il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Fenek Selvaġġ Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħbieb Ħuttaf . . . Frieħ tal-fekruna komuni ħerġin mit-tieni bejta fir-ramla tal-Għadira. l-aħħar ġimgħat kellna aħbar sabiħa u aħbar kerha fuq in- natura. jimpurtak min-natura ma tagħtix biċċa art kbira lil nies li joqtlu l-għasafar għall-gost. L-aħbar sabiħa kienet li komplew faqqsu l-bejtiet tal-fkieren tal-baħar, u salvaw iktar minn 300 fkejruna (ara paġna 3). Din l-aħbar turi kemm għad hawn nies li jridu jgħinu lin-natura. L-aħbar kerha kienet li biċċtejn art enormi spiċċaw f'idejn il-kaċċaturi u n-nassaba (ara paġna 16). Din l-aħbar turi kemm għad hawn nies li ma jimpurtahomx min-natura. Għax kieku L-istaġuni tal-qtil kaċċa għall-għasafar kaċċa għas-summien kaċċa għall-fenek Mejju Ġunju Diċembru Jekk tħobb in-natura, lil dawn in-nies għassishom aħjar, mhux tagħtihom art kbira fejn ħadd ma jitħalla jara x'qed jagħmlu. Jekk trid tgħin lin-natura, l-imsaġar kabbarhom, ikkurahom u ndukrahom, mhux tafdahom f'idejn min jeqred in- natura! Il-Miżieb u L-Aħrax huma żewġ imsaġar kbar fl-inħawi tal-Mellieħa. tħawlu mill-gvern fis-snin Kienu Ħamsin (1950s) u Sittin (1960s) u anke l-BirdLife kienet tgħin fit-taħwil. Meta s-siġar kibru bdew jintużaw mill- kaċċaturi biex jisparaw fihom. Matul dawn l-aħħar 15-il sena l-BirdLife Il-Miżieb u L-Aħrax, u kull sena rat għexieren ta' għasafar protetti jinqatlu, u rrappurtat lill-pulizija ħafna kaċċaturi li nqabdu jiksru l-liġi. Issa l-BirdLife mhux ħa tkun tista' iktar tgħasses f'dawn il-postijiet, għax waqt li jkunu għall-kaċċa (għal disa' xhur fis-sena) il-kaċċaturi għandhom il-poter ikeċċuna. U ħa jkeċċu lil kulħadd, anke lilek u lill-familja tiegħek. kaċċa għall-għasafar Pass ieħor lura fil- ħarsien tal-ambjent! Victor Falzon L-Editur Fenek Selvaġġ Wild Rabbit Oryctolagus cuniculus Il-fenek selvaġġ huwa l-ikbar mammiferu tal-art li għandna f'Malta. Aktarx li mhux indiġenu imma ġabuh in-nies fi żmien il-qedem, forsi fi żmien ir-Rumani! Il-fenek selvaġġ ftit narawh għax binhar joqgħod mistoħbi fil-ħofra, u joħroġ jirgħa filgħaxija jew qabel jisbaħ, ħalli ħadd ma jarah. Minn Ġunju sa Diċembru jista' jinqatel mill-kaċċaturi. Ritratt ta' Victor Falzon F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura L-Għargħar Fjuri tal-Ħarifa Il-Merill Fried-egg Jellyfish Art page Iż-Żanżarell tat-Tikek Amy's Diary Showing Respect Down at Salina Homes for the Stormies Msaġar Ċimiteri © BirdLife Malta, Ottubru 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org. aħbarijiet Das-sajf kellna fir-ramliet tagħna mhux inqas minn sitt bejtiet tal- fekruna tal-baħar. Minn dawn faqqsu 336 bajda, li minnhom iktar minn 300 fkejruna ġrew lejn il-baħar. Dari l-fekruna komuni kienet tbejjet regolari fir-ramliet tagħna imma f'dawn l-aħħar mitt sena rari baqgħet tagħmel dan għax żied ħafna żvilupp fix-xtut. Però f'dawn l-aħħar 10 snin kellna waħdiet li bejtu b'suċċess (ara l-aħħar Il-Ħuttafa). Dis- sena kienet rekord, b'sitt bejtiet (li nafu bihom) f'erba' ramliet differenti: ir-Ramla l-Ħamra (Għawdex), ir-Ramla tal-Mixquqa (Golden Bay), ir-Ramla tal-Għadira (Mellieħa Bay) u l-Fajtata (San Tumas, Marsaskala). Hawn hi l-lista tas-sitt bejtiet … u ta' x'ħareġ minnhom! faqqsu 84 (minn 105) 76 (minn 95) 31 (minn 80)* 58 (minn 102) xatt Ir-Ramla 1 Il-Mixquqa Il-Fajtata Ir-Ramla 2 L-Għadira 1 17 (minn 83) L-Għadira 2 70 (minn 90) *B'xorti ħażina din il-bejta ħadd ma nduna biha minn qabel. Il-frieħ li faqqsu minnha mietu kollha għax ma setgħux joħorġu mir-ramel peress li tballat wisq min-nies li għaddew minn fuqu. Fkejruna ħierġa friska mill-bejta! Is-suċċess tal-fkieren ma kienx ikun mingħajr l-għajnuna ta' iktar minn 300 voluntiera. Ir-ramliet Maltin jimtlew nies fis- sajf u mingħajr ħarsien il-bejtiet kienu jfallu, kif ġara bil-bejta tal-Fajtata. Binhar u bil-lejl gruppi ta' voluntiera indukraw il- bejtiet biex ħadd ma jirfes, iħaffer jew ibagħbas madwarhom. Kienu hemm ukoll biex meta jitla' l-baħar (ara ritratt) iħaffru trinek u jibnu munzelli ramel biex il-bejtiet ma jegħrqux. U kienu hemm ukoll ħalli meta l-bajd ifaqqas ikunu bil-lest biex jgħinu l-frieħ isibu l-baħar. Prosit lil Nature Trust li daħlet għal din il-biċċa xogħol, u b'mod speċjali lil Angelique Lofaro li kkordinat kollox. Għadira Nest 2 F'Malta jidhru tliet speċi ta' fkieren tal-baħar. L-iktar waħda li tidher hija l-fekruna komuni (Caretta caretta), bl-Ingliż loggerhead turtle. Għal ħafna snin is-sajjieda kienu jaqbdu l-fkieren u jbigħuhom għall-brodu jew għall- qoxra. Fl-1992 l-fkieren tal-baħar saru mħarsin bil-liġi u għalhekk ma setgħux jinqabdu iktar. Dawn il-fkieren jgħixu ħajjithom kollha fil- baħar. Fi żmien il-bejta, però, in-nisa jitilgħu fuq ramla bil-lejl, iħaffru ħofra fir-ramel, ibidu ħafna bajd, jgħattu kollox u jerġgħu lura fil- baħar. Wara xi xahrejn, jekk ikunu b'xortihom, il-frieħ ifaqqsu u jiġru lejn il-baħar. Ġnien għan-Natura Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek L-Arbuxxelli X'inhu arbuxxell? Fost il-pjanti li jikbru fil-kampanja Maltija għandna ħafna arbuxxelli. Fil-fatt iktar għandna arbuxxelli minn siġar. Minħabba li għandna ħamrija baxxa u blat fil-wiċċ is-siġar ma jirnexxilhomx jgħixu għax l-għeruq tagħhom iridu l-fond. Arbuxxell qisu siġra żgħira u folta u l-għeruq iserrpu bejn xquq fil-blat għax irqaq u iqsar minn tas-siġar. Ġnien bl-arbuxxelli indiġeni mhux biss m'għandux bżonn ħafna kura, imma jġiblek varjetà ta' ħajja. Arbuxxell (bl-Ingliż bush jew shrub) huwa pjanta li flok tikber minn zokk wieħed oħxon (bħal siġra) tikber minn diversi friegħi. Minħabba f'hekk arbuxxell jieħu forma aktarx għat-tond. Hemm arbuxxelli li jikbru baxxi fl- art u hemm oħrajn għoljin diversi metri. X'inħawwel? Agħżel postijiet bix-xemx. Issa ftakar li biex tiġbed il-ħajja lejn il- ġnien tiegħek trid l-insetti, u ħafna insetti jfittxu l-fjuri. Għalhekk agħżel arbuxxelli li jiftħu l-fjuri fi staġuni differenti ħalli dejjem ikollok x'toffri lill-insetti – apparti li jkollok ġardina dejjem imżejna bil-ġmiel tal-fjuri. Agħżel arbuxxelli li joqgħodu fl- ispazju li għandek. Ara kemm jikbru (lista p.5) u ppjana b'mod li ma jgħattux ix-xemx lil xulxin. Ħażżeż pjan fuq karta u kkalkula kif se jidhru u kemm l-ispazju li għandek ħa jħallik tagħmel arbuxxelli. Is-sabiħ tal-arbuxxelli huwa wkoll li l-aħdar tagħhom kollha jvarja xi ftit. Flimkien mad- differenti daqsijiet il-pjanti dawn jagħmlulek il-ġnien interessanti. X'ħajja jiġbdu? Għal ħafna annimali l-arbuxxell huwa supermarket. Fi żmien il-fjuri jkollok varjetà ta' insetti skont id- daqs tal-fjura. Xi ħanfus u xagħat jieklu l-weraq. Din mhix problema sakemm ikun hemm numru żgħir. Dejjem ikkontrolla bl-idejn, tużax pestiċidi. Diversi brimb bħall-brimb tal- fjuri jikkampjaw qalb il-weraq ħalli jaqbdu l-insetti, oħrajn jinsġu l-għanqbut bejn il- friegħi għal dubbien, baħrijiet u li jiġi. Diversi żnażan iħufu l-weraq u l-fjuri tal-arbuxxelli jfittxu dud u xgħat biex jitimgħu 'l uliedhom. Bil- Ftakar li l-arbuxxelli jikbru, u ma jikbrux bl-istess rata. Pereżempju tħawwilx xorbett ħdejn sagħtar għax ix-xorbett jikber malajr u jispiċċa jgħatti lis-sagħtar. 5 Ritratti ta' Desirée Falzon u Victor Falzon, ħlief numru 11 ta' Aron Tanti lejl taf tisma' l-ħoss ħelu ta' xi grilli jkantaw u jsaffru minn qalb il-weraq. Il-katina tal-ikel tingħalaq bl-għasafar. Il-bufula sewda hija tipika tal-ġonna u faċli taraha tfittex l-insetti qalb il- weraq tal-arbuxxell. Fix-xhur il-friski l-vjolin tax-xitwa jixxala jteftef u jgħarrex qalb il-weraq ta' arbuxxelli folti għal insetti żgħar. Jekk għandek arbuxxell imdaqqas f'rokna kwieta, hemm ċans tajjeb li l-bufula sewda anke tbejjitlek fih. Minn fejn inġibhom? Ħafna drabi m'intix se ssib arbuxxelli Maltin fil-ħwienet tal-ġonna. Ma jimpurtax, din sfida sabiħa għal min iħobb in-natura tagħna. L-aħjar mod biex tkattar huwa li tiġbor iż-żerriegħa u tesperimenta bl-aħjar żmien biex tiżragħhom, jew fil- ħarifa jew fir-rebbiegħa. Iż-żerriegħa tkun lesta minn xi ġimagħtejn sa xahar wara li jkun hemm il-fjuri. Żomm nota ta' x'għamilt ħalli titgħallem mill-esperjenza tiegħek stess u taqsam dak li tgħallimt ma' ħbieb li wkoll qed jippruvaw. Żur il-paġna Dinja Waħda fuq Facebook għal aktar tagħrif u pariri dwar ġbir ta' żerriegħa għall-arbuxxelli li semmejna hawn. Borgħom Ċistu Roża Sagħtar Siġra tal-Ħarir bil-fjuri rebbiegħa is-sena kollha Mejju sa Lulju rebbiegħa, sajf u ħarifa Salvja tal-Madonna Tengħud tax-Xagħri Frar sa Mejju Te Sqalli Diċembru sa Ġunju Widnet il-Baħar Mejju sa Lulju Żebbuġija Diċembru sa Ġunju jogħlew sa xi 75ċm sa xi 60ċm sa xi 75ċm sa xi 50ċm sa xi 40ċm sa xi 180ċm sa xi 75ċm sa xi 150ċm sa xi 75ċm sa xi 50ċm sa xi 75ċm sa xi 150ċm *Mhix indiġena għal Malta imma għall-Mediterran Spraġ Xewwieki Spiny Asparagus Kiesħa Evergreen Traveller 's Joy Żagħfran Selvaġġ Yellow-throated Crocus Narċis Imwaħħar Autumn Narcissus Ħafna fjuri jiftħu fir-rebbiegħa imma hemm ukoll diversi pjanti li jiftħu l-fjuri fl-istaġuni l-oħrajn. Dawn huma 10 speċi li jwarrdu fil-ħarifa. Meta toħroġ fil-kampanja ħu l-magażin miegħek u ttikkja dawk li ssib. Siġra tal-Ħarir Wolfbane Ċfolloq Autumn Buttercup Ritratt ta' Aron Tanti – meħud fil-park tal-Majjistral Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta iż-żanżarell tat-tikek L-insectoraptor tal-ġonna! Minkejja li jismu żanżarell tat-tikek (bl-Ingliż spotted) fuq sidru mhux tikek għandu imma strixxi. Iż-żanżarelli l-oħrajn m'għandhomx marki fuq sidirhom. Saqajh qosra u suwed. Munqaru rqiq qisu pinzetta fina, għodda tajba biex biha jaħtaf insetti żgħar! Bħal żanżarelli oħrajn, iħobb jitperreċ f'tarf ta' fergħa biex minn hemm itir u jaħtaf insett mill-ajru. Imbagħad spiss jerġa' lura għal fuq l-istess perċa. Ġwinħajh itwal minn taż-żanżarelli l-oħrajn. Isem xjentifiku Muscicapa striata Isem bl-Ingliż Spotted Flycatcher Daqs 13.5–15ċm Piż 15g Ikel insetti żgħar Ħabitat msaġar u ġonna Status Komuni fil-passa. Ibejjet f'numri żgħar, qed jinfirex bil-mod. Iħobb jagħti tferfiriet qosra b'denbu, flicking bl-Ingliż. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall- bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Jien jien jien! Id-daqs proprju ta' bajda taż-żanżarell tat-tikek Il-bejta tkun pulita ħafna minn ġewwa, u fuq barra mżejna b'weraq u likeni, aktarx biex tkun kamuflaxx. Il-mara tbid 3–4 bajdiet, li jfaqqsu wara xi ġimgħa u nofs. Il-bejta s-soltu jibnuha f'siġar kbar bħal żnuber u ċipress. Żanżarell żagħżugħ li m'ilux li tajjar (tgħallem itir). Imma mhux dejjem! Din il-bejta bnewha fuq ħoġor ta' pilastru taħt porċ, għall-kenn mix-xita u r-riħ … … u din bnewha ġo gandlier tal-metall imdendel mis-saqaf ta' bini miftuħ! Koniferi huma siġar li jkabbru l-prinjoli, bħal żnuber u ċipress. Isa ħej x'inti brava! Żanżarell qed jitma' liż-żewġ uliedu mfarfrin u mġewħin! Fiċ-ċimiterju tal-Addolorata ż-żanżarell tat-tikek ibejjet kull sena. Il-kwiet u l-koniferi kbar joħolqu ħabitat perfett. Binoculars Bird Memory Game Book Għasafar Madwarna Msaġar Ċimiteri! Il-Miżieb u l-Aħrax huma l-ikbar imsaġar ta' Malta. Bejniethom fihom ħames darbiet daqs il-Buskett. Issa li dawn l-artijiet spiċċaw f'idejn il-kaċċaturi, il-qtil tal-għasafar fihom se jkun orrendi. Dehra mill-ajru ta' parti mill-masġar tal-Miżieb Il-BirdLife tikkundanna l-għoti ta' art publika lil grupp nies li kull ma jinteressahom hu li joqtlu l-għasafar.