il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħaħa, fi żmien Noè mela! Titkessaħx, ħanex! Ħbieb Ħuttaf . . . Żmien twil ilu meta kont għadni teenager bdejt indur ma' Malta u Għawdex infittex u nosserva n-natura. Kont naqra kull ħaġa li nsib dwar l-annimali u l-pjanti ħalli nitgħallem fuq il-flora u l-fawna ta' Malta. U x'imkien qrajt li fl-antik il-fkieren tal-baħar kienu jbejtu ilhom li waqfu xi mitt sena. U kont ngħid "X'ħasra m'għadhomx ibejtu!" f'pajjiżna Imbagħad bdejt nara lukandi ġodda, ristoranti, dwal, storbju u żvilupp jiżdiedu max-xatt bl-addoċċ, bla pjan u bla ħsieb, u iktar kont naqta' li xi darba l-fekruna terġa' tbejjet qalbi f'pajjiżna. Barra minn hekk, dak iż- żmien is-sajjieda kienu jaqbdu ħafna fkieren u jbigħuhom għall- brodu! Niftakarna nduru l-vannijiet tal- ħut, nixtru l-fkieren li jkunu għadhom ħajjin u mmorru niġru nħarrbuhom fil- baħar. U llum għandna erba' bejtiet tal- f'paġna 2 waħda minnhom diġà faqqset 84 fkejruna. Affarijiet li jien kont noħlom u nixxennaq għalihom. Allura x'ġara? Neħħejna l-lukandi? Waqqafna l-istorbju? Għalaqna r-ramliet għall-publiku? Xejn minn dan, anzi l-bini kompla żdied. Allura kif f'daqqa waħda fl-2012, fl-2016, fl-2018 u fl-2020 bejtulna l-fkieren? Ħadd ma jaf, imma tajjeb insemmu li fl-1992 il-fkieren tal-baħar saru protetti f'Malta. Bis-saħħa t'hekk aktarx li llum jgħixu iktar fkieren fil-baħar madwarna. Raġuni oħra tista' tkun li minħabba l-pandemija Covid-19 f'dawn l-aħħar xhur kien hemm inqas traffiku fil-baħar, inqas vapuri, damdim u tniġġis. Forsi għalhekk das-sajf iktar fkieren issugraw jersqu lejn ir-ramliet tagħna. Li hu sabiħ hu li daż-żmien meta titlgħalna fekruna l-art, in-nies li jsibuha ma joqtluhiex (kif kienu jagħmlu dari) imma jċemplu għall-għajnuna ħalli jiżguraw li l-bejta ma jiġrilha xejn. Kellna bżonn nuru dan ir-rispett u mħabba lejn l-annimali kollha, fosthom l-għasafar, il-ħut u l-insetti. Forsi erġajt qed noħlom… Victor Falzon L-Editur Ritratt ta' Aron Tanti Il-fras-servjent jolqot l-għajn mhux biss għax twil u eleganti imma għax għandu saqajh ħomor u twal esaġerat. Mill-2011 'l hawn dan l-għasfur bejjet fir-riserva tal-Għadira kważi kull sena. Fir-ritratt jidher ferħ frisk ta' din is-sena. Għalkemm għadu ma jistax itir, minn kmieni jibda jħaddem il-muskoli tat-titjir li tant se jiġi bżonnhom f'ħajtu! Parti żgħira minn ġliba kbira ta' ħut irqiq. Il-koħol huma inċova (blue anchovy), iċ-ċari aktarx tip ta' kurunella (sand-smelt). Iż-żewġ speċi huma komuni madwar ix-xtut tagħna. F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura Amy's Diary Story of Stripey Il-Gawwija Prima Mediterranean Killifish Agħtiha l-kulur L-istorbjuż! © BirdLife Malta, Awwissu 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org. Ħawwief Għawdxi Ħajd Ġdida fis-Salina aħbarijiet Il-ħawwiefa (house martin) narawha komuni fil- passa tar-rebbiegħa u tal-ħarifa imma f'Malta ma tbejjitx kull sena. Jekk tiftakru s-sena l-oħra (f'Il-Ħuttafa 153) konna ġibna li bejtet fil-Belt Valletta. Dis-sena bejtu żewġ pari, it-tnejn f'Santa Luċija, raħal żgħir f'Għawdex. Mill-ewwel bejta tajru mill-inqas żewġt ifrieħ (jidhru fir-ritratt), imma b'xorti ħażina t-tieni bejta nstabet imwaqqgħa. Jew ma nbnietx soda biżżejjed jew xi ħadd tefgħalha ġebla u faqagħha. Kien x'kien, il-frieħ li kellha fiha mietu. Qabel dis-sena, il-ħawwiefa darba biss nafu li bejtet f'Għawdex. Kien fin-Nadur fl-2002… tmintax-il sena ilu. Jekk ilkom membri ħafna snin, konna ġibnieha f'Il-Ħuttafa 51! Dawn in-nies tal-BirdLife qed jibnu ħajd ġdida fir- riserva naturali tas-Salina. Jekk qatt żortu r-riservi tal- Għadira jew is-Simar, tafu żgur x'inhi ħajd. Tkun kamra żgħira b'ħafna twieqi mibnija fil-qalba tan-natura. Din qiegħda biex inti tidħol fiha u fil-kwiet, bil-moħbi, fil-kenn u bil-kumdità tosserva l-għasafar bla ma huma jarawk. B'hekk tgawdihom bla ma tfixkilhom. Għalhekk ħajd (minn hide = tistaħba). Din kienet it-tielet ħajd li nbniet fis-Salina. Bħat-tnejn l-oħra, tagħti dritt għal fuq is-salini, fejn spiss jinġabru ħafna għasafar. Prosit guys, u grazzi. Wieħed… tnejn… tlieta… ERBGĦA! Erba' bejtiet tal-fkieren tal-baħar! Kif żgur tafu, das-sajf biedu erba' fkieren tal-baħar f'pajjiżna. L-ewwel waħda fir-Ramla l-Ħamra, f'Għawdex (kif qrajtu fl-aħħar Il-Ħuttafa), imbagħad waħda kmieni f'Lulju fir-Ramla tal- Mixquqa, u t-tielet u r-raba' ftit ġimgħat wara fir-Ramla tal-Għadira. Meta biedet it-tieni fekruna kien diġà rekord għal Malta f'dawn l-aħħar Ir-Ramla 29 Mejju 2020 L-Għadira 30 Lulju 2020 11 Awwissu 2020 mitt sena, aħseb u ara erba' bejtiet! Kemm hi ħaġa sabiħa li rettili tal-baħar bħall-fekruna titla' l-art, u titħalla tbid fir- ramel bla ma jfixkilha ħadd. Mhux biss, imma ssib nies li lesti jgħaddu l-ħin ħieles tagħhom jindukraw lejl u nhar il-post tal-bejta sakemm il-bajd ifaqqas u l-fkejruni joħorġu jiġru lejn il-baħar. U kif żgur tafu wkoll, dan diġà ġara! Faqqsu b'suċċess Hekk l-ewwel bejta (tar-Ramla) kienet suċċess. Fil-bidu t'Awwissu faqqsu 84 fkejruna (minn tqegħida ta' 105 bajda) u lkoll ġrew lejn il-baħar. Prosit u grazzi lill- voluntiera qagħdu li għassa mal-bejta għal xahrejn sħaħ, u prosit lil Nature Trust u lil ERA li qed jorganizzaw l-għassa. F'Il-Ħuttafa jmiss nittamaw iktar aħbarijiet sbieħ hekk kif ifaqqsu l-bejtiet l-oħrajn! Grazzi lil Alvin Farrugia għal xi tagħrif Jekk tixtieq tagħmel xi ftit sigħat għassa mat-tliet bejtiet li baqa' ibgħat imejl lil info@ naturetrustmalta. org jew sibhom fuq Facebook @ naturetrustmalta Il-Mixquqa 6 Lulju 2020 Ġnien għan-Natura Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek Fejn hemm l-ilma hemm il-ħajja! F'Malta ftit għandna ħabitati bl-ilma ħelu, imma anke l-ftit li għandna għandhom il-flora u l-fawna tagħhom. Uħud minn dawn nistgħu nħajruhom iżuru l-ġnien tagħna… billi nagħmlulhom għadira! Jgħidulha wkoll għazz tal-ilma. Il-lemna (duckweed) hija pjanta żgħira ħafna li aktarx tiksilek il-wiċċ tal-ilma. Hija toħloq ftit dell bżonjuż u xi annimali tal-ilma jikluha wkoll. Imma tajjeb kultant tneħħi koċċ minnha ħalli l-ilma jara ftit dawl. Meta ngħidu għadira m'aħniex infissru xi Lake District. Anke f'metru wisa' tista' tagħmel għadira li żżidlek in-natura fil-ġnien. Jien hekk għamilt! Fejn l-aħjar? Tagħmilx l-għadira taħt siġra għax timtlielek weraq niexef li biż-żmien jifga l-ilma. Barra minn hekk, jekk tħaffer taħt siġra aktarx li ssib xi għerq oħxon. Imma lanqas m'għandek tagħmilha għal kollox fix-xemx, għax fis-sajf l-ilma jisħon u l-għadira tinxiflek. L-aħjar li ssib post li jieħu ftit dell u ftit xemx. Tajjeb ukoll li ma tkunx moħbija wisq ħalli l-insetti li jtiru jarawha. Nixtriha lesta jew nibniha jien? Jekk se tixtriha lesta… Għadira tista' tagħmilha int jew tixtri l-forma lesta. Il-lesti jkunu s-soltu ta' plastik oħxon iswed f'diversi daqsijiet u forom u ssib tixtrihom minn ħwienet tal- ġonna. Agħżel waħda b'forma irregolari ħalli tkun tidher kemm jista' jkun naturali. Ħaffer ħofra fil-ħamrija, neħħi ġebel iniggeż (li jista' jtaqqabhielek) u qis li l-ġnub ikunu livell. Ippakkja l-ħamrija sew madwar il-forma, tħallix spazji inkella biż-żmien il-forma tiżżaqqaqlek. Dawn il-vaski ġeneralment ikollhom il-ġnub weqfin, għalhekk wara li tarmahom qiegħed xi ġebel u tajn biex iżżerżaq imqar ġenb minnhom. B'hekk jekk jaqa' fih gremxul jew insetti jkunu jistgħu joħorġu bla tbatija. Inkella msieken jegħrqu. Jekk trid fawna naturali fl-għadira titfax ħut tal-ilma ħelu għax jikollok kollox! Din hija għadira tal-forma, li għandi fil-ġnien. Jidher xi ġebel fiha, tajn fil-qiegħ u zokk mimdud fuq il-ġenb ħalli annimali li jaqgħu fl-ilma jiggranfaw miegħu u jsalvaw mill-għarqa. Fir-ritratt l-għadira għadha mhix lesta minn kollox, baqa' xi ħamrija biex tittella' mal-ġnub. ġebel il-forma Ippakkja l-ħamrija sew Għanqbuta tal-brimb qalb il-friegħi ta' biżbula tal- ilma Qiegħ tal-plastik Ġebel mad-dawra biex tgħatti l-plastik. Dan tagħmlu (1) biex ma jidhirx ikrah, (2) biex tipproteġih mix- xemx u (3) biex iżżomm il-plastik f'postu. Dan tifirxu fuq il-plastik fil-qiegħ (1) biex jipproteġi l-plastik u jżommu f'postu, (2) biex jidher iktar naturali, (3) biex iħaffru u jbidu fih annimali żgħar tal-għadajjar u (4) biex fih iqabbdu l-għeruq il-pjanti tal-għadira. Plastik oħxon (liner) li tifirxu fil-qiegħ biex l-ilma jibqagħlek fl-għadira u ma jaħrablekx għal ġol-ħamrija. Tixtrih bil-metru minn ħwienet tal-ġonna jew taż-żebgħa. mqass tal-ilma Jekk se tibniha inti… Jekk tibni l-għadira inti tista' tagħmilha l-forma eżatt kif tridha, u aktarx tiġik tidher iktar naturali. Però sintendi tieħu ftit iktar xogħol u ħin. Ħaffer ħofra fil-ħamrija u tiha forma naturali (mhux tonda jew kwadra), bil-ġnub jinżlu bil-mod lejn il-qiegħ. Tagħmilx il-fond kullimkien l-istess biex annimali u pjanti differenti jsibu l-fond li jħobbu jgħixu fih. Tagħmilhiex baxxa wisq inkella l-ilma jisħon ħafna fis-sajf u l-ħajja tmut. Tajjeb ikollok parti fonda xi 60ċm. Il-qiegħ jista' jkun tal-plastik (ara l-istampa ta' fuq) jew tas-siment (ara r-ritratti fuq il-lemin). Bis- siment tiġik iktar b'saħħitha u tkun tiflaħ għas-sħana tax-xemx. Jekk għandek xi ħadd id-dar jaf iħallat is- siment u r-ramel u japplikah bil-kazzola, ġenninhom biex jgħinuk :). Meta jinxef u timlieh l-ewwel darba bl-ilma ħalli l-ilma joqgħod ġurnata imbagħad battal l-għadira u xxxuttaha. B'hekk teħles minn kimiċi li joħorġu mis- siment. Imbagħad erġa' imla. Uża dejjem ilma tal-bir jew tax-xita. Hawn ħafna pjanti tal-ilma ħelu u dawn tista' tieħu ż-żerriegħa tagħhom minn post bħal Wied il-Qlejgħa. Il-biżbula tal-ilma tagħmel ħafna fjuri u ddum ħafna twarrad. Iz-zkuk joffru ħabitat għall-brimb, u l-ħafna zkuk ħerġin mill-ilma tajbin biex jitilgħu magħhom il- frieħ tal-mazzarelli li jkunu waslu biex jinbidlu f'adulti. Pjanti oħrajn tajbin huma l-litrum tal-ilma, il-ħass tal-ilma u l-karfus tal-ilma. ferħa ta' ninfa Ftit ftit jibdew jitfaċċaw l-annimali waħedhom: mazzarelli (dragonflies), damiġelli (damselflies) u ninfi (mayflies) jinżlu jbidu fl-ilma u ż-żgħar tagħhom jgħixu fl-għadira għal żmien twil sa ma joħorġu biex isiru adulti. Forsi jitfaċċalek xi żrinġ ukoll, bħalma Għaddas it-truf tal-plastik forma ta' trinka u mlieha bil-ġebel. B'hekk taħbi t-tarf aħjar u l-ġebel iżomm il-plastik sod. Imbagħad għatti kollox bil-ħamrija. Qiegħ tas-siment Għadira li bnejna bis-siment fil-Ġnien Dinja Waħda tal-iskola sekondarja tal- Imrieħel. Fir-ritratt jidher seħibna Charles Gauci jifrex xibka tal-fildiferru li fuqha mbagħad ta kisja siment. Bix-xibka s-siment jissaħħaħ u inqas jixxaqqaq. Fil-qiegħ taħt ix-xibka u s-siment frixna wkoll il-plastik, biex f'każ ta' xquq fis- siment l-ilma xorta ma jintilifx fil-ħamrija. L-istess għadira sitt xhur wara! tfaċċa fl-għadira tal-ġnien tiegħi! Jekk taf xi ħadd li għamel għadira naturali itolbu ftit tajn u ftit mill-ilma. Fih jaf ikun hemm bajd ta' diversi ħlejjaq, fosthom bebbux tal-ilma ħelu u mqass tal- ilma (backswimmer). Qatt taqbad annimali mis-selvaġġ għax tkun qed tfaqqar lin-natura. Qatt tixtri annimali indiġeni minn pet shop għax tħajjar lis-sidien ikomplu jaqbdu mis-selvaġġ. Waww, post perfett għalija! bebbuxu tal-ilma ħelu Jien jisimni vjolett. mazzarell Ritratt ta' Aron Tanti – meħud fl-inħawi ta' Ġebel Ċantar Conservation Project (KCP) Il-budakkra żebbuġija (peacock blenny) hija ħuta żgħira u komuni. Tgħix f'ilma baxx ħafna max-xatt speċjalment fejn hemm iċ-ċagħaq. Jekk ikollok biċċa ħobż żgħira malajr tagħmel ħbieb ma' dil-ħuta ħelwa għax tispiċċa tiġi tiekol minn idek! Ma, żebbuġija għax minn Ħaż-Żebbuġ? Le, ruħi, għax parti minnha lewn iż-żebbuġa. L-istorbjuż! Il-werżieq ta' binhar (cicada) huwa wieħed mill-iktar annimali storbjużi fid-dinja! Dak il-ħoss qawwi jagħmlu r-raġel biex jiġbed lejh xi werżieqa, biex forsi tieħu grazzja miegħu :) Minbarra werżieq ta' binhar, jgħidulu wkoll żarżur, żerżur, ċikada u għażżiela. Żerżur huwa wkoll l-isem ta' tip ta' baħrija. Veru li l-ħoss tiegħu jġenġillek widnejk, imma kemm hu isbaħ mill- ħsejjes tat-traffiku, murtali bil-bomba, tiri tas-snieter, ajruplani fil-baxx… Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta Maħluq għall-ajru! Għajnejn kbar b'vista tajba, importanti biex jara l-insetti żgħar li jrid jaqbad waqt li jkun qed itir. Munqar żgħir imma ħalq enormi. Tajjeb biex iżommu miftuħ waqt li qed jikkaċċja biex jaqbad kemm jiflaħ nemus u insetti żgħar oħrajn. Ġwienaħ twal, irqaq u ġejjin għall-ponta, il-forma perfetta għall-igglajdjar. Ħlief fi żmien il-bejta, ir-rundun jgħix ħajtu kollha jtir. Kapaċi jiekol, jitnaddaf u anke jorqod waqt li jtir. Biex ma jegħjiex jagħmel ħafna ħin jigglajdja, jiġifieri jtir bla ma jaqdef il-ġwienaħ. Saqajn żgħar ħafna (fit- titjir ma jidhrux). Mhux tajbin għall-mixi imma perfetti biex jiggranfa ma' xifer ta' rdum jew ġenb ta' bini biex jidħol fil-bejta. Dari kienu jaħsbu li r-rundun lanqas biss għandu saqajn – fil-fatt l-isem xjentifiku tiegħu apus bil-Latin tfisser bla saqajn! Isem xjentifiku Apus apus Isem bl-Ingliż Common Swift Daqs 16ċm Medda 40ċm Piż 38g Ikel Nemus, insetti żgħar Ħabitat Beraħ, raba', bwar, bliet, irdum Status Komuni fil-passa, xi pari jbejtu Ġisem mislut u erodinamiku biex ma jfixklux fit-titjir. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal- kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Id-daqs proprju ta' bajda tar-rundun Ir-rundun ma jbejjitx fis-siġar imma fi xquq kennija fejn ikollu saqaf fuq rasu. Il-mara s-soltu tbid żewġ bajdiet, li jfaqqsu wara xi tliet ġimgħat. Il-bejta fir-ritratt kienet f'rokna kennija f'bini antik fl-Imdina. Dawn il-ventilaturi dojoq ta' dar fi triq fl-Imsida wkoll sabhom komdi r-rundun. Wieħed mill-ewwel postijiet li beda jbejjet fihom kienu dawn ix-xquq fil- bini tal-knisja tal- Mellieħa Iss ħej! Fin-natura r-rundun ibejjet fi xquq fis-sisien weqfin. Ibejjet ukoll fl-għerien, bħal dan l-għar mal-baħar fl- inħawi tax-Xlendi f'Għawdex. Ir-rundun huma ikbar mill- għasafar tal-bejt u spiss ikeċċuhom mix-xquq biex ibejtu fihom huma flokhom! Fl-antik ir-rundun kien ibejjet regolari f'Malta imma wara l-1909 waqaf ibejjet għal kważi seklu sħiħ1! Mill-2007 'il quddiem reġa' beda jbejjet kull sena f'numri żgħar f'xi nħawi bħall-Mellieħa, Tas- Sliema u l-Mosta. Illum ibejtu xi 40–50 par kull sena u n-numru aktarx li bil-mod qiegħed jiżdied. 1Bejjet ukoll darba fl-1996. Wied fil-bżonn! Appell għal Għajn Riħana Għajn Riħana huwa wied twil (xi 4km) u sabiħ bejn il-Mosta u Burmarrad. Għal diversi xhur tas-sena dan il-wied iżomm l-ilma u joħloq ambjent naturali rari f'pajjiżna. Fih bejjet kemm-il darba l-gallozz iswed (moorhen) u dis-sena anke l-bufula tal- qasab (reed warbler). Fl-inħawi ntlemħu wkoll għasafar rari bħall-gallozz tal-faxxi (Baillon's crake) u l-bekkaċċ ta' Mejju (great snipe), u fl-ilma jbidu diversi speċi ta' mazzarelli. Fost il-flora tal-wied jikber iċ-ċfolloq tal-ilma (sanicle-leaved water crowfoot), ġojjell ta' fjura. B'xorti ħażina dal-wied għadu mhux imħares. Spiss jinżlu kaċċaturi jisparaw fuq għasafar protetti. Isir ukoll ħafna rimi ta' Nieħdu ħafna art min-natura għall-iżvilupp. Xieraq kultant nagħtuha xi ħaġa lura! skart u parkeġġ bl-addoċċ. Wied Għajn Riħana jixraqlu ħarsien u kura xierqa, jekk mhux kollu mqar parti minnu.