja tathom salt xewk, tat-tajjeb li għamlu jew dawk li batew minkejja li mxew tajjeb u b'imħabba lejn il- proxxmu. Naħseb ikunu wkoll dawk li, għadhom jirrikonoxxu l-fatt li minkejja li ngħixu f'dinja li tipprova tnessina li hemm Ħallieq li ħalaqha u li permezz Tiegħu għadhom iseħħu mirakli żgħar u li m'għadx għandna ħin nemmnuhom jew inħarsu lejhom, hemm xi ħaġa ikbar minna… għax issa aħna moderni u għaddejjin f'ġirja sfrenata biex inlaħħqu u wara xiex qed niġru, ħadd ma jaf eżattament u għala nifisna maqtugħ wara r-rutina li qbadna. Jien iddedikajt ukoll il-ktieb għal dawk kollha li baqgħu umani u għalhekk il-ktieb jappella għalihom, speċjalment għal dawk li batew jew għaddew minn xi inġustizzja, jagħrfu li mhumiex weħidhom u li dejjem teżisti t-tama. Naħseb li għad hemm xi tip ta' komunikazzjoni bejn il-poeta u l-poplu, għax il-poeta 'jitwarrab' mill-poplu biex jikteb għalih u dejjem jiflih mir-rokna tiegħu. Imma ġieli naħseb li iva, ikun hemm kompliċità bejn il-poeta u l-poplu wkoll, għax l-artist għalkemm ikollu il-bżonnijiet li jitbiegħed u jinqata' għal rasu, jagħmel parti mill-għajta tal-poplu u hu membru tal-komunità. Il-poeżija bħala tlaqqigħ ta' storja ta' individwu ma Storja akbar u usa'. Kemm temmen li dan hu minnu/ Patrick jiena naħseb li meta kittieb, ta' poeżija, proża, teatru, eċċ., jibda jidħol 'il ġewwa f'din is- sengħa u jibni lilu nnifsu, ftit ftit jintebaħ li dak li għadda minnu hu, kienet l-esperjenza ta' nies oħra fi stejjer simili imma forsi b'forma differenti għax kollox jintgħaġen mal-ambjent kif ngħixu. Kittieb ta' poeżija, proża, eċċ., jintebaħ li l-Uman ser jibqa' H— 1 2 IL-PONT 4 Ti dejjem uman, bl-istess stejjer u bl-ideat li ħaseb il- bniedem b'temi fondamentali. Nemmen ħafna li dan hu minnu għax għalkemm kulħadd jgħix ħajtu għalih, aħna kollha magħqudin flimkien u wieħed jaffettwa lill-ieħor. L-istorja li affettwat lil persuna żmien ilu, jaf għandha riperkussjonijiet illum u saret bidla minħabba fiha. Għandna bosta eżempji ta' dan fejn stejjer ta' individwi tlaqqgħu ma' storja akbar u usa'. L-istorja umana mimlija bi stejjer bħal dawn. Fl-aħħarnett: il-poeżija bħala tberriħ ta' dak li hu l- aktar intimu fil-poeta. Reazzjonijiet tiegħek2 Se nwieġeb din id-domanda billi nikkwota kliem mill- kelmtejn dwar il-poeżija ta' Dr Andrew Sciberras: 'F'era msejħa postpost-Moderna li abolixxiet lil Alla, jassret lill-bniedem, qatlet minn ruħha 'l-poeżija, Amanda Busuttil qed tisfida bla ebda preċedenti din ir-realtà kruda… dan twettqu bid-djarju personali tagħha mimli emozzjonijiet imqanqal li tberrħu għal dawk li għadhom jemmnu li għad terġa' sseħħ il- metamorfosi fil-kuxjenza ta' kull wieħed u waħda minna (Inżid li l-ktieb jinkludi daħla tal-Prof. Oliver Friggieri u studju kritiku bl-isem ta' 'L-Umanità fil-Poeżija' tal- kittieba Olivia Borg. Min jixtieq jixtri kopja tal-ktieb jista' jikteb email fuq l-indirizz: mandvbusuttilogmail.com ) Grazzi. FIL-KJOSTRU TA' RUĦI Kaligrafija fuq il-każimir ikkomponiet kampjun kantiku fil-ktieb ta' qalbi. U jien ikkontemplajt fis-silenzju tal-monasterju taħt is-siġar tal-karpin ngħodd il-kalendarju f'katarsi sakemm int il-kavallier tidħol miegħi fil-kimera f'dan il-kjaroskur tal-kjostru ta' ruħi biex bi mħabbtek twassalni fil-ktejjeb tal-kożmu fejn nistenniek kuljum f'kunċert kunfidenzjali. a A ġi. Ċ ġ ta JB 8.8 Naf li xi xhur ilu kont mistieden biex tipparteċipa f'kors. marbut mad-Divina Commedia. X'kien eżattament7 X'seħħ waqtu7 X'seħħ wara7 Il-kors, li sar tard fl-2018, kien imniedi mill-AZAD u kien dwar Dante u l-Politika. Għal dan il-kors kienu mistiedna diversi awtoritajiet akkademiċi li setgħu jagħtu ħjiel mill-aktar siewi u dettaljat dwar kif il- politika per se kellha tkun tista' tgħid il-pern ewlieni li fuqha Dante bena l-Commedia tiegħu. Jien kont misitieden bħala t-traduttur bil-Malti tal-opra Danteska kollha, sħiħa u rrimata. Waqt dan il-kors, li għalih attendew għadd mhux ħażin ta' nies, ilkoll intbaħna kemm, minkejja kollox, u wkoll jekk l- għarfien dwar Dante daż-żmien huwa kemxejn batut, iżda xorta l-kors ħalla t-tajjeb tiegħu, u hemm ukoll il-ħsieb li t-traduzzjoni tiegħi bil-Malti tkun stampata mill-ġdid, b'inizjattiva assoluta min-naħa tal-AZAD. Inti m'intix akkademiku imma awtodidatta qabel kollox. Għandek għarfien tajjeb ta' numru ta' Isna wkoll. Xorta nemmen li wara li qlibt id-Divina Commedia kollha mit-Taljan għall-Malti filwaqt li żammejt l-endekasillabu u t-terza rima għandek għarfien profond kemm ta' dan ix-xoghol, kif ukoll ta' min kitibha u l-kuntest kulturali u storiku li fih inkitbet. Xi tgħid dwar dan7 Lil Dante jien ħabbejtu sa minn jiemi fl-iskola, fil- Kulleġġ De La Salle, u l-Commedia kienet saħħritni, għad li dak iż-żmien forsi ma stajtx nidħol fil-fond assolut ta' Dante bħala vittma tal-politika ta' żmienu; u dak li l-aktar li kien isaħħarni kienet il-poeżija sublimi li biha l-poeta żejjen il-kapolavur tiegħu. L- imħabba tiegħi lejn Dante bdiet tistedinni kmieni biex nara kif il-Commedia setgħet tinstama' bil- Malti li tant kont u għadni nħobb. Wara li temmejt l- iskola, fl-1957, u bdejt naħdem, l-interess tiegħi aktar żdied. Minn tiftix li għamilt sibt li Dante bil- Malti kien sporadiku, aktarx. imsejjes fuq adattamenti bil-Malti milli traduzzjoni tax-xogħol innifsu. Fl-1964 Erin Serracino Inglott ippublika L- Infern, xogħol tajjeb immens iżda mhux irrimat. Hawn bdejt nistaqsi lili nnifsi: setgħet il-Commedia tinqaleb għall-Malti u tkun irrimata7 U żgħożiti kompliet tħeġġeġ l-isfida. Bdejt nidħol aktar fil-fond tax-xogħol, niskopri dejjem il-ġdid. Bdejt nittraduċi l- ewwel ftit versi fl-1966 u bgħatt xi ftit minnhom lil Dr Ġorġ Zammit u lil Bro. Henrv, u t-tnejn ħeġġuġni biex inkompli. U komplejt… u temmejt it-traduzzjoni sħiħa u irrimata 20 sena waral Id-Divina Commedia hi wkoll dokument storiku, mhux biss kapolavur letterarju. X'taħseb7 Fejn tispikka l-Istorja l-iktar2 Iva, il-Commedia hija dokument storiku. Tul ħajtu Dante kien involut bil-bosta fil-politika. Firenze tal- 1300 kienet mikduda bil-piki u taqbid politiku bejn il- Gibellini u l-Gwelfi. Dante, sa minn żgħożitu kien mal-Gwelfi, u dawn kienu maqsumin fi Gwelfi Bojod u Gwelfi Suwed. Tal-ewwel riedu l-awtonomija ta' Firenzi u l-oħrajn kienu favur il-politika tal-Papa Bonfazju VIII. Kontra l-Gwelfi kienu l-Gibellini u l- inkwiet ġo Firenze ma kien jieqaf qatt. Dante kien imweġġaħ sew bħala bniedem intelliġenti u patrijottiku; iżda kull darba li l-Gibellini kienu jokkupaw Firenze, hu kien ibati l-konsegwenzi, jeħdulu ġidu u jkiddu lilu u lil familtu, iġagħluh jeżilja ruħu sa meta l-Gwelfi kien jerġa' jirnexxilhom jieħdu r-riedni f'idejhom. Fiha seta' jsib l-isvog li dejjem fittex biex jistrieħ mit-tbatija li kien iġarrab. Dak li jagħmel Dante fid-Divina Commedia hu vjaġġ immaġinarju imma anki spiritwali li jwasslu minn sitwazzjoni ta' dlam għal waħda ta' dawl. Xi tgħid dwar dan'7 Hekk hu: il-vjaġġ ta' Dante kien wieħed spiritwali; fih ried isib il-mstrieħ mit-taħwid li kien isaltan madwaru, mhux biss ġo Firenze iżda mal-ltalja kollha, li dak iż-żmien kienet maqsuma f'diversi saltniet. Ta' poeta sublimi li kien, kien iweġġa' ħafna meta kien jara bniedem jaħqar lil ieħor, partit ikasbar u jkisser partit ieħor, kien iwaġġa' bil- korruzzjoni ekkleżjastika, l-aktar meta l-ekkleżjastiku kien isir vittma tal-politikal U dak kien l-iskop ewlieni tal-Commedia, vjaġġ mit-tbatija lejn it-tgawdija, bil- Purgatorju mdeffes ċinikament bħala l-intervall seren u drammatiku bejn l-Infern u l-Ġenna. X'kienet ir-relazzjoni ta' Dante mal-Knisja ta' żmienu Kif jidher dan fid-Divina Commedia' Ir-relazzjoni ta' Dante mal-Knisja fi żmienu kienet waħda xejn sabiħa. Dante kien jaf bil-korruzzjoni enormi ta' ċerti Papiet u prelati, qassisin u patrijiet, korruzzjoni mqanqla l-aktar minn elementi politiċi iżda wkoll minn regħba għall-ġid, minn kilba għall- poter, u l-glorja temporali, barra mill-abbużi serjissimi f'dik li kienet reliġjon fiha nfisha. Fil-fatt kien hemm żmien meta Dante seta' jisfa' maħruq bħala eretiku, u salvah biss l-eżilju. U dak li kiteb dwar Knisja, Papiet u membri oħra tal-Knisja kien xhieda biżżejjed għala min kien involut inqaras u lil Dante ried jaħarqul Il-politika hi element b'saħħtu fil-kapolavur Dantesk. Xi tgħid dwar dan u kemm tingħata importanza lid-drittijiet tal-bniedem Iva, il-politika, kif għidtlek, sawret f'Dante ix-xewqa li jserraħ tbatijietu billi jikxef il-ħażen li kien isaltan madwaru f'dawk iż-żminijiet. Meta l-Gwelfi kienu jkunu fil-gvern, kienu jbatu l-Gibellini; meta dawn kienu jerġgħu jieħdu r-riedni, ibatu l-Gwelfi. IL-PONT għal bosta snin wara, ukoll wara mewt Dante fl- 1321. Id-drittijiet tal-bniemem f'dawk iż-żminijiet kienu mkasbra qatigħ, u Dante dan jirriflettih f'diversi passaġġi tal-waħx fil-Commedia, partikolarment fl-infern, fejn min jaqrah jintebaħ li l- poeta kien qed jirreaġixxi bil-kefrija kontra l-kefrija tal-bniedem, l-aktar meta l-ambizzjoni politika tkompli tħarrax lill-istess bniedem u tirrendih inuman. Xi rwol għandhom l-etika u n-numri fid-Divina Commedia' Fil-Commedia — n-numri jikkumplimentaw. is- simboliżmi kollha li Dante juża fil-poema tiegħu. Il- poeta kien imsaħħar bin-numri u ss-sinjifikat tagħhom, l-aktar in-numri 3, 7 u 9. Il-Commedia fiha 3 Cantiche, 100 Canto, u kull Cantica fiha 33 Canto bl-Infern ikollu Canto żejjed bħala Preludju għall- poema kollu. Ma ninsewx li f'dawk iż-żminijiet in- numri kienu jintużaw ħafna mhux biss f'sens matematiku, iżda ukoll bħala element essenzjali fil- qari tax-xorti li, f'dawk iż-żminijet ta' dlam, kienet prevalenti u influwenti għall-aħħar. Id-Divina Commedia bil-Malti wkoll. Xi tgħid dwar dan fil-kuntest ta' dak li sar s'issa7 Minn tiftix li għamilt, kif għidtlek, il-Commedia qatt ma nqalbet sħiħa qabel ma ndħalt għaliha jien fl- Saru traduzzjonijiet ta' diversi siltiet, l-aktar ta' Canto 33 tal-infern, il-passaġġ traġiku tal-Konti Ugolino. Saru wkoll verżjonijiet tal-opra kollha bil- Malti, iżda f'forma prożajka. Matul is-snin ukoll xi kittieba anonimi ndaħlu b'adattament u traduzzjonijiet żgħar 'l hemm u 'l hawn. Erin Serracino Inglott ippubblika biss l-Infern fl-1964, jingħad li l-Purgatorju u l-Ġenna kienu lesti wkoll. Iżda dawn. sal-lum għadhom ma dehrux. Għaldaqstant, bir-rispett kollu, Serracino Inglott jista' jingħata kredtu biss għall-/nfern. Jien qlibt id- drammi kollha ta' Shakespeare għall-Malti, iżda ppubblikajt biss 12 minnhom. U ma nistax ningħata kredtu għas-26 l-oħra, mhux hekk2 X'rabtiet hemm bejn it-test bibliku u l-kapolavur ta' Dante7 Fejn tispikka l-iktar rabta bħal din7 Personalment, ftit nara rabtiet essenzjalment Bibbliċi fil-Commedia. Dante kien nisrani u uman għall-aħħar. U t-tagħlim nisrani l-aktar li jibbrilla fil- poema tiegħu, partikolarment fil-Ġenna. Fl-Infern huwa jsemmi kastigi tal-waħx għal diversi dnubiet u nuqqasijiet, dejjem fuq it-tagħlim reliġjuż li kien imxerred f'dawk iż-żminijiet. Dawn l-istess dnubiet u nuqqasijiet jissaffew fil-Purgatorju, u fil-Ġenna jasal il-waqt tal-glorja. Hawn Dante jikkumplimenta b'deskrizzjonijiet mill-isbaħ ta' elementi twajba… u kollox iwassal lejn il-metafora ewliena tas-serħan etern, li l-bniedem sa minn dejjem emmen fih u fittxu, u għadu jfittxu sal-luml Naf li inti tħobb qatigħ l-opra7 Kif għenek dan fit- traduzzjoni tad-Divina Commedia għall-Malti Iva, l-opra u l-mużika klassika, sfortunatament illum tista' tgħid estinti fuq din il-gżira żgħira, inħobbhom immens. Ħafna qabel ma bdejt it-traduzzjoni tal- Commedia, kont nixtri l-libretti tal-opri mill-Belt, u dawn il-libretti kienu jinkitbu mil-librettisti b'Taljan arkajk. Kont għadni qed nitgħallem it-Taljan u għalhekk l-interess f'dawn il-libretti żdied, għax fih innifsu kien interessanti. Meta mbagħad, bil-ħsieb li nittraduċiha, bdejt nistudja l-Commedia, bit-Taljan Dantesk li fiha, ħassejtni komdu nittraduċi kliem arkajk li ġa kont sirt familjari miegħul U dan kompla jagħmilli l-kuraġġ nissoktal Ħeġġini biex ma naqtax qalbi. U qalbi ma qtajthiexi Monument iddedikat lil Dante, fi Piazza Santa Croce, Firenze Minn dejjem kien jgħaxxaqni kobor deh'nek, u sibtu jien ukoll fil-Bosk Mudlam; hemmhekk int għintni kif ħaddieħor għenek, biex noħroġ mill-Infern li jkiddni daml Telgħin tal-Imsoffija l-eħrex blata, kulmeta nogħtor lili int weżint; u kif it-tnejn wasalna fil-quċċata int sqejtni mil-Letċ kif insqejt intl U nsejt il-għajja, nixef kollu dmugħi hekk kif għollejtni miegħek lejn il-Ġenna; għamilt bħal Beatrice u lil ruħi ħejjejtha biex tiddewwaq l-oħla benna. Sa dakinhar, Poeta, taffi ġuħi b'għanjietek biex ma niddejjaqx nistennal Minn fejn u meta twieled l-interess tiegħek fil-kitba tal-versi2 L-interess tiegħi lejn il-kitba poetika nibtet fija minn tfuliti. Meta kont żgħira kont nisma' lin-nannu tiegħi Pinu jiċċajta u jqabbel u kont inkun attenta u maż- żmien bdejt inqabbel xi ftit versi. 'Il quddiem ktibt u qrajt diversi poeżiji u kien hemm min avviċinani biex nikteb lill-Għaqda Poeti Maltin u lill-Għaqda Letterarja Maltija ta' dak iż-żmien li mill-ewwel aċċettawni. IL-MUŻA MELODJUŻA (2019) hi ġabra ta' versi li jifirxu fuq medda ta' żmien wiesgħa sew: mill- 1992 sal-preżent. Kull kitba tintrabat mas-sena li fiha ktibtha, biex bħal donnok tinsisti fuq ir-rabta bejn waqtiet differenti f'ħajtek u l-kitba ta' vrusek. Kemm hu importanti dan għalik2 Il-versi tiegħi miktubin b'rabta ma' esperjenzi li għaddejt minnhom f'ħajti. Kull meta naqrahom nista' nġedded il-memorji tal-okkażjoni li fiha nkun ktibtha. IL-PONT 4 Milli rajt jiena, inti tħobb fuq kollox tħaddem il- forom regolari, fuq kollox l-istrofi ta' erba' versi u r-rima. Għaliex dan7 L-istrofi ta' erba' versi u l-iktar bir-rima jogħġbuni għax inħobb inqabbel. Il-poeżija tiegħi nħobb nagħmilha waħda li tiftiehem u tal-widna biex il- qarrej jieħu gost jaqraha. Taqbel mal-fatt li l-poeżija hija tberriħ tas- sentimenti l-iktar moħbija ta' min qed jikteb2 Għaliex il-poeta jħoss il-ħtieġa li jagħmel dan Naqbel li l-poezija hija bħal terapija. Meta l- emozzjonijiet profondi u s-sentimenti moħbija, kif qed issejħilhom, jinkitbu, il-poeta jistrieħ u jħoss paċi u armonija, jew għax joħroġ sentiment ta' ferħ jew niket, jew għax ikun jixtieq iwassal xi messaġġ. X'kuntatti għandek ma' poeti oħrajn u x-xogħlijiet tagħhom7 Temmen li t-tlaqqigħ bejn dawn jgħin biex dak li jkun itejjeb dejjem iktar il-prodott tiegħu, f'dan il-każ il-kitba tal-poeżija2 Ftit li xejn għandi kuntatti ma' poeti oħra, pero nħobb naqra kotba poetiċi; il-poeżija hija għal qalbi ħafna, nieħu gost nixtarr fil-ħsieb tal-poeta nnifsu u nipprova nifhem il-għala kitibha, x'kellu f'moħħu u x'messaġġ xtaq iwassal. Iva, nemmen li meta taqra diversi poeżiji oħra tista' ttejjeb il-prodott tiegħek għax tħossok ispirata. Semmi tliet temi ewlenin li l-qarrej ta' IL-MUŻA MELODJUŻA se jiltaqa' magħhom. Fil-ktejjeb tiegħi Il-Muża Melodjuża, il-qarrej se jiltaqa' ma' esperjenzi ta' ferħ u ta' niket li għaddejt minnhom f'ħajti, forsi b'mod indirett, imma li ġew riflessi fil-kitba tiegħi, u fuq kollox l-imħabba lejn in- natura, il-kampanja u l-baħar li jispirawni u jwennsuni u jnisslu fija ħafna paċi u ferħ f'ħajti. Dawk tiegħek huma versi miktubin b'Malti sempliċi u li jinftiehem. Huma riflessjonijiet qosra dwar esperjenzi differenti li inti ġarrabt waqt il-mixja ta' ħajtek bħala mara, mara miżżewġa u anki omm. Kemm hu importanti għalik li vrusek jirrelataw mal-qarrej u l-qarrej fl-aħħar nett jirrelata miegħek bħala dik li qed tikteb7 Nammetti li diversi poeziji jirriflettu esperjenzi varji li ġarrabt f'ħajti. Perċ, nittama li l-qarrej jieħu gost jaqra għax jistgħu jkunu jirrelataw miegħu nnifsu: pereżempju, kulħadd jista' jħoss l-istess sentimenti jekk jaqra poeżija dwar omm jew ulied inġenerali. Għalik il-poeżija hi fuq kollox għajta ta' ferħ jew waħda ta' wġigħ7 Fil-kitba poetika tiegħi ssib li l-poeżija mhi xejn ħlief ferħ, u li tnissel armonija u li tħossha wkoll bħala terapija. F'liema mumenti tikteb il-versi tiegħek2 Wara li tiktibhom ikun hemm żmien meta inti tirfina/ torqom dak li tkun ktibt Jien inħobb nikteb il-versi tiegħi fil-kwiet: jista' jkun billejl jew fuq xi blata fejn il-baħar, f'mumenti ta' ferħ jew niket, jew meta nkun ispirata minn xi ħaġa bħall-għeġubijiet tal-kobor u s-saħħa tal-baħar, u mbagħad jaf ikun ħelu u kalm qisu żejt. Ftit li xejn inżid jew innaqqas jew nibdel minn dak li nkun ktibt għax ma nħobbx nibdel mill-ħsieb oriġinali tiegħi. X'differeza hemm bejn mara/raġel li jġarrab il- ħajja bla ma jikteb, u mara/raġel li apparti li jġarrab, isib il-ħin biex jittraduċi dan kollu f'versi2 Taħseb li l-kitba tal-poeżija tgħin lil min qed jikteb jew hija iktar piż7 Il-kittieb għandu ċ-ċans jaħseb u jirrifletti u jikteb u jesprimi lilu nnifsu f'dak li jħoss u li jkun għaddej minnu, filwaqt li dak li ma jiktibx ma jkunx qed isib ħin għalih innifsu, fil-kwiet li jista' jgħinu jirrifletti u jaħseb iktar fil-profond u jixtarr il-kuxjenza u l- ħsibijiet tiegħu bil-kitba. Iva, il-kitba tal-poeżija tgħin lil kittieb jistrieħ għax inizzel dak kollu li jkollu f'moħħu jew f'qalbu. Proġetti għall-ġejjieni2 Fil-preżent ladarba ppubblikajt il-ktieb qed insib iktar ferħ meta qed niltaqa' ma' min qed japprezza dan ix- xogħol. Il-kitba tal-lingwa tagħna, il-Malti, trid tibqa' fuq quddiem flimkien mal-imħabba lejn il- letteratura. Intant se nkompli nikteb u ma neskludix li nippubblika t-tieni ġabra ta' poeziji. Nixtieq inkompli niltaqa' ma' Poeti oħra u nsir nafhom iktar u jkolli kotba biex naqra iktar kitbiet poetiċi. Nixtieq ukoll li nkompli nikteb, inkompli nferraħ jekk jista' jkun, u jekk hu possibbli nikber iktar fit-talenti tiegħi; ma neskludix ukoll li nkompli nistudja l-Malti jew xi korsijiet oħra anke minħabba x-xogħol ġdid li bdejt dan l-aħħar xahar. Nixtieq li jsiru programmi jew paġni elettroniċi fejn il-kitba poetika tiegħi tista' tinqara u fejn il-qarrej ikun jista' jifhem u jixtarr iktar il-ħsieb poetiku. MAL-MUŻA FI ĦSUSI NISTRIEĦ Minn dil-pinna joħroġ ħsusi imħabbti kollha tamiet ħsibijieti kollha f'daqqa ma' ħlewwiet it-tifkiriet Biex intaffu toqol qalbna joħorġu l-emozzjonijiet mal-muża lkoll nistrieħu dawn huma l-fdalijiet. DANIELA TANTI (minn Il-Muża Melodjuża, 2019) INTERVISTA MAL-PROF. Il-Ġrajja Wara l-Kelma. Infittxu l-imgħoddi u l-Preżent (Horizons, 2018) hi waħda mill-pubblikazzjonijiet l-aktar reċenti tiegħek. Huwa studju riċerkat ta' iktar minn 600 paġna. Minn fejn twieled xogħol bħal dan7 Kemm ħadlek enerġija u żmien Il-proġett tal-'ġrajja wara l-kelma' (ĠWK) tnissel mix-xewqa kbira li dejjem kelli sabiex nipprova nittawwal ftit fil-moħħ ta' niesna fl-imgħoddi. Aktar ma bdejt nistudja, aktar bdejt nintebaħ li fil-qiegħ ta' moħħi stess kien hemm bosta kurżitajiet fuq ilsienna. Fl-2013 ħriġt Il-Moħħ fl-Ilsien għax ridt nifli ftit is-sehem tal-Malti meta l-ħsieb isir lingwa. Minn dejjem kont miġbud lejn il-mekkaniżmi u l-elementi formali li ħaddmu niesna fil-kitbiet tagħhom bil- Malti. Kienet din il-ġibda li ressqitni lejn l-istudju ta' nisel il-kliem u tal-istil fil-produzzjoni tal-lingwa (kemm miktuba u kemm mitkellma). Hawnhekk l-istil qed jittieħed bħala l-mod ta' espressjoni ta' kittieb/ kelliem meta meqjus f'dak li għandu x'jaqsam ma' ċarezza, effettività, ġmiel, u tifsir. Għaldaqstant l- istilistika tinvolvi ruħha f'analiżi teknika u tmur 'l IL-PONT hemm minn sempliċiment impressjoni li medda ta' lingwa tagħti lill-qarrej/semmiegħ. Tittratta d- differenzi stilistiċi sinifikanti, għax funzjonali, ukoll meta l-qarrej/semmiegħ ma jindunax b'dawn id- dettalji mal-ewwel. U dejjem fittixt li niddeskrivi u nispjega, b'mod impliċitu jew espliċitu, ir-relazzjoni bejn il-lingwa u l-funzjoni soċjali tal-awtur. B'Il-Ġrajja wara l-Kelma (2018) ridt nuri li kull kelma jista' jkollha l-ġrajja tagħha, ġrajja li taf tikxef xejriet ta' moħħ bikri jew ta' żmienna. Fid-dinja tal-kelma hemm ġid kbir. Fil-ĠWK insibu l-imgħoddi Malti ta' missirijietna (aktar milli l-imgħoddi barrani f'art missirijietna). U nsibu l-preżent ukoll. Għalhekk il- kunċett tal-ĠWK jħaddan xi aspetti tal-istorja kulturali ta' niesna. Fid-Dizzjunarju tal-Kullana Kulturali (2010) kont diġà bdejt nuri ħafna xejriet kulturali li għandna fi Isienna u stqarrejt li din kienet ħidma li kienet diffiċli tkun sħiħa għax wieħed dejjem jista' jsib ħwejjeġ oħra fil-ġibjun kulturali tal- Malti. Ili naħdem fuq dan il-proġett mal-għoxrin sena u għenuni ħafna s-semmiegħa tiegħi kollha ta' Xandir Malta u ta' Campus FM, u l-istudenti tiegħi kollha tat-tielet età Maltin u Għawdxin. Dawn kollha kkontribwew bil-bosta billi tawni, matul medda ta' bosta snin, ħafna mit-termini li jien irriċerkajt fuqhom. Kienet ħidma li ma ħallitnix b'sabri kull meta ltqajt ma' xi aspett fil-lingwa li kien jeħtieġ xi tgħarbila — ħidma b'ħeġġa. U nżid ngħid li għadha ħidma li ma waqfitx: għadha tixprunani lejn riċerka kontinwa. Is-sottotitlu ta' din il-pubblikazzjoni jixħet dawl fuq l-importanza li l-poplu Malti jagħraf ir-rabta bejn l- imgħoddi u l-preżent. Kemm qed nagħrfu l- importanza ta' dan bħala Maltin2 Is-sottotitlu 'Infittxu l-Imgħoddi u l-Preżent' (kif qed tgħid int) jagħraf ir-rabta bejn il-passat u llum. Ili s- snin nagħmel programmi fuq il-ĠWK fuq ix-xandir (kemm fuq ir-radju u kemm fuq it-televixin) — xandiriet live. U s-semmiegħa u t-telespettaturi juru interess ħafna fis-suġġett. Bosta mill-udjenzi tiegħi huma tal-ġenerazzjonijiet il-kbar u dawn jifhmu li l- imgħoddi tagħhom qed jinbidel: huwa f'dan is-sens li jagħrfu r-rabta bejn il-passat u l-preżent. U jagħrfuha din ir-rabta għax jifhmu li l-Malti huwa ħaj u strument kumpless ta' komunikazzjoni u ta' espressjoni. Barra minn hekk, ħafna huma dawk li juru interess fil-Malti billi jistaqsu mistoqsijiet fuq l- oriġini, l-iżvilupp, u l-użu korrett tiegħu. Xi wħud anki jirriflettu fuq is-sehem tal-Malti f'ħajjithom. Minkejja dan, fis-soċjetà inġenerali tagħna jidher li hemm. sezzjonijiet li għandhom interessi aktar importanti mil-lingwa u l-użu tagħha. Meta Il-Ġrajja wara l-Kelma tqies fuq livell nazzjonali ma' xogħlijiet oħra, twarrab; fuq livell internazzjonali, imma, kont ippreżentajt ftit minnu f'forum tal-Poetics and Linguistics Association u ntgħoġob, tant li talbuni nikteb ktieb bl-Ingliż fuq dan is-suġġett. U għalkemm (mill-esperjenza tiegħi mal-istudenti universitarji) naf li xi żgħażagħ jixtiequ jkunu jafu aktar fuq kif l- imgħoddi lingwistiku affettwa l-użu tal-lum, ħafna oħrajn ma tantx juru interess fi lsienhom. Imma dan tistennieh għax soċjetà ħajja hija soċjetà varjata. Naf li bosta jsegwu l-programmi radjufoniċi fejn inti titkellem direttament mas-semmiegħa dwar elementi differenti u interessanti ta' Ilsienna. Kif taraha inti esperjenza bħal din7 Għad hemm għatx jew ħeġġa biex il-poplu Malti jsir jaf iktar dwar ilsienu u anki jibża' għalih7 Bħalissa qed inkun live regularment fuq Net FM (Follow-Up), BKR Radio (Kelma Ġġib lil Oħra — Ġirja bil-Kliem), Net TV (Life 8, Stvle), u kultant fuq Xandir Malta (PBS, Familja Waħda) — dan servizz li jien nagħtih bi mħabba u bla ħlas; nagħtih mill-qalb u bil- qalb. F'Familja Waħda kont live għal tmien snin sħaħ (bla ħlas) imma fl-20 ta' April 2017 waqqfuni bla ma tawni ebda raġuni. Wara bdejt live fuq l-RTK bis- sensiliet ta' programmi tiegħi Mid-Dinja tal-Kliem u Mid-Dinja tal-Malti. Bħala rikording fuq Campus FM (ir-radju tal-Università) ili mill-2007 nikteb u nippreżenta b'mod regulari sensiliet sħaħ ta' programmi fuq aspetti lingwistiċi u stilistiċi; l-aktar populari hija s-sensiela ta' Koktejl Lingwistiku li jien bdejt fl-2013 u għadha sejra sal-lum — dan huwa servizz li nagħtih bl-imħabba mħeġġa tar-riċerka. Kultant ukoll inkun mistieden fuq xi stazzjonijiet oħra. Barra minn hekk, ili mill-2016 kull xahar nikteb Il-Paġna tal-Malti għall-gazzetta 'Il-Leħen'. U spiss inkun mistieden biex nagħti taħditiet fuq il-Malti minn għaqdiet (bħall-Caritas u EspRimi) u mill-Kunsill Lokali ta' Birkirkara, u kont nagħti korsijiet ta' lekċers lil xi gruppi (bħal tat-Tielet Età ta' Malta u Għawdex). Qed insemmi dan kollu biex nuri li s-suġġett tal-Malti huwa populari. In-nies iridu jitgħallmu fuq il-ġrajja ' qa ji ku ; wa f ħ : f: ħ i meg Wa l ' u $ sunt Ai UI xaba b —4 A je ' l a) DA i l , vi ' 9 X D Ft f MIETET U ki JIEL fI r lif Tit— EŻE mA DI UL-PR ħ tal-Malti; kieku ma kienx hemm dan l-interess, din il- lista ta' hawn fuq ma kinitx teżisti. Imma l-istorja ma tiqafx hemm. Meta nkun live, it-telefonati u l-SMSs ma jaqtgħux, anzi sikwit jibqgħu sejrin ukoll wara tmiem il-programm. U d-dar nirċievi emails, messaġġi fuq il-mowbajl, powsts fuq l-internet (mingħand xi grupp onlajn), ittri bil-posta, u telefonati fuq l-end-line minn dawk li ma jkunux laħqu ċemplu waqt xi programm. Ir-rikordings x'aktarx li jinstemgħu waqt is-sewqan, u ħafna jwaqqfuni meta nkun l-Università, fit-triq, jew fis- supermarket biex ikellmuni fuq xi ħaġa li jien inkun għedt jew biex iżidu ma' dak li jien inkun ippreżentajt. L-udjenzi differenti mhux talli juru interess kbir (xi wħud minnhom juru li għandhom għatx kbir għal tagħlim ta' din ix-xorta fuq il-Malti), imma talli jikkontribwixxu bosta ideat li jien nitgħallem. minnhom. L-esperjenzi lingwistiċi tagħhom kollha nirrekordjahom (bid-dettalji li jagħtuni) fil-ħażna ta' kitbiet li għandi. Ir-radju li jwassal dak li l-ktieb ma jwassalx f'dar kulħadd. Xi tgħid dwar dan7 Min huma l-utenti tar- radju llum7 Min huma dawk li jfittxu, jixtru u jaqraw kotba bħal Il-Ġrajja Wara l-Kelma2 Ir-radju u l-ktieb għandhom users differenti. Meta nkun live fuq ir-radju nagħti ħafna ċans lis- semmiegħa biex jgħidu tagħhom għax fl-esperjenzi lingwistiċi tagħhom hemm il-ħażniet personali li mhux dejjem issibhom irreġistrati fil-kitbiet tal- istudjużi. Bis-saħħa ta' dawn il-users qed nibni stor ta' termini li ma nsibhom imkien ieħor. U s- semmiegħa jissapportjaw lil xulxin għax x'aktarx li wieħed iżid fuq xi ħaġa li ħaddieħor ikun qal qabel— u dawn x'aktarx li jkunu ġejjin minn inħawi differenti tal-gżejjer tagħna. Mela fil-każ tas-semmiegħa hemm interazzjoni: jisimgħu u jitkellmu, jirċievu u jipproduċu. Fil-każ tal-qarrejja, dawn jaqraw fil- privat tagħhom u jixtarru bil-kumdità ta' ħinhom. Imma għax jirċievu dak li nagħtihom jien fil-ktieb ma jfissirx li ma jkunux attivi. Jien nistenna li l-qarrejja tiegħi jkunu ħassieba: jaħsbu fuq dak li jaqraw sabiex iduqu ftit mill-ġid kulturali tal-Malti u jaslu jifhmu kemm kemm kif l-imgħoddi wassal għall-preżent. Nistenna qari bis-sabar: qari attiv. Il-users tax-xandir u tal-kotba fejn tidħol il-ĠWK jifhmu li l-lingwa tippriserva l-kultura tas-soċjetà tagħha (ngħidu aħna, fit-tifsir speċifiku li bih nistgħu noqogħdu, bil-lussu, infettqu bejn kelma u oħra) għax hija ħażna ta' tagħrif storiku u kulturali li twieled u kiber ma' niesna ta' qabilna. Pereżempju, meta aħna nitħassbu għala ''xemx' hija femminil u 'gQamar' huwa maskil, kif issawret il-kelma 'bniedem', għala dak il-ġnien fil-Belt insejħulu ''l- Barrakka ta' Fuq', għaliex fl-idjoma nsibu ''waqa' fil- bir tas-skieken' — dawn u bosta oħrajn jirriflettu kultura ta' niesna mgħoddija li baqgħet iffossilizzata fil-lingwa. U l-udjenzi tiegħi jitħeġġu biex jissodisfaw il-kurżitajiet tagħhom. L-ikbar għadu tal-ilsien Malti — fil-każ tagħna — hi l-injoranza, jew il-fatt li ftit jafu verament kemm ilsienna hu għani, flessibbli, adattabbli għal kurrenti ġodda u fl-istess ħin felħan fis-sens li bħala bażi ma warrabx is-sisien li fuqhom huwa mibni minkejja li għaddew minn fuqu iktar minn elf sena. Xi tgħid dwar dan72 Hawnhekk qed titkellem fuq in-natura tal-Malti, li biex. nifhmuha rridu nduru għall-elementi kostitwenti tal-Malti — jiġifieri, il-fatturi li jikkaratterizzaw il-lingwa tagħna u li jgħinu fil- proċess naturali tat-tkabbir tagħha. Fil-ġrajja Maltija nagħrfu tliet saffi lingwistiċi prinċipali: is-Semitiku, ir- Romanz, u l-Ingliż. L-ewwel tnejn ilhom jaħdmu fuq IL-PONT. il-lingwa ta' dawn il-gżejjer matul bosta sekli, u t- tielet wieħed matul dawn l-aħħar mitejn sena. Għalhekk fi Isienna llum insibu tliet elementi li jikkoeżistu bħala karatteristiċi uniċi tal-Malti u fit- twettiq tal-lingwa t-tliet elementi jikkrossfertilizzaw lil xulxin. Nifhmu bihom li l-Malti qiegħed jevolvi kontinwament u l-istat preżenti tiegħu huwa taħlita pertinenti tat-tliet elementi kostitwenti li jaħdmu b'mod regulari fuq xulxin u ma' xulxin. Ħafna mill- kliem intimu ta' kuljum jittieħed mit-tliet għejun (eż. 'ħolma', 'familja', 'kitla'). U saħansitra nistgħu nsibu l-istess idea bażika fi grupp ta' kliem ta' oriġini differenti (eż. 'dar', 'residenza', 'flett'). Dan kollu rridu nżommuh f'moħħna biex il-Malti narawh ħaj u ħabrieki. Dan hu ktieb speċjali fejn inti irbatt flimkien id- dizzjunarju (ladarba l-kliem li tiddiskuti hu mqiegħed alfabetikament) u l-ktieb tal-istorja (ladarba l-qarrej se jsib tagħrif etimoloġiku, semantiku u l-bqija f'rabta mal-kliem li tinkludi fil- lista). Jiena ċert li l-qarrej li hu verament interessat u li għandu ċertu ammont ta' sabar u persistenza se jsibu interessanti ferm u jgħinu japprezza iktar il-kobor ta' Isienna. Xi tgħid dwar dan7 it-taqsira li int tajt f'din il-mistoqsija fuq xi jsarraf il- ktieb tiegħi hija siewja ħafna. F'bosta minn dak li nikteb (fl-oqsma tal-lingwistika, tal-letteratura, tal-kritika letterarja, tal-istilistika, tat- traduzzjoni, u tal-edukazzjoni) huwa x'aktarx il- moħħ uman li jinteressani. Bil-proġett tal-ĠWK ippruvajt niskopri ftit il-moħħ uman fil-qedem Malti u llum. Ridt, fuq kollox, nuri li l-antenati komuni tagħna kienu intelliġenti, u l-lingwa istituzzjonalizzata li writna mingħandhom bil-fomm hija prova biżżejjed ta' dan. X'tip ta' mentalità kellhom7 Kif kienu jaraw u jifhmu d-dinja tagħhom' X'sentimenti kienu jġarrbu2 Fiex kienu jemmnu Dawn mhumiex sempliċiment mistoqsijiet li jeħduna lura fiż-żmien, imma huma parti minn vjaġġ li jeħodna fil-qalba ta' dak li lilna jurina bnedmin illum. Il-Ġrajja wara l-Kelma jagħtina ħjiel tal-qofol tal- kewn uman bħala duwalità skomda bejn il-ħsieb razzjonali u d-dehriet irrazzjonali. U aħna, il-qarrejja tal-lum, nidentifikaw ruħna mal- antenati remoti tagħna. U naslu nifhmu li mhux bilfors hemm xi intensità qawwija fil-mod kif kienu jaħsbuha huma u kif naħsbuha aħna. Irrid ngħid li l- imgħoddi mhux bilfors huwa differenti mill-preżent fejn jidħol il-moħħ Malti. B'eżempju ħa nsemmi l- espressjoni ''f'sikktu' li tmur lura lejn il-qedem tal- bdiewa. Din naraha toqrob ħafna lejn l-espressjoni 'moħħu kompjuter' tal-lum: huma interpretaw qagħda tajba fi bniedem permezz ta' sikka ta' moħriet u aħna permezz ta' kompjuter. Il- perċezzjoni umana hija dik li tagħraf it-tifsir. Fil- kliem u fl-espressjonijiet u l-ġrajjiet tagħhom hemm l-evidenza tal-moħħ: mil-lingwa tixref klima intellettwali avventuruża. Ma' dak li għedt int irrid inżid li jien dħalt ukoll fil- qasam tas-simboliżmu, minbarra l-etimoloġija. Għax fil-qedem niesna kellhom moħħ simboliku, evidenti wkoll fl-aspett metaforiku tiegħu. Il-ktieb Il-Ġrajja Wara l-Kelma jagħti tidwiqa ta' dan il-moħħ simboliku wkoll. L-istudju ta' Isien partikulari hu wkoll studju ta' natura antropoloġika tal-poplu li jitkellmu: nifhmu iktar kif dan jaħseb, iġib ruħu, jirreaġixxi għal ċerti sitwazzjonijiet, jitlob, jirrabja, iħobb u jobgħod, u l-bqija. Kif inhu dan kollu rifless f'Il-Ġrajja Wara l- Kelma Il-ktieb juri li kull kelma għandha l-ġrajja tagħha, ġrajja li taf tikxef xejriet ta' moħħ bikri jew ta' żmienna. Fid-dinja tal-kelma hemm ġid kbir. Fil-ĠWK insibu l-imgħoddi Malti ta' missirijietna (aktar milli l- imgħoddi barrani f'art missirijietna). U nsibu l- preżent ukoll. Għalhekk il-kunċett tal-ĠWK jħaddan xi aspetti tal-istorja kulturali ta' niesna. Għaldaqstant, il-ktieb jipprova jsib xi tweġibiet għall- kurżitajiet tagħna fuq ilsienna. Jingħataw spjegazzjonijiet plawsibbli għas-sura tal-ħsieb Malti ta' missirijietna. L-għarfien lingwistiku joffri ġrajjiet impressivi ta' filosofija komuni li lill-antenati tagħna għamlithom umani. Il-ħidma investigattiva ta' dan il-ktieb tipprova tixħet dawl fuq il-ħsieb u t-tiġrib tal- antenati tagħna li għal sekli sħaħ kienu abbandunati soċjalment, politikament, u edukattivament. Minkejja dan l-abbandun storiku, il-Maltin komuni tal-klassijiet il-baxxi ppriservaw il-mentalità u l- viżjoni tagħhom tal-ħajja fi lsienhom, ilsien dejjem mitkellem qatt miktub, u injorat mill-klassijiet l- għolja u mill-amministrazzjoni. U l-lingwa kif qed tiżviluppa llum ukoll turi l-ħsieb Malti. Grajjiet il-Kliem Il-programmi radjufoniċi tiegħek dwar l-ilsien Malti bħala djalogu fejn is-semmiegħa jitgħallmu minnek u inti titgħallem mis-semmiegħa. Xi tgħid dwar dan2 Ix-xandir inħobbu u kif qed tgħid int, nitgħallem ħafna mis-semmiegħa. Ix-xandir jixref minn kuntesti differenti u minn opportunitajiet u pressjonijiet kulturali. Jiġma' fih il-prodott ta' bosta mħuħ u hemm. it-tpartit tal-ideat. Hemm il-varjetà. Il- komunikazzjoni interpersonali, li hija essenzjalment affari soċjali, tinfluwenza l-perċezzjoni. Is- semmiegħa jinfluwenzaw lil xulxin, imma l-aktar ħaġa importanti hija li ma jibqgħux ''semmiegħa' biss (li jirċievu u jibqgħu passivi) imma li jsiru wkoll 'kelliema' (li jipproduċu u jkunu attivi). U għalhekk fil-programmi tiegħi dejjem nipprova li l- komunikazzjoni tiegħi tkun strumentali — jiġifieri, maħsuba li tistimula xi rispons. li fix-xandir ħafna, kif turi din ir-rekord ta' programmi li ktibt u ppreżentajt: Ġwinħajna (1990), ilħna fuq Vjaġġ (1990), Għani f'Faqartu (2007), Testment bla Flus (2008), Kif Ħaddmu l-Malti (2009 — 2010), Il-Ġrajja wara l-Kelma (2010 —2011), Il- Malti fit-Traduzzjoni (2012-2012), Il-Malti Llum: Ideat ta' Żmienna (2012-2013), Koktejl Lingwistiku (2013-2020), Koktejl Sajfi (2016), Il-Kelma fil-Kant (2018), Il-Baħar fil-Letteratura (2019), Infittxu 'l- Awtur (2011), Mid-Dinja tal-Kliem (2017), u Mid- Dinja tal-Malti (2017-2018). Kont ukoll mistieden residenti fuq dawn il-programmi: Ma' Gloria (2008- 2010), Familja Waħda (2009-2017), Sajf Flimkien (2012), Poeżija u Mużika (2017), Life 8. Stvle (2017- 2020), u Kelma Ġġib lil Oħra (2019-2020). U f'dawn kollha dejjem fittixt li jkun hemm xi għamla ta' djalogu u għaldaqstant bdiet tixref xeħta ta' xandir ixxerjat ma' ħafna. Il-Ġrajja Wara l-Kelma mhux l-ewwel pubblikazzjoni tiegħek ta' dan it-tip. X'ġie qabilha, u x'hemm ippreparat warajha'7 Sal-aħħar sena tas-seklu 20 kont nibbordja regularment fil-weekends u meta kont inkun fuq id- dingi tal-qlugħ ħiereġ mill-għeluq tal-bajja tal-Qawra għall-beraħ wiesa' 'l hemm mill-Gżejjer ta' San Pawl kont inħoss ruħi ħielsa timraħ fil-ftuħ tal-ħsieb. Kienet qagħda ta' merħ f'ruħ il-għerf li ħajritni ngħarrex biex insib il-ġmiel fis-suriet tal-imriekeb tal- baħar li l-gżejjer tagħna ġarrbu matul is-sekli. U bdejt niġbor it-termini tal-imriekeb u nfittex il- ġrajjiet tagħhom. U minn hemm ftaħt għal oqsma oħra u ħriġt, fost oħrajn, Dizzjunarju tal-Kullana Kulturali (2010), Il-Moħħ fl- Ilsien (2013), Il-Laqmijiet Karkariżi fil-Kultura Maltija: Dizzjunarju (2018), u Il-Ġrajja wara l-Kelma (2018). Din is-sena għadu wkoll kemm joħroġ Ġrajjiet il- Kliem: Koktejl Lingwistiku (2019) li hu tkomplija ta' Il- Ġrajja wara l-Kelma. Dawn ix-xogħlijiet huma kollha parti minn dan il-proġett tal-ĠWK. Għandi ħafna aktar materjal fuq il-ĠWK li jien diġà xandart ħafna minnu, u biħsiebni nippubblika kemm nista' minnu. Imma fuq kollox, qed nikkompila materjal minnu biex nippubblikah bl-Ingliż. IL-PONT IT-TNEJN 13 TA' DIĊEMBRU 1999 Lil Malta Repubblika f'għeluq il-25 sena tagħha Ħallini Malta Ommi insejjaħlek f'dal-jum għażiż għalina u għalik; il-jum li sskota jtik Maltija l-bixra u lilna jġegħelna nkunu mkabbra bik. Illum ħarsitna tmur lejn ta' qabilna li fil-passat ħabbewk mingħajr mistrieħ; uħud sa xerrdu demmhom biex ixandru il-ħalfa tal-Maltin mal-erba' rjieħ. Il-ħalfa-xewqa li trabbiet ġo qalbhom li jkunu ġens għalih, mogħni bis-sliem. Ma ħamlu qatt li arthom tkun maħkuma; ħadmu bla heda għall-ħelsien bla tmiem. U aħna l-ixxurtjati, li fi żmienna naħsdu qegħdin il-frott tal-qalbenin, ejjew inkomplu nibnu biex insaħħu il-kisbiet kbar li writna tul is-snin. Isimgħu leħen Malta isejħilna biex naqdu dmirna sewwa, bla tnikkir, dan tistennieh bi dritt mingħand uliedha; mingħand il-għani, l-fqir, iż-żgħir u l-kbir. Tajjeb niftakru illi Malta ommna; u aħna Ikoll uliedha l-maħbubin. Ix-xewqa tagħha li tarana hienja ngħixu flimkien; fl-imħabba magħqudin. Malta Repubblika, ismagħha l-wegħda: le lill-barrani li jgħassarna jridl Le lil ta'ġewwa li mifruda jridnal Għax dan pajjiżna, tiegħu aħna s-sidl ALFRED MASSA (minn Fl-Għabex, Dom Communications Lid., 2015) Wara li lestielu l-presepju mill-aħħar passata bil-ġibs Ingliż, Gustu resaq aktar lejn il-persjana miftuħa li kien qed jaħdem warajha u għajjat lil Lieni tal- faċċata biex tibgħat lil Natalinu tagħha ħalli jmur jittawwal il-presepju li issa għoddu lestielu. Għajnejn it-tfajjel qabżu għad-dehra tal-presepju. Fejn qatt kellu wieħed. It-tbissima ma qalagħhiex minn fuq xofftejh. Ħsibijietu ntefgħu jgħumu ħafna iktar meta Gustu qallu li la jarah għada jkun isbaħ, miżbugħ. Dik l-esperjenza kibret ma' Natalinu sena wara l- oħra. Kien hemm żmien meta l-presepju ta' Gustu spiċċa, imma mhux f'qalbu u fi ħsiebu u quddiem għajnejhl Daqs dak il-Milied qatt ma kien ferħan. L-anzjan twajjeb ta' quddiemhom żera' f'qalb it-tfajjel l- altruwiżmu — is-sabiħ li taħseb fl-oħrajn. Din il-fehma fih aktar xegħlet meta l-għada, wara li Gustu ġablu l- presepju għand ommu, in-nanna ħadet lil Natalinu fil-ħanut tal-kantuniera fil-pjazza tal-parroċċa u xtratlu l-pasturi kollha li kellu bżonn. Il-pasturi kienu tat-tafal u kien jagħmilhom tan- Nabbu. Jgħidu li meta kien jagħmilhom kien IL-PONT 4 ikellimhom biex jiġu ta' qishom vera. Kien jagħmilhom bil-forom bojod: nofs u nofs. Kemm xtaq li kellu l-ġwienaħ Natalinu ħalli jtir u jsib ruħu d- dar bil-pasturil Għadha stampata quddiemu dik id-dehra tal- presepju ta' Gustu mimli bil-pasturi tan-nanna, bin- nagħaġ u l-mitħna u s-siġar… u l-ħamiema bajda mdendla bix-xlief fuq l-għar tal-Bambin. Illum Natalinu huwa superjur fis-soċjetà ta' San Ġorġ Preca. Sa minn Novembru jibda jaħseb flimkien ma' xi soċi bħalu u tfal li jattendu għad-duttrina, jibda jagħmel il-grotti għat-tfal u xi presepju kbir għall- qasam tiegħu. Gustu ma kienx jonqos milli jieħu l- ħajja f'dak iż-żmien sabiħ tas-sena. Lanqas tan- Nabbu kulmeta Natalinu kien jagħmel il-pasturi bil- forom bojod, nofs u nofs, u jibda jkellimhom kif kien jagħmel tan-Nabbu ħalli jiġu qihom ħajjin, sbieħ miżbugħin bl-ilwien. U. F'E WE a Ħa tin- keli L-ISBAĦ RIGALI Kitba ta' Vanessa Fenech M'hemmx dubju li x-xahar ta' Diċembru huwa l- isbaħ xahar tas-sena. Dawl, tiżjin, purċissjonijiet, għanjiet, ikel, festini, rigali u dak kollu li jġib miegħu l-Milied. Fil-kaxxa tawwalija lewn id-deheb, li kellha fil-kamra tal-bejt, kien hemm dak kollu meħtieġ biex tħejji d- dar għal dan iż-żmien ta' festi. Is-siġra tal-Milied, lellixiet ta' kull xorta, dawl kull kulur, boċċi ta' kull għamla u daqs, il-bambin, il-maxtura mimlija tiben, il-presepju u l-pasturi. Ix-xewqa tagħha kienet li din is-sena tgħix dan iż-żmien tant sabiħ tal-Milied b'differenza. Bħal kull sena, kulħadd kien sab postu - is-siġra tal- Milied mixgħula fil-kurutur fejn seta' jaraha kulħadd. Fl-ewwel kamra kont issib il-pasturi fil-presepju lesti biex jagħtu merbħa lil kull min jidħol id-dar u l- IL-PONT bl-iskjavi igergrulna f'dil-kesħa bla ħdura bil-widien li qsamna u l-għoljiet li tlajna. Nimxu wara stilla u mbuttati b'ħolma. ċeklem ċeklem fuq l-iġmla għajjiena wasalna biex sibna tarbija f'maxtura mdawra b'ommha u missierha tfixkilna u tħawwadna: ma nafx x'ġara final Bħal nibtu fina twemmin u speranza . Biż-żmien erġajna rajna l-istilla mhux fis-sema imma f'qalbna stilla li kompliet tixgħel bħax-xemx biex tħawwadna u tgħammixna bambin dejjem daħkan imdawwar. bil-ġulbiena f'rokna fuq mejda tal-kawba li kienet tatha z-zjia. Dawl iteptep u li jgħammex l-għajnejn mat-twieqi tad-dar kollha u l-kartolini li issa kienu żdiedu ġmielhom, imdendlin b'ħabel mas-saqaf. Ma setgħetx tonqos ir-riħa ta' fwieħa tal-ponjsetta li kienet tinxtamm mill-bieb ta' barra. Ħaġa waħda biss kienet għażlet li tbiddel … l-għażla fix-xiri tar-rigali. Din id-darba ma qagħditx iddur f'ħafna ħwienet; minflok, marret għand tal-merċa u talbitu kaxxi tal-kartun vojta. Kull kaxxa sabet postha taħt is-siġra bħas-soltu, iżda din is-sena b'rigali differenti. F'kull kaxxa kien hemm paċi, sliem, imħabba u hena lesti biex jitqassmu wara l- quddiesa ta' nofsillejl lejlet il-Milied. IL-MILIED U S-SENA T-TAJBAI VARJETÀ INTERESSANTI TAL-MALTI Reċensjoni ta' Charles Briffa Dan l-istudju ta' Roderick (Rigu) Bovingdon huwa kontribut siewi fil-ġrajja tal-ilsien Malti u l-iżvilupp tiegħu, u l-istudjuż tal-Malti għandu sors ieħor għar- riċerka. Fl-istudji soċjolingwistiċi jingħaraf il-proċess li l- lingwa u s-soċjetà jaħdmu fuq xulxin. Ikun hemm ħidma li biha l-istrutturi tal-lingwa jġarrbu bidliet b'reazzjoni għall-funzjonijiet soċjali differenti. Fil- kuntest ta' dan il-ktieb ta' Bovingdon, 'soċjetà' tintuża f'sens wiesa' li jħaddan fih l-ispektrum tal- fenomenu tan-nazzjonalità u l-interazzjonijiet li gruppi etniċi differenti jkollhom ma' xulxin. F'dan il- IL-PONT każ l-istudju jsir etnolingwistiku u jibda jifli l- korrelazzjonijiet lingwistiċi ta' gruppi etniċi kif jixirfu fuq il-livell prattiku mill-konsegwenzi lingwistiċi tal- immigrazzjoni. Bovingdon ħadem f'dan il-qasam għax ilu li fehem li hemm bixriet tal-lingwa fir- relazzjonijiet tal-ġnus. La l-perċezzjoni tal-emigranti Maltin hija influwenzata mill-kultura Awstraljana, bilfors li jkun hemm influwenza fuq il-lingwa. U fid-deskrizzjoni li jagħtina l-awtur tixref minnufih l-influwenza tal- Awstraljaniżmu, l-aktar (fil-livell semantiku) f'forom bħal 'buxx' (bush, ir-reġjuni tal-kampanja 'l bogħod mill-ibliet), ''gażla'' (guzzler, wieħed li jixrob ħafna), u ''bblaġġja' (to bludge, stenna li jkollu xi ħaġa bla ma ħadem għaliha). Fl-isem Maltralian: The Maltese Ethnolect of Australia hemm żewġ termini li jeħtieġu spjegazzjoni ħafifa. Nibda bit-terminu ethnolect (etnolett) li huwa l-varjetà tat-taħdit marbut ma' grupp etniku speċifiku; jiġifieri, l-użu tal-lingwa ta' grupp ta' nies li għandhom. tradizzjoni nazzjonali jew kulturali komuni. L-emigranti ħutna fl-Awstralja x'aktarx li jikkomunikaw bejniethom bil-Malti, u r-relazzjonijiet soċjali bejniethom jaffettwaw it-tip ta' lingwa li jużaw għax il-Malti huwa influwenzat ħafna mill- Ingliż Awstraljan. Dan l-użu joħloq l-etnolett Malti fl- Awstralja li jagħti marka partikulari ta' identità soċjali lill-kelliema. Lingwistikament, l-etnolett huwa riżultat tat-transizzjoni mill-bilingwaliżmu għall-Malti monolingwaliżmu. Minbarra li jiddefinixxi l-identità tal-kelliema, l-etnolett iħaffef il-komunikazzjoni f'kuntest interġenerazzjonali għax, ngħidu aħna, ġenerazzjoni tista' tikkomunika ma' ġenerazzjoni oħra bl-etnolett. Niġi issa għat-terminu Maltralian (Maltraljan), li jien tajt spjegazzjoni tiegħu fil-ktieb tiegħi Il-Ġrajja wara l-Kelma: Infittxu l-Imgħoddi u l-Preżent (Horizons, Malta, 2018), p.409-410. Bovingdon studja l-etnolett Malti tal-Awstralja kif imħaddem fl-ambjent naturali tiegħu, u sawwar it-terminu ''Maltraljan' (jiġifieri, il- Malti tal-Awstralja). Dan huwa terminu konvenjenti ħafna fl-istudji ta' Bovingdon — bnieh fuq it-terminu Ingliż Westralian. Għall-bidu beda juża t-termini 'Malti-Awstraljan' u 'jMaltawstraljan', imma sabhom wisq goffi fil-kitba tiegħu, u fl-aħħar issetilja għall-'Maltraljan' — kelma li diġà daħlet fid- dizzjunarju Malti. Dan l-etnolett jien inkludejtu wkoll fil-ktieb tiegħi tal- Kullana Kulturali, Il-Varjetajiet tal-Malti (PIN, Malta, 2011) fejn qabbiltu mal-Malti tat-Tuneżija (p.34-36). Bovingdon juri li fix-xena etnopolitika, il-Maltraljan idgħajjef l-element Romanz biex jingħażel minn gruppi etniċi oħra, isostni (kemm jista') l-element Semitiku, u jkun influwenzat mill-element Ingliż. Bovingdon huwa sensittiv ħafna għall-bidliet fil- lingwa u meta beda jinnota li l-Malti tal-Awstralja beda fonoloġikament, morfoloġikament, semantikament, u lessikament iġarrab bosta bidliet, ried jagħti deskrizzjoni biex jirrekordja xi wħud minn dawn l-iżviluppi li kienu qed iseħħu fi ħdan il-Malti. L-awtur jagħmilha ċara li fit-tleħħin, il-Maltraljan aktar jippreferi jadatta mill-Ingliż milli mir-Romanz, bħalma ġara fil-każijiet li għandhom is-suffiss '-xin': 'komplikejxin', 'korrapxin', 'konsaltejxin', Fejn jidħol is-suffiss Ingliż '- er', il-Maltraljan jalterna bejn '-er' u '-a': 'barister / barista', 'briklejer / brikleja', 'kerjer / kerja', 'kondixner / kondixna', 'ġenerejter / ġenerejta'.. Aspetti oħra tal-pronunzja jidhru f'dawn iżżewġ eżempji: jmaċurità' — (maturitàj u 'lebitejxin' (rehabilitation). Il-proċessi ta' formazzjoni fil-Maltraljan tal-kliem ġej mill-Ingliż huma, f'bosta każijiet, l-istess bħal dawk fil-Malti mħaddem fil-Gżejjer Maltin. Ngħidu aħna, fil-formazzjoni ta' verbi minn kliem Ingliż insibu li fil- bidu tal-kelma jkun hemm tisħiħ tal-konsonanti inizjali (tisħiħ li jsir bit-tennija tal-konsonanti) u fl- aħħar tal-kelma jkun hemm is-suffiss '-ja' li jkun irid jiġi kkonġugat skont is-suġġett tal-verb; fin-nofs ikun hemm l-istemm Ingliża. Hekk fil-Maltraljan, fost oħrajn, insibu 'bblinkja' (jew 'ħaddem il-blinka', jiġifieri ħaddem l-indikejter tal-karozza — mill- Awstraljan blinker, indikejter ta' vettura) u 'ffakoffja' (jew 'telaq 'l hemm', minn fuck off), li jimxu mal-istess pattern li għandna fi 'ffolowja' u 'gglajdja' li nużaw hawn Malta. Il-forma 'advertajżja' tintuża hawn Malta wkoll. Verb Maltraljan interessanti huwa ''ejja' (fis-sens ta' 'ġie') u Bovingdon jagħti l-konġugazzjoni sħiħa tiegħu fl-imperfett ('nejja, tejja, jejja, tejja, nejjew, tejjew, jejjew') u fil-perfett ('ejjejt, ejjejt, ejjiet, ejja, ejjejna, ejjejtu, ejjew'). Fil-Malti Standard dan jintuża biss fl-imperattiv singular (eż. 'Ejja hawn') u plural (eż. 'Ejjew hawn''). Il-bqija aħna nikkonġugaw IL-PONT il-verb 'ġie'. Fost l-elementi ta' dan l-etnolett insibu l-estensjoni tar-regola morfoloġika tal-komparattiv li fil-bidu tal- aġġettiv iżżid vokali: eż. minn 'sabiħ' nagħmlu 'isbaħ'. Fil-Malti standard din ir-regola x'aktarx li titħaddem ma' aġġettivi ta' nisel Semitiku. Imma fil- Maltraljan insibuha applikata wkoll f'aġġettivi ta' nisel non-Semitiku bħal 'ibrav' (aktar bravu), 'ibaxx' (aktar baxx), 'iċar' (aktar ċar), 'iċek' (aktar cheakv), 'idjer' (aktar dear), u 'iċep' (aktar cheap)—- insibu wkoll il-forma ''ċipa'' (cheaper). U nsibu anki każ ta' komparattiv mibni fuq nom: 'idlam' (aktar dlam). L-awtur jagħtina wkoll għamliet ta' plurali differenti minn dawk li nużaw Malta. Pereżempju, 'frejjeż' meta aħna nużaw 'freezers', 'ġurnati' minflok 'ġranet', 'dars' minflok 'djar', 'knisjiet' meta aħna nużaw ''knejjes', u 'Nisranin' minflok 'Insara'. Interessanti wkoll każijiet bħal 'ħillijiet' (hills) għal 'għoljiet', 'billijiet' (bills) għal 'kontijiet', u 'gellijiet' (girlfriends) għal 'ħbieb tfajliet'. Jidher li l-Maltraljan iħobb isawwar in-nomi astratti bis-suffiss 'T-ija': 'poetrija' (minn poetrv), 'kemistrija' (minn chemistrv), u 'groserija' (minn grocerv). Dan l-etnolett ivarja lessikament mill-Malti ta' dawn il-gżejjer fi kliem bħal 'iddeċeduta' (deċiża), 'devizzju' (aparat — traduzzjoni ta' device), 'kemista' (spiżerija), u 'ħistorja' (historv). Barra minn hekk, il-ġens Maltraljan kultant jiddependi fuq xejriet semantiċi. Pereżempju, in-nom ''kantri' meta jfisser 'buxx' ikun maskil u meta jirreferi għall-'kampanja' jkun femminil. Fil-ktieb insibu espressjonijiet li hawn Malta qatt ma nużaw bħal, pereżempju, 'Tortik mhux tortija li ġara' (i.e. it-tort tiegħek mhux it-tort tiegħi li ġara), 'Għidli kemmhom u nħallsek' (i.e. għidli kemm huma u rnħallsek), 'Jekk tgħidli għalfejnhom nordnalek ftit minnhom' (i.e. jekk tgħidli għal liema skop tridhom nordnalek ftit minnhom), u 'Meta tkun kuljumi n-nies tiddejjaq minnek' (meta tkun kuljum in-nies tiddejjaq minnek). Espressjonijiet oħra nsibuhom anki fostna: 'Għamel fajndawt' (għamel inkjesta, minn find out); 'Taf tilgħab il-pjanu 7' (taf iddoqq il-pjanu7 — can vou plav the piano7); u 'Ġaskemm imiss' (bilkemm imiss — just kemm imiss). Maltralian: The Maltese Ethnolect of Australia (2019) huwa edizzjoni riveduta u miżjuda ta' The Maltese Language of Australia — Maltraljan (2001). Il-ktieb fih żewġ kapitli ġodda li jagħtu aktar dettalji lingwistiċi u eżempji komparattivi tal-Italoawstraljan u l-Malti Eġizzjan. Il-ktieb għandu l-parti storika u l-parti lingwistika. Fil- parti storika nsibu outline tad-dijaspora Maltija fl- Awstralja bis-saga bikrija tal-migrazzjoni Awstraljana tal-ewwel emigranti Maltin u aspetti etniċi b'sentimenti razzisti indiretti u rabtiet ta' stabilità fl- identità Maltija fl-Awstralja. Hemm ukoll ix-xokk kulturali tal-emigranti bikrin mal-wasla tagħhom f'din l-art imbegħda mill-Mediterran u l-bidu tal- iżvilupp tal-etnolett Maltraljan bħala mezz komuni ta' komunikazzjoni. Fil-parti lingwistika jiddeskrivi proċessi morfoloġiċi (bħall-plurali, il-ġens, u xi affissi kif semmejna hawn fuq) u xejriet lessikali ewlenin tal-Maltraljan, u jagħti glossarju magħżul ta' termini Maltraljani li jieħu l-biċċa l-kbira tal-ktieb. Ix-xogħol analitiku juri l-karattru kreattiv u innovattiv ta' lsienna meta jmur f'art barranija — karattru li jgħin lil dawk il-Maltin li jissetiljaw 'Il bogħod minn arthom biex jadattaw rwieħhom fl-ambjent differenti minn dak nattiv. Qajmuhom mill-imwietl Għidulhom x'ġaral Uruhom tal-mument il-kbir progressl Isaw mingħajr kuxjenza, bla mistħija, uruhom fejn ressaqna l-interess. 'qas dmugħ ma fadal, għal min ma jrid jisma', ġo ġisem I'għad jintemm; jinġarr mill-ħamla. U mitt sen'oħra w elf sen'oħra jiġu ta' ċiviltà qadima l-għelma jfittxu u tisma' tal-allat il-karba kiebja mal-ilħna tal-ulied ta' dawk li ċaħdu, rashom baxxuta l-ħtija tagħna jistru, fil-ġilwa ta' telfien ta' civiltà. RIGU BOVINGDON (minn Aporija, Horizons, 2019) IL-PONT Marti ma tifhimnix, mhijiex Maltija. Naħseb u ngħid u nikteb li jogħġobni. Hawn kont fis-sajf inġibhom filgħaxija. Gawdejt kulmeta stajt 'mma s-snin żelquli għalkemm b'idejja xtaqt naħtaf id-dinja. Mela kull ħajr lil Elwood Beach, dix-xtajta fejn fhimt l-eternità… Għadhom jirtogħdu xofftejja u qalbi tħoss. Jaħasral X'bidla fl-ambjent. Issa biex nidħlu hawn fil-karpark ikollna nħallsu għas-sigħat li nqattgħu noħolmu fuq li kien, donnu ħlas b'lura, jew forsi l-prezz ta' ftit pjaċir antik. Għax issa miżżewġin, fil-vann nistenna ħa 'nkomplu nkejlu x-xefaq, jien u marti, did-darba f'nofs il-jum, qisna skantati… Qed nara 'l Svivia ġejja b'żewġ ġelati. Mhux kollni qiegħed nixrief: iwa li qed nixjieħ u eħfef jixirfu d-demgħat f'xifer għajnejja jiħmaru bil-ħasra għall-ħsara, għall-ħela, għall-faqar, għall-weġgħat u l-qirda tal-innoċenti. Bħalhom, xortihom krudili, vrusi-uliedi, il-frott tal-amarezza, sfaw wild il-ġifa, tilfu kull tama, (kemm xtaqtilhom, bla temma, kull ħajrl) tmewtet fihom ir-rieda, tger'xu u nstamtu, mistħija nsatru, intilfu, minn ħadd qatt magħrufa, w indifnu għal dejjem, għal dejjem… VANNI SANT (minn Ximkien mat-Triq, 1992) SIL-PONT' ISELLEM LILL-ARTIST U POETA MANWEL CASSAR Nhar it-8 ta' Novembru 2019, tħabbret il-mewt tal- poeta u artist, Manwel Cassar, li kien membru tal- Grupp Letteratura Maltija f'Melbourne sa mill-bidu nett. Minkejja li Manwel kellu mas-86 sena, xorta l- mewt tiegħu ħasdet lill-familjari u ħbieb għax ma kenitx mistennija. Il-funeral sar nhar it-18 ta' Novembru fil-knisja Kattolika Romana St Columbas, f'Elwood, Victorja, fejn kien joqgħod, u ġie midfun fi Springvale Botanical Cemeterv, ftit 'il barra minn Elwood stess. Joe Axiaq, kittieb, poeta u xandar fl-Awstralja (li bagħtilna dan ir-ritratt, fuq) jikteb hekk: 'Dan ritratt ta' Manwel Cassar u l-mara tiegħu Josephine, meħud fl-istudju tal-SBS f'Melbourne, 2015. Għal ħafna snin Manwel Cassar kien kontributur regulari fil-programmi tal-SBS, speċjalment meta kellna t- taqsima letterarja kull nhar ta' Tnejn f'12 pm. Kien intervistat kemm-il darba dwar il-kitba tiegħu, il- kontribut tiegħu f'Malta mal-Moviment tal-Malti u l- Għaqda Letterarja Maltija, u mbagħad fl-għaqdiet letterarji fl-Awstralja.' Manwel Cassar twieled l-Imsida fl-1933 u kien ilu joqgħod f'Melbourne sa mill-1955, fejn mar jaħdem IL-PONT bħala għalliem fi Skejjel tal-Istat tal-Victoria, f'parti miż-żmien bħala kap ta' skola rurali, u wara bħala Postal Accountant u Awditur. Barra milli f'numru ta' antoloġiji fl-Awstralja, il- poeżiji tiegħu dehru f'diversi ġabriet poetiċi f'Malta (Ġużċ Aquilina, Oliver Friggieri, Karmenu Vassallo, Ġużċ Chetcuti, l-Għaqda Letterarja Maltija, l-Għaqda Poeti Maltin, Ħeġġa Letterarja, fost oħrajn). Kien imsieħeb fl-Akkademja tal-Malti, fl-Għaqda tal-Malti - Università u fl-Għaqda Poeti Maltin. Rebaħ għadd ta' konkorsi poetiċi, u għalkemm ma stmerrx it- tradizzjonali, kien jippreferi l-modern. Manwel irċieva l-Manoel de Vilhena Award fl-1992 għax- xogħol tiegħu fil-Letteratura. Bħala pittur studja fir- Roval Melbourne Insititute of Technologv u fin- Newcastle College of Advanced Education (illum it- tnejn universitajiet), u fil-Victoria Universitv. Kien għalliem tal-Arti, u bħalma għamel fil-poeżija, Cassar qaleb mit-tradizzjonali għall-istil: fauve u espressjonista. il-biki mad-dmugħ li xxuttajna. Toqgħodilna l-maskra tal-ħalq imċarrat tal-Luna Park; meta minnu naqbżu 'l barra mill-kurituri tal-ferrovija tat-twaħħix mill-ispirti bid-daħka noħorġu. Ma nafux ħlief nissieħbu f'karnival li b'kollox jiddieħak. Nedhew bil-kaxxi tal-merkanzija tat-televiżjoni l-aħbarijiet morri tal-barranin 'mma dawn f'ħin l-ikel inlaqqtuhom mal-anti pasto u mad-deżerta. Ma jfurilniex bil-ġenerożità dmugħna li jaf isaqqi l-inxufija tad-deżerti. Iriegħed is-sala ta' żfinna ir-ragħad bit-tifqigħat tal-ġlied mal-erba' rjieħ; aħna negħlbu s-sejħat biż-żieda tat-taħbit tas-saqajn u tat-tazzi. Fir-ritratt hawn fuq Manwel Cassar u martu Josephine (l-ewwel tnejn mix-xellug) kienu mistednin speċjali tal-Għaqda Poeti Maltin fis-16 ta' Ġunju tal-2010. FTIT LINJI F'ĠIEĦ MANWEL CASSAR Jikteb Sergio Grech Iż-żmien li qattajt fl-Għaqda Letterarja Maltija kien opportunità biex niltaqa' ma' ħafna awturi. Nies differenti b'temperamenti differenti u b'ħiliet differenti. Imma Ikoll kellhom element li jġibhom flimkien — il-ħeġġa li jesprimu l-esperjenza tal-ħajja f'kitba. Lil hinn mill-fatt jekk ix-xogħol kienx jikkwalifika tassew f'kitba letterarja. Kien żmien sabiħ u ngħid ukoll stimulanti għax tirrealizza kemm nies iħobbu l-kitba u ironikament kemm lilek li tkun għadek kemm tajt l-ewwel passi japprezzawk. Bis-saħħa tal-Għaqda ltqajt ma' Manwel Cassar. Inċidentalment, Manwel kien wieħed mill-fundaturi. Għall-bidu kienu laqgħat bil-korrispondenza u wara anki billi ltqajna fiżikament. Nies bħalu u bħal Manwel Nicholas Borg, ġabuna in se mar-realtà t'hemmhekk fejn jidher ċar li kien hemm boton, li issa biċċa minnu tnaqqar sew, għax il-mewt ma taħfirha lil ħadd, ta' kittieba li minkejja li kienu tant mili 'l bogħod baqgħu jiktbu bil-Malti f'kultura fejn min jitkellem il-Malti beda jonqos. U terġa' u tgħid anki għejun li setgħu jgħinu jew jagħtu spazju lill-Malti kienu qed jaqtgħu programmi dwar bil-Malti u fuq kollox il-Maltin. Ulied il-Maltin anki minħabba li bdew jitħalltu ma' kulturi oħrajn donnhom tilfu l-interess fil-ġenesi tagħhom. U għal nies bħal Manwel Cassar din kienet storja. IL-PONT. Cassar imma jisfida l-bruda billi kien jippubblika f'antoloġiji hemm u anki f'dawk Maltin u baqa' jikteb ħsusu sal-aħħar. Kien anki jpitter kif fakkarni dan l-aħħar Emanuel Attard Cassar. Kellu xewqa li l-poeżija tal-Maltin Awstraljani tkun studjata l-Università ta' Malta. Ma nafx dan sinċerament isirx illum. Li naf żgur li rari tisma' bihom dawn in-nies illum u wisq nibża' li l-mewt tagħhom se tikkanċella kull sforz li għamlu għal dejjem. Ngħożż l-antoloġiji bid-dediki tiegħu. Ngħożż id- darba li ltqajna. Niftakar konna morna nieklu f'restorant il-Belt u minn hemm ħriġt mhux biss b'żaqq mimlija imma bl-imħabba li Manwel kellu għal din l-art. Kien kburi li hu flimkien ma' nies bħal Joe Abela ma qagħadx iħares u pprova jsaħħaħ il- Malti. Kienet saret lejla ta' qari fil-Mitħna ta' Ganu u Manwel kien jiġi jaqra l-kitbiet tiegħu akkumpanjat minn martu u ibnu. Xi mkien għandi r-ritratti ta' dik l-okkazjoni. Ħasra li mhumiex f'idi għax kont nieħu gost naqsamhom mal-qarrejja ta' dal-ġurnal. Manwel se jkun diffiċli li jintesa tal-inqas min-nies bħalna li kellna l-opportunità li nsiru nafuh u napprezzawh. PAUL VELLA, PRO tal-Grupp Letteratura Maltija fl- Awstralja, kiteb hekk: 'Peress li jien dejjem kont interessat fil-letteratura Maltija kont ħadt parti f'kors ta' lezzjonijiet fuq il- poeżija Maltija taħt it-tmexxija ta' Manwel Cassar fiċ-Ċentru Malti ta' Parkville, fl-1996. Minn hemm tgħallimt ħafna dwar kif tinkiteb il-poeżija u dak li Manwel Cassar hawn fuq jidher ma' martu Josephine u wliedu tgħallimt nafu lilu. Manwel kien ilu jikteb minn meta kellu xi għaxar snin; kien kittieb ta' poeżiji sbieħ u ta' livell għoli u kien rebaħ ħafna premjijiet għax-xogħol tiegħu f'Malta u pajjizi oħra. Dejjem nafu jħobb il-Malti u dejjem kien jistaqsini għal xi kuntatt ta' xi ħadd f'Malta biex ikun jista' jiktbilhom. Naf żgur li l-Grupp tagħna se jħoss it-telfa tiegħu. Il- President, il-Kumitat u l-Membri kollha tal-Grupp Letteratura Maltija tal-Victoria joffru l-kondoljanzi lil martu, Josephine, u 'l-familja kollha. ' Matul dawn l-aħħar ġimgħat, Manwel kien f'kuntatt kontinwu ma' Joe Borg (Segretarju — Akkademja tal- Malti) li kien qed jieħu ħsieb li l-poeżiji kollha jiġu diġitalizzati bil-Word biex jiġu ppubblikati fi ktieb. Il- poeżiji kienu waslu Malta f'Awwissu 2019 f'ħames kaxxi li kien fihom 15-il fajl. Il-proġett kien wasal sal- poeżiji Il-Ħajku, it-Tanka u s-Senrju. Fost il-fajls hemm b'dawn it-titli: Poeżiji tat-Tfulija u ż-Żgħożija, Ir-Rebbiegħa u Jien, Djarji tal-Btajjel, Poeżiji Umoristiċi, flimkien ma' poeżiji tradotti u dwar kittieba oħra, kif ukoll fajl bit-titlu Mv Poems. Nittamaw li dan il-proġett jissokta biex il-ħolma ta' Manwel li jara l-poeżiji tiegħu miġburin fi ktieb isseħħ. IIL-PONT jirringrazzja lil Joe Axiaq, Joseph Borg, Sergio Grech u Paul Vella għat-tagħrif u ritratti li pprovdew f'rabta ma' Manwel Cassar.) IL-PONT Jinfirxilna t-tapit l-aħmar. Biżżejjed għaliha it-trejqa mġebbla għal darha. Tinfed bil-ħars il-barzakka tal-qamar u jbattal minn ġo fiha l-kwiekeb imraxxa fuq l-irjus li jitkebbsu bil-ħolma tal-ħlewwa. Tmur tistad għall-imriekeb imgħarrqa, ittellagħhom u tgħammarhom bil-għana tal-ibħra tal-baħħara. Tixħet mill-gallarija tqassis ta' kwiekeb, jeħlu jżejnu t-twieqi tal-ġirien f'Milied ta' dejjem. Taqbeż minn siġra għal oħra tal-foresta tnaqqar frotthom, li tieħu wkoll għall-bejta; b'kisja metall iz-zkuk ewliena biex ma jqabbdux l-għedewwa. dejjiema demm tal-qalb iż-żebgħa, bil-qalb ipitter. Kittieba, kompożitura mużikali ma tafx tertiq ir-ruħ. Taf it-titriq f'kemm iġib l-isem tad-direttorju oħxon. Tennija tfesdiq it-thennija f'gaġġa 'mma b'virgi tal-friegħi. Bandla hi w seratizz li minn fuqu tfal jaqbżu jagħmlu bomba fil-baħar. Hi l-Paċifiku Il-paċi hi thennija, mhux bomba. KULL MIN JIEĦU L-ĦAJJA JIRET IL- MEWT' Minn telegramma ta' Ġorġ Chetcuti lil Sergio Grech Kitba ta' Sergio Grech F'Novembru tas-sena 2001 irċivejt telegramma mill- mibki Ġorġ Chetcuti, ħu r-rumanzier u poeta Ġużċ Chetcuti. Dik il-ħabta Ġorġ tista' tgħid li kien vuċi ewlenija qalb il-komunità letterarja ta' Maltin emigranti fl-Awstralja. Ġorġ kiteb l-ittra fit-2 ta' Novembru u din għaddiet mill-uffiċċju postali tlett ijiem wara. Chetcuti kien jgħix f'Taree fi New South Wales. F'din l-ittra, Chetcuti kien kitibli biex jibgħatli l- kondoljanzi għall-mewt ta' missieri li kienet seħħet fis-6 ta' Settembru ta' qabel fl-Isptar Boffa, il- Furjana. Fil-messaġġ tiegħu Ġorġ fakkarni li 'Kull min jieħu l- ħajja jiret il-mewt. Illum jew għada jkollna nbaxxu rasna għar-rieda ta' Dak li silifna n-nifs tal-ħajja.' Fl-istess telegramma aġġornani li ħuh iż-żgħir — minn familja ta' seba' aħwa — kien ġie dikjarat li kellu 'kanser li jwassal għall-mewt.' Ġorġ iżid 'trid tkun tal-azzar biex ma tħossx meta tkun taf li l-mewt tkun daħlet mill-bieb ta' darek. ' Minkejja l-bogħod bejn Malta u l-Awstralja, l-awtur tat-telegramma jżid, 'jekk inkun nista' niswielkom ta' għajnuna tonqsux li tqabbduni.' It-telegramma ffirmaha Sieħbek fid-dwejjaq u l-ferħ. Chetcuti kien ilu l-Awstralja sa mill-1965 u kien involva ruħu f'pubblikazzjonijiet Maltin fl-Awstralja bħal ''Bajda u Ħamra' u 'The Maltese Herald'. Kien ippubblika l-ġabriet ta' poeżiji Mit-Tiġrib ta' Żgħużiti (1950) u Mal-Muża fl-Awstralja (1983). Xogħlijiet tiegħu jidhru fil-ġabriet Driegħ ma' Driegħ, Irjieħ u Frott leħor. Sa anki Dun Karm apprezza l-poeżija tiegħu. ikkontribwixxa wkoll f''leħen il-Malti'. Xogħlijiet tiegħu jidhru wkoll fl-antoloġiji Mill-Ġnejna Maltija, Vatum Consortium, Poeti Maltin, Versi Patrijottiċi u Il-Poeżija Maltija. Fl-1994 ingħata l- Maltese Cultural Prize mill-Għaqda Kulturali Maltija ta' New South Wales. IL-PONT 4 Ġorġ Chetcuti miet fl-2006. Riferenzi http://www.maltamigration.com/settlement/ personalities/chetcutigorg.shtml https://www.independent.com.mt/articles/2006-09- 23/local-news/National-Book-Council-Pavs-tribute- to-Gorg-Chetcuti-97074 https://akkademjatalmalti.org/ilsien-malti/l-istorja- tieghu/ X'dehra sabiħa f'Marsalforn illejla bix-xemx bħal wiċċ imfaqqa' fil-bogħ'd nieżla, marti ma' ġenbi fit-tieqa bilqiegħda tħares mistagħġba kwieta, bħallikieku anqas trid temmen 'l għajnejha bil-ġmiel u s-seħer ta' dil-bajja ħelwa li qisha tikka ħdejn dawk tal-Awstralja li ta' sikwit inżuru. 'Għidli, Pauline', staqsejtha b'nofs tbissima, 'Togħġbok dil-bajja ċkejkna f'ħin il-għabex7' Żgħira fid-daqs' weġbitni kollha ħrara, 'Iżda s-seħer ta' ġmielha 'Nixtieqni kieku niġbru ġewwa kwadru ħa nieħdu magħna lura lejn l-Awstralja biex jibqa' f'darna jfakkar lili w lilek fil-gżira sbejħa Għawdxija''. ĠORĠ CHETCUTI Marsalforn, 4/6/89 (minn Frott Ieħor, Pubblikazzjoni Grupp Letteratura Maltija, 1992) IS-SOUFFLE TAZ-ZIJA ĊETT Kitba ta' Carmen Refalo Kemm kellu togħma bnina Is-'souffle' taz-zija Ċett, Għadni qed intiegħmu s'issa Kemm nixtieq li għandi biċċal Malli naraha ġejja mill-kċina, bil-lembija l-kbira f'idha, kont nitlaq lejn il-mejda tal-loġġa, niftaħ il- kexxun tal-imgħaref u noħroġ l-ikbar waħda tal- injam. Iz-zija Ċett kienet tkun se tlesti xi taħlita tajba; jekk taħt abtha jkollha wkoll il-vażett taz-zokkor kienet se tkun taħlita ħelwa. Matul is-Sajf dal-vażett kont issibu ġo bieqja mdaqqsa, imdawwar bl-ilma, biex in-nemel jaqtgħu qalbhom li jilħquh; fix-xitwa meta l-ġewwiħin jerġgħu jidħlu għall-irdoss b'żaqqhom mimlija, kien jerġa' jsib ruħu fuq l-ixkaffa fix-xott. Kif tpoġġi l-vażett fuq il-mejda kont nipprova naħseb x'kellha f'moħħha li tħawwad ziti dakinhar. Kif tarani nħuf warajha nqis kull pass li tagħmel kellha ħabta tinkini; bħallikieku ma taranix u ma tkellimni xejn. U jekk nistaqsiha kellha ħabta tgħidli, 'Issa tara x'inhu ġej Carm; ħalli nara għandekx ħila taqta'.' U bil-pika erħili nħabbel rasi, nfittex u ndur biex nipprova naqta' saħansitra qabel ma tilħaq tibda. U wara li nqies kollox kont ninduna. Kull nhar ta' Sibt wara l-Quddiesa tas-sebgħa kont nistennieha tibda l-għaġina għat-Torta Ħelwa tal- irkotta. Kienet tlestiha filgħodu għal mat-te ta' waranofsinhar. Għax Kelina kienet titla' bil-karettun mit-triq tar- Ramla, tbigħ l-irkotta n-naħa tagħna; kif nismagħha tgħajjat bil-bejgħa kont immur nitlob sold liz-zija Ċett u noħroġ barra fuq il-bankina sakemm il- karettun jikser għat-triq tagħna. Waħda mill-forom tal-irkotta, bajda silġ, kienet tkun maħruġa mill- qaleb, maqluba rasha 'l isfel fuq tilar tal-landa maġenb il-miżien mitluq minn tulu, biex tkompli titqatta' tintiżen u tinbiegħ. Jekk ziti kien ikollha ħsieb tagħmel it-torta kienet tiġi warajja hi wkoll bl-iskutella f'idha biex tixtri bi kwart u nofs; dejjem l-istess użin kienet tixtri ziti. Kif taraha, Kelina kienet tkun pronta titfa' żewġt użin, tal-kwart u tan-nofs kwart, f'keffa tal-miżien waqt li fl-oħra titfa' l-biċċiet tal-irkotta li tkun qatgħet bix- xlief imqabbad mal-kus ċkejken tal-injam. Kellha ħabta tella' l-imwejżen b'idha x-xellugija; bil- kfief jiddendlu telgħin u neżlin sakemm isibu posthom maġenb xulxin waqt li Kelina iżżid jew tnaqqsilhom il-piż. Tlett użin biss kienet iġġib magħha u l-iżgħar kien ikun tan-nofs niskwart. Aktarx li l-keffa ma kinitx tasa' lanqas nofs artal; kont nistħajlu miżien tal-pupi. Sadattant kull darba li kont nibqa' waħdi ħdejn il- karettun, kont ninduna li kelli naqta' qalbi mit-torta tal-irkotta. Kif Kelina kienet taqtagħli b'sold erħilha tfittex tgeżwirhieli f'biċċa karta strazza, imqatta' għal-lest, qabel ma taqagħalha. Niftakarni nidħol niġri dritt sal- kċina bil-qartas f'idi, 'il bogħod minn għajnejn iz-zija Mari, inferrxilha qabda zokkor u naqbad intellagħha b'subgħajja u nimla geddumi kollu zokkor kif nikolha. B'hekk biss kont nistabar kull meta ninduna li kont inkun ser nibqa' mingħajr torta tal-irkotta għal mat-tel Imma z-zija Ċett spiss kienet tagħmlilna l-kannoli tal- krema jitqarmċu, ħelwin u tajbin. Jekk meta nfittex fil-kċina ma kontx insib il-forom tal-qasab, maħsulin u lesti fiż-żinġla mgħottija b'paljazza nadifa … jekk ma kontx inxomm ir-riħa tal- għaġina skura bl-inbid, ġejja mil-lembija … u jekk lanqas fil-friġġ ma kien ikun hemm flixkun ħalib bit- tapp tal-fidda safra … ħeqq, kien ikolli nbiddel ħsiebi. Għalkemm iz-zijiet kienu jużaw il-ħalib tal-mogħża għal mat-te, iz-zija Ċett kienet tixtri l-ħalib tal-baqra, li jkun iżjed imxaħħam, biex skont hi, il-krema kienet tiġi itjeb. il-flixkun bil-ħalib tal-mogħża kellu tapp kulur il-fidda u dak tat-trab bil-fidda blu. Jien biss kont nixrob il-ħalib tat-trab; liz-zijiet ma kienx jinżlilhom; kienu jqisuh li mhux ħalib tassew. Meta jfettlilha ziti kienet tlesti l-imqaret, biex taqlihom bi ftit żejt fit-taġen għal waranofsinhar. Imma kieku l-ġurnata ta' qabel kienet tkun xtrat ċappa tamal mingħajr għadma, għaffġitu u ħalltitu mal-qoxra: mqattgħa tal-mandolin, — ħawritu b'kuċċarina imsiemer mitħuna tal-qronfol, żiditlu mgħarfa kokotina biex fl-aħħar ħalltet kollox ma' grokk aniżetta miżjud bil-misħunl La fil-kċina ma kontx la nxomm u lanqas insib dit- taħlita lesta ġol-iskutella, mgħottija bid-'doilv' mżejna biż-żibeġ imdendla mat-truf … għalxejn kont inkun qed nittama għall-imqaret. Did-'doilv/ kienet tkun xogħol tal-ganċ tan-nanna Karm; kull darba li tasal biex tagħlaq waħda minnhom kienet tibgħatni nixtri ftit żibeġ ikkuluriti biex iżżidhom fl-aħħar dawra. It-toqol tagħhom kien jgħin biex id-doilv iżżomm postha, ma taqax u l-ebda dubbiena ma kellha ċans idduq it-taħlita tat-tamal qabli. Mela forsi l-isfineġ kienu ġejjin2 Imma jekk ma nsibx il-ħmira mingħand tal-ħobż …. allura aktarx li le. Għalihom kien ikollha taħseb kmieni biex l-għaġina ħelwa tilħaq toqgħod u togħla. U jekk ma kienx ikun għad fadlilna l-ġamm tal- bergamot … hemm kelli naqta' qalbi minnhom. Dal-bomboloni kif niftakarni nsejħilhom, ma kinetx tagħmilhom spiss għax għalkemm jinqlew fil-kċina ir- riħa taż-żejt jagħli kienet tidħol mill-bitħa ddur fil- meżżanin; u jaħasra lilhom l-aktar li kont inħobbl Wara li kienet timlihom bil-ġamm kont ingerbibhom fiz-zokkor kif jibirdu u nimla' l-ponta ta' mnieħri bil- ġamm mal-ewwel gidma. Tgħid kienet ġejja xi pudina tal-ħobż; spiss kienet tagħmilha. Imma jekk ma kontx insib il-ħobż xott imxarrab fil- lembija … kien ikolli ninsa l-pudina wkoll. Din kienet tagħmilha malli l-ġewlaq tad-drapp, imdendel fil- kċina, kien jimtela' bil-ħobż xott, merfugħ apposta għalhekk. Mela allura xi kejk tajjeb, mimli lewż u frott kienet tkun ser tħawwad iz-zija Ċett. Imma jekk la sultana u lanqas passolina, la lewż tal- għarusa u lanqas konfettura ma kont insib fl-armarju tal-loġġa … allura kelli ninsa l-kejk tal-frott ukoll. Imma jekk wara l-iskola, kont insib il-landa tal-kejk fuq il-mejda, imdawra bil-lest, bil-karta strazza minn ġewwa … hemm kont ninduna x'kien ikun ġejl Kont ninża' l-uniformi, inbiddel mill-ewwel għal ta' ġewwa u nitlaq fil-loġġa nistenniha tibda tlesti. 'Il-lum naf x'ser tagħmel zi,' kont ngħidilha, ' imma dan mhux għal-lum hux' U ziti tħarisli bil-ħlewwa bla ma tlissen kelma. Kienet tħawdu fil-loġġa qrib il-friġġ tal-pitrolju minn fejn toħroġ il-marġerin, il-bajd u l-ħalib u tlestihom ħdejn il-vażett taz-zokkor fuq il-mejda. Mill-armarju mdendel mal-ħajt li kien għamlilhom missieri kienet tniżżel id-dqiq imqartas u l-'baking powder' … u hemm kont inkun fiż-żgur x'kien ikun ġej. U kont nitlaq minn jeddi nnewlilha lumija u larinġa mill- bieqja tal-frott. Ziti kienet tkun ser tagħmel is-Soufflċ u għalih kellha tlesti, minn tlett ijiem qabel, kejk bla frott. Qabel ma tibda tħawwad il-marġerin maz-zokkor, kellha bżonn is-siġġu ż-żgħir tan-nanna biex toqgħod fuqu, tpoġġi l-lembija bejn koxxtejha, taqbad l- imgħarfa tal-injam f'idejha t-tnejn u tibda tħawwad kemm tiflaħ sakemm iżżewweġ iz-zokkor mal- marġerin. Jien ma kontx niċċaqlaq minn ħdejha. Kif nara li l-biċċiet sofor tal-marġerin tħalltu kollha maz- zokkor biex saru taħlita waħda, kont inkun irrid intella' ftit b'subgħajja biex induqhal U z-zija Ċett kienet tieħu paċenzja bija u tħallini ntella' naqra minn mal-ġenb. Wara xi għaxar minuti hekk kif it-taħlita tibjad, tikber u tibda tirtab, kont inkun irrid inħawwad jien. U z- zija Ċett kienet tqegħedni fuq is-siġġu l-baxx u tpoġġili l-lembija f'ħoġri waqt li żżommha hi wkoll; kienet tibża' li setgħet tispiċċalha mal-art. Jaħasra Kont naqlagħalha daharha sakemm nipprova nħawwad, bil-lembija titmejjelli 'l hawn u 'l hinn. Għalkemm kien fini mhux ħażin il-lembija l-kbira kienet tqila għalija u waqt li nħawwad il-manku tal- imgħarfa kien jaħbatli kemm-il darba ma' mnieħri. Kif taqtagħli xewqti kienet toħodhieli minn fuqi u terġa' tpoġġiha lura fuq il-mejda; kien ikun imiss li nżidu l-bajd. Kienet tofsoghom waħda waħda ġo plattina biex iżżidhom hi u tħawwad; bejn waħda u oħra kienet tnewwilli l-qxur biex inpoġġihom fil-platt għar-rimi. Għall-ewwel kont nobdiha imma wara x'aktarx kont nixba' u nitlaq 'l hemm; it-taħlita maħlula bil-bajd ma kienet tħajjarni xejn. Lanqas ir-riħa tfuħ tal- meraq tal-lumija u tal-larinġa ma kienu jħajruni nibqa' ħdejha waqt li jintefgħu wara d-dqiq. Barra minn hekk it-taħlita kienet tkun tqalet; ma kienx ikolli ċans għal taħwida oħra. U bħal f'kollox, qabel id-tgawdija riedet tiġi t-tbatija. Il-kejk misjur kien jimla' l-meżżanin bir-riħa tfuħ imma għal tlett ijiem sħaħ kien ikolli nħares lejh biss. Ħadd ma seta' jduqu; nixxenqu u nħarsu biss … narawh ġod-dixx mgħotti bix-xibka, jistenna li jinxef kemm kemm. U jekk fis-Sajf in-nemel ikunu għadhom jaħdmu bis-sahra, id-dixx kien jitqiegħed f'wieħed akbar bi ftit ilma fil-qiegħl Kien ikun qisu kastell imdawwar bil-foss. Kos, in- nemel bħali, kienu u baqgħu ma jafux jgħumul U tlett ijiem wara s-Soufflċ kien jinbena. IL-PONT Iz-zija Ċett kienet tkun xtrat mingħand tal-merċa kaxxa bi tliet pakketti 'custard'; trab roża tal-frawli, isfar bil-vanilla u kannella taċ-ċikkulata. Tkun ġabet magħhom kwart ġamm. tal-frawli, nofs kwart 'coconut' imfarrak u nofs niskwart ċirasa mħallta; ħamra, safra u ħadra. Mill-armarju kienet toħroġ il- flixkun tal-brandvi biex minnu tferragħ żewġ grokkijiet f'tazza tas-swaba'. Wara tlett ijiem kienet issajjar u tlesti l-kremiet, tqatta' l-kejk biċċiet biċċiet u tibni s-souffle fuq platt ċatt tax-xaqquf; il-kbir nett. U tibda l-ewwel saff bil- biċċiet tal-kejk, tbill subgħajha fil-brandv' biex troxxhom bih qabel ma titfa' fuqhom saff 'custard'. U tibqa' sejra hekk, saff fuq ieħor, sakemm il-kejk jinħela kollu; jekk jifdal xi ftit 'custard' kont inlaqqatha jien. Dejjem mis-safra kien jibqgħalha; kienet taf li minn tal-vanilla kont nippreferi. Kienet tibdih daqs il-platt, iċċekknu hi u ttellgħu u fl- aħħar kien jiġi qisu l-koppla tal-knisja. Wara l-aħħar filata kienet tidilku kollu bil-ġamm, troxxlu l- 'coconut' dawra mejt u żżejnu biċ-ċirasal Kif tlestih u tarani nixxennaq għall-biċċa, għadni nismagħha tgħidli, 'Mhux għalissa Carm; għad irid joqgħod, inkella jitfarrak,' u x'aktarx kienet tkomplili, 'Mllejja għandom jiġu ħutek m'ommok u ma' missierek. Naqsmuh meta jiġu huma. ' U mela għalhekk kien ikun sar is-soufflel Kemm kien ikun tajjeb. Dil-ġimgħa nagħmel wieħed bħalu. ĦAJKU Dinja storbjuża. L-uġigħ itanbar dejjem bla ma jinstema'. Il-fqir jittama li r-rota ddur. Ir-rota iddawwar lilu. Imut poeta u wrajh iħalli xkora ta' sentimenti. OLIVER FRIGGIERI (minn il-Kliem li Tgħidlek Qalbek, Sensiela Mireva, 2001) L-Istudji Poetiċi (1989 - 2019) IL-QADI KRITIKU (Andrew Sciberras u Amanda Busuttil, Oliver Friggieri: L-Istudji Poetiċi (1989-2019), Malta 2019) Reċensjoni ta' Charles Briffa Kritiku letterarju serju mhux ringrazzjamenti jkun irid imma sabar biex jinqara. Andrew Sciberras u Amanda Busuttil wettqu ħidma siewa għall-qadi tal-kritika letterarja Maltija. Għamlulna pjaċir. Din il-ġabra tagħhom tieħu sehem fit-tinwil intellettwali tat-tiftix dehni għal min irid jaħseb fuq il-letteratura moderna Maltija bil-għaqal. Dan il-qadi kritiku jagħmlilhom ġieħ. Il-ġewwieni tal-ġabra huwa ħaxu siewi għal min irid jidħol f'ħidma ta' għarfien fuq il-letteratura tagħna kontemporanja. Għaliex huwa 'ħaxu siewi'2 Għax drajna li dak li jgħidilna Oliver Friggieri nafdawh; u nagħrfuh u nifhmuh u ngħożżuh — u min għandu ħila, jibni fuqu. Kittieb għammiel bħal Friggieri jixraqlu bi sħiħ li jinġabrulu xogħlijietu kritiċi mferrxin f'għadd kbir ta' kotba, imxerrdin fuq medda twila ta' żmien — xogħlijiet li jagħtu servizz lill-awturi Maltin. Jekk ikollna s-sabar naqraw ħafna mill-istudji ta' din il- ġabra nintebħu li bil-kritika tiegħu Friggieri donnu qiegħed jissuġġerixxi li l-għan ewlieni tal-letteratura hu li IL-PONT tindirizza l-konxju ta' xi udjenza partikulari: fil-kuntest tal- ġabra dik l-udjenza hija letterarja u kontemporanja. Il- letteratura tipproduċi ħassieba li huma lesti li jivvjaġġaw kreattivament skont il-kondizzjonijiet li jagħmlilhom iż- żmien tagħhom, u l-kritika tappoġġjahom (dawk. il- kondizzjonijiet). U hemm kooperazzjoni mas-sapport. Għalhekk anki l-kritika tistad għall-konxju ta' xi udjenza speċjali, imma tiftaħ bosta possibilitajiet għall- interpretazzjoni. Żmienna jistaqsi: kif nifhmu l-letteratura tal-lum, u l-binja tagħha7 Li jagħti ħjiel tat-tweġiba għal din il-mistoqsija huwa l-għan tal-kritiku letterarju. Hu u jagħmel il-letteratura aktar aċċessibbli għall-qarrejja, Friggieri jxaqleb aktar lejn il-kritika deskrittiva mingħajr ma jara l-letteratura ġo vakwu. Fil-kritika tiegħu jidħol kull tagħrif dwar iż-żmien, l-awtur, u t-tradizzjoni letterarja; u fl-istess waqt fiha jitfa' l-esperjenza kulturali u letterarja tiegħu. Din l-esperjenza kritika tqarrbu ħafna lejn l-intenzjoni tax-xogħol letterarju, intenzjoni li tissieħeb mar-relevanza tax-xogħol. Il-kritika deskrittiva tiġġudika b'implikazzjoni għax il-kritiku mhuwiex se jifli u jikteb fuq xi biċċa letterarja jekk ma jħossx li jistħoqqilha dak l-isforz intellettwali — jiġifieri, jekk ma tkunx worth it. Imbagħad, x'aktarx indirettament, jikkomunika kif jaħsibha fuq il- merti tagħha nnifisha. Imma l-'oġġettività' tad- deskrizzjoni tbarri l-valutazzjoni diretta għax din hija soġġettiva wisq u x'aktarx awtoritarja. Il-kritika Friggirjana tiddefinixxi l-ambizzjoni tagħha f'termini ta' 'oġġettività' misluta mill-esperjenza kulturali u letterarja. Friggieri kkontribwixxa għal bidla radikali fl-istudji letterarji Maltin. Fi Ħsiebu Jsuqu (2017) iddiskutejt lil Oliver Friggieri bħala kritiku letterarju u wrejtu fil-partijiet ta' storiku letterarju, kittieb ta' teorija letterarja, lessikografu letterarju, stilistiku, kritiku soċjoloġiku, bijografu letterarju, kritiku analitiku u deskrittiv, pluralist evalwattiv, u innovatur lingwistiku. Fil-ġabra Sciberras- Busuttil l-aktar li jidher bħala kritiku analitiku u deskrittiv; biex ikun deskrittiv irid ikun analitiku. Il-kritika deskrittiva ta' Friggieri hija reazzjoni kontra l- kritika espressiva, u hija sejħa għal aktar oġġettività permezz ta' analiżi aktar assoluta. Timplimenta proċeduri oġġettivi u xjentifiċi għax l-iskop ewlieni tal-kritika deskrittiva mhuwiex il-ġudizzju espliċitu imma l-għerf u l- għarfien. Ma tassumix li l-ġudizzju fuq xogħol letterarju huwa irrelevanti, imma li għandu jkun implikat fid- deskrizzjoni u fl-analiżi. Għal kritiku bħal Friggieri, l-analiżi ta' xogħol letterarju tfisser sejba għall-forma, għall-ordni, u għalhekk hija xhieda ta' valur. Huwa x-xogħol letterarju li jurilu t-triq li għandu jieħu fil-kritika tiegħu. Is-sigurtà akkademika u intellettwali tal-università tagħtih il-fiduċja li jeħtieġ fil-mestier tal-kritika, u x'aktarx tbiegħdu mill- kultura tal-pubbliku ġenerali għax dan, illum il-ġurnata, jinsab f'idejn ir-reċensur li jikteb fil-ġurnali tal-ġimgħa. Għalkemm ''reċensur' huwa kritiku wkoll (għax jeżamina b'mod kritiku ktieb ġdid), hawnhekk qed nagħżel bejn 'reċensur' (li x'aktarx jibqa' fuq livell superfiċjali tal- kummenti tiegħu fuq xi xogħol) u 'kritiku letterarju' (li huwa akkademiku u allura professjonali għax il-ħidma tiegħu tidħol aktar fil-fond). Il-kritiku letterarju (bħal Friggieri) jista' jissejjaħ ukoll 'kritiku akkademiku' u 'kritiku professjonali' Il-professjonalizzazzjoni tal-kritika akkademika ħelset l- istudju mill-ħtieġa tal-ġudizzju dirett. Imma fl-istess waqt, kritika serja hija taħqiqa ta' mertu u kixfa ta' valur. Il- ġustifikazzjoni għaliha tinsab fil-fatt li l-kritika letterarja hija wkoll qawwa fil-kultura kontemporanja għax issawwar u tagħġen il-perċezzjoni letterarja u ssawwab il- maturità fil-letteratura. Barra minn hekk, din ix-xorta ta' kritika tgħin bil-bosta t-traduzzjoni jekk xi xogħlijiet Maltin ikunu jridu jinqalbu għall-Ingliż jew għal xi lingwa oħra. Sciberras u Busuttil imxew fuq il-metodu kronoloġiku fit- tqassim tal-istudji ta' Friggieri u dan huwa siewi għal min ikun irid jifli ftit l-iżvilupp stilistiku fil-kritika tal-professur, u anki kif immaturat il-poeżija ta' dawk li Friggieri kiteb dwarhom tul is-snin. Mod ieħor forsi aktar prattiku seta' kien tqassim skont l-awturi. Jiġifieri, il-kitbiet fuq kull awtur setgħu nġabru flimkien f'taqsimiet għalihom, għax kif inhuma, qegħdin imxerrdin f'naħiet differenti tal- ġabra. Ngħidu aħna, biex nara Friggieri x'kiteb fuq Carmel G. Cauchi rrid immur f'paġni 13, 153, 230, u 310; ix-xogħol kien ikun aktar komdu kieku dawn l-erba' kitbiet inġabru flimkien f'kapitlu għalihom. M'għandniex xi ngħidu, dan ma jnaqqas xejn mill-mertu ta' din il-ġabra. Fl-implikazzjoni tagħha din il-ġabra tħaddan it-tama li tifrex daħla akkademika għall-klarifikazzjoni tad-diversità tar-radda kreattiva tal-imħuħ letterarji kontemporanji. Il- ħidma ta' Sciberras u Busuttil toffri ġabra li permezz tagħha l-qarrej sieber jista' jixħet riġlu fuq l-għatba kontemporanja biex isir kemxejn midħla tal-atmosfera letterarja. Hija ġabra li ġġib lill-awturi fi djalogu ma' xulxin. Nistgħu narawha wkoll bħala ġabra-mappa għax hija rappreżentazzjoni tal-erja kreattiva ta' niesna. Bħala ġabra-mappa turi li l-letteratura, mgħaddsa f'ideoloġiji kulturali u estetiċi, hija art dejjem tespandi u xi oqsma tagħha jistgħu ma jkunux familjari mal-qarrejja. L-esperjenza tal-ġabra tgħin is-sens komun fit-tħassib fuq il-letteratura Maltija tal-lum u l-interpretazzjoni tagħha. Bħalma nġabrulu x-xogħlijiet tal-kritika, jistgħu jinġabrulu x-xogħlijiet ġurnalistiċi kollha tiegħu sabiex Friggieri il- kittieb-studjuż jidher aktar sħiħ. Ġabra bħal din tkun tista' tgħallem lil kull lewwieq li għandna ma' saqajna. IL-PONT META TFIĠĠLI X-XEMX Meta fuq ix-xefaq tfiġġli x-xemx, l-ilwien jimlew kullimkien, u tidħol fija ruħ ġdida, jitnissel ilsien ġdid. Hekk is-swar jiġġarrfuli u jtiru dellijiet id-dubju - id-dawl jimlieli l-vojt mudlam u nista' nkompli t-triq - meta terġa' tfiġġli x-xemx… Naf li t-triq hi bħal ta' qabel- kollha ħofor, ġebel, żrar. Imma li tkun taf fejn sejjer ma tixrobx glalen ta' mrar. Meta terġa' tfiġġ ix-xemx ruħi tiġi għall-aħjar. JESMOND SHARPLES (minn Il-Qtar li Nħobb, Horizons, 2016) ĠIĠI ĠN H A ee AND CLOSE ENCOUNTERS OF A HORSEV KIND IN MALTA AND Gozo' ta' Sandra Felice-Pace, Self-Published, Għawdex 2019, 312 paġna. Reċensjoni ta' Geoffrev G. Attard. Ġulju Ċesri, Alessandru l-Kbir, Napuljun Bonaparte u r-rivali tiegħu d-Duka ta' Wellington u Giuseppe Garibaldi, Simon Bolivar u tant oħrajn; x'kienu jkunu dawn mingħajr iż-żiemel tagħhom Alessandru kellu lil Bucephalus, Wellington kellu lil Copenhagen, Napuljun kellu lil Marengo, u nistgħu nibqgħu sejrin hekk. L-Imperatur miġnun Caligula saħansitra ħatar liż-żiemel tiegħu Incitatus, konslu ta' Ruma u lil Don Quixote, il-poeta Spanjol Cervantes jagħtih lil Rocinante bħala ż-żiemel leġġendarju tiegħu. Fil- Kristjaneżmu, qaddisin bħal San Martin u San Ġorġ ta' Lidda diffiċli tarahom jekk mhux akkumpanjati miż-żiemel tagħhom, u l-Caravaggio ppreżentalna lil San Pawl fit-triq lejn Damasku biż-żiemel miegħu mqar jekk m'għandniex ħjiel ta' dan minn San Luqa. Imbagħad, fl-istorja tal-iskultura, uħud mill-isbaħ figuri li għandna jżejnu l-isbaħ pjazez tal-Ewropa, wieħed isib statwi ekwestri. Iż-żiemel huwa ċertament fost l-eqdem ħbieb tal-bniedem. Il-ktieb ġdid tal-mibkija Sandra Felice-Pace bl-isem 7. and close encounters of a horsev kind in Malta and Gozo' maħruġ dan l-aħħar proprju ftit xhur biss wara l-mewt tagħha, huwa ċertament. ktieb differenti mill-bqija. Din hija pubblikazzjoni li tidħol f'ġeneru għalih. Ma jidhirlix li fil-letteratura ta' pajjiżna, kemm dik bil-Malti, kif ukoll dik bl-Ingliż, għandna xi ktieb jixbah lil dan. Sandra Felice-Pace, Ingliża minn Lancashire fl-Ingilterra, issetiljaw f'pajjiżna, preċiżament f'Għawdex, fir-raħal tal- Għasri, mill-inqas sa mis-sena 1992, għalkemm kienet ilha tiġi Għawdex. Għal sebgħa u għoxrin sena sħaħ hija kellha relazzjoni sabiħa maż-żiemel tagħha Sugar; dan ċertament ma kienx l-ewwel żiemel f'ħajjitha imma kien l-aktar wieħed li ħalla impatt pożittiv fuqha. Il-ktieb ta' Felice-Pace jitfa' dawl ġdid fuq is-soċjetà Maltija u Għawdxija għax juri kemm anke fil-pajjiż ċkejken tagħna, ħafna huma dawk il-persuni li għandhom għal qalbhom it-trobbija u ż-żamma taż- żwiemel hekk li saħansitra lesti li jagħmlu sagrifiċċji personali biex: iżommuhom. f'saħħithom u f'kundizzjoni tajba. Dan jidher diġà fl-ewwel kapitli tal-ktieb fir-rakkont ta' Joe u ż-żiemel tiegħu 'The Bov'. Aktar ma wieħed jaqra paġni mill-ktieb, aktar jintebaħ li fil-verità, dan ta' Felice-Pace huwa 'love- storv' jew rumanz li jirrakkonta l-imħabba speċjali li nibtet bejn l-awtur tal-ktieb u ż-żiemel ta' ħajjitha. (e: And close encounters of a horsev kind' huwa ktieb li se jinżel għasel ma' dawk li jħobbu d-dinja taż- żwiemel imma jogħġob ukoll lil dawk li, bħali, ma jitiffux opportunità waħda biex ifaqqgħu xi daħka. Fil-fatt, il-ktieb huma mimli b'anedotti li jnisslu aktar minn tbissima; minħabba f'hekk, il-ktieb huwa tali li meta tibdih, ma tehdiex qabel ittemmu. Joffri letteratura sana u tassew ħelwa għal kull min iħobb il-qari u għaldaqstant, nirrakkomandah lil kulħadd, mill-kbir saż-żgħir. Permezz ta' dan il-ktieb, Felice- Pace jirnexxilha, imqar jekk għal ftit, tnessina mid- dinja mgħaġġla u storbjuża tal-karozzi filwaqt li ddaħħalna fid-dinja sabiħa, naturali taż-żwiemel, li mingħajrhom, id-dinja li ngħixu fiha llum kienet tkun ċertament differenti. X'JIĠRI U x'jiġri xħin tkunu bnejtu kullimkien xħin ma tħallux roqgħa art fejn tikber warda, xħin tkunu għattejtu dawl ix-xemx u delleltu l-imħuħ ta' din il-ġemgħa; xħin tkunu mlejtu kullimkien bl-iskart bin-numru diġitali li jfissru flus li jfisser ġid ma jfisser xejn u jfisser ħafna għax ħin bla waqt mar-riħ itir2 Xħin kollox isir sħaba elettronika u jiena u int ma jkollna xejn ma xiex nixxabtu għax ġabuna għarwenin mhux mill-ilbies iżda minn dinjietna. U x'jiġri xħin tkunu mlejtu s-sema bid-duħħan tal-konkrit u kull inkwinament dardartu l-ilma kollu, xħin tkunu mlejtu t-toqob kollha tal-barumbari u l-mini li l-ġrieden qed iħaffru sakemm ma jibqa' mkien fejn toqgħod jew titmattar2 U x'jiġri xħin tistenbħu u ssibu li issa hu tard wisq għax ma tistax tmur lura2 Niftakar żmien sabiħ, imdawwar b'missieri w ommi fejn qatt ma kienet tgħib tbissima minn fuq fommi. Sakemm tempesta kbira tajritli it-tbissim familja li kienet soda spiċċat mimlija qsim. Spiċċajt jiena ngħix m'ommi 'l missieri nara bil-ħin familja kienet unita Lil ommi u missieri nħobbhom jien it-tnejn nixtieq naf jiena x'ġara IL-PONT nixtieq nifhem għalfejn. Nixtieq li l-ġenituri iwaqqfu dan il-ġlied u terġa' l-ħajja antika mimlija kollha fsied. Thewdin u taħlit, kwadri mejta, biċ-ċpar, ukoll ħajjin, imdennsa, jinbidlu sikwit maċ-ċaqliq tal-ġisem rieqed f'ħedla mill-kbar. Tiċċassa kif dawn id-dehriet jitfasslu, waqt telfa sħiħa tal-moħħ, qishom bir-riħ jinġabru hawn, biex il-kedda jew ferħ iwasslu. Stejjer ta' dari, bxariet ma jitfissrux, jinġemgħu f'daqqa f'dal-ħin, jinsġu ħrejjef kollha għali, ta' ġenn u seħer ma jitbassrux. Għebu mal-qawmien, sħabi l-uċuħ li rajt, ħallew ħesrem mitlufin; għalxejn tiftakar id-dewmien flimkien miegħi, li kont għoddni drajt. Darba ħabbtitli d-dinja, u bikri jien ħabbejtha, ħadt ħsiebha b'qalbi kollha, bl-akbar ħeġġa għożżejtha. U l-ebda dinja oħra ma nqis ta' tentazzjoni, għax qalbi tinsab ċerta, bla ebda konfużjoni. Għax fl-ebda smewwiet ieħor, u fl-ebda oċean, jekk ħajti kollha nfittex, ma nsib egħżeż minn dan. TNIĠĠIS AKUSTIKU Xi stereo jdamdam għal ġot-tambur ta' widnejk riesaq riesaq lejk. Xi ħarqa bombi għal ġol-kaxxa ta' sidrek taqtagħlek nifsek. Xi kelba tingħi mimlija bil-briegħed tħokk tixroblok moħħok. Jew xi jackhammer jgħawwar l-art waqt xi siesta tħossok f'tempesta. Karozzi u gafef… it-tniġġis akustiku għall-wiċċ il-pubbliku. RAVMOND GRECH (minn 'il barra mill-priŻMI, 2018) Nemmen fid-difna tal-argużini. Nemmen li għad tperper fuq kull dar il-bandiera l-bajda. Nemmen li ma tibqax teżisti differenza bejn il-vleġġa jew salib ħerġin minn ċirku, bejn is-suwed u l-bojod, bejn il-Koran, il-Bibbja u t-Torah. Jien nemmen li għandu jitfarfar it-trab u nħarsu 'l quddiem. OMAR SEGUNA (minn Xehir fis-Skiet, Horizons, 2019) Oħorġu tfal, oħorġu aktar mill-fosdqa li poġġewkom fiha, u imxu wara Greta. IL-PONT bit-trab li qed jifgakom, l-ilma maħmuġ, kontaminat. Oħorġu fit-triqat, itilqu mill-iskejjel l-għadab li qed jixref f'qalbkom, ruħkom; it-telf ta' futur sħiħ. il-moħħ għajjien bit-toqol ta' vjaġġ li spiċċa qabel beda. Oħorġu tfal, u imxu wara Greta, il-ħoss tal-verità, il-leħen jidwi fostkom, itambar il-messaġġ… CHARLES FLORES (minn Balluta Blues, Horizons, 2019) GĦAT-TIEQA TAT-TFAJLA LIEBSA L-ABJAD mit-tieqa tat-tfajla liebsa l-abjad l-irxiex ta' xita sewda u l-kant fidil tal-għasar in-nagħa ta' klieb fil-bogħod il-għagħa ta' ragħad u ilma jgelgel geġwiġija qed tirtogħod mit-tieqa t-tfajla bajda tixref rasha ħa ddendel xuxitha mmaljata fid-dalma tat-triqat u qabel tmiem il-għasar u għid il-qniepen mill- kampnar taqbad irxiex ix-xita ġol-malji ta' xagħarha għat-tieqa tat-tfajla liebsa l-abjad illejla se jagħmel iċ-ċpar ALBERT MARSHALL (minn Poeżiji 1964-2019, Horizons, 2019) Kemm sinjali delikati b'xewqat żgħar tista' taqra meta tkun barra mid-dar. Min jibgħathom jagħmel hekk b'xi ħarsa lejk 'mm kemm minnhom lanqas jaqgħu taħt għajnejkl ĠORĠ BORG ĦALLUNI NTERRAQ FIX-XITA Ħalluni nterraq fix-xita… qatriet arloġġ fuq rasi jċemplu u r-raxx fuq wiċċi għodwa-nida. Inħobbha x-xita. Tnaddafni minn ġewwa. Ħalluha tinżel fuqi x-xita: xmara ċkejkna ma' ħaddejja tiżżerżaq ma' mnieħri tidħolli fi mnifsejja tiskula minn geddumif/tqattar fl-art, tinbela' mal-gelgul. Iva, inħobbha x-xita. Tnaddafni minn ġewwa. U tparpar bl-istess ħerqa li ġiet biha. Għaraftu s-sigriet tagħha - tgħid, għarfitu s-sigriet tiegħi7 VICTOR FENECH (minn Il-Poeżiji, KKM, 2011) fil-misraħ qamet diskussjoni taħraq, dwar minn fejn ġejja r-razza tal-bnedmin, u min kien l-aħħar, b'kostum ta' xadin… evoluzzjoni misterjuża, mingħajr umbrella reliġjuża, sakemm xi ħadd, mexa fuq żewġ saqajn. IL-PONT imbagħad id-diskussjoni f'dak il-misraħ, ħadet bixra konklussiva, mingħajr l-ebda botta mpulsiva. l-evoluzzjoni ser tkompli b'dilemma bil-fullstop tkun, ta' kull persuna t-temma. STURNELL LIMA JGĦANNIX Min jaħsel jgħodd kemm drabi, kmieni kmieni, mal-ewwel merżuq dawl, f'għejbien il-lej', smajt leħnek ħlejju, m'elf u mija bħalek, qed tikser il-ħemda, għasfur għannej. Kemm drabi, waqt li tkun tħalli bejtietek, biex tmur tfittex il-mergħa li ssostnik, rajtek għaddej, ħafif fuq ġwienaħ l-hena u qalbi miegħek ġriet, tithenna bik. Stennejtek bl-istess ħrara filgħaxija ġej lura lejn il-marqad biex tistrieħ fil-ġnien tal-Istazzjon, qalb siġar folti, għar-rdoss mas-sieħba, jekk mhux ukoll mal-frieħ. Illum tlajt fuq il-bejt għax ridt nisimgħek, biex insellimlek waqt li tkun għaddej, nithenna bik waqt li narak tittajjar, imma jaħasra tlajt, u tlajt għalxej'. Għax b'weġgħa kbira f'qalbi sibtek mejjet, mitluq ġo rokna, mifni, kobba rix, b'għajnejk mibruħa, imma le ma tara, ġwenħajk miftuħa, imma le ma ttirx. M'għadhomx l-isturnellini elf u mija, għax wieħed minnhom ħemed, ma jgħannix, tibkieh is-sieħba tiegħu, nibkih jiena, imm' huwa l-għanja tiegħu ma jtennix. Idamdam ġo widnejja il-ħoss ta' kompressur iħaffer il-wiċċ iswed ta' tarmak mogħti sħun. Ir-roti kbar ta' trakkijiet godlija isebbħu dan l-ambjent b'noti ta' vibrazzjoni. Jingħaqad magħhom it-twerdin ta' ajruplan lussuż iżanżan aktar minn kemm hawn nemus. Agħtuni siġġu komdu ħa nitfa' rasi lura mitluf nitgħaxxaq noħlom b'dil-ħelwa sinfonija maħluqa minn bnedmin għaalijal Weraq darba ħodor, issa mormija, sofor. Iwrieżaq f'agunija, merħba ta' monotonija. Gawwi riesaq 'il ġewwa, ħabbar id-dnewwa. Sħabiet itellqu f'tiġrija IL-PONT għal xita mistennija. Sema mimli sriep in-nar iwerwru lit-tfal żgħar. Magħluqa t-twieqi u l-bibien, tagħna u tal-ġirien. Skola biss, lezzjonijietli Fejn għebet l-imħabba ta' bixra ġellieda tax-xiħ b'kappell f'rasu bil-qraba jweżnuh inaddaf mill-alka s-salini bir-rieda li l-melħ jifformalhom malajr biex jiġbruh7 insterqet mix-xita u r-rjieħ għal għarrieda li għarrqu b'kefrija kanali u lqugħ. Jixhduh il-wind surfer qalbien u s-sajjieda li raw tiġri l-ħerba f'taqbida mal-qlugħ. Gandott fond u dejjaq bil-mewġa fejjieda, qrabatu preċiżi u fitti jisquh. Jilmawlu bħad-dmugħ tal-mistkerrha għajjieda, il-ħofor protetti mill-baħar miftuħ. L-istess kif hu jaf l-iskandlori dewwieda għad-doża qawwija fil-ġabra ta' mluħ, mir-ritmi ta' qalbu bi mħabba qajjieda, jinduna li l-forzi qegħdin iħalluh. Issajret din ħajti bħal meta fil-ħofriet… U jien hu x-xiħ jofrok għajjien fuq il-blat, infittex imħabbti taħt l-idwal smewwiet - imħabbti li għebet mal-mewġ irvillat. LOUIS BRIFFA (minn Bil-Boqxiex, 2018) ĦAJKU Ilħna bir-radju - jista' xi ħadd ifeh'mni x'qegħdin jgħidu JOE FRIGGIERI (minn Mitt Ħajku, Filprint Publications, 1997) L-Istati Uniti IL-PONT ZACHAROULA GAITANAKI Il-Greċja DIMITRIS P. KRANIOTIS Il-Greċja TAĦT IN-NAR ta' Ġużċ Ellul Mercer, KKM, Ir-Raba' Edizzjoni, 1986 Dan il-ktieb jieħu l-forma ta' djarju li Ġuże Ellul Mercer żamm matul l-ewwel sena (Ġunju 1940 sa Ġunju 1941) meta Malta sabitha mdaħħla bla ma riedet fit-Tieni Gwerra Dinjija. L-ewwel edizzjoni kienet ippubblikata fl-1949, b'żewġ edizzjonijiet oħra fl-1955 u 1957. Dan hu ktieb li għandu jinqara minn kulħadd, l-iktar miż-żgħażagħ u minn dawk kollha li llum lanqas nanniet li jirrakkontawlhom minn xiex għaddiet Malta bejn l-1940 u l-1943, l-agħar snin tal- Gwerra għalina l-Maltin. Il-ħajja tal-Maltin inbidlet minn lejl għal nhar, jew mid-dawl għad-dlami Il-Belt Valletta u l-bliet madwar il-Port il-Kbir saru l-mira ta' eluf ta' bombi qerrieda li ħallew bini mġarraf, mijiet ta' Maltin midruba, maqtula, eluf oħrajn bla dar. Eluf ta' Maltin sabu rifuġju fl-irħula tal-periferiji għand qraba u ħbieb, filwaqt li oħrajn kienu jgħaddu sigħat twal jistkennu fix-xelters fejn is-sitwazzjoni kienet waħda drammatika tassew: biki, biża', ħmieġ, tjun u arja maħmuġa, l-art titriegħed u trab nieżel mis- saqaf. Kienu snin tal-biża' tassewl weġgħat WEĠGĦAT ta' Paul P. Borg, Horizons, 2019 Din il-ġabra ta' novelli hi t-tielet minn sensiela ta' ġrajjiet umani wara Beżgħat (1986) u Demgħat (2002). L-istejjer fil-ġabra l-awtur isejħilhom ġrajjiet umani għax iseħħu madwarna llum bla ma nintebħu b'dak li jkun qiegħed iġarrab il-bniedem. L-awtur jieqaf jirrifletti quddiem stejjer li jseħħu madwarna aktarx maħluqin mir-relazzjoni universali bejn mara u raġel. Kienet il-karba siekta tal-bniedem fil-ħajja tal-lum li mbuttatu jiktibhom. L-awtur jemmen li kull bniedem jgħix fis-solitudni tal-bejnu u bejn ruħu wkoll qalb ħafna tbissim u folol ta' nies, imma għandu ħabta kif ifittex il-kenn u l-faraġ tal-weġgħa bħalma tarbija tfittex ħdan ommha f'bikjietha. U l- bikja -— bħat-tbissima - trid issir. Il-letteratura mbagħad taf kif tikxef dawn is-sentimenti u tperriċhom ma' kulħadd, waqt li sservi ta' wens lill- kittieb meta jintebaħ li ma jista' jagħmel xejn għajr jitħasseb u xi drabi, jibki bit-tama li l-imħabba ssolvi il-weġgħat. FAN Zs81— IMMARDEI MIEĠ ID-, FT TAR AQT 3 Ftit huma l ki u l-awturi li għandhom is-sengħa li joħorġu fil-beraħ ir-realtajiet brutali u tal-biki tas-soċjetà tagħna bħalma għandu Immanuel Mifsud L-AQWA ŻMIEN ta' Immanuel Mifsud, KKM, 2019 Din hi ġabra ta' sitt rakkonti li jinqraw kollha f'nifs wieħed ladarba r-ritmu hu mexxej u l-lingwa sempliċi, ta' kuljum. Mifsud mhux biss osservatur attentissimu tad-dettalji u misjur sewwa fit-tħaddim tal-ilsien Malti, imma anki bniedem sensittiv ħafna u konxju ta' dawk il-ħafna li fis-skiet u fl-anonimità tagħhom qed jgħixu ħajja ta' tbatija immens. Hemm l-omm li tispiċċa mkeċċija flimkien ma' binha u jkollha tgħix miegħu l-ewwel f'karozza u mbagħad f'garaxx; il-mara li biex taqla' ħobżha trid tinża' quddiem ċorma rġiel sakranazzi li fl-aħħar jagħtuha xebgħa bajd; ir-raġel li qabeż il-ħamsin u sefa waħdu, oħrajn li ma jafux x'se jagħmlu b'ħajjithom u b'hekk jagħmlu minn kollox biex jagħmlu ħajjet ħaddieħor infern. Għal dawn kollha żgur li dan li qed ngħixu fih mhux l-aqwa żmienl L-itwal rakkont joħodna lil hinn minn xtutna ġo belt fejn hemm stazzjon kbir tal-ferrovija u fejn taħkem tensjoni minkejja li sal-aħħar nett tibqa' inviżibbli. Kollox jindika li din tal-lum hija umanità li qed iġġorr piż eżistenzjali li qatt qabel ma kien itqal minn hekk. SORPRIŻA GĦAL LINDORA, ta' Carmel G. Cauchi, Merlin, 2019 Dan il-ktieb joffri rakkont mhux tas-soltu għax l- istorja tirrakkuntaha tifla waqt li tinsab fi stat ta' koma. Il-ktieb huwa intiż għal tfal minn 9 sa 14-il sena. Lindora hija tifla fl-ewwel klassi tal-Iskola Medja. Klikka ta' tliet studenti oħra jaqbdu magħha u jibdew jibbuljawha. L-ibbuljar tagħhom mhuwiex biss verbali, imma wkoll fiżiku. Jum wieħed iwaqqgħuha u taħbat rasha max-xifer ta' siġġu. Dan iwassal biex Lindora tintilef minn sensiha u taqa' f'koma. L-istorja ma tittrattax biss il-kruha tal- bullving imma tidħol ukoll fl-isfera tal-koma. Tassew li Lindora tkun qed tisma' kollox fl-istat tal-koma7 Kif iġġib ruħha għal dak li jkun qed jiġri madwaraha7 X'jissuġġerixxi t-tabib biex forsi toħroġ mill-koma2 Min huma dawk li jżuruha7 X'joqogħdu jagħmlu biex jippruvaw jikkomunikaw magħha7 Min hu Sebastian u kif jidħol fl-istorja2 U x'inhi s-sorpriża li twassal biex fl-aħħar Lindora toħroġ mill-koma2 Bħal f'bosta mill-kotba ta' Carmel G. Cauchi, dan ir- rakkont hu msebbaħ mit-tpinġijiet ta' Frank Schembri. ECHOES ta' Lou Drofenik, Horizons, 2019 Dan hu l-għaxar rumanz (460 paġna) li qed tgħaddilna din il-kittieba prolifika li tgħix fl-Awstralja imma li r-rabta tagħha ma' Malta, art twelidha, għadha b'saħħitha tassew. Din id-darba Drofenik tagħżel li tambjenta l-istorja tagħha fil-bidu tas-snin sittin meta l-gżejjer Maltin kienu milquta minn taqlib soċjali kbir, snin meta l-individwi kienu maħkuma minn sentimenti bħal biża', tpattija, mibegħda, u nuqqas ta' fiduċja f'ħaddieħor. Dawn kollha firdu u kissru familji sħaħ. Kienu anki s-snin tal- emigrazzjoni. Niltaqgħu ma' żewġ familji li qed jistennew il-karti neċessarji biex jemigraw lejn l- Awstralja, mimlijin tama li hemm isibu ħajja kollha hena u wegħdiet ta' sigurtà, suċċess u ħelsien. Bħal dejjem, Drofenik tagħtina taħlita sħiħa u intelliġenti ta' elementi bħal mard mentali, passjoni u traġedja biex taċċerta ruħha li l-qarrejja tagħha ma jinsewx l- istorja tagħha. Naqraw ukoll dwar minn xiex kellhom jgħaddu bosta Maltin li emigraw sakemm sabu posthom f'pajjiż totalment ġdid għalihom. Biex tgħin lill-qarrej isegwi aħjar il-ġrajja Drofenik tipprovdi lista tal-personaġġi preżenti f'dan ir-rumanz imdaqqas. Fil-lista jissemmew il-membri ta' ħames familji, ħbieb u anki persunaġġi ta' importanza ewlenija fl-istorja ta' Malta. IL-PONT. IS-SINFONIJA TAD-9O/LA SIMFONIO DE LA 90 ta' Carmel Mallia, 2019 Carmel Mallia huwa kittieb misjur ladarba matul ħajtu, li Ilum laħqet id-90 sena, ħareġ bosta kotba, fosthom ġabriet ta' poeżija, rumanzi, traduzzjonijiet u oħrajn. Huwa bniedem li jħobb il-lingwi, fosthom il-Malti, l-Ingliż, it-Taljan, il-Franċiż, l-Ispanjol u l- Esperanto. Dawn huma żewġ kotba li Carmel Mallia ħareġ flimkien, wieħed bl-Esperanto u l-ieħor bil- Malti. It-tnejn jittrattaw id-90 sena tiegħu, imma huma żewġ poeżiji differenti. Iż-żewġ poeżiji huma magħmula minn 90 distiku ta' 16-il sillaba rrimati. it- tema hi waħda imma kull poeżija timxi għal rasha, għalhekk mhumiex traduzzjoni. Fid-daħla ta' Is- Sinfonija tad-90 Mallia jikteb hekk: 'Meta taqraw dawn il-versi okkażjonali tiegħi, tkunu ftaħtu l-bieb ġewwieni tiegħi fejn nilqgħakom b'idejja miftuħa sa ma terġgħu toħorġu bil-kwiet kollu. Quod est in votis -— kiteb darba l-poeta Latin, Orazju, jiġifieri: dik hi xewqti. ' Il-ktieb bil-Malti għandu wkoll Daħla Kritika minn Alfred Palma bl-isem ta' 'Meta l-Poeżija Tinbidel f'Mużika.' Fi kliem Palma, Is-Sinfonija tad- 90 'hija poeżija sabiħa immens, fantastika, u verament mużikali, b'Malti li jgħaxxaq u, għal darb'oħra, b'dawk id-daqqiet umoristiċi fini li Mallia jżejjen bihom xogħlijietu. ' l Ġina nil L-ITTRI TA' OSAMA U STEJJER OĦRA, ta' John P. Portelli, Horizons, 2019 Din hija ġabra ġdida ta' stejjer li qed jagħtina dan l- awtur li hu wkoll poeta u rumanzier. Hawn wieħed jista' jaqra 14-il storja ġdida li jinfirxu fuq 140 paġna, miktubin bi stil mexxej ħafna, u li bosta minnhom inisslu saħansitra tbissima fi tmiemhom, anki jekk xi drabi jikxfu kemm hija assurda l-istess ħajja li jiddeskrivu. Uħud mill-istejjer huma ambjentati f'Malta (ma ninsewx li l-awtur hu mwieled Għawdex) u oħrajn fil-Kanada, fejn Portelli emigra tant snin ilu. Minkejja dan, Portelli spiss ikun hawn Malta minħabba raġunijiet ta' xogħol, konferenzi u iktar. Minħabba dan, il-proża tiegħu għandha kemm mill- mikrokożmu u l-għeluq tal-ambjent li minnu oriġina (ambjent mimli kuntradizzjonijiet bit-tajjeb u l-ħażin tiegħu), kif ukoll mill-makrokożmu tal-bliet li mdorri jżur minħabba l-vjaġġi varji li jagħmel regolarment (fejn jeżistu problemi bħar-razziżmu, anki f'soċjetajiet li jippużaw ċivilizzati, progressivi u moderni). Il-qarrej jirrifletti dwar dan kollu. IL-PONT ĠABRA TA' POEŻIJI BALLUTA BLUES, ta' Charles Flores, Horizons, 2019 Fil-poeżiji tiegħu Charles Flores jirrifletti l- ġenerazzjoni żagħżugħa ta' kittieba u poeti li ħafna baqgħu jirreferu għalihom bħala 'Tas-Snin Sittin' u 'tal-Moviment'. Huwa kien wieħed minn dawk lli għamlu parti mill-mewġa żgħira Maltija fit-tsunami dinjija li bidlet għal kollox il-mod kif in-nies tħares lejn ħajjitha u lejn dak kollu li jiġri madwarha, mill- inżul fuq il-qamar, eżattament ħamsin sena ilu, sal- gwerra u l-kisba ta' jeddijiet u libertajiet imċaħħda saħansitra matul l-ewwel żewġ deċennji mill-qerda, l-imwiet u t-traġedja umana tat-Tieni Gwerra Dinjija. Din hi ġabra provokattiva daqskemm hi romantika u intima. Il-messaġġ ta' Flores mhux tal-bierah, anki jekk sikwit jibkih, iżda tal-lum permezz ta' versi u lehmiet minsuġin u maħsubin espressament għas- Seklu 21. Balluta Blues huwa mżewwaq b'disinni ta' Gordon Pace Flores. Id-Daħla hija miktuba minn Victor Fenech.