Kollox Huwa Ħażen L-uġigħ jew id-disprament li jitwieled mill-passjonijiet u mill-illużjonijiet il-kbar jew minn kwalsijasi żvintura tal-ħajja, ma joqgħodx ħdejn is-sens t'għatqien li jitwieled mill-iżgurizza u mis-sens mikbus tan-nullità ta' kull ħaġa, u mill-impossibbiltà li nkunu hienja f'did-dinja, u mill-immensità tal-baħħ illi ġġarrab fir-ruħ. L-iżvintuti, sew dawk mistħajla u sew dawk tassewwa, abbli jwassluna wkoll biex nitwebblu bix-xewqa tal-mewt. Għandu mnejn joqtluna wkoll, iżda daka l-uġigħ fih ferm iżjed ħajja, anzi, fil-biċċa l-kbita jitnissel mill-istħajjil u mill-passjoni, ikun imfawwat bil-ħajja, iżda dak l-uġigħ l-ieħor li qiegħed insemmi hawnhekk huwa kollu mewt; u dik il-medeżma mewt li titkewwen wnnz/ib mill-iżvintuti hija ħaġa iżjed ħajja, mentti l-oħra hija iktat sepulktali, bla aġit, bla taħrik, bla ħeġġa, u kważi mingħajr uġigħ: pjuttost tiġi b'tgħakkis bla qies u b'affann li jixbah ħafna 'l ħsus li jinħeja mill-bżiegħ mill-iħirsa fi żmien iż-żgħotija jew mill-ħsieb tal-infern. Din il-kundizzjoni tar-ruħ hija l- effett tal-ogħla żvintuti reali, u ta' ftuħ makbtra li dari kienet kollha immaġinazzjoni u mbagħad tneżżgħet minnha ħuta, u anke l-effett ta' ħajja li tidher biċ-ċar tant hekk nulla u monotona, li ġġib il-frugħa ta' kulma hawn xi ħaġa sensibbli u tanġibbli; u dan għaliex din ma tibqax mogħnija bil-varjetà tikka tal-illużjonijiet li l-ħanina natura tqiegħed kuljum quddiema biex tostor minna dil-evidenza fatali u sensibbli. U għaldaqstant, għadd illi dil-kundizzjoni tar-ruħ hija taġonevolissma, anzi l-iktar raġonevoli minn kollha, u anke jekk stess dina hija kuntratjissma — anzi l-iktar waħda espliċitament kuntrarja — għan-natuta, nafu biss b'xi ftit proxxmi li ġartbuha, bħal Tasso. Jgħidu li l-hena tal-bniedem ma tinsab qatt batta mill-verità. Hekk donnu, għaliex liem hena tista' qatt tinstab f'xi ħaġa falzaż Mela allura dan kif, jekk inhu vetu li d-dinja ssus wara l-hena, il-verità xejn ma fiha għaxqa' Intant jiena ngħid illi l-hena tinsab fl-injoranza tal-verità. U dan, appuntu, għax id-dinja ssus wata l-hena, u għax in-natuta lill-bniedem għamlitu hieni. Issa din għamlitu wkoll injorant, bħall-annimali l-oħta. Allura bilfors kellha tagħmlu kiebi, bħall-ħlejjaq l-oħta; allura l-bniedem kiebi minn qaddisu (u saftattant il-ħlejjaq l-oħra minn qaddishom hienja); allura ħtieġ li jgħaddu bosta u bosta sekli għalbiex il-bniedem iseħħlu jikseb dan il-għan kumplimentari, anzi massimu, tal-eżistenza, voldieri l- hena (ġaladarba 'qas issa ma wasalna għall-għarfien sħiħ tal-verità); mela alluta l-popli l-antiki bilfors kellhom ikunu kiebja; allura huma hekk ukoll il-popli mhux kolti kollha tal-lum; allura mela bilfors li kiebja aħna wkoll, kaġun tal-parti li jonqosna mill-għatfien tal-vetità. Safrattant il-kwien kollha (qed nitreferi għall-ġeneti u mhux għall-individwi) ħatġu perfetti fil-ġenetu tagħhom minn idejn in-natura. U fit-tigward tal-individwu l-perfezzjoni tikkonsisti fil-hena, u fil- korrispondenza retta mal-ordni regolari tal-ħwejjeġ f'kull rigwatd ieħot. Iżda aħna dina l-ordni nqisuha mod, u n-natuta tqisha mod ieħor. Aħna b'mod xejn kumpatibbli mal-injoranza: in-natura b'mod xejn kumpatibbli max-xjenza. U kemm-il darba huwa assolutament minnu li n-natuta tiedet l-hena tal- kwien kollha, u dejjem jekk nissoponu li kwantu l-bniedem tabtet dan l- għan tagħha mal-għarfien tal-vetità, għaliex, immela, satret il-vetità b'tant teqqa li 'qas sekli u sekli ma bbastaw biex niskopruha' Mhuwiex nuqqas otganiku, fundamentali u tadikali dan Mhuwiex konttadizzjoni fis- sistema/ X'biċċa hi din li 'l dak l-uniku mezz li jikseb dik li hija stess tiedet fuq kollox u żammitha b'fini aħħatija — voldieri l-hena — għamlitu tant u tant diffiċliż U l-iżjed il-hena tal-bniedem, li bid-dieher jinsab fuq l-ewwel skaluna tal-ordni regolari tal-ħwejjeġ t'hawn isfel Dan kif satmet b'kull xorta ta' xkiel lil dik l-istess ħaġa li kienet qiegħda tfittex' Sewwa għamel il-bniedem li ħa postu fuq l-ewwel skaluna, u fuqha kien joqgħod ukoll anke kieku baqa' fl-istat natutali li aħna ngħodduh bi brutali; li ma messux għamel, madankollu, kien li mar intasab fotdni oħta u żamm tuħu b'pafti minn kategotija battanija, u li sejjes id-dinjità tiegħu mhux f'li jispikka fuq il-kwien kollha, bħalma xotta waħda kieku kien jagħmel, iżda f'li jqiegħed tuħu għalkollox 'l batta mill-isfera tagħhom, u f'li jirregola ruħu bi twiegel appatti u indipendenti mil-liġijiet universali tan-natuta. Kollox huwa ħażen. Voldieri kulma hu, huwa ħażin; kull ħaġa li teżisti hija ħażen; kull ħaġa teżisti b'fini ħażina; l-eżistenza hija ħażen u msawta għall-ħażen; il-fini tal-univers huwa l-ħażen; l-ordni u l-istat, il-liġijiet, l- andament natutali tal-univers mhuma xejn għajr ħażen, dawn ma jsusu wata xejn għajt il-ħażen. Ma hemm xejn tajjeb ħlief in-non-essti; ma hemm xejn sewwa ħlief dak li ma jeżistix; il-ħwejjeġ li mhumiex ħwejjeġ: il-ħwejjeġ kollha huma malinni. Kulma jeżisti; il-kumpless tal-bosta dinjiet li jeżistu; l-univers mhuwiex ħlief żelluma, nikta fil-metafiżika. L- eżistenza, min-natura u l-essenza proprja u ġenerali tagħha, hija impetfezzjoni, irtegolatità, mostrożità. Iżda din l-imperfezzjoni hija ħaġa ċkejkuna, tassew nikta, għax id-dinjiet kollha li jeżistu, hemm kemm hemm minnhom u kbar kemm huma kbat, ġaladarba żgur mhumiex infiniti la fil-għadd u 'qas fid-daqs, għaldaqstant huma infinitament żgħat apparagun ma' dak illi jista' jkun l-univers kieku dan kellu jkun infinit; u kulma jeżisti huwa infinitament żgħir appatagun mal-veta infinità, għall- mod tal-kelma, man-non-eżistenti, max-xejn. Din is-sistema, anke jekk triegħex l-ideat tagħna li skonthom il-fini ma jista' jkun xejn għajt it- tjieba, abbli hija iktar ta' min jiddefendiha minn dawk ta' Leibnitz, ta' Pope eċċ. fejn kollox huwa tajjeb. M'iniex ser nazzarda, madankollu, inġebbidha biex ngħid li l-univers attwali huwa l-agħar wieħed mill- universi kollha possibbli, biex b'hekk inkun bdilt l-ottimiżmu mal- pessimiżmu. Min jista' qatt ikun jafhom il-limiti tal-possibbiltà Il-ħaġa ċerta u xejn taċ-ċajt hija li l-eżistenza hija ħażen għall-partijiet kollha li jsawru l-univers. Għaldaqstant tassew iebsa tissoponi li din mhix ħażen ukoll għall-univets kollu, u saħansitra iktar iebsa toħloq, kif jagħmlu l-filosfi, des mwalhems de chaqne ċire un bonbemr general — 'il- kuntentizza ġenetali mill-iżvintuti ta' kull essti' (Voltaite, Epifre sur k disastre de Lisbonne. Ma tintthiem xejn kif mill-għawġ tal-individwi kollha kemm huma bla eċċezzjoni jista' qatt joħroġ it-tajjeb univetsali; kif mill- għaqda u mill-kumpless ta' tant diżgrazzji u xejn iktat jista' qatt joħroġ xi tajjeb. Dan joħtoġ fid-dieher meta naraw illi kull ħaġa bil-mod tagħha jenħtieġ tbati bilfors u bilfors jenħtieġ ma tgawdix, għax fis-sens strett tal-kelma l-pjaċit ma jeżistix. U ladarba dan huwa minnu, kif nistgħu mbagħad ma ngħidux illi l-eżistenza fiha nfisha hija ħażen Mhux biss il-bnedmin individwali, iżda l-ġeneru uman kien u dejjem set ikun ta' bilfors kiebi. Mhux biss il-ġeneru uman iżda l-bhejjem kollha. Mhux biss il-bhejjem iżda l-kwien kollha l-oħra, bil-mod tagħhom. Mhux l-individwi, iżda l-ispeċijiet, il-ġeneti, it-renji, il-globi, is-sistemi, id- dinjiet. Idħlu fi ġnien kollu pjanti, ħaxix u fjuri. Ikun kemm ikun sabiħ. Anke fl- aktar staġun ħlejju tas-sena. 'Qas tkunu tistgħu tħarsu mkien fejn ma ssibux tbatija. Dik il-familja ta' veġetazzjoni, waħda ftit u l-oħra wisq, tkun kollha fi stat ta' sovffrance. Hawnhekk, dik il-warda qed titkagħbar mix-xemx li tatha l-ħajja, titkemmex, titgħaxxex, tidbiel… Hemmhekk, dak il-ġilju jisfa' metdugħ bl-aħrax minn xi naħla, fl-iżjed pattijiet sensibbli u vitali. L-għasel bnin ma jsirx minn naħal bieżel, siebet, twajjeb u virtwuż mingħajr tutmenti jwaħħxu fuq dawka l-fibri tant fraġli, mingħajr dika l-ħerba qalila mill-fjorellini teneri. Dik is-siġra miżgħuda b'setbut nemel, l-oħra bix-xagħat, bin-nemus, bil-bebbux, biż- żnażan; din misluħa f'qoxtitha u maħquta mill-arja jew mix-xemx li tinfdilha l-pjaga; l-oħra miġruħa fiz-zokk, jew f'għeruqha; l-oħta kollha weraq xott; l-oħra mnawta, imgettma fil-fjuti; l-oħra mbettna, imnigeża fil-frott. Dik il-pjanta għandha wisq sħana, l-oħra wisq frisk; wisq dawl; wisq dell, wisq umdu, wisq nixfa. Waħda tikktiepa skomda biex tikbet iżda ssib biss ingtoppi u intoppi biex tinfirex; l-oħra ma ssibx ma' xiex tissiegħen, jew tinfileġ u tissielet għalbiex twassal. Fil-ġnien kollu ma ssibx sulamank pjanta waħda f'qagħda ta' saħħa perfetta. Lil hawn, għasluġ jinqasam mit-tiħ jew bil-piż tiegħu stess; lil hemm, naqta fewġa ċċattat fjura, ittajjar magħha xi biċċa minnha, filament, wetqa, xi patti ħajja ta' din jew dik il-pjanta, minnha maqlugħa u mċatrta. Intant int etħilek tgħakkes il-ħxejjex bl-irfis; tisħqu, titħnu, tagħsarlu demmu, taqsmu, toqtlu. Dika x-xebba għaqlija u dħulija timxi, bil-ħlewwa kollha, hija u tnaqqi u taqsam iz-zkuk. Il-ġennien imut, bis-sengħa kollha, jixroħ u jaqta' friegħi sensibbli, b'diftejh, bil-ħadid. Mhemmx xi ngħidu, dawn pjanti ħajjin; uħud għax il-mard tagħhom ma jkunx fatali, oħtajn għaliex anke jekk b'matd terminali, il-pjanti, u daqsinsew il-bhejjem, xotta jistgħu jtulu xi ftit taż-żmien. Xħin nidħlu f'dan il-ġnien dal-ispettaklu tant miktum bil-ħajja jaħjilna ruħna, u għaldaqshekk ikun mingħalina li qegħdin f'xi lok kollu għaxqa. Iżda fis- sew dil-ħajja hija miżera u kiebja. Kull ġnien huwa kważi sptar daqsiex (post ferm iżjed kundannabbli minn ċimiterju), u jekk dawn il-kwien iħossu, jew aħjar li kellhom tabilħaqq iħossu, żgur li għalihom in-non- essti jkun bil-wisq fetm aħjar mill-essti. Kummentarju Il-Filosfu tax-Xafra Is-silta miġjuba minni hawnhekk hija misluta minn wieħed mill-ikbar dokumenti massiċċi li toffrilna l-istorja letterarja u filosofika tal-Punent: Lo Zibaldone dei Pensieri ta' Giacomo Leopatdi. Bħalma bħala statura letterarja forsi wieħed jista' jaħseb f'Leopatdi bħala l-ekwivalenti Taljan tal-poeta Ingliż Wotdsworth, daqstant ieħor jista' jitqies bħala bħala ħassieb maġġuti tal-istess ''skaluna' ta' xi Jaspets. Iż-Żibaldun huwa t-tutija indiskutibbli tal-ġenju tari ta' Leopatdi. Miktub biss fi żmien sitt snin f'età ferm żagħżugħa, iż-Żibaldun joffrilna mal- etbat elef paġna ta' tiflessjonijiet filosofiċi li jkopru — fost bosta dixxiplini oħrajn — il-fergħat ewlenin kollha tal-istorja kulturali u intellettwali tal-Punent. F'dar-rigwatd dax-xogħol iħabbatha bis-sod, anzi nasal ngħid li ġieli jisboq — xogħlijiet monumentali simili bħat-takkwini ta' Coletidge, id-djarji ta' Dostovevskv jew Kżieb it-Tikdid ta' Pessoa. Din is-silta saljenti miż-Żiba/dun tagħsar fiha l-elementi essenzjali kollha tal-viżjoni Leopatdjana: fost oħrajn, pessimiżmu tadikali li jfakkar f'Gtaciàn, We/tanschanmmng anti-Hegeljana li spiss toqrob ħafna lejn dik ta' Schopenhauet, disprezz eżistenzjali bil-ħajja inġenetali la Kierkegaard jew Ciotan u anti-nataliżmu stil Zapffe li kapaċi jġoġġina fi djalogu mal- ilmenti anti-ċiviltà ta' Freud. U dana kollu, tetġa', jaħbat għalina bla wisq karezzi bħall-vzarfe/jati skjetti ta' Nietzsche. B'danakollu, jekk Nietzsche huwa l-filosfu tal-martell, Leopardi huwa wkoll, kif turi dis-silta, il-ħassieb tax-xafra. U din tiegħi hija iżjed twissija milli tismija… L-ispazju disponibbli hawnhekk ftit li xejn jippermetti dibattiti Soktatiċi ma' dis-silta. B'danakollu nistieden lill-qarrejja jżommu f'moħħhom daż- żewġ għeltijiet li spiss laqtuni fiż-Żiba/dun: l-ewwel nett, bħala poeta pjuttost Lukrezjan Leopatdi m'huwiex biss psikologu penetranti tad- disprament uman iżda wkoll l-iktar paladin akkanit tiegħu. Mhux ta' b'xejn, allura, li kien il-mimmi t'għajnejn Schopenhauet, li saħansitra tefgħu fl-istess keffa ta' Bvron. Mhux ta' b'xejn lanqas li kien ukoll il- wens tal-poeta Karmenu Vassallo. It-tieni nett, f'Leopatdi d-disprament mhux sempliċement stqattija suġġettiva tal-qagħda ġewwiena tiegħu, iżda l-isfond kożmiku ta' kollox u t-telos tal-kundizzjoni umana u tad-dinja: iktar mal-ħwejjeġ jidhru ''kiebja' iktar ikunu qegħdin jiżvelaw il-fini vera u n-natura essenzjali tagħhom. Kemm dan kollu huwa minnu jibqa' diskutibbli daqs kwistjonijiet filosofiċi jaħarqu oħrajn bħal dawk tal-eżistenza t'Alla jew tad- duwaliżmu ontoloġiku ta' Descartres. Ngħid għalija, f'dar-rigward inżomm amment tal-prinċipju Etmetiku li jgħid li kull vetità hija biss nofs-verità, u għaldaqstant, skont it-tegola tal-polatità, bilfors li f'dan kollu jrid ikun hemm ukoll ix-xaqliba l-oħta. Schopenhauer kien tal-fehma li kulħadd jgħodd il-limiti tal-vista tiegħu bħala l-limiti tad-dinja. Leopardi huwa xempju idoneu ta' din-non sequitur. 'Far, far, indeed, stretch, in distance, out Vistasl How much is still to be disentangled, freedl' Hekk kien kiteb Whitman. Minkejja Leopatdi, hekk nemmen jien ukoll.