l-aċċent Pubblikazzjoni tad-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea ◊ Numru 14 ◊ Ġunju 2016 L-EDITORJAL Wasalna fil-ħarġa numru 14. Din l-edizzjoni qed tagħti ftit pubbliċità lil-Linji Gwida Interni li d-Dipartiment tal-Malti talKummissjoni Ewropea nieda ftit tax-xhur ilu. Kien tabilħaqq f’loku li jkollna dokument ta’ referenza wieħed li jindirizza kwistjonijiet grammatikali u oħrajn marbuta mal-istil u malpunteġġjatura, u li jiġbor fih tagħrif marbut ma’ dokumenti partikolari. Kitba oħra tfakkar fit-topikalizzazzjoni bħala element naturali fittaħdit u bħala alternattiva għas-sintassi robotika li kultant tokkorri f’xi testi tradotti minħabba l-influwenza qawwija tas-sintassi tallingwa sors. It-tieni taqsima hi ddominata minn kwistjonijiet legali. Insemmu l-artiklu li jiddistingwi l-evażjoni u levitar tat-taxxa ta’ David Borg. Louiselle Saunier-Borg tagħtina artiklu dwar it-traduzzjoni tal-frażi provided for, filwaqt li Chris Vella jgħinna nifhmu l-kunċetti ta’ delitt u kważi delitt. Ivan Said jikteb dwar id-diversi tentattivi li saru biex tinqaleb għall-Malti d-Divina Commedia. Jagħtina wkoll artiklu dwar Paul Zahra, li rebaħ il-premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-ktieb fil-qasam tattraduzzjoni. F’din il-ħarġa nfakkru wkoll il-kittieb Taljan Umberto Eco li ħalliena fi Frar li għadda. Clare Vassallo, eks studenta tiegħu, tikteb dwar il-filosofija ta’ Eco b’rabta mat-teorija tattraduzzjoni. Qed noħorġu wkoll suppliment marbut mat-terminoloġija tal-Politika Agrikola Komuni. Minn din ledizzjoni dan għandu libsa ġdida ta’ glossarju fejn qed jingħata t-terminu bl-Ingliż u bil-Malti kif ukoll id-definizzjoni. Bħal dejjem nirringrazzjaw lill-kontributuri f’din ir-rivista li jaqsmu l-kitbiet riċerkati tagħhom malqarrejja ta’ l-aċċent. L-għan jibqa’ dejjem dak li nsaħħu s-sengħa tat-traduzzjoni u l-interess fi lsienna. Il-Bord Editorjali l-aċċent Ġunju 2016 IL-WERREJ BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta It-topikalizzazzjoni Il-Linji Gwida Interni għat-tradutturi talKummissjoni Mistoqsija u Tweġiba KELMA B’KELMA It-terminoloġija It-traduzzjoni tal-frażi legali provided for X’inhi d-differenza bejn evażjoni u evitar tattaxxa? Delitti u kważi delitti MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra Min ifittex, isib It-tradizzjoni tat-traduzzjoni “It-traduzzjoni hija l-lingwa tal-Ewropa” Umberto Eco Paul Zahra  Rebbieħ tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2015 Meta “kulħadd qiegħed jiddiletta jiġbor listampi tad-Divina Commedia”... Storja fil-qosor tal-qlib tal-poema ta’ Dante għall-Malti Ma’ din l-edizzjoni  Suppliment terminoloġiku dwar il-Politika Agrikola Komuni It-tim ta’ l-aċċent Koedituri: Louise Vella, Alan Delia Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar u disinn: Alan Delia Qari tal-provi finali: Marija Agius, Claire Bonello Editur tal-istil: Mark Amaira Segretarju Eżekuttiv: Ivan Said l-aċċent Ġunju 2016 BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta It-topikalizzazzjoni Mark Amaira t-titlu ta’ dan l-artiklu qed jirreferi għal wieħed mill-mekkaniżmi ewlenin sintattiċi, u allura semantiċi, ta’ lsienna. Din it-tema diġà semmietha Louise Vella f’Ġunju tal-2010 f’wieħed mill-artikli tat-tielet ħarġa ta’ l-aċċent dwar il-passiv.1 Iżda qabel nittratta t-topik, jeħtieġli nippreżenta kuntest li jgħinna nifhmuh aħjar. F’waħda mir-riċerki li għamilt fl-2014 fuq lordni tal-kostitwenti fis-sentenzi tal-Malti fost l-oħrajn wasalt għall-konklużjoni li l-verb jitħabat sew biex jibqa’ kemm jista’ jkun qrib l-oġġett, l-aktar dak dirett. Se nislet xi eżempji malajr: Pawlu bagħat il-ktieb lil Marija, jew Pawlu l-ktieb bagħat lil Marija, jew Pawlu lil Marija bagħat il-ktieb, jew Lil Marija bagħat il-ktieb Pawlu. Mhux ta’ b’xejn li f’sentenza tranżittiva, jiġifieri b’suġġett u b’oġġett, sibtha bi tqila biex nixħet is-suġġett bejn il-verb u loġġett, u mhux ta’ b’xejn lanqas li l-verb Malti jilqa’ l-pronomi mehmużin b’idejh miftuħa tant li jwaħħadhom miegħu morfoloġikament. Dawn il-pronomi ħafna drabi jkunu jirreferu għall-oġġett dirett eż: xtratni, jew għall-oġġett indirett eż: xtratli, jew għat-tnejn li huma f’daqqa eż: xtrathuli. Meta jinhemżu miegħu dawn it-tliet tipi ta’ suffissi pronominali, il-verb jikseb ċertu importanza sintattika, fis-sens li s-sentenza tkun tista’ tgħaddi mingħajr it-tliet elementi sintattiċi ewlenin: is-suġġett, l-oġġett dirett u loġġett indirett. Għax fit-taħdit, l-għarfien kuntestwali jintuża b’tali mod li l-verb bilpronomi mehmużin ikun biżżejjed għallkelliema biex jinftiehmu. Pereżempju meta ngħid Qlajtha dalgħodu aktarx kulħadd jifhimni li qed nirreferi għal xi għajta jew ċitazzjoni, meta ngħid Blajtu aktarx kulħadd jifhem li qed nitħaddet dwar xi riħ, jew meta nistaqsi Smajtuha l-aħwa? kulħadd iħares jistenna l-aħbar bil-kurżità. Minbarra dawn il-verbi bil-pronomi li saru espressjoni, il-kelliem, jekk ikun jaf li ssemmiegħ hu konxju mill-kuntest, jaf tiġih naturali li jħaddem dan il-mudell għall-bqija tal-verbi tranżittivi u ditranżittivi. Ngħidu aħna, flok jgħid Il-kappillan bagħat l-ittra lili, min ikun jaf x’qed jiġri jirnexxilu jifhem millewwel jekk jingħadlu Il-kappillan bagħathieli, jew sempliċiment Bagħathieli. Dawn il-kostruzzjonijiet għandhom x’jaqsmu ma’ dak li Borg u Azzopardi-Alexander (1997) isejħulu l-psewdopassiv, eż: Il-qattusa gidimha l-kelb u li, fil-Malti, Borg (2013) iqisu ferm aktar naturali mill-passiv bħal Il-qattusa ngidmet mill-kelb; speċjalment billi s-suġġett sfurzat bil-frażi mill-kelb f’din tal-aħħar isir fakultattiv u allura “jista’ jitħalla barra l-aċċent Ġunju 2016 għandu x’jaqsam ukoll mat-tifsir. L-eżempju ta’ Borg juri li l-oġġett ewlieni tassentenza hu l-pronom mehmuż -ha, filwaqt li loġġett topikalizzat fil-bidu tas-sentenza hu sekondarju. Din it-tennija tal-oġġett, tant frekwenti fit-taħdit, hi karatteristika li fillingwa nsejħulha ‘id-duplikazzjoni tal-oġġett’; u dwar dan nirreferi għal Čéplö f’Borg et al. (2014). Għal min jixtieq japprofondixxi, din il-pubblikazzjoni hi disponibbli mil-librerija tal-Kummissjoni Ewropea. mingħajr ma tiġi affettwata l-validità sintattika tas-sentenza.”2 Il-Prof. Borg jispjega li fil-każ tas-sentenza psewdopassiva Il-qattusa gidimha l-kelb, is-suġġett il-kelb xorta jibqa’ jidentifika l-aġent filwaqt li l-oġġett il-qattusa jibqa’ jidentifika l-pazjent – eżatt bħas-sentenza attiva Il-kelb gidem il-qattusa – madankollu loġġett qed jiġi topikalizzat u jinxteħet f’ras issentenza. Borg u Azzopardi-Alexander (2007) jiktbu li “t-topik ma jinvolvix relazzjoni grammatikali mal-bqija tas-sentenza, iżda relazzjoni aktar laxka ta’ natura 3 semantika/pragmatika” u allura dan kollu Il-lingwista Čéplö (2014) jispjega li fil-Malti loġġett topikalizzat mhux dejjem jinxteħet f’ras is-sentenza. Isemmi l-eżempju Fejn iridu jafu jużawha l-Bibbja biex... U jgħid ukoll li loġġett topikalizzat jista’ jkun oġġett dirett eż: Il-Kummissjoni, dan ir-rapport jixħitha f’baħar ta’ inkwiet jew oġġett indirett eż: IlKummissjoni, din id-Deċiżjoni tagħtiha setgħa biex... Ħafna minn dawn l-eżempji tattopikalizzazzjoni meħudin minn xogħolna juruna li l-markatur tal-oġġett lil jista’ jitħalla barra meta l-oġġett jiġi topikalizzat. Barra minn hekk jidher li t-topik mhux bilfors ikun l-oġġett tas-sentenza u li sentenza jaf ikollha aktar minn topik wieħed eż: L-isqof, littra, ilbieraħ bgħatnihielu, infatti Borg u Azzopardi-Alexander (2007) jispjegaw li fost l-oħrajn it-topik jista’ jkun:  is-suġġett tas-sentenza eż: Din il-bidla, il-prifinanzjament li jirċievu l-Istati Membri se żżidu sa 30%. frażi prepożizzjonali eż: Dan ir-rapport jispjega li d-Direttiva dwar l-Għasafar, kull Stat Membru jrid ikun konformi magħha sa tmiem l-2012. Meħuda minn korrispondenza bil-miktub mal-Prof. Albert Borg fl-2013 waqt diskussjoni fuq it-teżi talMasters. 3 Kwotazzjoni mill-paper ta’ Borg u AzzopardiAlexander, misluta mill-ġabra Introducing Maltese Linguistics, John Benjamins Publishing, 2009. l-aċċent Ġunju 2016 Din hi korretta daqs Dan ir-rapport jispjega li kull Stat Membru jrid ikun konformi mad-Direttiva dwar l-Għasafar sa tmiem l-2012. joħroġ bi traduzzjoni interessanti: Lalternattiva 3, l-esperti ta’ Franza, tarRepubblika Ċeka, tal-Bulgarija u tal-Polonja m’appoġġjawhiex. frażi avverbali eż: L-Inizjattiva tal-Garanzija għażŻgħażagħ, illum, il-Kummissjoni qed timpenja ruħha li żżidilha l-allokazzjoni baġitarja b’1.5% sa 30%. Dawn l-eżempji misluta mit-traduzzjonijiet tagħna juru biċ-ċar li t-topikalizzazzjoni ma tfeġġx biss fit-taħdit jew fit-traskrizzjonijiet tat-taħdit, iżda hi siewja wkoll fil-kitbiet bilMalti u fit-traduzzjonijiet għall-Malti. Dan laħħar laqqgħuni ma’ dan l-eżempju bl-Ingliż: Option 3 was not supported by the French, Czech, Bulgarian and Polish experts. It-traduttur kien bejn ħaltejn kif se jittraduċiha din is-sentenza, jekk hux L-alternattiva 3 ma kinitx appoġġjata mill-espert Franċiż, Ċek, Bulgaru u Pollakk jew L-alternattiva 3 ma kinitx appoġġjata mill-esperti ta’ dawn ilpajjiżi: Franza, ir-Repubblika Ċeka, ilBulgarija u l-Polonja, eċċ. u għalhekk talab ilperspettiva tal-Prof. Filwaqt li jsejjes fuq l-għarfien li għandu fittopikalizzazzjoni, il-Prof. Borg irnexxielu “Dawn l-eżempji misluta mittraduzzjonijiet tagħna juru biċ-ċar li ttopikalizzazzjoni ma tfeġġx biss fittaħdit jew fit-traskrizzjonijiet tat-taħdit, iżda hi siewja wkoll fil-kitbiet bil-Malti u fit-traduzzjonijiet għall-Malti.” “Il-kategoriji grammatikali tal-Malti: ilverbi, in-nomi u l-aġġettivi.” Teżi tal-MA, LUniversità ta’ Malta, 2014. Malta: LUniversità ta’ Malta, 1973. F’Introducing Maltese Linguistics, editjat minn Bernard Comrie, Ray Fabri, Manwel Mifsud, E. Hume, T. Stolz, u M. Vanhove. Fabri, Ray, u Albert Borg. Rabat, il-Marokk, 2000. Rabat, il-Marokk, 2000. Ewropea mal-Kummissjoni l-aċċent Ġunju 2016 Il-Linji Gwida Interni għattradutturi tal-Kummissjoni Louise Vella l-2009, id-Dipartiment tal-Malti fidDirettorat tat-Traduzzjoni kien għadu qed jitmexxa mill-Kap tad-Dipartiment Spanjol, is-Sur Francisco Valeri Cobo. Għalkemm il-Malti ma kienx jitkellmu, is-Sur Valeri kien jgħaddilna enerġija pożittiva biex nieħdu l-inizjattivi li hu kien jemmen fihom b’qalbu kollha. Kien ħeġġeġ lil uħud minna biex nibdew naħdmu fuq rivista li tindirizza ħwejjeġ rilevanti għall-istituzzjonijiet kollha, u li kellha sservi ta’ pont bejniethom kif ukoll mal-professjonisti tal-lingwa li jinsabu f’Malta. U twieled l-aċċent. Kien saħaq ħafna wkoll dwar il-bżonn li d-Dipartiment ikollu dokument ta’ referenza wieħed, speċi ta’ gwida tal-istil komuni għall-unitajiet differenti. Dak iż-żmien konna għadna naħdmu fi tliet unitajiet (illum fi tnejn). Fin-nuqqas ta’ dokumentazzjoni, ma tiskantax li unità ġieli kienet tadotta prassi li ma taqbilx eżatt ma’ dik f’xi unità oħra. Fl-2009, bl-involviment tas-Sur Joe Caruana (dak iż-żmien kap ta’ waħda mit-tliet unitajiet) beda x-xogħol fuq gwida tal-istil interna. Minn dakinhar id-Dipartiment tal-Malti talKummissjoni Ewropea organizza bosta seminars bil-ħsieb li t-tradutturi jkunu jistgħu jwasslu l-mistoqsijiet tagħhom anke huma direttament lir-riċerkaturi tal-lingwa. Barra minn hekk, kemm-il darba bgħatna xi mistoqsijiet lill-Kunsill tal-Malti jew lil membri mid-Dipartiment tal-Malti talUniversità. Il-pubblikazzjoni li għadna kif nedejna bħala Dipartiment, jiġifieri Il-Linji Gwida Interni, tinkludi bosta tweġibiet li għaddewlna l-Prof. Albert Borg, il-Prof. Ray Fabri, il-Prof. Li ma kienx għalihom u għas-Sur Joe Caruana, ma kienx ikollna l-linji gwida sodi li qed nibbenefikaw minnhom illum. Il-linji gwida qassamniehom fi tliet partijiet. Lewwel parti tindirizza kwistjonijiet grammatikali u nistennew li din tibqa’ tikber. It-tieni taqsima tiffoka iktar fuq ħwejjeġ marbuta mal-istil u mal-punteġġjatura, u minbarra li tfakkar fl-importanza ta’ Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali, tiggwida littraduttur dwar l-istil li jrid jimxi miegħu meta jittraduċi dokumenti li ma jkunux se jiġu ppubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali. l-aċċent Ġunju 2016 taqsima sservi ta’ ċentru fejn jinġabru tagħrifiet marbuta ma’ dokumenti speċifiċi u li jkunu ġew iċċirkolati internament: m’hemm xejn fiha marbut mal-grammatika jew mal-istil. Insistejna wkoll dwar l-importanza tal-kitba b’Malti ċar u korrett. Aħna mhux liġijiet biss nittraduċu. Filwaqt li r-reġistru legali jiddetta lingwaġġ partikulari f’testi partikulari, fil-bqija tad-dokumenti rridu nżommu f’moħħna udjenza iktar wiesgħa. F’idejna ġieli jiġu stqarrijiet għall-istampa, fuljetti u powsters informattivi, kotba għat-tfal tal-iskola, xi skript biex jinqara waqt filmat... testi fejn il-lingwaġġ legali mhux postu. Huwa għalhekk li fil-linji gwida kkoperajna filqrib mas-Sur Joe Mizzi tal-Uffiċċju talPubblikazzjonijiet. Bis-saħħa tiegħu, littradutturi wassalnielhom tabella li telenka b’mod ċar ħafna liema huma d-dokumenti li jmorru fil-Ġurnal Uffiċjali u liema le. Saħansitra indikajna liema huma d-dokumenti li minn idejna jgħaddu għand il-qarrejja talprovi. Ngħidu aħna, l-istqarrijiet għall-istampa u d-diskorsi tal-Kummissarji ma jgħaddux għand il-qarrejja tal-provi għall-iskrutinju tagħhom. Fl-2015, ir-responsabbiltà għal-Linji Gwida Interni għaddiet fʼidejn il-Grupp Lingwistiku li twaqqaf biex jittratta l-kwistjonijiet lingwistiċi u stilistiċi tad-Dipartiment. Il-Linji Gwida Interni tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea jinsabu fuq l-internet: http://ec.europa.eu/translation/maltese/guidelines/ documents/styleguide_maltese_dgt_mt.pdf Louise Vella hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea Silta minn Il-Linji Gwida Interni L-artiklu fit-titli u fit-tabelli Fil-Malti l-artiklu jifforma parti integrali min-nom definit. Iżda kien sar qbil interistituzzjonali li fit-titli li jidhru fil-leġiżlazzjoni u fit-tabelli jew fl-istampi, l-artiklu – meta possibbli – ma jinkitibx. Ir-raġuni għal dan ma kinitx waħda grammatikali iżda purament stilistika. Għaldaqstant, meta l-grammatika assolutament ma tippermettix li l-artiklu jitwaqqa’, dan m’għandux jitneħħa. Ikun xi jkun il-każ, fit-test innifsu xorta waħda nżommu l-artiklu ma’ dik it-taqsima tat-test, jiġifieri minflok: niktbu: Kif stipulat f’Artikolu 2 Kif stipulat fl-Artikolu 2 Kif imniżżel f’Kapitolu 6 Kif imniżżel fil-Kapitolu 6 Meta nirreferu għal Regolament, Direttiva, Deċiżjoni jew għal xi Kawża jew Sentenza tal-Qorti, irridu nużaw l-artiklu, u anki fin-noti tal-qiegħ kif tispjega Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali p. 98: 1 Ir-Regolament (KE) Nru 1186/2009 dwar it-twaqqif ta’ skema Komunitarja ta’ dazji doganali... 2 Il-Kawża T-372/14, HK Intertrade Co. Ltd SA vs il-Kunsill... l-aċċent Ġunju 2016 Il-promoturi ta’ din il-pubblikazzjoni tawna l-permess nirriproduċu dan il-powster pubbliċitarju. l-aċċent Ġunju 2016 Il-Kunsill Nazzjonali Ilsien Malti http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/ mistoqsijiet?id=91 Mistoqsija: 61.3 “millimetru” jew “millimetri” xita? oluzzjonijiet bħal dawn (għal problemi relattivament ġodda) ma jaqgħux missema, u ma jivvintahomx min jistudja llingwa. Ifittixhom fil-lingwa stess, fuq fomm in-nies, u  iktar iva milli le  isib tweġiba li jista’ japplikaha għall-każ ġdid tiegħu. Issa lMalti forsi ma kellux id-deċimali minn dejjem, imma frazzjonijiet kellu. Għalhekk, b’dan il-mudell tal-frazzjonijiet nista’ nsolvi l-problema tad-deċimali. Mela, bil-mudell ta’ ħames galluni u nofs nista’ nibni: - wieħed u sittin millimetru punt tlieta (u mhux wieħed u sittin punt tlieta millimetri) - erba’ litri punt sebgħa (u mhux erbgħa punt seba’ litri) - seba’ gradi punt tnejn (u mhux sebgħa punt tnejn gradi) Iktibhom skont kif taqrahom. U minħabba li din is-soluzzjoni timxi mas-sintassi li dejjem uża l-kelliem Malti, tinħass ħafna iktar naturali u ħafna inqas imqanżħa. Jekk ikollna “5 and a half gallons of water” ilkoll ngħidu ħames galluni u nofs ilma (u mhux ħamsa u nofs galluni ilma). Mela filMalti l-ewwel tagħti l-kejl is-sħiħ u mbagħad issemmi l-frazzjoni tas-sħiħ. Nota: Dwar l-istess suġġett tista’ taqra wkoll l-artiklu ta’ David Agius Muscat fil-ħarġa nru 7 ta’ l-aċċent: http://ec.europa.eu/translation/maltese/magazine/ documents/issue_07_mt.pdf l-aċċent isellem lil Ċikka. Prosit, Ċikk! l-aċċent Ġunju 2016 KELMA B’KELMA It-terminoloġija It-traduzzjoni tal-frażi legali provided for Louiselle Saunier-Borg ħna u nittraduċu, speċjalment il-liġijiet tal-Unjoni Ewropea mill-verżjoni Ingliża, ta’ sikwit niltaqgħu mal-frażijiet li ġejjin: provided for... /stipulated in... /established in... /as foreseen in... /as set out... Kemm-il darba niġu f’dubju jekk dawn il-frażijiet ifissrux l-istess ħaġa. F’dan l-artiklu se nipprova nwieġeb din ilmistoqsija. Fit-traduzzjonijiet tiegħi, stipulat nużaha l-aktar għal set out, established in (għalkemm għal dawn tal-aħħar nippreferi nuża l-verb stabbilit) jew għal as laid down in the law. Il-verb previst (inkella kif previst jew jipprevedi) nużah l-aktar għal foreseen jew provided for. Jekk ikolli nispjega għalfejn nagħmel din id-differenza, nammetti li hija aktar kwistjoni ta’ preferenza personali milli ta’ għażla msejsa fuq raġunament oġġettiv. Iżda peress li kultant żmien din ilkwistjoni terġa’ titqajjem fostna, għamilt sforz biex nindagaha ftit aktar fil-fond, speċjalment mil-lat lingwistiku u mil-lat legali. Iddeċidejt li nieħu l-lingwa Ingliża bħala l-punt tat-tluq minħabba li b’mod ġenerali nittraduċu minnha, ħaġa li kultant toħloq problemi fir-reġistru legali Malti. Li kieku nittraduċu mit-Taljan jew mill-Franċiż, l-affarijiet ikunu aktar faċli. Mid-dehra l-kwistjoni tat-traduzzjoni ta’ provided for tinqala’ aktar ta’ spiss meta nittraduċu mill-Ingliż, għax dak li jkun jiġih suspett jekk għandux juża previst jew ipprovda. Li kieku nittraduċu dejjem mill-Franċiż jew mit-Taljan il-kwistjoni żgur li ma tqumx minħabba li huma fil-biċċa l-kbira jużaw il-verbi ‘prevoit/previsto’. 3 Collins jispjega li l-etimoloġija tal-kelma provide hija mil-Latin providere, minn pro (beforehand) + videre (to see). l-aċċent Ġunju 2016 Min-naħa l-oħra, id-definizzjoni fl-istess dizzjunarju tal-verb to stipulate hija - 1. [...]to specify, often as a condition of an agreement. Minflok il-kelma foreseen, fit-titolu setgħet faċilment intużat il-frażi provided for. Iżda għat-traduzzjoni provide for, wieħed jista’ faċilment juża l-verb jistipula minflok previst... u jkun qed jgħid eżattament l-istess ħaġa. Kollox jikkonferma li filwaqt li l-verb to provide huwa pjuttost ġenerali u jista’ jintuża faċilment f’diversi ċirkostanzi, il-verb to stipulate huwa aktar speċifiku u saħansitra ħafna aktar marbut ma’ ċirkostanzi legali. Wara diskussjonijiet ma’ xi wħud minn sħabi l-avukati, skoprejt ukoll li għalkemm wieħed jista’ jissuspetta li provided for u jipprevedi jistgħu jitqiesu ħbieb foloz, dan mhuwiex ilkaż: fl-Ingliż, il-kelma foreseen (il-verb previst fil-veru sens tal-kelma) ġieli tintuża b’mod interkambjabbli ma’ provided for. Lintenzjoni tal-leġiżlatur hija dejjem l-istess, jiġifieri li l-leġiżlatur ħaseb għalihom jew semmihom f’dak l-Artikolu partikolari. Ngħidu 4 L-aktar ħaġa li laqtitni f'din iddefinizzjoni kienet l-etimoloġija tal-kelma stipulate. Għalkemm tajjeb insemmu wkoll li l-użu ta’ foresee, bħala sinonimu ta’ to provide, huwa żbaljat: [...] l-aċċent Ġunju 2016 Fil-fatt, meta wieħed jikkonsulta l-Korpus tal-Malti6 jiskopri li għal previst hemm diversi entrati relatati mal-liġi Maltija. Iżda l-għadd ta’ entrati għal stipulat (u kklassifikati bħala ‘LAW’) huwa konsiderevolment akbar.7 Meta tkellimna mas-Sur Imħallef Emeritu Giovanni Bonello, hu stqarr magħna li fil-passat l-aktar espressjoni li kienet tintuża kienet, “kif ikkontemplat” u għaldaqstant fittixt ukoll din il-frażi fil-Korpus. Tnejn u tletin mid-diversi entrati li sibt kienu speċifikament relatati mal-liġi Maltija u dik Ewropea u l-biċċa l-kbira minnhom kienu relatati ma’ dokumenti mfassla jew diskussi fil-Parlament Malti. Waqt li kienu għaddejjin id-diskussjonijiet ikkonkludejna wkoll li fil-kuntest ġuridiku Malti pprovda għal u pprovda ma jintużawx. Naraw li dan japplika anki fit-Taljan, naturalment minħabba li ttermini ġuridiċi tagħna ġejjin minnu. Għal provided for, it-Taljani jużaw ‘previsto’ jew ‘stabbilito’. Dan komplejt nikkonfermah meta erġajt dort għall-Korpus Malti: fil-kuntest legali ssib biss żewġ entrati bil-verb ipprovda għal jew ipprovda. Kollox jindika li din it-traduzzjoni nħolqot mittradutturi tal-istituzzjonijiet Ewropej. Abbażi tat-tiftix tiegħi nikkonkludi li previst, stipulat jew ikkontemplat jistgħu jintużaw b’mod interkambjabbli għat-traduzzjoni ta’ provided for. Nistgħu nkomplu nargumentaw ukoll, iżda, li abbażi tad-definizzjonijiet bl-Ingliż li slitt iktar ’il fuq, tal-entrati fil-Korpus Malti u anki tas-sorsi Taljani8, jidher li stipulat hija l-aktar waħda idonea. Li hu żgur huwa li pprovda jew ipprovda għal mhijiex traduzzjoni korretta ta’ provided for. Fejn jidħlu l-frażijiet established in u as set out, nistgħu nużaw it-terminu stabbilit, xi ħaġa li ma toħloqx kunflitt, speċjalment meta nsegwu l-eżempju Franċiż jew dak Taljan. Frażi bl-Ingliż Traduzzjoni ppreferuta Traduzzjoni żbaljata previst; stipulat; ikkontemplat ipprovda għal stabbilit Nixtieq inrodd ħajr lil Andrew Sammut, Ian Zammit, Colette Bugeja u Flavia Chetcuti tal-għajnuna. Ħajr ukoll lis-Sur Imħallef Emeritu Giovanno Bonello tal-osservazzjonijiet tiegħu. Dr Saunier-Borg hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea 6 http://mlrs.research.um.edu.mt/ Ikklassifikati bħala ‘Law’ għoddejt 18-il entrata għal previst u 250 entrata għal stipulat. l-aċċent Ġunju 2016 X’inhi d-differenza bejn evażjoni u evitar tat-taxxa? Is-sena li għaddiet smajna bil-każ imsejjaħ Lux Leaks, li kien jirrigwarda ftehimiet bejn il-pajjiż fejn ninsabu, il-Lussemburgu, u diversi kumpaniji dwar il-ħlas ta’ taxxa minn dawn il-kumpaniji b’rati favorevoli għalihom. Dan l-artiklu ma jitkellimx fuq dan il-każ, iżda huwa relatat mas-suġġett li nixtieq nistħarreġ, jiġifieri d-differenza bejn evażjoni u evitar (tat-taxxa). Bl-Ingliż hemm il-kunċetti ta’ tax evasion u tax avoidance. Għal dawn iż-żewġ termini, fid-dizzjunarju tal-Prof. J. Aquilina hemm dawn it-tifsiriet: għal tax avoidance, ‘arranġament tal-finanzi b’mod li wieħed inaqqas mill-ħlas tat-taxxa’, u għal tax evasion, ‘evażjoni/ħrib tat-taxxa’.1 Hawnhekk diġà għandna spjegazzjoni filqosor tad-differenza bejn iż-żewġ kunċetti. Tax evasion is when you escape tax by unlawful means”.2 Fi kliem ieħor, evażjoni tat-taxxa hija meta xi ħadd jonqos milli jħallas taxxa li skont il-liġi għandu jħallas, u evitar tat-taxxa huwa arranġament legali li bih titħallas l-inqas taxxa possibbli. Il-kunċett ta’ evitar tat-taxxa huwa iktar diffiċli li jiġi spjegat. Imħallef mill-Indja fisser li l-evitar tat-taxxa hu l-arti ta’ kif tevita t-taxxa mingħajr ma tikser il-liġi.3 Il-Qorti talĠustizzja tal-Unjoni Ewropea għamlet din id2 l-aċċent Ġunju 2016 distinzjoni u rreferiet ukoll għall-evitar tattaxxa bħala arranġamenti artifiċjali intiżi għallevitar tal-liġi tat-taxxa.4 Fi kliem il-Viċi President tal-Qorti talĠustizzja tal-Unjoni Ewropea, Koen Lenaerts, “In the field of direct taxation, it is of paramount constitutional importance to draw a conceptual distinction between 'tax mitigation’ (or 'tax avoidance’) and 'tax evasion’, since that Bħala eżempju jista’ jingħad li ġie deċiż millQorti tal-Ġustizzja li m’hemmx preżunzjoni ta’ evażjoni tat-taxxa meta jkun hemm “issempliċi fatt li kumpanija residenti toħloq stabbiliment sekondarju, bħal sussidjarja, fi Stat Membru ieħor”, iżda “miżura nazzjonali li 5 Lankhorst-Hohorst GmbH vs Finanzamt Steinfurt, issentenza tat-12 ta’ Diċembru 2002 (C:324/00, EU:C:2002:749), mhux tradotta bil-Malti. l-aċċent tirrestrinġi l-libertà tal-istabbiliment tista’ tiġi ġġustifikata meta hija intiża speċifikament għal skemi purament artifiċjali li għandhom l-għan li jaħarbu l-leġiżlazzjoni tal-Istat Membru kkonċernat”.6 Bil-Franċiż, évasion fiscale tfisser evitar tattaxxa u mhux evażjoni tat-taxxa, filwaqt li l-evażjoni tat-taxxa tissejjaħ fraude fiscale. Ġunju 2016 Id-distinzjoni mhux dejjem hija daqshekk ċara għax ċerti sistemi ta’ evitar tat-taxxa jistgħu jitqiesu illegali jekk imorru kontra d-dritt talUnjoni Ewropea. Diversi liġijiet ukoll jippruvaw isibu sistemi kif ma jkunx hemm evitar tat-taxxa. Pereżempju l-liġi Maltija, flAtt dwar it-Taxxa fuq l-Income10, fost l-oħrajn issemmi, fl-Artikolu 51(1), li: “Meta xi skema li tnaqqas l-ammont ta’ taxxa li għandu jitħallas minn xi persuna tkun artifiċjali jew fittizja jew li fil-fatt ma ngħatalhiex effett, ilKummissarju għandu jinjora l-iskema u l-persuni konċernati jiġu intaxxati skont hekk”. U fl-Artikolu 95, li: “Meta, fil-fehma tal-Kummissarju, isiru sensiela ta’ operazzjonijiet bil-għan waħdani jew ewlieni li jitnaqqas l-ammont ta’ taxxa li għandu jitħallas minn xi persuna bit-tħaddim taddispożizzjonijiet dwar kreditu ta’ taxxa barranija b’rata waħda li jinsabu fl-artikoli minn 92 sa 94, dik il-persuna tkun intaxxata daqslikieku ddispożizzjonijiet ma kinux japplikaw”. Sfortunatament spiss isir l-iżball li dawn ilkunċetti jiġu tradotti ħażin. Eżempju ċar ta’ dan jinsab fuq is-sit web tal-Kummissjoni Ewropea, fejn fil-verżjoni Ingliża hemm “The fight against tax fraud and tax evasion” waqt li dik Franċiża tgħid “La lutte contre la fraude et l’évasion fiscales”. Is-sentenza tat-12 ta’ Settembru 2006, Cadbury Schweppes et (C:196/04, EU:C:2006:544, il-punti 50 u 51). Dawn id-dispożizzjonijiet itendu li jċajpru ddistinzjoni bejn iż-żewġ kunċetti. Madankollu jidhirli li huwa importanti li din id-distinzjoni ssir, speċjalment fit-traduzzjoni ta’ dawn ittermini. Dr Borg huwa ġurista lingwista mal-Qorti Eweropea tal-Ġustizzja Il-Kapitolu 123 tal-Liġijiet ta’ Malta: http:// justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx? app=lom&itemid=8658&l=2 l-aċċent Ġunju 2016 Delitti u kważi delitti Chris Vella Nota: Id-distinzjoni bejn it-terminu reat u tterminu delitt konna ttrattajnieha fil-ħarġa nru 4 ta’ din ir-rivista f’artiklu miktub minn Alan Xuereb. F’dan l-artiklu, Chris Vella jkompli japprofondixxi din id-distinzjoni u saħansitra jiddistingwi bejn delitt u kważi delitt. il-Malti mitkellem, bil-kelma delitt ħafna drabi nifhmu qtil jew omiċidju. Fil-kuntest legali, madankollu, għandha tifsira ħafna iktar wiesgħa minn hekk. F’dan lartiklu se naraw wieħed x’jifhem bil-kelma delitt fil-kamp tad-Dritt Kriminali Malti u bilkliem delitti u kważi delitti fil-kamp tad-Dritt Ċivili Malti. Se naraw ukoll jekk irresponsabbiltà bbażata fuq delitti jew kważi delitti hijiex riflessa wkoll fl-ambitu tad-Dritt Ewropew. Skont l-Artikolu 2 tal-Kodiċi Kriminali Malti, “ir-reati jitqassmu f’delitti u kontravvenzjonijiet”. Mela kull reat li ma jaqax taħt il-klassifikazzjoni ta’ kontravvenzjoni jaqa’ neċessarjament taħt il-klassifikazzjoni ta’ delitt. Id-delitti huma l-iktar reati serji, dak li bl-Ingliż ħafna drabi nirreferu għalihom bħala crimes. Il-pieni għal dawn ir-reati huma: (a) ilpriġunerija; (b) ir-reklużjoni; (ċ) linterdizzjoni; u (d) il-multa. Għallkontravvenzjonijiet, min-naħa l-oħra, il-pieni stabbiliti huma: (a) id-detenzjoni; (b) lammenda; u (ċ) iċ-ċanfira jew it-twiddiba. Issa l-istess kodiċi kriminali jipprovdi li kull reat jagħti lok għal azzjoni kriminali u għal azzjoni ċivili. L-azzjoni kriminali titmexxa quddiem il-qrati ta’ ġuriżdizzjoni kriminali, u biha tintalab piena kontra l-persuna akkużata. Din l-azzjoni hija essenzjalment pubblika. Din tmiss lill-Istat u titmexxa f’isem ir-Repubblika ta’ Malta mill-Pulizija Eżekuttiva jew l-Avukat Ġenerali, skont kif previst mil-liġi. Min-naħa loħra, l-azzjoni ċivili titmexxa quddiem il-qrati ta’ ġuriżdizzjoni ċivili. Din l-azzjoni hija ta’ natura privata u permezz tagħha persuna (attriċi) taġixxi kontra persuna oħra (konvenuta) li allegatament tkun ikkawżat ħsara lill-attriċi bħala konsegwenza ta’ reat. B’din l-azzjoni, il-persuna attriċi titlob kumpens għall-ħsara li tkun saritilha bit-twettiq ta’ dan ir-reat. Biex nifhmu aħjar, is-serq huwa eżempju ta’ reat kriminali li jaqa’ taħt il-klassifikazzjoni ta’ delitt. Dan id-delitt jagħti lok għal dawn limsemmija żewġ tipi ta’ azzjonijiet legali. Blazzjoni kriminali, l-Istat jitlob il-kundanna tal-akkużat għall-piena ta’ priġunerija li tvarja skont iċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ. Blazzjoni ċivili, min-naħa l-oħra, il-persuna misruqa taġixxi kontra l-persuna li tkun wettqet is-serq sabiex din tiġi kkundannata troddilha lura l-oġġetti misruqa u/jew tikkumpensaha għal kwalunkwe dannu soffert bħala konsegwenza ta’ dan is-serq. Mela dan listess att, li jikkostitwixxi delitt skont id-Dritt Kriminali, jagħti lok għal żewġ azzjonijiet differenti bi skopijiet differenti. l-aċċent Ġunju 2016 L-azzjoni ċivili hija speċifikament irregolata minn dispożizzjonijiet li jinsabu fil-Kodiċi Ċivili Malti. Fil-fatt, taħt it-titolu ta’ dan il-kodiċi li jirrigwarda l-obbligazzjonijiet, insibu s-subtitolu: ‘Fuq idDelitti u Kważi-delitti’. Il-verżjoni Ingliża tal-Kodiċi Ċivili Malti tuża t-termini ‘Of Torts and QuasiTorts’. Dan jittratta s-suġġett ta’ meta persuna tkun responsabbli għal ħlas ta’ ħsarat ikkawżati lil persuna oħra. Skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan is-subtitolu, kull persuna għandha twieġeb għallħsara li tiġri bi ħtija tagħha (Artikolu 1031). Il-liġi tqis li jkun fi ħtija kull min bl-għemil tiegħu ma jużax il-prudenza, id-diliġenza u l-ħsieb ta’ missier tajjeb tal-familja (bonus pater familias). Ħadd ma jwieġeb, fin-nuqqas ta’ dispożizzjoni espressa tal-liġi, għall-ħsara li tiġri minħabba nuqqas ta’ prudenza, ta’ diliġenza jew ta’ ħsieb fi grad ikbar (Artikolu 1032). Fi kliem ieħor, bħala regola ġenerali, ħadd mhuwa mistenni jżomm livell ta’ attenzjoni ogħla minn dak mistenni minn missier tajjeb tal-familja. Skont l-Artikolu 1033, “[k]ull min, bil-ħsieb jew mingħajr ħsieb li jagħmel deni, għax ikun irid jew b’nuqqas ta’ diliġenza, ta’ prudenza jew ta’ ħsieb, jagħmel jew jonqos li jagħmel xi ħaġa li biha jikser xi dmir impost mil-liġi, hu obbligat għall-ħlas tal-ħsara li tiġri minħabba f’hekk.” L-enfasi qiegħda fuq il-ksur ta’ ‘xi dmir impost mil-liġi’, u dan kemm jekk wieħed jaġixxi bil-‘ħsieb li jagħmel deni’ kif ukoll jekk le. Fil-fatt, fil-kuntest ċivili, il-kunċetti ta’ delitt u kważi delitt huma marbuta, minn naħa, ma’ kull azzjoni doluża jew intenzjonata li tagħmel ħsara u, min-naħa l-oħra, ma’ kull azzjoni kolpuża (negliġenza) jew ma’ kwalunkwe ksur ieħor ta’ dmir impost mil-liġi. B’mod partikolari, il-kunċett ta’ kważi delitt għandu portata ferm wiesgħa u jinkludi saħansitra azzjonijiet jew ommissjonijiet li ma jikkostitwux neċessarjament reati kriminali. Il-Kodiċi Ċivili jipprevedi diversi sitwazzjonijiet ta’ ħtija li mhumiex marbuta mal-intenzjoni doluża tal-persuna responsabbli. Hekk, pereżempju, insibu sitwazzjonijiet ta’ responsabbiltà ċivili ta’ persuna għal aġir ta’ persuna oħra jew ta’ annimal li għalih hija tkun responsabbli. B’dan il-mod insibu fl-Artikolu 1034 tal-istess kodiċi li “kull persuna li tieħu ħsieb ta’ minuri, jew ta’ persuna b’diżordni mentali jew kundizzjoni oħra, li tagħmilha inkapaċi li tieħu ħsieb ħwejjiġha, tkun responsabbli għall-ħsara li jagħmel dak il-minuri jew dik il-persuna meta tonqos milli tieħu l-ħsieb ta’ missier tajjeb tal-familja [sic] biex il-fatt ma jiġrix”. B’mod simili, insibu wkoll li s-sid ta’ annimal iwieġeb għall-ħsara li dak l-annimal jikkaġuna, sew jekk ikun jinsab taħt idejh kemm jekk ikun intilef jew ħarab (Artikolu 1040). Insibu wkoll li kull min iqabbad persuna li mhix ta’ ħila għal xi xogħol jew servizz ieħor, jew li ma jkollux raġun jaħseb li hija ta’ ħila, hu obbligat jagħmel tajjeb għall-ħsara illi dik il-persuna, minħabba n-nuqqas ta’ ħila tagħha, tikkaġuna lil ħaddieħor fl-eżekuzzjoni tax-xogħol jew servizz hawn fuq imsemmi (Artikolu 1037). Hemm ukoll prevista r-responsabbiltà ta’ lukandier fil-każ ta’ ħsara jew telf ta’ proprjetà li tkun inġiebet fil-lukanda minn xi alloġġjant. Tali responsabbiltà tkun illimitata jekk, inter alia, il-ħsara tkun ġiet ikkaġunata, volontarjament jew minħabba negliġenza, anki fi grad żgħir ħafna, mil-lukandier jew minn persuna fl-impjieg tiegħu jew minn xi persuna li huwa jkun responsabbli għall-għemil tagħha (Artikolu 1039). Il-Kodiċi Ċivili jipprevedi wkoll responsabbiltà ta’ sid ta’ bini għall-ħsara li ssir mit-tiġrif tal-bini, meta dan it-tiġrif jiġri minħabba l-aċċent Ġunju 2016 nuqqas ta’ tiswijiet, jew minħabba difett fix-xogħol tal-bini kemm-il darba huwa kien jaf b’dan iddifett jew kellu raġun jaħseb li kien hemm tali difett (Artikolu 1041). Ir-responsabbiltà għad-danni għalhekk tmur ferm lil hinn mit-twettiq ta’ azzjoni ta’ ħsara b’mod intenzjonat. Huwa suffiċjenti li d-danni jkunu riżultat ta’ nuqqas ta’ tħaris ta’ xi dmir jew obbligu impost mil-liġi sabiex tinħoloq tali responsabbiltà fl-ambitu tal-kunċett ta’ kważi delitt. Tali responsabbiltà ċivili għal danni tinsab stabbilita wkoll fil-kuntest tad-Dritt Ewropew. It-tieni paragrafu tal-Artikolu 340 tat-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea jipprovdi li “[f]ilkaż ta’ responsabbiltà mhux kuntrattwali, l-Unjoni għandha, skont il-prinċipji ġenerali komuni għal sistemi legali tal-Istati Membri, tagħmel tajjeb għal kull dannu kkaġunat mill-istituzzjonijiet tagħha jew mill-impjegati tagħha fit-twettiq ta’ dmirijiethom.” F’dan ir-rigward, il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja pprovdiet li sabiex ikun hemm tali responsabbiltà jeħtieġ li jiġu ppruvati tliet rekwiżiti: in-nuqqas min-naħa ta’ istituzzjoni jew l-impjegati tagħha; id-dannu kkawżat lillpersuna li tressaq il-kawża; u r-rabta kawżali bejn in-nuqqas u d-dannu (Lütticke vs IlKummissjoni, Kawża 4/69, 1971). Dawn huma, fil-fatt, rekwiżiti bażiċi li huma komuni għal diversi sistemi legali madwar l-Ewropa, fosthom dik Maltija, li tipprevedi rekwiżiti simili għallistabbiliment tar-responsabbiltà delittwali jew kważi delittwali. Interessanti ferm kif tali responsabbiltà ġiet stabbilita wkoll fil-kuntest ta’ nuqqas ta’ Stat Membru fil-konfront taċ-ċittadini tiegħu bħala benefiċjarji tad-drittijiet stabbiliti favur tagħhom mid-Dritt Ewropew. Minkejja li t-Trattat ma jipprevedix espressament tali responsabbiltà, il-Qorti talĠustizzja tal-Unjoni Ewropea stabbiliet tali responsabbiltà fuq il-bażi tal-premessa li l-effettività sħiħa tar-regoli tal-Unjoni kif ukoll il-protezzjoni tad-drittijiet li dawn jirrikonoxxu jiddgħajfu jekk l-individwi ma jkollhomx il-possibbiltà jiksbu kumpens meta d-drittijiet tagħhom jinkisru minħabba ksur tad-dritt tal-Unjoni imputabbli lil Stat Membru. B’hekk, pereżempju, Stat Membru jkun responsabbli għad-danni sostnuti miċ-ċittadini tiegħu meta tali Stat Membru jonqos milli jimplimenta Direttiva li tistabbilixxi drittijiet favur tali ċittadini (Kawżi magħquda Francovich u Bonifaci et, C-6/90, 1991). Stat Membru jkun ukoll responsabbli għad-danni sofferti minn individwu li, fi proċeduri legali quddiem qorti domestika tal-aħħar istanza, jisfa ppreġudikat minħabba li tali qorti tinterpreta ħażin id-Dritt Ewropew wara li tkun għażlet li ma tirreferix il-kwistjoni lill-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea (Kawża Traghetti del Mediterraneo SpA vs L-Italja, C-173/03, 2006). Għaldaqstant, f’każ ta’ ksur ta’ obbligu bħal dawn l-eżempji indikati, l-individwu li jsofri danni minħabba tali ksur jista’ jaġixxi kontra l-Istat quddiem qorti nazzjonali li fuq il-bażi tarresponsabbiltà delittwali jew kważi delittwali tordna lill-istess Stat jagħmel tajjeb għal tali danni. Skont il-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea, tali responsabbiltà tal-Istat hija inerenti għallordinament ġuridiku tal-Unjoni Ewropea. Dr Vella huwa ġurista lingwista mal-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja l-aċċent Ġunju 2016 MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra al-introduzzjoni tal-kompjuters kienu ħafna dawk li bassru li se jasal żmien meta l-karti ma jintużaw qatt iżjed. Iżda l-viżjoni ta’ uffiċċju mingħajr karti qatt ma mmaterjalizzat (għalkemm, biex ngħidu kollox, naqsu ħafna). Il-qarrejja elettroniċi bħall-Kindle, flimkien mal-proġett tal-Google – Google books1 – u użu aktar mifrux ta’ servizzi ta’ riċerka onlajn minn pubblikaturi stabbiliti, jidher li qed isiru aktar popolari mill-pubblikazzjonijiet 2 stampati. Mhux ta’ b’xejn li fl-2011 kien tħabbar li l-kotba elettroniċi fuq amazon.com bdew jinbiegħu aktar mill-kotba stampati. U din hi x-xejra fl-industrija globali talpubblikazzjonijiet. Il-vantaġġi tal-materjal elettroniku huma numerużi. Ibda biex huma orħos biex tipproduċihom, huwa aktar faċli biex wieħed jaċċessahom, jistgħu jiġu aġġornati faċilment u, permezz tas-search “Tista’ taċċessa l-FindEr mill-mobile u jekk tkun trid tibqa’ aġġornat dwar xi suġġett, is-sistema tista’ tibgħatlek email jew messaġġ meta tkun daħlet riżorsa ġdida fuq dak is-suġġett partikolari.” function, tiffranka ħafna ħin u strapazz fuq għajnejk. Il-librerija tal-Kummissjoni, biex timxi mażżminijiet, biddlet isimha u minn ‘Il-Librerija Ċentrali’ issa saret ‘Il-Librerija u ċ-Ċentru tar-Riżorsi Elettroniċi’. Tidher bidla kożmetika, iżda fil-verità, tirrifletti bidla konkreta li ilha tinħema tul dawn l-aħħar snin. Ta’ min wieħed isemmi li fil-preżent ilLibrerija għandna aktar minn 15-il miljun riżorsa bħal artikli ta’ riċerka, rapporti u kotba elettroniċi li jistgħu jiġu aċċessati millkompjuter tal-uffiċċju tal-utent. Dan in-numru jidher enormi u se jkompli jiżdied u hawn tidħol il-problema ta’ kif wieħed se jsib dak li jrid mingħajr ħafna telf ta’ żmien. U hawn jidħol fix-xena l-Find-eR. Servizz tal-Google Inc. li jfittex it-testi sħaħ tal-kotba u r-rivisti li l-Google ikun skennja, ikkonverta f’test permezz ta’ għodda msejħa ‘optical character recognition’ u ħażen f’bażi tad-dejta. Il-kotba jiġu minn pubblikaturi u awturi, permezz tal-Google Books Partner Program, jew mil-libreriji li huma sħab talGoogle, permezz tal-Library Project. Barra minn hekk, il-Google issieħeb ma’ għadd ta’ pubblikaturi ta’ rivisti biex l-arkivji tagħhom jagħmilhom diġitali. Il-Find-eR huwa servizz ‘web-based’ u huwa luniku għodda li għandek bżonn biex tfittex ktieb jew riżorsa elettronika fil-Librerija talKummissjoni. Ir-riżultati jintwerew bl-istess mod bħal meta wieħed ifittex bil-Google u jkun hemm ukoll il-link għall-kontenut onlajn. Il-Find-eR jinkorpora l-katalgu tal-librerija talKummissjoni (dak li kien l-ECLAS) u wieħed l-aċċent jista’ jfittex fih biss. Wieħed jista’ wkoll ifittex fir-riżorsi elettroniċi biss, li jinkludu miljuni ta’ artikli minn ġurnali, e-books, reċensjonijiet, eċċ. meħuda minn aktar minn 70 pubblikatur primarju u sekondarju u minn repożitorji ta’ aċċess miftuħ. Jew ifittex fihom it-tnejn f’salt. Il-Find-eR tista’ ssibu mill-paġna talIntraComm taħt Work Resources, u jaħdem bħall-Google: jantiċipa dak li tkun qed tfittex bil-‘predictive search’. Tista’ wkoll tuża lparametri kollha tal-Google bħall-inverted commas (“,”) il-punt tal-mistoqsija (?) jew lasterisk (*) u l-bqija. Min hu familjari massearch engines l-aktar popolari se jsibha faċli juża l-Find-eR għaliex jinkludi l-għajnuniet li llum saru standard biex wieħed idejjaq kemm jista’ jkun l-ispazju li qed ifittex fih biex isib Ġunju 2016 dak li jrid malajr. Wieħed jista’ jelenka rriżultati permezz tar-relevanza, tad-data, talpopolarità, eċċ. Fih ukoll l-hekk imsejħa facets li jintużaw biex wieħed ikun jista’ jfittex ilmaterjal skont it-tip ta’ riżorsa (jekk hux artiklu, reċenzjoni, ktieb, eċċ.), skont it-topik, skont l-awtur, skont l-isem tal-kollezzjoni u fuq kollox skont il-lingwa. Jekk xorta ma ssibx dak li qed tfittex, ilFind-eR jieħdok f’siti oħra li għalkemm illibrerija ma tkunx qed tħallas għalihom, xorta “Il-vantaġġ kruċjali tal-Find-eR fuq search engines oħra hu li m’għandekx għalfejn tħabbel rasek jekk sors hux affidabbli jew le, għax dak ix-xogħol tkun għamlitu diġà l-librerija.” l-aċċent jkunu magħżula minnha u jkunu affidabbli. Hawnhekk tkun tista’ tara jekk dak li tagħżel hux disponibbli jew le u jekk tistax tara t-test sħiħ jew sinossi. Jekk ir-riżorsa li jkollok bżonn tkun f’xi librerija oħra, f’xi każijiet illibrerija tal-Kummissjoni stess tista’ tissellifha biex tużaha int, permezz tas-servizz Interlibrary loan. Meta ssib ktieb li jkun fil-librerija, tista’ tissellfu mil-lista stess u jasallek fl-uffiċċju fi żmien jumejn. Tista’ tissellef ktieb għal sitt ġimgħat (ħlief għall-kotba l-aktar popolari) u tista’ wkoll tissellfu mill-ġdid sakemm ma jkunx hemm ħaddieħor jistenna warajk biex jissellef l-istess ktieb. L-aħħar ħaġa ta’ interess fil-Find-eR huwa lispazju personalizzat li jissejjaħ e-Shelf. F’dan l-ispazju l-utent jista’ jitfa’ r-riżorsi li jkun sab u għalhekk jibqgħu disponibbli meta jerġa’ jilloggja d-drabi ta’ wara. Dan l-ispazju personalizzat jista’ jiġi organizzat b’ħafna modi, stampat, jew mibgħut bl-email. Il-Find-eR jistgħu jużawh it-tradutturi u dawk li għandhom aċċess għal-librerija talKummissjoni. Qed naqsmu din l-informazzjoni mal-qarrejja kollha ta’ l-aċċent għal skop ta’ informazzjoni biex jekk xi ħadd ikollu suġġeriment ta’ xi riżorsa elettronika jew pubblikazzjoni li tista’ tkun utli għattraduzzjoni, jista’ jiktbilna f’dan l-indirizz: l-accent@ec.europa.eu. Alan Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea u l-Korrispondent tal-Librerija tad-Dipartiment tal-Malti Ġunju 2016 It-Tradizzjoni tatTraduzzjoni Claudia Gauci if jgħid Salman Rushdie f’waħda mill-esejs tiegħu, ‘Imaginary Homelands’, il-kelma traduzzjoni ġejja mil-Latin u tfisser ‘taqsam għan-naħa loħra’. Kif jaħsbu ħafna, mat-triq xi ħaġa se tintilef żgur waqt it-traduzzjoni. Jiena nħobb nisħaq li xi ħaġa tintrebaħ ukoll. Li ntrebħet żgur kienet l-udjenza li attendiet għall-konferenza dwar it-Tradizzjoni tatTraduzzjoni nhar il-Ġimgħa, 16 ta’ Ottubru 2015 fil-Mużew Marittimu, ix-Xatt tal-Birgu. Is-sala malajr tħeġġet b’entużjażmu sabiħ quddiem il-varjetà ta’ taħditiet mogħtija minn kelliema li ġew minn oqsma differenti u li taw is-sehem tagħhom abbażi tal-esperjenza u l-viżjoni tagħhom f’dan is-suġġett. Waħda mill-kelliema kienet il-Prof. Clare Vassallo li bl-intervent tagħha ppruvat twieġeb il-mistoqsija ‘Għaliex nittraduċu u għal min?’. Fl-isfond tal-istudji tagħha dwar Umberto Eco, tkellmet dwar il-famuż motto maħluq mill-istudjuż Taljan “It-traduzzjoni hija l-lingwa tal-Ewropa” u għaddiet għal diskussjoni dwar l-isfidi tat-traduzzjoni ta’ IsSriep Reġgħu Saru Velenużi ta’ Alex Vella Gera. Dan il-ktieb fil-fatt huwa uniku kif ukoll problematiku għat-traduzzjoni minħabba li miktub bil-Malti u bl-Ingliż, u b’lingwa bejniethom (Maltingliż, Manglish?) li kieku tippreżenta sitwazzjonijiet partikolari ħafna għat-traduzzjoni. Victor Cauchi tħaddet dwar l-esperjenza tiegħu fil-qasam tat- l-aċċent Ġunju 2016 traduzzjoni legali, fosthom l-ewwel ‘intoppi’ fil-qlib tal-acquis meta lprofessjoni kienet għadha qed titwieled. Segwa intervent interessanti għall-aħħar tar-Rev. Paul Sciberras dwar ittraduzzjoni ta’ testi reliġjużi. Wara l-interventi mill-udjenza, kien imiss lil Dr Helga Zahra u lil Jeantide Naudi li qasmu lesperjenza tagħhom fid-Direttorat Ġenerali tat-Traduzzjoni fil-Kummissjoni Ewropea, ilLussemburgu. Ingħatat ħarsa lejn ix-xogħol u l-missjoni tad-Dipartiment tal-Malti, u Jeantide Naudi bbilanċjat is-serata billi tat preżentazzjoni prattika u utli wkoll għat-tradutturi kollha preżenti fejn spjegat kif jintużaw id-diversi għodod tat-traduzzjoni. L-aħħar intervent kien ta’ Dr Albert Gatt li tkellem fuq l-esperjenza tiegħu bħala traduttur ta’ diversi testi letterarji Maltin li huwa qaleb għallIngliż, fosthom Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka ta’ Ġwann Mamo. F’din l-okkażjoni, Ranier Fsadni kiteb kurżità ħelwa fuq Facebook rigward Erin Serracino-Inglott. Beda billi fakkar illi nhar is-16 ta’ Ottubru jaħbat ukoll jum twelid Erin Serracino-Inglott (1904-83), traduttur Malti ewlieni, speċjalment tax-xogħlijiet ta’ Dante. Bħala tħejjija għal dak ix-xogħol u għall -gost ukoll, kien ittraduċa l-ġrajjiet pulizjeski ta’ Gaston Leroux. Il-Miklem faqqas minn vokabularju li kien beda jikteb għalih innifsu sabiex ikun jista’ jaqleb id-Divina Commedia (kif ukoll biex ikun jista’ jikteb xi wħud mid-drammi tiegħu). Każ ieħor fejn l-imħabba għall-Malti mxiet id f’id malimħabba għal ilsna oħra. Il-konferenza kienet immexxija minn Mark Vella, traduttur u awtur. L-avveniment ittella’ fuq Facebook ukoll u, tul il-konferenza kollha, kien hemm ukoll Kit Azzopardi u Leanne Ellul li kienu qed iwasslu aħbarijiet dwar il-konferenza f’ħin reali fuq Twitter u fuq Facebook. Dan l-avveniment ġie organizzat minn Inizjamed, organizzazzjoni kulturali volontarja li twaqqfet fl1998 u li tmexxi l-Festival Mediterranju tal-Letteratura ta’ Malta, u mid-Dipartiment tal-Malti fidDirettorat Ġenerali tal-Kummissjoni Ewropea. Claudia Gauci hija membru ta’ Inizjamed l-aċċent Ġunju 2016 Clare Vassallo kitbitilna ftit ħsibijiet dwar il-kontribut ta’ Umberto Eco għattraduzzjoni fl-Ewropa meta kienet fi triqtha għall-funeral ta’ dak li hi ssejjaħlu “l-aqwa ċittadin tal-Ewropa”. Eco, li lCorriere della Sera jsejjaħlu “il-kittieb li biddel il-kultura Taljana”, miet fid-19 ta’ Frar 2016. Umberto Eco: 5 ta’ Jannar 1932  19 ta’ Frar 2016 “It-traduzzjoni hija l-lingwa tal-Ewropa”  Umberto Eco Clare Vassallo ħala filosfu, ġurnalist, rumanzier, akkademiku u traduttur, Eco jibqa’ magħna bil-firxa vasta ta’ kitbietu. Iżda, mis-suċċessi kollha tiegħu, l-aktar importanti tibqa’ s-semjotika, it-teorija li tiddeskrivi l-mod kif ninterpretaw id-dinja u dak kollu li hemm fiha. Barra minn hekk, din hi t-teorija li tiddeskrivi l-mod kif nagħmlu sens mill-affarijiet, kif nibnu fuq l-esperjenza, kif nikkomunikaw it-tifsira u nimmanipulawha, kif nigdbu, jew sempliċiment kif nirrakkontaw il-ħrejjef – li hu forma oħra ta’ gidba – iżda li fiha l-kittieb idaħħalna fil-fabbrikazzjoni tiegħu biex b’hekk nitwaħħdu mad-dinjiet possibbli, alternattivi, tal-finzjoni, maħluqa fil-lingwa. Dawn l-istess dinjiet jirkbu fuq l-esperjenza tagħna u jkabbru l-fantasija tagħna u nitilfu lilna nfusna bħala qarrejja fi vjaġġi u ħajjiet li jeħduna lil hinn mill-fruntieri ta’ ħajjitna stess. Eco kien iħobb jgħid li dawk li jaqraw, jgħixu ħafna aktar ħajjiet fl-istess żmien allokat lilna f’din iddinja. Dan il-filosfu ċertament ipprattika dak li kien jgħid lill-istudenti tiegħu għax, minbarra li kien jaqra bla heda, kien ukoll kittieb prolifiku. Kelli l-privileġġ inkun waħda mill-istudenti tal-Professur Eco għad-dottorat fl-ewwel nofs tas-snin disgħin wara li kont ingħatajt borża ta’ studju mill-Istitut Kulturali Taljan bħala l-ewwel studenta Maltija postgraduate li għamlet Dottorato di Ricerca fl-Italja. l-aċċent Il-Prof. Vassallo ma’ Umberto Eco fil-British Library f’Londra, f’Novembru 2015 għat-tnedija tat-traduzzjoni bl-Ingliż tal-ktieb tiegħu Numero Zero. Ġunju 2016 Kont insistejt li mmur l-Università ta’ Bologna biex nistudja mal-bniedem li ġabar flimkien diversi oqsma ta’ studju filosofiċi. Kont għadni kif qrajt Semiotics and the Philosophy of Language (1984), ktieb minn tiegħu li wrieni kif kien irnexxielu jġib flimkien il-filosofija tal-ħsieb u tal-lingwa, itteorija lingwistika, u t-teoriji dwar ir-rispons tal-qarrej b’enfasi fuq il-kooperazzjoni talqarrej mat-test. Eco ried jara kif, bħala qarrejja, ‘nirrispondu’ għad-dinja u kif ninterpretawha, nifhmuha u nagħmlu sens mill-esperjenza. Dak iż-żmien, għalija ma kienx evidenti millewwel li meta nkunu qed nagħmlu sens mill-affarijiet u nispjegawhom, inkunu qed “ngħidu xi ħaġa iżjed” jew, tal-anqas, “ngħiduha fi kliem ieħor”. Għaldaqstant aħna dejjem involuti fl-att tattraduzzjoni, fl-att biex nagħmlu sens mill-esperjenza, hekk kif ngħaddu minn sistema ta’ tifsira għal oħra. Hawn jidwi l-kliem ta’ Charles Sanders Pierce, filosfu Prammatista Amerikan tas-seklu 19, u ispirazzjoni ewlenija tat-teorija semjotika ta’ Eco. Eco ppubblika x-xogħlijiet ewlenin tiegħu dwar it-traduzzjoni bejn l-2001 u l-2003. Dire quasi la stessa cosa, Experiences in Translation, u Mouse or Rat: Translation as Negotiation saru kotba ewlenin preskritti fil-korsijiet dwar l-istudji tat-traduzzjoni. Dawn il-kotba jipproponu l-idea li ttraduzzjoni għandu jkollha l-għan li fil-moħħ tal-qarrej tat-traduzzjoni (il-qarrej fil-mira), tnissel listess effett li tħalla fuq il-qarrej tat-test oriġinali. Eco kien jargumenta li hemm aktar ċans li jintlaħaq dan l-effett meta wieħed jitbiegħed mil-livell superfiċjali tat-tifsira u minflok jogħdos fil-qalba tal-intenzjoni tat-test (u qatt f’dik tal-awtur) biex jiġi riprodott l-istess effett. Eco kiteb bħala raġel tal-esperjenza. Awtur imma wkoll traduttur, li r-rumanzi tiegħu ġew tradotti waqt li kien qed jaħdem mill-qrib mat-tradutturi tiegħu. Bħala espert tas-semjotika dejjem tkellem dwar it-traduzzjoni bħala mod ta’ interpretazzjoni, ta’ fehim u ta’ għerf. Insellmu lil dan il-fundatur veru tal-ispirtu kulturali tal-Ewropa li għex fost il-ħerba tat-Tieni Gwerra Dinjija hekk kif l-Ewropej issieltu kontra Ewropej oħrajn. Illum l-UE tipproteġina mill-atroċitajiet tal-passat – u Eco kien b’ruħu u b’ġismu favur il-ħolma Ewropea ta’ sliem u prosperità għal kulħadd. Il-Prof. Vassallo tgħallem it-teorija tat-traduzzjoni fid-Dipartiment tal-Istudji tat-Traduzzjoni, l-Università ta’ Malta. l-aċċent Ġunju 2016 Paul Zahra: Rebbieħ talPremju Nazzjonali tal-Ktieb Ivan Said aul Zahra, traduttur mal-Kummissjoni Ewropea, huwa r-rebbieħ tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2015 filKategorija tat-Traduzzjoni bil-qlib mill-Franċiż għall-Malti tar-rumanz Salammbô ta’ Gustave Flaubert.1 Zahra jiddedika ħafna mill-ħin liberu tiegħu jaqleb xogħlijiet letterarji għall-Malti u jippromwovi t-traduzzjoni letterarja bil-Malti. Huma ħafna t-tradutturi Maltin li jaħdmu għall-istituzzjonijiet Ewropej li bħala x-xogħol prinċipali tagħhom jaqilbu dokumenti uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, l-aktar mill-Ingliż għallMalti kif ukoll minn xi lingwi uffiċjali oħra. Madankollu qajla nisimgħu b’xi ħadd minnhom li qaleb u ppubblika xi xogħol letterarju. Fl-aħħar ħarġa ta’ l-aċċent qrajna dwar Simon Bartolo, l-awtur ta’ xogħlijiet letterarji għaż-żgħażagħ u kollega ta’ Zahra filWeb Unit tal-Kummissjoni fi Brussell, li qaleb mit-Taljan Kważi Kważi lil Tamara Nżommuha ta’ Georgia Manzi iżda li bla tlaqliq iddikkjarali f’intervista li: “Għalkemm ħadt gost ħafna naħdem fuq il-ktieb ta’ Manzi, għalissa għandi wisq x’nagħmel bħala xogħol oriġinali biex naqleb rumanz ieħor” (Awwissu 2015: 36). Fi kliem ieħor Bartolo jixtieq ikompli jiddedika l-ħin liberu tiegħu lill-kitba kreattiva iżda mhux lit-traduzzjoni letterarja. Iċ-ċerimonja tal-għoti tal-premjijiet saret f’Diċembru 2015 fil-Belt Valletta. It-traduzzjoni ta’ Zahra kienet waħda mill-erba’ finalisti fil-Kategorija tat-Traduzzjoni. Il-listi tar-rebbieħa u l-finalisti ssibhom fuq il-websajt tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. (http://ktieb.org.mt/? lang=mt) Paul Zahra jirċievi l-Premju mingħand il-Prim Ministru Joseph Muscat. It-traduzzjoni letterarja għal Zahra Zahra jagħti importanza kbira lit-traduzzjoni letterarja, speċjalment lit-traduzzjoni għallMalti. Hu jsostni li “jekk il-Malti, kemm dak miktub kif ukoll mitkellem, irid tassew jissaħħaħ, jeħtieġlu ta’ bilfors li jinkorpora fih – bħalma għamlu u għadhom jagħmlu lingwi aktar mifruxin minnu – ix-xogħlijiet letterarji tal-awturi l-kbar miktubin b’ilsna barranin. Ilġeneru tal-letteratura tradotta ma jagħmilx għajr isaħħaħ il-kittieb Malti u l-letteratura Maltija” (2013: v). Skontu t-traduzzjoni letterarja hi importanti ferm għax “it-traduzzjoni, billi tneħħi l-ostakli lingwistiċi, isservi ta’ muftieħ li jiftaħ ix-xatba biex jiddakkar il-ġnien letterarju dinji” (2012: ix) peress li “l-letteratura bħall-arti ma taqax taħt il-limitazzjonijiet tad-distanzi u tażżminijiet” (2013: Il-Pont). l-aċċent Għalkemm l-interess ta’ Zahra prinċipalment jinsab fit-traduzzjoni letterarja għall-Malti, xorta waħda jsegwi mill-qrib dik mill-Malti għal lingwi oħra għax hu jemmen li “jekk irridu nuru li neżistu fl-oqsma tal-letteratura u tat-traduzzjoni letterarja fil-livell internazzjonali jeħtieġ li tiżdied it-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn.2 L-idea li dan hu possibbli tgħin biex il-kittieb lokali jtejjeb ilprodott tiegħu” (ara l-aċċent p. 39, Awwissu 2015). Iżda kif bdiet din in-namra ta’ Zahra għattraduzzjoni? F’intervista ppubblikata f’Jannar tal-2015, jgħid li t-traduzzjoni “minn dejjem kellha importanza kbira fl-istudji lingwistiċi tiegħi billi fiż-żmien li kont nattendi l-iskejjel 2 Barra li r-rebbieħa kollha f’kull kategorija tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2015 ingħataw trofew, ċertifikat u premju ta’ €1000 kull wieħed, ir-rebbieħ tal-Kategorija Xogħol Letterarju: Rumanzi, jiġifieri s-Sur Immanuel Mifsud, ingħata premju addizzjonali ta’ €5000 millFond għall-Esportazzjoni tal-Kultura tal-Kunsill Malti għall-Arti biex il-ktieb rebbieħ Jutta Heim jiġi tradott f’lingwa barranija. (http://ktieb.org.mt/?lang=mt) Ġunju 2016 sekondarji l-metodi tat-tagħlim tal-lingwi kollha, saħansitra l-Malti, kienet inkluża fihom it-traduzzjoni. Għalija t-traduzzjoni kienet strumentali biex tgħallimt il-Franċiż u aktar tard meta jien stess bdejt ngħallmu użajtha bħala għodda pedagoġika b’tali mod li listudenti setgħu mhux biss iħaddmu l-ħiliet lingwistiċi tagħhom iżda jiftħu wkoll orizzonti letterarji u kulturali ġodda sabiex jaslu biex jifhmu li ebda traduzzjoni ma ssir f’vakwu, li jeżisti kuntest u li l-kuntest jeħtieġlu jiġi maħkum biex it-traduzzjoni titwassal b’mod validu” (2015: Il-Pont). Il-qlib u l-kitbiet ta’ Zahra Barra Salammbô, Zahra qaleb tliet xogħlijiet letterarji oħra għall-Malti mill-Franċiż: Meaulnes it-Twil ta’ Alain-Fournier, li fl-2013 ġie nnominat għall-Premju Nazzjonali talKtieb fil-Kategorija tat-Traduzzjoni, Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f’Idu u Il-Kappillan ta’ Tours, it-tnejn ta’ Honoré de Balzac. Barra minn hekk, din is-sena (2016) beħsiebu l-aċċent jippubblika Għat-Tfittxija taż-Żmien Mitluf: Mix-Xaqliba ta’ Dar Swann  L-Ewwel Parti: Combray ta’ Marcel Proust. Zahra għadu kif beda jittraduċi L-Iżball ta’ Dun Mouret ta’ Émile Zola. Fid-daħla għal Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f’Idu Zahra jikteb li “sa fejn naf jien dan hu lewwel xogħol ta’ Balzac li qed jiġi tradott għall-Malti” (2013: v)  u wisq probabbli dan il-primat jgħodd għat-tliet xogħlijiet letterarji loħra li qaleb u ppubblika. B’hekk hu kompla ttradizzjoni ta’ qlib ta’ xogħlijiet letterarji millFranċiż għall-Malti li ilha li bdiet: saħansitra fl-1920 naraw il-qlib ta’ Il Conti ta’ Monte Cristo ta’ Alexandre Dumas maqlub għallMalti minn Paolo Caruana u l-qlib ta’ Flora: Grajja ta Malta ta’ A. De Kermainguy maqlub għall-Malti minn G. Vassallo3 (Azzopardi, 1997: 40) biex ma nsemmux il-qlib millFranċiż għall-Malti tal-Istorja tas-Sultan Ċiru minn Mikiel Anton Vassalli, maħruġ sentejn wara mewtu fl-1831 (ara p. 43 ta’ l-aċċent nru 10, Marzu 2014). Ġunju 2016 bil-Malti) u ‘Il-Forma Ortografika u t-Tifsira Semantika fl-Għażla tal-Lessiku Malti flOqsma tat-Traduzzjoni u tat-Terminoloġija’ li dehret fil-ħarġa nru 11 tal-ġurnal akkademiku tal-Università ta’ Malta, Symposia Melitensia. Barra minn hekk, matul is-sena 2014, il-paper tiegħu ‘On Finding Equivalence’ dehret filktieb Translation Studies from Malta, editjat ukoll minn Charles Briffa u li ġie nnominat għall-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2015 filKategorija Riċerka Ġenerali. Salammbô  Ix-xogħol rebbieħ ta’ Zahra Salammbô huwa l-aktar xogħol letterarju impenjattiv mill-erbgħa li Zahra qaleb u ppubblika s’issa. Iżda hu l-wieħed li rebbħu lPremju Nazzjonali tal-Ktieb 2015 fit-Taqsima Mat-traduzzjonijiet wieħed irid iżid l-għadd ta’ artikli u papers li Zahra kiteb dwar it-teorija tat-traduzzjoni letterarja u dik nonletterarja. Saħansitra tnejn minn dawn il-papers ġew ippubblikati fl-2015: ‘Traduzzjoni Letterarja jew Adattament Letterarju?’ (fil-ktieb editjat minn Charles Briffa Aspetti tat-Traduzzjoni Maltija: It-Transfer Kreattiv fit-Traduzzjoni Ir-rumanz ta’ Dumas Le Comte de Monte-Cristo ġie ppubblikat għall-ewwel darba bejn l-1844 u l-1846 f’serje ta’ 18-il parti li dehret fil-Journal des Débats filwaqt dak ta’ Kermainguy, Fleur-D’épée, ou, Malte sous les Chevaliers ġie ppubblikat fl-1843. l-aċċent tat-Traduzzjoni. Kull min hu qrib ta’ Zahra jaf x’interess qawwi għandu fid-dinja Klassika Antika, kemm dik Rumana kif ukoll dik Griega. Għaldaqstant wieħed jista’ jissoponi b’liema fervur u għarfien storiku u lingwistiku Zahra daħal għal din it-traduzzjoni tal-istorja ta’ Salammbô li sseħħ f’Kartaġni wara lEwwel Gwerra Punika (264-241 QK). Fid-daħla li kiteb Zahra għal din it-traduzzjoni naqraw li Flaubert ħtieġlu jistħarreġ fil-fond ħafna sorsi klassiċi u saħansitra bbaża dan irrumanz storiku fuq ix-xogħol tal-istoriku Grieg Polibju. Ir-rumanzier juri li kien familjari malOrjent kif ukoll mal-Bibbja. Fil-fatt Zahra jgħid li t-tliet elementi li jispikkaw huma lOrjent u dak kollu li jirrappreżenta, l-element epiku u l-element Bibliku. Abbażi ta’ dawn lelementi, Zahra silet lessiku, barra middizzjunarju ta’ Aquilina u bosta dizzjunarji oħra, mit-traduzzjoni għall-Malti tal-Bibbja ta’ Pietru Pawl Saydon4 u mit-traduzzjoni talklassiċi ta’ Victor Xuereb5: “Kemm Saydon kif ukoll Xuereb kienu għalija strumentali bl-istess mod li kien [id-dizzjunarju ta’] Aquilina” (2014: xxiii). Iżda barra minn dan Zahra kellu joħloq neoloġiżmi bbażati fuq ittiftix fuq l-internet u li bniehom fuq mudelli ta’ kliem bil-Malti. Fl-aħħar tal-ktieb naraw inkluż appendiċi tal-ismijiet tal-persunaġġi u tattoponomija fit-traduzzjoni ta’ Salammbô. Il-Professur Saydon qaleb għall-Malti l-Bibbja kollha mill-ilsna oriġinali. Għal aktar tagħrif dwar dan ara laċċent Nru 6 tas-Sajf 2011 pp. 11-12 u l-ktieb Saydon – Biblista u studjuż tal-Malti ta’ Carmel Bezzina. 5 Il-Ġiżwita Victor Xuereb, rebbieħ tal-Premju Letterarju għat-traduzzjonijiet, qaleb mil-Latin għall-Malti LEnejde ta’ Virġilju u qaleb mill-Grieg għall-Malti LOdissea u L-Illijade ta’ Omeru u Ir-Repubblika ta’ Platun. Ġunju 2016 Il-bloggista u l-kritiku letterarju Patrick Sammut jiddeskrivi fi ftit kliem u b’mod preċiż dak li rnexxielu jagħmel Zahra bit-traduzzjoni ta’ Salammbô: Din ta’ Paul Zahra li jaqleb kollox millFranċiż għall-Malti ma kinitx ħaġa faċli, imma t-traduttur jirnexxilu jagħmel dan kollu permezz tal-ilsien Malti, ilsien tassew dinamiku u ħaj. Lingwistikament Zahra kellu sfida mill-ikbar: fil-qlib ta’ dan ix-xogħol mill-Franċiż għall-Malti ħaddem għalqa llimitata ta’ reġistri lessikali u kien konxju sewwa tal-firxa semantika (marbuta mal-għalqa tat-tifsir) tal-kelma li uża biex kemm jista’ jkun iwassal lill-qarrej Malti d-drammatiċità, ilpatos u elementi b’saħħithom oħrajn li ħaddem Flaubert stess. F’rabta ma’ dan, mhux l-ewwel darba li Zahra jikteb f’noti f’tarf il-paġna li spiss kellu joħloq neoloġiżmi ladarba l-kliem fl-oriġinal ma sablu l-ebda ekwivalenti fid-dizzjunarji Maltin. (Settembru 2015: Tieqa fuq ilktieb Malti) Sfidi lessikografiċi komuni Huma interessanti d-daħliet li kiteb Zahra għattraduzzjonijiet tiegħu. Barra t-tagħrif dwar lawtur u l-importanza tax-xogħol letterarju, jitkellem dwar il-kuntest li fih it-test letterarju jkun inkiteb. F’kull daħla nsibu wkoll sottotaqsima li tirrigwarda l-‘problemi tattraduzzjoni’ jew il-‘proċess tat-traduzzjoni’ marbut mat-test tradott. Hawn Zahra jittratta fil -fond ċerti sfidi lessikografiċi u grammatikali li jistgħu jkunu ta’ interess għal kull traduttur ta’ kwalunkwe test, mhux biss ta’ testi letterarji. Jien inħoss li dawn id-daħliet huma ferm importanti peress li juruna l-isfidi li ltaqa’ magħhom Zahra u l-istħarriġ li għamel qabel l-aċċent ma daħal għat-traduzzjoni peress li “Ittraduttur għandu fost ħwejjeġ oħrajn responsabbiltà enormi għax fit-traduzzjoni jrid jirreplika ... l-istil u t-teknika li jinsabu fixxogħol oriġinali. Effettivament, it-traduttur irid jidħol fin-nisġa artistika tax-xogħol letterarju biex b’hekk ir-riżultat aħħari tat-traduzzjoni joqrob kemm jista’ jkun lejn l-ekwivalenza letterarja tax-xogħol tal-awtur innifsu” (Zahra, 2013: xi). Fost il-kwistjonijiet trattati nsibu: Meta ttradutturi jiġu biex jaqilbu t-titlu tax-xogħol letterarju għandhom ifittxu l-‘ekwivalenza formali’ jew jagħżlu titlu li bih “jenfasizzaw karatteristika jew aspett partikulari mirrumanz” (Zahra, 2012: xv)? Hawn, skont Zahra, “it-traduttur  bħalma l-poeta għandu l-liċenzja poetika  għandu wkoll il-libertà li jagħżel il-mod kif iwassal l-interpretazzjoni [tat-titlu]... Ovvjament, ebda traduttur ma jasal biex jittraduċi bl-addoċċ titlu ta’ rumanz” (2012: xvi). Kwistjoni oħra: L-ismijiet tal-persunaġġi u lismijiet ġeografiċi għandhom jinqalbu jew għandhom jibqgħu fil-lingwa oriġinali? Meta wieħed jaqra dawn id-daħliet kollha (u t-testi maqlubin) jara li Zahra progressivament żamm l-ekwivalenza letterarja bħala l-ankra tattraduzzjoni tiegħu iżda matul il-pubblikazzjoni ta’ dawn l-erba’ biċċiet letterarji naraw bidla, jew aħjar xift, fil-mod kif Zahra jilħaq din lekwivalenza letterarja. Fil-fatt fid-daħla għal Il-Kappillan ta’ Tours, l-aħħar wieħed li ppubblika, Zahra jistqarr: Ġunju 2016 esiġenzi tal-lingwa mira biex b’hekk ilqarrej lokali jkun jista’ “jifhmu” aħjar. Ħaddimt din l-istrateġija fit-traduzzjoni tar-rumanz Meaulnes it-Twil u bqajt influwenzat minnha fit-tieni xogħol tiegħi, jiġifieri f’Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f’Idu. Imbagħad, fir-rumanz Salammbô, inftamt għalkollox mid-domestikazzjoni/ lokalizzazzjoni. Ir-riflessjoni dwar ixxogħlijiet tradotti minni wasslitni biex nifhem li l-ekwivalenza letterarja tista’ tintlaħaq bl-aktar mod effettiv billi xxogħol tradott jibqa’ ankrat fil-kuntest li joriġina fih. Għalhekk, f’Il-Kappillan ta’ Tours, warrabt għalkollox l-użu ta’ Madama, Mażmażella u Sur u ħallejt quddiem l-ismijiet tal-persunaġġi l-kliem miktub bil-korsiv Madame, Mademoiselle, u Monsieur. Evitajt li nittraduċi l-ismijiet tal-postijiet u tal-persunaġġi bħalma għamilt f’ċerti każijiet f’Meaulnes it-Twil, anki fejn dan kien possibbli li jsir. Ħallejt bil-Franċiż kliem bħal sous u livres li jindikaw il-flus Franċiżi użati f’dak iżżmien. Kull bdil li jiddomestika t-traduzzjoni sirt inqisu bħala adattament – xi ħaġa li ftit jew wisq tkun qed tbiegħed li tintlaħaq lekwivalenza mixtieqa fil-kamp letterarju. It-traduttur ma għandux dritt jiddomestika t-test. It-test mhux tiegħu, iżda tal-awtur. L-awtur għandu jiġi replikat u mhux adattat. Fuq kollox, fid-daħliet tiegħu Zahra jurina kemm għandu għal qalbu – u kemm għadu attwali u validu – id-dizzjunarju ta’ Ġużè Aquilina u jistqarr li “Aquilina tassew jixraqlu jingħata kull mertu għall-kontribuzzjoni tiegħu fl-oqsma tal-lessikografija u tattraduzzjoni” (Zahra, 2014: xxii). Fl-imgħoddi kont tal-fehma li xogħol letterarju jeħtieġlu li jiġi domestikat għall- l-aċċent Dwar Paul Zahra Zahra, imwieled il-Marsa fl-1960, studja lFranċiż u l-letteratura Franċiża fl-Università ta’ Malta u fl-Università ta’ Poitiers fi Franza. Għal aktar minn 17-il sena għallem il-Franċiż f’diversi skejjel tal-Gvern. Mad-dħul ta’ Malta fl-UE fl-2004, Zahra ngħaqad bħala traduttur mal-Kummissjoni Ewropea fi Brussell. Miżżewweġ lil Tanya li, skont x’jikteb Zahra stess fil-fontispizju ta’ Salammbô, tappoġġah dejjem f’dan ix-xogħol ta’ traduzzjoni tant li ddedikalha Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f’Idu. Għandhom tliet subien, Samuel, Jacob u Isaac. Xi ftit snin ilu Zahra fetaħ paġna tal-Facebook intitolata ‘Traduzzjonijiet Letterarji bil-Malti’ bl-għan li l-grupp ta’ din il-paġna “jesponi u jaġġorna lill-pubbliku dwar pubblikazzjonijiet ta’ traduzzjonijiet letterarji” u li “x-xogħlijiet tradotti bil-Malti jingħataw il-viżibilità meħtieġa”. Meaulnes it-Twil biss inħareġ minn dar tal-pubblikazzjonijiet privata, il-FARAXA. It-tliet traduzzjonijiet letterarji l-oħra ppubblikahom minn butu. Nixtieq nieħu din l-opportunità biex nifraħ lil Paul tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb li rebaħ. Biblijografija Azzopardi, Ludvic. “Biblijografija magħżula ta’ traduzzjonijiet (1752-1994).” Teżi tal-BA (Unuri) Malti, L-Università ta’ Malta, 1997. “Kważi, kważi, anzi ċert Simon Bartolo traduttur.” l-aċċent, Nru 13, Awwissu 2015, 3336. Ġunju 2016 “Mikiel Anton Vassalli, traduttur.” l-aċċent, Nru 11, Marzu 2014, 41-44. Il-Pont, Jannar 2015, 5-6. Aċċessat Mejju 31, 2016. http://issuu.com/patrickj.sammut/docs/ilpont_jannar_2015. “Salammbô ta’ Gustave Flaubert, maqlub għall-Malti minn Paul Zahra.” Tieqa fuq il-ktieb Malti (blog). Aċċessat Settembru 21, 2015. http://pagnawarapagna.blogspot.be/2015/05/ salammbo-ta-gustav-flaubert-maqlub-gall.html. “It-traduzzjonijiet ta’ xogħlijiet letterarji bil -Malti lejn il-lingwi oħrajn: Ħarsa ħafifa ta’ apprezzament.” l-aċċent, Nru 13, Awwissu 2015, 37-40. Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f’Idu. Il-Kappillan ta’ Tours, Paola: Selfpublished, 2015. “Il-Forma Ortografika u t-Tifsira Semantika fl-Għażla tal-Lessiku Malti fl-Oqsma tatTraduzzjoni u tat-Terminoloġija.” “Il-ħtieġa tat-traduzzjoni letterarja minn lingwi barranin.” “On Finding Equivalence: a) Encoding Balzac in Maltese Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f’Idu u b) A bright but bleak overview of life: Alain-Fournier.” “Traduzzjoni Letterarja jew Adattament F’Aspetti tat-Traduzzjoni Maltija: ItTransfer Kreattiv fit-Traduzzjoni Bil-Malti, Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Ġunju 2016 Meta “kulħadd qiegħed jiddiletta jiġbor l-istampi tad-Divina Commedia” Storja fil-qosor tal-qlib tal-poema ta’ Dante għall-Malti Ivan Said -eżistenza tad-Divina Commedia – u sa ċertu punt il-kontenut tagħha – kienet magħrufa sew fost ħafna mis-safef tas-soċjetà Maltija. Tant hu hekk li, fil-bidu tas-seklu għoxrin, żewġ fabbriki tassigaretti kienu joħorġu stampi tad-Divina Commedia. Dan nafuh minn Gianni Sapiano-Lanzon, wieħed mittradutturi Maltin ta’ din il-poema ta’ Dante, li kien ħass li għandu joħroġ verżjoni ta’ L-Infern fi proża biex iddilettanti tal-istampi, wara li jaqraw il-verżjoni tiegħu tradotta fi proża għall-Malti, ikunu jistgħu jifhmu aħjar x’kienu qed jaraw f’idejhom. “Filwaqt li kulħadd qiegħed jiddiletta jiġbor l-istampi tad-Divina Commedia li qegħdin joħorġu żewġ fabbriki tas-sigaretti,” jikteb Sapiano-Lanzon fl-introduzzjoni tal-traduzzjoni tiegħu tal-1905, “jixraq wisq li min ma jafx jaqra ħlief bil-Malti biss, ikollu ktieb li jfiehmu x’inhuma dawk l-istampi, mhux iħares lejhom biss donnhom ħafna griefex u ma jifhem xejn.” (1905:3). Id-Divina Commedia, kollha kemm hi jew biċċiet minnha, inqalbet tmien darbiet għall-Malti bejn l-1864 u l-1991 (Azzopardi, 1997:27). Ir-raġuni għal dan aktarx hi li “għal ħafna sekli Malta kellha letteratura bit-Taljan, frott tal-intellettwali ‘Italjanament’ edukati li segwew b’mod kostanti larkitettura stilistika u l-firxa tematika tal-awturi” tal-Italja u li “ta’ spiss, it-Taljan ġie deskritt mil-letterati u millpolitiċi Maltin bħala ‘il-lingwa ta’ Dante’. U fil-fatt din hi l-frażi li tista’ tintroduċi d-diskors fuq il-fortuna vasta Waħda mill-istampi tad-Divina Commedia marbuta mal-Kant V, il-vers 75, maħruġa minn Colombos Cigarettes, waħda miż-żewġ fabbriki tas-sigaretti li jsemmi Sapiano-Lanzon u li fl-1905 kienu qed joħorġu dawn l-istampi mal-pakketti tas-sigaretti. Filfatt, daqqa t’għajn lejn l-ewwel paġna ta’ waħda millgazzetti tal-1905, pereżempju Il-Poplu Malti  Ġurnal politiku, reliġjuż u varju, turina riklam minn C. Colombos ta’ “Strada Riali Nu. 40, il-Belt” li jippromwovi l-“marka” l-ġdida tassigaretti Pera. Jgħid li ma’ kull pakkett ta’ sitt sigaretti kien hemm fih “stampa sabiħa” u li “L-istampi li fihom approvati mill-awtorità tal-Knisja”. Ta’ Colombos kienu familja Griega li ġiet Malta millEġittu. Dak iż-żmien kien hemm daqs nofs tużżana fabbriki tas-sigaretti fosthom Cousins, Narich u O & H Willis. Barra minn hekk, kien hemm ruxxmata fabbriki tas-sigaretti jaħdmu bil-moħbi. (Ħajr: Martin Morana) l-aċċent Ġunju 2016 Parti mill-manuskritt tad-Divina Commedia ta’ John Attard li jinsab f’dar privata. (Ritratt: Alex Attard) li l-poeta [Dante] kellu fil-gżira, kemm fuq il-livell edukattiv kif ukoll fil-prattika letterarja”1 (Friggieri 1989: 59). Il-kritiku letterarju Oliver Friggieri jispjega dak li hu jsejjaħ “il-kult Dantesk” billi jgħid li “meta wieħed jaqra l-kitbiet ta’ bosta awturi Maltin, hemm wieħed jiltaqa’ ta’ spiss mal-affermazzjoni tagħhom li dawn kienu studjaw lil Dante u li assimilawh fl-istil u fil-kontenut”2 (1989: 60). Id-Divina Commedia nqalbet għall-Malti tliet darbiet b’mod sħiħ minn Alfredo Eduardo Borg, Erin Serracino-Inglott u Alfred Palma, iżda ta’ Borg u ta’ Palma biss kienu ppubblikati b’mod komplet, tal-ewwel fl-1905 u tal-aħħar fl-1991 (Azzopardi, 1997:27). Fl-1864 naraw l-ewwel biċċa tradotta mid-Divina Commedia, dik ta’ Richard Taylor (1818-1868): IlConti Ugolino mid-Divina Commedia: Cant ta’ l-Infern ta’ Dante Alighieri migiub fil-lsien Malti. Din it-traduzzjoni dehret fi ktejjeb ta’ 17-il paġna, bit-terzini oriġinali fuq ix-xellug u t-traduzzjoni tagħhom bil-Malti fuq il-lemin. Fl-1899 Gianni Sapiano-Lanzon (1858-1918) ippubblika Il-Kant 33 tal-Inferno: Il-Konti Ugolino u fl-1905 ippubblika Id-Divina Commedia ta’ Dante Alighieri migjuba prosa fi lsienna minn Gianni Sapiano-Lanzon – L-infern. Fl-istess sena, Alfredo Eduardo Borg ippubblika La Divina Commedia ta’ Dante Alighieri migiuba u imfissra bil-Malti. “Jingħad li biċċa 1 Silta miġjuba mit-Taljan. Fl-aħħar ta’ din il-paper bit-Taljan, fil-paġna 69, Friggieri jagħti lista tat-traduzzjonijiet tad-Divina Commedia sal-1964 u lista tal-ktejbiet u l-artikli li nkitbu hawn Malta dwar Dante u x-xogħlijiet tiegħu. 2 Silta miġjuba mit-Taljan. l-aċċent mill-Ġenna ġiet tradotta minn Arturo Caruana” (Mifsud Bonnici, 1965: 22) u Borg iddedika dan ix-xogħol proprju lil dan Caruana. Fl1907, Salvatore Frendo de Mannarino (18451918) ippubblika L-Att tal-Fidi miktub fuq ilKredu ta’ Dante Alighieri u fl-1913 SapianoLanzon ħareġ Il hames cant ta’ L-Infern ta’ Dante Alighieri maghmul poesija bil Malti. Fl-1906, Sapiano-Lanzon, li dejjem kellu “ħrara kbira għall-ilsien Malti” (1913: 3), kiteb u ppubblika ktejjeb ta’ disa’ paġni dwar ilħajja ta’ Dante. Flimkien mat-traduzzjonijiet tiegħu, dan jirrifletti l-ħerqa li kellu biex iqarreb lill-poplu lejn xogħol Dante u jedukah dwaru – skop didattiku li rajnieh meta kiteb “b’hekk meta [id-dilettant tal-istampi] iħares lejn l-istampi [tad-Divina Commedia] wara li jkun qara jkun jista’ jifhem xi jfissru (sic)”. Ftit snin wara dan itennih u jgħid: “Billi dan lawtur [Dante] hu l-għaġba ta’ kulħadd, xtaqt li dawk kollha li ma jafux ħlief bil-Malti biss, ikollhom ix-xorti jaqrawh ukoll” (1913: 3). Mhux ta’ b’xejn li l-poeżija tiegħu ġiet deskritta bħala “ta’ stil sempliċi, mexxej, idoqq ħafna għall-widna tal-popolin. Kritiċi talpoeżija tiegħu qabbluha ma’ dak ir-ritmu tattqabbil popolari tas-seklu XIX minn għannej popolari” (Mifsud Bonnici, 1965: 21). Ġunju 2016 Barra minn hekk, Robert Mifsud Bonnici, f’ġabra ta’ studji intitolata Dante Alighieri – La Divina Commedia, ippubblikata fl-1965 biex tikkommemora s-seba’ ċentinarju mit-twelid ta’ Dante, jikteb li Ġużè Muscat Azzopardi qaleb terzina waħda mill-Kant XXV tal-Ġenna (1965: 5) u meta ġie biex iqabbel bċejjeċ tradotti, inkluda wkoll traduzzjoni “ta’ traduttur anonimu ad hoc” (1965: 23). Iżda barra dawn it-tradutturi li nafu li b’xi mod jew ieħor ħarġu t-traduzzjoni tagħhom fiddieher għall-pubbliku, jidher li hemm oħrajn li, fis-skiet ta’ darhom, ippruvaw jaqilbuha u ħallewha maqfula d-dar, bħal qisu qalbuha għall-gost jew bħala sfida. F’dar privata fittramuntana ta’ Malta, rajt manuskritt ta’ traduzzjoni oħra tad-Divina Commedia ta’ ċertu John Attard (1907-1974), eks impjegat taċ-ċivil mill-Belt Valletta.3 Fl-aħħar tas-snin tmenin, il-Professur Friggieri kiteb li “t-traduzzjoni [tad-Divina Commedia] l-aktar importanti u l-aktar valida hi bla dubju ta’ xejn dik ta’ Erin Serracino-Inglott” għaliex 3 Kien bis-saħħa tal-Professur Arnold Cassola li ltqajt mas-Sur Alex Attard li wrieni l-manuskritt tattraduzzjoni li kien għamel missieru, is-Sur John Attard. l-aċċent hija t-traduzzjoni li “jirnexxilha żżomm u tirrifletti l-karattru tal-poema partikolarment f’dak li għandu x’jaqsam mal-lessiku u ssintassi.”4 (1989: 62). Mifsud Bonnici mbagħad jiddeskrivi t-traduzzjoni ta’ Serracino-Inglott bħala “klassika mhux inqas minn dik tas-Sagra Bibbja... opra xierqa li toqgħod ma’ ġenb dik tal-Bibbja bil-Malti fillibrerija ta’ kull student” (1965: 20). Serracino-Inglott (1904-1983) kien ippreżenta L-Infern quddiem il-Convegno dei Traduttori dell’Opera di Dante li sar f’Ruma firrebbiegħa tal-1965 iżda minkejja li jikkonferma li “x-xogħol tat-traduzzjoni tażżewġ kantiċi l-oħra, jiġifieri Il-Purgatorju u IlĠenna, lest ukoll” (Chetcuti, 1998: 394-396), 4 Silta miġjuba mit-Taljan. Ġunju 2016 dawn iż-żewġ ippubblikati.5 kantiċi qatt ġew Filwaqt li Serracino-Inglott ma jiddejjaq xejn isejjaħ it-tradutturi ta’ qablu tad-Divina Commedia “dilettanti” (1964: xiv-xv), Paul Buhagiar jgħid li “t-tbegħid mit-test oriġinali... hu konxju. Aktar minn dilettanti dawn ittradutturi nistgħu narawhom bħala kittieba minuri li żiedu intenzjonalment test ta’ ħaddieħor biex xerrdu twemminhom kemm jekk reliġjuż u kemm jekk soċjali jew lingwistiku. Ikun żbaljat min jiġġudika xogħol ta’ traduzzjoni li sar mitt sena qabel bil-kriterji tiegħu ta’ x’inhi ‘traduzzjoni tajba’... Għal aktar informazzjoni dwar din it-traduzzjoni ara pp. 44-45 tal-artiklu tiegħi ‘Erin Serracino-Inglott, liskakkista traduttur’ li deher fil-ħarġa nru 12 ta' l-aċċent (Novembru 2014). l-aċċent Ġunju 2016 TQABBIL TAL-ISTESS SILTA MINN TRADUTTURI DIFFERENTI L-awtur u t-tradutturi Il-Kant XXXIII tal-Infern, il-versi 1-3 Mnejn hi meħuda s-silta Dak ħalqu rafa’ – mill-ikel kiefer Il-ħati midneb – u fis fid-dieher, B’dak xagħru mesħu – bla telf ta’ żmien, Li f’rasu mħassar – il-wara kien.* Kif ittraduċieha fl-edizzjoni tiegħu tal-1864, p. 7. ĠANNI SAPIANOLANZON Dak il-midneb rafa’ ħalqu minn fuq il-qurriegħa li minnha bi ħruxija kbira kien jiekol u, kif kien mimli demm mesħu ma’ dawk it-troffi tax-xagħar li kienu baqgħu fil-qurriegħa tar-ras li huwa kien gerrem minn wara.* Kif ittraduċieha fi proża fl-edizzjoni tiegħu tal-1905, p. 179. Il-ħalq irtafa’ minn daka l-past magħmul għal bhejjem; daka l-midneb naddaf dika r-ras mix-xagħar li minn naħa ta’ wara huwa ħassar.* Kif ittraduċieha fl-edizzjoni tiegħu tal-1905, p. 309. Għollha ħalqu mill-ikel moqżież dak il-midneb u mesħu max-xagħar tar-ras min-naħa ta’ wara ġa sfigurata. Kif miġjuba minn Robert Mifsud Bonnici fil-ktieb tiegħu tal-1965, p. 24. Għolla ħalqu daqsxejn mill-ikla ġiefja hedak il-midneb, xħin max-xagħar mesħu tar-ras li kien ħassarha mill-warrani. Kif ittraduċieha fl-edizzjoni tiegħu tal-1964, p. 242. Il-ħalq għolla mill-ikla ta’ stmerrija Hedak il-midneb, jimsħu fix-xagħ’r demmi Ta’ dik ir-ras minn wara ġa moħlija. Kif ittraduċieha fl-edizzjoni tiegħu tal-1991, p. 104. * Traskritta bl-ortografija moderna tal-Malti. Malti miktub affaċċja t-test Dantesk ma setax ma jagħrafx is-setgħat tiegħu li mbagħad setgħu jintużaw f’kitbiet oriġinali. Naħseb, madankollu, l-għan prinċipali ma kienx sempliċiment li l-lingwa Maltija tingħata ammont ta’ dekor... L-għanijiet prinċipali tattradutturi kienu didattiċi u morali” (1994: 119120). Wara Serracino-Inglott l-isfida Danteska daħal għaliha Alfred Palma. Fid-daħla għal L-Infern tas-26 ta’ Ottubru 1986, Palma (1939-) jikteb li dam għoxrin sena jaqlibha (1991: 1). Għal din it-traduzzjoni, fl-1992 Palma rebaħ il-Premju Letterarju. Fit-traduzzjoni letterarja għall-Malti, lidDivina Commedia jisboqha biss isem William Shakespeare. Alfred Palma qaleb – u ppubblika – kważi x-xogħlijiet kollha ewlenin ta’ Shakespeare, inklużi Ġulju Ċesri, tradott ukoll minn Valentin Barbara u ppubblikat fl-1970, Ħamlet u Makbett, li nqalbu wkoll minn Ġużè Bartolo, tal-ewwel ippubblikat fl-1971 u talaħħar fl-1997. l-aċċent Ġunju 2016 Dante Alighieri beda jikteb id-Divina Commedia bit-Taljan għall-ħabta tal-1308 u baqa’ jaħdem fuqha sal-1320, sena qabel ma miet. L-ewwel edizzjoni stampata ġiet ippubblikata f’Foligno, l-Italja, minn Johann Numeister u Evangelista Angelini da Trevi fil-11 ta’ April 1472. Mit-300 kopja stampati oriġinarjament għadhom jeżistu 14. Durante degli Alighieri, magħruf aħjar bħala Dante jew Dante Alighieri, twieled f’Firenze, l-Italja, għall-ħabta tal1265. Aktarx li beda jaħdem fuq id-Divina Commedia meta kellu 35 sena. Biblijografija Azzopardi, Ludvic. “Biblijografija magħżula ta’ traduzzjonijiet (1752-1994).” Teżi tal-BA (Unuri) Malti, L-Università ta’ Malta, 1997. La Divina Commedia ta’ Dante Alighieri migiuba u imfissra bil-Malti, Arturo Caruana, stampatur u editur proprjetarju, Nru 44, Rue d’Argens, L-Imsida, Malta, 1905. “Dante u l-Kultura Maltija fis-Seklu XIX.” Teżi tal-BA (Unuri) Malti, L-Università ta’ Malta, 1994. Ħbiebi l-Awturi Maltin – Ġrajja Awtobijografika fuq il-Letteratura Maltija. Id-Divina Commedia / Dante Alighieri; traduzzjoni u kumment ta’ Alfred Palma. IlĦamrun, 1906. Id-Divina Commedia ta’ Dante Alighieri migjuba prosa fi lsienna minn Gianni Sapiano-Lanzon – L-infern. Il-Ħamrun, 1905. Il hames cant ta’ L-Infern ta’ Dante Alighieri maghmul poesija bil Malti. IlĦamrun, 1913. Dante, Id-Divina Commedia  L-Infern, Traduzzjoni u Komment. Valletta: L-Istamperija tal-Gvern, 1964. Il Conti Ugolino mid-Divina Commedia: Cant ta’ l-Infern ta’ Dante Alighieri migiub fil-lsien Malti. Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea L-edizzjonijiet elettroniċi http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin: Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor millkontenut tiegħu.