F'din il-ħarġa ġdida ta' IL-PONT inkludejt erba' intervisti, tnejn ma' kittieba li għandhom 'il fuq minn tmenin sena (Lina Brockdorff u Carmel Mallia), imma li għadhom attivi sew u prolifiċi, u tnejn ma' kittieba (Alfred Scalpello u Alfred Massa) li għadhom kemm ħarġu żewġ kotba ġodda. Fl-ewwel żewġ każi nħossu privileġġ li kittieba anzjani u prolfiċi taw il-ħin u l- enerġija tagħhom biex wieġbu għall-mistoqsijiet li għamiltilhom. Inħoss li huwa fid-dmir tiegħi bħala editur ta' din ir-rivista letterarja li nagħti spazju u leħen lil kittieba bħal dawn, anki biex insiru nafu aħjar lilhom u lill-kitbiet tagħhom. Fil-każ ta' Scalpello u Massa din id-darba minflok ktibt reċensjoni dwar il- kotba tagħhom (wieħed traduzzjoni ta' rumanz, u l- ieħor ġabra ta' rakkonti) ħallejt lilhom jitkellmu biex mill-ġdid insiru nafu direttament mingħandhom kif jaħsbuha dwar ħwejjeġ differenti u x'tip ta' kitba hi dik tagħhom. Bħalma ġieli għamel drabi oħra (bħal fil-każ tal-poeta u fundatur tal-Għaqda Poeti Maltin, Mons. Amante Buontempo, li proprju dan ix-xahar jagħlaq 12-il sena mejjet), Il-PONT ta' dan ix-xahar qed ifakkar lill-poeta Toni Caruana li ħalliena f'Ġunju tal-2010. Kieku ma jsirx hekk kittieba u poeti bħal dawn jintesew darba għal dejjem, u dan żgur mhux rispett lejn dawk lli ħabbew il-kitba, l-ilsien Malti u spiss semmgħu leħenhom dwar aspetti soċjali differenti matul L-Aħbarijiet Reazzjonijiet Il-Ktieb u l-Intervista (1) Il-Ktieb u l-Intervista (2) Tifkira ta' Poeta - Toni Caruana Poeżiji ta' Toni Caruana L-Intervista - Lina Brockdorff Ir-rakkont - Marv Chetcuti Kotba u Tagħlim tal-Malti L-Intervista - Carmel Mallia Il-Poeżiji Il-Poeżiji - Lil Hinn Minn Xtutna Minn fuq l-Ixkaffa ħarġa Nu. 39- ĠUNJU 2016 Min jixtieq jikkontribwixxi f'IL-PONT b'materjal ta' livell, mhux twil u adatt jista' jibagħtu direttament lill-Editur fl- indirizz sammutpatrickj00gmail.com ħajjithom permezz tal-kitbiet tagħhom li dehru fuq diversi ġurnali u rivisti fuq kollox lokali. Xi darba hawn Malta għad irid jinfetaħ Ċentru tal-Istorja tal-Letteratura Maltija. Biss, ma jridx isir l-iżball ħafna drabi konxju — li fih jiġu nklużi biss ix-xogħlijiet tal-kittieba li kellhom ix-xorti li jingħataw spinta mill-professuri, mill-kritiċi, mill- ġurnalisti, mill-pubblikaturi ħbieb u ħbieb tal- ħbieb. Dan ilu jseħħ u għadu jseħħ sal-ġurnata tal-lum: l-ismijiet tal-kittieba li jidhru regolarment fuq il-mezzi tal-komunikazzjoni jew f'fieri speċjalizzati kemm Malta kif ukoll barra minn pajjiżna, jew saħansitra fuq l-ixkafef tal- libreriji u tal-ħwienet tal-kotba huma limitati ferm, jekk mhux dejjem l-istess. Hemm min jgħid li dawn huma l-kittieba li jistħoqqilhom tassew li jissejħu hekk; il-bqija m'humiex ta' livell. Imma dan min jgħidu7 Din il-ġlieda tal-inklużjoni ta' kittieba li m'għandhomx l-ispinta tal-'qaddisin' qiegħda kullimkien, anki meta niġu għal-lista ta' kotba li jridu jiġu ppreparati għas-sillabi ta' eżamijiet partikolari, jew għal-lista ta' kotba li jidħlu fl- iskejjell Anki hawn, spiss jaħkmu l-monopolji u l- mentalità li trid tbellagħhielna li l-letteratura tajba hija biss dik li hija rriklamata fuq ċerti gazzetti ta' nhar ta' Ħadd jew dik li ssib fuq l- ixkaffi ta' ħwienet li ma jbigħux biss kotba imma anki ħelu, fwiħat, ġugarelli, u fejn min suppost jifhem m'għandux idea ta' x'kotba hemm fuq l- ixkaffa. Kienet idea sabiħa ferm dik li jinkixef bust li jfakkar lill-kittieb Rabti Kilin fl-istess lokalità. Dan se jkompli jżejjen lill-gżejjer Maltin billi jfakkar u jagħti ġieħ lill-kittieb Malti ieħor li ħadem qatigħ biex jagħni lill-ilsien Malti u lil-letteratura Maltija. Kittieba oħra mfakkrin b'dan il-mod huma Dun Karm Psaila, Anton Buttigieg, Ġorġ Pisani, Karmenu Vassallo, E.B. Vella, Mikiel Anton Vassalli, Laurent Ropa, Francis Ebejer, Ġużċ Muscat Azzopardi, u bosta oħrajn. Dawn huma biss dawk li ġew f'moħħi bħalissa. Minn dawn l-inizzjattivi għandu jkun hemm f'kull raħal ta' Malta u Għawdex: poplu li jirrispetta lill- kittieba ta' pajjiżu hu poplu li jirrispetta lilu nnifsu u li ma jistħix iberraħ dak li hu sabiħ, tajjeb u verament siewi. Inizzjattiva sabiħa oħra f'rabta ma' dan tkun dik li l-Ministeru tal-Edukazzjoni jibni lista tal- kittieba Maltin kontemporanji - kollha kemm huma u mhux biss il-ħbieb tal-ħbieb -— u jorganizza korsijiet-laqgħat direttament ma' dik il-parti tal-pubbliku li tkun interessata f'li ssir taf lil dawn il-kittieba u xogħlijiethom aħjar. Xi ħaġa simili kienet seħħet fl-imgħoddi mill-AZAD meta l-pubbliku seta' jiltaqa' ma' numru sabiħ ta' kittieba li tkellmu wiċċ imb wiċċ ma' dawk interessati, semgħu partijiet mix-xogħlijiet moqrija mill-kittieba stess. u staqsew mistoqsijiet varji. Ma' dan tintrabat l-inizzjattiva pozittiva mtellgħa mid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta li se joffri Diploma fil-Letteratura Maltija minn Ottubru li ġej. Din id-Diploma għandha l-għan li tħejji lill-istudenti għar-realtajiet analitiċi u kreattivi tas-seklu 21, u tiftaħ toroq ġodda għall- arti tal-kelma. Awguri u prosit tassew għal inizzjattivi bħal dawnl Patrick Sammut (Fundatur u Editur) sammutpatrickjOgmail.com l-aħbarijiet Nhar l-14 ta' Marzu 2016 miet fl-Istati Uniti l-kritiku letterarju Geoffrev H. Hartman. Huwa kiteb dwar il-poeti Romantiċi, it-testi sagri Ġudajċi, l-Olokawst, id-dekostruzzjoni u oqsma oħrajn. Mewtu ġiet imħabbra mill-Università ta' Vale, fejn huwa kien professur Sterling emeritus tal- letteratura Ingliża u komparata. Il-kritiku letterarju Geoffrev H. Hartman. TNEDIJA TAL-LEXICON JEW DIZZJUNARJU MALTI- LATIN-TALJAN Fl-okkażjoni tat-tnedija tal-Lexicon jew Dizzjunarju Malti-Latin-Taljan (edizzjoni Mons. Lawrenz Cachia) l-Akkademja tal-Malti ppreżentat ir-restawr tal- Prospetto per un'associazione tal-Lexicon ta' Mikiel Anton Vassalli lill-Arċipriet tan-Naxxar. L-Akkademja daħlet għall-ispejjeż tar-restawr li kien fi ħsieb Dr Theresa Zammit Lupi. It-tnedija saret nhar il-15 ta' Marzu 2016 fid-Dar tal-Kleru, f'Birkirkara. Albert Borg tkellem dwar ''Il-ħidma ta' Mons. Lawrenz Cachia b'risq Vassalli'; Trevor Żahra ppreżenta t-taħdita bl-isem ta' 'X'jirrappreżenta Vassalli għalina'; il-Prof Manwel Mifsud tkellem dwar 'L-għanja Vassalli u kelmtejn fuq is-sehem ta' Mons. Cachia fl-Akkademja'; Mons. Lawrenz Cachia tħaddet dwar l-edizzjoni l-ġdida ta' Ktvb vi Kivm Malti'; filwaqt li Paul Catania (l-arkivista tal-parroċċa tan-Naxxar) tkellem dwar l-aħħar skoperta fuq Vassalli'. Karmen Azzopardi qrat iż-żewġ poeżiji Lil Mikiel Anton Vassalli miktubin minn Dun Karm u Ġorġ Pisani rispettivament. IL-FESTIVAL TAL-KTIEB FUQ IL-CAMPUS L-Għaqda tal-Malti -— Università u l-Kunsill Nazzjonali tal- Ktieb organizzaw it-tielet edizzjoni tal-Festival tal-Ktieb fuq il-Kampus fl-Università. Il-Festival ittella' bejn il-5 u s-7 ta' April. Waqt dan il-Festival kien hemm diversi stands ta' għadd ta' pubblikaturi u distributuri ewlenin. Ma' dawn kien hemm l-Għaqda tal-Malti u l-Kunsill Nazzjonali tal- Ktieb li kellhom imħejji rigal ċkejken għall-ewwel mija li żaru l-Festival. Barra minn hekk, kien hemm attivitajiet li varjaw minn workshops għal films, minn qari għal taħditiet, u oħrajn. L-attivitajiet saru minn individwi u entitajiet differenti. Matul it-tlett ijiem tal-Festival il- Librerija tal-Università fetħet il-bibien tagħha għall- istudenti b'attivitajiet interessanti fi mkejjen li mhux soltu nidħlu fihom. L-Għaqda tal-Malti esebixxiet ir-ritratti tal- kompetizzjoni 'Ħudli Ritratt'. Matthew Schembri ħa ħsieb l-installazzjoni tal-arti 'Ixorbu l-Kotba'. Il-mistiedna speċjali tal-festival kienet il-kittieba Iżlandiża Gerdur Kristnv li pparteċipat f'attività kull ġurnata. Nhar is-6 ta' April, Kristnv tat workshop marbut mal-kitba mill-ġdid tal- Mitoloġija, u nhar is-7 ta' April il-festival ingħalaq b'qari u mistoqsijiet lill-istess awtriċi. JITFAKKAR IL-50 ANNIVERSARJU TAL-ISKOPERTA TAL-KANTILENA Nhar is-7 ta' April 2016, biex jitfakkar il-ħamsin anniversarju mindu Fr Mikiel Fsadni skopra l- Kantilena ta' Pietru Caxaru, FARAXA Publishing tatna f'idejna t-tieni edizzjoni aġġornata ta' Mark Montebello Pietru Caxaru u l-Kantilena Tiegħu. L- awtur tkellem dwar studju 'revoluzzjonarju' li għadu kif temm dwar is-suġġett. Wara saret diskussjoni mmexxija mill-Prof. Toni Aquilina, u dan wara li nqrat l-'għanja' mill-Prof. Martin R. Zammit, skont ir- regoli fonoloġiċi tal-Malti Medjevali. Għalqet is- serata Doreen Galea li kantat għal dawk preżenti l- Kantilena ta' Pietru Caxaru akkumpanjata minn Dominic Galea. JITFAKKAR IL-JUM INTERNAZZJONALI TAL-KTIEB U L-COPVRIGHT Nħar l-24 ta' April, VersAgħtini flimkien ma' Ħbieb il- Mużew tas-Santwarju Madonna tal-Grazzja, fakkru l-Jum Internazzjonali tal-Ktieb u l-Copvright. Matul l- okkażjoni, li saret fil-Mużew tas-Santwarju f'Ħaż- Żabbar, inqraw siltiet mill-wirt letterarju Malti fil- festival 'Il-Ballata tal-Grazzja'. VersAgħtini jagħti l-aħbarijiet wkoll spazju lid-djaletti: din id-darba wieħed seta' jisma' ż-Żurrieqi, l-Għaxqi u ż-Żejtuni. REBBIEĦA TAL-PREMIO STREGA RAGAZZE E RAGAZZI 2016 Il-Premio Strega Ragazze e Ragazzi 2016 intrebaħ minn Chiara Carminati għall-kategorija ta' 'l fuq minn Iil-il sena permezz tal-ktieb Fuori fuoco, ippubblikat minn Bompiani. Il-premjazzjoni saret ġewwa l-Fiera tal-Ktieb għat-tfal ta' Bologna u l- premjijiet ġew imħabbra mill-Ministru tal-Kultura Taljan, Dario Franceschini. Susanna Tamaro, bil- ktieb tagħha Salta, Bartl, ippubblikat minn Giunti, rebħet il-kategorija minn 6 sa 10 snin. Dak ta' Chiara Carminati huwa rakkont imqiegħed fl- isfond tal-Ewwel Gwerra Dinjija u l-kunflitt bejn l- Italja u l-Awstrija. Il-gwerra hija mifhuma bħala bhima għamja li ma tagħrafx bejn min liebes l- uniformi ta' suldat u min le. Carminati twieldet f'Udine fl-1971 u hija lawreata fil-Letteratura Moderna. Bart, il-protagonist tal-ktieb ta' Susanna Tamaro, għandu 10 snin, huwa intelliġenti ħafna u jgħix f'futur fejn il-ħajja tiddependi mit-teknoloġija u kull fażi tal-ġurnata hija regolata mill-magni. Bart hu dejjem waħdu għax il-ġenituri jinsabu 'l bogħod minħabba x-xogħol u l-uniku kuntatt li joffrilu ftit kenn huwa l-ors gugarell tiegħu Kapok. Dan ta' Tamaro huwa ktieb li jirrifletti dwar id- distorsjonijiet tat-teknoloġija u dwar is-soċjetà tagħha li hija tant ossessjonata bil-kumdità li twarrab il-valuri importanti u r-rispett lejn id- Dinja. ŻEWĠ SERATI KULTURALI MTELLGĦA MILL- GĦAQDA POETI MALTIN U KUNSILLI LOKALI Nhar it-30 ta' April 2016, fis-sala tal-Iskola Primarja, l-Għaqda Poeti Maltin ipparteċipat f'Serata Kulturali, magħmula minn Mużika u Poeżija, bħala parti miċ- Ċelebrazzjonijiet ta' Jum l-Imtarfa. Dan seħħ għal darb'oħra f'kollaborazzjoni mal-Kunsill Lokali Mtarfa. Sertata Kulturali oħra organizzata mill-Għ.P.M. flimkien mal-Kunsill Lokali Ħamrun saret fl-20 ta' Mejju 2016. Din saret fil-pjazza ta' quddiem il- Kunsill, Triq id-Duka ta' Edinburgh. Anki matul din is- Serata Kulturali, li kienet parti miċ-Ċelebrazzjonijiet ta' Jum il-Ħamrun, indaqqu siltiet mużikali u nqraw għadd ta' poeżiji. Iż-żewġ okkażjonijiet ġew fi tmiemhom b'riċevimenti għal dawk li attendew. JINTREBAĦ IL-MAN BOOKER INTERNATIONAL 2016 Din is-sena il-premju ta' £50,000 ingħata lill-Koreana Han Kang, awtriċi tar-rumanz The Vegetarian, u maqlub għall-Ingliż minn Deborah Smith. Fil-fatt il- premju se jinqasam bejn l-awtriċi u t-traduttriċi. Din is-sena Han Kang rebħet fuq kittieba ta' statura internazzjonali bħal Orhan Pamuk (bil-ktieb A Strangeness in Mv Mindju Elena Ferrante (bil-ktieb The Storv of a Lost Child). The Vegetarian huwa rumanz maqsum fi tliet partijiet li jiġbor fih elementi li għandhom kemm mis-sbuħija, kif ukoll mill-biża'. Jirrakkonta l-istorja ta' mara miżżewġa ordinarja li tiddeċiedi li ssir veġetarjana filwaqt li tfittex li tgħix eżistenza li tixbah lil dik tal-pjanti. Din id-deċiżjoni kontroversjali tiġġenera ħruxija min-naħa ta' żewġha u missierha, ossessjoni min-naħa t'oħt żewġha, ladarba l-mara, Veong-hve, tibda toħlom b'mod ossessiv dwar li ssir siġra. L-istorja hija mgħoddija lilna permezz ta' tliet ilħna u perspettivi differenti. The Vegetarian kien wieħed mill-155 ktieb parteċipanti. Iċ-ċelebrazzjoni tal-premjazzjoni saret lejn nofs Mejju li għadda fil-Victoria 8. Albert museum ta' Londra. Ta' min jgħid li fir-Renju Unit il- bejgħ tal-letteratura mistħajla tradotta żied minn 1.3 miljun kopja fl-2001 għal 2.5 miljun kopja fl-2015. Kien hemm ukoll żieda enormi fil-bejgħ tal- letteratura mistħajla Koreana: minn 88 kopja fl-2001 għal 10,191 kopja fl-2015. IL-PONT l-aħbarijiet Bejn it-22 u l-24 ta' Mejju 2016 fil-Kunvent Karmelitan fl-Imdina ġie organizzat seminarju dwar il-kittieb u poeta Lebaniż Kahlil Gibran. Waqt dan is- seminarju ġew diskussi aspetti bħalma huma l-ħajja kumplessa u l-messaġġ spiritwali ta' Gibran li ħalla warajh ġemgħa mdaqqsa ta' xogħlijiet ta' natura spiritwali u politika intensa. L-istil tiegħu influwenza l-letteratura Għarbija moderna. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm The Prophet u The Madmon. it- taħdidiet waqt dan is-seminarju saru bl-Ingliż mir- Rev. Dr Charlo Camilleri, O.Carm u s-Sur Christopher Bezzina. TAĦDITA PUBBLIKA FL-UNIVERSITÀ DWAR IT- TRADIZZJONI ORALI Nhar IL-25 ta' Mejju, il-Prof. Mourad Velles mill- università INALCO ta' Pariġi, għamel taħdita bl-Ingliż dwar it-tradizzjoni orali, bl-isem 'Some main issues on oral tradition. Din l-attività saret fil-Librerija tal-Fakultà tal- Arti, u ġiet organizzata mid-Dipartiment tal-Malti bħala parti minn proġett dwar It-Tradizzjoni Orali. Il- Prof. Velles speċjalizza fil-letteratura komparata u r- riċerka tiegħu tiffoka fuq l-influwenzi ta' letteraturi differenti fuq xulxin, il-kitbiet u t-tradizzjonijiet orali tal-Magreb, u fuq iċ-ċinema, il-mużika, u l-immaġinarji postkolonjali. Il-Prof. Velles studja fl- Universitajiet tal-Algier, Londra (SOAS) u s-Sorbonne (Paris 3). Il-Prof. DIPLOMA FIL-LETTERATURA MALTIJA FL- UNIVERSITÀ TA' MALTA Fetħu l-applikazzjonijiet għal Diploma ġdida fil- Letteratura Maltija fl-Università ta' Malta li se tibda f'Ottubru li ġej. Dan il-kors part-time ta' filgħaxija, b'żewġ lezzjonijiet fil-ġimgħa ta' tliet sigħat il-waħda, huwa mifrux fuq sentejn. Il-kors jiftaħ darba kull sentejn u qed jitmexxa mid-Dipartiment tal-Malti fil- Fakultà tal-Arti tal-Università ta' Malta. Banif Bank u l-Kunsill Malti għall-Arti qed joffru l-għajnuna finanzjarja tagħhom lill-istudenti li jmorru tajjeb fid- diploma. Il-lezzjonijiet jibdew f'Ottubru u se jsiru t- Tnejn u l-Erbgħa, mill-5:30 pm sat-8:30 pm. Id- diploma tiffoka fuq l-analiżi u t-tħaddim tal- letteratura fis-seklu 21 u toffri bosta elementi li huma differenti minn dak li joffri l-Baċellerat tal- Malti. Dawk li huma interessati jistgħu japplikaw billi jidħlu f'din il-paġna tas-sit tal-Università minn issa sa qabel il-21 ta' Lulju li ġej: www.um.edu.mt/applv. Bi ftehim mad-Dipartiment tal-Malti, Banif Bank (Malta) plc se jħallas il-miżata, sa massimu ta' 2000 ewro, tal-kors tal-istudent jew l-istudenta li tiġi l- ewwel fil-kors, waqt li l-Kunsill Malti għall-Arti se jagħti għajnuna finanzjarja għall-aħjar erba' proġetti ta' studenti fit-tieni sena tal-kors. Id-deskrizzjoni dettaljata u avviżi oħra fuq il-kors jidhru kemm fuq is-sit tal- Università, www.um.edu.mt/arts/malti/avvizi/ diploma-letteratura, kif ukoll fuq L-Akkademja tal-Malti flimkien mal-familja ta' Mikiel Spiteri, nhar is-26 ta' Mejju inawguraw bust — maħdum mill-iskultur Rabti Joseph Scerri - tal-kittieb Kilin (1917-2008) quddiem l-iskola primarja fir- Rabat. Ministru tal- Edukazzjoni u x-Xogħol Evarist Bartolo. Ħadu sehem il-Greenfields u nqraw poeżiji u proża minn Vanni Riolo, Rose Caruana, Marċella Agius, Mario Caruana u Cecilia Testa. Waqt l-istess okkażjoni tnieda l-ktieb ta' Kilin, The island was called Melita, traduzzjoni tal- ktieb ta' Kilin Tinsiex Publius, Tinsiex. Il-mafkar tbierek mir-Rev. Martin Micallef, Direttur tad-Dar tal-Providenza. reazzjon E-mail mingħand Carmel Mallia, 2 ta' Marzu 2016 Prosit għal darba oħra. Xogħol sabiħ, antoloġija u kritika. Fiċ-ċokon tagħna hemm ħafna fuqxiex nitkellmu u niktbu. Biss dnub li aħna żgħar u għalhekk kollox jibqa' bejn erba' awturi u jieqaf hemm. Għadna 'l bogħod biex il-letteratura (u l-arti in ġenerali) tilħaq il-massa. Ikollna ngħidu b'dispjaċir li l-injuranza għadha mxerrda ġmielha fostna. Il- famuż dictum ta' Terentius: ''Homo Sum. Dak li jmiss mal- bniedem jinteressani) mhux magħruf biżżejjed fostna. Biżżejjed tagħmilha ma' xi studenti universitarji biex tinduna b'dan. Allura…71 B'tislijiet u grazzi mill-ġdid tal-freskezza ta' dawn il- ftit folji. E-mail mingħand Lina Brockdorff, 2 ta' Marzu 2016 Prosit ta' IL-PONT numru 38 li bħas- soltu huwa mimli daqs bajda b'kummenti tieghek flimkien ma' kitbiet u intervisti. Naqbel mieghek dwar dak il-ktieb li kont qed taqra ma' ibnek fejn sibt xi kliem li soltu mhux kkunsidrat bhala kliem edukat. Insibha ferm aktar serja s-sitwazzjoni meta siltiet bħal dawn jinqraw fuq radjijiet, u tiskanta kif kittieba bħal dawn qed ikunu kkunsidrati bħala ġenji niżlin mis-semal Tlifna kull sens ta' bilanċ u dekor, imma agħar minn hekk dalwaqt ninsew kif tkun u kif għandna niktbu l-vera letteratura li tpaxxik imma żżomm 'il boghod mill-ħmieġ. U lil dawk il-kittieba kulħadd iċapċpilhomi E-mail mingħand Mario Griscti, 2 ta' Marzu 2016 Għażiż Patrick, irċevejt IL-PONT ta' dan ix-xahar, Marzu 2016. Niżżikħajr qatigħ. Żammejt il-kontenut dinjituż tal-ħarġiet kollha ta' qabel. Innutajt ukoll, iż- żieda (fil-fehma tiegħi meħtieġa u ġusta) ta' poeżiji, apparti artikli mill-aktar interessanti, is-soltu vetrina kontemporanja ta' pubblikazzjonijiet ġodda, kitbiet avventurużi u intervisti ma' kittieba interessanti, aħbarijiet internazzjonali naturalment b'konnessjoni letterarja (bħat-telfa mondjali tal-kittieb Umberto Eco), u l-famuż editorjal, mimli informazzjoni u tagħlim t'utilità. Grazzi ħafna Patrick, tal-poeżija li xandartii. Marzu huwa x-xahar li jinawgura r-Rebbiegħa u IL- PONT inqisu r-Rebbiegħa Letterarja, dejjem tfewwaħ b'elementi letterarji kontemporanji mill-aktar validi. B'Imħabba, E-mail mingħand Amanda Busuttil, 6 ta' Marzu 2016 Għażiż Patrick, Kemm fraħt bih il-folju ta' dan ix-xahar, tassew mill- isbaħ u fih x'taqra, xalata għal min bħalna għandu għal qalbu l-letteratura. Prosit, ftakar kemm tferraħ nies f'salt b'ħidmietek, nirringrazzjak tassew mill- qalb. Ħa nipprova nibgħatlek xi kitba oħra llum. Grazzi u nselli għalik, Amanda IL-PONT il-ktieb u l-intervista (1) Nisġet il-Ħajja ĠABRA TA' NOVELLI NISĠET IL-ĦAJJA - ĠABRA TA' NOVELLI, ta' Alfred Massa, Horizons 2016. Din l-ewwel darba li ġie ppubblikat ktieb bin-novelli tiegħek72 L-aktar li ppubblikajt huma rumanzi u 3 kotba ta' poeżija. Xi tgħid2 Din it-tieni darba li ppubblikajt ktieb bin-novelli tiegħi. L-ewwel ktieb kien jismu Mill-Bieraħ għal- Lum u kien ippubblikat fl-1973. Irrid ngħid li wara l-poeżija jien bdejt nikteb in- novella u ppubblikajt diversi novelli fil-gazzetti. Dan kien fil-bidu tas-sittinijiet. Darba minnhom resaq fuqi Alfred Buhagiar li kien jgħallem miegħi fl-iskola ta' Kalafrana u talabni xi novelli biex jinqraw fil- programm tal-A.K.M. 'Is-Siegħa tal-Morda' li kien jixxandar fuq ir-Rediffusion. Ġbart xi novelli li kont ktibt u tajthomlu. Alfred, Alla jagħtih il-Ġenna, ġabarhom fi ktieb u qassmu b'xejn lill-morda. B'hekk, barra milli n-novelli kienu jinqraw fix-xandira li semmejtlek, il-morda setgħu jaqrahom bil-kumdità tagħhom fi ktieb. Dwar it-tieni mistoqsija, kif stqarrejt kemm-il darba, l-ewwel ma bdejt nikteb kienet il-poeżija. Meta kont għadni student ħassejtni msaħħar bil-versi romantiċi tal-poeta Ingliż John Keats (1795-1821) u dan ħajjarni nikteb xi versi bl-Ingliż. Ried ikun Reginald Vella Tomlin, is-surmast tiegħi fl-iskola primarja ta' Birżebbuġa fejn kont ngħallem, li nbuttani biex nibda nikteb bil-Malti. Ħadt il-parir tiegħu u minn dak iż- żmien il-poeżija ntagħġnet miegħi sew tant li ħeġġitni biex nippubblika tliet ġabriet poetiċi, kif għedt int. Wara n-novelli u l-poeżiji qlibt għad-drama. Ktibt diversi drammi kemm għall-palk kif ukoll għar-radju. Sibt għajnuna kbira minn Patri Wistin Born OP li dak iż-żmien kien il-Kap tal-Programmi tar-Rediffusion. Aktar tard, ktibt ukoll drammi għat-tfal u kont nieħu ħsieb intellagħhom bl-għajnuna ta' għalliema oħra f'diversi skejjel f'Jum il-Premjazzjoni. Fil-bidu tas-sebgħinijiet imbagħad ktibt l-ewwel rumanz, Is-Salib tal-Ġiżirana, li kien ippubblikat minn Cordina's Emporium fl-1972. Ir-rumanz mexa u s- Sur Cordina talabni aktar rumanzi. Dan għamilli l-kuraġġ u ssuktajt nimxi f'din it-triq li għadha għal qalbi sa llum. Fil-fatt, s'issa ppubblikajt 13-il rumanz u ieħor ser ikun f'idejn il-qarrej Malti ma jdumx. Dan se jkun jismu Għanja Xitwija. Ma rridx ninsa nsemmi wkoll il-ktieb Twelid ta' Stat Indipendenti: Malta 1964; ktieb dwar il-ġrajja ta' kif pajjiżna wasal biex ħa l-indipendenza tiegħu mill- Ingilterra. F'dan il-ktieb li miegħi kien hemm ukoll għalliem bravu tal-Istorja, ċertu Ravmond Spiteri, hemm. biss. il-'ġrajja' ta' dak l-avveniment importanti u xejn aktar; jiġifieri m'hemmx kummenti la min-naħa tiegħi u lanqas min-naħa ta' Spiteri. Kif tvarja l-kitba tan-novella minn dik tar-rumanz2 Naħseb li fil-lingwa Ingliża nsibu definizzjoni eżatta tan-novella: 'a short storv'. Mela, in-novella tħaddan storja sħiħa, l-istess kif insibu fir-rumanz, imma fil-qosor. Id-differenza hi li fin-novella aktarx li jkun hemm plot waħda u fir-rumanz ikun hemm diversi sub plots. Għax fir-rumanz l-awtur għandu aktar spazju fejn jimraħ. Fil-fehma tiegħi kemm in-novella kif ukoll ir-rumanz jeħtieġu sengħa partikolari. L-aktar illum meta qegħdin naraw novelli ta' ċertu tul li qisek tisħajjilhom rumanzetti. Ma' xiex se jiltaqa' l-qarrej f'dan il-ktieb ta' novelli2 X'għandu li ġabriet oħra ta' novelli m'għandhomx7 L-ewwel nett, kif ktibt fid-Daħla tal-ktieb dawn in- novelli nkitbu fuq medda ta' madwar 40 sena u aktar. B'danakollu, nemmen li s-suġġetti trattati jistgħu jitqiesu kollha bħala kontemporanji. Insemmi bħala eżempju: l-adulterju, l-imħabba lejn l- annimali, il-familja, is-sopranatural, l-inġustizzji, il- mard, it-tradizzjonijiet lokali, il-problemi tal-anzjani, ilsien in-nies, eċċ. F'dawn in-novelli xtaqt nagħti stampa tal-ħajja Maltija tul dawn l-aħħar 40 sena. Fl-istess ħin ridt nikxef ċerti nuqqasijiet li jeżistu fostna bil-għan li l- poplu tagħna jsir konxu tagħhom u jipprova jirranġahom. Nemmen li kull bniedem għandu d- dgħjufija tiegħu; ħadd m'għandu d-dritt jitfa' l- ewwel ġebla għax ilkoll għandna n-nuqqasijiet tagħna. Iżda li wieħed jipprova jqum wara xi waqgħa hi xi ħaġa pożittiva. Stqarrejt li tajt aktar importanza lill-ġrajja milli lill- karattri. Iżda dan ma jfisserx li l-karattri warrabthom għal kollox. Kif stajt nagħmel dan7 Il-karattri jimxu pari passu mal-ġrajja. Naturalment, l-istħajjil ma jonqosx. Bħalma ma jonqsux lanqas l-importanza tan-nisġa tan-novella kif ukoll it-tħaddim tal-ilsien Malti. Fi ftit kliem, nemmen li l-qarrej ser jieħu gost jaqra dawn l-istejjer li jvarjaw fit-tul, fit-tema u fl-istil tagħhom. Il-preżentazzjoni tal-ktieb għandha tisraq il-kurżità ta' kulmin iħobb il-qari bil-Malti u nemmen bis-sħiħ li n-novella għad għandha post speċjali f'qalb il-poplu tagħna. Dwar it-tieni mistoqsija tiegħek, x'se jsib differenti l- qarrej f'din il-Ġabra, ma nafx inwieġeb. It-tweġiba nħalliha għall-qarrej innifsu. Carmen kienet mara nadifa, anzi, iffissata fl- indafa. Żraben minn barra ma jimxux fid-dar u l- kmamar dejjem xummiema. Jum minnhom ħarġet fit-triq u damet ħin twil bid-detergents togħrok il- bankina, l-għatba, il-koxxa tal-bieb u tillostra l-pumi u l-buttuna tal-qanpiena, hekk li tal-ittri ma ssograx iċemplilha għal ittra reġistrata. Meta lestiet daħlet għajjiena mejta u qalet: ''Għall-erwieħ jaħasra x'kedda ħadtl Kemm ili biex nagħmilha din, imma fl- aħħar lestejtha.' Wara ftit tal-ħin għadda raġel iġebbed kelb ġmielu li kif xamm ir-riħa tfuħ mal-bieb ta' Carmen, stira ġismu, baxxa il-warrani, fetaħ saqajh u ferra munzell frisk. Is-sid, kif lesta, ġebbdu bil-ħeffa bil- borża tal-plastik għadha marbuta maċ-ċinga u ssoktaw mexjin. Għall-ħabta tal-ħamsa ta' waranofsinhar daħal id-dar Johnnie u sab lil martu qed tfarfar fuq il- cupboard. Dan kif raha, qalilha: 'lllum mhux suppost kellek taħsel barra għax għada t-tberik7' Carmen ħarset lejh u b'ħarsa ta' tmaqdir, weġbitu: 'Mela għajnejk mhux f'wiċċek qegħdin. Ma rajtx kullimkien maħsul u nadif7 X'kull waħdal Taf tapprezzah xogħli wkoll, inti' Johnnie xengel rasu, għolla spallejh 'il fuq u b'nofs tbissima, għarrafha: 'Mela ħa ngħidlek … ħadt battika għalxejn għax għandek ħarja ta' kelb daqsxiex ħdejn l-għatba tal-bieb ta' barral' Johnnie ma semax biex martu kienet ġibditha bl-għeruq u x-xniexel. IL-PONT il-ktieb u l-intervista (2) Alfred Scalpello IN-NEMMIES, ta' Alfred Scalpello, Horizons 2106. In-Nemmies, volum massiċċ ta' kwazi 700 paġna. X'wasslek biex tinġibed lejh daqstant li ddeċidejt taqilbu għall-Malti2 Hekk hu. L-istorja ta' dan il-ktieb tmur lura għas- sena 2013 meta jien u nfittex fl-internet ktieb tajjeb bil-Germaniż x'naqra fis-sajf, qrajt diversi riċensjonjijiet tajbin fuqu u għalhekk iddeċidejt li nniżżlu fuq il-'kindle' u nibda naqrah. Hekk għamilt u ma stajtx nieqaf għax fih storja tassew intriganti u diversi karattri interessanti li l-awtriċi jirnexxilha tgħaqqadhom flimkien b'ħila kbira, b'mod li sal- aħħar paġna tibqa' ma tkunx taf eżatt min hu l- qattiel taż-żewġ nisa u raġel li jinqatlu matulu. Ktieb li tassew iħallik bla nifs u bil-kurżità sal- aħħar, m'għandnix xi ngħidu bis-soltu sorpriża finali li żgur ħadd ma jkun qed jistenna. Kuntatti bejnek u Charlotte Link2 Xi tgħid dwar dan2 Qatt ma kelli kuntatti mal-awtriċi Ġermaniża. Il- kuntatti saru minn Horizons għan-nom tiegħi biex jintalab il-permess u tingħata l-liċenzja biex inkun nista' naqleb ir-rumanz għall-Malti. Barra minn hekk qrajt bosta xogħlijiet oħra tagħha. Għaliex it-traduzzjoni u mhux il-kitba ta' rumanz oriġinali2 L-isfidi li ltqajt magħhom matul il- proċess7 Sodisfazzjonijiet2 Għalkemm dejjem kelli f'moħħi li nikteb rumanz oriġinali u għandi wieħed li ilu jberren f'moħħi għal bosta snin, għad ma rnexxilix nasal biex niktbu. Billi issa ili: ngħallem u nistudja t- traduzzjoni għal xi żmien, insibha aktar faċli li nittraduċi kotba minn ilsna barranin. Infatti qabel dan, ittraduċejt rumanz polizjesk ieħor miktub minn Michele Giuttari bl-isem ta' Il-loġġa tal- innoċenti, flimkien mal-istoriku Dr Thomas Freller, rakkont ta' vjaġġ lejn Malta ta' awtur Ġermaniż ieħor, Breithaupt, li fih it-tieni l-eqdem deskrizzjoni ta' Malta kif ukoll flimkien mal-Prof Toni Aquilina u Ritianne Stanver, studenta tat- traduzzjoni u issa taħdem bħala traduttriċi l- Lussenburgu, glossarju Ġermaniż Malti — Malti Ġermaniż għat-tfal tal-iskejjel sekondarji Maltin. Jien u nittraduċi dan ir-rumanz iltqajt mad- diffikultajiet tas-soltu billi fil-Malti mhux dejjem issib l-aħjar kelma biex taqleb dak li hemm fil- verżjoni oriġinali Ġermaniża. Barra minn hekk, dan ir-rumanz huwa ambjentat l-Ingilterra u fih ħafna kliem u frażijiet bl-Ingliż. Għalhekk ħadt id- deċiżjoni li nżomm xi wħud minnhom biex kemm jista' jkun inżomm l-ispirtu tat-test oriġinali. Fi bnadi oħra ippruvajt inkun kreattiv ukoll, wara kollox dak hu s-sabiħ tat-traduzzjoni. Wieħed irid jibqa' kemm jista' jkun fidil lejn it-test oriġinali imma fl-istess ħin il-verżjoni Maltija ma tridx tinħass li hi traduzzjoni u tinżel tajjeb mal-qarrejja Maltin li jaqrawh u jħossu fih l-ispirtu tat-test oriġinali. It-traduzzjoni lili dejjem ittini sodisfazzjon kbir għaliex għalkemm huwa xogħol ta' paċenzja u reqqa kbira, fl-istess ħin hu xogħol kreattiv u jnissel fik dak is-sens ta' sodisfazzjon li wieħed iħoss meta jikkrea xi ħaġa ġdida. Progetti oħra2 Bħalissa qed naħdem flimkien ma' Dr Mario Cassar fuq proġett ieħor dwar l-ilsien Malti imma għadna fil-bidu. Alfred Scalpello hu Lettur Anzjan tal-Ġermaniż fl-Università ta' Malta. IL-PONT TONI CARUANA — KIF NAFU JIEN — Jikteb il-poeta Mario Griscti biex ifakkar lill-poeta mill-Belt li ħalliena f'Ġunju tal-2010. Nixtieq nikkommemora lill-mibki ħabib tiegħi Toni Caruana, snin wara mewtu, b'ilwien ta' ħajja. Toni miet, imma ngħid għalija, kull meta nidħol il-Belt Valletta, għadni nippretendi li ser narah, li ser niltaqa' miegħu, li ser nieqfu nitkellmu. Bejnu u bejni, ma kienx hemm formalità. Konna ħbieb sinċieri u kont inħossni komdu nagħtih id-dritta u r-rispett li jixraqlu. Waħda mill-affarijiet li kienet togħġobni fih, li kien ta' żaqqu f'fommu. Kelma kien jgħidha. Qatt biex iweġġa'. Biex jgħallem. Kien kontra l-ipokresija bis-saħħa. U fejn kien iħoss, li jwieġeb lil xi ħadd, saħansitra jekk jidħol f'kontroversja, ma kien jiddejjaq xejn. Forsi kien hemm min jaħseb dak iż-żmien, li Toni ma kien jemmen b'xejn u b'ħadd. Nassumi li kien jemmen, ferm aktar minn dawk li jgħidu u jiftaħru li jemmnu, imma qatt ma fetħu Bibbja waħda biss jew dawk li deħlin u ħerġin minn knisja għall-oħra, bl-odju f'qalbhom kontra dik, dak u l-oħra. Forsi kienet il- pubblikazzjoni tieghu Nhar ta' Ġimgħa ma' Dun Vanġiel li setgħet pinġiet lil Toni Caruana f'dan id- dawl, għalkemm hu ma kienx jikkoppa. Fil-poeżiji tiegħu, jidher qisu investigatur, janalizza l- ħolqien, jistaqsi, ifittex, isib jew jitlef, jirbaħ jew iċedi, imma konsistenti u koerenti ma' twemminu. Bħala poeta, Toni Caruana ma setax ma jħobbx u din l-imħabba, injettaha fil-poeżija tiegħu dwar in- natura, dwar il-familja, dwar il-ħaddiema, dwar il- politika. Il-ħsieb ħieles tiegħu kien imperreċ f'kull vers mitbugħ. Fl-Għaqda Poeti Maltin hu kien membru rikonoxxut, maħbub u magħruf. Ġieli ħaqqaqha ma' xi ħadd fejn kien jidhirlu li dak li jkun, ikun żbaljat. Imma xejn b'mibegħda. Fih kien hemm tiftixa kontinwa għall- verità, għas-sewwa, għall-ġustizzja. Kellu rispett politiku kbir lejn l-eks Prim Ministru Mintoff, li f'għeluq it-tletin sena tiegħu bħala Mexxej tal-PL iddedikalu saħansitra xi poeżiji. Kellu amiċizja wkoll ma' Anton Buttiġieġ, poeta bħalu, politiku u eks President tar- Repubblika ta' Malta. Jiena sirt naf lil Toni Caruana fis-snin tmenin. Dak iż- żmien kont inxandar ħafna poeżiji soċjali tiegħi stess, u nidħol f'konkorsi tal-letteratura. Kont nikteb f'rivisti letterarji imma wkoll kont nikteb ittri politiċi li lil Toni kienu jogħġbuh u kien ikellimni dwarhom. Darba fi Triq Sant'Ursola, il-Belt, rajt lil dan Toni. Waqqafni u qalli: 'Isma' Mar, għax ma tiktibx xi novella7'. Jiena weġibtu li 'Iktar inħossni komdu fil-poeżija'. Toni ma ċedilix. Qalli: 'Tikteb daqstant ittri fil-ġurnali, ma tiktibx novella2'. U bħal sfidani (bi ħbiberija naturalment). U bl-insistenza tiegħu, ktibt ukoll xi novelli li xxandruli fil-paġni letterarji. Toni Caruana kien bniedem lli tista' tafdah b'għajnejk magħluqa. Ma kien ser jilagħbek qatt. Raġel mill-aqwa. Darba jiena ktibt u semmejtu bħala 'kbir'. Din ta' 'kbir' ma niżlitlux. Sabni u qalli, 'Għax issa qed nixjieħ hux7'. Jiena ma ridtx inweġġgħu. ''Kbir f'kitbietek int', għidtlu. Naf żgur li kien japprezzani u jħobbni. Toni kien raġel, li ma tistax ma tħobbux. Ftit qabel ħalliena, rajtu Ta' Xbiex fis-Sajf mal-familja. Rajtu mill-bogħod. Xejjirli u sellimli. Imma t-tislima mat- tixjira tiegħu, ħassejthom qribi hekk, li għadni nħoss is-sħana tal-imħabba tagħhom, sa llum. IL-PONT poeżiji ta' Toni Caruana .: U kif wasal fil-beraħ u ħalla w'rajh id-dinja mbiegħda bil-ġlied, bil-għira u l-mibegħda tgħaxxaq u feraħl Ma xtaqx li jerġa' jaqa' fuq tad-dinja s-sisien kif ra l-ġmiel u l-indafa U rali qawwet Alla mhix xi ħrafa għalkemm 'l hemm fuq ma Itaqa' ma' ħadd u xej'… Imbagħad minn qalbu ħarġet karba: Kemm huwa sbejjaħ il-ħolqieni Min sejjes dak li għadda u dak li ġej2 U kliemu kien qisu xi talba jew tifħir xieraq lill-Mulejl (minn Diwi fl-Ispazju, Għaqda Poeti, 1985) ĠIRJA LURA Jekk is-Sur Wells jislifni l-magna taż-żmien immur fis-snin mgħoddija sabiex niltaqa' ma' Socratis il-filosfu qadim ħalli jgħallimni nħaddem moħħi, ħalli jħarriġni fit-tagħlim u biex niltaqa' ma' Voltaire sabiex tiegħi jgħidli l-ġrajjiet u jekk jeħtieġ kif niddefendi lil min ma jaqbilx miegħi dwar xi fehmiet. Niltaqa' ma' Franġisk t'Assisi biex nitgħallem il-Kristjaniżmu u nqatta' xi żmien ħdejh narah iwettqu bix-xogħol ta' jdejh. U fl-aħħarnett sabiex niltaqa' ma' Pindar ġewwa Thebes, l-għannej b'xofftejh għaslija sabiex nitgħaxxaq bi ħlewwetu u biex jgħallimni l-poeżija. (minn Riflessi Fiddiena, Għaqda Poeti Maltin, 2000) Jekk jien nilbes ħannieqa tal-ġiżimin ma ndumx wisq ingawdiha għax f'qasir żmien titlef il-bjuda u l-fwieħa. U jekk nilbes ħannieqa tad-deh'b u l-ġawhar nista' niġi misruq u jekk inżommha sal-mewt tiegħi tintlibes mill-werrieta. Iżda jekk jiena ndomm bis-sabar il-lewlu tal-imħabba f'tul il-ħarira qawwija tal-ħniena bl-għoqda tas-sliem jiena nilbes ħannieqa li ma tistax tinqered jew tiqdiem. (minn Mal-Mewġa taż-Żmien, Għaqda Letterarja Maltija, 2001) ŻEWĠ IRWIEĦ Kemm ferħ hena li kieku kelli żewġt irwieħ bit-tama li jittajru fl-għoli bħal żewġ għasafar mal-irjieħ. Iżda kemm niket jekk waħda mill-irwieħ taqa' u tintilef fuq l-art ta' bla mistrieħl U x'għalja nieħu jekk wara li narmi r-ruħ l-oħra, għaliex ridt kollox jew xejn jiġi xi ħadd u jġibli l-aħbar tajba li sabli l-ewwel ruħ ħa jkolli tnejn… (minn Diwi fl-Ispazju, Għaqda Poeti, 1985) IL-PONT Liema huma l-kotba tiegħek li ġew ippublikati l-aktar għal qalbek u għaliex2 S'issa ippublikajt ħdax-il ktieb. L-iktar li kienu għal qalbi kienu Sireni u Serenati ippublikat mill- Klabb Kotba Maltin fit-2004, bijografija ta' tfuliti fil-gwerra. Issaqsinix għaliex qed insemmi dan il-ktieb wara li kważi ktibtu bilfors daqs kemm dejquni nies li jisfurzawni għax li semgħu xi avventura tal-gwerra fi tfuliti mxandra fuq Radju Malta. Wara ħafna taħbit l-Horizons ser jippublika verżjoni ta' dal-ktieb bl-Ingliż bl-isem ta' Serenades amidst the Sirens. Bħala t-tieni ktieb għal qalbi huwa dak li ħareġ ftit ilu, wkoll mill-Horizons, Luciano, imma did-darba dan huwa rumanz storiku. Jista' jkun għaliex l-aktar rumanz li għalih kelli nagħmel riċerka, ma nafx. Proġetti riċenti u li qed taħdem fuqhom bħalissa. Bħalissa qed naħdem fuq rumanz ieħor, għalkemm għad għandi xi xogħol qablu li għadu fil-kexxun. Imma l-kittieb, bħal kull artist ieħor, iħossu qed jiġġennen jekk ma jiktibx xi ħaġa, żgħira kemm hi żgħira kuljum. Iva, mela dan ir- rumanz ser ikun jismu Taħt is-Swar tal-Imdina u bħal kull rumanz ieħor tiegħi huwa storja ta' mħabba. Sadattant, qablu fil-kju hemm 'Ill Barra mill-Isqaq. Kif tevalwa l-esperjenzi tiegħek ta' kittieba7 Tatek sodisfazzjon jew aktar delużjonijiet2 Ħafna aktar delużjonijiet minn sodisfazzjon. Inti qed tifhimni tajjeb, Patrick għax inti kittieb u żgur li għaddejt minn dal-martirju li jgħaddi minnu kull kittieb Malti. Għax jekk ma jkollokx eluf ta' ewro f'idejk biex titkessaħ u tmur quddiem il-pubblikatur b'wiċċek minn quddiem, miskin int. Int tallab u xejn aktar, tallab li tistenna li xi darba il-bikja tiegħek ser tkun mismugħa. Delużżjonijiet kelli kemm trid. Ma ninsa qatt pubblikatur li malli mort quddiemu bil- manuskritt ta' Sireni u Serenati lanqas biss ried imissu b'idu. Ħaseb li fih il-ġdiml U dan, jekk jogħġbok kien fiż-żmien jaħdem fin-negozju tal- familja tagħnal Urieni salt manuskritti ta' barranin u qalli: 'M'intix tara x'għandi hawnl Dawk żgur fihom il-ħobż'. Ħriġt minn hemm nibki. Intant, imma, meta jirnexxili nara ktieb tiegħi lest ninsa kollox. Qisha bħal dik l-omm li tinsa l- uġigħ u l-iskumdità ta' disa' xhur tqala malli tilmaħ lit-tarbaija f'idejha. Insomma, jiġri x'jiġri, diment li jibqagħli ftit dawl f'għajnejja żgur li ma nwarrabx dan il-passatemp li għalija huwa l- istess ħajti. ir-rakkont LEĠĠENDI U MISTERI MILL-QALBA TAL-QRENDI Bdiet taqa' dalma kbira u f'daqqa waħda r-riħ tqawwa u kesaħ iktar mis-soltu għal żmienu. Minn fuq il-Lbiċ, is-sema beda jixgħel ma' kull sajjetta li tfaqqa' u sserrep fuq baħar iswed. It- tempesta bdiet toqrob b'ħeffa kbira u r-raħħala tal-Qrendi telqu x-xogħol minn idejhom u rħewlha bil-ġirja biex jissakkru fi djarhom sakemm tgħaddi l-qilla tagħha. Qatt ma basru li kienu sa jesperjenzaw fenomenu naturali li qatt ma' kienu għadhom raw bħalu. Ix-xita niżlet bil- qliel għal tlett ijiem sħaħ bla ma' taqta' xejn, bir- riħ qawwi jsabbatha mal-ħitan tad-djar qisu jrid jifqagħhom biex jidħol u jkaxkar kull ma jsib. In- nhar iddallam bħal-lejl. Dakinhar l-elementi żvugaw l-għadab tagħhom kollu fuq Malta b'mod partilolari fuq l-imsejkna Qrendin. Bħallikieku l-għargħar ma kinux biżżejjed, fid- daqqa u l-ħin triegħdet l-art taħt saqajn kulħadd u nstema' ħoss li jwerwer ta' tiġrif ta' ġebel kbir. Medda kbira ta' art ċediet taħt il-piż tal-ilma li belgħet, baqgħet nieżla fil-vojt li sabet taħtha u ħalliet ħofra enormi b'kappella żgħira tibqa' mxabbta max-xifer tħares 'l isfel fi dlam li jwaħħax. Kien it-23 ta' Novembru 1343 u dan il- fenomenu baqa' jissemma bħala 't-tempesta l- kbira'. Il-ħofra tlaqqmet il-Maqluba li mal-milja taż-żmien qanqlet ħafna ħrejjef, uħud minnhom imżewqin sew, kif ukoll ipoteżi kredibbli u inqas kredibbli ta' xi kkaġuna diżastru kbir bħal dan. Fost il-ħrejjef tal-Maqluba minsuġa fil-folklor Malti, l-aktar popolari hija din li ġejja: jingħad li f'tarf ir-raħal tal-Qrendi kien hemm komunità ta' nies li kienu qed jgħixu ħajja xxellerata. Ta' xejn kienet tammonihom waħda mara xwejħa biex ibiddlu ħajjithom għax kienu qed joħolqu dispjaċir kbir lill-Ħallieq. Ix-xwejħa kienet ta' spiss tintlemaħ miġbura għarkupptejha fil- Kappella ta' San Mattew, titlob għall-indiema ta' dawn il-midinbin; imma kien kollu għalxejn. Darba fost l-oħrajn, waqt li din il-mara kienet miġbura bħas-soltu titlob, għamel terremot qawwi, infetħet l-art ta' maġenb il-kappella u belgħet lil kulħadd. Il-kappella bix-xwejħa fiha baqgħet l-unika binja li ma ġġarrfitx. Il-Ħallieq kien tilef il-paċenzja ma' min ma ridx ibiddel triqtu. Teżisti verżjoni oħra għal din il-leġġenda li tqarreb kważi kważi lejn il-fantaxjenza. Din tgħid li l-Ħallieq lanqas it-tiġrif f'qiegħ il-ħofra kkaġunata mit-terremot ma ried jara b'għajnejh. Għaldaqstant, bagħat l-anġli tiegħu fid-dinja li tellgħu mill-ħofra din il-massa ta' blat imfarrak, siġar bl-għeruq imdendlin u bnedmin mgħaffġin fil-ġebel ta' djarhom u tefgħuhom fl-infern. Ix- xitan irribella għax lanqas hu ma riedhom għandu lil dawn il-misħutin u rmiehom lura fid- dinja fejn spiċċaw fil-baħar u b'hekk iffurmat il- blata ta' Filfla. Drabi oħra jingħad li ġgant li kien jgħix fuq il-gżira ta' Malta beda jingħata fastidju min-nies ta' raħal żgħir ħdejn il-Qrendi; ir-raħal seta' kien jismu Ħal Lew. Jum minnhom, il-ġgant inħakem minn rabja kbira u mitluf kif kien ħataf ir-raħal fil-pala ġganteska ta' idu, qaċċtu mill-qiegħ u rmieh 'il barra fil-baħar. Il- munzell għaqad bl-ilma u ffurmat Filfla. Nerġgħu lura b'saqajna mal-art biex nagħtik ftit informazzjoni fuq il-ħofra tal-Maqluba li tkopri wisa' ta' madwar 6,000 metru kwadru (ftit iktar minn ħames tomniet art) b'fond ta' iktar minn 15-il metru u perimetru ta' 300 metru. Meta tittawwal minn fuq tolqtok il-veġetazzjoni ffullata li tikber fiha. Jekk tkun aktar avventuruż u tixxabbat bil-ħbula għal isfel tintebaħ li fiha ġnien naturali ta' siġar fosthom ħarrub, tin u ir-rakkont rand, siġar tal-għargħar, tar-rummien u tal- anżalor. Barra minn hekk jikber ħafna qasab (xhieda tal-abbundanza ta' ilma li tilqa' fiha din il-ħofra), għolliq, liedna, kappar, bajtar tax-xewk u flora oħra tipika tal-Mediterran. Instab li jgħixu fiha insetti u friefet il-lejl li: huma endemiċi għall-Gżejjer Maltin. Barra li hi waħda mill-ħafna attrazzjonijiet li joffri l-Qrendi, dan ir-raħal żgħir imma kbir fl- istorja u ġmiel naturali, il-Maqluba hija żona protetta u tifforma parti mill-proġett Natura 2000. Tiġbed l-attenzjoni u l-kurżità ta' ħafna barranin li tennew l-opinjonijiet differenti tagħhom rigward il-formazzjoni ta' ħofra ta' din id-dimensjoni. L-aktar waħda probabbli hija li taħt il-ħamrija kienet teżisti ġebla tal-franka magħrufa bħala tas-sekonda, li hija ħafna iktar fraġli mill-franka u titfarrak malajr, flimkien ma' strati ta' tafal li jagħmel it-terren instabbli. Għalhekk jista' jkun li bl-ammont ta' xita li niżlet f'salt matul it-tempesta tal-1343, is-sedimenti ta' taħt il-ħamriija tant tqalu bil-piż tal-ilma li xorbu li sfrundaw saqaf ta' għar li seta' eżista taħthom bil-konsegwenza li ħalla ħofra fonda li llum bl-ilsien Ingliż, insejħulha sinkhole. Teżisti teorija li l-Maqluba hija waħda mill- ħofriet li ħallew xita ta' kometi li niżlu fuq u madwar il-Gżejjer Maltin mijiet ta' eluf ta' snin ilu. Dan għax, fost oħrajn, hemm ħofra oħra viċin magħrufa bħala l-Maqluba tal-Baħar, il- ħofra tal-Aħrax tal-Mellieħa u l-fatt li l-bajjiet tagħna kollha għandhom id-daħla tagħhom fil- forma ta' nofs qamar. Barra minn hekk, katastrofi bħal din setgħet kienet ir-raġuni għala Malta tbattlet kompletament mill-popolazzjoni preistorika tagħha u baqgħet diżabitata għal mijiet ta' snin. Ipoteżi oħra hija li fuq dan is-sit kienu tħaffru riservi kbar tal-ilma mill-Feniċi kemm damu fuq gżiritna jużaw il-portijiet u daħliet kennija tagħna. L-inġiniera tagħhom ma kellhomx l- istrumenti biex ikunu jafu x'hemm taħt l-art u bit-toqol tal-ilma beda dejjem jistrieħ il-blat fraġli ta' taħt ir-riservi sakemm sfrundaw u niżlu f'vojt li qatt ma basru li kien jeżisti. Dawn il- ġwiebi jew tankijiet tal-ilma x'aktarx kienu bħal dawk f'Ta' Misqa, li jammontaw għal sebgħa jew tmienja b'kollox u mniffdin minn wieħed għall-ieħor. Dawn servew bħala riserva mdaqqsa tal-ilma għaż-żewġ tempji neolitiċi kbar, l-Imnajdra u Ħaġar Qim, fil-limiti tal- Qrendi. M'għandi l-ebda dubju li aktar ma jżuruha nies, Maltin u barranin, aktar sa nisimgħu bi stejjer ta' kif inħolqot il-ħofra tal-Maqluba. Jekk għadek ma mortx ngħidlek mur żur dan il-post imdawwar bi ġmiel u misteri, u kif tkun hemm kompli tgħaxxaq bil-wirt storiku u arkitettoniku tar-raħal sabiħ tal-Qrendi. Il-kappella ta' San Mattew fil-Qrġad(Q) N e kotba u tagħlim tal-malti IL-MALTI GĦALL-BARRANI: KTIEB U CD Dan il-ktieb ġdid u CD ta' Charles Daniel Saliba jkomplu mas-sensiela ta' kotba Malti/Ingliż, bl- isem Maltese for Foreigners. Maltese Grammar Essentials in Context 2 huwa. ktieb. tal- grammatika miktub bil-Malti u bl-Ingliż, li permezz tiegħu wieħed jista' jitgħallem il- grammatika Maltija permezz ta' siltiet tal-qari u sitwazzjonijiet li wieħed jiltaqa' magħhom fil- ħajja ta' kuljum. L-eżerċizzji u l-attivitajiet li fih huma ddisinjati biex wieħed jitgħallem il-lingwa f'kuntest, filwaqt li jgħin fit-tagħlim tal- vokabularju, fil-fehim mis-smigħ kif ukoll fil- ħiliet komunikattivi. Barra minn hekk Saliba aġġorna wkoll is-CD bl-awdjo tal-ktieb biex l- istudenti jkunu jistgħu jisimgħu kelliema nattivi jaqraw it-testi jew janimaw id-djalogi. Dan il- ktieb huwa perfett għal kors preintermedju u huwa tajjeb biex jintuża b'mod individwali, fi gruppi, jew l-iskola. GĦALL-MALTI KOMUNIKATTIV L-avviż Id-deskrizzjoni L ke lI AT arzell LEE IT TA L-ittra IB: ia id Miet(el deni ml TA gazzet L-ittra biex tapplika għal xogħol IB: L 67 i L Golie te ia l-u niment deskrittiv niment narrattiv Il-ko it argumentattiv il-komponiment espożitorju IBI i IT-T A La ia Ir-reklam l u Iii MI It-traduzzjoni IB) GWIDA GĦALL-MALTI KOMUNIKATTIV Ktieb ġdid ieħor ta' Charles Daniel Saliba hu Gwida għall-Malti Komunikattiv. Dan il-ktieb qiegħed imfassal apposta biex jgħinek tikkomunika aħjar bil-Malti miktub. Fih se ssib pariri u mudelli ta' kif tagħmel tipi ta' kitbiet differenti li niltaqgħu magħhom fi żminijiet differenti matul ħajjitna. Fih jinkludi pariri konċiżi u mudelli ta' kif tagħmel: komponimenti ta' stili differenti; ittra formali, informali, f'gazzetta, għal xogħol u ittra elettronika; avviż, deskrizzjoni, direzzjoni, djalogu, kapxin, lista, messaġġ, rapport, reklam, slowgan, struzzjoni, taqsira u traduzzjoni. Saliba fassal ukoll taħriġ fuq kull sezzjoni. L-awtur huwa għalliem tal- Malti, li għallem il-livelli kollha tal-MATSEC, jaf x'diffikultajiet iħabbtu wiċċhom magħhom l- istudenti u għalhekk fassal dan il-ktieb biex jgħinhom. Dan il-ktieb huwa tajjeb biex jintuża b'mod individwali, fi gruppi, jew l-iskola. Għal aktar informazzjoni, tista' żżur is-sit: Il-kotba bħala esperjenza għal min hu aktar minn 80 sena. Xi tgħid dwar dan mil-lat personali2 La se nwieġeb dil-mistoqsija jfisser li jien tassew fuq it-tmenin. Iva ħejl Hawn qed niftakar li ftit tas-snin ilu kont l-isptar Mater Dei u Itqajt ma' Bro. Louis Camilleri (li tiegħu se jibdew il-kawża biex jiddikjarawh ''qaddis') li kont ġa naf. Bit-tbissima fuq fommu qalli: 'Imma sabiħa x-xjuħija huxi' Jien ukoll tbissmit u wiġibtu: ''Naqbel miegħek, imma trid tqis ukoll x'hemm marbut magħha din l-imbierka ta' xjuħija. ' Għalkemm ix-xjuħija ħafna jqisuha bħala tarġa oħra fil-mixja tal-ħajja, il-ħajja fil-progress, imma x-xjuħija taħbi ħafna diffikultajiet. Wieħed jista' jżid li ma tistax tiġġeneralizza għax kull xiħ/a għandu/ha l- istorja tiegħu/tagħha. Nieħdu minni: ikolli ġranet sbieħ u oħra inqas sbieħ. L-isptar mhux l-ewwel darba li żortu. X'tistenna minn ġisem misjur, issa wġigħ 'l hemm, issa wġigħ 'l hawn. Sa wasalt biex nimxi bi tliet saqajn, sieq minnhom tad-deheb għalkemm deheb ma fihiex. Imma fuq kollox dil-mistoqsija li għamiltli tipprova ddaħħalni fid-dinja tal-kitba. Għalhekk ma rridx nitbiegħed wisq minn dil-ħarsa preċiża. U mbagħad — skont il-mistoqsija — il-kitba bħala esperjenza'. Il-qari jiftaħlek moħħok, iġiegħlek ma taċċettax kull ma tisma' u taqra. Il-qari jġiegħlek tagħmel dak li jien tgħallimt fi Franza matul l-istudji tiegħi tal-Filosofija, jiġifieri mistoqsija kbira jew kif nafuha fil-kitba: il-misluta (point of interrogation). Insellimlek, Sur Descartes, filosfu tal-filosfi, li għallimtni dan x'ifisser. Għalija jista' jkun hemm fin-nofs prinċipju intellettwali, jista' jkun hemm prinċipju reliġjuż, imma dawn xorta jgħaddu mill-għarbiel ta' moħħi. L-artikli li nikteb fuq gazzetta ewlenija Maltija jixhduh dan. Ħafna mill- poeżiji tiegħi jixhduh dan. Biżżejjed taqbdu f'idejkom il-ktieb tiegħi 100 Ħajku — 100 Tanka (2004) biex taraw għandix raġun. L-istess id-dramm tiegħi Najbaroj li: kont daħħalt għall-kompetizzjoni internazzjonali tad-drammi bl-Esperanto u lli rebbaħni l-ewwel premju, preċiżament minħabba l- ideat inkwiżittivi tiegħi. Irrid infisser li wkoll f'kitbieti jien dejjem nistaqsi jew nipprova nwieġeb għal xi mistoqsijiet. Imma tgħiduli, sodisfatt Kellek tweġibiet sodisfaċenti7 Iva, jidhirli li kelli. Dawn il- mistoqsijiet wiġbuhomii l-kotba li qrajt, wiġibhomli moħħi. Hemm fejn ma fhimtx7 iva, ġieli. Ma tistenniex li tifhem kollox, imma nista' ngħid li, bit- tweġibiet li sibt, sodisfatt. Il-kitba mbagħad imbuttatni biex infisser ruħi. Fuq kollox il-fatt li ktibt hu biżżejjed biex juri li ridt nifrex quddiem il-qarrejja tiegħi dak li ħsibt. It-tgergira waħdanija li għandi hi li aħna pajjiż żgħir u li kelli nippubblika jien stess il-ġabriet ta' poeżija li ktibt. Ħadd ma aċċetta li jippubblikahomli, għalkemm uħud minnhom dehru u għadhom jidhru f'xi rivisti kemm Malta kif ukoll barra. Barra minn Malta jien nikteb fir-rivisti 'Beletra Almanako' (Almanakk Letterarju) u 'Literatura Foiro' (Fiera Letterarja), it- tnejn bl-Esperanto u huma internazzjonali. Nibgħat ukoll xi poeżiji tiegħi lir-rivista bit-Taljan 'Il Foglio Volante', maħruġ f'Venafro, qrib Ruma. Illum il-ħajja qed inħossha tagħfasni u moħħi m'għadux piano- accordion bħal qabel. Kultant tħarrkku u ma jiċċaqlaqx; kultant iżurni dak li nsejħu writers' block. X'tagħmel/ Nispara għall-ajru2 IL-PONT Liema huma l-kotba tiegħek li ġew ippubblikati l- aktar għal qalbek u għaliex2 Il-kotba tiegħi naqsamhom fi tnejn: proża u poeżija. Fost il-proża hemm ir-rumanzi: it-Triloġija Storika bl- isem komuni Patrijotti u Ġakbini fejn jinġabru t-tliet rumanzi Il-Baruni ta' Ħal Qormi, L-Irvell tal-Qassisin u Dell Napuljun fuq Malta. Hemm ukoll Biża' u Kuraġġ, storja fuq l-aħħar gwerra dinjija f'Malta; insemmi wkoll Glorjana b'xeħta moderna fuq sfond semi-reliġjuż; għandi t-traduzzjoni tar-rumanz ta' Frans Sammut Il-Ħolma Maltija bl-isem bl-Esperanto La Malta Revo (1994); ma rridx ninsa nsemmi t- traduzzjoni bl-Esperanto tal-ktieb l-isfar ta' P. Mark Mobntbello Jien Manwel Dimech bl-isem MI, Manuel Dimech (2011). Fost il-kotba tal-poeżiji l-aktar għal qalbi huma l- ewwel ġabra ta' poeżiji tiegħi bl-isem Tbissim l- Imgħoddi (1978), iddedikat lil marti li kienet ħallietna sena qabel; iż-żewġ antoloġiji ta' poeti Maltin li jien qlibt għall-Esperanto, jiġifieri Antologio de Maltaj Poetoj (Antoloġija ta' Poeti Maltin) (1985) u Malta Nuntempa Poezio (Il-Poeżija Kontemporanja Maltija) (2009). Din tal-aħħar hi antoloġija ta' membri tal-Għaqda Poeti Maltin. Ippubblikawli wkoll Poe (Dom Publ., 2014)), antoloġija ta' poeżiji tiegħi f'ħames lingwi: Esperanto, Franċiż, Ingliż, Malti u Taljan. Barra minn dan, għandi ħafna poeżiji b'diversi lingwi ppubblikati f'antoloġiji Malta u barra. Għandi għal qalbi wkoll it-traduzzjoni li kont għamilt u ppubblikajt jien stess tal-poeżiji sbieħ ta' San Ġwann tas-Salib li jien qlibt mill-Ispanjol kemm għall- Malti kif ukoll għall-Esperanto, u li huma Llama de Amor Viva (Fjamma ta' Mħabba Ħajja), En Una Noche Oscura (F'Lejl Sewdieni) u l-poeżija twila u waħda mill-isbaħ poeżiji li qatt qrajt, Cantico Espiritual (L-Għanja tar-Ruħ) (2010). Għandi oħrajn bħal Kontrastoj (poeżiji bl-Esperanto, 1999), Marionetoj (poeżiji bl-Esperanto, 1999), 100 Kapricaj Raketoj (poeżiji bl-Esperanto, 2000), Paguerettes (poeżiji bil-Franċiż, 2002), Lights £ Shadows (poeżiji bl-Ingliż, 2004), Distre-Libere (poeżiji bl-Esperanto, 2005), Lapislazzuli (poeżiji bil-Malti, 2001). Ma rridx ninsa nsemmi li matul il-ħajja kulturali tiegħi kelli x'naqsam ma' diversi għaqdiet. Waħda minnhom hi Il-'Kunsill Ċiviku Żabbar' li jien bdejt xi snin ilu u li għadu għaddej. Hawn kont bdejt noħroġ il-fuljett 'Kikkra Kulturali' (2000-2007). Fl-Għaqda Poeti Maltin kont bdejt 'Versi' li għadha toħroġ sallum imma mmexxija minn Kunsill apposta. Kont noħroġ ukoll 'Il-Muża' (1991-1994) li kont nibagħtu lil xi poeti ħbieb tiegħi. Illum billi jien membru tal- Għaqda Ġużċ Muscat Azzopardi/Awturi Qriema, noħroġ fuljett bl-isem 'Altior ab Imo' (Nogħla mill- Qiegħ), id-diviża ta' Ħal Qormi, lill-membri li llum jaslilhom f'forma pdf. Proġetti riċenti li qed taħdem fuqhom bħalissa. Għadni kemm ippubblikajt Vulcan, il-lirika tal- musical li nħadem Ħaż-Żabbar fl-2000 u kienet bil- Malti. Għadni kemm qlibtha (2016) għall-Ingliż u ħriġtha fi traduzzjoni parallela. Is-sajf li għadda bdejt rumanz ġdid imma qed niktbu bis-sulluzzu. Milli jidher ir-writers block reġa' ġie jżurni. Dak biex jurini li qiegħed hemm uli meta jfettillu, jgħidli biex inċedi l-armi għax hu aqwa minni. U jkolli noqgħod kwiet nistenna li jitlaqni. L-aħħar biċċa xogħol li komplejt sħiħa kien ir-rumanz Ħajt tas-Sejjieħ (2015) li bih JEM ġll kaw A Naf IL-PONT ħadt sehem fil-konkors ta' rumanzi għaż-żgħażagħ is- sena li għaddiet. Għalkemm ma rebbaħnix, imma hemm qiegħed, jistenna li xi ħadd jieħu ħsiebu. Hu rumanz iqsar mill-oħrajn, imma xorta rumanz. Jien dejjem sejjer. Kultant nibgħat artiklu kulturali lil waħda mill-gazzetti hawn Malta u lir-rivista reliġjuża 'Il-Ħabbar'. Hawn l-artikli li nibgħat, wara li kienu talbuni l-Patrijiet ta' San Franġisk magħrufa bħala 'Ta' Putirjal' biex nibda nikteb fir-rivista meraviljuża tagħhom, m'humiex reliġjużi imma b'xejra għal kollox kulturali. Dejjem bit-tablet quddiemi, għax bħalma ġa għedt, jekk ma taqrax ma tiktibx. Jien xjaħt u għadni nitgħallem u ma nixba' qatt nitgħallem. Barra dan, jien membru tal- Akkademja tal-Esperanto u għalhekk nieħu sehem sħiħ fil-ħidma tagħha permezz tal-internet. Hemm xogħlijiet oħrajn li m'għandix post insemmi hawnhekk minħabba l-ispazju u li, min jinteressah, jista' jsib fil-Librerija Pubblika u fil-librerija tal- Università. Forsi hemm min jgħid, għadu tajjeb Karmenu. Jien ngħidilkom bħalma nsibu fl-Evanġelju: 'Ejjew u taraw.' Ftit 'il fuq semmejt il-kelma 'bis-sulluzzu'. llum hekk qed ngħix. U dak li nagħmel nagħmlu skont iż-żmien li għandi, illum ngħid għall-erwieħ, għada ngħid uff, issa ngħid ajma u mbagħad ngħid ħalluni m'għandi aptit ħadd. Fl-antik fil-quddiesa bil-Latin il-qassis kien jgħid il- kliem: Sursum corda; illum ngħiduha bil-Malti kif jixraq: Ngħollu qalbna 'l fuq. Mhux aħjar titbissem milli bil-geddum, għalkemm ġieli ninduna li qiegħed bil-geddum bla ma naf. Ħarsa lura lejn is-snin li għaddew: kif tevalwa l- esperjenza tiegħek ta' kittieb: pożittiva/ negattiva/ tatek sodisfazzjon jew aktar illużjonijiet2 Biex inwieġeb dil-mistoqsija nerġa' ndur fuq it- tweġiba għall-ewwel mistoqsija. Inżid li l-esperjenza tiegħi ta' kittieb hi pożittiva għall-aħħar. Ma tistax tkun aktar. Jidhirli li ma ktibtx għalxejn. Min hu dak l- awtur li jikteb għar-riħ2 Ktibt biex noħroġ dak li kelli fija biex min jaqrani jagħrafni aħjar u forsi forsi jieħu xi ħaġa minn dak li ktibt u forsi jkabbar il-viżjoni tiegħu tad-dinja u tal-bniedem. Għax x'inhu l-materjal ta' kull kitba2 Mhux id-dinja u l-bniedem7 Intenni dak li qal darba l-awtur Latin Terentius: 'Homo sum; humani nil a me alienum puto' (Jien bniedem; dak kollu li għandu x'jaqsam mal-bniedem jinteressani). Irbaħt ħafna premjijiet l- aktar tal-poeżija kemm Malta kif ukoll barra, imma l- aktar għal qalbi -— mhux bilfors2 - huma dawk fejn ħadt l-ewwel. Ippermettuli nsemmi tnejn biss minn ħafna: id-dramm Najbaroj (Ġirien) li jien ktibt f'versi u li kien ħa l-ewwel fil-konkors internazzjonali tad- drammi bl-Esperanto mniedi mill-Universala Esperanto-Asocio (2012), u l-poeżija bit-terza rima bl-Esperanto wkoll 'Balado por Poeto' (Ballata għal Poeta) fil-konkors ta' poeżija Esperanto/Taljan imniedi minn Sant'Angelo di Brolo (provinċja ta' Messina), Sqallija (2015). Kienu wissewni li telqet sajjetta ma nafx minn fejn. Għadha ddur u tagħqad imma għadha ma waslitx. Meta tasal, tkun ħatfitli minn idi l-bajrow u għalqitli għajnejja. Hemmhekk imbagħad inkun nista' ngħid : 'Quod scripsi scripsi' (Dak li ktibt, ktibt). Quod erat demonstrandum konna ngħidu l-iskola meta konna naħdmu xi teorema fil-Ġeometrija. U grazzi li ħsibt fija, indirettament, bil-mistoqsijiet li għamiltli u li jidhirli li ssodisfajtek. Ħallejt ħafna barra. Min irid ikun jaf aktar jaf x'għandu jagħmel. Sur Patrick, int għamilt il-mistoqsijiet lil min hu 'l fuq it-80. Imma jekk xi ħadd, 'il fuq mit-tmenin, tiġih f'moħħu jmur iqalleb fuqi fil-Biblijoteka Nazzjonali tal-Belt ngħidlu biex jaqta' jiesu. Għarukaża, ebda Gvern ma ħaseb għalina. Jien tgħidx kemm-il darba ktibt fejn kelli nikteb. Dak it- taraġ valenu għalina. Forsi fl-aħħar jisimgħu u jkollhom ħniena minna x-xjuħ. Ngħid għalija ili li qtajt jiesi li għad nitla' dak it-taraġ. Ħasra. U grazzi mill-ġdid. It-taraġ tal-Biblijoteka Nazzjonali ta' Malta. FISTERRA (Bidu u Tmiem tal-Vjaġġ) (Lil Miro Villar u Alexandre Nerium, żewġ poeti Galizjani li jixegħlu l-fanali tal-poeżija fil-lejl skur tal-Costa da Morte.) Kewkba kewkba fejn hi l-benniena tiegħek Qalb ix-xbieki mtertqa u l-blat tas-solitudni jokrob il-vendaval (1) bil-mużika tiegħu tat-tempesti u jħabbar il-wasla tal-Appostlu Mejjet f'arzella ġeblija (2). Kewkba kewkba fejn hi l-benniena tiegħek: Qalb irħula fqajra jiggranfaw ma' rdumijiet u rias (3), tibda u tintemm il-mixja tal-Appostlu fl-aħħar vjaġġ tiegħu bejn widien minsija. Tifkiriet imċajpra qalb bajjiet vjola u Madonni tas- sajjieda, wegħdiet u suppliki taħt sema tal-azzar. U dawl kbir fis-sema jħabbar it-tmiem, Għalhekk meta jasal l-aħħar tal-vjaġġ f'Fisterra (4), jinxtegħlu l-fanali fuq l-irdumijiet u hekk kif ix-xwieni jħallu d-Dinja l-Qadima nisa u xjuħ jitilgħu mal-qċaċet fuq il-baħar biex jaraw l-aħħar dellijiet tal-Maħbub tagħhom qabel ma jgħib wara t-truf tax-xefaq. Ritratt ta' Stephen Cachia. Iżda meta d-dmugħ tas-sema idawrek bin-niket immens tiegħu ftakar dejjem li Fisterra m'hijiex biss it-tmiem imma tista' tkun ukoll il-bidu ta' art u mixja ġdida. Il-ħajja taf trodd il-mewt kif ukoll il-ħajja. Kewkba kewkba fejn hi l-benniena tiegħek2 STEPHEN CACHIA 31 ta' Marzu 2016 (1) Il-vendaval huwa isem ta' riefnu qawwi li jonfoħ minn fuq l-oċean. (2)il-leġġenda tgħid li l-ġisem mejjet tal-Appostlu San Ġakbu tqiegħed ġo dgħajsa tal-ġebel fil-Palestina u minn hemm wasal fil-Kosta tal-Majjistral ta' Spanja fil-Galizja fejn tqiegħed f''' għalqa ta' kwiekeb — Campo Stellae', fil-post fejn illum hemm il-katidral ta' Santiago de Compostela. Santiago de Compostela litteralment tfisser San Ġakbu tal-għalqa tal- kwiekeb. (3) Rias huma widien wiesgħa li jiftħu fuq il-baħar, tipiċi tal-kosta tal- Galizja fit-tramuntana ta' Spanja. (4) Fisterra huwa raħal żgħir fil-kosta tal-Galizja, magħrufa bħala Costa da Morte minħabba l-bosta nawfraġji li jseħħu hemmhekk. L-isem Fisterra gej mil-Latin 'Finis terrae', li jfisser it-Tmiem tal-Art, fejn id-Dinja Qadima tispiċċa fuq l-Oċean Atlantiku. Wara nofsinhar tas-sajf kollox kwiet, kollox seren donnu nisma' tgħaddi t-tren. Di'tren iġġorr magħha lill-werżieq biex jagħti l-kunċert ta' kuljum, jippnotizza lill-Maltin ħalliema fl-isbaħ raqda li fit-tul iddum. Wara nofsinhar tas-sajf m'għamilt xej' u xort'għajjejt, xemx tarmi l-għaraq w n-nar kollox jaħraq, vampa l-bejt. Qiegħ saqajna mimli kallijiet noħorġu b'saqajn ħafjin mat-tpaqpiq ta' Ġuż tal-ħobż Ftira w tin, kemm huma tajbinl Wara nofsinhar tas-sajf kollox kwiet, kollox mitruħ, naqraw ir-rumanzi, l-istejjer kulħadd jongħos, bil-ktieb miftuħ. AMANDA BUSUTTIL LOGĦOB TAL-BOĊĊI Intefa' l-likk w inbeda t-tfigħ tal-boċċi. Min jersaq fil-qrib u min 'il bogħod jimmira. Kulħadd jittanta jġibha qrib il-likk. Il-bniedem bħalhom jilgħab jipprova jimmira ħa jersaq lejn il-likk u jwarrab oħrajn biex żgur ir-rebħ tiegħu ikun w għalih biss. POEŻIJA Meta l-ilma tal-kitla jbaqbaq u l-fwar jippenetra minn nifsejja kanali ta' raba' saqwi u l-antiporta ta' moħħi iżżaqżaq u tinfetaħ poeżija titkewwen fil-kurituri misterjużi bħal lava tiżbroffa minn għajnejja u tiċċarċar fi dmugħ ħarkieni ta' mrar ġewwieni u nimsħu f'maktur li tgħallem jolfoq mingħajr ma ħadd urieh kif u għala. (minn Kilometri, ta' Jonathan Balzan, APS Bank 2016) IL-PONT L-ILSIEN MALTI min jaħqarni mhux f'sessih, u min ħolom li jeqridni sew miġnun jista' jinsieh. Fuq din l-art li tgezzez tajfa ta' nies kbar u qalbenin, hieni nibqa' jien nissaltan fost l-imħabba tal-Maltin. Kliemi jseħħl Għax hekk xtaq Alla meta sawwar il-ħolqien. Ried lill-bint għażiża tiegħu ried jagħniha bl-oħla Isien. MANWEL PACE (minn Tliet Ġawhriet, ta' Manwel Pace, miġbura minn Joseph Pace, APS Bank 2015) Biex juri kemm għandu saħħa l-arrogant jilbes korazza maħduma minn ta' madwaru, biex kollha jirkbu fuq daru. Pont poter, pont qerq, pont korruzzjoni, kollha jtuha ħafna saħħa; hi tagħtihom protezzjoni. Jekk jinżel xi pont minnhom taf tinfetaq u teqridhom kollha f'daqqa. EIf wieħed kien jafu, elf wieħed kien jafha, it-tnejn kienu magħrufa, il-Wieħed Bniedem - Alla, l-eżempju tat-twajbin, il-waħda tħobb tixxierek, ma' tajfa midinbin. Għalkemm li bejniethom fil-qasam tal-ħajja kien jaqsam oċean, it-tnejn l-istess ġarrbu, il-mirra tal-kotra, il-ħajja bla serħan. Il-Wieħed kien imċaħħad l-imħabba tal-maħbub, u wasal biex ta ħajtu, għal min riedu mislub. Il-waħda, li għax sabet il-waqa' fil-ħżunija, sfat mgħajra, imżebilħa, minn min qasmilha l-ħtija. min ħabb kien imsammar, għax għallem ġie mislub, hemm kienet il-mara, meħlusa minn kull dnub. Tolfoq, mgħannqa mal-għuda, fid-diq qalbha magħsura, spiċċaw it-tnejn fuq l-għolja, min ħafer… il-maħfura. (Nota tal-poeta: Ktibtha nhar is-sitta ta' Ottubru 1971, wara li kont qrajt il-poeżija WIEĦED BISS ta' Rużar Briffa u l-poeżija WAĦDA BISS ta' Dun Karm Psaila. Waqt li huma kitbu dwar żewġ karattri differenti, jien ippruvajt ngħaqqadhom flimkien bil-poeżija TNEJN FLIMKIEN.) IL-PONT lil hinn minn xtutna ZACHAROULA GAITANAKI Il-Greċja L-Istati Uniti IL-PONT minn fuq l-ixkaffa KILOMETRI ta' Jonathan Balzan, APS Bank 2016. ( ra Huma kollha poeżiji li Balzan kiteb bejn l-2013 u l-2015. Il-poeta żagħżugħ jagħżel li ei IA) jikteb bil-vers ħieles, imma l-laqta moderna tidher kemm fil-prezentazzjoni tal-ktieb, A Poeżiji fit-titlu li għażel (ma ninsewx li Balzan hu anki maratoneta ppremjat aktar minn darba), kif ukoll fit-trattament tat-temi magħżula. Fid-daħla għall-ktieb Andrew Sciberras jikteb: '(Balzan) jesprimi l-għarfien li kiseb tul il-vjaġġ tal-ħajja b'sentimenti intensi xi drabi mwassla b'ċertezza u xi drabi oħra b'intuwizzjoni, li dawn jixirku ferm tajjeb fil-livell letterali u l-livell metaforiku. Minn poeżija għal oħra jixirfu kliem ta' xeħta Semitika u Rumanza bl-użu sporadiku tal-Ingliż, li dawn jissawru f'kunċetti universali li jolqtu lil kull wieħed minna b'xi mod jew ieħor.' Anki Tarċisju Zarb jikteb tiegħu f'daħla oħra: 'IBalzan) Iwaqqaf għal mument l-instagram tiegħu fuq qagħda, preżenza jew turbulenza u jagħti l-forma tal-poeżija. B'dan il-mod il-ħajja, għal Balzan, ma tibqax is-sempliċi eventi elettrokimiċi li jgħaddu u jisparixxu, imma jsiru huma eventi wieqfa - ritratti poetiċi - iħarsu ġo fina… QT U Din hija t-tieni ġabra poetika ta' Jonathan Balzan: din id-darba tiġbor fiha 50 poeżija. LUCIANO ta' Lina Brockdorff, Horizons 2016. Ninsabu Malta ftit qabel ma bdiet is-sena 1900. F'razzett ġo Wied Babu jgħixu flimkien żewġt aħwa nisa; Susann miżżewġa lil Dwardu li jkollhom tarbija, Bettina; u Mattea li żżewġet qabilha lil Peppin li ma jkollhomx tfal. Id-destin ried li fl-istess inħawi jitwieled Luciano f'ċirkustanzi strambi li jispiċċa f'dirgħajn Mattea biex trabbieh. Min kien sewwa sew dan it-tifel Malli jibda jitfarfar isir jaf dwar ommu, imma qatt dwar missieru. Jikber ftit ieħor u tfaqqa' l-Ewwel Gwerra Dinjija li jkollha effett kbir fuq dawn iż-żewġ familji. Aktar minn hekk, ftit wara jibda l-flaġell tal-Influwenza Spanjola, b'mijiet ta' Maltin jisfaw vittmi. Luciano u Bettina li kienu jaħsbu li huma kuġini miġbudin sew lejn xulxin. Bettina tilħaq tabiba bir-riskju li tittieħed bil-marda hi wkoll. X'ser jiġri minn dil-koppja ta' maħbubin7 Tgħid Luciano jsir jaf xi darba min kien missieru7 TLIET ĠAWHRIET - POEŻIJI TA' MANWEL PACE, miġbura minn Joseph Pace, APS Bank 2015. Manwel Pace twieled f'Bormla fl-1898 u miet fl-1975. Dan il-ktieb jiġbor fih mas-27 poeżija flimkien ma' għadd ta' riflessjonijiet miktubin f'għamla poetika lejn l-aħħar parti. L-għażla ta' Manwel Pace hija dik tal-poeżija tradizzjonali u regolari li kienet titħaddem fi żmienu: il-kwartini, ir-rima mqabbża, is-senarji, l-ottonarji, id- dekasillabi u d-doppji senarji. Insibu versi li jmorru lura għas-sena 1919 bħal ''Innu lil Malta'. Apparti ritratti u dokumenti oħra li jkomplu jżewqu lil din il-pubblikazzjoni, il- ktieb għandu daħla kritika ta' Oliver Friggieri u Kelmtejn qabel mill-pinna ta' Dr Paul E. Hevwood, flimkien ma' silta dwar il-poeżija ta' Manwel Pace mill-ktieb Vatum Consortium ta' Karmenu Vassallo, u l-kitba ''Min kien Manwel Pace' miktuba minn Joseph Pace, ibnu nnifsu. Friggieri jsejjaħ lil Manwel Pace ''poeta antik minsi' u 'poeta silenzjuż', li proprju għax jirrifletti l-epoka storika li fiha għex jikteb bosta poeżiji patrijottiċi. Vassallo jfaħħar lil j Manwel Pace, 'għall-ġmiel tal-kelma magħżula u għall-ħsibijiet għolja u nobbli li bihom TLIET GAWHRIET tistagħna ħafna drabi l-poeżija tiegħu (…) għall-ġmiel tal-versi tiegħu, għall-qawwa u xi drabi l-ħlewwa ta' ħsibijietu, kif ukoll għas-safa (…) tal-kelma Maltija'. Poeżiji IL-PONT minn fuq l-ixkaffa IS-SALTNA LI JMISS ta' George A. Said-Zammit, KKM 2016. Dan hu l-ewwel rumanz ta' dan il-kittieb li ħareġ proprju fiż-żmien meta Malta fakkret l-450 sena mill-Assedju l-Kbir. Din hija ġrajja bbażata fuq sfond storiku li toħodna lura lejn iż-żmien meta l-Gżejjer Maltin għaddew taħt it-tmexxija tal-Ordni ta' San Ġwann, avveniment importanti ħafna li ġab reazzjonijiet differenti fost is- soċjetà Maltija tas-seklu sittax. F'din l-istorja niltaqgħu ma' Marianna u l-maħbub tagħha Mikiel, it-tnejn minn Ħal Millieri, li kellhom jgħaddu minn waqtiet diffiċli ħafna fil-ħajja tagħhom sabiex setgħu jiżżewġu u jiffurmaw il-familja tagħhom. F'dan ir-rumanz il-ferħ jitwaħħad man-niket tal-bniedem, il-paċi mal-għawġ, il-mibegħda u t-tbatija, filwaqt li l-qtigħ il-qalb jitwieżen mat-tama. L-imħabba vera taf tagħder u tistenna. Dan ix-xogħol ta' 250 paġna għandu daħla kritika ta' Patrick Sammut u daħla mill-awtur stess, fejn jikteb: 'dan ir-rumanz huwa maħsub biex il-qarrej jieħu I I I IODISS gost jitgħallem aktar dwar perjodi partikolari tal-istorja ta' Malta filwaqt li japprezza g ti jat A AL l-ġmiel tal-ilsien Malti li, fuq kollox, huwa element importanti ħafna mill-identità u l- AT kultura tagħna l-Maltin. ' WIĊĊ IMB WIĊĊ mal-verità, ta' Carmel G. Cauchi, BDL 2015. , WICC ip IMIE Dan hu rumanz indirizzat lil dawk li għandhom minn 13-il sena 'l fuq. Huwa msejjes l- Ta WA a i aktar fuq Kelsev, tfajla ta' ħmistax-il sena li għandha ħuha bl-awtiżmu u ssostni li qiegħed ikun ta' xkiel għaliha. Wara l-mewt tan-nannu bdiet torqod għand in-nanna biex ix-xwejħa ma tkunx waħidha billejl. Biex tkompli tagħqad in-nanna bdiet tbati bid- dimenzja u meta tilfet il-portmoni bil-flus akkużat lil Kelsev li serqithulha hi. Fost iż-żgħażagħ li magħhom tkun Kelsev hemm diversi problemi. Ir-rumanz iġibna wiċċ imb wiċċ ma' sitwazzjonijiet u l-burdati li jvarjaw minn dawk serji bħad-dimenzja, l-awtiżmu u d-divorzju, għal dawk umoristiċi; u minn dawk ta' niket, bħal meta tfajla minnhom tispiċċa f'koma, għal dawk tad-daħq bħaċ-ċajtiet ta' Jerome. Fost iż- żgħażagħ jitfaċċa wkoll l-ewwel xrar ta' mħabba. Għandna mħabba li ma sseħħx għax tfajla jkollha grazzja ma' ġuvni li jitħajjar imur patri, u għandna mħabba oħra li tidher li se seħħ. NIRIEN MA JSAĦĦNUX, ta' Carmel Scicluna, Horizons 2016. Is-sottotitlu għal din il-ġabra ta' 11-il rakkont ġdid ta' Carmel Scicluna huwa 'Rakkonti fuq pervertiti u perverżjonijiet'. L-awtur jikteb dwar dan il-pajjiż surreali tal-imġienen fejn kulħadd jixxuttja l-boxxla morali, fejn ma fadal xejn ħlief perverżjonijiet ta' kull xorta u pjaċiri tal-ġisem. Għalhekk wieħed mill-ewwel jifhem li dan mhux ktieb għal min jiddarras faċilment, anki għax Scicluna ma jħabbilx rasu fejn jidħol lingwaġġ li wara kollox jirrifletti r-realtajiet ta' kuljum, realtajiet ''skandalużi' li aħna Ikoll smajna bihom xi ġurnata jew oħra. Għal Scicluna dak li hu iswed iswed, u mhemm skużi tal-ebda tip, filwaqt li ma jaħfirha lil ħadd. Niltaqgħu ma' patri li jiffitta l-cam-girl tiegħu biex flimkien imorru Lurt mill-flus tas-semmiegħa tar-Radju li jmexxi; Ġorġ li jiżvoga waħdu quddiem il-pupi bla ħwejjeġ u ma jridx jersaq lejn martu; raġel li jabbanduna lil ibnu u lit-tieni mara li poġġa magħha biex jerġa' lura mal-ewwel waħda għax kienet ittih iktar gost; serp jismu Moloch; ġrieden-ballerini; ħut u għalf; u Melita bl-għanqud tal-bajd marid, li jkollha tarbija-raġel. Kamera spija wireless titwaħħal f'kamra tal-banju fejn il-ħwejjeġ ta' taħt ta' tfalja jisparixxu mill-laundrv bin. Insomma, jekk ħsibtu li dak li qrajna fuq il-gazzetti lokali għadda u ntesa, ħsibtu ħażin. Carmel Scicluna jniggiżna fil-laħam il-ħaj. wkktażaatsiċi, T'F'igħdhaba