Ħarġa nru 4 Ottubru 2010 Volume 1, Issue 1 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • Il-Ġens Grammatikali tan-Nomi Missellfa mill-Ingliż • Il-Patrimonju Lingwistiku: Il-Lessiku • L-Użu tal-Ispazju Fiss • Bil-Kelma t-Tajba Kelma b'kelma: It-terminoloġija • L-Ismijiet tas-Sustanzi Kimiċi bil-Malti • Bażijiet tad-Dejta Elettroniċi tal-Liġi tal-UE u dik Nazzjonali • Għaliex Delitti u Mhux Reati? • Il-Kumplessità tal-Kumpilazzjoni Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra • Id-Dipartiment tat-Traduzzjoni u l-Interpretazzjoni tal-Università ta’ Malta • Il-Malti minn Nuċċali Sqalli • Intervista mad-Direttur Eżekuttiv tal-KNK Għandkom f’idejkom ir-raba’ ħarġa tal-bulettin lingwistiku l-aċċent. Nittamaw li l-artikli li ħadna ħsieb ninkludu din id-darba ssibuhom interessanti. Fost l-oħrajn, qed inwasslulkom artikli marbutin mal-Malti miktub u mitħaddet illum: wieħed dwar il-ġens li nattribwixxu lill-kliem li joriġina mill-Ingliż u ieħor li janalizza l-proporzjon ta’ kliem ta’ nisel Semitiku b’kuntrast ma’ dak Rumanz. Issibu wkoll kitbiet li jittrattaw aspetti terminoloġiċi b’rabta aktar diretta ma’ xogħolna. Bħal dejjem napprezzaw il-fehma tagħkom, kemm dwar l-artikli individwali kif ukoll dwar ittriq li qed tieħu din il-pubblikazzjoni. Tkunu qed tgħinuna fl-intenzjoni tagħna li din ilpubblikazzjoni nkomplu nsaħħuha. Il-Bord Editorjali Il-Ġens Grammatikali tan-Nomi Missellfa mill-Ingliż George Farrugia Meta żewġ lingwi jiġu f’kuntatt jistgħu jinfluwenzaw lil xulxin f’bosta oqsma f’livelli varji. Hekk, ngħidu aħna, l-iskema tal-ġens tan-nomi tal-Malti Semitiku matul is-snin ġiet f’kuntatt dirett u fit-tul ma’ skemi morfoloġiċi oħra li ma jaqblux għalkollox magħha, b’mod speċjali dik tal-Ingliż. Ir-riżultat aħħari kien l-integrazzjoni ta’ elementi differenti skont kriterji lingwistiċi u ekstralingwistiċi li mhumiex dejjem ċari biex tagħrafhom. Din is-sitwazzjoni mhijiex ġdida għalkollox fin-natura tagħha fi lsienna għax meta l-Malti ġie f’kuntatt mar-Rumanz, kellu wkoll jgħaddi minn “problema” simili. Ġara, iżda, li bosta nomi missellfa mill-Isqalli u mit-Taljan, wara li ġew immodifikati fil-Malti żammew il-ġens grammatikali (maskil jew femminil) li diġà kellhom fil-lingwa oriġinali. Madanakollu, fil-kuntatt mal-Ingliż, il-proċess tal-għoti tal-ġens kien differenti għalkollox minħabba li fl-Ingliż il-kategorija tal-ġens grammatikali prattikament ma teżistix għax in-nomi li jirreferu għal affarijiet inanimati huma grammatikalment newtri. L-Ingliż jitqies bħala lingwa li aktar milli ġens grammatikali, għandha ġens naturali jew kunċettwali fejn hemm relazzjoni pjuttost ċara bejn is-sess tar-referent u l-ġens tan-nom. Min-naħa l-oħra, fil-Malti din il-kategorija hija waħda obbligatorja u mifruxa ħafna. Raġuni oħra hija li, minħabba li llum il-konoxxenza tal-Ingliż fost il-Malti hija tajba ħafna, in-nomi missellfa jkunux morfoloġikament kif kienu jkunu fil-bidu ta’ dan il-kuntatt. Illum in-nomi Ingliżi jidħlu fil-Malti l-aċċent fil-forma li tixbah ħafna l-forma Ingliża, forma li xi drabi hija differenti ħafna mill-forom nattivi. Dan jista’ jkompli jnaqqas il-qawwa tal-assoċjazzjoni formali marbuta ma’ xi ġens jew ieħor. In-nomi inanimati Fil-każ tan-nomi li jirreferu għal affarijiet inanimati x’aktarx li t-tarf tan-nom Ingliż xorta waħda jibqa’ indikatur importanti li jista’ jiddetermina l-ġens li jingħatalhom. Hekk, pereżempju, in-nomi li jispiċċaw bit-tarf –a1, għalkemm mhumiex numerużi, huma assoċjati l-aktar mal-ġens femminili filwaqt li dawk li jispiċċaw bit-tarf –u jew b’tarf konsonantali huma assoċjati mal-ġens maskili. Għall-kuntrarju tan-nomi ta’ nisel Taljan u Sqalli, bosta nomi ta’ nisel Ingliż li jispiċċaw bit-tarf vokaliku –i huma x’aktarx maskili u hawn insibu qbil man-nomi ta’ nisel Għarbi. Din li ġejja hija tabella (ara paġna 3) ibbażata fuq it-tarf tan-nomi missellfa mill-Ingliż (b’kollox 1,887) miġbura mid-dizzjunarju ta’ Aquilina (1987-1990) u l-verżjoni konċiża tiegħu (2006). Minkejja li mad-daqqa t’għajn in-nomi ta’ nisel Ingliż jidhru li daħlu fil-mudell stabbilit diġà min-nomi ta’ nisel Għarbi u dawk ta’ nisel Taljan u Sqalli, jekk neżaminaw l-istatistika aktar bir-reqqa nintebħu li t-tendenzi l-ġodda li deħlin man-nomi Ingliżi qed jiddevjaw xi ftit jew wisq minn dawk stabbiliti. Din jista’ jkun li hija tendenza li se tkompli tiżviluppa fil-futur jew inkella hija biss effimera, jiġifieri sakemm in-nomi ta’ nisel Ingliż jindraw aktar u jitwaħħdu aktar mal-lessiku nattiv. pereżempju, nindunaw li n-nomi li jispiċċaw bit-tarf –a u li jieħdu l-ġens maskili relattivament żdiedu konsiderevolment fin-nomi ta’ nisel Ingliż. Tant hu hekk li fin-nomi ta’ nisel Għarbi dawn in-nomi jammontaw għal 0.81%, fin-nomi ta’ nisel Taljan u Sqalli jammontaw għal 1.39% u fin-nomi missellfa mill-Ingliż jammontaw għal Eżempju ieħor huwa dak tan-nomi li jispiċċaw b’konsonanti. Filwaqt li 97.78% tan-nomi ta’ nisel Għarbi u 98.81% ta’ nisel Taljan u Sqalli li jispiċċaw bil-konsonanti huma maskili, fil-każ tan-nomi ta’ nisel Ingliż li jispiċċaw bil-konsonanti u li huma maskili, il-persentaġġ huwa ta’ 88.48%. Min-naħa l-oħra, filwaqt li 1.19% tan-nomi ta’ nisel Għarbi u 0.61% biss tan-nomi ta’ nisel Taljan u Sqalli li jispiċċaw bil-konsonanti huma femminili, fil-każ tan-nomi ta’ nisel Ingliż dan il-persentaġġ jitla’ għal 8.72%. Wieħed għad irid jara jekk din it-tendenza hix se tkompli tiżdied aktar ma l-Malti jissellef nomi mill-Ingliż bil-konsegwenza li r-relazzjoni bejn it-tarf konsonantali u l-ġens maskili tibda tiddgħajjef bil-mod il-mod. Dawn ir-riżultati jikkonfermaw ukoll dak li sab l-awtur ta’ dan l-artiklu fl-2003 (Il-Ġens Grammatikali li Jieħdu fil-Malti n-Nomi ta’ Nisel Ingliż) li fil-każ tan-nomi missellfa mill-Ingliż, minbarra tarf in-nom, hemm fatturi oħrajn li jiddeterminaw l-għażla tal-ġens, ngħidu aħna (i) il-ġens tal-iperonimu nattiv (pereżempju, in-nomi kiwi, grapefruit u pineapple jitqiesu femminili għax jiġu assoċjati ma’ frotta); in-nomi jeans, slacks, shorts u pants jitqiesu bħala nomi maskili, possibilment minħabba l-iperonimu nattiv qalziet li huwa nom maskili u (ii) il-ġens analoġiku tal-eqreb ekwivalenti semantiku, jiġifieri meta n-nom missellef jingħatalu l-istess ġens tan-nom nattiv li jkun daħal minfloku jew li jkun assoċjat miegħu (pereżempju, in-nomi postcard, bicycle u bedspread jingħataw il-ġens femminili minħabba li kartolina, rota u kutra/gverta rispettivament huma femminili, filwaqt li n-nomi diary, handbag u job jitqiesu bħala maskili minħabba l-assoċjazzjoni tagħhom man-nomi ktieb, basket u xogħol rispettivament. Filwaqt li l-awtur ta’ dan ix-xogħol huwa konxju mill-fatt li hawn qegħdin nittrattaw tarf il-kelma bħala ħoss, madankollu, għall-konvenjenza, qed tintuża l-ortografija. Dawn il-persentaġġi huma bbażati fuq kampjun ta’ 22,867 nom miġbura mid-dizzjunarju t’Aquilina, Malti-Ingliż (f’żewġ volumi, 1987 u 1990), u mill-verżjoni konċiża tiegħu ppubblikata fl-2006. l-aċċent L-għoti tal-ġens lil nomi bi truf differenti ta’ nisel Ingliż: Ġens mogħti Tarf in-nom Maskil Numru ta’ kliem Il-ġens analoġiku fil-każ tan-nomi missellfa mill-Ingliż huwa fattur b’saħħtu ħafna u bosta drabi l-fatturi influwenti l-oħra fil-proċess tal-għoti tal-ġens japplikaw l-aktar meta dan il-fattur ma jkunx preżenti. In-nomi li jirreferu għal persuni In-nomi missellfa mill-Ingliż li jirreferu għal rwoli umani (pereżempju, ismijiet ta’ xogħlijiet u professjonijiet) li mhumiex neċessarjament assoċjati ma’ xi sess partikolari, x’aktarx li jingħatalhom ġens li jirrifletti t-tendenza ewlenija tar-realtà kulturali. Pereżempju n-nomi player, driver u pilot x’aktarx jingħataw il-ġens maskili minkejja li llum insibu nisa li jagħmlu dan ix-xogħol, filwaqt li n-nom nurse x’aktarx jitqies bħala nom femminili minkejja li llum hawn ukoll infermieri rġiel. Irwoli oħra meqjusa bħala aktar “newtrali”, bħal caretaker u teacher, għandhom it-tendenza li jingħataw il-ġens li jikkorrispondi mas-sess tal-kelliem fis-sens li, l-irġiel iqisuhom aktar min-nisa bħala maskili, filwaqt li n-nisa jqisuhom aktar mill-irġiel bħala femminili. B’mod ġenerali, dawn in-nomi, minkejja li suppost għandhom ġens komuni, jew kif isejħilhom Fabri fil-ktiba tiegħu To agree or not to agree: suspension of formal agreement in Maltese (2009) huma “underspecified”, meta jintużaw weħidhom jew mingħajr referenza għal 3 l-aċċent xi ħadd partikolari (i.e. meta jintużaw bħala forma “default”), x’aktarx jitqiesu bħala maskili sakemm in-nom ma jkunx jirreferi speċifikament għal mara, pereżempju, air hostess. F’kuntest sentenzjali dawn in-nomi li jirreferu għal persuni ta’ spiss ikunu influwenzati minn elementi oħra tas-sentenza, l-aktar mis-suġġett tas-sentenza. F’dan il-każ jista’ jinħoloq kunflitt bejn il-ġens tan-nom u s-sess tar-referent tal-istess nom meta dawn ma jkunux kompatibbli. Hekk, ngħidu aħna, nomi bħal postman u manager, li morfoloġikament fl-Ingliż huma ta’ ġens maskili, ħafna drabi fil-Malti jitqiesu bħala nomi femminili meta s-suġġett tas-sentenza marbut magħhom ikun jirreferi għal persuna ta’ sess femminili, pereżempju, manager/postman bieżla”. Dawn is-sentenzi u oħrajn simili ta’ spiss nisimgħuhom fil-Malti minkejja li fl-Ingliż teżisti wkoll il-forma femminili tan-nom, i.e. manageress u Punti oħra osservati Fl-istudju ppubblikat fl-2003 l-awtur ta’ dan lartiklu sab li hemm xi forma ta’ rabta bejn l-għoti tal-ġens u l-livell edukattiv tal-informanti, fis-sens li informanti ta’ livell għoli ta’ edukazzjoni, bħala grupp, x’aktarx jagħtu aktar xi ġens partikolari lin-nomi milli jagħmlu informanti meqjusa bħala ta’ abbiltà edukattiva inferjuri, li x’aktarx jifirxu aktar id-distribuzzjoni fl-għoti tal-ġens. Id-differenza li nstabet ħafna drabi kienet minima iżda pjuttost kostanti. L-istess tendenza nstabet fil-każ ta’ persuni li għandhom kuntatt qawwi mal-Ingliż. Dawn x’aktarx li, bħala grupp, ivarjaw aktar l-għoti tal-ġens lin-nomi missellfa (li jirreferu għal affarijiet inanimati) Disinn ta' Stephanie Bugeja milli jagħmlu dawk il-persuni li jitkellmu u jaqraw l-aktar bil-Malti. Jidher ukoll li b’mod ġenerali, in-nisa jassoċjaw aktar mill-irġiel xi ġens partikolari man-nom Ingliż. Min-naħa l-oħra, l-irġiel għandhom tendenza li, bħala grupp, ivarjaw aktar l-għoti tal-ġens lin-nom, jiġifieri d-distribuzzjoni tal-għoti tal-ġens tagħhom tkun aktar mifruxa fuq il-ġens maskili u femminili. Id-dizzjunarji Maltin mhumiex għodda daqstant ta’ min jorbot fuqha fil-każ tal-għoti tal-ġens talkliem missellef mill-Ingliż, fis-sens li mhux dejjem jirriflettu r-realtà lingwistika f’dan il-qasam. Fil-fatt, ta’ spiss, il-ġens li jagħtu ddizzjunarji mhuwiex kompatibbli mal-ġens li jagħtu l-kelliema nattivi lill-istess nomi. Dan in-nuqqas ta’ qbil jidher ukoll bejn dizzjunarju u ieħor. F’bosta każi oħra d-dizzjunarji jagħtu biss ġens wieħed lin-nom missellef meta fir-realtà ż-żewġ tipi ta’ ġens ikunu assoċjati b’mod qawwi ma’ dan in-nom. Hekk, filwaqt li Aquilina (1990) jgħid li shower, taxi u toaster huma maskili, kien innutat li dawn in-nomi ta’ spiss jitqiesu wkoll bħala femminili mill-kelliema tal-Malti. Jidher li d-dizzjunarji huma pjuttost preskrittivi f’dan il-qasam. l-aċċent Il-ġens dominanti fl-għoti tal-ġens lin-nomi missellfa mill-Ingliż huwa l-maskili. Il-medja globali favur dan il-ġens fl-istudju li l-awtur ta’ dan l-artiklu għamel fl-2003 kienet ta’ ftit aktar minn 70%, ċifra li titla’ għal 80% fi studju ieħor tiegħu tal-2010 u li għad irid jiġi ppubblikat, IlĠens Grammatikali fil-Malti. Instab li aktar ma nom missellef jintuża mill-komunità lingwistika Maltija, aktar huwa probabbli li jistabbilixxi ġens stabbli minn nomi oħra li jkunu għadhom ġodda jew anqas stabbiliti. Min-naħa l-oħra, iżda, ma nistgħux ngħidu li nomi oħrajn li ma għandhomx frekwenza daqstant għolja ma jistax ikollhom huma wkoll ġens stabbli. Fil-fatt, jekk dan il-kliem ikun faċli biex il-kelliem nattiv jassoċja miegħu xi forma ta’ analoġija (eż. xi xebh ma’ xi kelma oħra nattiva), x’aktarx li jieħu huwa wkoll ġens pjuttost stabbli. Nikkonkludi li l-għoti tal-ġens, anke fil-każ tal-kliem missellef mill-Ingliż, żgur li ma jsirx b’mod arbitrarju jew irrazzjonali. Il-kelliema nattivi ta’ lingwa, inklużi l-kelliema tal-Malti, jużaw kriterji varji fil-proċess tal-għoti tal-ġens, kriterji li xi wħud minnhom huma b’saħħithom aktar minn oħrajn, kriterji li ta’ spiss jikkombinaw flimkien u jinfluwenzaw bħala grupp l-għażla ta’ ġens partikolari. Dr Farrugia jgħallem fid-Dipartiment tal-Malti tal-Kulleġġ tal-Università ta’ Malta. Ftit xhur ilu spiċċa t-teżi tiegħu tad-Dottorat li fiha tratta lġens grammatikali fil-Malti. aktar minn dawk ta’ oriġini Semitika (MED 1987: xv). Din l-affermazzjoni lili kienet qajmitli kurżità għax il-Malti li konna nitgħallmu l-iskola kien kollu letterarju, u t-tendenza tal-letterati kienet ilha waħda strettament puristika. Ittendenza tal-kittieba ta’ bejn is-seklu 19 u nofs is-seklu 20 kienet li jibnu letteratura bħala parti mill-proċess tal-istandardizzazzjoni tal-Malti, u dawn kienu adottaw dak il-kriterju għax minħabba li kollha kienu jiktbu bit-Taljan, ħassew li kien ikun faċli wisq tikteb il-kliem Taljan li kien jintuża fid-diskors ta’ kuljum. Illetteratura kienet mifhuma bħala settur speċjali, li biex jagħti prestiġju lil-lingwa kellu jitbiegħed mir-reġistru mitkellem. Sas-snin sittin l-iskola kienet timxi fuq mudelli letterarji, qishom riedu jagħmluna lkoll poeti żgħar, u ħadd ma kien isemmi l-approċċ funzjonali. Meta l-Professur Dun Karm Sant kien imexxi ddipartiment tal-Malti, kien talabni nagħti kors ta’ tip storiku u deherli li kelli ndaħħal l-idea ta’ proġett etimoloġiku. Kont fdajt numru ta’ paġni lil kull student u dawn imlew ir-riżultati fuq mudell komuni. B’hekk kelli l-ewwel idea fuq ilkompożizzjoni tal-lessiku Malti. Ippubblikajthom f’volum iddedikat lil R. Kontzi fl-1996, imma ndunajt li kienu ħarbulna 4,451 kelma. Irrepetejt il-proġett mal-istudenti tal-Honours tatTaljan li kienu jsegwu l-kors dwar it-Taljan u lMalti, applikajt kriterji b’aktar reqqa, u f’għaxar snin ksibt kwadru aktar preċiż. Fl-2005, imbagħad, il-Midsea Books ħarġu verżjoni mqassra tad-dizzjunarji t’Aquilina u peress li dan kien jelimina l-kliem użat ftit, u għalhekk kien iżjed funzjonali milli komprensiv, ridt nanalizzah ukoll. Ir-riżultati qegħdin f’din it-tabella. Il-Patrimonju Lingwistiku: Il-Lessiku Joseph M. Brincat Flintroduzzjoni għad-dizzjunarju tiegħu kien tenna li l-lessemi ta’ oriġini Rumanza huma ħafna l-aċċent Meta tqabbel l-għadd tal-etimi kif jidhru filMED u fil-Concise, jidher ċar kif fl-użu sSemitiku jinżel u r-Rumanz jogħla. Jekk inqabblu dawn iċ-ċifri ma’ Fuq l-Għatba talMalti ta’ Manwel Mifsud u Albert Borg (1991) naraw kif ir-Rumanz ippenetra sew anki fil-qalba tal-lingwa, jiġifieri f’dawk l-1,585 kelma li jitqiesu fondamentali u li ġeneralment huma reżistenti għat-tibdil peress li jintużaw spiss. Hawn naraw ukoll l-effett tal-code-switching peress li l-lessemi Ingliżi jitilgħu għad-doppju tal-MED. Ta’ min ukoll iqis ir-riżultati ta’ Edward Fenech (Contemporary Journalistic Maltese, 1978) fejn is-Semitiku jitla’ għal 72.9%, ir-Rumanz jinżel għal 22.34% u l-Ingliż jinżel għal 4.74%. Dan għax Fenech, barra lgazzetti, analizza wkoll rumanz ta’ Ġużè Galea u ieħor ta’ Frans Sammut, kif ukoll antoloġija ta’ Dun Karm, u dawn jikxfu l-effett tar-reġistru miktub tat-tip letterarju, li minn dejjem kien puristiku (Semitiku 93.9%, Rumanz 5.7%, Ingliż 0.3%). Min-naħa l-oħra hu żied ix-xhieda talmitkellem, ibbażat fuq intervisti li madwar l1960 Aquilina kien għamel f’Għawdex lil tliet informaturi li jitkellmu bid-djalett (Semitiku 86.2%, Rumanz 9.1%, Ingliż 4.6%). Apparti li issa għaddew ħamsin sena, dawn jixhdu lmitkellem raħli, u għalhekk juru reġistru differenti minn dak ta’ Mifsud u Borg, li hu reċenti, urban u standard. Il-Prof. Brincat hu Professur fid-Dipartiment tatTaljan fl-Università ta’ Malta. Għamel riċerki fuq lelement Rumanz fil-Malti u kiteb l-istorja lingwistika ta’ Malta bil-Malti (PIN 2000 u 2005), bit-Taljan (Le Mani, Genova 2004) u blIngliż (toħroġ ftit xhur oħra). ~●~ L-Użu tal-Ispazju Fiss Ivan Said, mill-Kummissjoni Ewropea Fejn għandna ndaħħlu l-ispazju fiss? Hawnhekk se nagħti xi eżempji ta’ kif għandna nużaw l6 ispazju fiss (fixed space: shift, control, space bar f’daqqa jew Alt 0160) skont Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali. L-ispazju fiss għandu jiddaħħal dejjem bejn ċifri u simboli xjentifiċi jew ta’ kejl: 4°ha, 9°m, 20°psi, 55°dB(A), 2°000°kc/s, 99°%, +°88, -°49, ±°75, 34°°C, 67°°F, 38°km. (L-ispazju fiss huwa rappreżentat permezz tal-°, li hawn qed jidher għal skopijiet istruttivi, iżda fir-realtà dan huwa non-printing character li flaħħar mill-aħħar ma jidhirx stampat, eż. Jiddaħħal l-ispazju fiss ukoll bejn gruppi ta’ tliet ċifri f’numri ta’ elf jew aktar, meta qed naħdmu f’testi legali tal-UE. Hekk inkunu qed nużaw issistema kontinentali tan-numri u mhux tagħna lMaltin, tal-Ingliżi u tal-Irlandiżi: 1°000°000°000 EUR°680°000 Innota l-aħħar eżempju fejn hemm spazju fiss bejn l-EUR u ċ-ċifra. Din l-użanza sserrħilna rasna li tul il-proċess kollu tipografiku salpubblikazzjoni fuq il-karta jew dik elettronika, in-numru jibqa’ magħqud u sħiħ. Ma jinqasam qatt meta jasal f’tarf ta’ kolonna jew paġna, u għaldaqstant ma tinħoloqx konfużjoni fiċ-ċifri. Meta nkunu qed niktbu jew nittraduċu testi mhux legali, li mhux se jidhru f’Il-Ġurnal Uffiċjali talUnjoni Ewropea, m’għandniex indaħħlu spazju fin-numri eluf jew akbar peress li l-lingwa Maltija, kuntrarjament għal dawk kontinentali Ewropej, titlob li ndaħħlu virgola u mhux spazju: 1,000,000,000 EUR°680,000 Kif jidher fl-eżempji li ġejjin, l-ispazju fiss għandu jidħol ukoll f’dawn il-każijiet: Nru°1425/2006; ĠU L°270, 29.9.2006, p.°4; is-Sur C.°A. Attard; l-aċċent is-Sibt, 17°ta’°Ġunju°2010; l-Artikolu°5 In-numru sopraskritt ta’ referenza fit-test ewlieni għandu jingħaqad mal-aħħar ittra tas-sentenza permezz ta’ spazju fiss, eż. “Il-miżuri li hemm fis-seħħ bħalissa […] huma l-miżuri ta’ antidumping imposti bir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru°1425/2006°(1), kif emendat l-aħħar bir-Regolament talKunsill (KE) Nru°189/2009°(2).” Tajjeb li ngħidu li hawn dħalna fl-għalqa talistampatur u għaldaqstant mhux dmir it-traduttur jew l-awtur li jdaħħal l-ispazju fiss bejn it-test u n-numru ta’ referenza. (Ara nota ta’ taħt ittabella fil-punt 6.4. ta’ Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali.) Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali tesiġi li l-użu tal-ispazju fiss ikun limitat ħafna. Użu żejjed ta’ tali spazju jista’ joħloq diffikultajiet lillistampatur billi joħloqlu spazji bojod kbar koroh meta t-test jiġi ppaġnat, speċjalment meta lpaġna tkun żgħira ħafna, eż. A5 jew iżgħar, jew maqsuma f’kolonni, kif inhu l-każ tal-paġna talĠurnal Uffiċjali. Għaldaqstant, m’għandux jiddaħħal spazju fiss fil-każijiet li ġejjin jew simili: “Wara li kkunsidrat ir-Regolament talKunsill (KE) Nru …” “(a), (b) jew (c) ... ” “Il-President u l-Viċi President …” Dan l-artiklu huwa bbażat fuq Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali (http://publications.europa.eu/code/mt/mt000100.htm), b’mod partikolari fuq il-punti: 4.2.3. Tħejjija tat-test Sinjali tal-punteġġatura u l-ispazji fil-programmi tal-Word Il-punteġġatura fiċ-ċifri In-numri, id-dati u l-ħin L-unitajiet ta’ kejl. Dawn il-punti u oħrajn se jkunu diskussi f’workshop ta’ tliet sigħat dwar l-EVA, ir-REX u r-REI (evalwazzjoni ta’ test estern, reviżjoni ta’ test estern u reviżjoni ta’ test intern) dax-xahar. ~●~ Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti terġax timlih jew terġax TWEĠIBA: It-tajba hija: terġax timlieh SPJEGA: § F’każi bħal dawn għandna għaqda (jew binja sintattika) bejn: Verb + Pronom Mehmuż. Issa l-verb mela huwa verb nieqes (i.e. l-aħħar konsonanti talGħerq tiegħu hija dgħajfa: 1-2-J) u l-verbi neqsin fl-Imperfett jispiċċaw uħud bil-vokali – a u wħud b’-i. § Jekk għal mument tifred il-Pronom minn malVerb, mill-ewwel tinduna jekk il-verb jispiċċax bil-vokali –a jew b’-i, u minn hemm tkun taf kif għandek tikteb. Jekk il-verb (mifrud mill-pronom) jispiċċa bilvokali –a, din issir –ie-. Jekk il-verb (mifrud mill-pronom) jispiċċa bilvokali –i, din tibqa’ –i-. Eż. Jekk ma nafx għandix nikteb –i- jew –iefil-kelma tistaqs-??-h, (1) nifred il-verb mill-pronom mehmuż (= tistaqsi + lilu) (2) ninnota biex jispiċċa l-verb (= -i) (3) la (skont ir-regola ta’ hawn fuq) –i tibqa’ –i-, nikteb tistaqsih 7 l-aċċent Issa l-mistoqsija tagħna hi: timlieh? (1) nifred il-verb mill-pronom mehmuż (= timla + lilu) (2) ninnota biex jispiċċa l-verb (= -a) (3) la (skont ir-regola) –a ssir –ie-, nikteb timlieh Ftit eżempji oħra: iksihom (għax iksi lilhom) insieha (għax insa lilha) ilbieraħ ippretendieh (għax ippretenda lilu) illum nippretendih (għax nippretendi lilu) Ħajr lill-Prof. Manwel Mifsud, il-President talKunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet. KELMA B’KELMA It-terminoloġija L-Ismijiet tas-Sustanzi Kimiċi bil-Malti Anthony Privitelli, mill-Kunsill tal-UE Dan l-aħħar kien hemm diversi komunikazzjonijiet bejn it-terminoloġisti talKummissjoni u tal-Kunsill dwar x’sistema qed nużaw fejn jidħlu l-ismijiet bil-Malti għassustanzi kimiċi. Fil-fatt ħareġ li l-pożizzjonijiet taż-żewġ istituzzjonijiet huma qrib ħafna ta’ xulxin. It-tama hi li fix-xhur li ġejjin jintlaħaq qbil dwar linji gwida komuni interistituzzjonali, bl-involviment ukoll ta’ terminoloġisti ‘assenjati’ għas-suġġett mill-istituzzjonijiet l-oħrajn, sabiex dawn isiru l-għodda stabbilita uffiċjali f’dan ilqasam. Is-sistema li nużaw fil-Kunsill hija kif imfisser hawn taħt. Għalkemm jidhru kkomplikati, jekk wieħed jimxi b’mod loġiku l-ismijiet tas-sustanzi kimiċi mhumiex diffiċli. Fil-parti l-kbira nett, dawn jikkonsistu f’għadd ta’ partijiet żgħar mgħaqqdin flimkien. Dan iseħħ fuq livell molekulari kif ukoll fuq livell lingwistiku, li fil-fatt jirrifletti dak li jseħħ fil-livell molekulari. Kulma għandna bżonn nagħmlu hu li nistandardizzaw l-ismijiet tal-komponenti ż-żgħar li jiffurmawhom. It-terminoloġija xjentifika formali bil-Malti hi bbażata fuq it-Taljan. Dan huwa fatt stabbilit, u joħroġ ċar minn bosta eżempji: diossidu talkarbonju, klorur tas-sodju, idroġenu, spettru, temperatura, densità, pressjoni, ... Huwa veru li fit-taħdit informali nirrikorru għall-Ingliż, għar- raġuni li t-tagħlim xjentifiku aħna l-Maltin ħadnieh kollu kemm hu bl-Ingliż. Allura jekk żewġ tradutturi waqt li qed jieħdu kafè jiddiskutu t-tisħin globali b’mod informali dawn se jirreferu għall-“karbon dajoksajd” li qed joħloq “glowbal worming”. Imma 5 minuti wara l-istess żewġ tradutturi se jidħlu l-uffiċċju u jiktbu “diossidu tal-karbonju” u “tisħin globali”, għax hekk jitlob ir-reġistru formali ta’ dokument uffiċjali. Dan il-fatt jgħin ħafna meta niġu biex nittraduċu l-ismijiet tas-sustanzi kimiċi. Infatti, f’parti sostanzjali tal-każijiet ikun biżżejjed li wieħed jikkopja l-isem bit-Taljan u jagħtih ortografija Maltija. Xi eżempji fl-ordni EN-IT-MT: EN klorur tas-sodju karbur tal-kalċju sulfat tar-ram idrossidu talammonju aċidu aċetiku Li rridu nagħmlu, allura, hu li nistandardizzaw: • l-ismijiet ta’ joni u gruppi ta’ atomi (radikali) li jinstabu ta’ spiss jiffurmaw parti mill-molekuli tas-sustanzi l-aċċent • il-prefissi u s-suffissi li għandhom sinifikat li jiddetermina l-kompożizzjoni molekulari tas-sustanzi • l-ismijiet tal-elementi (ara l-Anness) aċidu aċitilena dejjem segwit b‘aġġettiv li jispiċċa “-iku” li jiddetermina ttip tal-aċidu, eż. aċidu sulfuriku eċċezzjoni għar-regola tassuffiss -ene. Dan l-isem daħal hekk fil-Malti, speċjalment filqasam tax-xogħol fuq il-metall aldeid -ammid -ammina -amminoaċidu amminiku -an -asi -at -ażolbenżbenżin bibisbutċiklodi-en et-etere ettaeżaid-idrat idrokarbur idrossi-ina iso- Joni u gruppi ta’ atomi (radikali) komuni EN ammonju bikarbonat bisulfat bromat bromur karbur karbonat karbossiliku klorur klorit kromat ċjanur ferriku ferruż fluworur aloġenur idrossidu jodat jodur nitrat nitrur nitrit ossidu perossidu siliċur sulfat sulfur sulfit Wieħed jinnota fit-tabella preċedenti kemm ilverżjonijiet bil-Malti huma qrib tat-Taljan. Kulma wieħed ikollu jagħmel, anki għal dawk il-joni li mhumiex f’din il-lista, hu li jaqleb l-ortografija talverżjoni bit-Taljan għall-Malti. Prefissi, suffissi, jew ismijiet li jirrikorru ta’ spiss Għalkemm qed jissejħu prefissi u suffissi, filkimika ― speċjalment dik organika ― dawn faċilment jinstabu fin-nofs ta’ ismijiet ferm ikkumplikati ta’ sustanzi kimiċi. Kif intqal qabel, dawn, mgħaqqdin f’ordni speċifika, jiddeterminaw il-kompożizzjoni molekulari tas-sustanza. m doppja billi ġej mill-ammonju m doppja billi ġej mill-ammonju din normalment ngħaqqduha fl-aħħar, eż. diethyl ether dietiletere dan hu prefiss użat dejjem listess fuq skala internazzjonali, li jfisser “l-istess”, u huwa ppreferut li jibqa’ jintuża b’dan il-mod fil-Malti wkoll eż. keton (eċċezzjoni li daħlet sew fil-Malti - aċetun) derivat minn “ossiġenu” l-aċċent Eżempji fil-prattika EN metil-1-feniletil)fenol Isem tal-biża’ b'soluzzjoni sempliċi għall-aħħar. Il-partijiet komponenti huma: Benżo - tri -ażol (tri + ażol, allura ma tidħolx j) -il (suffiss) - bis (tibqa’ l-istess) - metil - fenil - etil - fenol EN 6,7-Diidro-5H-ċiklopenta[b]piridina di-idro-5H-ċiklo-penta-[b]-pirid-ina, prattikament copy/paste mit-Taljan b'żewġ irtokki ortografiċi EN 3-amminotijofen-2-karbossilat tal-metil Hawnhekk nosservaw inverżjoni tipika tas-sekwenza tal-kliem mill-Ingliż (l-eżempju klassiku: carbon dioxide - diossido di carbonio - diossidu tal-karbonju). Din hija raġuni importanti oħra għaliex fid-dubju wieħed jaqbillu jikkonsulta l-verżjoni bit-Taljan (jew anki bil-Franċiż). Fid-dubju, kemm fuq din il-biċċa xogħol u anki b’mod ġenerali għas-sustanzi kimiċi l-oħrajn kollha, wieħed ikollu jagħmel xi ftit tar-riċerka biex jivverifika, nagħmlu mod, li “thio” hija entità kimika waħda. Daż-żmien l-internet fih minjiera vasta ta’ informazzjoni, li b’tiftixa sempliċi jagħtik it-tagħrif kollu li jkollok bżonn, b’dijagrammi tal-kompożizzjoni tal-atomi b’kollox, kif ukoll (eż. fil-Wikipedia) l-ismijiet tal-istess sustanzi b’lingwi differenti inklużi dawk li jinteressawna l-aktar: it-Taljan u lFranċiż. Nota dwar l-użu tal-ittra j wara l-vokali i Jista’ jinqala’ dubju dwar jekk għandhiex tiddaħħal l-ittra j bejn il-vokali i u vokali oħra li tiġi warajha. Din il-problema tista’ tissolva billi jiġi stabbilit jekk iż-żewġ vokali jiffurmawx parti mill-istess entità jew le. Allura: thio- issir tijo- ; (eżempju f’kuntest differenti) bio- issir bijoImma: dioxide - diossidu; triazol – triażol ANNESS - L-elementi EN attinju ameriċju nettunju nitroġenu barju ossiġenu isegwi l-mudell ta’ idroġenu u nitroġenu l-aċċent imsemmi għax-xjenzjat Nils Bohr kadmju ċesju kalċju protattinju ċerju samarju erbju ewropju franċju stronzju ġermanju ħafnju ħassju ħolmju idroġenu ħadid ununeżju lawrenzju ċomb manganiż żingu żirkonju imsemmi għax-xjenzjat Meitner l-aċċent Corrigendum Fl-artiklu miktub minn Jeantide Naudi (Issustanzi kimiċi x’se nagħmlu dwarhom?) u li deher fit-tielet ħarġa, fil-paġna 7 (fit-tieni u ttielet linja tat-tieni paragrafu) ried jitniżżel fluworur mhux fluworid. ~●~ Bażijiet tad-Dejta Elettroniċi tal-Liġi tal-UE u ta’ dik Nazzjonali Stephanie A. Fenech, mill-Kummissjoni Ewropea Dan l-artiklu jagħti deskrizzjoni ġenerali u filqosor tal-glossarji, tat-“teżawru” multilingwi u ta’ sorsi oħra li jeżistu fil-livell Ewropew u f'dak nazzjonali Malti biex iservu ta’ għodda għattradutturi fix-xogħol ta’ kuljum tagħhom. Glossarji Fil-qasam tal-liġi, it-terminu “glossarju” jista’ jirreferi għal żewġ għodod differenti: min-naħa lwaħda jintuża għal lista ta’ espressjonijiet fejn ikunu pprovduti t-traduzzjonijiet għal kull pajjiż; min-naħa l-oħra, jintuża wkoll għal lista ta’ definizzjonijiet għal terminoloġija. Fil-livell Ewropew jeżistu l-glossarji li ġejjin: Il-IATE Il-IATE (InterActive Terminology for Europe) hija bażi tad-dejta multilingwi tat-termini li tintuża għat-traduzzjonijiet fi ħdan listituzzjonijiet tal-UE. Hija tikkonsisti f’magna ta’ tiftix għallespressjonijiet u għall-frażijiet li jintużaw floqsma kollha tal-attività tal-UE, u teħtieġ għarfien pjuttost professjonali tal-ilsien li t-test ikun se jiġi tradott fih sabiex tintuża sew. Hija għodda utli ferm għat-tradutturi professjonisti filwaqt li mhix għalkollox adattata għallpubbliku ġenerali, għall-awtoritajiet ġudizzjarji jew għall-professjonisti fil-qasam legali. Għalhekk, it-tradutturi nfushom idaħħlu ttraduzzjonijiet tal-espressjonijiet u tal-frażijiet filwaqt li joħolqu referenzi ġodda jew iżidu ma’ dawk li diġà hemm. Jiġu pprovduti suġġerimenti għat-traduzzjonijiet għal diversi ilsna uffiċjali tal-UE, imma mhux għal kollha kemm huma. Glossarju tan-Netwerk Ġudizzjarju Ewropew (NĠE) fil-qasam ċivili u kummerċjali Fis-sit elettroniku tan-NĠE huwa disponibbli glossarju tat-terminoloġija. Dan jikkonsisti f’definizzjonijiet qosra, fi 22 ilsien, talespressjonijiet li jintużaw fil-paġni differenti ta’ dan is-sit elettroniku sabiex il-qarrej ikun megħjun jifhimhom. Id-definizzjonijiet mhumiex ippreżentati bħala definizzjonijiet legali u awtorevoli. Glossarju tas-sit elettroniku tadDirettorat Ġenerali għall-Ġustizzja, ilLibertà u s-Sigurtà (JLS) talKummissjoni Ewropea Dan il-glossarju huwa disponibbli mis-sit elettroniku tal-JLS u jikkonsisti f’definizzjonijiet qosra ta’ espressjonijiet li huma rilevanti għal kwistjonijiet ta’ ġustizzja, libertà u sigurtà. Iddefinizzjonijiet mogħtija huma relatati malpolitiki tal-UE u huma disponibbli bl-Ingliż, bilFranċiż u bil-Ġermaniż. Dizzjunarju EUROVOC ta’ it-teżawru Il-EUROVOC huwa teżawru multilingwi (ilġabra ta’ vokabolarju multilingwi komparattiv) li jkopri l-oqsma li fihom hija attiva l-Unjoni Ewropea. Huwa jipprovdi mezz biex iddokumenti jkunu indiċjati fis-sistemi ta’ dokumentazzjoni tal-istituzzjonijiet Ewropej u tal-utenti tagħhom. Dan it-teżawru jeżisti fi 22 ilsien uffiċjali talUnjoni Ewropea (mhux disponibbli bl-Irlandiż) kif ukoll bil-Kroat. l-aċċent Bħalissa qed titħejja ġabra ta’ vokabolarju legali multilingwi. F’fażi preliminari, se jitħejjew żewġ mikroteżawri dwar id-drittijiet u d-dmirijiet talbarranin u dwar kwistjonijiet li għandhom x’jaqsmu mal-familja. L-implimentazzjoni ta’ dan il-proġett hija ppjanata għal bejn l-2011 u l2013. Sorsi tal-UE u oħrajn nazzjonali li jistgħu jkunu ta’ għajnuna għat-traduzzjonijiet legali Il-EUR-lex – Aċċess għal-liġi tal-Unjoni Ewropea. Dan huwa l-interface (http://eurlex.europa.eu/mt/index.htm) li jipprovdi edizzjonijiet ta’ kuljum onlajn ta’ Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, tiftix sempliċi, tiftix avvanzat u għażliet tal-brawżing, ilpossibilità li tara u/jew tniżżel dokumenti u metadejta analitika għal kull dokument. Bħala regola ġenerali dokumenti li jinsabu filEUR-lex (Leġiżlazzjoni primarja: Trattati; Atti sekondarji: Regolamenti, Direttivi, Deċiżjonijiet; Atti oħrajn: Rakkomandazzjonijiet, Komunikazzjonijiet, Proposti eċċ. u Ġurisprudenza) jiġu ppubblikati fil-ĠU tal-UE u/jew fil-European Court Reports. Il-kontenut tal-EUR-lex hu disponibbli fit-23 lingwa uffiċjali. huwa interface (http://eur-lex.europa.eu/nlex/pays.html?lang=mt&info_lang=mt) li jipprovdi aċċess għall-bażijiet tad-dejta leġiżlattivi uffiċjali ta’ 23 Stat Membru tal-Unjoni b’kollaborazzjoni mal-Istati Membri tal-Unjoni Ewropea. N-Lex joffri formola ta’ riċerka uniformi, disponibbli fi 22 ilsien uffiċjali tal-UE. B’hekk, permezz ta’ N-Lex, kull ċittadin tal-UE jista’ jwettaq riċerka fis-siti nazzjonali bl-ilsien tiegħu. Il-formoli ta’ riċerka huma konnessi ma’ dawn il-bażijiet tad-dejta, b’sit wieħed nazzjonali għal kull pajjiż. L-Istati Membri jiġu miżjuda hekk kif il-ġabriet ta’ tagħrif tagħhom isiru disponibbli. L-Unità tal-Ġustizzja 1. L-Unità tal-Ġustizzja (l-UĠ) fi ħdan ilMinisteru tal-Ġustizzja u l-Intern f'Malta (qabel Novembru 2007 kienet magħrufa bħala l-Unità tat-Traduzzjoni) tabbozza l-liġijiet u tara li jkun hemm konsistenza fit-terminoloġija. L-UĠ ssegwi wkoll il-linji gwida tal-ortografija maħruġin mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Kuntatt: Dr Vanni Bruno, vanni.bruno@gov.mt Links mill-Internet li jistgħu jkunu ta’ għajnuna fit-traduzzjonijiet: Atti oħra: Rakkomandazzjonijiet, Proposti, eċċ. Komunikazzjonijiet, Il-Liġi Prinċipali Maltija (Kostituzzjoni + Liġijiet ta’ Malta): http://www.mjha.gov.mt/LOM.aspx?pageid=27&mo de=chrono&lid=2 Reġistru tal-Kunsill: Il-Liġi Sussidjarja (Atti tal-Parlament, Abbozzi ta’ Liġi, Avviżi Legali, By-laws lokali): Reġistru tal-Parlament (Il-Parlament/Aċċess għad-Dokumenti/Reġistru ta’ Dokumenti): Uffiċċju tal-Prim Ministru: https://opm.gov.mt Ministeru għall-Affarijiet Barranin: Ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE: Ministeru għal Għawdex: http://www.gozo.gov.mt N-Lex – Portal komuni għal-liġi nazzjonali. Ministeru għall-Infrastruttura, Trasport Komunikazzjoni: https://mitc.gov.mt l-aċċent Ministeru għar-Riżorsi u Affarijiet Rurali: Għaliex Delitti u Mhux Reati? Alan Xuereb, mill-Kummissjoni Ewropea Ministeru għall-Edukazzjoni, Xogħol Familja: http://www.education.gov.mt Ministeru tal-Finanzi, Ekonomija u Investiment: http://finance.gov.mt Ministeru għas-Saħħa, l-Anzjani u Kura filKomunità: http://www.sahha.gov.mt Britannica Online: http://www.search.eb.com Indiċi tal-Kummissjoni A-Z: http://ec.europa.eu/atoz_mt.htm Dipartimenti u Servizzi tal-Kummissjoni Ewropea: http://ec.europa.eu/about/ds_mt.htm Gwida tal-Istil (EN): http://ec.europa.eu/translation/writing/style_guides/e nglish/style_guide_en.pdf Metaglossarju: http://www.metaglossary.com Pajjiżi/Valuti: http://publications.europa.eu/code/mt/mt5000500.htm Dizzjunarju Oxford bl-Ingliż: http://www.oed.com Dizzjunarji tal-Lingwi Oxford (EN-FR/DE/ES): http://www.oxfordlanguagedictionaries.com Borża ta’ Studju Oxford: http://www.oxfordscholarship.com/oso/public/index. html Bażi ta’ dejta ta’ postijiet ġeografiċi: http://www.eki.ee/knab/p_mm_en.htm Minn żmien għal żmien tinqala’ diffikultà dwar l-użu tal-kelmiet reat (offence) u delitt (crime). F’dan l-artikolett se nissuġġerixxi regola sempliċi u nagħti xi eżempji ta’ kif wieħed jista’ jiftakar liema terminu huwa adattat. Kultant tinqala’ diffikultà ulterjuri fir-rigward tal-kelma crime fis-sens ta’ kriminalità, iżda din hija xi ftit jew wisq eċċezzjoni u għandha tiġi riżolta faċilment jekk wieħed iħares lejn is-sens tal-frażi jew sentenza fil-kuntest tad-dokument. Naraw ftit dan l-eżempju minn dokument freelance: “[I]l-Qorti Kriminali Internazzjonali: qorti indipendenti u permanenti li tiġġudika lillpersuni akkużati bl-iktar reati serji f’ambitu internazzjonali, prinċipalment il-ġenoċidji, irreati kontra l-umanità u r-reati fi żmien ilgwerer.” It-terminu reat huwa ġeneriku u jinkludi ksur minuri tad-dritt penali (kontravenzjoni) u ksur iktar serju (delitt). Ġara li maż-żmien it-terminu delitt donnu evolva f’sinonimu ta’ “omiċidju”. Madanakollu, it-tifsira ġuridika ta’ delitt hija filkategorizzazzjoni tal-gravità tar-reat u allura talpiena korrispondenti li għandha tingħata. Jista’ jagħti l-każ li fl-eżempju muri hawn fuq ta’ war crime, fil-Euramis wieħed isib “reat tal-gwerra”. Madanakollu, bħala regola crime għandha tiġi tradotta bħala delitt u allura tiġi “delitt talgwerra”. Sostenn għal din il-linja tal-ħsieb ġej mill-Kodiċi Kriminali ta’ Malta stess fejn insibu l-ewwel artikolu li jittratta dan is-suġġett. Fil-verżjoni Maltija: “Huwa delitt li persuna tikkommetti ġenoċidju, delitt kontra l-umanità jew delitt tal-gwerra.” l-aċċent Ma jagħmilx sens li wieħed jittraduċi war crime bħala “reat tal-gwerra” meta mingħajr ambigwità l-Kodiċi juża delitt. L-użu tat-terminu reat jista’ jittrażmetti kunċett mhux korrett lil min ikun qed jaqra, jiġifieri li jeżisti xi reat kontra l-umanità li mhux delitt. Jekk min qed jikteb irid ifisser li tassew hemm xi ksur li mhuwiex delitt allura għandna nużaw reat. Jekk le, dan it-terminu ambigwu għandu jiġi evitat. Fil-fatt, qatt ma smajna b’kontravenzjoni kontra l-umanità, jew b’kontravenzjoni tal-gwerra. B’delitti tal-gwerra, min-naħa l-oħra, nisimgħu bil-bosta, u f’kuntest simili lkoll naqblu li mhumiex l-ekwivalenti ta’ kontravenzjoni jew reat. Il-problema Id-diffikultà toħroġ mill-fatt li t-terminu kumpilazzjoni huwa terminu speċifiku ħafna li jintuża biss fil-qasam penali. Mhux talli hekk, talli jintuża fil-każ speċifiku meta l-Qorti talMaġistrati tkun qed taġixxi fil-kapaċità tagħha ta’ qorti istruttorja4, jiġifieri meta l-maġistrat ikun qed jinvestiga u jara jekk hemmx provi suffiċjenti biex jitressaq każ kriminali f’każ ta’ reat li jisboq il-kompetenza tal-Qorti talMaġistrati bħala qorti tal-ġudikatura kriminali. Jiġifieri, it-terminu kumpilazzjoni mhux talli huwa speċifiku għall-qasam kriminali, talli anki fl-ambitu tal-qasam kriminali stess, huwa terminu preċiż li jirreferi għal proċedura speċifika li qatt ma tintuża fil-qasam ċivili u kummerċjali. Jekk wieħed ifittex fil-Liġijiet ta’ Malta jsib Avviż Legali5 li jsemmi “kumpilazzjoni ta’ xhieda f’materji ċivili jew kummerċjali” iżda dan qiegħed biss jikkwota dan l-istess Regolament6 u għaldaqstant ma setgħetx tintuża terminoloġija differenti minn dik tarRegolament. Il-Kumplessità tal-Kumpilazzjoni Alan Xuereb Il-kuntest Dan l-aħħar inqalgħet diffikultà dwar it-terminu legali kumpilazzjoni. Wieħed mir-rimedji (u ċertament mhux issoluzzjoni) jista’ jkun li fl-użu mhux referenzjali (jiġifieri eskluż meta jkollna nikkwotawh eżatt kif jidher fit-titlu ta’ regolament), it-terminu kumpilazzjoni jiġi sostitwit b’terminu iktar xieraq bħal ġbir. U jekk ma jinbidilx almenu ssir parenteżi kwadra u jinkiteb [ġbir]. Dan għandu jsir b’konsultazzjoni mat-terminologi talunitajiet rispettivi. Dan ġie tradott bħala: “Regolament tal-Kunsill dwar kooperazzjoni bejn il-qrati tal-Istati Membri fil-kumpilazzjoni ta’ xhieda f’materji ċivili jew kummerċjali”3. Ir-Regolament tal-Kunsill Nru 1206/2001, tat-28 ta’ Mejju 2001, dwar kooperazzjoni bejn il-qrati tal-Istati Membri fil-kumpilazzjoni ta’ xhieda f’materji ċivili jew kummerċjali (ĠU L 174, p. 1). Il-Kapitolu 9, l-Artikolu 389: “Fir-reati suġġetti għal piena li taqbeż il-kompetenza tal-Qorti tal-Maġistrati bħala qorti ta’ ġudikatura kriminali, il-Qorti tal-Maġistrati tmexxi l-kompilazzjoni li tinħtieġ.” 5 A.L. 281 tal-2008, Liġijiet ta' Malta. l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra Id-Dipartiment tat-Traduzzjoni u lInterpretazzjoni tal-Università ta’ Malta Charles Briffa L-Istudji tat-Traduzzjoni u l-Interpretazzjoni huwa kors postgradwatorju li tnieda f’Ottubru tal-2003 bħala programm ta’ studju part-time bilgħan li jipprovdi sisien qawwijin għall-arti u ssengħa tat-traduzzjoni u fl-istess waqt jiftaħ trejqiet ġodda ta’ ħsieb f’dawk l-oqsma fejn ittraduzzjoni hija meħtieġa, bħal fid-dixxiplini akkademiċi (tax-xjenza, tal-liġi, tax-xjenzi soċjali, tal-mediċina, tal-letteratura, tar-reliġjon, tal-filosofija, eċċ.), fil-politika, l-ekonomija, lindustrija, u l-kummerċ. Bħala programm ta’ studju part-time, il-kors baqa’ sejjer sal-2008, imma fl-2007 il-kors sar full-time bil-ħolqien tad-Dipartiment tatTraduzzjoni u l-Interpretazzjoni fi ħdan ilFakultà tal-Arti. Imbagħad, fl-2009, mal-kors full-time reġa’ nfetaħ il-kors part-time fiċ-Ċentru tal-Università f'Għawdex u allura bħalissa għandna l-kors full-time ta’ sena Malta u l-kors part-time ta’ sentejn Għawdex. Il-programm jinfetaq f’żewġ partijiet: a. il-komponent mgħallem li jħaddan fih itteoriji ewlenin tat-traduzzjoni, l-analiżi tallingwi (Malti u Ingliż), it-tisħiħ tal-lingwi (Malti, Ingliż, u lingwa barranija), il-prattika tattraduzzjoni, tagħrif fuq istituzzjonijiet internazzjonali u dawk tal-UE, computer-aided translation (Trados), il-multilingwiżmu, ilmultikulturaliżmu, il-kuntrast bejn il-Malti u lIngliż, it-traduzzjoni għal skopijiet speċifiċi (ta’ Xjenza, Liġi, Finanzi, u Ekonomija), u problemi professjonali tat-tradutturi; bħala parti minn dan il-komponent, l-istudenti jkollhom jagħmlu proġett fit-traduzzjoni fit-tieni simestru; jekk jieqfu hawn, l-istudenti li jgħaddu jingħataw Diploma Postgradwatorja fit-Traduzzjoni; meta jlestu minn dan il-kors mgħallem, listudenti li jġibu total ta’ marki ’l fuq minn 65% jkunu jistgħu jgħaddu sabiex jagħmlu b. il-komponent tar-riċerka, li jinkludi dissertazzjoni li twassal għall-Master in Translation; bħala preferenza għal dan ilkomponent, bosta studenti jagħżlu li jikkompilaw glossarju tekniku (b’analiżi lingwistika u kummenti fuqu) jew jittraduċu xi test letterarju (speċjalment test li jkun jipprovdi xi sfidi għat-traduzzjoni). Ir-rekwiżit għall-kors huwa grad universitarju li jista’ jkun fi kwalunkwe suġġett. Imma jkun ta’ benefiċċju għall-istudenti jekk fil-Malti u flIngliż ikollhom standard profiċjenti fil-livell C2 tal-Common European Famework of Reference for Languages. Dan huwa livell li jassigura ħakma tajba taż-żewġ lingwi. Għaldaqstant, ilbord tal-għażla jissettja lill-applikanti kollha aptitude test li jkun fih traduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti biex jittestja l-komprensjoni bl-Ingliż u l-espressjoni bil-Malti. Xi wħud mill-istudenti mgħoddija marru jaħdmu f’istituzzjonijiet Ewropej, oħrajn daħlu ma’ aġenziji lokali tat-traduzzjoni, u oħrajn sabu xogħol ma’ entitajiet li għalkemm mhumiex tattraduzzjoni jkollhom bżonn xi traduzzjonijiet (bħal dawk li jaħdmu fix-xandir u d-DOI). Listudenti li żammew kuntatt miegħi jgħidu li lkors tahom il-fiduċja u l-formazzjoni meħtieġa għal xogħolhom, u l-fatt li ġabu l-Master ikattrilhom il-fiduċja fihom infushom, u jgħidu wkoll li r-riċerka li wettqu f’dan il-livell għoli universitarju kienet utiqa ħafna. l-aċċent Fid-Dipartiment qed issir ħidma ta’ riċerka kontinwa. B’eżempju nsemmu xi xogħlijiet tallekċerers: Bħalissa wkoll għadna kemm għamilna kuntatt ma’ kumpanija Ġermaniża sabiex tippubblika xi xogħlijiet tal-istudenti. Id-Dipartiment huwa bejta ta’ naħal ħabrieki u enerġetiku. Minkejja li ma ilux wisq jeżisti, diġà għamel ħafna, kif juri dan l-artiklu. Il-Prof. Briffa jgħallem it-teorija u l-prattika tattraduzzjoni fid-Dipartiment tat-Traduzzjoni u lInterpretazzjoni tal-Università ta’ Malta. Jirriċerka u jippubblika ħafna fuq il-lingwa, illetteratura, u t-traduzzjoni. Ta ukoll bosta preżentazzjonijiet f’konferenzi internazzjonali. Il-Malti minn Nuċċali Sqalli Nicolò Bucaria Għall-Isqallin bħali, Malta hi gżira fil-qrib fejn wieħed jista’ jmur iqatta’ tmiem il-ġimgħa mhux tas-soltu mingħajr wisq xokkijiet kulturali. Anki l-ilsien ‘stramb’ tal-Maltin, mhux għalkollox barrani għalina. It-trażmissjonijiet tat-televiżjoni minn Malta jistgħu jinqabdu faċilment anke millinħawi ibgħad minn Capo Passero7, u spiss wieħed jiltaqa’ ma’ diversi Maltin li jitilgħu jqattgħu ftit jiem Sqallija. Imma tajjeb li wieħed isemmi r-riċerka li qed takkumula wkoll fid-Dipartiment bit-teżijiet li qed jagħmlu l-istudenti. Fil-librerija tadDipartiment diġà hemm bosta xogħlijiet utli • bħall-glossarji tat-terminoloġija talinġinerija elettrika, tal-agrikoltura, tas-servizzi finanzjarji, ta’ xi liġijiet, tal-arti; • bħat-traduzzjonijiet ta’ testi diffiċli li fihom jiġu diskussi l-isfidi prattiċi tat-tradutturi; • bħad-diskussjonijiet fuq aspetti teoretiċi (eż. sottotitli fil-films u t-traduzzjoni tar-realtà). Minħabba li l-Isqallin jifhmu bosta kelmiet individwali bil-Malti imma mhux is-sinifikat ta’ sentenzi sħaħ, jaħsbu li l-Malti hu xi djalett Sqalli qadim li llum ma baqax jinftiehem. Filfatt dan mhux il-każ, imma ma ttihomx tort li jimmaġinaw hekk. Djalett Għarbi medju ta’ nisel Tuneżin imsejjaħ ‘Ġudeo-Għarbi’, li kien jixbah ħafna lill-Malti ta’ llum, kien mitkellem fi Sqallija sal-1492, meta tkeċċew l-aħħar nies li kienu jitkellmuh: il-Lhud. L-għalliem tiegħi talistorja Lhudija kien jgħidli li l-bosta dokumenti li ħallewlna l-Lhud fl-arkivji fi Sqallija ma jistgħux jinftiehmu jekk wieħed ma jkunx jaf il7 L-aktar parti ta’ Sqallija li hija qrib tal-gżejjer Maltin. l-aċċent Imma fil-gżejjer Sqallin ta’ Pantellerija u Lampeduża l‘Malti’ kien mitkellem sas-seklu XVII u XIX rispettivament, meta l-komunità Maltija li kienet toqgħod Lampeduża marret lura lejn Malta minħabba xi inkwiet li nqala’ mal-Ingliżi li wkoll kienu joqogħdu hemm. Kemm Dionisius Agius9 kif ukoll Joseph Brincat10 ifissru tajjeb dawn il-fatti storiċi lingwistiċi. Din l-attitudni inspjegabbli qed twassal għal telf ta’ opportunitajiet ta’ żvilupp kulturali. Interess għal korsijiet ta’ dan it-tip jeżisti bla dubju: pubblikazzjonijiet bħallgrammatika tal-Malti għall-barranin Beginning Maltese ta’ Lydia Sciriha, li magħha kellha CDROM, diġà biegħet ’il fuq minn 5,000 kopja madwar id-dinja kollha. Issa ħarġet it-tieni volum, bl-isem ta’ Continuing Maltese. Fis-snin sebgħin, imsaħħaħ mill-għarfien ta’ lsien Semitiku ieħor, l-Ebrajk, kont bdejt nistudja l-Malti bl-uniku manwal disponibbli dak iżżmien: Teach Yourself Maltese ta’ Joseph Aquilina. Kienet għadma iebsa li malajr kelli nabbanduna. Erġajt bdejt nistudja l-Malti filParlament Ewropew fl-2003, sena qabel id-dħul ta’ Malta fl-UE. Sfortunatament, il-fatt li tgħallimt il-Malti xorta waħda ma servinix daqs kemm kont immaġinajt li kien se jagħmel: bħala l-uniku traduttur fil-PE li jittraduċi mill-Malti s’issa ttraduċejt paġna waħda biss, li huwa ammont ħafna inqas minn kemm ittraduċejt millEbrajk, li mhux ilsien ufficjali tal-UE. Matul l-aħħar ħames snin mort Malta spiss, laktar biex nagħti seminars lill-istudenti tattraduzzjoni u tal-interpretazzjoni. L-impressjoni li ħadt hija li barrani li jitħajjar jitgħallem ilMalti jiġi meqjus bħala każ ta’ xi ħadd li m’għandu xejn aħjar x’jagħmel, u ftit isib inkoraġġiment. Fil-fatt, it-taħdidiet kollha tiegħi man-nies tal-lokal ikunu hekk: jien nistaqsi bilMalti u huma jweġbuni bit-Taljan, waqt li lemails li nibgħat bil-Malti jitwieġbu bla dubju ta’ xejn bl-Ingliż. Ħadt l-impressjoni wkoll li saħansitra l-awtoritajiet u r-rappreżentanti Maltin, kemm fil-livell nazzjonali kif ukoll f’dak Ewropew u internazzjonali, ma jagħtux lill-Malti l-importanza kollha li tixraqlu. Il-Malti huwa l-unika lingwa Semitika flEwropa, waħda mill-eqdem ilsna Ewropej u maħbuba min-nies kollha ta’ kultura. Fl-Ewropa l-Malti jiġi mgħallem f’diversi universitajiet, kif jixhdu ż-żewġ konvenzjonijiet internazzjonali tal-Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika Maltija fi Bremen u l-kotba importanti li ħarġu dan l-aħħar: La langue maltaise ta’ Martine Vanhove (Wiesbaden 1993), Bonġornu, kif int? Minkejja din ir-rikkezza tal-Malti, f’Malta ma teżistix il-possibbiltà li wieħed isegwi kors akkademiku intensiv għall-barranin. Malta hi l-uniku Stat fl-UE li ma joffrix din lopportunità li teżisti, pereżempju, għallEstonjan, għal-Litwan u għas-Sloven, biex ma nsemmux il-Lussemburgiż, l-Irlandiż, l-Islandiż u saħansitra x-Schwyzertüütsch (il-Ġermaniż tal8 Una storia linguistica, Ġenova 2003. Minkejja kollox, inħossni grat lejn il-Maltin li għenuni niskopri bosta kelmiet bl-Isqalli li ilhom żmien twil li nqatgħu, u fuq kollox is-sies Semitiku ta’ tant espressjonijiet Sqallin li m'hemm imkien bħalhom ħlief fil-Malti. Is-Sur Bucaria Ewropew. fil-Parlament l-aċċent Intervista ma’ Sergio Grech, id-Direttur Eżekuttiv tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Alan Delia, mill-Kummissjoni Ewropea Il-KNK, fost il-ħidmiet tiegħu, ippubblika wkoll manwal ta’ pubblikazzjoni għal dawk li se jibdew jaħdmu f’din l-industrija u ġustament inħossu li qed iħalli ftit impatt. X’inhu x-xogħol ewlieni tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb? Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għandu l-missjoni li jiftaħ id-dinja tal-ktieb għal kulħadd. Bħala ħidma tiegħu, hu mistenni minnu li jorganizza lPremju Nazzjonali tal-Ktieb u l-Fiera Nazzjonali tal-Ktieb. Maż-żmien nibtu inizjattivi oħrajn li varjaw minn reġistru għall-kotba fis-suq fil-websajt talKNK, kampanji kontinwi favur il-qari, il-proġett Kotba f’Xatt il-Baħar mal-Awtorità Maltija għatTuriżmu u l-konkorsi Rumanzi għaż-Żgħażagħ flimkien mas-Segretarjat Parlamentari għażŻgħażagħ, li wasal fit-tieni edizzjoni. Wieħed mill-għanijiet tal-Kunsill hu li “jkattar l-imħabba għall-ktieb”. Taħseb li tteknoloġija qed tieħu post dejjem akbar filqalb ta’ min iħobb jaqra, u l-ktieb qed jibqa’ dejjem aktar fuq l-ixkaffa? Kif tiddeskrivi l-qagħda tal-industrija tal-ktieb f’Malta, li skont is-sit tal-Kunsill “għandha kapitli sbieħ”? Bla dubju ta’ xejn qed ngħixu fażi mill-iktar eċitanti fl-istorja tal-iżvilupp tal-ktieb Malti. Qed naraw prodott għoli fil-kwalità u issa bdew jinħassu wkoll l-effetti tal-istampar diġitali li minnu jistgħu jgawdu setturi bħall-poeżija, fejn il-bejgħ hu limitat . Jien inkun l-aħħar wieħed li nħares lejn itteknoloġija b’mod negattiv. Ħu l-internet għandek mijiet jekk mhux eluf ta’ websajts li jitkellmu dwar il-kotba, paġni mtellgħa millpubblikaturi li kburin juruk il-prodott tagħhom, websajts minn fejn tixtri l-kotba u jaslu f’darek fi ftit jiem, ġurnali kritiċi letterarji u l-kumplament. Fir-Renju Unit u fl-Amerika, bħalissa qamet mewġa favur l-e-books li ħakmet lil bosta eluf. Jekk tħares lejn il-ktieb Il-Ktieb Malti ta’ Victor Fenech tintebaħ li l-ktieb f’Malta għandu għeruq mifruxa sew. Dejjem trid tara kollox f’limiti ta’ pajjiż-gżira. Inċidentalment, b’riħet dan liżvilupp, illum il-ktieb imsemmi ħaqqu aġġornament. Il-Kunsill ilu mwaqqaf disa’ snin. X’taħseb li kienet l-akbar kisba tiegħu? M’għandniex statistika preċiża għax bosta drabi ma ssirx distinzjoni fejn tidħol il-pubblikazzjoni u bosta drabi l-kotba u r-rivisti jingħaddu flimkien. Hemm statistika li tgħid li qed ikunu ppubblikati maż-żewġ kotba kuljum. Peress li lKNK jamministra wkoll l-ISBN, qed ninnutaw li l-kotba ma għadhomx iktar strettament il-ħidma tal-pubblikaturi tradizzjonali imma wkoll għaqdiet b’interess soċjali u storiku u naturali, baned, għejun edukattivi u l-kumplament. Nieħu gost ninnota li l-KNK kien katalista f’dan iż-żmien li ilu mwaqqaf għal diversi kisbiet u fuq kollox kiseb ir-rispett ta’ dawk li qed jaħdmu flindustrija. Il-KNK ma jimponix fl-inizjattivi li jorganizza mal-pubblikaturi imma jqishom sħab indaqs. Il-Kunsill irriforma dak li kien il-Premju Letterarju u reġa’ ta l-ħajja lill-Fiera tal-Ktieb, li dawn l-aħħar snin reġgħet marret b’suċċess f’Dar il-Mediterran. Xi kemm-il pubblikazzjoni bil-Malti toħroġ kull sena? Teżisti klassifikazzjoni tattip ta’ pubblikazzjonijiet li joħorġu? l-aċċent Bħala klassifikazzjoni tal-kotba żgur li nistgħu nidentifikaw dawn: il-proża letterarja (rumanzi u novelli), il-poeżija, id-drama, ir-riċerka, il-kotba għat-tfal u l-adolexxenti. Dawn huma l-kategoriji li aħna nużaw għall-Premju Nazzjonali tal-Ktieb. Tajjeb ikun innutat li aħna bi ‘ktieb Malti’ nifhmu l-prodott Malti, għax il-ktieb Malti llum jinkiteb b’diversi ilsna bħall-Ingliż. li toħroġ l-Akkademja tal-Malti, jew f’rivisti barranin b’interess f’Malta. L-akbar numru ta’ kotba ġodda huma letteratura. Xi kemm joħorġu pubblikazzjonijiet ġodda li jittrattaw il-qasam lingwistiku? Is-Sur Grech gradwa sal-livell ta’ Master flIstorja. Awtur tal-bijografija ta’ Patri Feliċjan Bilocca li kixfet diversi kapitli fl-istorja talistituzzjonijiet lokali. Xandar ta’ għadd ta’ programmi fuq ir-radju. F’Novembru li ġej, ħiereġ l-ewwel rumanz tiegħu, Il-Lejl talIrġulija. Kif jista’ wieħed iżomm kuntatt malKunsill u jibqa’ aġġornat dwar ħidmietu? Hemm il-websajt www.ktieb.org.mt (li tkun aġġornata spiss), paġna fuq il-Facebook u lindirizz elettroniku info@ktieb.org.mt Dan hu qasam xi ftit limitat u bosta drabi kontenut bħal dan se ssibu f’rivisti bħal Il-Malti, ~●~ Soluzzjoni Tisliba Kriptika 3 Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Koedituri: Alessandro Mangion u Louise Vella Koedituri Distribuzzjoni: Rowena Schranz u Maryanne Agius Distribuzzjoni Impaġnar ġnar: Chris Galea u Alan Delia Impa ġnar Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas isservizzi tagħha ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor millkontenut tiegħu.