Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p2 Jamm jamm! Ħallik mill-jamm jamm, nofs ras! Ma tafx li dawk jistgħu jkunu velenużi? Issa li għamlet ftit xita sew, jibda' jitfaċċa l-faqqiegħ. X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid? X'nista' nara tgħid? X'jikbru u x'jikbru! Dal-Milied… Fejn morna (rapport) Fejn ħa mmorru (ħarġa) Paġni POSTER Nru 3 Festa ta' Frott! Ittra lill-Editur Intervista ma' fjura Għadajjar tal-Ilma Ħelu Agħti kulur Arti u ritratti Tgħidx ħmerijiet! indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Diċembru 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħbieb Ħuttaf ! Fi żmien il-Milied dejjem jitfaċċa f'Malta xi ċirklu, u dawn kważi dejjem ikollhom spettakli bl-annimali. Jiġu daż-żmien biex taparsi jżidu mal-ferħ tal-festi. Tgħidli xejn x'ferħ iħossu l-annimali jitbellhu quddiem tinda ppakkjata nies iċapċpu. Għalina dawn ix-xows forsi jidhru sbieħ, imma għall-annimali dawn ix-xows mhuma sbieħ xejn. Għalihom huma infern! Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu. Fiċ-ċirklu taraw iljuni u iljunfanti jagħmlu affarijiet kontra n-natura tagħhom. Libsin ħwejjeġ tan-nies, jimxu fuq żewġ saqajn, jaqbżu minn ġon-nar, u ħmerijiet oħrajn. Dawn l-affarijiet iwaqqgħu l-annimali għaċ-ċajt. Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu. Biex dawn l-annimali jitgħallmu t-triks jgħaddu minn ħafna tbatija. Jaqilgħu swat, xokkijiet, daqqiet ta' sieq, ta' ponn u ta' vireg, u anke jitħallew bil-ġuħ. S'intendi dan it-"trejning" aħna ma narawhx għax ma jsirx quddiem in-nies. Imma xorta nafu x'isir għax hemm min iffilmjahom bil- moħbi. L-annimali jinħaqru ħafna sa ma jitgħallmu jagħmlu l-bużullotti. Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu. Barra l-moħqrija fit-trejning, l-annimali jbatu wkoll waqt il vjaġġi minn belt għal oħra, minn pajjiż għal ieħor. Ġranet sħaħ maqfulin ġo gaġeġ żgħar, mijiet u mijiet ta' kilometri fuq ferroviji u vapuri, jixxenglu u jitbandlu, skossi u brejkijiet. Ġiraffa li jmissu qiegħda għall-kwiet tomgħod xi werqa għad-dell u għaż-żiffa taħt akaċja fis-savanna Afrikana… u minflok, qiegħda msakkra u marbuta bi ħbula u ktajjen ġo vagun dejjaq, mudlam, storbjuż u jinten pesta. Nixtieq naħrab mid- dar u niġi ngħix ma' taċ-ċirklu. Ħbieb, jekk tħobbu l-annimali tmorrux ċirkli tal- annimali. Nawguralkom Milied kollu ferħ u vaganzi tal-ġenn. Victor Falzon L-Editur mal-faċċata U jien nixtieq naħrab miċ- ċirklu u mmur ngħix id-dar… fil-ġungla! Il-blonġun sekond (black-necked grebe) huwa għasfur li narawh l-iktar fix-xitwa. Il-blonġuni jħobbu postijiet b'ilma kalm u baxx, u l-aħjar biex tara xi wieħed huma r-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Hemm ma jfixkilhom ħadd. Ritratt ta' Victor Falzon Ara ġej iż-żRINġ għalik! ħ iji Xi ftit tas-snin ilu xi għaref telaq żrinġ daqsxiex f'għadira żgħira f'Għawdex. Daż-żrinġ bied u żdied u issa f'din l-għadira hemm numru mhux ħażin minnhom. Dan ma kienx iż-żrinġ tas-soltu li naraw fil-widien. Huwa żrinġ ikbar, b'faxxi ħodor fuq dahru, u jagħmel storbju sħiħ. Dan huwa ż-żrinġ Għarib (Levant Water Frog Pelophylax annimal li nġab minn pajjiż ieħor. U min tefgħu fl-għadira għamel ħażin ħafna. Meta ġġib annimal (jew anke pjanta) minn art oħra u titilqu barra, l-ispeċi dik tista' l-ġdida tagħmel ħerba sħiħa mill-flora u l-fawna. Dawn l-istejjer ġraw għadhom mad-dinja kollha, u n-nies ma jafux xi ħsara jkunu qed jagħmlu. Per eżempju daż-żrinġ aljen jista' jeqirdilna ż-żrinġ tagħna, għax ikbar minnu sew, jikollu l-ikel kollu u jista' anke jikollu l-imrieżep (tadpoles)! Nisperaw li ma jinfirixx f'widien oħrajn. jiġru B'xorti tajba ż-Żrinġ Għarib ma jafx jgħix f'għadajjar li jinxfu fis-sajf. Għalhekk ma jistax jinfirex f'ħafna mill-widien fejn jgħix iż-żrinġ Malti. Tużżana sħan sħan Kif jafu dawk li ġew għat-taħwila ta' Novembru, għadna kemm ħriġna sett stikers ġodda. B'kollox hemm 12. Dawn ħa nibdew inqassmuhomlkom kull meta tattendu l-ħarġiet tal-Klabb. Qis li dawn twaħħluhom x'imkien fejn jarawhom sħabkom, forsi jitħajru jidħlu huma wkoll fi Klabb Ħuttaf. Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p3 Miskin il-Malvizz Malvizz Song Thrush jekk ħarġa Fl-aħħar tiftakru ħabbarnielkom li dis-sena mhux se jsir insib għall-għasafar. Imma ftit wara li ħriġna l-magażin, il-gvern reġa' bdielu u ddeċieda li jħalli l-insib għall-imlievez. Mela issa barra eluf ta' kaċċaturi joqtlu gzuz ta' mlievez, hemm ħafna nassaba qed jaqbdu l-ftit li jibqa'. Miskin il-malvizz. Mhux biss, għax bl-iskuża li taparsi qed jonsbu għall-malvizz ħafna nassaba qed jaqbdu wkoll għasafar tal-għana u pluvieri. U dan huwa kontra l-liġi Il-BirdLife qed tiċċekkja ħafna mnasab u tirrapporta u anke tiffilmja kull każ fejn issib nassaba jiksru l-liġi. B'hekk ngħinu lill-pulizija biex jaqbdu lil dawn il- kriminali tan-natura. F'Novembru biss il-pulizija qabdu 86 nassab qed jonsob għall-għasafar tal- għana. Dan minbarra dawk li leħqu ħarbu sa ma waslu l-pulizija, u min jaf kemm mijiet oħrajn li ma nafux bihom. Jekk taraw min jikser il-liġi tal-kaċċa (ALE u 22942161/2/3 jew 21224001). DEJJEM ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel. lill-pulizija ċemplu It-Tuneżina Dari l-Fjamma tat-Tuneżija kienet speċi rarissma f'pajjiżna. Imma f'dawn l- aħħar snin qed titfaċċa kull sena. Fil-fatt bħalissa l-berdwoċers jafu b'xi erbgħa li donnhom ħa jgħaddu x-xitwa magħna. Dil-ħarifa r-ringers tal-BirdLife anke rringjaw xi tnejn fuq Kemmuna. Ħa tfaddalhom? Diġà bdejt! Fil-ħarġa li għaddiet qassamna Numru 1, u fil-ħarġa li jmiss se nqassmu Numru 2. Tgħid min se jgħaqqad is-sett l-ewwel? Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta X'għandna mid-dinja? Fl-aħħar għandi fejn ngħix fil-kwiet. Eħe imma issa mur aħsel snienek, owkej? Il-Gola malimbe huwa għasfur rari ħafna li jgħix fil- Gola Forest Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p4 Fi Sierra Leone, pajjiż fl-Afrika tal-Punent, għadhom kemm ħolqu l-Gola Forest National Park, medda foresta li fiha iktar minn darbtejn daqs il-Gżejjer Maltin. Fil-Gola Forest instabu jgħixu mhux inqas minn 327 speċi ta' għasafar u 518 speċi ta' friefet, uħud ġodda għax-xjenza. F'dil-ġenna tal-art jgħixu wkoll ċimpanżì u xadini oħrajn, u tgħix ukoll popolazzjoni ta' ħippo nanu, speċi li qiegħda fil-periklu li ssir 1estinta. Jekk tispiċċa dil-foresta, ċaw ċaw il- ħippopotamu, iċ-ċimps, l-għasafar u l-friefet. Klabb Ħuttaf jgħid prosit lill-gvern ta' Sierra Leone talli ħa dan il- pass għaqli. F'dawn il-ġranet is-Sirja qed tissemma' ħafna fl-aħbarijiet minħabba l-inkwiet u l-irvellijiet li qed isiru hemmhekk. Imma bħal kull pajjiż ieħor, is-Sirja għandha l-ambjent naturali tagħha, u hemm ukoll nies li qed jaħdmu biex isalvaw annimali rari. Wieħed minn dawn l-annimali huwa tip ta' velleran jgħidulu Bald Ibis, l-iktar għasfur rari fil- Northern Għal ħafna snin kienu ħasbuh li Lvant Nofsani, sparixxa kollox, imma mbagħad sabu grupp żgħir ta' sebgħa fis-Sirja. Sa dis-sena kien baqa' biss tlieta, imma tnejn minnhom huma par, u b'xorti tajba (u ħafna protezzjoni) s-sajf li għadda faqqsu u rabbew żewġ flieles. Dawn issa kibru u passew (ħadd ma jaf fejn). It-tama tan-naturalisti hi li dawn il-frieħ jerġgħu lura u jrabbu familja huma wkoll. B'hekk forsi n-numru ta' vellerani jerġa' jibda jikber. għal BirdLife International qed tgħin ħafna f'dal-proġett. • 33 qarn tar-rinoċeront • 758 ċopstik tal-avorju • 127 brazzuletta tal-avorju Dan kien it-total ta' kutrabandu li nqabad fid- dwana ta' Hong Kong ftit ġimgħat ilu. Kienu moħbijin f'kontejner li kien ġej mill-Afrika t'Isfel. Iċ-Ċina hija l-iktar pajjiż fid-dinja li jikkonsma partijiet ta' annimali, fosthom speċi rarissmi. Mhux talli fiċ-Ċina hemm biljun ruħ, imma ħafna minnhom jemmnu b'mediċini maġiċi li biex tagħmilhom trid għadam tat-tigri, qrun tar- rinoċeront, snien tal-iljunfanti, milsa tal-orsijiet, eċċ. Ħafna minn dawn huma kontra l-liġi. Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar Is-soltu meta jsibu annimali ġodda, dawn ikunu annimali żgħar - xi żrinġ jew insett - għax faċli jinħbew. Mhux soltu li tiskopri ċerv ġdid. Imma fejn hemm foresti u ġungli folti u mudlama, anke annimal kbir jista' jistaħba. Fil-fatt ftit ġimgħat ilu sabu speċi ġdida ta' antilopu fil-foresti tropikali ta' Benin, Togo u Niġerja (pajjiżi fl-Afrika tal- Punent). Proprjament kienu diġà jafu bih dan l-antilopu, imma kienu qed jaħsbuh speċi li tixbħu, għax ix-xjenzati kienu għadhom ma studjawhx sew. Imma issa huma ċerti li dan l-antilopu huwa speċi ġdida, u tawh isem ġdid: Walter's Duiker. Semmewh hekk għan- naturalist li kien sab l-ewwel wieħed. Għoli biss xi 40ċm, jiġifieri ftit iktar minn qattus! In-Northern Bald Ibis huwa tip ta' velleran. X'hemm ġdid? 1estint = annimal jew pjanta li jkunu nqerdu għal kollox minn x'imkien, jew anke mid-dinja (bl-Ingliż extinct). Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p5 X'Nista' Nara Tgħid? Fl-Ewropa l-Kuluvert huwa borka komuni ħafna, u ssibu kull fejn hemm l-ilma, imqar qalb il-bini fl-ibliet il-kbar. Għalkemm jippreferi l-ilma ħelu, jinstab ukoll fil-baħar f'bajjiet kennija. Imma f'Malta ma tantx hu komuni. Jidher biss fi żmien il-passa (l-aktar fil-ħarifa) u fix-xitwa. Barra mill-Ewropa, jinstab ukoll fl-Amerka, fl-Asja u fl-Afrika ta' Fuq. Minn dil- 1borka fil-qedem tnisslu l-papri domestiċi li jitrabbew fl-irziezet għall-ikel. Iddaħħlet mill-bniedem fl-Awstralja u fi New Zealand, fejn żdiedet ħafna u qiegħda toħloq problemi għall-papri tal-post. Il-Kuluvert ifittex l-ikel billi jferkex fit- tajn, fuq l-art jew fl-ilma b'munqaru. Jiekol żrieragħ, pjanti u frott żgħir kif ukoll insetti u bebbux tal-ilma. Ir-raġel imlewwen sew, u r-ras ħadra tispikka ħafna; il-mara tkun kannella. Il-bejta ġeneralment jibnuha fl- art. Il-frieħ trabbihom il-mara weħidha, għax qabel ma l-bajd ifaqqas, ir-raġel jitlaq u jingħaqad fi qtajja ma' rġiel oħrajn. il-mara ir-raġel It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. X'jikbru u x'jikbru ! Is-siġar u l-arbuxxelli ġewwa Foresta 2000 qed jikbru tajjeb u b'saħħithom. Issa qed jidhru wkoll anke fir-ritratti tas-satellita. Fittxuhom fuq Google Earth! Dal-Milied… Fi żmien il-Milied inżidu ħafna tiżjin fid-djar tagħna biex inżidu mal-ispirtu tal-festi. Ħafna minn dat-tiżjin ikun fih affarijiet li jixegħlu, bħall-presepji, il-Bambin, is-siġra, u kwiekeb fit-twieqi. Dawn kollha affarijiet sbieħ, imma biex ma ssirx ħela fil-vojt, ikun tajjeb kieku ma nħalluhomx mixgħulin il-lejl kollu. Idea tajba kieku dawn id-dwal inqabbduhom ma' tajmer ħalli jintfew weħidhom. It-tajmer jiffrankalna li noqogħdu niftakru nitfu u nixegħlu. Tinkwetawx li fid-dlam Father Christmas ħa jaħbat mal-għamara, dak fid-dlam jara daqs qattus :) :) 1borka = papra selvaġġa Fejn morna Fejn ħa mmorru Ħa mmorru L-iMġiebaħ Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p6 Dal-bosk żgħir huwa l-Ballut tal- iMġiebaħ. Kulħadd jippoża ħdejn is-siġra li ħawwel! Il-Ħadd 13 Novembru 2011 morna l-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf sa Foresta 2000. Konna xxurtjati għax it- temp inzerta sabiħ wara ġimgħa maltemp. Iltqajna quddiem ir-riserva naturali tal-Għadira u wara erba' kelmiet mingħand il-Leader Kathleen, morna fid-daħla tal-Foresta. B'kollox konna iktar minn 30 ruħ bejn membri, familji u leaders. Dħalna flimkien u mxejna ftit sakemm wasalna fejn konna se nħawlu s-siġar li kien ġabilna Ray ir-rejnġer. Stajna nagħżlu bejn ballut, żnuber jew riħan, u wħud minna ħawwilna aktar minn siġra waħda. Ħin minnhom rajna kamaleonte jistaħba qalb il-weraq u l-friegħi. Wara li lestejna nħawlu, imxejna ftit aktar u osservajna l-flora ta' madwarna fejn kien hemm ħafna arbuxxelli bħal deru u żagħrun bi frott tajjeb biex jittiekel mill-għasafar bil-ġuħ wara l-vjaġġ twil tagħhom sa Malta. Waqafna nistrieħu u nnaqqru xi ħaġa, fejn ilmaħna bejta żgħira taż-żunżan tax-xehda. Ersaqna fil- qrib biex narawha imma mhux iż-żejjed li ma jmurx nitniggżu! Kien hemm tifel li sab bejta oħra taż- żunżan, imma kienet abbandunata. Wara naqra, ġejna qrib is-siġar li konna ħawwilna s-sena l-oħra: ħafna minnhom dehru kibru mhux ħażin għalkemm kien hemm ukoll xi ftit li mietu. Inzertajna qatgħa kbira sturnell itir u jieqaf jistrieħ fuq siġra kbira. Matul il-mixja lmaħna għasafar oħra, fosthom pitirrossi, għasafar tal-bejt u merill. Wara nofstanhar ta' gost morna lura d-dar. Iġri tasal il-ħarġa li jmiss ta' Klabb Ħuttaf! Parti mill-wied tal-iMġiebaħ Ilna koċċ ma mmorru sa Selmun u L-iMġiebaħ. Għalhekk dix-xitwa ħa nagħmlu ħarġa tal-Klabb proprju għal hemmhekk. Dak il-beraħ jagħti għal fuq il-baħar sabiħ wisq, u jnessik għal ftit kemm ngħixu fuq gżira ppakkjata bin-nies u bit- traffiku. L-inħawi ta' Selmun u L-iMġiebaħ hemm diversi ħabitati: hemm xagħri u makkja, hemm irdumijiet u sisien, hemm wied u ramla, hemm anke bosk żgħir tal-ballut. Dawn kollha jkollhom flora u fawna differenti, u aħna ħa naqbżu qabża s'hemm ħalli naraw x'naraw. Narawkom, ħbieb! Gajd x'jaħbat? Dawn il-kotba jgħinuk tagħraf fjuri, insetti, siġar, ħut, għasafar, eċċ. data il-Ħadd 22 Jannar 2012 niltaqgħu 9am post quddiem Torri Selmun nispiċċaw xi nofsinhar ġibu (jekk għandkom) tromba, nowtbuk u gajd; u ikel u xorb iġġibux tkaken irqaq! merħba *membri tal-Klabb u l-familji *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir magħhom. F'Jannar jibdew jitfaċċaw xi orkidi, bħal din li jgħidulha dubbiena. Jekk inkunu b'xortina forsi naraw xi spanjulett jissaqqar. Familja żunżan tax-xehda qed jibnu l-bejta. Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • suppliment Jekk tħobb in-natura, dal-ktieb GĦALIK !! Ftit xhur ilu l-BirdLife ħarġet ktieb ġdid. Dal-ktieb fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu Malta, u anke fuq l-għasafar li kienu jbejtu fil-passat. Fih 380 paġna Bil-kulur minn qoxra sa qoxra Fih tagħrif fuq 77 speċi Ippakkjat b'iktar minn 470 ritratt Miktub minn 4 awturi Fittex ixtrih qabel jispiċċa… Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33. Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5. Qiegħed ukoll għall- bejgħ mill-Għadira u s-Simar, mingħand il-BDL u minn ħwienet tal-kotba. Poster Nru 3 Il-Ħuttafa Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 - suppliment Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 - suppliment L-Ajkla Bajda (Short-toed Eagle) hija tajra tal- priża kbira u skarsa li tpassi minn Malta. F'dawn l-aħħar snin din l-ispeċi saret rari f'ħafna postijiet. Ritratt ta' Raymond Galea M'għandkomx fejn tmorru l-Ħadd li ġej? Aqbżu qabża sa… Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • suppliment L-Għadira Bħalissa jkunu tfaċċaw l-għasafar tax-xitwa bħall-Blonġun Sekond, it-Tiġieġa tal-Baħar, il-Gallozz tax-Xitwa u Ta' San Martin, u qed jistennewkom tmorru tgawduhom fl-ambjent naturali tagħhom. Ma tagħrfux l-għasafar? No problem: fir-riservi naturali ħa ssibu nies mill-BirdLife biex idawrukom u jispjegawlkom. Bla ħlas! Sibtijiet u Ħdud mill-10am sa 4pm kollu tagħkom. Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p7 Kemm se nitħanżer! Żaqqi se taqagħli! Dil-liedna ħa nżarmaha! Ritratti tal-frott Victor Falzon, ħlief ir-riħan ta' Jason Aloisio Ritratt tal-għasafar Aron Tanti Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p8 Intervista ma' Fjura 7 Ittra lill-Editur… Mhux il-gremxul biss… Għażiż Editur, Jien jisimni Andrea u noqgħod il-Mosta. Qrajt l-artiklu tal-gremxula fl-aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa u għoġobni ħafna. Inti taf li l-gremxul ta' Filfla m'għandhomx żewġt idnieb, imma kont taf li l-wiżgħa tal-Mosta għandha? Din il-wiżgħa tar-ritratt sibnieha jien u oħti Rebekah d-dar tagħna ġo toqba fil-ħajt ħdejn il-garaxx. Kif rajtha, urejtha lill-Papà u ħadnielha ftit ritratti. Lili għoġbitni ħafna u naħseb li anke inti tiggustaha jekk taraha. Barra l-għasafar, inħobb ħafna r-rettili u nħobb narahom mill-qrib, imma dejjem inħallihom fejn sibthom. Inselli għalik. In-Narċis X'jismek? Jisimni Narċis, u bl-Ingliż jgħiduli French Daffodil. Jiġifieri inti minn Franza ġabuk? Le le, jgħiduli hekk biss, imma jiena Maltija daqsek. Inħobb beraħ, bħal 1steppa taflija, raba' mitluq, ġnub tal- għoljiet, basta jkun hemm ftit ħamrija. X'għandhom speċjali l-fjuri tiegħek? Trid tgħid x'm'għandhomx! Fihom dehra tal-ġenn, u jaqsmulek qalbek bir-riħa tfuħ! Inti tkun bil-fjuri s-sena kollha? Lanqas xejn, jiena pjanta li nwarrad fix-xitwa. Fis-sajf ma ssibnix b'nemes għax minni tibqa' biss basla taħt il-ħamrija. Għandek xi problemi? Iva ħijjos! In-nies jarawni sabiħa u jaqtgħuli ħafna mill-fjuri. B'hekk ma jħallunix nagħmel żerriegħa u sirt rari f'xi nħawi ta' Malta. Imma inti protetta bil-liġi hux? Le, għadni m'iniex protetta, u ma nafx x'qed jistennew! Nixtieqlek saħħa u protezzjoni. Grazzi xbin. Ojj, int minn fejn ġejt? Għażiż Andrea, Grazzi tal-ittra tiegħek u tar-ritratt. Dik il-wiżgħa vera cool u naħseb il-membri kollha jaqblu. Jien qatt ma rajt waħda hekk, u għalhekk grazzi talli qsamt din l-esperjenza magħna. Naħseb dik il-wiżgħa mhux l-ewwel darba li waqqgħet denbha, għax l-ebda wieħed miż-żewġt idnieb mhu d-denb l-oriġinali. Forsi tgħix ħajja avventuruża dik il-wiżgħa! Prosit lilek u lil oħtok tal-interess li tieħdu fin-natura. Komplu osservaw, studjaw u ħudu ritratti tal-għasafar, rettili u l-bqija. Malta għandha ħafna bżonn ta' naturalisti. L-Editur K O M P E T I Z Z J O N I P O S T E R Ir-rebbieħ tal-Kompetizzjoni Poster kien Thomas Camilleri mill- Baħrija, li qata' li l-għasfur tal-poster kien ajkla. Ftit ieħor Thomas jirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur. Ħbieb, tagħtux annimali bħala rigal sorpriża tal-Milied. Mhux kulħadd irid jew jista' jrabbi annimali. Ħafna klieb u qtates li jingħataw bħala rigal jispiċċaw jintelqu barra. 1steppa = tip ta' ambjent b'art miftuħa b'ħamrija fqira fejn l-iktar li jikber ħaxix, u siġar xejn. Hawn diversi tipi ta' steppa, li tvarja skont il-fond u l-kwalità tal-ħamrija, eċċ. Araw Il-Ħuttafa numru 99. Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p9 ambjenti maltin Wasalna fi tmiem din is-sensiela, u se ntemmu b'ħarsa lejn ambjent li jiġi u jmur! Dan huwa l-ambjent tal-għadajjar ta' l-ilma ħelu. Fejn qegħdin? Malta m'għandniex xmajjar jew għadajjar kbar li jżommu l-ilma ħelu fit-tul. Imma fil-blat insibu ħafna ħofor żgħar li jżommu l-ilma tax-xita għal xi żmien. Peress li l-ilma tax-xita huwa tikka aċiduż, dan ftit ftit imermer u jħaffer il-blat. Insibu ħafna minn dawn il-ħofor qalb ix-xagħri u fil-widien, u dawn jipprovdu ambjent tajjeb għall-ħajja. Tiskanta kif sempliċi għadira ilma f'ħofra fil-blat kapaċi tgħajjex speċi ta' pjanti u annimali, fosthom xi speċi importanti. X'jgħix fihom? Dawn it-tip ta' għadajjar (bl-Ingliż ngħidulhom freshwater rockpools) ma jżommux l-ilma s-sena kollha: jimtlew bl- ilma xita fil-ħarifa u x-xitwa, imbagħad jinxfu fis-sajf. Il-flora u l-fawna li nsibu tvarja skont kemm l-għadira żżomm ilma fit-tul. Pjanti tipiċi ta' dan l-ambjent huma l-Ħarira tal-Ilma, id-Damażonju u l-Elatine, tliet speċi rari u fil-periklu li jinqerdu. Per eżempju l-Elatine hija 1endemika għal Malta u 2Lampedusa. Insibu wkoll diversi 3invertebrati, bħall-4Kopepodu tal- Għadajjar, il-Gamblu tal-Għadajjar u ż-Żagħrun tal- Ġwiebi. Speċi rarissma hija l-Gamblu tal-Elmu, gamblu ta' madwar 5ċm jew 6ċm b'kulur ħadrani jew kannella, li jgħix fil-qiegħ ta' dawn l-għadajjar. L-ispeċi ta' dawn l-għadajjar iridu jkampaw mas-sħana tas-sajf. Dan jagħmluh billi jew (a) jitilqu mill-għadira fis- sajf u jirritornaw fix-xitwa, jew billi (b) jgħaddu s-sajf 'reqdin' (dormant) fil-ħamrija f'qiegħ l-għadira, imbagħad jinbtu (jekk żerriegħa) jew ifaqqsu (jekk bajd) fix-xitwa. L-5organiżmi kollha li jgħixu f'dan l-ambjent għandhom ċiklu tal-ħajja qasir: iridu jgħaddu mill-fażijiet kollha ta' ħajjithom waqt il-ftit xhur ta' ilma, biex jilħqu jżerrgħu, ibidu jew ikollhom iż-żgħar qabel ma jinxef l-ilma. Barra minn dawn, hemm ukoll speċi li ma jgħixux dejjem fl-għadajjar, imma jżuruhom biss meta jkunu bl-ilma. Jekk tkunu f'wied dix-xitwa, ħarsu mill-qrib lejn dawn l-għadajjar u taraw kemm ikun hemm attività! Kos anke jien kważi trasparenti! Għadajjar Ilma Ħelu tal- Hemm xi problemi? Meta tagħmel xita qawwija, din tista' tifforma nixxigħat kbar ta' ilma. Daw jistgħu jħarbtu l-ambjent u jkaxkru ħafna mill ħajja f'dawn l-għadajjar. Imma bħas-soltu l-ikbar problemi joħloqhom il- bniedem, li spiss jeqred dawn l-għadajjar għal kollox. Diversi meded art fejn dari kien hemm għadajjar qalb il-blat illum inbnew, jew tgħattew bil-ħamrija għall-agrikoltura. Dawn huma proġetti żbaljati għax saru bla ma taw kas l-ambjent naturali li kienu qed jidfnu. Ir-rimi ta' skart fix-xagħri jista' wkoll iniġġes dawn l-għadajjar. Tkun ħasra kbira kieku minħabba t-traskuraġni, l-injoranza nispiċċaw nitilfu dan l-egoiżmu u l-ambjent u l-flora u l-fawna tiegħu. Il-gamblu tal-għadajjar huwa żgħir u kważi trasparenti. Fih gost tarah jgħum fl-għadajjar tal-ilma ħelu. 1endemika = speċi li ssibha biss f'post, pajjiż jew reġjun wieħed biss fid-dinja. 2Lampedusa = gżira Taljana 160km fil-punent ta' Malta; żgħira, xi daqs terz ta' Għawdex. 3invertebrati = annimali bla xewka tad-dahar, per eżempju insetti, ħniex u granċijiet. 4kopepodu = annimal żgħir ħafna mir-razza tal-granċijiet u l-gambli. 5organiżmi = affarijiet ħajjin. Agħti kulur lill-istampa. Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p10 L-Album tan-Natura Din l-istampa tista' tgħid hija kollha ħadra. Imma hemm ħafna tipi differenti ta' aħdar! Fil-kaxxa tal-kuluri forsi għandkom iktar minn aħdar wieħed. Jekk le, tista' toħroġ aħdar differenti minn kemm tagħfas il-kulur, jew billi żżid fuqu isfar jew blu. Il-blu tantx tagħfsuh. Ħeħe anke jien qed inpinġi vjolin tax-xitwa! Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna. Basta r-ritratti jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom jpg fl- imejl il-huttafa@birdlifemalta.org Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16) Jekk hemm xi għasfur partikolari li tixtiequ lil Askya tpinġilna kartun tiegħu, iktbulna. Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p11 L-għasafar jgħixu fil-bejta! Veru li l-għasafar jibnu l-bejtiet, imma mhux biex jgħixu fihom. Il-bejta jibnuha biex fiha l-għasfura tbid il-bajd. Hemmhekk iżżommhom sħan u mħarsin mix- xita u mir-riħ sakemm ifaqqsu. Fil- bejta, il-bajd ikun ukoll iktar moħbi mill-predaturi. Meta jfaqqsu, ħafna flieles jibqgħu fil-bejta għal ftit ġimgħat jew xhur (skont l-ispeċi) sa ma jikbru u jtellgħu r-rix. Wara li jitgħallmu jtiru, il-bejta ma tibqax tesagħhom, u għalhekk jitilquha għal dejjem. Għalhekk fil-ħarifa u fix-xitwa tara ħafna bejtiet vojta. Dawn ma jkunux għadhom qed jintużaw, għax xogħolhom ikun lest. Ftit ftit jiżżarmaw bir-riħ u l-maltemp, u jispiċċaw fix-xejn. L-għasafar jorqdu barra: fl- arbuxxelli, fis-siġar, fil-ħaxix, fuq ir-ramel, fuq l-ilma, anke fl-arja! Mhux faċli tkun għasfur… La jikbru ftit ieħor dawn it-tliet flieles bilkemm ikollhom fejn jiċċaqalqu, u jkollhom jitilqu mill-bejta. Xxxx! Aqtgħuha ħa norqod. Jimporta tneħħi sieqek minn ġo dahri? Jien ħa nifga hawn taħt… Bejta ta' Bufula Sewda Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna Il-mell huwa annimal żgħir ħafna, is-soltu mhux iktar minn xi 1mm kollox. Bl-Ingliż jgħidulhom aphids imma għandhom ismijiet oħrajn, bħal greenfly u blackfly, skont ir-razez. Il-ġardinara u l-bdiewa jafu bih sew il-mell. Għaliex? Għax dan jiekol billi jsoff is-sugu tal-pjanti. U mur ara, daqs kemm hu żgħir, kemm jista' jagħmel ħsara? Il-problema hi li l-mell ifaqqas f'numri kbar. Pjanta kultant timtela b'eluf kbar ta' mell, kollha jsoffu u jixorbu, u jistgħu jmarrduha u anke joqtluha. Ħafna mill-bexx li vvinta l-bniedem huwa mmirat lejn il-mell, imma xi bdiewa ndunaw li l-aħjar biex tikkontrollah mhux bil-velenu, imma billi ġġib lil min jieklu! Min jiekol il-mell? Waħda mill- iktar annimali li tiffanga fih hija n-nannakola. Din tixkuma l-mell qisha tirannożawru f'gallinar tat-tiġieġ! Xi ħadd semma l-mell? Il-mell qegħdin fil-familja kbira ta' insetti li jgħidulhom bugs. Ħafna bugs għandhom ħalqhom qisu labra ta' siringa. Dan jużawh biex itaqqbu l-pjanta u jixorbu minnha qishom minn ġo stro. X'int tgħid! Jien karrotti nħobb. Websajt mimlija ritratti ta' għasafar, rettili, insetti, pjanti u natura Iċ-Ċikloża f'nofs id-damma ta' skart oħra. Xogħol tal- li bniet fl-għanqbuta. Araw il-kulur fotografu ħabib tagħna tagħha kif jaqbel eżatt mal-iskart. www.birdlifemalta.org Fil-websajt tal-BirdLife issib aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel l-għaqda għażiża tagħna, u ħafna tagħrif ieħor. Websajt dwar l-għasafar ta' Malta u l-aħjar postijiet fejn tmur berdwoċing. Mijiet ta' ritratti. aħna ngħinuk tfaddal Faddal permezz tal-BOV Young Savers Account u gawdi minn karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont u rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Ġenituri, nanniet, tuturi jew rappreżentanti legali jistgħu jiftħu dan il-kont biex iġemmgħu għal tfal żgħar. Impenn lejn is-suċċess tiegħek. Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c. 58, Triq Żakkarija Valletta VLT 1130 - Malta Termini u kundizzjonijiet japplikaw.