Il-Kanonku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis, lessikografu u traduttur hemm interess an l-aħħar reġa' kien qawwi f'Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis wara li f'Novembru li għadda ġie ppubblikat għall-ewwel darba d-dizzjunarju tiegħu, idḊamma. Din hija t-traskrizzjoni tal-ewwel volum minn sett ta' erba' (Libr. Ms 143/i) li huwa Malti-TaljanLatin, u li fih 1,036 paġna. Ittieni u t-tielet volumi huma Taljan-Latin-Malti filwaqt li r- raba' volum huwa Latin- Rosabelle Carabott tippreżenta kopja tad-Ḋamma lill-President tar-Repubblika lTaljan-Malti. Din il-pubblikazzjoni hija frott ta' żewġ teżijiet tal-BA (Unuri) ta' żewġ studenti tal-Malti talUniversità ta' Malta – Joanne Trevisan u Rosabelle Carabott – li għamlu t-traskrizzjoni tad-Ḋamma. Carabott imbagħad irrevediet u editjat il-verżjoni ppubblikata. Qabel din il-pubblikazzjoni, fl-2010 rajna l-ħarġa speċjali tal-Journal of Maltese Studies – Essays on de Soldanis. Fl-2012 imbagħad ħarġet il-ġabra ta' papers 'De Soldanis – An eighteenth century intellectual' fl-okkażjoni tal-wirja intitolata "Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis – an eighteenth century Gozitan, ecclesiastic and scholar" li saret biex tikkommemora t-300 sena minn twelidu. De Soldanis kien promotur ħabrieki tal-ilsien Malti. Kien konvint li l-Malti ġej direttament mill-ilsien Puniku u li seta' jgħin fl-istudju tallingwa Etruska. Kienet tagħtih ġewwa li l-Maltin ma tantx japprezzaw ilsienhom, iżda kiteb li l-grammatika li ħadem fuqha kienet se tressaq lin-nies lejn il-Malti u jibdew iħaddmuh aktar (Cassar Pullicino, 2010: 2526). Barra d-Ḋamma, li l-ewwel volum tagħha ġie ppubblikat is-sena l-oħra, hu tana l-ewwel grammatika tal-Malti flimkien mal-alfabett Malti bil-karattri Latini bit-titlu Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica-Maltese li nsibuha fil-paġni 65117 tal-ktieb li ppubblika f'Ruma fl-1750 – magħruf l-aktar bħala Della Lingua Punica. Ftit tas-snin wara, de Soldanis rreveda din ilgrammatika u ħejja t-tieni edizzjoni tagħha li qatt ma ġiet ippubblikata. Fiha nsibu 44 lezzjoni tal-grammatika tal-Malti, it-tmien djalogi folkloristiċi tiegħu, li Ġużè Cassar Pullicino ppubblika fl-1947, u xi talb maqlub għall-Malti. Id-Ḋamma hija l-aqwa rabta ta' de Soldanis mat-traduzzjoni peress li hija għodda li taqdi perfettament it-tifsira ta' traduzzjoni espressa minn Umberto Eco: "Translation is always a shift, not between two languages, but between two cultures or two encyclopedias" (2001: 17). Dan għaliex f'din id-Ḋamma de Soldanis mhux biss jagħti t-tifsira ta' ħafna mill-kliem użat fis-safef soċjali u l-oqsma ta' ħidma kollha ta' Malta tas-seklu 18, kif ġeneralment jagħmel dizzjunarju, imma jagħti wkoll ħafna informazzjoni storika u soċjali ta' żmienu li mhix strettament marbuta mat-tifsira tal-kliem. Dan jagħmlu permezz ta' entrati xi kultant twal mhux ħażin bħal fil-każ ta' Karrakka (p. 441) b'entrata itwal minn paġna jew bħal fil-każ ta' Mnaria (p. 607) b'entrata ta' paġna. Biagio Vella jgħid li d-Ḋamma mhix sempliċi vokabularju jew damma ta' kliem imma jsejħilha "encyclopaedic lexicon" (2012: 113). Għaldaqstant, fid-Ḋamma naqraw mhux biss letimoloġija ta' ismijiet ta' ċerti bliet (casali), irħula u postijiet li għebu jew saħansitra għadhom magħna, imma nsibu wkoll ħjiel storiku dwarhom. Pereżempju, fil-każ ta' Birkarkara (p. 79), barra li jgħidilna minn fejn ġej l-isem, jgħidilna wkoll li dan il-casale m'għadux kbir bħal qabel peress li minnu nibtu casali oħrajn. Fil-każ ta' Bormla (p. 87), barra li jagħtina diversi tifsiriet tal-isem, jgħidilna wkoll li kien il-Gran Mastru Zondadari li taha l-isem Cospicua Città, belt popolatissima, speċjalment b'nies li għandhom negozju marittimu. Jgħidilna wkoll li jekk taqbad iddgħajsa minn Bormla, fi kwarta tasal il-Belt. Interessanti wkoll l-entrata ta' Felfla (p. 235) fejn fost affarijiet oħrajn naqraw li kien hemm żmien meta fuqha kien hemm kappella u kien imur saċerdot iqaddes quddiesa fiha f'kull festa tal-preċett. Hemm ħafna iżjed entrati dwar bliet, irħula u lokalitajiet Maltin bħal Mdina (p. 551), Melliehha (p. 562), Mgar (p. 581), Msida (p. 632), Nascar (p. 646), Rabat (p. 680), ta Samra (p. 717), Scaghra tal Ghażżenin (p. 724), Sakkaja (p. 715), Sannat (p. 718), Tok (p. 823) u ħafna oħrajn. L-istess jagħmel meta jiġi biex jagħti t-tifsiriet ta' kliem li jevoka drawwiet, użanzi, snajja' u ċelebrazzjonijiet. Fost dawn, jitkellem dwar ilKokkagna (p. 479), l-arblu li fil-ponta tiegħu kien ikun hemm ċirku b'xi premjijiet imdendlin, bħal tiġieġ, ħajjin jew mejtin, vitelli, ngħaġ, ħrief, imtaten jew perżut, u nnies (popolaccio) kienet tagħti s-salt biex tilħaqhom. Dan l-arblu kien jintrama nhar itTnejn tal-Karnival fil-pjazza quddiem il-bieb tal-Palazz Maġisterjali, il-Belt, bejn it-Teżor u l-Konservatorju. Bħala żieda li de Soldanis aktarx għamel żmien wara, jgħidilna li aktar tard din id-drawwa nqatgħet. Kuntrarjament għal dak li għamel Vassalli filLexicon, fid-Ḋamma de Soldanis ma daħħalx biss kliem ta' nisel semitiku iżda daħħal ukoll kliem ta' nisel Taljan. Bid-Ḋamma u bilgrammatika – u allura bl-alfabett Malti b'karattri Latini – de Soldanis kien jemmen li ta soluzzjoni għall-problema li kien hemm fi żmienu għall-mod kif kienu jiġu mgħallma lLatin u t-Taljan, fejn studenti li ma kinux midħla ta' dawn l-ilsna barranin kellhom jitgħallmuhom bil-Malti mingħajr ma kienu jifhmu eżatt x'qed jitgħallmu u għaldaqstant illivell tat-tagħlim tat-Taljan u l-Latin kien jibqa' baxx. Iżda bis-saħħa tad-Ḋamma, ilKanonku Għawdxi kien jemmen li qed jgħin Traduttur Bis-saħħa ta' ittra li de Soldanis bagħat lil ħabibu Ignazio Saverio Mifsud fil-25 ta' Frar 1755, nafu li de Soldanis kien qed iħejji dḊamma u edizzjoni ġdida tal-grammatika li kien ħareġ fl-1750 magħrufa l-aktar bħala Nuova Scuola dell'antica lingua punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano (il-Manuskritt nru 144 tal-Bibljoteka Nazzjonali) (Cassar Pullicino 1947: 99-100). F'dan ix-xogħol, li minkejja jidher li tlesta għall-istampa qatt ma ġie ppubblikat, insibu ttraduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-Miserere (is-Salm 50) u tal-Litanija tal-Madonna. Insibu wkoll il-qlib mit-Taljan għall-Malti talMissierna u talb ieħor (Cassar Pullicino 1980: It-traduzzjoni tal-Miserere mil-Latin għallMalti nsibuha fil-paġni 315-316 u tidher fuq żewġ kolonni: fuq ix-xellug naraw il-verżjoni bil-Latin u fuq il-lemin naraw dik bil-Malti ta' de Soldanis. Cassar Pullicino jgħidilna li "Għad li t-traduzzjoni ma fihiex mertu letterarju kbir, de Soldanis fejn seta' pprova jinqeda bir-rima biex jikseb l-effetti li xtaq, għalkemm minnhom infishom is-Salmi joqogħdu aktar fuq l-effett ritmiku milli fuq irrima". Cassar Pullicino jkompli jgħidilna li "xi drabi t-test Malti huwa parafrażi, u f'xi versi lawtur jitbiegħed sewwa mil-Latin taloriġinal" (1980: 3-4). Minkejja dan, Cassar Pullicino jqis din it-traduzzjoni ta' "importanza storika" (1980: 5). lill-istudenti tat-Taljan u l-Latin jifhmu aħjar il-kliem ġdid li kienu jiltaqgħu miegħu (Cassar Pullicino 2010: 30-31). F'ċerti edizzjonijiet dan is-salm jidher bħala s-Salm 50 u f'edizzjonijiet oħra jidher bħala s-Salm 51. Dan għaliex f'xi edizzjonijiet is-salmi jingħaddu skont il-Bibbja Lhudija, li mis-Salm 10 sas-Salm 147 hi dejjem wieħed 'il quddiem millverżjoni Griega u mill-Vulgata. Ir-raġuni hi li s-Salm 9 tal-Bibbja Griega, fil-Bibbja Lhudija jinqasam fis-Salmi 9 u 10. Min-naħa l-oħra, is-Salmi 146 u 147 tal-Bibbja Griega jingħaqdu f'Salm wieħed, is-Salm 147 tal-Bibbja Lhudija. Cassar Pullicino (1980: 3) jgħid li dawn is-salmi f'dan il-ktieb inqalbu minn Naudi iżda Cassar jgħidilna: "L-awtur ta' dan ix-xogħol [il-ktieb] għadu mhux magħruf; probabbilment kien Dr Cleardo Naudi, iżda hawn min jgħid li hu ta' Vassalli." ('L-Istorja tal-Ilsien Malti': il-websajt uffiċjali tal-Akkademja tal-Malti). Bis-saħħa ta' sorsi differenti Vella jagħti tliet possibilitajiet: jista' jkun li dan il-ktieb hu ta' Naudi, jista' jkun ta' Vassalli u jista' jkun ukoll li la hu ta' wieħed u lanqas tal-ieħor (2005: 22). In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma' ebda kodifikazzjoni Biblika regolari. Ismu ma jidhirx fil-ktieb imma nafu fiċ-ċert li Mikiel Anġ Camilleri hu t-traduttur ta' dan il-kiteb u kulma fih: ara laċċent Nru 15 p. 32. "Dan il-ktieb, stampat Londra, ma fih imkien l-isem tat-traduttur, iżda mill-korrispondenza ta' dik is-Soċjetà [British and Foreign Bible Society] nafu li t-traduttur kien Giovanni Falzon, Malti li dik il-ħabta kien joqgħod Tuneż." Ara laċċent Nru 15 p. 32. Nixtieq nirringrazzja lis-Sa Mary Samut Tagliaferro tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università ta' Malta talli għinitni nsib dan il-ktieb. In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma' ebda kodifikazzjoni Biblika regolari. Il-Missierna u talb ieħor maqlub għall-Malti Fost it-talb li hemm maqlub għall-Malti nsibu lMissierna, maqluba mit-Taljan. Fi studju ta' tqabbil tat-traduzzjonijiet varji ta' din it-talba tant importanti għall-Insara, Cassar jgħidilna li: "Agius de Soldanis jidher li kien l-ewwel wieħed li nqeda bil-formula 'la ddaħħalniex' (bix-x tan-negattiv, anki jekk jagħtiha sc a la Taljana)." Cassar isemmi wkoll l-influwenza Taljana li tidher ukoll fi-użu tal-gl (flok -lj-) fil-kelma koglum (għal 'kuljum') (2013: 73). Maqlubin mit-Taljan għall-Malti nsibu wkoll l-Ave Maria, il-Kredu, is-Salve Regina u l-Att tal-Fidi, lAtt ta' Speranza u l-Att ta' Karità. Il-Litanija tal- Madonna nsibuha maqluba mil-Latin. Parti mil-Litanija tal-Madonna Id-djalogi maqlubin mill-Malti għat-Taljan Fl-istess edizzjoni mhux ippubblikata talgrammatika nsibu wkoll il-famużi djalogi folkloristiċi miktubin bil-Malti minn de Soldanis innifsu, bi traduzzjoni bit-Taljan ħdejhom. Traskrizzjoni sħiħa ta' dawn iddjalogi tagħtiha Rosabelle Carabott f''De Soldanis – An eighteenth century intellectual'. Dawn id-djalogi jagħtuna ħjiel tal-ħajja soċjali tal-Maltin tat-tieni nofs tas-seklu 18. F'Della Lingua Punica li de Soldanis ippubblika fl1750 kien ħareġ tnejn oħrajn bħalhom imma iqsar. Cassar Pullicino, dak li kixifhom fl1947, jgħidilna li s-siwi ta' dawn id-djalogi qiegħed fil-fatt li: "(a) huma miktubin b'Malti idjomatiku għall-aħħar li nistgħu nqisuh bħala mera ta' kif kienu jitkellmu n-nies tal-poplu f'nofs is-seklu tmintax; (b) jixħtu dawl kbir fuq il-ħajja, ix-xogħol, is-snajja' u d-drawwiet Maltin ta' dak iż-żmien, u (ċ) juruna għidut u kliem li llum jew mietu jonkella nbidlu u nafuhom xort'oħra" (1947: 100). Fl-1971 dawn id-djalogi nqalbu għall-Ingliż u ġew ippubblikati minn David R. Marshall, li jqishom ta' importanza kbira anki minħabba raġunijiet lingwistiċi u soċjokulturali (1971: 1). Fl-1746 de Soldanis kien kiteb li l-Malti kien ġej mill-Għarbi – minn Għarbi maħlul u mħallat. Iżda ftit wara li kiteb dan, il-Kanonku Għawdxi biddel il-pożizzjoni tiegħu u beda jgħid li l-Malti ġej mill-Puniku. Biex isostni din il-fehma fl-1757 ħareġ l-'Annone Cartaginese' (Ciappara, 2010: 44). korrispondenza bejn il-Malti ta' de Soldanis u l-Puniku ta' Hanno" (1994: 97). Li de Soldanis ma tax traduzzjoni tajba nafuh kemm mit-traduzzjonijiet li saru tul iż-żmien (għall-Ingliż u ilsna oħra) kif ukoll mit-traduzzjoni libera ta' xi wħud minn dan il-kliem Puniku minn Plautus stess fil-bidu talewwel att. Cachia jgħid li "De Soldanis ma riedx jammetti li Plautus ħallielna traduzzjoni tal-ewwel għaxar versi Puniċi u għalhekk ma tax kasha. Barra minn hekk, de Soldanis ma ndunax li ż-żewġ verżjonijiet talkliem Puniku jfissru bejn wieħed u ieħor l-istess, u għalhekk ħaseb li t-tieni verżjoni hija kontinwazzjoni tad-diskors ta' Hanno, u flok għaxar versi, poġġa f'ħalq Hanno 16-il vers" (1994: 97). Xi tagħrif dwar de Soldanis Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis twieled ir-Rabat, Għawdex, fil-31 ta' Ottubru 1712. Studja l-Latin u lingwi oħra f'Malta u ta' 17-il sena laħaq Kanonku tal-Knisja Kolleġjata ta' Għawdex meta kien għadu ma ġiex ordnat saċerdot. Studja lfilosofija u t-teoloġija fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, ilBelt. Iggradwa fil-liġi mill-Università ta' Padova, lItalja. Kien membru ta' mill-anqas erba' akkademji Taljani li minnhom kien igawdi stima kbira u kien iżomm korrispondenza kontinwa ma' wħud millmembri tagħhom. Fl-1763 inħatar l-ewwel librar tal-Bibljoteka Nazzjonali. Miet fit-30 ta' Jannar Fost il-ħafna xogħlijiet li kiteb insibu 'Il Gozo antico-moderno e sacro-profano', maqlub għall-Malti minn Dun Ġużepp Farrugia u ppubblikat bħala 'Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu' mill-Istamperija tal-Gvern f'żewġ volumi: l-ewwel volum fl-1936 u t-tieni volum fl-1953. Edizzjoni facsimile taż-żewġ volumi ġiet ippubblikata f'volum wieħed fl-1999. Fl-istess sena Dun Anton Mercieca ħareġ traduzzjoni bl-Ingliż tal-verżjoni Maltija bħala 'Gozo: Ancient and Modern' (Cassar Pullicino, 2010: 150). L-istoriku eminenti, il-Prof. Frans Ciappara, jiddeskrivi lil de Soldanis bħala "a walking encyclopaedia". Jirrimarka li f'kitbietu de Soldanis kien ta' spiss jorbot ħsibijietu mal-argumenti talkittieba l-oħra li kien jistudja. Isejjaħlu wkoll "bookworm" u jirrimarka kemm kien iħobb jikteb. Illibrerija kien jiftaħha għall-oħrajn ukoll, u kienet imkien fejn kienu jiltaqgħu l-istruwiti. Il-kobor tiegħu kien impressjona lin-nies ta' żmienu u jimpressjona lilna, illum (2010: 36).