Dan l-artiklu jipprova jistabbilixxi l-kriterji li jiddistingwu ttraduzzjoni letterarja mill-adattament letterarju. Jibda billi jingħataw l-għanijiet tat-traduzzjoni. Fih tiġi diskussa l-ekwivalenza letterarja u kif din tista‟ titwassal billi tiġi evitata l-lokalizzazzjoni kif proposta minn Nida u Taber u r-rilevanza kif suġġerita minn Gutt. Fl-artiklu jintwera wkoll kif il-lokalizzazzjoni twassal għal adattament u kif traduzzjoni kelma b‟kelma jew dik interlineari permezz tal-istrutturi paralleli aktar twassal għal traduzzjoni diretta u għal ekwivalenza intenzjonata jew għal replikazzjoni tax-xogħol letterarju tradott. Jingħataw eżempji minn xogħlijiet tradotti bil-Malti biex jintwera kif analiżi testwali li twassal għal ċerti persentaġġi tista‟ tistabbilixxi jekk xogħol tradott jirriżultax fi traduzzjoni jew adattament. Dan lartiklu janalizza wkoll it-traduzzjoni biblika u l-ekwivalenza letterarja fit-traduzzjoni jew fl-adattament tal-isem ta‟ xogħol letterarju. traduzzjoni, adattament, ekwivalenza, replika, replikazzjoni, letterarju/letterarja, traduzzjoni diretta, traduzzjoni indiretta, lokalizzazzjoni, esternalizzazzjoni, persentaġġ, analiżi, interlineari, struttura parallela, lingwa sors, lingwa mira, traduttur, awtur, kampjuni, testwali, bibliku, biblika. L-għanijiet tat-traduzzjoni Iż-żewġ għanijiet ewlenin tat-traduttur letterarju għandhom ikunu dawk li jwasslu lil qarrej tal-lingwa mira – minħabba li dan ma għandux għarfien tallingwa sors – it-test letterarju kemm jista‟ jkun eżattament kif jinsab fillingwa oriġinali u li jevita jekk jista‟ jkun li jaqa‟ fin-nassa tal-adattament sakemm dan ma jkunx l-intenzjoni espressa minnu. Għalhekk is-suċċess ta‟ xogħol letterarju tradott jiddependi għalkollox fuq kemm jintlaħqu dawn iżżewġ għanijiet. Traduzzjoni tajba toffri lill-qarrej li ma jafx il-lingwa sors il-possibbiltà li jaqra xogħol letterarju b‟mod awtentiku f‟lingwa li kapaċi jifhimha. Persuna li qatt ma tgħallmet il-Franċiż u li tixtieq taqra b‟mod mhux mimsus ixxogħlijiet ta‟ Balzac fost awturi Franċiżi oħrajn għandha dawn iż-żewġ għażliet quddiemha: li titgħallem il-Franċiż biex b‟hekk taqra lil Balzac b‟dik il-lingwa – attività li żgur se teħodilha għadd konsiderevoli ta‟ snin; jew li taqra x-xogħol ta‟ Balzac tradott b‟lingwa li tkun kapaċi tifhem – dan mhux neċessarjament għandu jkun bil-lingwa materna, pereżempju jekk it-traduzzjonijiet ta‟ Balzac ma jeżistux bil-Malti wieħed dejjem jista‟ jaqrahom bi lsien ieħor li jkun kapaċi jaqra bih ngħidu aħna fil-każ ta‟ bosta Maltin bl-Ingliż jew bit-Taljan. Madankollu jibqa‟ firxa ta‟ qarrejja li assolutament ma jafux jaqraw b‟lingwi barranin u l-unika lingwa li jafu biha hi biss dik ta‟ lsien pajjiżhom, pereżempju, bosta Ingliżi ma għandhomx kompetenza biżżejjed fl-Ispanjol biex jaqraw lil Cervantes fl-oriġinal, għalhekk biex igawdu l-kitba tiegħu jeħtiġilhom jirriferu għat-traduzzjoni Ingliża ta‟ xogħlijietu. In-nuqqas ta‟ qari b‟lingwi barranin bħala regola ma japplikax għalina l-Maltin għax filbiċċa l-kbira tagħna, jekk xogħol letterarju għadu ma ġiex tradott għallMalti, kapaċi naqrawh tal-anqas bl-Ingliż; il-problema f‟Malta hi pjuttost bilmaqlub: bosta Maltin ma jħobbux jaqraw bil-Malti u jippreferu anki jekk jeżistu traduzzjonijiet bil-lingwa Maltija li jirrikorru għal waħda bl-Ingliż jew xi ftit anqas minna b‟xi lingwa barranija oħra! Madankollu fil-każ ta‟ dawk fostna li ma jafux jaqraw ħlief bi lsien pajjiżhom hi t-traduzzjoni billingwa materna biss li tista‟ twasslilhom bl-aktar mod prattiku l-ekwivalenza letterarja tat-testi oriġinali. It-traduzzjoni għandha tibqa' fidila lejn is-sors Jekk traduttur jixtieq jakkwista l-fiduċja tal-qarrejja tiegħu, hu dejjem għandu jżomm f‟moħħu l-għanijiet ewlenin tat-traduzzjoni li saret referenza għalihom hawn fuq. B‟hekk hu għandu jitlaq mill-premessa li t-traduzzjoni għandha tkun kemm jista‟ jkun possibbli fidila lingwistikament, stilistikament u kulturalment għall-kitba oriġinali. Fil-fatt it-traduzzjoni għandha tkun sa fejn hu possibbli replika tal-oriġinal. Il-proċess tattraduzzjoni mhux għajr dak tar-replikazzjoni tat-test sors fil-lingwa mira. Għalhekk it-traduttur ma għandux jinterpreta t-test letterarju (fis-sens li jagħti fi kliemu għamla ta‟ kitba li ma tistax titqies bħala traduzzjoni/replikazzjoni), iħalli aspetti barra jew iżid jew jelabora fejn ma għandux jagħmel dan. Min jaħdem b‟dan il-mod ikun qed jiżvija mill-għan tat-traduzzjoni u jsir sempliċement "interpretu" ta‟ test miktub minflok ta‟ wieħed mitkellem. Kif jgħid tajjeb Longfellow: Ir-rwol tat-traduttur mhux li jużurpa dak tal-awtur l-anqas li jikkoreġih jew li jeditjah. Pereżempju fit-traduzzjoni tiegħi ta‟ Salammbô minħabba li jien intiż fl-istorja Rumana indunajt li Flaubert fir-rumanz mhux kredibbli meta p.e. jgħid li Ħanno wieħed mis-sufeti Kartaġiniżi ma kienx jaf jitkellem bil-Grieg. Sorsi dokumentati kif ukoll arkeoloġiċi li kienu diġà jeżistu saħansitra fi żmien Flaubert jagħtu xhieda li f‟Kartaġni l-kitba uffiċjali kienet dejjem tkun kemm bil-Puniku kif ukoll bil-Grieg. Mela kif qatt seta‟ Ħanno – wieħed mill-aktar persunaġġi influwenti f‟Kartaġni fiż-żmien ir-rewwixta tal-Merċenarji – ma jkunx jaf il-Grieg! Eżempju ieħor hu li fl-istess rumanz Flaubert jagħti ħafna attributi lill-Kartaġiniżi li normalment nassoċjawhom mar-Rumani p.e. meta jirreferi għall-formazzjonijiet militari Kartaġiniżi bħala koorti jew leġjuni. Il-fatt li indunajt b‟dawn l-ineżattezzi ma jagħtinix madankollu d-dritt li nikkoreġihom jew l-obbligu li noqgħod nispjegahom lill-qarrej bħalma jissuġġerixxi li għandu jsir Ernst-August Gutt li jimxi fuq Sperber u Wilson f‟dik li tissejjaħ it-teorija tar-rilevanza.6 Kif jgħid tajjeb Longfellow xogħol it-traduttur hu biss dak li jwassal kemm jista‟ jkun kopja ekwivalenti tat-test oriġinali saħansitra kif kont spjegajt fl-introduzzjoni ta‟ Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu bl-iżbalji kollha li jinsabu fih u xejn aktar. Meta dan l-għan jintlaħaq it-traduzzjoni ssir verżjoni/replika tat-test letterarju oriġinali, dan ifisser li l-verżjoni Franċiża pereżempju ta‟ La maison du chat-qui-pelote ta‟ Balzac ikollha l-verżjonijiet daqsinsew ekwivalenti tagħha b‟lingwi oħrajn pereżempju bil-Malti, f‟dan il-każ Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'idu jew bl-Ingliż At the Sign of the Cat and Racket eċċ. Fil-ħolqien tal-verżjoni b‟lingwa ġdida t-traduttur għandu għalhekk joqrob kemm jista‟ jkun lejn l-ekwivalenza letterarja u xejn aktar. Hu ma għandux jittradixxi la lill-awtur, la lill-qarrej u wisq anqas lilu nnifsu u għandu jevita għall-aħħar li jirrendi t-test letterarju mil-lingwa sors b‟tali mod li dan ikun eħfef biex jinqara bil-lingwa mira milli kieku kellu jinqara bil-lingwa li oriġinalment inkiteb biha. L-iskuża li traduttur qed jagħti traduzzjoni eħfef mill-verżjoni oriġinali biex iwassal it-tifsira tal-messaġġ aħjar mhix għajr mod kif jgħatti n-nuqqasijiet tiegħu milli jwassal ix-xogħol oriġinali minn kif effettivament hu. Fi kliem ieħor biex traduzzjoni tkun tajba l-qarrej li jaqraha ma jrid ikun qed jitlef jekk jista‟ jkun xejn mill-elementi li jinsabu fit-test oriġinali u dan jinkludi kemm il-forma kif ukoll it-tifsiriet magħżulin mill-awtur innifsu. Jekk dan in-nuqqas ikun jinħass allura ttraduzzjoni tkun falliet milli tilħaq l-għanijiet ewlenin tagħha u tkun waqfet f‟nofs it-triq li twassalha lejn l-ekwivalenza letterarja. F‟każijiet bħal dawn it-traduttur jitlef mir-rwol tiegħu ta‟ medjatur bejn l-awtur u l-qarrej li ma għandux għarfien sħiħ tal-lingwa li minnha tkun qed issir it-traduzzjoni. Ikun sempliċement interpretu li jgħid fi kliemu dak li jidhirlu u kif jidhirlu hu bilkonsegwenza li wieħed ma jkunx jista‟ jafda t-tagħrif li jkun qed iwassal lil min ma jifhimx dak li jingħad fl-oriġinal. Kif jista' traduttur iwassal din l-ekwivalenza u jevita l-adattament? Biex inwieġbu din il-mistoqsija jeħtiġilna nifhmu li l-aktar ħaġa importanti, li kull traduzzjoni trid titlaq minnha, hi l-kompetenza tattraduttur innifsu fil-lingwa sors. Biex nagħti eżempju klassiku, Jean-François Champollion irnexxielu jsib it-tifsira tal-Ġebla ta‟ Rożetta għax kellu għarfien aktar profond tal-Koptiku milli kellhom ir-rivali tiegħu. Min ma jafx is-sors biżżejjed jista‟ jagħmel "traduzzjoni" iżda r-riżultati f‟termini ta‟ ekwivalenza letterarja żgur li ma jkunux l-istess bħal dawk li jikseb min ikun għadda ħajtu jistudja l-lingwa li minnha jkun qed jittraduċi. Id f‟id it-tieni laktar importanti hu li t-traduttur ikollu ħakma sħiħa tal-lingwa mira li preferibbilment tkun il-lingwa materna mingħajr ma din tkun mittiefsa millingwi barranin li jkun tgħallem. Jeħtieġlu jkun kapaċi jaħkem l-għodod li lsien pajjiżu kapaċi joffrilu biex hu jasal għall-prodott finali, speċjalment dawk tal-idjoma u tal-ortografija, fejn tal-ewwel hi kruċjali u tat-tieni hi sekondarja għas-suċċess tat-traduzzjoni. Din ir-riflessjoni tgħodd għallkuntest lokali fejn niltaqgħu ma‟ bosta persuni li għandhom kemm għarfien tajjeb ta‟ lingwi barranin kif ukoll ħakma fuq l-idjoma Maltija iżda li jbatu meta jiġu biex jiktbu bil-Malti. Dawn sfortunatament jaqtgħu qalbhom għax jaħsub li l-ortografija bil-Malti hi kollox u ma jifhmux li din mhix għajr ta‟ importanza sekondarja. U minħabba din ix-xorta ta‟ raġunament ħafna drabi ma jinvolvux ruħhom fil-kamp tat-traduzzjoni. Fix-xena lokali dan hu telf kbir meta wieħed iqis li nies bħal dawn għandhom bosta x‟joffru lill-Malti billi jistgħu jwessgħulu l-firxa tax-xogħlijiet letterarji tradotti fih u fl-istess waqt iżidu l-għadd ta‟ kotba bil-Malti fuq l-ixkefef tal-librariji tagħna. Ittielet element importanti hu li t-traduttur ta‟ test letterarju jrid qabel xejn jifhem l-awtur, żminijietu u x-xogħol letterarju li jkun qed jittraduċi u dan jista‟ jagħmlu biss billi jirriċerka dwarhom u jiskopri xi nkiteb mill-kritiċi u l-istudjużi dwar ix-xogħol u l-awtur partikulari li jkun qed jittraduċi. Traduttur li ma jagħmilx dan jissogra fost ħwejjeġ oħrajn: li ma jwassalx dak li hu kulturalment konnotattiv; li jaħarbulu detalji li jistgħu jgħinuh biex iżomm l-estetika tat-test oriġinali; u (ċ) li jitlef milli jwassal l-istil proprju tal-awtur li jkun qed jittraduċi. Fi ftit kliem it-traduzzjoni letterarja jeħtiġilha analiżi testwali li tmur lil hinn mill-aspetti lingwistiċi. Din l-analiżi tista‟ ssir biss b‟riċerka mittraduttur fil-kamp letterarju li tkun tinvolvi l-awtur li fuqu jkun qed jaħdem. Se nagħti eżempji ta‟ kif irnexxieli bis-saħħa tar-riċerka negħleb dawn iddiffikultajiet fit-traduzzjonijiet li saru minni li s‟issa ġew ippubblikati u qed jinqraw mill-pubbliku. Fil-każ tal-punt (a) hawn fuq se nieħu eżempju mittraduzzjoni ta‟ Le Grand Meaulnes/Meaulnes it-Twil fejn kif se jintwera fil-kwotazzjonijiet t‟hawn taħt l-aġġettiv muniċipali jintuża minn AlanFournier tliet darbiet biss fir-rumanz kollu. Dawn huma: Dik il-ħabta, sakemm kien ikun għadu d-dawl, kont noqgħod fil-bini muniċipali, maqful fl-uffiċċju tal-arkivji mimli dubbien mejjet, b‟karti tal-avviżi jħabbtu bir-riħ, u noqgħod naqra bilqiegħda fuq siġġu jitbandal ħdejn it-tieqa li kienet tagħti għal fuq il-ġnien. p. 10. … Bilkemm konna ħriġna mill-bieb il-kbir li, minn wara l-miżien muniċipali, li kien iserraħ mal-ħajt tal-bitħa tagħna, għaddew b‟ġirja waħda, donnhom żewġ faġani maħsudin, żewġ individwi b‟rashom mgħottija b‟barnuża. p. 90 Wistin u ommu kienu joqogħdu f‟dar qadima ta‟ skola. Meta miet missieru, li għal żmien twil kien ilu rtirat mix-xogħol u li kien stagħna bil-wirt, Meaulnes kien xtaq li jixtru l-iskola fejn l-għalliem xiħ kien għallem għal għoxrin sena, fejn hu stess kien tgħallem jaqra. Ma tantx kellha dehra tant amabbli: kienet dar wiesgħa forma ta‟ kaxxa mibnija biex tintuża bħala bini muniċipali; it-twieqi tas-sular t‟isfel li kienu jagħtu għat-triq kienu tant fl-għoli li ħadd ma seta‟ jittawwal minnhom; u l-bitħa ta‟ wara, fejn ma kienx hemm siġra waħda u li b‟ħajt għoli kienet tgħatti d-dehra tal-kampanja, kienet tabilħaqq bitħa ta‟ skola abbandunata li qatt ma kont rajt oħra niexfa u mħarbta daqsha … p. 165. Biex wieħed jifhem sew għaliex in-narratur jgħid li "kont noqgħod fil-bini muniċipali" jew għaliex il-miżien muniċipali kien jinsab ħdejn il-bieb il-kbir tal-iskola u għaliex l-iskola li jixtri Meaulnes kienet "mibnija biex tintuża bħala bini muniċipali" wieħed jeħtieġlu jkun jaf li fl-imgħoddi fi Franza speċjalment fil-kampanja l-għalliem kien jieħu ħsieb tal-uffiċċju muniċipali li kien jagħmel sewwa sew parti mill-bini tal-iskola. It-traduttur jeħtieġlu jifhem din il-konnotazzjoni kulturali iżda mill-banda l-oħra, kif diġà stqarrejt aktar 'il fuq, hu u jittraduċi t-test fil-lingwa mira mhux marbut li jkun espliċitu f‟dan ir-rigward. Fir-rumanz Salammbô ta‟ Flaubert il-punt (b) għeni biex inħalli l-aċċent ċirkonfless fuq l-ismijiet Salammbô u Mâtos. Mirriċerka li għamilt skoprejt li l-aċċent fuq l-/ô/ ta‟ dawn iż-żewġ persunaġġi għandu rabta estetika u li kieku ma sirtx konxju minnha kieku kont inwarrab l-aċċent ċirkonfless u b‟hekk kont inkun qed innaqqas mill-ekwivalenza letterarja billi nċaħħad lill-verżjoni bil-Malti minn din ir-rabta unika. Għallpunt (ċ) se nirreferi lil qarrej ta‟ dan l-artiklu għat-traduzzjoni tiegħi ta‟ La maison du chat-qui-pelote/Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu. L-ewwel ħaġa li wieħed jinnota f‟dan ir-rakkont huma l-paragrafi estremament twal, ta‟ spiss aktar minn paġna waħda, li jistgħu jidhru li mhumiex adatti għallMalti. Pereżempju t-tieni paragrafu tan-novella jibda f‟paġna 18 u jispiċċa f‟paġna 23! Iżda dan mhux superfluwu għax Balzac fil-paragrafi tiegħu kif skoprejt mill-qari u r-riċerka tiegħi dwaru kien jipprova jpitter bil-kliem dak li pittur ipitter biż-żejt fuq tila. L-istil ta‟ Balzac jista‟ jitqies bħala prożapittura. Jekk il-paragrafi ta‟ Balzac jinqasmu f‟paragrafi iqsar bħalma jsir pereżempju fil-verżjoni Ingliża ta‟ Clara Bell li ġġib l-isem At the Sign of the Cat and Racket l-istil tiegħu jkun qed jintilef. Fil-fatt minħabba dan l-indħil ta‟ Bell, dak li kellu f‟moħħu l-awtur ma jingħatax fil-verżjoni Ingliża bilkonsegwenza li din titlef f‟dan il-livell wieħed mill-aspetti tal-ekwivalenza letterarja, li jirrifletti l-istil Balzacjan. L-esperjenza li akkwistajt bittraduzzjoni ta‟ Balzac wasslitni biex niddistakka lili nnifsi għalkollox minn Nida u Taber meta dawn isostnu li: Fi kliem ieħor Nida u Taber – apparti li inġustament qed jiġġeneralizzaw dwar it-tradutturi tal-passat u jakkużawhom li ma jagħtux l-istess importanza lill-messaġġ tax-xogħlijiet tradotti minnhom bħalma kienu jagħtu lill-forom tagħhom – qed jagħtu x‟wieħed jifhem li t-traduzzjoni għandha ssir adattament biex jitwassal il-messaġġ permezz tal-ekwivalenza dinamika u li titwarrab il-forma letterarja tax-xogħlijiet letterarji! Dan l-avviċinament ifisser li t-traduttur a priori jirraġuna fost affarijiet oħrajn li l-qarrejja tallingwa mira huma anqas intelliġenti mill-qarrejja tal-lingwa sors u li biex ittraduzzjoni tiegħu tkun ta‟ suċċess jeħtieġlu jitmagħhom bl-imgħarfa! Ifisser ukoll li jekk p.e. qed nittraduċi u niltaqa‟ mal-isem Stonehenge jkolli nittraduċih bħala Ħaġar Qim billi dawn it-tnejn huma tempji megalitiċi u lMaltin li qatt ma żaru Stonehenge qatt ma jistgħu jikkonċepixxuh ħlief billi ssir sostituzzjoni kulturali permezz ta' post lokali li jista' jiġi b'xi mod assoċjat miegħu! It-traduttur għall-kuntrarju ta‟ dak li jissuġġerixxu Nida u Taber għandu jqarreb xogħlu kemm jista‟ jkun possibbli lejn il-forma użata mill-awtur imbagħad bħalma jsir fl-oriġinal permezz tagħha jwassal ilmessaġġ intenzjonat fil-livelli lingwistiċi u kulturali kollha maħsubin millistess awtur. Meta traduttur josserva dak li ntqal hawn fuq ikun qed jibni xogħlu b‟tali mod u manjiera li jevita l-adattament letterarju. Aktar mat-traduttur jifhem u jirriċerka x-xogħol li jkun qed jaħdem fuqu aktar jirnexxilu jwassal traduzzjoni awtentika fil-lingwa mira milli kieku jipprova jinterpreta xxogħol sempliċement fuq bażi personali. L-evitar tal-lokalizzazzjoni Dan għandu jsir għax wieħed jeħtieġlu jifhem li l-awtur jikteb għal pubbliku ta‟ pajjiżu u li hu primordjali li t-traduttur – jekk verament ma jridx ikun traditur bħalma jgħidu t-Taljani – iwassal lill-qarrejja tiegħu dak li l-awtur xtaq/jixtieq jgħaddi lill-pubbliku ta' żmienu u ta' pajjiżu fi kliem ieħor tal-kuntest li fih ġie ppubblikat xogħlu. Għalhekk it-test tradott għandu jsir Malti kemm jista‟ jkun fl-element lingwistiku biss, iżda jibqa‟ ankrat filkultura u fiż-żmien li għalih kien maħsub. Dan mhux faċli u l-iċken dettall jista‟ għaldaqstant ifixklek milli tagħmel dan. Se nagħti eżempju ta' dan minn Meaulnes it-Twil. Fejn fit-test oriġinali tintuża l-kelma kilomètre traduċejtha bil-kelma mil billi fl-1913 meta ġie ppubblikat għall-ewwel darba r-rumanz il-kelma kilometru ma kinitx għadha qed tintuża fil-Malti. Dan kien att ta‟ lokalizzazzjoni għalhekk ta‟ adattament li faċilment stajt għaddejt mingħajru għax wara kollox il-qarrej kontemporanju tat-traduzzjoni jifhem perfettament it-terminu kilometru. Iżda billi t-traduzzjoni bħal kull kitba oħra hi proċess ta‟ raġunament f‟dak il-mument kont ħsibt li kien ikun aħjar u aktar korrett li nimxi fuq il-pariri ta‟ Nida u ta‟ Taber u nillokalizza dan laspett tar-rumanz għall-Malti kif kien jintuża fl-1913. Madankollu, illum wara riflessjoni jkolli nammetti li mil-lat formali u kulturali naħseb li kont inkun aktar preċiż li kieku żammejt mal-oriġinal u minflok mil użajt kilometru. Dan mhux għajr punt trivjali u ma jħassarx il-valur tat-test tradott iżda dak li nixtieq nuri b‟dan l-eżempju hu li l-esternalizzazzjoni għandha tingħata aktar importanza mil-lokalizzazzjoni għas-sempliċi raġuni li xogħol letterarju barrani jeħtieġ li jingħata lill-pubbliku lokali bl-istess mod li jkun għaddih l-awtur lill-pubbliku f‟pajjiżu. Wara kollox, il-qarrej lokali li jitħajjar jaqra xogħlijiet letterarji tradotti bil-Malti jagħmel dan għax juri xxewqa li jiffamiljarizza ruħu ma‟ dik il-kultura barranija partikulari. Jekk ittraduttur jillokalizza xogħlu jkun qed inġustament iċaħħad lill-qarrej tallingwa mira milli jiskopri fost affarijiet oħrajn il-kultura tal-lingwa sors. Eżempju tipiku, fejn din ix-xorta ta‟ lokalizzazzjoni twassal għal adattament hu mhux għal traduzzjoni, iltqajt miegħu fid-dissertazzjoni tal-MA fittraduzzjoni ta' Rebecca Cachia fejn din għamlet it-traduzzjoni għall-Malti ta‟ The Colonel's Lady ta‟ William Somerset Maugham. Cachia, li flopinjoni tiegħi b'mod ġenerali għamlet biċċa xogħol tajba u li tista‟ faċilment tiġi ppubblikata, f'ċerti mumenti, xeqilbet ftit iżżejjed lejn iddomestikazzjoni tat-test permezz tal-lokalizzazzjoni. Eżempju li kont ikkummentajt dwaru kienet it-"traduzzjoni" ta' selling like hot cakes14 fejn hi tissuġġerixxi qed jinbigħ bħall-pastizzi.15 Fl-opinjoni tiegħi Cachia kienet tkun aktar korretta li kieku żammet f'moħħha li minħabba l-bilingwiżmu f'Malta kulħadd jaf x'inhuma hot cakes u ttraduċiet din ir-referenza kulturali kelma b'kelma billi tħalliha kif misjuba fit-test bl-Ingliż. Jew inkella billi sempliċement sabet idjoma Maltija li toqrob aktar lejn dik Ingliża bħal ngħidu aħna kien qed jinbiegħ bħal pasti sħan jew qisu qed jingħata b'xejn. Kieku segwiet il-parir ta' Schleiermacher li ma jaqbilx mat-taħlit taddomestikazzjoni u l-esternalizzazzjoni fit-traduzzjoni milli dak ta' Umberto Eco li hu favur dan it-tip ta' taħlit kieku l-eżempju partikulari li għadni kif tajt kien f‟dan ir-rigward ikun javviċina aktar lejn it-traduzzjoni milli lejn ladattament. Fil-kuntest għall-aħħar Anglo-Sassonu li fih hu ambjentat The Colonel's Lady il-kelma pastizzi tidher għal kollox bħala intrużjoni. Illum il-ġurnata naħseb li l-unika lokalizzazzjoni li jeħtiġilha ssir hi lbidla lingwistika mil-lingwa sors għal-lingwa mira. Din sintendi għandha tinkludi l-lokalizzazzjoni tal-ismijiet ġeoġrafiċi u dawk ta‟ persunaġġi storiċi użati b‟mod universali u sa ċertu punt stabbiliti; madankollu fir-rigward talismijiet ta‟ postijiet u tal-persunaġġi li jeżistu fil-fittizzju wieħed jeħtieġlu jelabora aktar fit-tul. Pereżempju dilemma li nqalgħetli jien u nittraduċi Salammbô kienet jekk kellix nittraduċi Alexandrie u l-isem tal-belt ta‟ Tunis bħala Lixandra u Tuneż rispettivament. Lixandra daħlet fil-Malti millIsqalli filwaqt li Tuneż hi l-verżjoni Taljana tal-belt Tuneżina. Għażilt li nuża Alessandrija u Tunis għar-raġuni li l-kartografija ta‟ żmien il-qedem għandha żżomm mal-ismijiet kif kienu użati dak iż-żmien u ma għandhiex tiġi adattata għall-ismijiet kif jintużaw illum il-ġurnata. Pereżempju, listudjużi Ingliżi tal-Istorja ta‟ Ruma għandhom l-għażla li jużaw Londinium meta jkunu qed jirreferu għal London isem il-belt kapitali Ingliża kif nafuh llum, għalhekk ma narax għaliex fil-Malti għandna nillimitaw ruħna u nużaw Lixandra flok Alessandrija meta l-forma Lixandra ma tmurx lura għal żmien il-qedem. Saħansitra anke fit-Taljan tintuża l-kelma Alessandria għal belt li ġġib l-isem ta‟ Alessandru l-Kbir. Eżempju ieħor li jista‟ jingħata hu dak talbelt ta‟ Kostantinopli li llum il-ġurnata nafuha bħala Istanbul. Ċertament li ma jkunx adatt li wieħed li jkun qed jittraduċi dan l-isem juża l-isem Istanbul meta jkun qed jirreferi għall-perjodu Biżantin! Il-lokalizzazzjoni twassal għall-adattament u mhux għat-traduzzjoni Bla dubju ta' xejn il-lokalizzazzjoni kulturali tressaq xogħol tradott lejn ladattament (bil-mertu kollu tiegħu billi dan jista‟ jitqies ukoll bħala att kreattiv) iżda xi ftit jew wisq tbiegħdu mill-ekwivalenza letterarja tax-xogħol oriġinali. L-adattament fejn fost aspetti oħrajn il-lokalizzazzjoni tiddomina jaqdi qabel kollox il-funzjoni tal-gost tal-qari bil-lingwa mira u mhux lekwivalenza letterarja bl-ogħla limitu li tista‟ toqrob lejha traduzzjoni ta‟ min joqgħod fuqha. Dan li qed ngħid japplika b‟mod speċjali għal testi letterarji b‟rabta storika. Ngħidu aħna jekk l-Illìjade bil-Malti ta‟ Victor Xuereb ġiet tradotta b‟dan il-mod ikun ifisser li hi tilfet mill-veriċità storika li tinsab fiha. Testi klassiċi tradotti li huma studjati għal finijiet storiċi jkunu qed jirrendu ruħhom inutli għal dan il-għan jekk isirulhom adattamenti li jinkludu fosthom il-lokalizzazzjoni. L-istess jista‟ jingħad għat-traduzzjoni biblika. Hawnhekk għal darb‟oħra ma naqbilx ma dak li jissuġġerixxi Nida li jekk lInnuit fl-Alaska qatt ma raw ħrief jeħtieġlek tirriferi għalihom billi minflok tuża foki għax kulturalment fl-Alaska jitqiesu li huma l-ekwivalenti għallħrief fil-Palestina! X‟jiġri mbagħad mill-aspetti simboliċi u allegoriċi li lħaruf għandu fl-istudji bibliċi? B‟dan ir-raġunament aħna l-Maltin nispiċċaw irridu nfittxu kliem għal annimali fost ħwejjeġ oħrajn li ma jinsabux f‟Malta p.e. l-iljuni, it-tigri, l-ilpup eċċ. Jekk it-traduzzjoni tkun lokalizzata b‟dan ilmod allura jeħtiġilha li titqies bħala adattament tal-oriġinal u xejn aktar. Dan ma jfissirx kif diġà semmejt li adattament għandu jintrema jew jitwarrab. L-adattament għandu wkoll l-importanza tiegħu fl-iskala taxxogħlijiet letterarji u għandu jiġi valutat skont il-mertu tiegħu iżda bl-ebda mod ma għandu jingħata l-mertu tal-ekwivalenza letterarja tax-xogħol oriġinali. Kif għandu jiġi determinat jekk xogħol letterarju tradott hux adattament jew traduzzjoni? F‟dan l-istadju wieħed għandu jżomm f‟moħħu li ebda traduzzjoni letterarja ma tista‟ tkun mija fil-mija ekwivalenti għax-xogħol oriġinali. Kull traduzzjoni jeħtiġilha xi forma jew oħra ta‟ tibdil: ta' adattament. Għalhekk biex naslu għal valutazzjoni li biha xogħol jista‟ jissejjaħ traduzzjoni jew adattament jeħtiġilna nirrikorru għall-analiżi tas-sentenzi. Jekk dawn juru li jistgħu jwasslu għall-hekk imsejħa traduzzjoni lura allura jkun ifisser li jkun intlaħaq il-livell mixtieq tal-ekwivalenza biex ix-xogħol jiġi deskritt bħala traduzzjoni affidabbli. Minn din il-perspettiva t-test jissejjaħ traduzzjoni jekk il-persentaġġ tas-sentenzi fit-test sħiħ tax-xogħol letterarju jkun ta‟ 75% jew aktar ibbażat fuq traduzzjoni kelma b‟kelma jew diretta (speċjalment fejn jidħlu l-forma u l-kontenut tal-elementi lessikali u listrutturi sintattiċi tagħhom dik li tissejjaħ ukoll traduzzjoni interlineari) u jekk il-25% l-oħrajn ikunu biss tibdiliet fil-livell tas-sintassi u dak idjomatiku li joriġinaw minħabba d-differenzi bejn il-lingwa sors u l-lingwa mira. Inklużi f'dawn il-25% hemm ukoll id-difetti bħal ommissjonijiet jew lokalizzazzjonijiet kulturali li jistgħu jiġu evitatati jew ikkoreġuti. Lattribuzzjoni ta' traduzzjoni tingħata minħabba li fl-eventwalità ta‟ traduzzjoni lura ma jkun hemm ebda problema fil-biċċa l-kbira tal-livelli lingwistiċi biex terġa‟ tinkiseb il-kważi totalità tat-test oriġinali. B‟hekk aktar mal-persentaġġ ikun qed jiżdied lejn it-tibdiliet fis-sentenzi u jonqos mit-traduzzjoni kelma b‟kelma aktar ir-riżultat aħħari jkun javviċina ladattament. Hu wisq laborjuż li wieħed joqgħod janalizza test letterarju sħiħ speċjalment meta jkun jinvolvi mijiet ta‟ paġni għalhekk din l-analiżi tista‟ ssir bl-għażla ta‟ kampjuni li jittieħdu b‟mod xjentifikament validu u li jwasslu għal statistika korretta. Biex nagħti eżempji ta' kif din l-analiżi tista‟ ssir se nagħti daqqa t'għajn ħafifa lejn ix-xogħlijiet li ġejjin: Candide ta' Alfred Palma, Il-Grajja ta' Żewġt Ibliet ta' Karmenu Vassallo, Il-Vjaġġ tal-Beagle ta' Paul Sammut, L-Avvanz tal-Pellegrin ta' Joseph Farrugia, Il-Glorja ta' Missieri ta' Josette Attard u fl-aħħar nett lejn it-tliet rumanzi tradotti minni jiġifieri: Meaulnes it-Twil, Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu, u Salammbô. Candide ta' Alfred Palma Candide écoutait attentivement, et croyait Candide kien jisma' b'attenzjoni, u bi innocemment; car il trouvait mademoiselle twemmin assolut; għax lil Lady Cunegonde Cunégonde extrêmement belle, quoiqu'il ne kien jaraha sabiħa għall-aħħar għad li qatt prît jamais la hardiesse de le lui dire. ma kollu l-kuraġġ igħidilha hekk. p.16 Fis-sentenza hawn fuq fejn Voltaire jgħid li "Candide … croyait innocemment" Palma jagħti "Candide … bi twemmin assolut" u b'hekk jibdel dak li kiteb Voltaire. Dan is-segment tas-sentenza seta' faċilment ġie tradott: "Candide … kien jemmen innoċentament" b'hekk fit-test Malti mingħajr bdil ta' xejn kien jitwassal il-messaġġ ta' Voltaire. Ħaġa oħra li tidher f'din issentenza hu l-użu ta' Lady biex tiġi "tradotta" l-kelma mademoiselle. Hawnhekk Palma qed juża kelma Ingliża għal waħda Franċiża u jillokalizzaha f‟kuntest Malti! Li kieku kellha ssir traduzzjoni lura lejn ilFranċiż Lady jkollha tiġi tradotta madame u mhux mademoiselle! Din issitwazzjoni setgħet faċilment tiġi evitata bl-użu fit-test Malti tal-kelma mażmażella kif mogħtija fid-dizzjunarju ta' Joseph Aquilina. L-aħħar parti ta' din is-sentenza turi wkoll, minn naħa ta' Palma, interpretazzjoni tat-test miktub li fl-opinjoni tiegħi seta' jiġi tradott prattikament kelma b'kelma: "billi kien isib lill-mażmażella estremament sabiħa, għalkemm qatt ma kellu l-kuraġġ li jgħidilha dan." F'din is-sentenza hawn fuq se nibda biex nirrimarka dwar l-ommissjonijiet li jinsabu fit-test "tradott". Fit-test ta' Palma s-segwenza numerika mogħtija minn Voltaire hi nieqsa. Dan ovvjament iwassal għal telf flekwivalenza letterarja u jressaq ix-xogħol ta' Palma aktar lejn l-adattament milli lejn it-traduzzjoni. B'hekk, minħabba dawn l-ommissjonijiet Palma jitlef l-okkażjoni li jwassal lill-qarrej Malti u finalment lil-letteratura Maltija l-istil Votairejan kif jinsab fix-xogħol oriġinali. Ta' min jinnota wkoll li Palma javviċina aktar lejn l-adattament meta jagħmilha eħfef għall-qarrej billi jagħti "le plus grand philosophe de la province" bħala "l-akbar filosfu f'Westphalia"! Il-Grajja ta' Żewġt Ibliet ta' Karmenu Vassallo Kif qed ninnotaw f'din is-sentenza Vassallo jħalli barra of Our Lord li setgħet faċilment titħalla bil-Malti: "Kienet is-sena tal-Mulej elf seba' … ." Hawn min forsi joġġezzjona u jgħid li qed niffitta xi ftit iżżejjed u li Vassallo ma kellux għaliex jittraduċi din il-frażi iżda f'dan il-każ l-anqas Dickens ma kellu għaliex jużaha biex iwassal dak li kellu f'moħħu! Madankollu la Dickens użaha t-traduttur jeħtieġlu jħalliha għax frażijiet bħal dawn jiffurmaw parti intrinsika mill-istil kumpless tal-kitba ta' Dickens. Spiritual revelations were conceded to Kif għadu jiġri s‟issa kien ukoll dik il-ħabta England at that favoured period, as at this. (żmien imbierek tassew!) p. 19. Kif nistgħu naraw it-"traduzzjoni" ta' din is-sentenza għall-Malti mhix qed tingħata għajr fi kliem Vassallo. Ta' min jinnota wkoll il-parentesijiet użati minn Vassallo li ma jinsabux fl-oriġinal. Għal darb'oħra f'din is-sentenza nosservaw adattament ta' Dickens għallMalti u mhux traduzzjoni. Ta' min jgħid ukoll li billi n-norma hi li test tradott ħafna drabi jkun xi ftit itwal minn dak tal-oriġinal jidher ċar li Vassallo f‟dawn il-kampjuni qed jagħmel adattament jew traduzzjoni indiretta u mhux traduzzjoni tat-test letterarju. Il-Vjaġġ tal-Beagle ta' Paul Sammut Fit-traduzzjoni ta‟ din is-sentenza Sammut iżomm mal-oriġinal. In our passage to the Plata, we saw nothing Fil-vjaġġ tagħna għall-Plata ma ltqajna ma' particular, excepting on one day a great xejn ta' interess ħlief, f'ġurnata minnhom, shoal of porpoises, many hundreds in ma' ġliba kbira ta' mijiet kbar ta' foċeni. p. number. 	26. F‟din is-sentenza ninnotaw it-tibdil fil-pożizzjoni tal-punteġġatura li setgħet faċilment tinżamm fil-Malti bħalma hi fl-Ingliż. Sammut jitbiegħed xi ftit mit-test oriġinali iżda ma jaħrabx minnu. L-ewwel ħaġa li wieħed jinnota hi l-qsim fi tnejn tas-sentenza misjuba f‟Darwin. Jispikka wkoll il-fatt li s-sentenza bil-Malti hi iqsar minn dik blIngliż. Dan jirriżulta mill-adattament li Sammut jagħmel billi jgħid fi kliemu dak li jinsab fit-test Ingliż. Dan it-tip ta‟ adattament jiċħad l-istil ta‟ Darwin billi joħloq pawża u jibdel ir-ritmu tas-sentenza. Fis-sentenza bil-Malti hemm nieqes il-kliem these animals. Din hi ommissjoni aktarx intenzjonata mit-traduttur li fl-opinjoni tiegħi mhix ġustifikata. L-avverbju very jinsab nieqes fis-sentenza bil-Malti. Postu qed jitteħidlu minn għadu li fl-Ingliż kieku kellha ssir traduzzjoni lura jingħata t-tifsira ta' still. F‟din is-sentenza titħalla barra l-kelma dark u l-virgola wara noises. Dawn huma ommissjonijiet bla bżonn u nuqqasijiet fit-traduzzjoni bil-Malti li jqarrbuha lejn l-adattament. L-Avvanz tal-Pellegrin ta' Joseph Farrugia Jispikka fit-test bil-Malti l-korsiv tal-ismijiet personalizzati tan-nomi astratti: Ħolma, Fidil u Paċpaċi. Farrugia apparentament ħass li ma kienx biżżejjed li dawn jinkitbu b‟ittra kapitali bħalma jsir fit-test originali ta‟ Bunyan. Ta‟ min josserva wkoll l-użu tal-parentesijiet li huma assenti fl-oriġinal u għalhekk għandhom jitqiesu bħala żidiet li jwasslu għal tibdil fl-istil ta‟ Bunyan. Din is-senteza toffri xifts sintassiċi mingħajr ma titbiegħed mit-traduzzjoni. Il-Glorja ta' Missieri ta' Josette Attard Un beau jeudi matin, nous pûmes installer, le Għodwa waħda tal-Ħamis, fl-aħħar konna long du corridor de l'immeuble, le mobilier kapaċi niskjeraw l-għamara kollha tal-btajjel des grandes vacances. isfel tul il-kuritur. p. 62. F‟din is-sentenza l-kliem grandes vacances qed jiġi maqlub għall-Malti bħala btajjel. Dan iħalli barra l-idea li l-grandes vacances huma l-vaganzi tas-sajf meta l-iskejjel jagħlqu għal kollox. Attard setgħet użat il-vaganzi tassajf u l-qarrej kien jasal waħdu għall-konnotazzjoni tal-iskejjel li jwassal ilkliem Franċiż grandes vacances. L-aġġettiv beau jitħalla barra mittraduzzjoni filwaqt li fil-Malti jiddaħħal l-avverbju fl-aħħar li mhux użat minn Pagnol. Tibdiliet bħal dawn iqarrbu x-xogħol ta‟ Attard lejn ladattament aktar milli lejn it-traduzzjoni ta‟ Pagnol. Hawnhekk naraw tibdil fil-punteġġatura fejn jidħlu l-virgoli u l-aħħar parti tas-sentenza qed tingħata fi kliem Attard għalkemm is-sens tal-oriġinal jinżamm dan jagħmilha diffiċli li kieku kellha ssir traduzzjoni lura. Iż-żiju beda jammira u r-reġettier beda jfaħħar bi kliem ta‟ espert. p. 62. Għal darb‟oħra naraw l-intrużjoni ta‟ element li ma jinsabx fit-test oriġinali din id-darba tal-verb beda li jidher darbtejn f‟din is-sentenza qasira. Nistgħu ngħidu li din is-sentenza mhix għajr adattament tas-sentenza oriġinali. Il loua les tenons, il approuva les mortaises, Huwa kellu kliem ta' tifħir għall-minċotti, et trouva les collages parfaits. approva l-ingasti tagħhom u ddikjara li lmuntaġġ kien perfett. p. 62. Hawnhekk Attard tittraduċi l-verb loua bħala kellu kliem ta' tifħir meta faċilment setgħet użat il-verb Malti faħħar. Jeżisti wkoll fis-sentenza Maltija tibdil fil-puntaġġetura li jbiegħed mill-istil tat-test Franċiż. Il-verb trouva qed jingħata bħala ddikjara meta faċilment seta‟ ntuża l-verb sab. F‟din is-sentenza naraw adattament fi kliem Attard tas-sentenza misjuba f‟Pagnol. Attard taħrab mill-ekwivalenza formali u inkonxjament tippreferi dik dinamika bil-konsegwenza li t-traduzzjoni tispiċċa f'adattament u titbiegħed mill-ekwivalenza letterarja tat-test oriġinali. Meaulnes it-Twil ta' Paul Zahra F‟din is-sentenza pjutost twila qed nimxi kelma b‟kelma mat-test oriġinali biex b‟hekk inħaddem it-traduzzjoni diretta jew interlineari – li kuntrarjament għal dak li jaħsbu bosta teoristi fil-qasam tat-traduzzjoni – hi possibbli jekk issir bir-reqqa biex b‟hekk jiġi evitat l-adattament u tkun faċilitata t-traduzzjoni lura. F‟din is-sentenza deherli li jkun aħjar li jingħata s-sens milli ssir traduzzjoni kelma b‟kelma. Madankollu għalkemm qed isir dan, is-sentenza tradotta mhix tingħata fi kliemi jiġifieri mhix qed jiddaħħlu fost oħrajn elementi li ma jinstabux fit-test oriġinali. Meaulnes marchait de long en large, allait Meaulnes kien qed jippassiġġa minn naħa auprès des fenêtres, regardait dans le jardin, għal oħra, jersaq lejn it-twieqi, iħares lejn ilpuis revenait et regardait vers le bourg, ġnien; imbagħad jerġa‟ lura u jħares lejn iscomme s'il eût attendu quelqu'un qui ne subborg, bħallikieku kien qed jistenna lil xi viendrait certainement pas. ħadd li żgur ma kellux jerġa‟ jiġi lura. p. 120. F‟din is-sentenza żammejt kemm jista‟ jkun mat-test oriġinali kemm fil-livell tas-sintassi kif ukoll f'dak lessikali. Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu ta' Paul Zahra Hawnhekk qed issir traduzzjoni kelma b‟kelma u titħaddem it-teknika talistruttura parallela. L-istil tas-sentenzi twal ta‟ Balzac jinżamm mingħajr ma jiġi mbagħbas biex l-effett tal-proża-pittura li kellu f‟moħħu l-awtur jippersisti fil-Malti. Din is-sentenza hi eżempju ieħor tat-traduzzjoni diretta jew interlineari. L-istess kummenti, li għamilt għas-sentenza ta‟ qabel din, jgħoddu għal din is-sentenza. L-ewwel preferenza fi traduzzjoni diretta dejjem għandha Għal darb‟oħra naraw it-tħaddim dirett tat-traduzzjoni interlineari bbażata fuq il-preservazzjoni tal-istruttura tat-test oriġinali biex b‟hekk jinħoloq paralleliżmu bejn it-test sors u t-test mira. Kif qed nuri fit-test hawn fuq fit-traduzzjoni tiegħi mxejt kelma b'kema mattest ta' Flaubert. La t-test ippermettieli nagħmel dan ma rajtx għaliex kelli noqgħod indawwar l-istruttura tas-sentenza. Anke fuq livell lessikali żammejt kemm stajt mal-forma u mal-kontenut. Dan hu eżempju ċar ieħor tat-traduzzjoni interlineari jew diretta li tista‟ titħaddem irrispettivament middiversi stili ta‟ awturi differenti. L-istess kummenti, li għamilt għas-sentenza ta' qabel din, jgħoddu għal din bogħod kultant id-duħħan ta‟ sagrifiċċju li kien għadu qed jinħaraq kien qed jaħrab minn bejn il-madum tal-bronż, u ż-żiffa tqila kienet qed iġġib magħha l-irwejjaħ aromatiċi mħalltin mar-riħa tal-baħar u nnefħa tas-swar imsaħħnin mix-xemx. p. 38. B'din l-aħħar sentenza minn Salammbô qed nuri li bir-reqqa żammejt malprinċipju li nimxi kelma b'kema mat-test mingħajr ma nirrikorri għal "traduzzjoni" fi kliemi. Ta' minn jinnota li għal kelma hydrauliques stajt użajt il-kelma idroloġika madankollu tal-ilma hi perfettament għażla tajba għax ma xxekkilx it-traduzzjoni lura lejn il-Franċiż. Kif qed naraw fl-eżempji ta' hawn fuq meta ssir analiżi testwali li tinvolvi t-tqabbil tat-test sors ma' dak tat-test mira wieħed ikun jista' jasal biex jistabbilixxi jekk ix-xogħol jiġix definit bħala traduzzjoni jew adattament. Fix-xogħlijiet li s'issa ġew tradotti minni nasal biex ngħid, iżda dejjem f‟dan l-istadju fuq impressjoni, li: Meaulnes it-Twil fih 90% traduzzjoni u 10% adattament; Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu fih 95% traduzzjoni u 5% adattament; u Salammbô fih 95% traduzzjoni u 5% adattament. Nixtieq ngħid ukoll li l-persentaġġ tal-adattament li qed nirriferi għalih hawnhekk kien wieħed immirat lejn l-ekwivalenza letterarja u mhux wieħed imħaddem biex tingħata "traduzzjoni" fi kliemi. Jinkludi wkoll forsi xi nuqqasijiet bħal ommissjonijiet jew żidiet li b‟nuqqas ta‟ attenzjoni stajt ikkawżajt fit-testi tradotti. Ħadd m'hu infallibbli u t-traduzzjonijiet tiegħi jistgħu f‟xi mumenti juru wkoll dawn id-dgħufijiet. Madankollu l-għan aħħari tiegħi bħala traduttur, sa fejn umanament hu possibbli, hu dejjem dak tal-perfezzjoni. L-adattament fit-traduzzjoni biblika Eżempju ieħor ta‟ kemm xogħol tradott jista‟ jvarja bejn it-traduzzjoni u ladattament hu offrut mit-traduzzjonijiet taż-żewġ verżjonijiet tal-Bibbja bilMalti: dik ta‟ Pietru Pawl Saydon u l-oħra tal-Għaqda Biblika Maltija. Saydon żamm aktar mal-aspett letterarju u mal-hekk imsejjaħ Malti safi milli għamlet l-Għaqda. Minħabba dan fuq il-livell letterarju l-verżjoni biblika ta‟ Saydon hi superjuri għal dik tal-Għaqda u aktar toqrob fil-forma mat-testi oriġinali. Dan għax l-għan ewlieni tal-Għaqda Biblika Maltija kien wieħed kommunikattiv mhux wieħed letterarju u minħabba dan l-iskop il-prodott aħħari jista‟ jitqies bħala adattament tax-xogħol ta‟ Saydon sabiex illingwaġġ ikun jixbah aktar lil-lingwa mitkellma. Dan it-tip ta‟ kuntrast lessikali bejn iż-żewġ verżjonijiet fost oħrajn jinsab f‟dawn l-eżempji u juri dak li qed nipprova nispjega hawnhekk: Ta‟ min jinnota l-użu tal-isem Lixandra (Atti 18:24). Fil-fatt, huma u jittraduċu l-Atti t-tradutturi bibliċi ltaqgħu mal-isem Lixandra li jien ukoll iltqajt miegħu f‟Salammbô u li għalih għamilt referenza aktar 'il fuq. Iż-żewġ verżjonijiet iżommu mal-isem li daħal fil-Malti mill-Isqalli, mentri għallisem tal-abitanti ta‟ Alessandrija (l-isem tal-belt li effettivament kien jintuża fil-qedem) Saydon donnu b'mod aktar korrett ħass u qorob xi ftit jew wisq lejn dak li għamilt jien f'Salammbô jiġifieri għażel il-kelma Alessandrini u mhux Lixandrini kif għamlet l-Għaqda Biblika Maltija. Analizi tat-traduzzjoni jew adattament ta' titlu ta' xogħol letterarju Fil-livell tat-titlu ta‟ xogħol letterarju wkoll tidħol id-dikotomija bejn traduzzjoni u adattament. Rigward id-diffikultajiet li kelli biex nittraduċi lisem tar-rumanz Meaulnes it-Twil nissuġġerixxi lill-qarrej ta' din ilkontribuzzjoni sabiex jaqra l-introduzzjoni li ktibt fl-istess rumanz. It-titlu ta' La maison du chat-qui-pelote ma' ħoloqlix problemi billi faċilment ittraduċejtu kelma b'kelma. Rigward Salammbô kelli nħalli l-forma Franċiża għall-raġunijiet estetiċi li wkoll spjegajthom fl-introduzzjoni tiegħu. Ngħaddi għalhekk biex nanalizza t-titlu tat-traduzzjoni tal-Pilgrim's Farrugia "jittraduċih" bħala L-Avvanz tal- Pellegrin li fl-opinjoni tiegħi hu aktar adattament milli traduzzjoni. Fittixt ftit f'Wikipedia biex nivverifika kif jingħata t-titlu ta' dan ir-rumanz b'lingwi oħrajn u fost il-lingwi li stajt nifhem sibt: Kif qed naraw bil-Franċiż u bil-Portugiż qed tintuża l-kelma vjaġġ flok avvanz kif jagħmel Farrugia. Mentri fil-verżjoni Spanjola qed tintuża l-kelma progresso. It-traduttur Spanjol għażel li jżomm mal-forma u l-kontenut talkelma progress u b'hekk wassal l-ekwivalenza letterarja li toqrob l-aktar lejn dak li kellu f‟moħħu Bunyan. Fost dawn it-tradutturi Farrugia hu l-anqas wieħed li wasal lejn traduzzjoni adatta tat-titlu. Anki, Aquilina fiddizzjunarju Ingliż/Malti joqrob aktar lejn l-ekwivalenza letterarja milli għamel Farrugia. F‟paġna 2425 Aquilina effettivament jagħti "traduzzjoni" kemxejn aħjar ta' dan it-titlu partikulari bħala l-vjaġġ tal-pellegrin. Fil-fehma tiegħi Farrugia seta‟ bla xkiel ta‟ xejn jittraduċih b‟mod dirett jew interlineari bħala Il-Progress tal-Pellegrin. Konklużjoni Nixtieq nikkonkludi dan l-artiklu billi nistqarr li kontrarjament għal dak li jinsab f‟ċerti oqsma tat-teorija tat-traduzzjoni l-esternalizzazzjoni twassal għat-traduzzjoni filwaqt li d-domestikazzjoni jew il-lokalizzazzjoni tqarreb aktar lejn l-adattament. It-teoriji li jappoġġjaw traduzzjoni dinamika u li jenfasizzaw ir-rilevanza fil-kuntest tal-lingwa sors iwasslu għall-adattament u mhux għat-traduzzjoni jew għar-replika mistennija mill-qarrej tal-lingwa mira. B‟hekk f‟dan l-artiklu ppruvajt ukoll inneħħi l-istigmatizzazzjoni minn fuq it-traduzzjoni kelma b'kelma. Kull traduttur hu u jittraduċi għandu dejjem jagħti l-ewwel preferenza lit-traduzzjoni diretta jew interlineari li twasslu biex iħaddem it-teknika tal-istruttura parallela. Dan l-avviċinament fil-fehma u mill-esperjenza tiegħi jwassal għal ekwivalenza letterarja u jevita l-adattament letterarju. It-traduzzjoni indiretta jew l-adattament f‟testi letterarji tradotti għandu jintuża biss fejn assolutament meħtieġ u jiġi evitat kemm jista‟ jkun biex ix-xogħol oriġinali mil-lingwa sors ikun verament rifless fit-traduzzjoni. It-traduzzjoni lura l-aktar li tista' ssir hu meta titħaddem traduzzjoni diretta jew kelma b'kelma fi kliem ieħor interlineari. It-traduzzjoni lura hi mezz li bih jista‟ jiġi stabbilit il-livell traduttiv jew ta‟ adattament ta‟ test letterarju. Il-metodu suġġerit minni kif jintwera hawn fuq hu dak ta‟ analiżi ta‟ kampjuni meħudin b‟mod xjentifiku li permess tagħhom ikunu jistgħu jingħataw il-persentaġġi li wieħed jasal għalihom li jistabbilixxu jekk xogħol tradott hux verament traduzzjoni b'ekwivalenza letterarja jew inkella jxeqlibx lejn l-adattament letterarju.