Il-Ħuttafa Mejju – Ġunju 2020 l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħbieb Ħuttaf . . . Hawn nies jaħsbu li d-dinja teżisti L-iskuża li ġab kienet li "ma jħallux għalihom biss! Ftit ilu fuq Facebook xi ħadd tella' dawn iż-żewġ ritratti ta' bejta ta' bufula sewda li kellu fil-ġnien jew fl-għalqa. L-ewwelnett għenba tibda bl-għ. It-tieni nett oqtol għalfejn? Mela nesa kemm eluf ta' xgħat u ħanfus jiekol il-buful? Mela ma jafx li dawn l-għasafar jeħilsuh mid-dud li aktarx jikollu l-weraq tal-ħxejjex li jkabbar fl-għalqa? Anke dawk il-frieħ fil-bejta minn jaf kemm mijiet ta' caterpillars temgħuhom il-ġenituri tagħhom sa ma kibru. Caterpillar mhux aħjar f'żaqq ta' għasfur milli jgerrimlek il-weraq tal- kaboċċi, Sur Għaref? Il-bufula sewda u ħafna għasafar oħrajn jagħtu servizz b'xejn ta' pest control. U min għandu l-għelieqi jagħmel tajjeb japprezza din il-ħaġa, u mhux iqajjem paniku għax isib għenba mnaqqra! In-natura dejjem tipprova tgħallimna kif inżommu bilanċ. Imma min hu żaqqieq ma jafx x'inhu bilanċ għax irid kollox għalih. Kif taraw mill-istampa tal-kumment, kien hemm ħafna li rrabjaw b'li qal (u tawh tweġiba xierqa). X'effett kellhom ma nafx, nispera tgħallem. U nispera li tgħallem ukoll kif tispelli għenba. Victor Falzon L-Editur Ir-ritratti tellagħhom biex jaqsam il-ferħ li ħass kull darba li jittawwal u jara l-frieħ jikbru. Fil-kummenti kulħadd qabel miegħu u kulħadd iggustahom dawk il-flieles. Ħlief wieħed għaref li kiteb hekk: Ma nafx xi trid tkun biex tħajjar lin- nies jeqirdu bejta ta' bufula! Gremxula Maltese Wall Lizard Podarcis filfolensis Il-Gremxula hija waħda mid-disa' rettili tal-art li għandna Malta. Għadek taraha komuni fil-ġonna tad-djar, imma mill- kampanja qiegħda tonqos. Il-gremxula hija endemika għal pajjiżna u ma ssibha mkien iktar fid-dinja. Bħar-rettili l-oħrajn, hija mħarsa bil-liġi. Jekk għandek ġardina bil-gremxul, oħroġlu biċċa tadama u forsi jidra jiekol minn idejk! Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p2 Żanżarell tat-Tikek (Spotted Flycatcher) qed jistenna tgħaddilu dubbiena! F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura X'qed jagħmlu? Indiġenu jew endemiku? Dolphins Smiley and Grumpy Dinja Waħda Live Il-Monakella Imperjali Amy's diary Fishy quiz Il-Bufula tal-Qasab Widnet il-Baħar Il-baħar tagħhom… Il-Miżieb u l-Aħrax Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Ġunju 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org. Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p3 aħbarijiet Tliet siti Natura 2000 ġodda Siti Natura 2000 huma biċċiet art jew baħar li fihom in-natura tkun imħarsa minn żvilupp bl- addoċċ. F'Malta għandna 48 minnhom, 34 fuq l-art u 14 fil- baħar. U issa s-siti ta' fuq l-art ser jiżdiedu bi tliet inħawi ġodda. Dawn huma Wied Ħas-Saptan (ħdejn Marsaxlokk), Wied il- Mielaħ (f'Għawdex) u Tal-Wej (ħdejn il-Mosta). Kumbinazzjoni dwar Tal-Wej ktibna m'ilux f'Il-Ħuttafa. Tabilħaqq post li jixraqlu ħarsien għan-natura u l-istorja tiegħu. Wied il-Mielaħ huwa wied fond b'ħafna xagħri madwaru (u tieqa fil-blat), u Wied Ħas-Saptan jista' jkun ġenna tal-art għan-natura jekk jingħata l-kura li ħaqqu. Iktar 'il quddiem ngħidulkom iktar dwar dawn is-siti ġodda protetti. Il-fekruna terġa' tbejjet! fl-2018, ara Il-Ħuttafa 111 u 147) u darba fir-Ramla tal-Mixquqa fl-2016 (ara Il-Ħuttafa 135). F'Għawdex kien ilu xi 70 sena ma titla' fekruna l-art. Għalhekk is-sbejħa li biedet fir-Ramla tatna pjaċir doppju, mhux biss għax żanżnet ramla oħra, imma wkoll għax ma setgħetx tagħżel xatt aħjar. Ir-Ramla l-Ħamra hija l-ikbar ramla li għandna fil-Gżejjer Maltin. Barra minn hekk hija sit Natura 2000, jiġifieri protetta minn żviluppi bħal lukandi u bini ieħor. Insomma għamlet għażla għaqlija l-fekruna! Issa nittamaw li kollox imur b'wiċċ il-ġid, u li f'Il-Ħuttafa li jmiss inħabbru kemm faqqsu fkejruni u kemm ġrew lejn il-baħar :) . Il-fekruna tal-baħar reġgħet biedet fuq ramla Maltija… anzi biex inkunu iktar preċiżi ramla Għawdxija. Fid-29 Mejju, għall-ħabta tal- 10pm, xi nies li kienu r-Ramla l-Ħamra raw fekruna tal-baħar (loggerhead turtle Caretta caretta) tielgħa l-art, tħaffer fir-ramel, tbid partita bajd, tgħattihom u terġa' lura fil-baħar. B'xorti tajba dawk li rawha kellhom id-diċenza ma jfixkluhiex. F'dawn l-aħħar snin il-fekruna tal- baħar biedet tliet darbiet f'pajjiżna – darbtejn fil-Ġnejna (fl-2012 u Jekk tixtieq tgħin fl-għassa tal- bejta ibgħat imejl lil turtle.ramla@gmail.com Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p4 Ġnien għan-Natura Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek Biex niġbdu n-natura lejn il-ġnien tagħna tajjeb niftakru li annimali differenti jħobbu affarijiet differenti. Iktar ma jkollna varjetà iktar ħa tkun b'saħħitha n-nisġa tal-ikel fil-ġnien. Għalhekk idea tajba li noħolqu ftit ħabitati differenti. Hawnhekk se nħarsu lejn tnejn minnhom: il-ġebel u z-zkuk. Gorboġ ġebel Sib post li jara x-xemx filgħodu u oħloq gorboġ żgħir ġebel. Ġebel tal-gagazza ideali għax jidher sabiħ, imma qis li ma tiħux mix-xagħri jew mill-ħitan tas-sejjieħ. Min jagħmel ġnien għan-natura ma jħottx ħabitati fis-selvaġġ. F'ħafna trejqiet fil-kampanja ssib ġebel mormi u faċli ssib xi erba' jogħġbuk. Oħloq munzell żgħir bil-ġebel fuq il-ħamrija fejn jara x-xemx. Issa l-gremxul jibda' jużah biex jixxemmex fuqu. Minn hawn fuq, il-gremxul jieħu gost jgħasses it- territorju tiegħu u spiss tarahom ikeċċu lil xulxin. Jekk il-ġebel jisħon wisq, il-gremxul jitlaq għal ġod-dell jew jibda jfittex l-ikel. Ftit mill-ġebel agħmilhom ċatti fuq il-ħamrija fid-dell, jekk jista' jkun ma' ħajt. Binhar jistkennu taħthom ħafna annimali bħall-ħnieżer l-art u ħniex tal-indewwa, annimali li l-fdalijiet tal-ikel tagħhom huwa sustanza għall-ħamrija. Peress li dawn joħorġu bil-lejl għandhom bżonn post umdu fejn joqogħdu binhar. Biż-żmien tibda ssib ukoll predaturi bħax-xini, l-imqass u diversi brimb. Ojj int m'intix mill- familja tagħna. U ejja guys ħalluni nilgħab magħkom. Jekk tkun żbart siġra jew arbuxxell li għandhom zkuk nixfin, tista' tagħmel munzelli bihom. Varja l-postijiet: ftit fix-xemx, ftit fid-dell u ftit nofs u nofs ħalli jkollok ħabitati għal annimali differenti. Munzell hekk huwa tajjeb għal varjetà ta' annimali għaliex dawn jistgħu jistaħbew taħthom, ibidu fihom u anke jikkaċċjaw fihom. Ix-xaħmet l-art iħobbhom ħafna l-munzelli biz-zkuk. Ħafna insetti wkoll jorqdu qalb zkuk nixfin fid-dell, bħall-baħrijiet. Dawn imbagħad jagħmlu festa minnhom il-wiża'. Zkuk irqaq iħobbhom ukoll in- naħal tal-ġonna, li binhar idakkrulek il-fjuri fil-ġnien u filgħaxija jsibu zokk u jorqdu mqabbdin miegħu. Kumbinazzjoni hawn ritratt tagħhom f'paġna 5 Lili tuni munzell zkuk u ma jkun jonqosni xejn! Insomma, u xi erba' dubbiniet… u biċċa tadama … u nuċċali tax-xemx! Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p5 X'qed jagħmlu? Għall-ewwel taħsibhom naħal fuq il-fjuri. Imma jekk inħarsu sew naraw li dawn l-erba' naħliet mhux fuq il-fjuri qegħdin imma donnhom qed jigdmu z-zokk tal-pjanta! Mhux biss, imma saqajhom lanqas biss qed imissu z-zokk, anzi qegħdin marsusin ma' ġisimhom. X'qed jiġri? Xejn ta' barra minn hawn! Dawk l-erba' naħliet … reqdin! Mur ġib lili norqod hekk! Dan mhux naħal tal- għasel imma naħal tal-ġonna (white-banded digger bee, Amegilla quadrifasciata) Indiġenu jew endemiku ? Kemm hawn min iħawwadhom daż-żewġ kelmiet! Le, int indiġest. Tgħid jien indiġenu? Indiġenu (indigenous or native) Speċi indiġena tfisser speċi li dejjem kienet teżisti f'dak il- post, fi kliem ieħor ma jkunx daħħalha l-bniedem minn post ieħor. Għalhekk pereżempju s-siġra tal-ballut hija indiġena għal pajjiżna għax meta wasal il-bniedem Malta kienet diġà hawn tikber selvaġġ. U bħalma hija indiġena f'Malta l-balluta hija wkoll indiġena f'ħafna nħawi oħra tal-Mediterran. Mill- banda l-oħra l-bajtar tax-xewk pereżempju mhux indiġenu għal Malta għax inġab mill-Amerka u tħawwel hawn. Meta speċi tinġab minn art oħra tissejjaħ aljena jew eżotika. Endemiku (endemic) Speċi endemika tkun speċi li tinstab f'post wieħed u mkien iktar fid-dinja. Il-kiwi endemiku għal New Zealand għax hemm biss jinstab. Il-gremxula tagħna hija endemika għal Malta għax ma ssibha mkien iktar fid-dinja. L-istess widnet il-baħar, is-sempreviva t'Għawdex u l-musbieħ il-lejl. Imbagħad hemm speċi li jkollhom razez endemiċi. Pereżempju l-qabru tagħna huwa l-istess qabru tal-Italja, imma tagħna jkollu xi differenzi żgħar li ma ssibhom imkien iktar. Għalhekk il-qabru huwa razza endemika għal Malta. Farfett wieħed… 18-il isem! Il-farfett tal-bużbież huwa wieħed mill-ikbar u l-isbaħ friefet ta' Malta. Tant jispikka li ħafna nies mhux biss rawh imma anke tawh isem. Min semmieh hekk u min semmieh hekk, tant li llum dal-farfett għandu mill-inqas 18-il isem differenti… Farfett tal-Bużbież Kavallier Ir-Re Farfett tal-Fjuri Farfett tar-Rummien Farfett tal-Madonna Farfett tal-Fejġel A j k l a Farfett tal-Lira Ħajr lill-Kunsill Nazzjonali tal-Malti għal uħud mill-ismijiet U intom x'issejħulu? Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p6 Waħda Live • Waħda Live • Dinja Waħda Live • Dinja Waħ Ritratt ta' Aron Tanti – meħud fix-xatt ta' Marsaskala Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p10 Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p11 Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p12 il-bufula tal-qasab Kollox bil-moħbi! Ras misluta ġejja għall- ponta hija tipika ta' dan il-grupp ta' buful. Iċ-ċurkett f'siequ juri li dan l-għasfur ġie rringjat minn studjużi tal-BirdLife. Dan isir biex nitgħallmu iktar dwaru ħalli nkunu nistgħu ngħinuh aħjar. Isem xjentifiku Acrocephalus scirpaceus Isem bl-Ingliż Reed Warbler Daqs 12.5–14ċm Piż 12g Ikel Insetti u dud Ħabitat Meded bil- qasab ħdejn l-ilma Status Komuni fil-passa, ftit pari jbejtu Munqar fin juri li dan l-għasfur jiekol insetti żgħar Swaba' twal u rqaq biex jaħfnu sew il-qasab anke meta jbandalhom ir-riħ Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p13 Id-daqs proprju ta' bajda ta' bufula tal-qasab Il-bufula tal-qasab tbid minn tlieta sa erba' bajdiet. Il-bufula qed iżżoqq tliet frieħ imġewħin! Minkejja isimha, il-bufula tal-qasab spiss tbejjet fis-siġar tal-bruk (tamarisk), kif jidher f'dar-ritratt meħud Is-Simar. Basta tkun qrib l-ilma u xi medda qasab. L-istess bejta tar-ritratt ta' fuq, xi tliet ġimgħat wara. Il-frieħ kibru ġmielhom u ftit ġranet oħra jħallu l-bejta u jitgħallmu jtiru. Ir-riserva naturali tas- Simar hija l-uniku post f'Malta fejn il-bufula tal-qasab nafu li tbejjet regolari, għalkemm xorta f'numri żgħar. Post ieħor fejn il-bufula tal-qasab ġieli bejtet huwa s-Salina. Il- BirdLife qed tkabbar l-ambjent naturali f'din ir-riserva ġdida, biex tħajjar dan l-għasfur jibda jbejjet regolari hemm ukoll. Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p14 Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p15 Granċ tal- Bebbuxu Il-bahar taghhom Budakkra Żebbuġija Budakkra Rasha Sewda Sultan iċ-Ċawl Apogon imberbis Ċerna iktar milli taghna! Qed nagħtukom ukoll l-isem xjentifiku ta' dawn l-annimali biex jekk tridu tfittxu fuqhom onlajn. Meta tiġu tgħumu ftakru li l-baħar huwa d-dar tagħna. Merħba bikom biex tgawduh imma jekk jogħġobkom iġġibuhx miżbla. Grazzi. Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p16 Il-Miżieb u l-Aħrax Msaġar ta' kulħadd L-imsaġar tal-Aħrax u tal-Miżieb huma l-ikbar irqajja' siġar f'Malta – bejniethom xi erba' darbiet ikbar mill-Buskett. Dawn l-imsaġar qegħdin fuq art publika u s-siġar tħawlu kollha bi flus publiċi. Biex igawdihom kulħadd. Għal dejjem. Għalhekk inkwetajna meta ftit ilu smajna bil- ħsieb li dawn l-imsaġar jingħataw lill-kaċċaturi biex jieħdu ħsiebhom huma! Kull sena fil-Miżieb u l-Aħrax il-kaċċaturi joqtlu ħafna għasafar protetti. Dan nafuh għax il-BirdLife tibgħat nies biex jaraw x'qed jiġri. Jekk l-imsaġar jiħduhom il-kaċċaturi, dawn ma jħallu lil ħadd jidħol ħliefhom stess. Ara kemm iktar massakri jsiru. Għax sintendi ma jkun hemm ħadd jarahom. Għalhekk flimkien ma' 60 għaqda oħra l-BirdLife iltaqgħet mal-Prim Ministru ftit ġimgħat ilu. Huwa wiegħed li dawn l-artijiet ħa jibqgħu miftuħin għall- publiku s-sena kollha. L-Aħrax