l-aċċent Pubblikazzjoni tad-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea ◊ Numru 15 ◊ Jannar 2017 L-EDITORJAL Mal-ħarġa 15 qed nippreżentaw żewġ supplimenti. Ma’ dak tat-terminoloġija, għandna ieħor li jinkludi intervista mal-Prof. David Crystal li f’Ottubru ġie l-Lussemburgu bħala mistieden tal-Parlament Ewropew u kien ilkelliem ewlieni ta’ seminar bl-isem: Whose English? Hemm tħaddet dwar kif u għaliex lIngliż sar lingwa globali, u kif qed jinbidel f’dawk il-pajjiżi li addottawh bħala lsienhom. Tim minn l-aċċent ħa l-opportunità li jintervistah fil-lobby tal-lukanda fejn kien qed jalloġġja. Mad-daqqa t’għajn il-Prof. Crystal jidher wieħed mitluf fi ħsibijiet profondi. Bil-lejħa bajda li tfakkrek f’Aleksander Solzhenitsyn u b’dik il-ħarsa kemxejn miksura minn wara nnuċċali, jagħti impressjoni ta’ wieħed minn dawk il-professuri rasu fil-kotba u ħsibijietu f’affarijiet astratti. Imma malli jiftaħ ħalqu u jibda jitkellem dwar is-suġġett favorit tiegħu – il-lingwa – mill-ewwel tintebaħ kemm l-apparenza tista’ tinganna. Wiċċu jixgħel u jitkellem b’passjoni liema bħalha dwar dak li jattirah fl-istudju tal-lingwa: id-diversità. Ir-ritmu u l-lingwaġġ li juża huma aktar ta’ xandar milli ta’ akkademiku u fil-fatt, kif tixhed il-websajt tiegħu, ix-xandir hu wieħed mix-xogħlijiet li jagħmel, flimkien ma’ dak ta’ lingwista, lettur, kittieb u editur. Persważi li se ssibu din l-intervista ferm interessanti. Ir-rivista nnifisha tinkludi l-artikli dwar l-ortografija tal-Malti fl-ewwel taqsima fejn Mark Amaira jżomm l-appuntament tiegħu mal-qarrejja b’artiklu fuq l-infiss –ixx– li hu kontinwazzjoni ta’ artiklu li deher fil-Ħarġa 13. It-taqsima dwar itterminoloġija hi miżgħuda b’artikli interessanti li jolqtu t-temi legali, xjentifiċi u ekonomiċi. Fit-tielet taqsima Ivan Said, flimkien ma’ Clare Vassallo, jagħmel analiżi tat-traduzzjonijiet għall-Malti ta’ xogħlijiet ta’ William Shakespeare hekk kif iddinja din is-sena ċċelebrat għeluq l-400 sena minn mewtu. Stephanie Bugeja tagħti ħarsa fil-fond lejn it-tibdiliet li saru flortografija Franċiża, bir-reżistenzi kollha li ġabu magħhom. Storja familjari sew għall-kuntest lokali. Nagħlqu b’referenza għall-artiklu tat-terminologa Jeantide Naudi dwar il-Wiki Interistituzzjonali Malti: pjattaforma onlajn li fost l-oħrajn għandha l-għan li sservi ta’ bażi għall-konsultazzjoni ma’ esperti nazzjonali f’oqsma speċjalizzati rilevanti għattraduzzjoni. Kull min hu interessat jissieħeb f’dan il-Wiki, hawnhekk se jsib l-istruzzjonijiet kollha biex jagħmel dan. Alan Delia, f’isem il-Bord Editorjali l-aċċent IL-WERREJ BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta L-infiss -ixx- Għaliex niktbu “prietka” bit-t u “predikatur” bid-d ladarba jiġu qraba ta’ xulxin? L-applikazzjoni SwiftKey Keyboard issa bil-Malti wkoll Niktbu “Ħa gost jara l-veduta” jew “Ħa gost jara ’l-veduta”? KELMA B’KELMA It-terminoloġija L-utilità inutli tal-Malti xjentifiku L-isfumaturi tad-dejn Id-distinzjoni bejn “legali" u “ġuridiku” fittraduzzjoni Il-Wiki Interistituzzjonali Malti MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra Lenti personali: il-karriera ta’ traduttur u/jew ta’ interpretu tal-konferenzi fl-istituzzjonijiet tal-UE Giovanni Falzon: traduttur tas-Salmi L-aħħar rettifiki fl-ortografija Franċiża Ma’ din l-edizzjoni  Suppliment terminoloġiku dwar il-Politika Agrikola Komuni II Suppliment speċjali: Intervista mal-Prof. It-tim ta’ l-aċċent Koedituri: Louise Vella, Alan Delia Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar u disinn: Alan Delia Qari tal-provi finali: Marija Agius, Loredana Theuma, Claire Bonello Editur tal-istil: Mark Amaira Segretarju Eżekuttiv: Ivan Said Relazzjonijiet Pubbliċi: David Schembri l-aċċent BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta L-infiss -ixxMark Amaira ejnietna t-tradutturi spiss tqum ilmistoqsija dwar l-inflessjoni tal-verb ‘stabbilixxa’, l-aktar dwar l-infiss -ixx- li xi drabi jokkorri u xi drabi jistaħba. FilMalti l-inflessjoni tal-verbi mhix nieqsa millanaliżi, u anki dwar dan l-infiss inkiteb mhux ħażin. Jixraq allura li fil-qosor ħafna niġbor uħud mill-ideat ewlenin. L-aktar analiżi eżawrjenti fejn jidħol l-infiss -ixx- sibtha f’Loan verbs in Maltese ta’ Mifsud (1995:169-181), u din taqbel sew mal-fehmiet tiegħi u mal-analiżi tal-ixx- ta’ Hoberman u Aronoff (2003). Għalhekk jixraq li l-ideat ewlenin li se niġbor inserraħhom fuqha. Mifsud jispjega li meta daħal fil-Malti, dan lelement żamm l-istess funzjoni li kellu fitTaljan iżda beda jgħodd għas-sitwazzjoni talMalti. Jidher li ħafna drabi l-ixx- iġorr l-aċċent ewlieni meta dan ikun se jaqa’ fuq iz-zokk talverb. L-aħjar jekk l-ispjegazzjoni nagħtiha bleżempji. Biex nieħu mill-eżempji li l-Prof. Mifsud jippreżenta fil-Forum tal-Qarrejja tal-Provi (grupp magħluq fil-Google Groups), filkonjugazzjonijiet ‘jiena ggarantejt’ u ‘huma ggarantew’, l-aċċent jaqa’ fuq l-e tas-suffiss u mhux fuq vokali taz-zokk -garant-, u għalhekk l-infiss -ixx- m’hemmx bżonnu. Iżda xi konjugazzjonijiet oħrajn tal-istess verb, bħal ‘hu ggarantixxa’ u ‘jien niggarantixxi’, jeħtieġu l-infiss -ixx- biex l-aċċent jaqa’ fuqu fis-sillaba ta’ qabel tal-aħħar u mhux fuq izzokk tal-verb, jiġifieri biex ma jaqax fuq ittieni a taz-zokk -garant-. B’mod ġenerali jidher li din il-klassi żgħira ta’ verbi tal-Malti jinfilzaw l-ixx- lejn tmiemhom meta jiġu kkonjugati fl-imperfett, eż. ‘ninkoraġġixxi’, ‘tissuġġerixxi’ u ‘nittradixxu’, u jixħtu l-aċċent fuqha, filwaqt li fil-perfett jidher li dawn il-verbi ma jeħtiġux l-infiss -ixxeż. ‘inkoraġġejt’, ‘issuġġeriet’ u ‘ttradew’, ħlief fil-każ tal-mamma, jiġifieri fit-tielet l-aċċent persuna maskili singular, eż. ‘inkoraġġixxa’, ‘issuġġerixxa’ u ‘ttradixxa’. Mifsud jispjega wkoll li, għall-istess raġuni tal-aċċent, jidher li l-infiss -ixx- mhux meħtieġ lanqas: F’dan l-artiklu ma rridx inħalli barra klassi oħra ta’ verbi li jsemmi wkoll Mifsud (1995) u li donnhom jixbhu lillverbi li trattajt f’dan lartiklu għax jinkludu xi tip ta’ -ixx- lejn tmiemhom. Fosthom hemm il-verbi ‘sparixxa’, ‘abolixxa’ u ‘ssuplixxa’. Mifsud jagħraf, u anka skont lidjolett tiegħi, li l-ixx ta’ dawn il-verbi ma titlaq qatt, fl-ebda forma tal-konjugazzjoni, u għalhekk skontu prattikament saret parti ewlenija miz-zokk tal-verb. 1) fin-negattiv, eż. jikkostitwixxi > ma jikkostitwix, u kkostitwixxa > ma kkostitwiex, Mark Amaira hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea 2) meta jinhemeż pronom mehmuż, eż. jikkostitwixxi > jikkostitwiha, u kkostitwixxa > kkostitwieha, u Malta: lUniversità Rjali ta’ Malta, 1959. Hoberman, Robert D. u Mark Aronoff. 3) fil-każ tal-partiċipju jikkostitwixxi > ikkostitwit. eż. Bħalma hu mmarkat b’linja, minn dawn leżempji jidher li, għajr għall-infiss li jfeġġ jew jgħib, il-mudell tal-inflessjoni xorta jibqa’ listess  fis-sens li fin-negattiv jew meta jinhemeż il-pronom, il-vokali i fit-tmiem tibqa’ i meta jinhemeż is-suffiss, filwaqt li l-a ssir ie. Huwa minnu li mhux kull kelliem nattiv skont l-idjolett tiegħu jaċċetta l-forom ta’ Mifsud u lbqija. Pereżempju wħud jaċċettaw ‘ma ssuġġeriex’, oħrajn jippreferu ‘ma ssuġġerixxiex’. Dwar l-infiss -ixx- konna ppubblikajna wkoll lispjega “Niktbu ikkontribwew jew ikkontribwixxew?” ta’ Dr Michael Spagnol fil-ħarġa nru 13: http://ec.europa.eu/translation/maltese/magazine/ documents/issue_13_mt.pdf. l-aċċent Il-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/ mistoqsijiet?id=91 Għaliex niktbu “prietka” bit-t u “predikatur” bid-d ladarba jiġu qraba ta’ xulxin? bejniethom)2 għax inkella jistgħu jew ma jinftehmux jew inkella jitħawdu ma’ xi għerq ieħor. Innota kif bl-istess tliet konsonanti QRS, ngħidu aħna, jinbnew ħames għeruq b’tifsir differenti għalkollox. il-Malti l-kliem niffurmawh b’żewġ modi ewlenin: jew bl-għerq jew bizzokk morfemiku. Il-kliem ta’ nisel semitiku (mill-Għarbi) għandu l-GĦERQ. Irregoli tal-għerq huma ċari: f’kull kelma li nnisslu minnu, il-konsonanti tiegħu normalment (i) jibqgħu l-istess (l-ebda waħda ma ssir konsonanti oħra).1 Għalhekk niktbu dejjem KTB għalkemm xi konsonanti kultant jibdlu leħinhom (eż. kiteb [kitep], kitba [kidba], niktbu [nigdbu]). (ii) iżommu l-istess ordni (ma jinqalbux Issa din storikament ġieli nkisret għax xi konsonanti tal-għerq tkun inbidlet f’oħra mal-medda taż-żmien. Laktar bidliet mifruxa f’dan is-sens seħħew meta l-Malti tilef jew bidel xi fonemi konsonantali tal-Għarbi (eż. th saret t, rgħajn saret għajn, eċċ.). Dawn kienu bidliet kbar u regolari fl-għeruq tal-Malti. Imma l-bidla ġieli seħħet f’xi kelma partikolari biss (eż. th saret s filpassaġġ mill-Għarbi thalġ > Malti silġ, jew f fil-passaġġ thu’lūla > felula). Sinkronikament, hemm bidliet oħra li xi għeruq iġarrbu fit-tiswir tal-kliem imnissel (eż. l-għ tista’ tinstema’ u tinkiteb j fi kliem bħal bqajt (flok *bqagħt). (qaras, qarsa, noqorsu, maqrus, qras, qarras, mqarras, eċċ.) (qasir, qosor, qassar, tqassar, eċċ.) (resaq, tressaq, mressaq, eċċ.) (seqer, isqra, ssaqqar, eċċ.) (seraq, serqa, tisraq, misruq, eċċ.) Mela fil-Malti Semitiku l-unità tal-għerq tinżamm u ma tistax tinbidel. Il-kliem ta’ nisel rumanz, jiġifieri li daħal millIsqalli jew mit-Taljan (bħal impjegat, i kkalkula, prietka u predikatur) kif ukoll dak li ġej mill-Ingliż (bħal jistrajkjaw u ċċekkjat) ma jaħdimx bl-għerq. Għandu zokk3 (bl- Anke din in-norma ġieli tixxellef b’xi każi ta’ metatesi (qlib bejn il-konsonanti). Għall-ewwel din tista’ taħsad u ma tintlaqax, imma mbagħad tista’ tindara u tinxtered; eż. jinfaġar/jinfaraġ (FĠR/FRĠ), seffaq/saqqaf (SFQ/ SQF) wiċċu. Anzi ġieli ġara li l-ordni l-ġdida spiċċat tieħu post il-qadima; eż. flok l-Għarbi niṣf (NȘF) illum ngħidu nofs (NFS). Każi oħra ta’ metatesi nagħmluhom għall-ħeffa tal-kelma imma mhumiex aċċettati fil-kitba (eż. bilwiefqa flok bilwieqfa, jikpi flok jibki, eċċ.). 3 Xi grammatiċi jħobbu jsejħulu zokk morfemiku. Imma fil-każ anke l-għerq ikollna nsejħulu għerq morfemiku. Għalhekk hawn se nżommu biss zokk (pl. zkuk). l-aċċent Ingliż, stem), jiġifieri dik il-parti bażika millkelma (magħmula minn sensiela ta’ konsonanti u vokali) li twasslilna l-idea bażika. Din normalment tibqa’ l-istess u magħha nżidu trufijiet jew affissi (l-aktar, suffiss/i fuq wara u xi prefiss/i fuq quddiem). bidla fil-kwantità tal-vokali popol-ari popol-azzjoni popol-at impjieg Mela, jekk nieħdu l-verb kkalkula, iz-zokk tiegħu huwa -kalkul-. Ma’ dan iz-zokk, imbagħad, nistgħu nżidu l-affissi, bħal: kalkul -azzjoni Iżda, għalkemm ngħidu li z-zokk huwa stabbli, hu wkoll jista’ jġarrab xi bidliet, anki serji, li jibdlulu surtu. Insemmu l-iktar tnejn importanti: (i) Xi zkuk Rumanzi jkollhom varjanti (jew allomorfijiet) li jibdlulhom parti minnhom, anke serjament (eż. defend-/difens/difiż-). Min studja t-Taljan jaf kemm kienu jħabbtuh il-famużi “verbi irregolari” sewwasew għax iġarrbu bidliet bħal dawn. Filfatt, ħafna minn dawn il-bidliet li nsibu fil-verb Malti Rumanz diġà jidhru fit-Taljan, jekk mhux ukoll fil-Latin. (ii) Ħafna zkuk, għalkemm ikunu stabbli, jistgħu jġarrbu xi bidliet fil-kwantità (twaqqigħ jew tqassir) jew fil-kwalità (ittimbru) tal-vokali huma u jinbnew is-suriet differenti tagħhom; eż. bidla fil-kwalità tal-vokali imma Ħafna minn dawn il-bidliet seħħew fil-proċess li bih il-kliem Sqalli jew Taljan kien qed jadatta ruħu għall-aċċent Malti. Issa t-tradizzjoni tal-kitba Maltija hawnhekk ma timxix bħalma timxi mal-kliem Semitiku. Ma titlobx minna li nżommu z-zokk sħiħ u bla mittiefes, imma sa mill-ewwel kitbiet kull kelma missellfa aktarx kienet tinkiteb fonetikament, tittieħed kif inhi, skont ma tinstema’ fil-verżjoni Maltija. L-unika ħaġa li ma niktbux kif tinħass hija l-konsonanti finali, li baqgħet iġġib ruħha bħal fil-kliem Semitiku (eż. niktbu Grieg mhux *Griek, gustuż mhux *gustus, bħalma fil-Malti Semitiku niktbu taħżiż flok *taħżis). Bis-saħħa ta’ din id-drawwa qadima, mirfuda mbagħad fiż-Żieda mat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1984) u fid-Deċiżjonijiet 1 (2008), mhix ħaġa rari li fil-Malti jkollna l-istess zokk li jkun jidher taħt iktar minn sura waħda, li kollha jkollhom l-istess funzjoni u tifsira. Bidliet bħal dawn iseħħu wkoll fl-Ingliż (eż. pronounc-e imma pronunc-iation). l-aċċent Ikunu biss varjanti (jew allomorfijiet) tal-istess zokk u jalternaw (~) bejniethom, bħal f’din ittabella. impjeg- ~ impjieg- impjegat, impjieg ved- ~ viż- ~ vist- veduta, viżjoni, vista B’termini iktar tekniċi, nistgħu ngħidu li fil-kitba Maltija l-għerq huwa rregolat minn kriterju fonoloġiku, b’mod li jkollna “ninterpretaw” il-ħoss li nisimgħu, filwaqt li z-zokk huwa rregolat minn kriterju fonetiku biss (ħlief f’tarfu), li jgħidilna niktbu eżatt dak li nisimgħu. Dawn huma żewġ kriterji differenti li flimkien irieġu ż-żewġ elementi l-kbar ta’ lsienna: is-Semitiku u l-Ewropew. splod- ~ spluż- jisplodi, splużjoni Il-Prof. defend- ~ ddefenda, difensiv, difiża difens- ~ difiżderieġ- ~ dderieġa, dderiġejt, diretta deriġ- ~ direttgost- ~ gust- gosti, gustużi Websajt ġdida tal-KNLM Fl-okkażjoni tal-għaxar anniversarju mit-twaqqif tiegħu, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti ta dehra ġdida u aktar dħulija lis-sit elettroniku tiegħu. Id-disinn il-ġdid jagħmel is-sit aktar attraenti u eħfef għall-viżitaturi biex jużawh għax hu mqassam f’diversi temi. Minbarra din id-dehra, aktar friska, is-sit jinkludi wkoll aktar tagħrif fuq il-ħidma tal-Kunsill u għadd ta’ riżorsi għal dawk li jużaw il-Malti f’xogħolhom. Is-sit jinkludi wkoll taqsima bl-Ingliż li biha jżomm kuntatt ma’ entitajiet lingwistiċi oħra bħalu, Ewropej u mhumiex. Biex jilħaq aktar lill-pubbliku, il-Kunsill tal-Malti fetaħ ukoll paġna uffiċjali fuq Facebook li qed tkun aġġornata kontinwament bl-avvenimenti u l-ħidma li jkun għaddej biha. Dan ix-xogħol hu fi ħsieb is-Sur Saviour Sam Agius, il-Prof. l-aċċent L-applikazzjoni Keyboard issa wkoll SwiftKey bil-Malti ’inizjattiva riċenti, l-applikazzjoni SwiftKey għal tastiera tobsor (predictive keyboard) bdiet toffri wkoll il-Malti għal min juża l-Android. Dan sar bilħsieb li l-applikazzjoni tkopri iktar lingwi. Dan il-pakkett lingwistiku ġdid jippermettilna nittajpjaw messaġġi bil-Malti b’iktar ħeffa. Flistess ħin, inkunu nistgħu nibbenefikaw mitteknoloġiji l-iktar avvanzati tal-iSwiftKey f’dak li għandu x’jaqsam ma’ korrezzjonijet awtomatiċi u tbassir tal-kliem. Bħalissa, lgħadd ta’ dawk li installaw l-applikazzjoni biex jiktbu aktar malajr bil-Malti jlaħħaq l1,600. SwiftKey ̶ għodda ideali anki għal min juża aktar minn lingwa waħda – tippermettilna ngħaġġlu aħna u niktbu, imqar meta nużaw żewġ jew tliet lingwi f’daqqa. B’din l-għodda xejn ma jżommok milli tuża l-iSwiftkey biex tikteb sentenza li tinkorpora l-Malti, l-Ingliż u t-Taljan. Il-kumpanija li ħarġet bl-iSwiftKey hija sodisfatta li kienet l-ewwel li poġġiet fis-suq tastiera li toffri ttajpjar u tbassir ta’ kliem bilMalti. Bħala kumpanija li fil-mira tagħha għandha l-lingwi, din tiċċelebra l-lingwi kollha – inkluż lingwi żgħar u b’popolazzjoni żgħira li titkellimhom bħall-Malti. Fi kliem Julien Baley, inġinier tas-softwer: “Nafu li l-lingwa hija ħaġa waħda mal-preżervazzjoni kulturali, u aħna rridu nagħmlu l-almu tagħna biex illingwi u l-kulturi diversi nżommuhom ħajjin.” Baley, lingwista entużjast u l-programmatur tal-applikazzjoni bil-Malti u b’ħafna lingwi oħra, jispeċjalizza partikolarment f’dawk illingwi li ħafna drabi fid-dinja tat-teknoloġija jispiċċaw jingħataw il-ġenb. Grazzi wkoll għall-isforzi ta’ Baley, l-applikazzjoni SwiftKey Keyboard bħalissa qed tintuża fuq 300 miljun mowbajl u tablet madwar id-dinja, u hija disponibbli f’iktar minn 125 lingwa. Hemm il-ħsieb li l-lingwi jiżdiedu dejjem iktar. Baley jittama li s-softwer eventwalment jasal għand il-kelliema Maltin kollha, inkluż dawk li jużaw mowbajls b’softwer differenti millAndroid. “It-tir tagħna huwa li nxerrdu tteknoloġija tobsor (predictive technology) tasSwiftKey ma’ kemm jista’ jkun nies, u b’kemm jista’ jkun lingwi. Il-fatt li nistgħu noffru l-ittajpjar bil-Malti nqisuh suċċess kbir għalina.” Biex tkun taf aktar dwar l-applikazzjoni SwiftKey (jew biex tissuġġerixxi iktar lingwi): www.swiftkey.com. Biex tniżżel l-applikazzjoni https://play.google.com/store/apps/details? id=com.touchtype.swiftkey. b’xejn: Marija Agius hija assistenta mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Niktbu “Ħa gost jara l-veduta” jew “Ħa gost jara ’l-veduta”? s-silta li ġejja hija meħuda mil-Linji Gwida Interni mfassla għat-tradutturi tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea. Qed naqsmuha mal-qarrejja ta’ l-aċċent f’każ li tista’ tkun ta’ għajnuna għalihom ukoll. Il-Linji Gwida Interni ssibhom hawn: https://ec.europa.eu/info/files/maltese-resources-guidelines-translating-maltese_en Il-markatur ‘lil’ Il-Prof. Albert Borg studja l-markatur ‘lil’ u jifred bejn tliet sitwazzjonijiet differenti: 1. Il-prepożizzjoni, eż. Tlaqt ’il barra u Marru ’l hemm. Il-marka tal-oġġett dirett li hija obbligatorja quddiem: a. oġġetti diretti li jkunu ismijiet proprji personali. Niktbu Ktibt lil Rita minflok Ktibt Rita, u b. nomi ta’ parentela bil-pronom mehmuż. Niktbu Widdbet lil binha minflok Widdbet binha. Quddiem nomi oħra li jfissru persuni u entitajiet personifikati, hemm tendenza qawwija li nużaw ukoll din il-‘lil’, bħal ngħidu aħna Ra lit-tifel għaddej, Melles lill-kelb, u Sellem lill-imħabba waħdanija ta’ ħajtu. Quddiem nomi proprji ta’ post nużaw ‘lil’ skont xi rridu ngħidu, bħal Rajt Malta tinbidel jew Rajt lil Malta tinbidel. Fil-fatt in-nomi kollha jinsabu f’ġerarkija, fis-sens li iktar ma jfissru entitajiet umani, speċifiċi u personalizzati aktar qegħdin ’il fuq fil-ġerarkija, u iktar ma jfissru entitajiet inanimati u saħansitra astratti, iktar ikunu ’l isfel, bħal Hu pejjep is-sigarett minflok Hu pejjep lis-sigarett; jew Hu ra lveduta minflok Hu ra lill-veduta. Iżda minħabba l-kreattività tal-lingwa, in-nomi jistgħu jiċċaqilqu ’l fuq jew ’l isfel f’din ilġerarkija skont l-intenzjonijiet komunikattivi tal-kelliem. Ngħidu aħna f’logħba fejn it-tfal qed jgħoddu n-numru ta’ persuni bl-istess isem tismagħhom jgħidu Rajt Pietru ieħor, jiġifieri ma jużawx il-‘lil’, avolja ma’ nom proprju personali, għax iżjed ikunu qed jirreferu għall-isem bħala espressjoni lingwistika milli għal persuna partikolari. Min-naħa l-oħra l-eżempju: Is-sħaba farfret lix-xmara jesprimi effett poetiku ta’ personifikazzjoni. F’dawn il-komplikazzjonijiet kollha mhux għaġeb li jkun hemm xi inċertezza f’każijiet speċifiċi. Il-‘lil’ tal-oġġett indirett li ġġib ruħha xi ftit differenti. Meta ngħidu Hi bagħtet ittra l-qorti nkunu qed infissru li impustatha f’dak l-indirizz, filwaqt li meta ngħidu Hi bagħtet ittra lill-Qorti nkunu qed infissru li hi tkun kitbet lill-Maġistrat jew lill-Imħallef. Fl-aħħar eżempju, il-‘lil’ qed tintuża meta l-post qed ikun qed jiġi personifikat jew qed jingħata tifsira ta’ istituzzjoni (involut ilbniedem). l-aċċent KELMA B’KELMA It-terminoloġija L-Utilità Inutli tal-Malti Xjentifiku Alan Xuereb ’Mejju tal-2014 attendejt laqgħa filbini tal-Kummissjoni Ewropea filLussemburgu bit-tema “Are all languages equal but some more equal than others?”. Fost il-ħafna ideat li ssemmew kien hemm waħda fundamentali tal-professur1 li mexxa l-laqgħa, jiġifieri li lingua franca – bħalma hija l-Ingliż illum – għandha riperkussjonijiet mhux żgħar fuq lingwi oħrajn. Naturalment ġab eżempji estremi fuq pajjiżu (il-Ġermanja) fejn semma, fost oħrajn, li lKunsill tal-Lingwa Ġermaniża ltaqa’ flIngilterra u l-laqgħa tmexxiet bl-Ingliż. Każ estrem. Fejn lingwa uffiċjali ta’ pajjiż ta’ ’l fuq minn 80 miljun ruħ (u mhux qed ngħodd lillAwstrija u lill-Iżvizzera) tuża lingwa oħra sabiex tiddiskuti lilha nfisha. M’hemmx dubju li lingwa internazzjonali bħalma kien il-Latin fi żmien l-Imperu Ruman, u bħal-lingwa Ingliża llum il-ġurnata, għandhom impatt konsiderevoli fuq il-lingwi u l-lingwaġġ użat ta’ kuljum. L-esperjenza Maltija f’dan il-każ setgħet kienet xi ftit differenti, għax minkejja li hu minnu li l-lingwa tagħna ġiet effettwata mill-Ingliż, peress li l-Ingilterra kienet l-aħħar ħakkiema barranija tagħna, kellna diġà influwenzi qawwija mill-ġara tagħna: l-Italja. B’xi mod, għannaqna dawn l-influwenzi u għamilniehom tagħna. L-idea ta’ Trabant, kif espressa f’intervista, li “When Language Dies, Culture Dies Too”,2 għandha tinkwetana għaliex il-Malti, għallkuntrarju ta’ ilsna bħall-Ingliż, l-Ispanjol, ilFranċiż jew il-Ġermaniż, ma jitkellmuhx ħafna nies. Il-lingwa Maltija hija żgħira, fis-sens li hija mitkellma minn popolazzjoni żgħira. Lanqas dawk li jsejħu lilhom infushom Maltin (għax huma rreġistrati bħala ċittadini Maltin) ma huma obbligati jitkellmu jew ikunu jafu lMalti. U din il-kwistjoni tista’ tikkomplika ruħha iktar meta jkollok Maltin li ma jitkellmux il-Malti. Mhux qed nirreferi għal dawk li jqisu l-Malti bħala “ħamallu” jew “mhux cool” imma għal dawk il-Maltin “ġodda” li saru Maltin u li ma għandhom lebda obbligu li jitgħallmu l-Malti  obbligu li jeżisti fil-maġġoranza tal-pajjiżi. B’mod ġenerali, l-esperjenza tal-lingwa Ingliża f’pajjiżna kellha, nissuspetta, iktar effetti pożittivi milli negattivi. Il-fatt li għalina faċli ħafna li nagħmlu negozju permezz ta’ din illingwa u ħloqna industrija mil-lingwa nfisha, huwa aspett pożittiv innegabbli. Ma nara ebda kontradizzjoni politika, jew oħra, fil-fatt li għandna żewġ lingwi uffiċjali f’pajjiżna, iktar u iktar meta l-Malti tpoġġa fuq pedestall u ġie arrikkit ferm bl-inklużjoni tiegħu bħala lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Madankollu, irridu nammettu li l-Malti għad għandu xi lakuni partikolarment, iżda mhux esklużivament, fejn jidħlu t-termini xjentifiċi. l-aċċent Ritratt grazzi lis-CERN – Large Hadron Collider, Ġinevra Dan huwa fatt li jista’ jikkonstatah kulħadd meta jfittex fil-Wikipedia għal termini ta’ natura xjentifika, bħal ngħidu aħna “string theory”. Ir-raġuni immedjata li jagħtuk dawk li jipprattikaw fil-qasam u anki xi oħrajn li x’aktarx m’għandhomx opinjoni għolja ta’ lsienna, hija li peress li l-qasam xjentifiku kważi kollu huwa ddominat mill-Ingliż, ilħolqien ta’ termini daqstant speċifiċi bil-Malti huwa “superfluwu”, “ħela ta’ ħin”, “ħela ta’ riżorsi”, “eżerċizzju intellettwali inutli”, eċċ. (biex nagħtikom idea). Nifhem li mil-lat prattiku l-Ingliż huwa llingwa li biha dawn il-kunċetti ġew żviluppati internazzjonalment, iżda ma nifhimx għala fuq programm tat-televiżjoni Maltija dwar ixxjenza disgħin fil-mija tal-persuni intervistati evitaw l-isforz li jużaw termini (anki jekk ma jkunux korretti) xjentifiċi bil-Malti. Issib min jgħidlek ukoll li l-Malti huwa primittiv wisq biex jiflaħ il-profondità intellettwali li nsibu floqsma tax-xjenza. Għall-kompletezza tallingwa huwa ferm importanti li dawn it-termini jiġu inklużi xi mkien. Din hija l-utilità inutli tat-termini tekniċi u xjentifiċi sabiex ma nħallux dik l-entrata filPetit Robert li tgħid hekk: Id-dizzjunarju qed jgħid li l-Malti huwa djalett Għarbi. Mhux li ġej minn djalett Għarbi, imma li hu djalett Għarbi. Skont diversi studjużi jekk persuna titkellem djalett ta’ lingwa, ilkomunikazzjoni bejn dik il-persuna u persuna li titkellem il-lingwa (omm) hija possibbli mingħajr diffikultajiet kbar.3 Dan ma jistax jingħad bejn il-Malti u l-Għarbi.4 Xi ħadd li ma għandux xi formazzjoni anki remota ta’ wieħed jew tal-ieħor ikollu ċerta diffikultà biex jifhem eżattament x’qed jingħad. Jista’ jkun hemm raġunijiet oħra għaliex dan id-dizzjunarju jirrelega lill-Malti għall-kategorija ta’ djalett, forsi peress li l-Malti huwa nieqes minn ċertu 3 l-aċċent “kompletezza” li ssib f’lingwi oħra. Naturalment jien għandi primarjament ilqasam tax-xjenza. Għal xi wħud il-lingwa Maltija hija lingwa tal-kċina. Din tweġġagħni ħafna. Però jista’ jkun hemm element ta’ verità peress li f’ċerti oqsma nużaw unikament u strettament l-Ingliż. Ma jimpurtax li jiġri dan però naħseb li wasal iż-żmien li għall-inqas ikollna reġistru lingwistiku xjentifiku. Diġà saru passi ta’ ġgant fejn jidħlu l-mediċinali u lfarmakoloġija. Però fejn jidħlu l-aspetti l-oħra tal-korpus xjentifiku għadna ftit lura. Se niffoka biss fuq parti mill-qasam xjentifiku għal raġunijiet ta’ spazju fost oħrajn. Anki analiżi mhux profonda żżejjed tista’ tiżvela xi prinċipji li ssibhom f’lingwa u mhux neċessarjament f’xi djalett. Jien inħoss li prima facie lingwa għandu jkollha dawn it-tliet karatteristiċi li ġejjin sabiex titqies lingwa: i) li tevolvi b’mod naturali (u mhux tkun lingwa artifiċjali bħal ngħidu aħna: ilKlingon, it-Toki Pona, l-Esperanto, jew xi lingwa ta’ Tolkien), li jkollha l-kultura tagħha (li wkoll tevolvi b’mod naturali), li tkun tista’ tikkomunika kwalunkwe u kull suġġett. Huwa dan l-aħħar rekwiżit li jista’ joħloq iddiffikultà li minħabba fih ikun hawn min iħoss li l-Petit Robert għandu raġun. Għalija hija kwistjoni ta’ amor proprju u ta’ rispett li, anki jekk biss kunċettwalment u mhux fil-prattika, il-lingwa tiegħi għandha tkun kapaċi tispjega kunċett xjentifiku bil-Malti anki jekk Malti influwenzat mit-Taljan5 jew mill-Ingliż. Jannar 2017 U jekk tippermettuli se nipprova nagħti xi eżempji ta’ termini li jeżistu fil-fiżika teoretika li hija xi ftit il-passatemp tiegħi u qiegħda ħafna għal qalbi. Diġà semmejt il-kunċett ta’ “string theory” li essenzjalment hija teorija li għadha ma ġietx ippruvata b’esperiment iżda li ssolvi lproblema kbira li teżisti fil-fiżika li jingħaqdu l-erba’ forzi tan-natura jiġifieri: lelettromanjetiżmu, il-forza nukleari dgħajfa, ilforza nukleari qawwija u l-gravità. Din itteorija hija l-kandidata ewlenija għat-teorija ta’ kollox6 u tikkonsisti fil-premessa li l-iżgħar “biċċiet” ta’ materja li jikkomponu kollox flunivers, inklużi jien li qed nikteb u int li qed taqra, huma ħjut żgħar7 ta’ enerġija li jagħtu lkwalitajiet lill-partiċelli subatomiċi li nosservaw fin-natura sempliċiment skont ilmod li jivvibraw bih. Dawn il-ħjut ħafna drabi jixxebbhu ma’ kordi ta’ vjolin li joħolqu noti differenti skont kif jivvibraw u finalment din lanaloġija għinitni nirreferi għal din it-teorija bħala dik tal-“kordi”. “It-teorija tal-ispag” dehritli wisq litterali, filwaqt li “ħjut” jew “kordi” ‒ anki peress li huwa maħsub li jivvibraw f’diversi dimensjonijiet u mhux biss fit-tlieta spazjali u waħda temporali li nafu bihom ‒ tawni din id-direzzjoni. “It-teorija talkordi” togħġobni wisq! Għażilt dan it-terminu fost mijiet oħrajn li xi wħud minnhom diġà ġew tradotti fedelment għall-Malti, għall-inqas fuq il-Wikipedia, fosthom “black hole” li naturalment saret “toqba sewda” li t-tifsira tagħha ġiet tradotta kif ġej: Verament żgħar fl-iskala Planck jiġifieri 10-33. l-aċċent “Toqba sewda hija korp ċelesti tant dens li lqawwa gravitazzjonali tiegħu żżomm kull tip ta’ radjazzjoni milli taħrab inkluż id-dawl. Minħabba dan il-fatt l-oġġett isir inviżibbli.”8 Jien konxju li min għamel traduzzjoni ta’ dawn it-termini għamel sforz Erkoljan biex jasal għat-terminu. Fil-fatt, filwaqt li bl-Ingliż hemm ħafna iktar informazzjoni, bil-Malti nsibu din is-sentenza biss. Iżda jinħtieġu iktar nies sabiex dawn it-termini jiġu aġġornati u paragunabbli mal-lingwi loħra, iktar u iktar jekk nixtiequ li l-lingwa tagħna tespandi u tiżviluppa. Ma nistgħux nistennew li ħaddieħor jagħmilha għalina. Għandna nkunu aħna li b’xi mod u bi kwalunkwe mod nesploraw il-possibbiltajiet kollha li jeżistu u naraw jekk humiex aċċettabbli mill-istudjużi tal-lingwa tagħna. Xi termini li mhumiex daqshekk ibsin huma dawk bħal “Hawking radiation” li faċilment tista’ tiġi tradotta bħala “radjazzjoni Hawking” li hija sempliċiment radjazzjoni (prevista) li tiġi rrilaxxata minn toqba sewda minħabba effetti kwantistiċi qrib l-“orrizont tal-eventi” (event horizon) – terminu ieħor xejn faċli. Termini bħal dawn għadhom ma ġewx tradotti għall-Malti fil-Wikipedia għal raġunijiet li xi wħud minnhom semmejthom qabel. Madankollu, hemm termini bħal Relattività Ġenerali u Relattività Speċjali li mhumiex tradotti bil-Malti fil-Wikipedia. insemmi biss il-Wikipedia għaliex hija l-iktar sors miftuħ għal kulħadd fuq l-internet u sa fejn naf jien m’hemmx kotba speċjalizzati bilMalti li jsemmu dawn it-termini. Hija ħasra Jannar 2017 għaliex riċentement fl-Università ta’ Malta ġie stabbilit istitut speċifikament għall-astronomija u l-kożmoloġija. L-akronimu tiegħu huwa xieraq ħafna: “ISSA” (Institute for Space Science and Astronomy).9 Dan l-artiklu mhuwiex immirat sabiex jelenka t-termini kollha fil-qasam tal-fiżika teoretika (anki jekk ma niddejjaq xejn kieku kelli naħdem hekk full time) iżda biss li joħloq kuxjenza u jagħti xi ftit ideat tal-fattibbiltà ta’ reġistru tal-fiżika, imqar jekk wieħed limitat  intenni, jekk xejn, għall-kompletezza tallingwa. Nagħlaq b’terminu ftit diffiċli li huwa “warp drive”. Dan it-terminu mhuwiex esklużivament wieħed fantaxjentifiku: għandu bażi teoretika soda grazzi għal Miguel Alcubierre10 li ħareġ bl-ekwazzjoni u t-teorija dwar il-propulsjoni b’kurvatura (jew “mutur b’kurvatura”) li prattikament jiddeforma l-ispazju/żmien u jaqbeż minn post għall-ieħor fl-univers tagħna b’veloċità superluminali11 (jew iktar minn dik tad-dawl innifsu).12 Jiddependi minna lkoll jekk il-lingwa tagħna tistagħnax jew tiftaqarx, jew tispiċċax estensjoni b’ħafna termini bl-Ingliż u filkorsiv. Għax jekk soluzzjoni minnhom hija li nassimilaw ċerti espressjonijiet bl-Ingliż filMalti, l-oħra hija li nassimilaw u nadattaw dawn l-espressjonijiet għalina bħalma għamilna kważi dejjem. Kultant, l-Ingliż ma jrendix ruħu tajjeb għal traduzzjoni għall9 l-aċċent Malti, partikolarment fix-xjenza, kif diġà semmejt iktar ’il fuq – “string theory” jekk nittraduċuha “teorija tal-ispag” tinstema’ ħarira komika. L-istess diffikultà sibtha fl-espressjoni “warp drive” jekk nittraduċuha “mutur li jgħawweġ” ma tantx inrendi l-idea. Il-lingwa Ingliża hija estremament flessibbli u naħseb li għalhekk saret il-lingua franca moderna, minbarra naturalment il-fatturi soċjokulturali l-oħrajn, bħaċ-ċinema, il-mużika rock u pop,13 eċċ. Il-punt tiegħi huwa li jekk xi darba niddeċiedu li noħolqu xi lessiku xjentifiku jkollna inqas diffikultà jekk nixorbu mill-għajn Rumanza milli mill-għajn Anglo-Sassona. Madankollu, jaf ikun hemm xi termini jew kunċetti li jistgħu jiġu spjegati u maħluqa jekk nirreferu għallIngliż. Dan huwa proċess li jimxi bil-mod ħafna. Hemm bżonn li lprofessjonisti (ngħidu aħna l-astronomi, ilfiżiċi, eċċ.) f’dan il-qasam ikollhom formazzjoni fil-Malti xjentifiku wkoll, u qabel dan, ikollhom “sehem” fil-proċess ta’ ħolqien ta’ lessiku nnifsu. Għandha tinħoloq entità li jkollha l-kompitu li jinbeda dan il-proċess b’mod sistematiku u regolari. Din l-entità għandu jkollha membri ġejjin mill-qasam tallingwa Maltija u mill-qasam tax-xjenza. Għallamor propju tagħna, għal-lingwa sabiħa tagħna li dejjem tikber u tiżviluppa. Dr Alan Xuereb hu Ġurista Lingwista mal-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja 13 d-dejn huwa suġġett vast li għalkemm joriġina mill-qasam kummerċjali huwa ta’ interess kbir f’dominji oħra, partikolarment fil-qasam ekonomiku, bankarju u dak politiku. Bħala terminu huwa pjuttost ġeneriku u għalhekk jeħtieġ diversi kwalifikazzjonijiet biex wieħed jasal għal indikatur preċiż u idoneu għall-iskop li għalih tkun ser tintuża dik iċ-ċifra tad-dejn. X’nifhmu meta ngħidu dejn pubbliku, jew inkella dejn tal-gvern? Iddejn ta’ min, huwa inkluż f’dan id-dejn? Kif jiġi kkalkulat, jiġifieri, x’valur jittieħed biex wieħed jasal għaċ-ċifra tad-dejn? Għaliex hemm id-dejn gross u d-dejn nett? Liema tip ta’ dejn jitqies mill-istituzzjonijiet tal-UE bħala dak politikament effettiv? F’dan l-artikolett, ser nippruvaw tal-anqas inwieġbu dawn ilmistoqsijiet, u forsi jqanqal mistoqsijiet oħra. X’inhu dak li jsawwar id-dejn? It-tranżazzjonijiet ekonomiċi jsiru fuq bażi ta’ kreditu-debitu u meta jirriżulta li jkun hemm akkumulu akbar ta’ ammonti ta’ defiċit milli ta’ surplus, spiss tinħoloq pożizzjoni ta’ dejn. Fil-qasam tal-kontijiet tal-gvern, dawk ilpajjiżi li m’għandhomx pożizzjoni ta’ dejn tgħoddhom fuq id waħda (minn madwar 190 pajjiż), għalkemm hemm għadd żgħir ieħor ta’ pajjiżi sinjuri fejn id-dejn huwa żgħir u purament operazzjonali, jiġifieri pożizzjoni ta’ dejn li tirriżulta mit-tranżazzjonijiet kurrenti, aktar milli minn akkumulu mill-imgħoddi. Għalhekk, jekk niġġeneralizzaw xi ftit, nistgħu ngħidu li d-dejn tal-gvern huwa l-ammont li l- l-aċċent gvern għandu jagħti lill-kontropartijiet tiegħu fit-tranżazzjonijiet relevanti. Kif ser naraw, iddejn tal-gvern huwa subsett talobbligazzjonijiet tal-gvern. Barra minn hekk, huwa indikatur li jintuża għal diversi tipi ta’ deċiżjonijiet, politiċi jew kummerċjali, pubbliċi jew privati, internazzjonali jew interni. Indikatur ta’ dejn jinbena abbażi ta’ varjazzjonijiet f’dawn it-tliet elementi. F’dan lartikolett ħa nittratta biss tlieta minn dawn lindikaturi (u indikatur utli ieħor relatat), li huma l-aktar relevanti għall-kontijiet tal-gvern fl-Ewropa fl-isfond tal-parteċipazzjoni fillivelli tal-UE (inkluż fil-BĊE), l-IMF u lOECD. Madankollu hemm tliet aspetti li jiddefinixxu dak li jsawwar indikatur ta’ dejn minn ieħor, u dawn huma: L-ambitu organizzazzjonali: lamministrazzjoni pubblika Fid-diskors ordinarju, normalment dejn pubbliku, dejn tal-gvern, u dejn sovran, jirreferu għall-ambitu ddefinit mill1 amministrazzjoni pubblika. Dan ma jinkludix diversi entitajiet li wieħed isib fis-settur pubbliku, bħalma huma l-korporazzjonijiet l-ambitu organizzazzjonali (il-firxa ta’ organizzazzjonijiet u entitajiet li d-dejn tagħhom jiġi inkluż fil-kalkolu); il-prinċipji ta’ valwazzjoni (kif jinħadem il-valur tal-obbligazzjonijiet/bilanċi); l-elementi li jsawru dan id-dejn (listrumenti u l-operazzjonijiet finanzjarji li l-ammonti tagħhom jiġu inklużi fiddejn). l-aċċent pubbliċi pereżempju.2 Is-settur talamministrazzjoni pubblika jinkludi l-gvern ċentrali, reġjonali jew lokali u l-fondi ta’ sigurtà soċjali, minbarra attivitajiet 3 kummerċjali. L-indikaturi li qed jiġu indirizzati hawnhekk jirreferu biss għal dan l-ambitu organizzazzjonali. Il-prinċipji ta’ valwazzjoni Jannar 2017 Il-valur tas-suq: dan jirrappreżenta l-prezz li bih assi jkun qed jiġi nnegozjat fis-suq f’punt partikolari, mill-partijiet f’suq likwidu. Dan ifisser li kwalunkwe bidla fir-rati tal-imgħax tas-suq tiġi riflessa fil-valur tas-suq ta’ assi jew obbligazzjoni. Dan jintuża fil-każ talESA 2010. L-istrumenti finanzjarji L-istrumenti finanzjarji6 huma dawn: 1. Fil-każ tar-regolazzjoni finanzjarja tal-UE, jintużaw żewġ tipi ta’ valwazzjoni talistrumenti finanzjarji: il-valur nominali u lvalur tas-suq. Il-valur nominali: fil-prinċipju dan ma jiġix affettwat mill-movimenti fir-rati tal-imgħax tas-suq, u jirrifletti kemm ir-rimborż talprinċipal kif ukoll l-imgħax dovut. Madankollu fil-każ tal-UE (partikolarment għad-dejn ta’ Maastricht)4 il-valur nominali jfisser valur ta’ parità (face/at par value),5 li huwa ekwivalenti għall-ammont maqbul fil-kuntratt oriġinarju tal-obbligazzjoni, u allura jeskludi l-imgħax dovut mill-obbligazzjoni. B’dan il-mod lammont irreġistrat ma jkunx affettwat millbidliet fir-rati tal-imgħax tas-suq u allura bħala kejl ikun anqas volatili. Id-dritt Ewropew jipprevedi dispożizzjonijiet li jirregolaw eżatti l-kriterji biex jinkludu jew jeskludu entità mill-kalkolu tad-dejn tal-amministrazzjoni pubblika skont ir-Regolament (UE) Nru 549/2013 dwar is-sistema Ewropea tal-kontijiet nazzjonali u reġjonali fl-Unjoni Ewropea (ESA 2010). 4 Dan skont ir-Regolament tal-Kunsill Nru 479/2009 dwar l-applikazzjoni tal-Protokoll 12 dwar il-proċedura ta’ defiċit eċċessiv). 5 Kap. 376 u Kap. 235 tal-Liġijiet ta’ Malta. deheb monetarju u drittijiet speċjali ta’ prelevament (SDRs) flus u depożiti titoli ta’ dejn self ekwità, u azzjonijiet jew unitajiet ta’ fondi tal-investiment assigurazzjoni, pensjonijiet u garanziji standardizzati derivattivi finanzjarji u opzjonijiet ta’ stokks għall-impjegati. Hawnhekk mhux ser nidħlu fid-dettall dwar x’inhuma jew x’jinkludu. Barra minn dawn issebgħa nsibu t-tmien wieħed li huwa “kontijiet oħra” li jkunu pagabbli (obbligazzjonijiet) jew riċevibbli (assi) li fihom jitpoġġew temporanjament ammonti “kommessi/ impenjati” minn żewġ partijiet xi tranżazzjoni, eskluż l-imgħax fuq is-self li jiġi allokat dirett mal-istrument rispettiv, i.e. mas-self. Għal kull strument ikun hemm l-obbligazzjonijiet7 u lassi8 (bl-eċċezzjoni tad-dejn monetarju li għalih hemm biss assi). Fis-sens tal-ESA 201a, bħala klassifika ta’ tranżazzjonijiet finanzjarji. 7 EN: liabilities; f’testi Maltin tintuża wkoll “passivi”. 8 EN: assets; f’testi Maltin tintuża wkoll “attivi”; jikkonsistu fil-pretensjonijiet finanzjarji kollha, l-ekwità u l-komponent ta’ ingotti tad-deheb monetarju. l-aċċent Biex niġu lura għall-argument tad-dejn, lindikaturi ta’ dejn ivarjaw skont liema strumenti jiġu inklużi fil-kalkolu ta’ dak lindikatur. L-indikaturi ta’ dejn It-tliet indikaturi li ser nitkellmu dwarhom huma: 1) id-dejn gross ta’ Maastricht, l-indikatur kif hemm dispost fil-Protokoll 12 tat-Trattati tal-UE. Jissejjaħ ukoll id-dejn gross talProċedura ta’ Defiċit Eċċessiv; dan jieħu biss l-obbligazzjonijiet ta’ tliet strumenti, l-aktar evidenti f’ekonomija. Għalihom jittieħed ilvalur nominali, kif spjegat aktar kmieni; 2) id-dejn gross tal-ESA 2010, li jinkludi lobbligazzjonijiet ta’ ħames tipi ta’ strumenti plus il-kontijiet oħra pagabbli; il-valur li jittieħed huwa dak tas-suq; flimkien jissejħu wkoll “strumenti ta’ dejn”;9 3) id-dejn nett, li huwa d-dejn gross talESA 2010 (magħmul mill-obbligazzjonijiet imsemmija) minus l-assi finanzjarji rispettivi Dan isegwi wkoll il-kunċett ta’ dejn gross kif stabbilit internazzjonalment fil-Public Sector Debt Statistics: Guide for Compilers and Users, (2013) ippubblikat taħt l-awspiċi tal-IMF. Din il-gwida ġiet stabbilita minn disa’ organizzazzjonijiet internazzjonali: il-Bank for International Settlements, il-Commonwealth Secretariat, il-Bank Ċentrali Ewropew, il-Kummissjoni Ewropea, ilFond Monetarju Internazzjonali (IMF), lOrganizzazzjoni għall-Kooperazzjoni u Żvilupp Ekonomiku (OECD), il-Paris Club, in-Nazzjonijiet Uniti u l-Bank Dinji. Jannar 2017 tal-istrumenti ta’ dejn.10 Hawnhekk ukoll jittieħed il-valur tas-suq. Teoretikament dan ittip ta’ indikatur jista’ jiġi modifikat skont ittliet aspetti spjegati aktar kmieni, u b’mod li jikkorrispondi ma’ indikaturi oħra ta’ dejn gross, bħalma hu d-dejn ta’ Maastricht pereżempju. L-idea wara dan l-indikatur hija li meta wieħed iħares lejn id-dejn ta’ pajjiż, iqis ukoll il-valur tal-assi li jistgħu jikkumpensaw għal dawk l-obbligazzjonijiet. Għalkemm huma diversi l-utenti tad-dati finanzjarji li jfittxu dan l-indikatur, u hemm diversi pajjiżi u aġenziji li jipprovduh, fl-UE lpajjiżi huma aktar kawti u uffiċjalment jippubblikaw id-dejn gross. Ir-raġuni hija li fost il-pajjiżi, fuq in-naħa tal-assi wieħed isib eteroġeneità f’diversi fatturi li jiddeterminaw laffidabilità tal-valur tal-assi. Pereżempju, għalkemm pajjiż jista’ jkollu assi konsiderevoli fit-titoli ta’ dejn, jista’ jkun li dawn ikunu f’azzjonijiet preferenzjali, filwaqt li oħrajn ikunu f’azzjonijiet ordinarji (li allura jkun hemm differenza fl-eżitu f’każ ta’ inadempjenza). Dawn l-elementi huma kumplessi biex tirrappreżentahom f’ċifra. Għalkemm il-pajjiżi tal-UE jippubblikaw iddati kollha li jistgħu jintużaw biex jinħadem iddejn nett, xorta waħda jibqgħu lura milli juffiċjalizzaw huma stess ċifra, li tista’ fl-aħħar mill-aħħar, tiżgwida lill-utenti u investituri. Għalhekk huwa nett minn dawk l-assi. Dan skont kif definit fil-Public Sector Debt Statistics: Guide for Compilers and Users, (IMF, 2013), kif ukoll is-System of National Accounts 2008 (SNA, 2008) ippubblikata taħt l-awspiċi tan-Nazzjonijiet Uniti bil-parteċipazzjoni tal-Kummissjoni Ewropea, l-IMF, l-OECD u l-Bank Dinji. l-aċċent Indikatur ieħor relevanti huwa l-valur nett (net worth, B.90f) li jinkludi l-istokk11 tal-obbligazzjonijiet  l-istokk tal-assi għall-istrumenti kollha, u għalhekk huwa l-aktar wieħed wiesa’ f’termini ta’ strumenti. Jiġi kkalkulat skont il-valur tas-suq u allura jirrifletti l-bidliet fir-rati ta’ imgħax tas-suq. Dan l-indikatur huwa element importanti li fir-relazzjoni bejn il-bidla fid-dejn (stokk) u l-pożizzjoni ta’ defiċit (jew surplus)12 (flussi); dak li jissejjaħ aġġustament stokk-flussi. Fattur importanti huwa li dan l-indikatur jinkludi obbligazzjonijiet li mhumiex strumenti ta’ dejn, bħalma huma l-ekwità, u azzjonijiet jew unitajiet ta’ fondi tal-investiment (F.5), u d-derivattivi finanzjarji u opzjonijiet ta’ stokks għall-impjegati (F.7). Huwa għalhekk li ma jitqiesx bħala indikatur/kejl tad-dejn. Hawn taħt tinsab grafika li tirrappreżenta d-dettalji ta’ kull indikatur, u wieħed jista’ jikkumpara b’aktar ħeffa u kumdità. Il-qofol ta’ kollox huwa li bħal f’ħafna kunċetti oħra, id-dejn jista’ jieħu sfumaturi differenti, li f’dal-każ isarrfu f’differenzi monetarji kbar. 1) id-dejn tal-PDE: (obbligazzjonijiet) valur nominali 2) dejn skont l-ESA 2010: (obbligazzjonijiet) valur tas-suq flus u depożiti (AF.2) deheb monetarju u drittijiet speċjali ta’ prelevament (SDRs) (AF.1) Dejn nett: dejn gross - assi korrispondenti =(obbligazzjonijiet - assi) valur tas-suq deheb monetarju u drittijiet speċjali ta’ prelevament (SDRs) (AF.1) o - a flus u depożiti (AF.2) o - a flus u depożiti (AF.2) titoli ta’ dejn (AF.3) titoli ta’ dejn (AF.3) self (AF.4) assigurazzjoni, pensjonijiet u garanziji standardizzati (AF.6) self (AF.4) kontijiet oħra pagabbli (AF.8) titoli ta’ dejn (AF.3) o - a Valur finanzjarju nett (B.90f): =(obbligazzjonijiet - assi) valur tas-suq deheb monetarju u drittijiet speċjali ta’ prelevament (SDRs) (AF.1) o - a flus u depożiti (AF.2) o - a titoli ta’ dejn (AF.3) o - a titoli ta’ dejn (AF.3) o - a ekwità, u azzjonijiet jew unitajiet ta’ fondi talinvestiment (AF.5) o - a assigurazzjoni, pensjonijiet u garanziji standardizzati (AF.6) o - a assigurazzjoni, pensjonijiet u garanziji standardizzati (AF.6) o - a kontijiet oħra pagabbli (AF.8) - kontijiet oħra riċevibbli (AF.8) o - a derivattivi finanzjarji u opzjonijiet ta’ stokks għallimpjegati (AF.7) o - a kontijiet oħra pagabbli (AF.8) - kontijiet oħra riċevibbli (AF.8) o - a Reuben Seychell huwa Uffiċjal Statistiku (Statistika tal-Finanzi tal-Gvern) mal-Eurostat L-istokk huwa bħal ritratt li jirrappreżenta l-istat f’waqt partikolari. Bħal “inventarju”, imma fil-kontabilità u l-finanzi tintuża l-kelma “stokk”. Iċ-ċifri li jitqiesu bħala stokk huma dawk li jsawru l-karta bilanċjali. 12 Fil-kontijiet nazzjonali jissejħu wkoll teħid/għoti ta’ finanzjament nett. l-aċċent Id-distinzjoni bejn “legali” u “ġuridiku” fit-traduzzjoni Marie Chantelle Bonnici Il-problema fit-traduzzjoni it-traduzzjoni ta’ temi li jkopru, fost oħrajn, l-organizzazzjoni tal-qrati, ilproċedimenti ta’ divorzju, manteniment u suċċessjonijiet, fost ħafna oħrajn, niltaqgħu bosta drabi mat-termini legali u ġuridiku u ninnutaw illi għad hemm problema konsiderevoli ta’ inkonsistenza. Kif nafu, linkonsistenza fix-xogħol tat-traduzzjoni toħloq inċertezza u konfużjoni, u dan meta xogħolna huwa li noħolqu testi bil-Malti li jinftiehmu u li jkunu fidili lejn it-testi oriġinali. Barra minn hekk, il-fatt illi s-sistemi ġudizzjarji tal-Istati Membri jvarjaw fil-kunċetti u t-terminoloġija tagħhom ifisser illi għandna noqogħdu aktar attenti rigward din il-varjazzjoni fil-letteratura legali. F’dan l-artiklu se nagħti ħarsa lejn diversi sorsi fejn dawn it-termini jokkorru ħafna. Minn din l-analiżi se jidher li t-termini jintużaw b’mod interkambjabbli. Din is-sitwazzjoni tixhed ilbżonn li wieħed jasal għal gwida dwar kif nistgħu nagħmlu l-aħjar distinzjoni bejniethom. Il-kollokazzjonijiet fid-dokumenti tal-Portal Ewropew Ġustizzja-e ġuridiku qafas ġuridiku kwistjoni legali entità ġuridika professjonijiet legali sistema ġuridika persuna ġuridika bażijiet tad-dejta ġuridiċi għajnuna legali l-aċċent ġuridiku (ftit li xejn instabu eżempji) Rettifika għad-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tat-30 ta’ Marzu 2006 li tistabbilixxi Grupp ta’ Esperti dwar is-Swieq tatTitoli Ewropej biex jipprovdi konsulenza legali u ekonomika dwar l-applikazzjoni tad-Direttivi dwar it-Titoli tal-UE1 Id-Deċiżjoni tal-Kummissjoni tat-18 ta’ Diċembru 2012 dwar l-adozzjoni tar-Regoli biex tiġi żgurata verifika konsistenti tal-eżistenza u tal-istatus ġuridiku talparteċipanti, kif ukoll tal-kapaċitajiet operazzjonali u finanzjarji tagħhom ...2 Linja Gwida tal-Bank Ċentrali Ewropew tal-21 ta’ Ġunju 2001 li temenda l-Linja Gwida BĊE/2000/1 tat-3 ta’ Frar 2000 fuq l-amministrazzjoni tal-assi ta’ valuta estera talBank Ċentrali Ewropew mill-banek ċentrali nazzjonali u ddokumentazzjoni legali ... (BĊE/2001/5)3 Ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 723/2009 tal-25 ta’ Ġunju 2009 dwar il-qafas ġuridiku Komunitarju applikabbli għal Konsorzju għal Infrastruttura Ewropea ta’ Riċerka (ERIC)4 Ir-Regolament tal-Kunsill (UE) Nru 1259/2010 tal-20 ta’ Diċembru 2010 li jimplimenta kooperazzjoni msaħħa filqasam tal-liġi applikabbli għad-divorzju u għasseparazzjoni legali5 Ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 723/2009 tal-25 ta’ Ġunju 2009 dwar il-qafas ġuridiku Komunitarju applikabbli għal Konsorzju għal Infrastruttura Ewropea ta’ Riċerka (ERIC)6 Id-Direttiva tal-Kunsill tat-22 ta’ Ġunju 1987 dwar ilkoordinazzjoni ta’ liġijiet, regolamenti u dispożizzjonijiet amministrattivi rigward l-assigurazzjoni għall-ispejjeż legali7 Id-Direttiva 2009/24/KE tal-Parlament Ewropew u talKunsill tat-23 ta’ April 2009 dwar il-protezzjoni legali ta’ programmi tal-kompjuter (Verżjoni kodifikata)8 Il-kollokazzjonijiet fl-istrumenti tal-Unjoni Ewropea Il-kollokazzjonijiet fil-Liġijiet ta’ Malta Wara tfittxija fil-Werrej tal-Ġabra tal-Liġijiet naraw li fit-titoli tal-Atti jew tal-Leġiżlazzjoni Sussidjarja jirriżulta biss il-komponent “legali”: professjonisti legali,9 prokuraturi legali,10 proċeduri legali11 u għajnuna legali.12 ĠU L 76M, 24.3.2009, pp. 176-179 (MT). ĠU L 359, 29.12.2012, pp. 45-73. 3 ĠU L 261, 29.9.2001, pp. 46-48 Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kap. 10 Vol. 4 ĠU L 206, 8.8.2009, pp. 1-8. 5 ĠU L 343, 29.12.2010, pp. 10-16. 6 ĠU L 206, 8.8.2009, pp. 1-8. 7 ĠU L 185, 4.7.1987, pp. 77-80 (ES, DA, DE, EL, EN, FR, IT, NL, PT) Edizzjoni Speċjali bil-Malti: Kap. 06 Vol. 8 ĠU L 111, 5.5.2009, pp. 16-22. 9 L.S. 12.17 Regolamenti dwar Rikonoxximent Reċiproku tal-Kwalifiki ta’ Professjonisti Legali. 10 L.S. 369.02 Regoli dwar Appelli minn Deċiżjonijiet tal-Kumitat għall-Avukati u Prokuraturi Legali. 11 Kap. 443 Att dwar ir-Ratifika ta’ Konvenzjonijiet dwar Proċeduri Legali. 12 L.S. 497.11 Ordni dwar it-Twaqqif tal-Aġenzija tal-Għajnuna Legali. l-aċċent Ġuridiku: xejn. Ir-raġunijiet jafu jkunu tnejn: lewwel hemm il-fattur storiku, pereżempju illegal procurators dejjem issejħu “prokuraturi legali”; it-tieni hemm il-fattur li kull terminu li semmejt s’issa huwa msejjes fuq liġi jew sezzjoni tal-liġi, jew jirreferi għaliha. It-terminu “ġuridiku” baqa’ skars anki meta ħarist lejn it-test tal-erba’ Kodiċijiet prinċipali:13 il-Kostituzzjoni ta’ Malta; ilKodiċi Kriminali; il-Kodiċi ta’ Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili, u l-Kodici Ċivili. a) Il-Kostituzzjoni ta’ Malta Legali: Proċeduri legali, rappreżentanti legali, detenzjoni legali, prokuratur legali, professjonijiet legali, skuża legali, piena legali. Ġuridiku: ma kien hemm l-ebda okkorrenza. b) Kapitolu 9 – Il-Kodiċi Kriminali Legali: Prokuraturi legali, avviżi legali, strument legali, proċediment legali, rappreżentanza legali, ordni legali, kustodja legali, forma legali, skrittura legali, korrezzjoni legali, eżekuzzjoni legali, privileġġ legali, obbligu legali, konsegwenzi legali. Ġuridiku: xejn. ċ) Il-Kodiċi ta’ Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili Legali: Terminu legali, kopja legali, sigħat Ġuridiku: xejn. legali, ipoteka legali, użufrutt legali, kapaċità legali, firda legali, separazzjoni legali – jiġifieri mogħtija mil-liġi u li għandhom effetti legali fuq il-partijiet u partijiet terzi. Dan għallkuntrarju ta’ de facto, meta sitwazzjoni fattwali ma tiġix rikonoxxuta mil-liġi. Wild legali – jindika adozzjoni – proċess legali li wassal għal bdil fl-istatus familjari ta’ persuna. Mil-lat tal-liġi Maltija jidher illi jintuża ferm aktar spiss it-terminu “legali”, bit-tifsira “mogħti/previst mil-liġi”. Ġuridiku: xejn. Il-kollokazzjonijiet fis-Sentenzi tal-Qorti talĠustizzja tal-Unjoni Ewropea (QĠUE) Legali: rimedji legali, effetti legali, argumenti legali.14 Ġuridiku: Is-sentenzi tal-QĠUE jużaw itterminu “kuntest ġuridiku” bħala t-titolu talparagrafi tas-sentenza li jelenkaw u jfiehmu lliġi applikabbli għall-kawża konċernata.15 It-terminu l-ordinament ġuridiku li bl-Ingliż jiġi “the legal order” huwa terminu standard ħafna f’dawn is-sentenzi. Madankollu, bilMalti nsibuh ukoll bħala “sistema legali”16 u nerġgħu nsibu l-istess inkonsistenza meta jintuża t-terminu “ordinament legali”.17 Il-Kawża C-225/16. Il-Kawża C-400/15, Landkreis Potsdam-Mittelmark vs Finanzamt Brandenburg. d) Kapitolu 16 – Il-Kodiċi Ċivili Hawnhekk naraw eżempji ċari ta’ kif “legali” għandha konsegwenzi importanti – garanzija 13 Minħabba limiti ta’ spazju għażilt erba’ Kodiċijiet prinċipali biss. l-aċċent Minn analiżi ħafifa jidher illi t-terminu “legali” huwa l-aktar diffuż. It-titolu ta’ parti missentenza tal-qorti biss baqa’ l-istess – ittermini għadhom ivarjaw bejn “ġuridiku” u “legali”. Il-kollokazzjonijiet fis-Sentenzi tal-Qrati Maltin – varjanti għall-istess kunċett Kwistjoni legali: 260 okkorrenza Kwistjoni ġuridika: 4 okkorrenzi Tliet sentenzi u tliet imħallfin differenti:    rappreżentanti legali, sors legali18 bażi legali tal-azzjoni, sistema ġuridika19 fundament ġuridiku, status ġuridiku, interess ġuridiku.20 Il-kollokazzjonijiet mis-sit europa.eu Tiftixa tal-kelma “legali” fost stqarrijiet għallistampa, skedi informattivi tal-Portal Ewropew Ġustizzja-e, eċċ. ittella’ s-soltu termini: entitajiet legali, status legali, professjonijiet legali, sistemi legali. Ġuridiku: Numru sostanzjali ta’ okkorrenzi mifruxa fuq diversi temi: In-negozju u l-industrija (30); L-ekonomija, ilfinanzi u l-investiment (5); L-ambjent, l-ikel u r-riżorsi naturali (26); L-UE fid-dinja (3); Kif taħdem l-UE (487); Is-saħħa, il-benessri, u l18 15/09/2016 Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, Bonello Dr Irene vs Awtorità ta’ Malta għall-Kompetizzjoni u għallAffarijiet tal-Konsumatur. Jannar 2017 ħarsien tal-konsumatur (12); Il-ħarsien talkonsumatur (u s-sikurezza tal-ikel) (2); Issaħħa (9); L-infrastruttura, ir-riċerka u linnovazzjoni (38); Il-ħajja u d-drittijiet fl-UE (25); Il-mezzi tax-xandir, il-kultura u l-lingwi fl-UE (12); Ix-xogħol u l-edukazzjoni (12). Analiżi  Id-definizzjoni skont il-filosofija tad-dritt Fid-dawl ta’ dan in-nuqqas ta’ ċarezza, ikun utli għalhekk li wieħed jirrikorri għall-prinċipji li joħorġu mill-filosfija tad-dritt biex nisiltu linji gwida dwar l-approċċ li għandu jittieħed. Dak li jiddefinixxi x’inhu legali jiddeċidih ilbniedem meta jilleġiżla dwar dak li hu leċitu u tollerat. Dan id-dritt ta’ leġiżlazzjoni jappartjeni lit-tieni organu tal-istat, jiġifieri lParlament. Għaldaqstant, il-leġiżlazzjoni hija kreazzjoni ta’ dak li jiġi definit legali, jiġifieri li huwa permess li jista’ jsir jew le. Min-naħa l-oħra, il-kunċett tal-ordinament ġuridiku huwa ferm akbar minn dak legali. Listat legali jifforma parti minn dan lordinament iżda l-ġuridiku jmur oltre dak li hu legali. Il-ġuridiku huwa dak li jistabbilixxi lgħeruq ta’ kontroll fejn tidħol ir-relazzjoni umana. Tifforma parti minnu l-liġi naturali, dik li tistabbilixxi l-ġid komuni, dak li huwa naturali minnu nnifsu mingħajr ma ġie kkreat mill-bniedem. Peress li l-bniedem ma jistax jiġi regolamentat unikament mill-filosofija talħajja u billi l-bniedem huwa membru ta’ soċjetà, mil-lat uman bdew jiġu żviluppati ċerti prinċipji ta’ komportament. Il-membri tas-soċjetà jkollhom bżonn ta’ regoli li jitnisslu minn leġiżlazzjoni biex b’hekk ikunu jafu x’jistgħu jagħmlu jew ma jagħmlux, jekk hux legalment possibbli li jagħmluh jew le. l-aċċent Screenshot meħud mill-interfaċċa interna tal-IATE Ma jidhirx illi qed issir distinzjoni abbażi ta’ xi użu formali u lanqas ma tispikka xi preferenza distinta. Minn din l-analiżi jidher li r-raġuni għaliex dawn it-termini jintużaw b’regolarità ttnejn li huma hija l-assenza ta’ gwida ċara littraduttur dwar liema terminu għandu jadotta fit-traduzzjoni tiegħu. Ħafna minna t-tradutturi nħossuna liberi nagħżlu t-terminu “legali” jew “ġuridiku” bħallikieku jfissru l-istess ħaġa. Jidher iżda illi t-terminu “legali” huwa ħafna aktar diffuż mit-terminu “ġuridiku”. Lanqas ma huwa indikat illi ġuridiku huwa terminu riżervat biss għal sentenzi tal-qorti jew għal xi tip ta’ test legali tekniku ħafna. L-għażla għalhekk tidher li għadha miftuħa sew. Madankollu, wieħed jista’ xorta waħda jinnota tendenza fissa. It-terminu legali nużawh liberament biex, ngħidu aħna, issir distinzjoni bejn professjoni u oħra, jew bejn qasam u ieħor (professjoni legali u professjoni medika; konsulent legali u konsulent finanzjarju). Dan huwa l-fattur storiku, pereżempju l-legal procurators dejjem issejħu “prokuraturi legali”. Hemm ukoll il-fatt illi t-termini msemmija filLiġijiet ta’ Malta huma msejsa fuq liġi jew sezzjoni tal-liġi, jew jirreferu għaliha. Min-naħa l-oħra, termini/frażijiet bħal persuna ġuridika (għall-kunċett ta’ kumpanija) u sistema ġuridika (frażi mħaddma sew anki ’l barra millambjent tal-Qorti) saru stabbiliti salpunt li ftit li xejn niġu f’dubju dwarhom aħna u nittraduċu. Fil-fehma tiegħi, irraġuni għala nużaw “ġuridiku” u mhux “legali” fi frażijiet bħal persuna ġuridika u sistema ġuridika taf tkun dik biex ma ninqabdux nitkellmu dwar “persuna legali”, jew “sistema legali”, bħallikieku qed nimplikaw l-eżistenza ta’ persuni jew sistemi li mhumiex legali. Barra minn hekk, persuna ġuridika hija kreatura tassistema kollha ta’ liġijiet u regoli (mhux ta’ liġi waħda) li kollettivament insejħulha: sistema ġuridika. Dan jikkuntrasta mat-terminu separazzjoni legali li huwa kunċett imsejjes fuq liġi waħda partikolari jew grupp ta’ liġijiet speċifiċi. Dan ikkonfermawh ukoll il-ġuristi lingwisti tal-Kummissjoni waqt diskussjoni reċenti dwar għandniex niktbu “bażi legali” jew inkella “bażi ġuridika”. Filwaqt li kienu tal-fehma li ma teżistix differenza fit-tifsira taż-żewġ termini f’dan il-kuntest partikolari għax spiss is-saħħa tal-atti tal-Unjoni tkun ġejja minn att wieħed, liġi waħda jew iktar ta’ spiss minn artikolu wieħed f’liġi (att) partikolari, xi kultant ikun meħtieġ li ssir distinzjoni fixxenarju aktar wiesa’. Il-konsiderazzjoni prinċipali f’dawn il-każijiet għandha tkun jekk it-terminu hux jissejjes fuq xi liġi/liġijiet speċifiċi jew fuq is-sistema kollha, kif ukoll ilfattur storiku, jiġfieri dak li ilu stabbilit. Dr Marie Chantelle Bonniċi hi traduttriċi malKummissjoni Ewropea l-aċċent Il-Wiki Interistituzzjonali Malti (WIM) Jeantide Naudi ejn l-aħħar tal-2014 id-Dipartiment tat-Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea nieda l-Wiki Interistituzzjonali Malti (WIM). L-għanijiet tal-WIM huma li: 1. Iservi ta’ pjattaforma trasparenti ta’: i. komunikazzjoni bejn l-istituzzjonijiet f’materji ta’ terminoloġija u l-applikazzjoni tagħha fit-traduzzjoni ii. koordinazzjoni bejn l-istituzzjonijiet dwar inizjattivi terminoloġiċi 2. Jikkontribwixxi għal standardizzazzjoni terminoloġika skont standards rikonoxxuti tatterminoloġija 3. Joħloq spazju għall-konsultazzjoni ma’ esperti nazzjonali f’oqsma speċjalizzati li jkunu ta’ rilevanza tematika għat-traduzzjoni 4. Jgħin fl-iżvilupp tal-konverżazzjoni terminoloġika Maltija fi ħdan l-UE, bl-għan li tissaħħaħ il-prassi terminoloġika u jiġu żviluppati gwidi u struzzjonijiet meħtieġa biex jiġu applikati fl-użu tat-terminoloġija. Konsultazzjoni esperta Il-paġna Konsultazzjoni esperta nħolqot sabiex it-terminologi tal-istituzzjonijiet tal-UE jkollhom mezz li jippermettilhom jikkomunikaw ma’ diversi esperti nazzjonali skont il-qasam ta’ għarfien espert tagħhom u jikkonsultawhom f’każ ta’ diffikultajiet terminoloġiċi. Il-liġijiet tal-UE jittrattaw għadd kbir ta’ oqsma li jkopru terminoloġija wiesgħa u varjata. Il-kuntatti humu utli għaliex mhux dejjem ikun faċli tinstab soluzzjoni għal ċerti termini speċifiċi u indispensabbli biex jgħinuna nużaw termini li forsi diġà jeżistu u li diffiċli wieħed ikun jafhom jekk ma jkunx midħla tal-qasam speċjalizzat. Barra minn hekk, dawn l-esperti jgħinuna wkoll nikkonfermaw ċerti għażliet meta t-terminu Malti ma jkunx jeżisti u jkun meħtieġ jinħoloq wieħed ġdid. L-istruttura tal-WIM Nistiednu lil dawk il-qarrejja kollha li jaħdmu f’kamp speċjalizzat biex jekk jixtiequ jagħmlu parti minn dan in-netwerk ta’ esperti jikkuntattjawna. L-uniċi rekwiżiti huma li wieħed ikun jaħdem f’wieħed mill-oqsma ta’ konsultazzjoni murija hawn taħt jew ikun midħla sew tiegħu, jgħożż il-lingwa Maltija u xi ftit jew wisq ikun konxju mill-prinċipji terminoloġiċi. Il-WIM jagħmel parti mill-pjattaforma EurTerm – European Union Terminology li tipprovdi wikis lingwistiċi għad-diskussjoni ta’ kwistjonijiet terminoloġiċi, lista ta’ kuntatti tatterminologi tal-istituzzjonijiet tal-UE u esperti oħra, ġabra vasta ta’ glossarji istituzzjonali u riżorsi esterni (bħal bażijiet ta’ termini) kif ukoll kalendarju għal kull avveniment organizzat b’rabta mat-terminoloġija. Ħajr lil Reuben Seychell u lil Ludvic Azzopardi Ferrando li għenu mhux ftit biex jitnieda dan il-WIM. Ħajr ukoll lill-Kapijiet tal-kollaborazzjoni min-naħa tagħhom, littradutturi li jressqu l-mistoqsijiet biddiffikultajiet terminoloġiċi, lit-terminologi kollha involuti u lill-esperti li diġà ssieħbu f’dan il-WIM. Il-kontributi siewja tagħhom iżommu dan il-WIM ħaj u attiv. l-aċċent Fl-aħħar iżda mhux l-inqas, nirringrazzja wkoll lil dawk l-esperti kollha li ilhom żmien jgħinuna f’ħidmietna u li dejjem ikunu lesti jagħtuna daqqa t’id kull meta nibagħtulhom xi diffikultà, kemm permezz tal-WIM kif ukoll bl-email jew bit-telefon. Nittamaw li dan in-netwerk jibqa’ jikber u jservi dejjem aktar ta’ pjattaforma ta’ diskussjoni b’saħħitha u kostruttiva. Informazzjoni dwar l-aċċess għall-Wiki Interistituzzjonali Malti (WIM) A. EU Login Biex tingħata aċċess għall-WIM u tikkontribwixxi bħala espert f’wieħed jew iktar mis-sitt oqsma ta’ konsultazzjoni, l-ewwel nett irid ikollok kont “EU Login”. Ir-reġistrazzjoni għal kont “EU Login” hija faċli ħafna u tieħu biss ftit minuti. Iftaħ l-istruzzjonijiet: https://webgate.ec.europa.eu/cpnp/public/ecas-create.cfm Biex tibda trid issegwi dan il-link: Segwi l-istruzzjonijiet pass pass u jekk teħel ara ssibx tweġiba fl-FAQ: https://webgate.ec.europa.eu/cpnp/faq/?event=faq.show Biex tingħata aċċess għall-WIM trid tibgħatilna l-Unique identifier at the Commission (uid). Wara l-login, ikklikkja fuq il-ger fir-rokna ta’ fuq, in-naħa tal-lemin u agħżel “My Account”. Ikklikkja fuq l-għażla “My Account Details”. l-aċċent Nota: malli jinħoloqlok il-kont jgħidlek mill-ewwel x’inhu l-uid tiegħek. Ibgħathulna flimkien mal-qasam ta’ għarfien espert tiegħek f’dan l-indirizz: DGT-MT-TERM@ec.europa.eu Hekk kif nirċievu din l-informazzjoni nagħtuk aċċess għall-WIM. Wara li nikkonfermawlek l-aċċess tista’ tidħol fil-WIM. F’każ ta’ diffikultà tista’ tibgħat email lil DGT-MT-TERM: DGT-MT-TERM@ec.europa.eu B. Il-WIM B.1.Biex ikollok aċċess għall-WIM l-ewwel trid tidħol fil-kont EU Login: https://webgate.ec.europa.eu/cas Imbagħad tista’ tidħol fil-WIM billi ssegwi dan il-link: https://webgate.ec.europa.eu/fpfis/wikis/display/MTTERM/MT+Term+Home Fil-parti ta’ fuq tal-paġna ewlenija tal-WIM issib introduzzjoni ġenerali filwaqt li fuq in-naħa taxxellug hemm elenkati l-paġni disponibbli fil-WIM. Il-parti li tikkonċerna l-esperti Maltin hija dik imsejħa Konsultazzjoni esperta li mbagħad tinqasam f’għadd ta’ dominji: l-aċċent C. Fil-prattika kif jaħdem il-WIM? Ngħidu aħna wieħed mit-terminologi tal-istituzzjonijiet jixtieq parir espert dwar l-ekwivalenti bil-Malti ta’ red sea bream. It-terminologu jiftaħ konsultazzjoni dwar dan is-suġġett fil-WIM billi jidħol fil-parti Konsultazzjoni esperta u mbagħad Konsultazzjoni - Xjenza naturali u applikata. Hekk kif itterminologu jkun daħħal l-informazzjoni kollha li jixtieq jibda diskussjoni dwarha u jagħfas save, kull min irreġistra bħala espert fil-qasam ta’ Konsultazzjoni - Xjenza naturali u applikata jirċievi notifika bl-email. Mill-email ta’ notifika tista’ tagħfas View page biex tmur direttament fil-WIM u jekk ikollok soluzzjoni, suġġeriment jew kumment, ikklikkja fuq Add comment. Tista’ wkoll tindika li inti taqbel mas-suġġeriment mogħti minn min ħoloq l-entrata, jew forsi massuġġeriment ta’ kollega, billi direttament fuq il-WIM jew saħansitra mill-email ta’ notifika stess tagħfas Like. Tista’ taġġorna l-profil personali. l-aċċent Tista’ wkoll tikkontrolla kif tirċievi n-notifiki. D. Min iktar jista’ jkollu aċċess għall-WIM? Jekk taħdem mal-Istituzzjonijiet Ewropej u għandek kont EU login, jew forsi diġà għandek kont EU Login bħala estern, faċli ħafna ssegwi d-deċiżjonijiet terminoloġiċi li jintlaħqu bejn it-terminologi tal-UE u li minn żmien għal żmien jiġu ppublikati fil-WIM. Idħol fil-kont EU Login u żur il-WIM billi ssegwi dan il-link: https://webgate.ec.europa.eu/fpfis/wikis/pages/viewpage.action?pageId=89166290 B’dan il-mod, kull darba li terminologu jippubblika deċiżjoni ġdida, inti tiġi mgħarraf awtomatikament permezz ta’ notifika bl-email. Jeantide Naudi hija terminologa mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra Lenti personali: il-karriera ta’ traduttur u/jew ta’ interpretu tal-konferenzi flistituzzjonijiet tal-UE Clyde Triganza if kemm-il darba spjegalna u wriena Ivan Said f’diversi ħarġiet ta’ laċċent, il-professjoni ta’ traduttur u ta’ interpretu ilha teżisti fost il-Maltin anke jekk mhux dejjem kienet meqjusa jew indukrata bl-istess mod. Madankollu, issħubija ta’ Malta fl-Unjoni Ewropea fl-2004 donnha tat nifs ġdid u spinta kbira lil dawn iżżewġ professjonijiet. Forsi ta’ min wieħed jipprova jgħarbel dawn it-tnejn minn lenti personali u fil-kuntest tal-istituzzjonijiet talUnjoni Ewropea. L-ewwel nett tajjeb li wieħed jiddistingwi bejniethom. Minkejja li wieħed jista’ jqishom bħala żewġ naħat tal-istess munita, iż-żewġ professjonijiet jeħtieġu tekniki differenti u ħiliet differenti. Illum il-ġurnata, f’ħidmieti bħala traduttur nuża l-Malti miktub biex lewwel u qabel kollox inwassal il-messaġġ ta’ awtur barrani bil-lingwa tiegħi. Min-naħa loħra, meta fl-imgħoddi kont naħdem bħala interpretu tal-konferenzi, f’ħidmieti kont nuża l-iktar il-Malti mitkellem biex bi lsieni (kemm dak litterali kif ukoll dak figurattiv!) inwassal il-messaġġ ta’ kelliem barrani. differenza ewlenija u ż-żewġ professjonijiet jirrikjedu taħriġ apposta u ħiliet speċifiċi proprju għaliex huma differenti. Ikun siewi li nixħtu ftit dawl fuqhom. Xi kultant dak li jkun jistħajjel it-tradutturi jew l-interpreti tal-konferenzi bħal speċi ta’ pappagall għax qishom ʻjirrepetu’ xi ħaġa bi lsien twelidhom. Anke jekk xi kultant xogħolhom jaf ikun ripetittiv, nemmen li min jaħsibha hekk ikun qed jiżgarra ġmielu. Ixxbieha li tiġini f’moħħi, li iktar naħseb li tolqot il-musmar fuq rasu, hija dik ta’ ħajjata. Ittradutturi u l-interpreti tal-konferenzi, bil-ħila kollha u b’sabar liema bħalu, iridu jaqbdu lħajt li jkollhom (il-kitba/id-diskors) u minnu jinsġu prodott skont l-ordni tax-xerrej (talawtur/tal-kelliem) u jfassluh bl-aqwa mod. Importanti immens li l-ordni tiġi rrispettata, għaliex inkella żgur li x-xerrej ma jkunx kuntent. Għalhekk, xogħolhom huwa li l-messaġġ iwassluh bl-iżjed mod konsistenti u koerenti possibbli. Xogħol il-ħajjat ma jkunx għalih imma għal ħaddieħor, u bl-istess mod ittradutturi u l-interpreti tal-konferenzi jaħdmu għal ħaddieħor (is-semmiegħa jew il-qarrejja) biex jiffaċilitaw il-komunikazzjoni. Minkejja dan, ħajjat vera tajjeb, wara li jkun ħejja, irrakkma, xellel jew ta l-keffa, tant ikollu xogħlu bizzilla, li jkun qisu għamlu għalih. Jien tal-fehma li traduttur jew interpretu talkonferenzi jrid jimmira li jilħaq dan l-istess l-aċċent għan. B’hekk tassew nemmen li bħall-ħajjata tajbin, irid ikollhom l-amor proprju għal xogħolhom f’kull waqt. Differenza importanti oħra bejn iż-żewġ professjonijiet hija li filwaqt li l-interpreti talkonferenzi jridu jwasslu prodott f’qasir żmien u bi spirtu pront, it-tradutturi għandhom ilpossibbiltà li jqisu mitt darba u jaqtgħu darba. Minkejja li mal-ewwel daqqa t’għajn dan jaf jidher bħala xi lussu, fil-verità hija wkoll sikkina taqta’ minn żewġ naħat għax ifisser li xogħol it-traduttur mistenni jkun pjuttost mirqum u preċiż għax m’għandux l-iskuża li ma setax juża xi għodod ta’ għajnuna. Piż ieħor li skonti pjuttost iwassal biex iddiffikultà taż-żewġ professjonijiet tkun l-istess, huwa li għad-differenza tal-interpretar, ittraduzzjoni tinkiteb u kif stqarr eluf ta’ snin ilu Caius Titus f’diskors lis-Senat Ruman, “verba volant, scripta manent”, jiġifieri l-kliem li jingħad bil-fomm jintesa faċilment, iżda lkliem bil-miktub jibqa’ (u b’hekk jorbot iktar). Għalhekk, importanti li traduttur ma jkunx xi ħadd li jikkuntenta jew agħar iraqqa’ l-pannu bil-qara’ aħmar iżda jkun tassew xi ħadd li jippika miegħu nnifsu u jibqa’ sakemm isib tarf kull kobba mħabbla li jiltaqa’ magħha hu u jwettaq xogħlu. Proprju għaliex it-tradutturi jew l-interpreti talkonferenzi, fil-każ tagħna, huma uffiċjali talistituzzjonijiet Ewropej, bis-saħħa ta’ xogħolhom qed joffru servizz u dan jeħtieġ l-aċċent ikun tal-eqqel kwalità dejjem, iktar u iktar meta dan ikun bil-miktub. Naħseb li hawnhekk is-sodisfazzjon f’ħidmet it-tnejn hija l-muftieħ ta’ kollox. Is-sodisfazzjon mhuwiex dirett iżda iktar jinkiseb fit-tul, meta x-xogħol jitlesta. Kemm it-traduttur iżda wisq iktar l-interpretu tal-konferenzi jiksbu s-sodisfazzjon iżjed ma dak li jkun jidra jaqra/jisma’ xogħolhom mingħajr ma jiddarras jew meta tant jafdahom li permezz ta’ ħidmiethom u tas-servizz li qed joffru dak li jkun jista’ jwettaq xogħlu sew mingħajr intoppi u mingħajr ma jkollu għalfejn jirrikorri għall-oriġinal. Dan mhux dejjem ikun il-każ, speċjalment għat-traduttur li jaħdem fluffiċċju. Madankollu, il-qofol ta’ xogħol linterpretu tal-konferenzi jew tat-traduttur isir minn wara l-kwinti. ħiltu u jistinka sabiex wara kull ġurnata xogħol, b’kuxjenza safja jkun jista’ jħares lejn il-mera u jgħid “Għamilt ħilti biex nipproduċi biċċa xogħol tajba”. Għalhekk, mill-esperjenza personali, nemmen li importanti li kemm l-interpretu talkonferenzi, iżda wisq iktar it-traduttur, iżomm f’moħħu li s-servizz li joffri jrid ikun ta’ kwalità li tkun ta’ ġieħ għall-istituzzjoni li qed jaħdem għaliha. Il-kwalità tas-servizz li jkun qed joffri m’għandhiex tvarja skont jekk isservizz jintużax jew le. Illum il-ġurnata, ilmezzi tal-komunikazzjoni tkattru u bilvidjokonferenzi jew bl-għodod tal-ġbir tat-testi diġitali minn fuq l-internet jaf xogħlok ma jkollux effett biss fl-immedjat jew għan-nies ta’ madwarek, imma fuq medda itwal ta’ żmien u fuq firxa usa’ ta’ nies. Bl-internet u bil-midja soċjali, qatt ma tista’ tkun ċert min se jkollu aċċess għal xogħlok u meta se jiġi apprezzat jew imwaqqa’ għaż-żufjett. B’xorti ħażina, ilħażin ta’ darba u twaqqigħ għaċ-ċajt donnhom iqanqlu iżjed interess milli t-tajjeb li jsir ta’ kuljum. Għaldaqstant, nemmen li l-għan ewlieni ta’ kull professjonist huwa li jagħmel F’ħidmieti fl-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, kemm fil-qasam tal-interpretar talkonferenzi kif ukoll dak tat-traduzzjoni, kelli lopportunità li nara b’għajnejja li dawk li l-iktar kienu ibsin magħhom infushom u tassew fitti f’ħidmiethom kienu wkoll dawk li x-xogħol tagħhom kien iservi ta’ eżempju għall-oħrajn u anke għalija. Kif jgħidu, l-eżempju jkaxkar, fittajjeb u fil-ħażin. Bis-saħħa tal-eżempju tajjeb u tax-xogħol siewi ta’ xi wħud, maż-żmien irnexxieli nsir uffiċjal tal-Kummissjoni Ewropea, u fiċ-ċokon tiegħi nittama li billi niġbed ħabel wieħed mal-kollegi tiegħi, għemili u ħidmieti jkunu ta’ għajnuna mhux biss għall-qarrejja iżda wkoll għal ħaddieħor li tassew ikun jixtieq jidħol b’ruħu u ġismu għall-karriera ta’ traduttur u/jew ta’ interpretu tal-konferenzi fl-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea. Fl-imgħoddi, fil-ħidma tiegħi bħala interpretu tal-konferenzi, id-dokumenti l-iktar ikkumplikati u dawk li s-soltu l-iktar li jrabbu t-trab fuq l-ixkaffa kienu l-iżjed importanti u kienu l-iktar li kont niġi bżonn qabel ma nidħol fil-kabina. Frott l-għaraq ta’ xbin it-tradutturi kont nintebaħ bih meta t-traduzzjoni ta’ dokument ikkumplikat kienet tgħinni biex meta nidħol fil-kabina nkun biżżejjed midħla tat-terminoloġija diffiċli biex inwassal ilmessaġġ b’mod preċiż u bit-terminoloġija korretta. Clyde Triganza hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Giovanni Falzon: traduttur tasSalmi Mons. Lawrenz Cachia is-sena 1926 l-għaqda Protestanta British and Foreign Bible Society (BFBS) ippubblikat il-Ktieb tas-Salmi bil-Malti. Dan il-ktieb, stampat Londra, ma fih imkien l-isem tat-traduttur, iżda millkorrispondenza ta’ dik is-Soċjetà nafu li ttraduttur kien Giovanni Falzon, Malti li dik ilħabta kien joqgħod Tuneż. Kienet bagħtitu hemm il-World Evangelical Alliance (WEA) biex jaħdem fost il-Maltin tal-post li kienu jgħoddu mat-12,000. Dan Falzon kien qassis reliġjuż Kattoliku (Agostinjan mill-Furjana) li flimkien ma’ eks saċerdot reliġjuż ieħor, Ġużeppi Maurin, qaleb għar-reliġjon Protestanta. Ġew skumnikati t-tnejn li huma mill-Arċisqof Pietru Pace f’April tal-1913.1 Ġużeppi Maurin ukoll kien ipprova jagħmel xi traduzzjonijiet tal-Bibbja bil-Malti għall-istess Għaqda iżda xogħlu ma ntgħoġobx u ma tħalliex ikompli. Għall-kuntrarju, ix-xogħol ta’ Falzon intlaqa’ tajjeb mill-mexxejja tasSoċjetà msemmija li għalkemm ma stampawlux kollox, ippubblikawlu s-Salmi. Barra mis-Salmi, Falzon ittraduċielhom ukoll Vanġelu u ittra tat-Testment il-Ġdid. Fit-traduzzjonijiet tiegħu, Falzon mexa prinċipalment fuq il-Bibbja Taljana ta’ Giovanni Diodati. Diodati twieled fl-1576 f’Ġinevra, iżda l-familja tiegħu kienet Taljana minn Lucca. Kien professur tat-teoloġija, 1 L-ewwel traduzzjoni tas-Salmi bil-Malti saret mir-Rev. M. A. Camilleri li qaleb is-Salmi millEbrajk u stampahom bħala żieda mal-Ktieb itTalb ta’ Għalenija (The Book of Common Prayer) li wkoll qalbu bil-Malti. It-traduzzjoni kienet iebsa u mhux kulħadd kien se jifhimha. Din kienet pubblikazzjoni Protestanta u r-Rev. Fl-1845 Richard Taylor, Kattoliku, ħareġ edizzjoni tas-Salmi bil-Malti, iżda din kienet aktar parafrażi milli traduzzjoni tassew. Fl-1848 l-istess Taylor ippubblika traduzzjoni bil-Malti tal-Uffizzju u l-Quddies tal-Ġimgħa Mqaddsa u, f’din l-edizzjoni, għamel użu mis-Salmi ta’ M. A. Camilleri b’xi tibdiliet żgħar. Traduzzjoni oħra Kattolika tas-Salmi saret minn Alfons Marija Galea u dehret fis-sena 1929. Din kienet ibbażata fuq il-Latin tal-Vulgata. Traduzzjonijiet aktar reċenti tas-Salmi bil-Malti huma dawk tal-Professur P. P. Saydon fil-Bibbja Saydon (l-ewwel edizzjoni 1950), ta’ Patri Donat Spiteri fil-Bibbja tal-Għaqda Biblika Maltija (lewwel edizzjoni 1973), ta’ Karmnu Zammit filBibbja tiegħu tal-1980 u ta’ Patri Gwido Schembri f’edizzjoni limitata tal-2006. ministru Kalvinista, u traduttur tal-Bibbja millilsna oriġinali għat-Taljan (1603) u għallFranċiż (1644). Fil-korrispondenza tiegħu mal-BFBS, Giovanni Falzon insista ħafna li ried jagħmel traduzzjoni għall-Malti li tinftiehem minn kulħadd. Ried jevita kliem qadim li ntesa u kliem ieħor li seta’ ma jinftihemx. Falzon ma kienx qed jirreferi għat-traduzzjonijiet talProfessur Saydon, għax dawn kienu għadhom ma bdewx jidhru. Kellu f’moħħu ttraduzzjonijiet ta’ M. A. Vassalli u ta’ Dun Mikiel Anġ Camilleri, li saru għall-Protestanti, l-aċċent Jannar 2017 u li kienu miżgħuda kliem ‘tqil’. Iżda dak li qal Falzon jista’ jiġi applikat ukoll xi ftit għal Saydon. Għalkemm Saydon kellu ħafna merti, meta bdiet issir il-Liturġija bil-Malti, inħasset il-ħtieġa li ssir traduzzjoni ġdida għax dik ta’ Saydon ma niżlitx tajjeb malKattoliċi Maltin li jiffrekwentaw il-Liturġija regolarment. Il-fatt li Falzon ried jevita ċertu kliem qadim ma jfssirx li hu daħħal ħafna kliem bit-Taljan bla bżonn. L-għażla tal-kliem hija bilanċjata ħafna, iżda fejn ħtieġlu jdaħħal kelma ta’ nisel Taljan ma qagħadx jiddejjaq, basta n-nies jifhmuha. Biex inġib eżempju wieħed, fisSalm 118, vers 22 naqraw: “Il-ġebla li sebqu l-benneja saret ras ilkantuniera”. Il-verb “sebaq” huwa ta’ nisel Semitiku (għalkemm hawn qed jintuża ħażin) iżda n-nom “kantuniera” huwa ta’ nisel Rumanz. Min-naħa l-oħra, fit-traduzzjoni tal-Għaqda Biblika naqraw “Il-ġebla li warrbu l-bennejja saret il-ġebla tax-xewka”. Silta mit-traduzzjoni ta’ Il-Ktieb tasSalmi ta’ G. Flazon Dwar l-ortografija Falzon kien sema’ li l-Għaqda tal-Kittieba talMalti kellha toħroġ xi regoli ġodda u xtaq jikseb kopja tagħhom, iżda ma rnexxilux. Ma ninsewx li rregoli ħarġu fl-1924 u dak iż-żmien Falzon kellu ħafna mit-traduzzjoni lesta. Barra minn hekk, wara li ħarġu r-regoli tal-Għaqda, dawn damu ħafna ma bdew jintużaw, ħlief minn ftit. Għalhekk Falzon waqa’ fuq l-ortografija bbażata fuq dik Taljana. Biex ifisser il-konsonanti tagħna ċ u ġ, flok jikteb tikka fuq rashom iqiegħed apostrofu warajhom. Hekk: c’ahad, g’abar (= ċaħad, ġabar). Iżda meta wara dawk il-konsonanti hemm vokali e jew i, l-apostrofu ma jintużax. Hekk: ceda, gera (= ċeda, ġera). Jidher li Giovanni Falzon, għalkemm ġieli ftaħar (f’xi korrispondenzi) li għamel żmien twil jikteb f’gazzetta lokali bil-Malti, u li saħansitra ġieli tawh jikteb l-editorjali, ma kienx midħla biżżejjed talgrammatika Maltija u għalhekk l-ortografija tkompli tidher stramba, pereżempju meta jħallat ilkonsonanti għajn mal-akka: “Fejn hu Alla tahhom” (Salm 79 v 10); “U Alla kien jitmahhom” (Salm 81 v 16). Wieħed jistenna li f’din it-traduzzjoni jiltaqa’ ma’ xi versi li ma jaqblux mal-Vulgata u xi drabi lanqas mat-traduzzjonijiet Protestanti moderni. Ngħidu aħna fit-Tieni Salm, fil-vers 12 naqraw: “Busu lil Iben!” kif hemm fil-King James Version. Iżda kulħadd jaqbel li dan il-vers huwa diffiċli ħafna u hemm traduzzjonijiet diversi tiegħu. Ħaġa oħra interessanti hija li xi drabi t-traduttur iżid xi kelma jew tnejn biex jiċċara s-sens, u meta jagħmel hekk juża l-korsiv. Għandna napprezzaw li Falzon fehem l-importanza li t-traduzzjoni tal-Bibbja trid tkun fi kliem li jifhmu kulħadd. U dan huwa dak li pprova jagħmel. l-aċċent Traduzzjoni bil-Latin Traduzzjoni bil-Malti http://www.bibbiaedu.it Sena tal-pubblikazzjoni Dich il hagira li ma riedu Il bennejja f’dakka ’l coll: Ras ix-xeuca bilgiri saret Tahchem collox hia ucoll. Il-ġebla li sebqu l-benneja saret ras il-kantuniera. L-Għaqda Biblika Il-ġebla li warrbu l-bennejja saret il-ġebla tax-xewka. Il-ħaġra li rmew il-bennejja saret ras il-għareb. L-edizzjoni tal-MUSEUM, 1990 Il-ħaġra li rmew il-bennejja saret ras ix-xewka. L-edizzjoni tal-MUSEUM, 1995 Il-verżjoni elettronika tal-Bibbja li hemm fuq Laikos.org Il-ġebla li warrbu l-bennejja saret il-ġebla tax-xewka. Ħajr lil Ivan Said għal din it-tabella * F’ċerti edizzjonijiet dan is-Salm jidher bħala Salm 118 u f’edizzjonijiet oħra jidher bħala Salm 117. Dan għaliex f’xi edizzjonijiet is-Salmi jingħaddu skont il-Bibbja Lhudija, li mis-Salm 10 sas-Salm 147 hi dejjem wieħed ’il quddiem millverżjoni Griega u mill-Vulgata. Ir-raġuni hi li s-Salm 9 tal-Bibbja Griega, fil-Bibbja Lhudija jinqasam fis-Salmi 9 u 10. Min-naħa l-oħra, is-Salmi 146 u 147 tal-Bibbja Griega jingħaqdu f’Salm wieħed, is-Salm 147 tal-Bibbja Lhudija. F’din il -verżjoni, fl-edizzjoni ta’ Richard Taylor, il-vers jidher bħala l-vers 22 tas-Salm 117, għaliex it-traduttur qaleb millVulgata Latina. ** Fl-artiklu Protestant Bible translation into Maltese: The Book of Psalms 1919-1926 (Journal of Maltese Studies, ilĦarġa Nru 15 tal-1983, pp. 3-13), Mons. Karm Sant jagħti ħafna eżempji oħra mit-traduzzjoni tas-Salmi ta’ Giovanni Falzon u jqabbilhom kemm mat-test sors Taljan ta’ Diodati kif ukoll ma’ traduzzjoni oħra għall-Malti tat-traduttur M. A. Camilleri. Nota dwar l-awtur: Fl-2013, il-Mons. Cachia ħareġ L-Istorja tal-kotba Mqaddsa Maqlubin bil-Malti – b’referenza speċjali għall-Ewwel Traduzzjoni tas-Salmi. Fih insibu, fost affarijiet oħra, studju tal-vokabularju tal-Ktieb tas-Salmi tarRev. Mikiel Anġ Camilleri (1845-1847), eks saċerdot Kattoliku li ngħaqad mal-Knisja Anglikana. Fi Frar tal-2016 ħareġ edizzjoni ġdida tal-Lexicon, id-dizzjunarju Malti-Latin-Taljan li Mikiel Anton Vassalli ħareġ fl1796. l-aċċent L-aħħar rettifiki ortografija Franċiża L-idea għal dan l-artiklu [...] ġejja mill-ħsieb tiegħi li rreżistenza lejn rettifiki fil-lingwa miktuba [...] tonqos, ladarba wieħed jesponi ruħu anki għal dak li jiġri f’lingwi differenti. ull riforma fl-ortografija ta’ lingwa, jew imqar rettifika tagħha, żgur u mhux forsi toħloq polemiki kbar. Filkuntest tal-Malti, din ir-reżistenza diġà rajnieha meta l-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti ħareġ id-deċiżjonijiet tiegħu fl-2008, u ilna minn dak iż-żmien naqraw diversi dibattiti fuq il-midja soċjali rigward deċiżjonijiet u rettifiki li jolqtu l-lingwa tagħna. Il-kwistjoni tal-kliem li dieħel fil-Malti mill-Ingliż ilha tħassibna, għax daqskemm insibuha faċli biex, aħna u nitħaddtu, induru mill-ewwel għal xi kelma bl-Ingliż, daqstant ieħor neħlu meta niġu biex niktbuha. Ftit xhur ilu l-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti ppreżenta l-proposti tiegħu għall-kitba ta’ kliem bħal dan, u qed jerġa’ jikkonsulta mal-pubbliku ġenerali qabel jippubblikahom. Ta’ min wieħed jgħid li dawn ir-rettifiki mhumiex xi ħliqa riċenti. Ħafna kienu dawk li ma kellhomx l-iċken idea li kienu ġew deċiżi 26 sena ilu. Fil-fatt kien l-24 ta’ Ottubru 1989 meta l-Prim Ministru Franċiż, Michel Rocard, talab lill-Conseil supérieur de la langue française biex iressaq proposti bl-għan li jelimina l-inċertezzi u l-kuntradizzjonijiet li kienu żviluppaw fil-lingwa ta’ Molière. Kmieni din is-sena kienu r-rettifiki flortografija Franċiża li qajmu rivoluzzjoni sħiħa fuq il-midja soċjali. Il-puristi lingwistiċi Franċiżi u anke l-pubbliku ġenerali esprimew ir-rabja tagħhom meta tħabbar li madwar 2,000 kelma ntlaqtu mit-tibdil. Bħalma sikwit jiġri fuq il-midja soċjali, ġew iċċirkolati ineżattezzi li komplew jallarmaw lill-pubbliku għalxejn, bħal pereżempju li kienu se jtajru minn fuq ras il-Franċiżi dak il-kappell ċkejken li tant hu għal qalbhom, l-aċċent circonflexe. F’kemm ili ngħidlek ingħaqdu eluf fil-kampanja #JeSuisCirconflexe. l-aċċent “laisser”, il-kliem missellef, il-kliem kompost u ċerti anomaliji fil-lingwa. Minħabba l-fatt li ma kinux ta’ natura obbligatorja, dawn irrettifiki ntesew sakemm fl-aħħar l-edituri talkotba edukattivi ddeċidew li jimplimentawhom fis-sena skolastika 2016. L-idea għal dan l-artiklu dwar ir-riforma ortografika li għadha kif ġiet implimentata filkaż tal-Franċiż ġejja mill-ħsieb tiegħi li rreżistenza lejn rettifiki fil-lingwa miktuba, tkun liema tkun din il-lingwa, tonqos ladarba wieħed jesponi ruħu anki għal dak li jiġri f’lingwi differenti. Ħafna drabi, id-diffikultajiet li niltaqgħu magħhom f’lingwa partikulari ma jkunux jitbiegħdu ħafna minn dawk preżenti f’lingwi oħrajn. Fil-bqija ta’ dan l-artiklu se nagħti ħarsa ġenerali u fil-qosor lejn ir-rettifiki ewlenin li saru fl-ortografija u nippreżentalkom xi ftit eżempji u eċċezzjonijiet. Ir-rettifiki msemmija hawn isfel mhumiex eżawrjenti (fir-rapport tal-Conseil supérieur tad-19 ta’ Ġunju 19901 wieħed isib ir-rettifiki u r-regoli kollha fid-dettall). Is-sing fin-numri: in-numri kollha jingħaqdu b’sing, kemm jekk ikunu taħt kif ukoll ᾽il fuq minn mija (qabel, in-numri taħt il-mija biss kienu jingħaqdu b’sing). ortografija antika ortografija ġdida Il-plural ta’ kliem magħqud b’sing: meta ttip ta’ kliem bħal eż. “pèse-lettre” (verb+nom) u “sans-abri” (prepożizzjoni+nom) jitqiegħed fil-plural, huwa t-tieni element tal-kelma li jieħu l-plural. Il-kliem magħqud li jinkiteb b’ittra kapitali (pereżempju “des prie-Dieu”) u l-kliem magħqud li għandu l-artiklu (pereżempju “des trompe-l’oeil”) ma jiħdux ilplural. ortografija ġdida L-aċċent circonflexe: dan l-aċċent jinżamm fuq l-ittri a, e, o, iżda mhuwiex obbligatorju fuq l-ittri i, u. Madankollu, l-aċċent jibqa’ filverbi kkonjugati fil-passé simple u fissubjonctif (pereżempju “nous suivîmes”, “qu’il suivît”), fin-nomi proprji li ilhom jinkitbu b’dan l-aċċent (pereżempju “Nîmes”) u meta jkun bżonjuż biex issir distinzjoni bejn żewġ kelmiet (pereżempju “jeune/jeûne”, “mur/ mûr”) ortografija ġdida L-aċċent tréma: dan l-aċċent jitpoġġa fuq il- l-aċċent vokali u minflok il-vokali e fil-kliem li għandu l-elementi -güe u -güi peress li hija l-vokali u li għandha l-aċċent fuqha. Barra minn hekk, laċċent tréma żdied f’ċertu kliem. L-aċċent grave: se jintuża l-aċċent grave, ortografija antika ortografija ġdida pjuttost milli l-aċċent aigue, f’ċertu kliem partikolari, u fil-futur u fil-conditionnel talverbi li jiġu kkonjugati fuq il-mudell ta’ “céder”. Il-verbi li jispiċċaw b’-eler, -eter: dawn ilortografija antika ortografija ġdida verbi jiġu kkonjugati fuq il-mudell ta’ “peler” jew “acheter”, u n-nomi derivati minnhom li jispiċċaw b’-ment isegwu l-istess mudell bħall-verb. Il-verbi “appeler”, “jeter” u l-verbi li joħorġu minn dawn it-tnejn (pereżempju “rappeler”, “interpeler”, eċċ.) huma eċċezzjonijiet. Il-partiċipju passiv tal-verb “laisser”: il- partiċipju passiv tal-verb “laisser” segwit minn verb fl-infinittiv jibqa’ l-istess fil-każijiet kollha. Il-kliem missellef: il-kliem li ġej minn lingwi ortografija antika ortografija ġdida oħra jifforma l-plural bl-istess mod bħall-kliem Franċiż u jieħu l-aċċent skont ir-regoli li japplikaw għall-kliem Franċiż. Il-kliem li jispiċċa b’s, x u z ma jiħux plural. Il-kliem kompost: il-kliem li ġej minn lingwa ortografija antika ortografija ġdida des jazzmen des jazzmans oħra, il-kliem onomatopejku, il-kliem li jinkludi l-elementi contr(e)- u entr(e)- bħala prefissi, u l-prefissi li ġejjin mil-Latin jew millGrieg u li qatt ma jokkorru weħidhom bħal pereżempju extra-, infra-, intra-, ultra-, hydro-, socio-, u poly- jinkitbu magħqudin bħala kelma waħda mingħajr sing. Anomaliji: tneħħew ċerti anomaliji li ma kinux ortografija antika ortografija ġdida ortografija ġdida l-aċċent konformi mar-regoli ġenerali tal-kitba talFranċiż. Bħala konklużjoni, huwa importanti li jingħad ortografija antika ortografija ġdida li l-ortografija l-ġdida hija rakkomandata iżda fl-ebda każ mhija obbligatorja. Iż-żewġ varjanti huma aċċettati u l-istudenti mhux se jiġu penalizzati jekk jiktbu “oignon” minflok “ognon”. Meta ħareġ bil-proposta, il-Conseil supérieur żamm f’moħħu li mhuwiex faċli taċċetta bidla fl-ortografija wara li tkun ilek għomrok kollu tikteb b’ċertu mod. Dawn irrettifiki m’għandhomx l-għan li jaqilbu llingwa ta’ taħt fuq, iżda li jżommu l-pass malevoluzzjoni naturali ta’ lingwa ħajja u jiffaċilitaw it-tagħlim tagħha fl-iskejjel. Stephanie Bugeja hi traduttriċi mal-Parlament Ewropew l-aċċent atul is-sena 2016, iddinja ċċelebrat l-400 anniversarju mill-mewt ta’ Shakespeare, li xogħlijietu waslu għand ħafna qarrejja anki permezz tal-arti kważi inviżibbli tattraduzzjoni. Fil-kuntest Malti, ittraduzzjoni tiegħu kellha sehem storiku bħala mezz biex jiġi prodott u trażmess l-għarfien kulturali u artistiku. Żviluppi fid-definizzjoni tat-traduzzjoni Meta nużaw il-kelma “traduzzjoni” ġeneralment ikollna f’moħħna dik li Roman Jakobson isejħilha “translation proper”, jew traduzzjoni “interlingwistika”.1 B’dan wieħed jifhem li t-test tradott ikun viċin kemm jista’ jkun, f’kull aspett, tat-test oriġinali. Fl-istorja tat-traduzzjoni letterarja din iddefinizzjoni ftit li xejn kienet konsistenti. Għaldaqstant wieħed jista’ jitkellem fuq id-distinzjoni bejn it-traduzzjoni “stretta” u dik “libera”. Talaħħar tagħti lok għal stil ta’ xogħol adattiv fejn it-test mira xi ftit jew wisq ma jkunx viċin is-sors. Din l-id ħielsa tat-traduttur tkun ta’ spiss akkumpanjata minn strateġija ta’ domestikazzjoni fejn lintenzjoni tat-traduzzjoni, jew aħjar, tal-adattament, tkun aktar viċin tal-aspettattivi letterarji taludjenza mira milli tat-test sors. Fis-sekli 17 u 18, kienet in-norma tal-ġurnata li dan il-mod ħieles juża t-test sors bħala pjattaforma li fuqha kien jinbena test relatat mal-oriġinal, imma li kulturalment ixaqleb lejn il-gosti tal-udjenza. Filfatt, l-espressjoni les belles infidelles ġiet proprju minn dan l-atteġġament liberu tat-traduzzjoni ta’ testi tal-ġeneru drammatiku fi Franza. L-adattamenti ta’ drammi minn lingwi u kulturi differenti kienu jitqiesu b’mod pożittiv u mhux bħallikieku xi traduzzjoni li awtomatikament ittellef milloriġinal. Imbagħad, fil-Ġermanja tas-seklu 19, il-mudell ta’ x’inhi traduzzjoni valida beda jinbidel. In-normi tat-traduzzjoni bdew jiffukaw l-iktar fuq il-lealtà lejn is-sors. Dan il-fenomenu beda jinfirex fil-bqija tal-Ewropa. l-aċċent Jannar 2017 Xogħlijiet ta’ Shakespeare ippubblikati bil-Malti Is-sena talpubblikazzjoni Isem ix-xogħol bil-Malti Isem ix-xogħol bl-Ingliż It-traduttur malti Il Mercant ta Venezia – Raccont storicu irrangiat mit-Tragedia ta W. Shakespeare u maklub ghal Malti minn Giuseppe Cumbo Giulietta u Romeo: raccont ta cbira imhabba ta William Shakespeare Ġulju Ċesri Ħamlet Romeo u Ġuljetta Il-Merkant ta’ Venezja L-Imqarba Immansata Ħolma ta’ Lejla f’Nofs is-Sajf Il-Kummiedja tal-Iżbalji Hekk Kif Jogħġbok Ġulju Ċesri 12-il sunett ta’ Shakespeare tradotti għall-Malti millIngliż * Makbet qatt ma ġie ppubblikat iżda xxandar fuq ir-Radju tal-Università u ġie kklassifikat fl-ewwel post fit-taqsima kulturali tal-ewwel konkors imniedi mill-Awtorità tax-Xandir f’Ġunju 1995. l-aċċent Id-definizzjoni ta’ traduzzjoni “tajba” qatt ma kienet waħda statika u dejjem iddependiet minn sett ta’ normi li jinbidlu matul iż-żminijiet. Fil-bidu tal-istorja letterarja ta’ pajjiżna, l-idea ta’ traduzzjoni libera kienet aċċettata sew. Illum l-adattamenti radikali ma nqisuhomx traduzzjonijiet validi, imma naċċettawhom bħala passi fi proċessi intersemjotiċi fiċ-ċinema, fuq il-palk, u anki fil-kitba, bħala varjazzjonijiet u influwenzi importanti fl-istorja tal-letteratura u fil-kreattività. Shakespeare maqlub għall-Malti It-traduzzjoni letterarja mill-Ingliż għall-Malti damet ma qabdet art f’pajjiżna minħabba l-prevalenza tal-għarfien tal-lingwa u tal-kultura letterarja Taljana fuq dik Ingliża fost il-Maltin. Iżda dan lgħarfien Taljan qarreb lill-Maltin lejn l-opra lirika Taljana u allura lejn uħud mill-istejjer l-aktar importanti inklużi fil-korp letterarju Shakespearejan. Wieħed mill-kontributuri ewlenin tat-traduzzjoni għall-Malti tax-xogħlijiet ta’ Shakespeare fl-ewwel nofs tas-seklu 20 kien l-awtur, it-traduttur, l-istampatur u l-editur ta’ ġurnal bil-Malti, Giuseppe Cumbo (1884-1948). Fost il-ħafna kotba li kiteb, qaleb, stampa u ppubblika hu stess naraw is-sensiela l’imfahhra collezioni – Il cotba ta l’opri li s-sitt ktieb tagħha huwa Otello – Raccont Popolari, eżempju elokwenti tal-influss operistiku Shakespearejan fuq it-traduzzjoni Maltija, ippubblikata fi proża narrattiva fl-1924.2 Giuseppe Cumbo u tlieta mill-pubblikazzjonijiet tiegħu Sena wara, fl-1925, tana Amleto – Grajja tal Princep tad-Danimarca, filwaqt li fl-1929 ippubblika Il Mercant ta’ Venezia – Raccont Storicu irrangiat mit-Tragedia ta’ W. Shakespeare. Fl-1938 Cumbo xandar Giulietta u Romeo – Raccont ta cbira imhabba ta William Shakespeare. Cumbo qaleb it-tliet xogħlijiet fi proża narrattiva. L-istorja ta’ Otello kienet diġà dehret f’Otello – rumanz mill’isbah mictub ghal poplu li ħareġ fl-1893. Bl-ebda mod ma nistgħu nsejħulu traduzzjoni tat-traġedja Shakespearejana peress li sa mill-qoxra l-awtur anonimu jgħidilna li kien meħud minn ktieb Taljan. Minkejja dan, fid-daħla l-awtur anonimu jurina b’mod ċar li hu konxju tad-dramm ta’ Shakespeare: “Din il-ġrajja ġiet miktuba għall-ewwel darba bit-Taljan minn Geraldo Cintio, imbagħad minn Shakespeare … taħt għamla ta’ dramm”. L-istess awtur jgħidilna li dan id-dramm inkiteb mill-ġdid minn poeta Taljan u mmużikat minn Rossini u li fi żmienu reġa’ nkiteb mill-poeta Boito u mmużikat minn Verdi. l-aċċent “Jidher li Shakespeare huwa wieħed mill-aktar awturi Ingliżi li ħalla impatt qawwi fil-kitba ta’ Cumbo,” jikteb Kenneth Attard. “X’aktarx dan ġej mill-fatt li d-drammi ta’ Shakespeare jippreżentaw kontenut li minnu nnifsu jappella għall-gosti tal-massa ladarba magħġun b’ingredjenti bħall-għira, ilmibegħda, il-qerq, il-kumplott u l-ambizzjoni.” Iżda t-traduzzjonijiet ta’ Shakespeare bil-Malti ma bdewx ma’ Cumbo. Fl-1907 naraw żewġ adattamenti fi proża drammatika: Amleto – Princep tad-Danimarca b-6 atti ta W Shakespeare – Traduzioni ta Carmelo Grima u Otello Jeu l’Isued ta Venezia – Dramm Imkassam fi prologu u hames atti – Riduzioni ta Giuseppe Bartoli. F’tal-aħħar naqraw li dan id-dramm ittella’ għall-ewwel darba fit-Teatru Vittoria f’Tas-Sliema fis-26 ta’ Frar 1905 mill-Compagnia Libertà. It-traġedja ta’ Macbeth inqalbet mill-anqas tliet darbiet: fl-1974 minn F. X. Mangion, fl-1996 minn Palma u fl-1997 minn Ġużé Bartolo, iżda l-aħħar tnejn biss ġew ippubblikati fi ktieb. It-traduzzjoni ta’ Mangion ixxandret fuq ir-Radju tal-Università u t-trażmissjoni ġiet ikklassifikata fl-ewwel post fit-taqsima kulturali tal-ewwel konkors imniedi mill-Awtorità tax-Xandir f’Ġunju 1995. Bejn l-1994 u l-1997 Alfred Palma qaleb u ppubblika 12-il biċċa xogħol drammatika ta’ Shakespeare. Dawn jinkludu Romeo u Ġuljetta fl-1994, Ġulju Ċesri fl-1997 (tradotta wkoll minn Valentin Barbara u ppubblikata fl-1970) u Ħamlet fl-1997 (li nqalbet ukoll minn Bartolo fl-1971). l-aċċent Is-sunett nru 81 ta’ William Shakespeare L-oriġinali ta’ Shakespeare (fi Vendler p. 360) It-traduzzjoni ta’ Oliver Friggieri It-traduzzjoni ta’ Alfred Palma Jew jien se ngħix, niktiblek lepitaffju, Jew inti tibqa’ kif jien fl-art nitmermer; Minn hemm il-mewt tifkirtek le ma tieħu, Għalkemm kull parti fija tkun minsija. Minn dak in-nhar ismek se jgħix għal dejjem, Għalkemm, la mort, ikolli mmut għad-dinja; L-art tista’ troddli biss qabar komuni, Met’int, midfuna, f’ħars in-nies se toqgħod. Ikun il-mafkar tiegħek vrusi ħelwa, Li għad jaqraw għajnejn li mhux mitwielda; Se jgħixu ħajtek ilsna li għad jiġu, Meta l-maħluqa ta’ din l-art imutu; Int xorta tgħix (f’saħħitha l-pinna tiegħi) Fejn nifs iniffes,  anki f’ħalq in-nies. Jew se ngħix jien nagħmillek epitafiju, Jew int meta fit-trab inkun nitherra; Minn issa l-Mewt ma tisraqx tifkiritek, Għadilli kollox tiegħi għad jintnesa. Minn issa ismek se jkun immortali, U jiena, darba tlaqt, immut għaddinja: L-art tista’ troddli biss qabar komuni, Meťinti f’wieħed jiġbed l-għajn titqiegħed, Ikunu l-mafkar tiegħek dal-vrus ħlejja, L’ għad spiss jaqraw għajnejn għad mhux maħluqa; U ilsna li għad jiġu għad iqawlu, Meta min jgħix illum ikun ġa mejjet; Int tibqa’ tgħix  daqshekk qawwija pinnti  Fejn l-aktar ħaj in-nifs, fuq fomm ilbniedem. Bis-saħħa tat-traduzzjonijiet ta’ Palma, il-kumpanija teatrali Talenti, immexxija mid-direttur tagħha Mario Micallef daħħlet lil Shakespeare bil-Malti fit-Teatru Manoel meta fil-bidu ta’ dan is-seklu tellgħet 10 xogħlijiet ta’ Shakespeare bil-Malti, xogħol wieħed kull sena. “Id-drammi bdejt niktibhom fl-1993, u bdejt b’Romeo u Ġuljetta,” qalilna Palma f’email li bagħtilna bħala parti minn din ir-riċerka għal dan l-artiklu. “It-tnax-il dramm ippubblikajthom kollha spejjeż tiegħi, u peress li kont qed intella’ ħafna dejn, u ma sibt għajnuna finanzjarja mingħand ħadd, kelli nieqaf nippubblika, iżda bqajt għaddej bit-traduzzjonijiet xorta waħda, u s-26 dramm li kien baqa’ lestejthom kollha. Iżda kollha qegħdin ittajpjati jew manuskritti.” Palma qaleb u ppubblika s-sunetti kollha ta’ Shakespeare fl-2010. Palma kompla jgħidilna li “xi xhur ilu bdejt indaħħalhom fil-kompjuter. U bdejt bin-Nisa Ferrieħa ta’ Windsor. Jekk Alla jagħtini s-saħħa, intellagħhom bil-mod wieħed wieħed fuq il-kompjuter. l-aċċent dawk ittajpjati għandi: Othello, Il-Ġrajja taxXitwa, Ħafna Frattarija Għalxejn, Coriolanus, Iż-Żewġ Ġentlomi ta’ Verona, Ħidmet lImħabba Mitlufa, Kollu sew li Jintemm Sew, Miżura għal Miżura u In-Nisa Ferrieħa ta’ Windsor ... Il-ħidma fuq Shakespeare temmejtha fl-2013; jiġifieri ttraduċejt dawn iddrammi fuq medda ta’ madwar 10 snin.” Palma qalilna wkoll li wasal biex jippubblika In-Nisa Ferrieħa ta’ Windsor. Il-valur multiplu tat-traduzzjoni mhux biss jippermettilna nħarsu verament mill-qrib lejn ix-xogħlijiet minn lingwi u tradizzjonijiet oħra, iżda jiggarantixxi s-sopravivenza tax-xogħlijiet u l-influwenza tagħhom matul is-sekli, u jagħni l-letteraturi diversi. Ma teżistix xhieda aħjar għal dan mill-kitbiet ta’ Shakespeare li miet 400 sena ilu, u li xogħlijietu għadhom jilħquna anke permezz tat-traduzzjoni. Amleto – Princep tad-Danimarca – Tragedia b-6 Atti ta’ W Shakespeare, Stampat għand Caruana, l-Imsida, 1907. Ivan Said hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Giuseppe Cumbo u r-rumanz talfaxxikli. Teżi tal-BA (Unuri) Malti, LUniversità ta’ Malta, 1995. Giulietta u Romeo – Raccont ta cbira imhabba ta William Shakespeare, Stamperija San Paolo, 1938. Il Mercant ta’ Venezia – Raccont Storicu irrangiat mit-Tragedia ta’ W. Shakespeare u maqlub ghal Maltin minn Giuseppe Cumbo, San Paolo, 1929. 12-il sunett ta’ Shakespeare tradotti għall-Malti mill-Ingliż li dehru f’William Clare Vassallo tgħallem it-teorija tat-traduzzjoni fidDipartiment tal-Istudji tat-Traduzzjoni, l-Università ta’ Malta Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin: Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor millkontenut tiegħu.