Ħarġa nru 10 Ottubru 2013 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea jiggradwa mill-għ u l-h, konsonanti storiċi fanali tal-qedem ta’ lsienna imma li sikwit jintużaw bħala l-pretesti għaż-żebliħ tal-Malti. WERREJ Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • Ftit noti dwar l-ie • Il-Malti, ir-riżorsi diġitali u t-traduzzjoni • Bil-Kelma t-Tajba Kelma b’kelma: It-terminoloġija • Il-minuri: inneħħuhom, inċaqilquhom jew nittrasferuhom? Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra • Il-Malti u x-xandir: Intervista ma’ Reno Bugeja 15 • Iż-żjara f’Malta bħala parti mill-VTS (Mejju 2013) • Xi jmut mal-ilsna li jgħosfru? in l-għaxar ħarġa tqarribna lejn l-għaxar sena tal-Malti fl-UE u sservina ta’ riflessjoni dwar din l-esperjenza storika. Lil hinn mir-retorika vaga, żminijietna jimponulna li nistħarrġu fejn mar tassew ilMalti f’dawn l-aħħar snin. In-natura sui generis tal-esperjenza Maltija sikwit tnissel kritika u oġġezzjonijiet għall-preżenza ta’ lsienna fis-servizz lingwistiku tal-UE, u jista’ jkun li l-missjoni lingwistika tagħna f’istituzzjoni politika hija wkoll li nuru biċ-ċar il-valur miżjud li trodd l-attività tagħna. l-aċċent jaf ikun mezz biex lill-Malti nagħtuh valur funzjonali, u mmexxuh lill hinn milliskemi, xorta waħda essenzjali, tal-identità u ddemokrazija għal waħda li tikkwantifika l-eżiti għalhekk għandu konkreti. Xogħolna L-ortografija, kif naraw mill-artiklu ta’ Mark Amaira u mill-kontribut regolari tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, hi essenzjali daqs il-knatan imqegħdin sewwa biex tibda tibni dar. Bħala tradutturi ta’ kontenut politiku u legali, importanti li wieħed jara kif il-lingwa sejra tesprimi l-kunċett ġuridiku bl-aħjar mod. L-artikli dwar id-definizzjoni legali talmoviment tal-minuri, id-differenza bejn konfini u fruntieri, u l-kunċetti ta’ review u revision u kif jinġiebu fil-Malti, huma eżempji ta’ dak li jħabbat wiċċu magħhom ta’ kuljum it-traduttur. Ħidmietna rridu niġġustifikawha dejjem b’aktar konkretezza. Nistgħu nsemmu, nagħtu każ, li l-bażi dejta terminoloġika tal-IATE illum fiha mal-40,000 terminu bil-Malti. Anki f’Malta, hemm min qed iħabrek lejn għan bħal dan, bħalma jurina l-artiklu ta’ Albert Gatt dwar il-korpus diġitali tal-ilsien Malti. U dan ix-xogħol jista’ jiġi rreklamat bil-kuntatti li nagħmlu mal-partijiet interessati f’Malta, bħal fil-każ taż-żjara tal-Visiting Translator Scheme, li nsibu rendikont tal-aħħar waħda li saret f’Malta minn Louise Vella. Artikli oħra li jmissu realtajiet konkreti huma l-intervista ta’ Tony Gaffiero lill-Kap talAħbarijiet tal-PBS dwar l-użu tal-Malti fixxandir; u s-sensiela dwar tradutturi Maltin, fejn Ivan Said jagħtina bijografija ta’ Ninu Cremona, u jiskopri aktar dwar inċident marbut mal-użu tal-Malti bejn it-traduttur uffiċjali tal-gvern u s-setgħat taż-żmien! Altru li jgħosfor il-Malti, anki jekk dejjem attenti, kif naraw mill-artiklu ta’ Alan Delia dwar illingwi fil-periklu tal-estinzjoni u t-telf katastrofiku ta’ għarfien u memorja uniċi! Il-Bord Editorjali 1 l-aċċent Il-lingwa miktuba u mitħaddta Innota li niktbu: Ftit noti dwar l-ie Mark Amaira L-ie, għalkemm inqisuha vokali għaliha, fonoloġikament hi vokali i twila. F’termini sempliċi, fil-Malti l-ħoss «i» jista’ jinstema’ bi tliet modi differenti: i qasira eż: mitt, i twila li ħafna drabi tinkiteb b'ie eż: miet. i twila b'doża tal-konsonanti dgħajfa eż: mit, jew bħal bħal u fuq il-mudell ta’ 2. niktbu Qabbel: jien ridt, inti trid u hu ried. Billi s-sillaba f’kelma bl-ie, tkun is-sillaba aċċentata (bl-enfasi fuqha), malli l-aċċent jimxi fuq sillaba oħra fl-istess kelma, il-vokali ta’ din is-sillaba tiqsar; eż bieb biebien Innota li l-aċċent tal-kelma monosillaba qed jimxi lejn tmiem il-kelma. Innota li l-a tiqsar fin-negattiv tal-eżempju mudell u li l-aċċent jimxi fuq is-sillaba talaħħar: sabet Meta fi tmiem il-kelma nehmżu s-suffiss pronominali, ara x’jiġri: jien nistenna Xi eżempji oħrajn li jitilfu l-ie fin-negattiv jew fil-plural: jieqaf ma jiqafx Billi l-ie hi vokali twila, nistgħu nqabbluha sew mal-a twila, jiġifieri mal-vokali fil-verb tal-tielet forma ħares u mhux mal-vokali filverb tal-ewwel forma ħareġ. Innota li malli nehmżu s-suffiss [+ha] malverb, l-a fi tmiemu ssir ie filwaqt li fin-negattiv tal-verb bil-pronom, is-sillaba bl-ie tiqsar u laċċent jimxi lejn l-aħħar tal-kelma. Eċċezzjoni għal dan hu każ bħal kontra għax jidher li z-zokk tiegħu hu «kontr+» jew «kontri+» peress li jieħu l-istess suffissi pronominali ta’ fi, bi, u għal. l-aċċent Għalhekk, billi flok kontrieni ngħidu kontrija flok jeħtiġilna niktbu kontrik jeħtiġilna niktbu kontrina kontriehom jeħtiġilna niktbu kontrihom Fejn jidħlu n-nomi, l-ie nassoċjawha ħażin mal-hekk imsejħa nomi verbali meta niktbu: qliegħ qligħ, uġigħ, smigħ tinbieħ tinbiħ, tisbiħ, tiftix, tifsir u allura tifqigħa, tinġiża, tifsira 5. Agħmel differenza bejn il-verbi nbigħ u nbiegħ. L-ewwel wieħed hu verb attiv talewwel forma fl-ewwel persuna singular imperfett, u l-ieħor hu verb passiv tas-seba’ forma fit-tielet persuna singular maskil perfett. Agħmel differenza wkoll bejn il-verbi bissuffissi mexxini u mexxieni. Flewwel wieħed iljinhemeż pronom [+ni] mal-verb fl-imperattiv «mexxi+», u fl-ieħor ilpronom [+ni] jinhemeż mal-verb fit-tielet persuna singular maskil perfett «mexxa+». Fejn jidħlu l-verbi bl-għerq sħiħ, b’mod ġenerali, l-ie nassoċjawha mal-forom b’vokali twila, jiġifieri: a) it-tielet forma KvKvK, eż: hu biegħed, hi bierket, huma miegħku, b) is-sitt forma tKvKvK, eż: hu tqiegħed, hi twieldet, huma triegħdu, u ċ) id-disa’ forma KKvK forma, eż: hu swied, hi kriehet, huma bliehu. L-ie nassoċjawha mal-verbi dgħajfin neqsin, jiġifieri dawk il-verbi b’konsonanti dgħajfa fin-nofs tal-għerq, eż: hu miet, biegħ, hi ħietet, huma fiequ. Innota li f’dawn il-verbi l-ie tfeġġ biss fit-tielet persuni: huwa, hija u huma. twessiegħ flok twessigħ, tberbiq, tkissir L-ie nassoċjawha tajjeb man-nomi verbali meta nħaddmu xi mudelli partikolari, eż: waqfien, dewmien, telfien, sejbien jew ilmistrieħ, muftieħ, musbieħ, moħriet. L-ie tfeġġ ukoll fejn jidħol il-partiċipju attiv fis-singular maskil u femminil, iżda mhux filplural, minħabba l-istess raġuni ta’ 2. eż ħiereġ, ħierġa, ħerġin miexi, miexja, mexjin mellies, nebbiexa Mark Amaira hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea L-ie hi vokali twila li x’aktarx ġejja mill-a twila tal-Għarbi. Eż. hekk kif bl-Għarbi ngħidu bâb, bil-Malti ngħidu bieb. Bħala regola, l-ie tieħu dejjem l-aċċent primarju u f’kelma nistgħu niktbu ie waħda biss. Għal aktar informazzjoni, ara r-rokna BilKelma t-Tajba, ta’ l-aċċent ħarġa nru 8, paġna 6. l-aċċent Il-Malti, ir-riżorsi diġitali u t-traduzzjoni Albert Gatt ul dawn l-aħħar ftit deċennji, l-istudju tallingwa beda jieħu xejra dejjem iżjed empirika. Ir-riżorsi diġitali għall-istudju tallingwa qed isiru dejjem iżjed ċentrali, kemm f’oqsma akkademiċi li l-għan tagħhom huwa li jiflu l-istruttura u l-funzjoni tal-lingwa minn lenti xjentifika, kif ukoll f’oqsma iżjed prattiċi, ngħidu aħna, it-traduzzjoni. B’mod ġenerali, ir-riżorsi lingwistiċi diġitali jinkludu kwalunkwe għodda li tista’ tiġi pproċessata fuq kompjuter, pereżempju lessiku jew dizzjunarju li jinsab online. Iżda fost liżjed riżorsi fundamentali, hemm dak li jissejjaħ korpus. Korpus huwa kollezzjoni ta’ testi (sew jekk huma miktuba, sew jekk huma traskrizzjonijiet ta’ taħdit), ġeneralment ta’ daqs pjuttost kbir, li wieħed jista’ juża biex ifittex kliem jew frażijiet, kif ukoll sekwenzi ta’ kategoriji grammatikali (pereżempju, sekwenzi differenti ffurmati minn aġġettiv u nom). Il-fatt li lkorpus huwa elettroniku jfisser li t-tfittxija ma ssirx bl-idejn, iżda permezz ta’ programm – mhux daqstant differenti mill-magni tat-tiftix li nużaw biex insibu l-paġni fuq l-internet – li bih jinkisbu riżultati f’temp ta’ sekondi. Fil-każ tal-Malti, f’dawn l-aħħar snin ġie żviluppat korpus imdaqqas, li huwa disponibbli mingħajr ħlas fuq sit tal-internet. Dan liżvilupp huwa l-frott ta’ ħidma li seħħet fi ħdan il-proġett MLRS (Maltese Language Resource Server), kollaborazzjoni bejn l-Istitut talLingwistika u d-Dipartiment tas-Sistemi Intelliġenti tal-Kompjuter fl-Università ta’ Malta. Il-korpus, flimkien ma’ riżorsi oħra, huwa aċċessibbli mill-indirizz http:// mlrs.research.um.edu.mt It-tfittxija fil-korpus tista’ ssir mis-sit stess, kif jidher fl-immaġni ta’ hawn taħt. Fil-fatt, hemm żewġ verżjonijiet tal-korpus.1 L-ewwel verżjoni hija kollezzjoni ta’ madwar 100 miljun kelma, meħuda minn diversi ġeneri; ittieni verżjoni testendi l-ewwel verżjoni għal madwar 125 miljun kelma, u tinkludi annotazzjoni grammatikali, fejn kull kelma, numru jew simbolu f’test għandhom magħhom tabella li tindika l-kategorija grammatikali. B’hekk, apparti d-differenza fid-daqs, it-tieni verżjoni toffri wkoll il-possibbiltà ta’ tfittxija mhux biss ta’ kliem u frażijiet speċifiċi, iżda wkoll ta’ kategoriji (eż. nomi jew aġġettivi) u L-interfaċċa tal-korpus fuq is-sit 1 Magħrufa bħala “MLRS V1.0” u “MLRS V2.0 Beta”; it-tnejn disponibbli mis-sit imsemmi fit-test. l-aċċent sekwenzi ta’ kategoriji. Il-korpus jinkludi testi minn diversi oqsma, kif jidher f’din it-tabella: Qasam Numru ta’ tokens2 Letteratura u Kritika Testi Akkademiċi Testi Reliġjużi Taħditiet Paġni mill-internet (inklużi 6.500.000 blogs u artikli mill-Wikipedia Maltija) Testi oħra Il-kampjuni fit-tieni verżjoni tal-korpus Il-fatt li l-korpus fih kampjuni minn oqsma differenti jfisser li tista’ ssir tfittxija kemm filkollezzjoni sħiħa, kif ukoll f’ġeneri partikolari. Din il-faċilità tista’ tkun utli ferm għal min huwa interessat fil-lingwaġġ użat f’kuntest speċifiku. Wara kollox, fejn jidħol l-użu, ma hemmx “lingwaġġ wieħed” iżda lingwaġġi differenti, li minkejja li għandhom l-istess bażi grammatikali u (forsi) lessikali, hemm differenzi sottili bejniethom, skont ir-regoli talġeneru u l-impatt tal-kuntest li fih tkun qed tintuża l-lingwa. Bħala kelliema nattivi ta’ lingwa, ġeneralment ikollna intuwizzjonijiet pjuttost b’saħħithom dwar kif tintuża l-lingwa tagħna. B’hekk, pereżempju, huwa relattivament faċli li wieħed jiddetermina jekk sentenza hijiex grammatikali jew le. Iżda l-intuwizzjoni mhux dejjem hija ta’ min jafda fiha biss. Kif semmejna iżjed ’il fuq, il-lingwa tintuża f’oqsma differenti ħafna minn xulxin u filwaqt li l-intuwizzjonijiet tagħna jkunu ssawru fil-kuntesti li fihom nitħaddtu u niktbu aħna, dan ma jfissirx li lesperjenza tagħna tal-lingwa hija identika għal dik ta’ ħaddieħor u tapplika għal kull qasam. Esplorazzjoni tat-tifsir: il-kliem ‘żgħir’ u ‘ċkejken’ Minflok ma nipprova nagħti stampa sħiħa talmodi differenti kif jista’ jintuża korpus (li huwa impossibbli fl-ispazju limitat ta’ dan lartiklu), nixtieq nieħu eżempju ta’ mistoqsija tipika li wieħed jista’ jikseb tweġiba pjuttost preċiża għaliha permezz ta’ korpus, mistoqsija li għandha x’taqsam mat-tifsir tal-kliem:3 Parti mill-konkordanza għal żgħir. Iċ-ċrieki ħomor juru l-ħoloq li permezz tagħhom jiġi aċċessat iddokument sħiħ li fih instabet kelma, jew inkella l-kuntest sħiħ li fih instabet okkorrenza tal-kelma 2 Il-kelma token tirreferi għal kwalunkwe sekwenza ta’ simboli li għandha funzjoni unitarja f’test miktub, sew jekk hija kelma, numru, punteġġjatura jew simbolu ieħor. 3 Is-sit tal-korpus jinkludi ħolqa għal dokument dettaljat li jiddeskrivi kif jistgħu jintużaw il-funzjonijiet tal-interfaċċa li qed niddeskrivu hawn. l-aċċent X’differenza hemm bejn il-kliem ‘żgħir’ u ‘ċkejken’? Mod tajjeb ta’ kif niddistingwu t-tifsir ta’ żewġ kelmiet – anke jekk, intuwittivament, huma qrib ħafna ta’ xulxin – huwa billi nagħtu ħarsa lejn l-‘imġiba’ tagħhom, jew aħjar, bħalma ġieli nagħmlu fil-każ tan-nies, x’tip ta’ kumpanija għandhom tendenza jinsabu fiha. F’dan il-każ, dak li għandna bżonn nagħmlu huwa li nħarsu lejn il-kollokazzjonijiet ta’ dawn il-kliem u nqabbluhom flimkien. B’mod ġenerali, kwalunkwe kelma li tinsab ta’ spiss biswit kelma oħra tista’ titqies bħala kollokazzjoni ta’ dik il-kelma. L-ewwel pass irid ikun li nagħmlu tfittxija għaż-żewġ kelmiet fil-korpus. Jekk infittxu lkelma ‘żgħir’ fil-korpus, ir-riżultat huwa konkordanza, lista sħiħa tal-okkorrenzi kollha tal-kelma fil-kuntest li tinsab fiha. Mill-ewwel nistgħu naraw li dil-kelma nsibuha ’l fuq minn 15,000 darba, f’iżjed minn 8,600 dokument. Jekk irridu nesploraw il-konkordanza f’iktar dettall, nistgħu nużaw il-ħoloq kemm taddokument li fih instabet il-kelma, kif ukoll issentenza sħiħa li fiha nstabet kull okkorrenza tal-kelma. Minflok noqogħdu nesploraw kull okkorrenza tal-kelma, nistgħu mill-ewwel noħolqu lista tal-kollokazzjonijiet tal-kelma billi nużaw il- Kollokazzjonijiet ta’ żgħir, l-ewwel verżjoni 6 Ottubru 2013 faċilità tal-collocations fil-menu. Din toħodna għal paġna li tagħtina l-possibbiltà li nvarjaw il-wisa' tal-kuntest li fih irridu ninkludu lkollokazzjonijiet – f’dan il-każ se nħalluh kif inhu, ħames kelmiet. Dan ifisser li s-sistema se tikkunsidra l-kliem kollu li jinsab biswit il-kelma żgħir b’distanza massima ta’ 5 kelmiet lejn ix-xellug jew illemin. Ninnutaw ukoll li s-sistema ssaqsina rridux ninkludu l-annotazzjoni, f’dan il-każ, ilpart of speech tag (i.e. il-kategorija grammatikali li tinsab abbinata ma’ kull kelma fit-tieni verżjoni tal-korpus). Fl-aħħar, għandna lista ta’ kollokazzjonijiet li jinsabu biswit il-kelma żgħir, flimkien malfrekwenza tagħhom u n-numru tat-testi li jinsabu fihom. Iżda anki dan forsi mhux biżżejjed. Wara kollox, fil-kollokazzjonijiet insibu anke lartiklu iż- (ovvjament, ladarba huwa frekwenti ħafna), kif ukoll kliem bħal huwa, li probabbli mhux informattiv ħafna għax, bħal persuna dħulija żżejjed, jinsab fil-kumpanija ta’ kulħadd. Hawn nistgħu niffiltraw ir-riżultati skont il-kategorija grammatikali. Ladarba ‘żgħir’ hija aġġettiv, minflok inħarsu lejn kull kollokazzjoni, forsi ta’ min inħarsu biss lejn in-nomi, li jistgħu jindikaw għal xiex tintuża din il-kelma. Kif jidher f’dijagramma 3, l-aċċent Kollokazzjonijiet ta’ żgħir, iffiltrati biex jidhru n-nomi biss hemm menù li minnu nistgħu nitolbu lissistema tagħtina biss dawk il-kollokazzjonijiet li, skont it-tabella grammatikali tagħhom huma NN (taqsira għal “nom komuni”).4 Irriżultat issa huwa kif jidher f’dijagramma 4. Jekk issa nirrepetu l-proċedura għall-kelma ċkejken, inkunu nistgħu nqabblu lkollokazzjonijiet tagħhom u nixħtu xaqq dawl fuq id-differenzi li hemm bejniethom. Din ittabella turi l-għaxar kollokazzjonijiet nominali l-iktar frekwenti ta’ kull kelma: Żgħir Ċkejken pajjiż pajjiż raħal tfajjel persentaġġ raħal pajjiżna suq Kollokazzjonijiet ta’ żgħir u ċkejken 4 Il-kategoriji kollha fil-korpus, flimkien mat-taqsiriet tagħhom, huma ddokumentati fuq is-sit. Li jeħtieġ nagħmlu hu li nħarsu kemm lejn innomi li jikkollokaw maż-żewġ aġġettivi, kif ukoll dawk li jikkollokaw ma’ xi wieħed minnhom biss. Fost dawk komuni għat-tnejn, f’din il-lista limitata għall-ewwel għaxra, hemm nomi konkreti u animati bħal tifel (iżda mhux tfajjel, li nsibuha biss ma’ ċkejken, li jista’ jfisser li l-espressjoni tfajjel ċkejken għandha status kważi idjomatiku...) kif ukoll nomi li jirreferu għal entitajiet ġeografiċi bħal pajjiż u raħal. Min-naħa l-oħra, nomi astratti li jirreferu għal kwantitajiet, bħal ammont jew persentaġġ mhumiex fost il-kollokazzjonijiet liżjed frekwenti ta’ ċkejken: dan ma jfissirx li ma jikkollokawx ma’ dan l-aġġettiv, iżda rrabta tagħhom ma’ żgħir hija iktar sinifikanti milli r-rabta tagħhom ma’ ċkejken. Mill-menù tal-konkordanza f’Dijagramma 2, nistgħu nużaw ukoll il-funzjoni distribution biex nesploraw id-distribuzzjoni tal-kelma skont il-ġeneru, jiġifieri kemm tintuża kelma f’qasam partikolari. Hekk niskopru li filwaqt li ċkejken hija l-iżjed frekwenti fil-letteratura u ttesti reliġjużi u ftit li xejn tidher f’testi akkademiċi jew legali, il-kelma żgħir tidher iktar f’dawn il-kategoriji. Forsi, minkejja xxebh fit-tifsir ta’ dawn il-kliem, hemm distinzjonijiet sottili li għandhom x’jaqsmu kemm mal-użu f’ġeneri differenti, kif ukoll mas-“sħubija” tagħhom ma’ kliem ieħor, fatt li jagħtina ħjiel tal-mod kif il-frekwenza u lkuntest jinfluwenzaw l-użu tal-lingwa. l-aċċent Lejn ħjiel ta’ konklużjoni L-eżempju li tajt huwa wieħed pjuttost bażiku ta’ kif jista’ jinituża l-korpus. Hemm diversi affarijiet oħra li wieħed jista’ jagħmel bissistema, bħall-esplorazzjoni tal-kliem li jinsabu differenti, skont il-frekwenza f’ġeneri tagħhom; it-tfittxija ta’ strutturi grammatikali; u l-investigazzjoni ta’ aspetti tal-morfoloġija fil-Malti tal-lum (pereżempju, kemm insibu verbi differenti magħmula minn nom missellef mill-Ingliż, bħal immonitorja jew issejvja?) Intant, il-ħidma fuq il-korpus għadha għaddejja, b’mod speċjali biex intejbu lannotazzjoni grammatikali fit-testi u nkabbru d-daqs ta’ wħud mill-ġeneri ta’ testi (eż. illetteratura) li s’issa ma kinux irrappreżentati daqs oħrajn. Dr Albert Gatt huwa d-Direttur Lingwistika fl-Università ta’ Malta tal-Istitut tal- Bil-Kelma t-Tajba Prof. Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti istoqsija: Fil-kitba bil-Malti, l-aktar meta tkun bil-kompjuter, xi kliem insibu miktub b’ħafna modi differenti. Ngħidu aħna, insib kumdita’, kumdita, kumdita` u kumdità. Dawn kollha tajbin? Tweġiba: Le. Waħda biss hi tajba: kumdità Spjega: Qabel xejn, jaqbel li nagħżlu millewwel bejn żewġ sinjali (l-appostrofu u laċċent) li jintużaw fil-kitba Maltija bi skop differenti. L-appostrofu [’] nużawh biex nuru li hemm xi ħaġa nieqsa jew imqassra, ngħidu aħna xi vokali li waqgħet (eż. f’April flok fi April) jew il-konsonanti għ f’tarf il-kelma (eż. reġa’ minflok reġagħ). Mela l-forma kumdita’ hija ħażina, għax hawn m’għandna xejn nieqes jew imqassar. L-aċċent [`] jurina li f’dik il-kelma l-qawwa tal-leħen qed taqa’ fuq l-aħħar sillaba (verità, kafè, Marì, bijambò, tribù). B’hekk nagħmlu differenza bejn koppji jixxiebhu bħal: mara onesta mżejna bl-onestà, il-Papa (ta’ Ruma) u l-papà (missier), żewġha kien kalamita qabel iż-żwieġ u warajh sar kalamità. Mela l-forma kumdita hija ħażina għax nieqsa mill-aċċent li jurina waqgħet il-leħen u tiġi tinqara bħal qarnita. L-aċċent jinkiteb dejjem fuq il-vokali, mhux warajha, għax huwa parti mill-ħoss tal-istess vokali. Hija vokali aċċentata. Mela l-forma kumdita` mhix tajba għax hawn l-aċċent inkiteb fl-ispazju ta’ wara l-vokali, minflok fuqha. Xi wħud, minflok l-aċċent fuq il-vokali, jiżbaljaw u jiktbu l-aċċent (jew l-appostrofu) wara l-vokali (kumdita`, kumdita’) għax ma jafux illum bil-kompjuter kemm huwa faċli li tiktibhom sewwa. Jekk qed tuża l-Word bħallbiċċa l-kbira minna), kulma trid tagħmel huwa dan: Biex tikteb virtù: (1) (Wara t-t) agħfas Ctrl u l-aċċent [`] flimkien, u itlaqhom. (Ma jidher xejn, tikkonfondix, imma l-aċċent ikun hemm jistenniek.) Agħfas il-buttuna tal-ittra ‘u’, u din toħroġ lesta, bl-aċċent fuqha kif suppost. L-istess sistema tintuża għall-vokali loħrajn kollha. lill-Prof. Manwel Mifsud, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet l-aċċent KELMA B’KELMA It-terminoloġija Il-minuri: inneħħuhom, inċaqilquhom jew nittrasferuhom? Alan Xuereb Każ ipotetiku1: Irena u Vincenzo għexu l-Italja għal 14-il sena, u bħalissa qed jiddivorzjaw. Fl-2007, qorti Taljana tat lil Vincenzo l-kustodja ta’ binthom Alessandra, u ordnat li din tittieħed għal xi żmien f’dar tat-tfal f’Pisa. Fl-istess jum, Irena telqet mill-Italja u marret isSlovenja b’bintha. Qorti Slovena rrikonoxxiet id-deċiżjoni talqorti Taljana u tat bidu għall-proċedura biex Alessandra tintbagħat lura għand missierha, iżda Irena opponiet din id-deċiżjoni. Il-qorti Slovena tat il-kustodja proviżorja ta’ Alessandra lil Irena, bl-argument li dan kien fl-aħjar interess tat-tifla għax it-teħid tagħha f’dar tat-tfal fl-Italja seta’ jikkaġunalha trawma irriversibbli. Barra minn hekk, waqt il-proċeduri tal-qorti fis-Slovenja, Alessandra kienet stqarret li xtaqet tibqa’ ma’ ommha. Vincenzo appella kontra d-deċiżjoni tal-qorti Slovena u rebaħ. Alessandra ntbagħtet lura l-Italja. ’dan il-kuntest, dan l-aħħar, inqalgħet diffikultà dwar frażi li timplika numru ta’ kunċetti legali u ta’ possibbiltajiet ta’ kif tista’ tiġi tradotta għall-Malti. Il-frażi inkwistjoni hija removal of children. Peress li kważi kull sitwazzjoni fil-ħajja tagħna ta’ kuljum u anki fil-ħajja tal-istituzzjonijiet Ewropej, hija rregolata b’mod leġiżlattiv, huwa leċitu li wieħed jassumi li ħafna drabi din il1 frażi tirrigwarda sitwazzjoni jew sitwazzjonijiet ta’ natura legali. Il-ġuristi, ilqrati u l-leġiżlaturi normalment jaħsbu f’parametri ta’ strumenti legali. Għaldaqstant, l-ewwel mistoqsija li hija razzjonalment valida li nistaqsu hija: “liema leġiżlazzjoni tirregola jew issemmi dan il-kunċett?” Jidher li l-iktar dokument relevanti huwa rRegolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/20032. Fil-verżjoni Ingliża tiegħu l-kunċett ta’ “removal” jissemma fil-kuntest ta’ “wrongful removal or retention of a child,”3 espressjoni li ġiet tradotta bil-Malti bħala “tneħħija jew żamma [i]nġusta ta’ minuri.”4 Diġà nibdew naraw li l-bixra tal-kunċett għandha propensità lejn aġir illegali5. U ma għadux, għalhekk, kunċett newtrali. Minn dan ir-regolament, removal fil-kuntest ta’ minuri japplika biss f’sitwazzjoni fejn hemm irregolarità ta’ xi tip. Madankollu, huwa minnu wkoll li minuri jista’ jiċċaqlaq minn post għall-ieħor b’mod regolari, fis-sens li ċ-ċaqliq tiegħu ma jikser l-ebda dispożizzjoni tal-liġi nazzjonali jew tad-dritt tal-Unjoni. Din is-sitwazzjoni hija wkoll ikkontemplata fl-istess regolament u filverżjoni Ingliża tiegħu, b’mod iktar preċiż, flArtikolu 9 tiegħu, insibu li “..a child moves lawfully from one Member State to another..” tradotta bil-Malti “...minuri jiċċaqalqu legalment minn Stat Membru wieħed għallieħor...”. Ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/2003, tas-27 ta' Novembru 2003 dwar il-ġurisdizzjoni u rrikonoxximent u l-infurzar ta' sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta' responsabbiltà talġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000. Ħajr lil Dr Alexander Ellul (it-terminologu tal-Unità Maltija fil-Qorti tal-Ġustizzja). 4 Fil-verżjoni Franċiża: “déplacement ou de non-retour illicite d'un enfant”. 5 Punt li ssemma b’mod preliminari minn Alan Delia. l-aċċent L-ewwel ħaġa li ninnutaw, kif semmejt en passant qabel mingħajr ma spjegajtha, hija li ‘child’, ‘enfant’ fil-verżjoni Maltija ma saritx ‘tifel’ jew ‘tifla’. Il-Malti legali jidher li f’dawn is-sitwazzjonijiet jippreferi juża (anki fil-leġiżlazzjoni domestika tagħna) it-terminu ‘minuri’. Dan jista’ jkollu żewġ raġunijiet ta’ utilità prinċipali. L-ewwel waħda għaliex adolexxenti ta’ 17-il sena, qajla tista’ ssejjaħlu tifel, (u hawnhekk mhux neċessarjment qed nirreferi għal kuntest ta’ dan ir-regolament – iżda l-prinċipju jibqa’ inerenti fis-semantika legali Maltija). It-tieni raġuni hija iktar vernakulari, fis-sens li meta tiġi biex issemmi n-nom fis-singular għal ‘child’ tinħoloq diffikultà. X’inhu korrett u preċiż li tgħid: ‘tifel’, ‘tifel u/jew tifla’, tuża l-plural u tgħid ‘tfal’ anki jekk il-verżjonijiet l-oħra jkunu fis-singular? F’dan ir-regolament, (forsi b’mod mhux neċessarjament iġġustifikat), xorta ġie ppreferut il-plural. Dan l-argument huwa dibattibbli, però huwa ċert li l-leġiżlatur Malti għandu preferenza li juża t-terminu ‘minuri’.6 Il-kwistjoni l-oħra terminoloġika hija dwar itterminu removal innifsu. Fir-Regolament Nru 2201/2003 dan it-terminu huwa tradott sempliċiment bħala “tneħħija”. B’mod analogu, u purament mil-lat semantiku, il-liġi Maltija wkoll tuża, fil-Kapitolu 217 (Att dwar l-Immigrazzjoni) kif ukoll fil-L.S. 217.05 u għal “tneħħija” speċifikament fil-kuntest ta’ “removal order” taħt l-Artikolu 14 tal-Kap. Għaldaqstant, jidher li ma jeżistux wisq argumenti kontra l-użu tat-terminu “tneħħija”. Huwa minnu li dan it-terminu fiċ-ċirkustanzi li Vide: riferimenti varji fil-Kodiċi Ċivili (Kap 16) u lKodiċi Krimnali (Kap.9). Ara b’mod partikolari lArtikoli 172 et seq. tal-Kodiċi Ċivili dwar il-ħatra ta’ tutur. 7 Għalkemm hemmhekk ovvjament il-liġi qegħda titkellem dwar immigranti irregolari. Punt li ħareġ minn diskussjoni dwar dan is-suġġett ma’ Dr. A. Ellul. semmejna għandu konnotazzjonijiet differenti. Fil-każ tal-imsemmi regolament, hija tneħħija illegali, filwaqt li fil-liġi Maltija talImmigrazzjoni hija forma ta’ ordni legali għattneħħija. Il-fatt jibqa’ li l-verb ‘tneħħija’ jintuża b’mod komdu għal sitwazzjonijiet ta’ dan it-tip, u biex irendi fedelment l-idea ta’ ‘removal’, li ntużat fl-Ingliż. Fid-diskussjoni mal-kollegi tagħna talKummissjoni dwar dan is-suġġett qamu diversi soluzzjonijiet u/jew rimedji interessanti. Punt validu ħafna kien “jekk aħniex marbutin li nużaw dawn it-termini strettament meta ma jkunx każ li jaqa’ taħt dan ir-regolament”. Ilformazzjoni ġuridika tiegħi ġġegħelni nkun kawt ħafna dwar l-użu ta’ termini li mhumiex f’leġiżlazzjoni partikolari li jintużaw biex jiddeskrivu sitwazzjonijiet fattwali li jkunu simili. L-avukati jibżgħu ferm li joħolqu xi forma ta’ preċedent li ma jkunx mixtieq. Min-naħa l-oħra hemm ukoll l-argument illi jekk jintuża terminu wieħed biss8 biex jispjega sitwazzjonijiet li ma jkunux strettament previsti mil-leġiżlazzjoni partikolari, jista’ jinħoloq preċedent bil-maqlub, u nagħmlu leġiżlazzjoni applikabbli għal xi sitwazzjoni li ma tkunx intiża għal-leġiżlazzjoni u kkontemplata minnha. B’hekk tista’ tinħoloq konfużjoni bejn dak li tgħid il-liġi u dak li naħsbu aħna. Ilprudenza u l-konsultazzjoni huma l-aħjar żewġ strumenti biex nimminimizzaw dawn iddiffikultajiet. Pereżempju fi sforz għal superkonsistenza. l-aċċent L-aspett l-ieħor tiegħi, dak lingwistiku, naturalment jimraħ u jifraħ meta jiltaqa’ ma’ vokabularju li dejjem jistagħna bid-dinamiċità tal-lingwa legali. U għaldaqstant, pereżempju, il-frażi proposta waqt id-diskussjonijiet ta’ risistemazzjoni ta’ minuri9 minn pajjiż għallieħor, għal relocation, hija interessanti u preċiża ferm. Fl-aħħar nett, ma jeżisti l-ebda ostaklu terminoloġiku jew ġuridiku għall-użu ta’ “tneħħija ta’ minuri lejn Stat Membru ieħor” jew “tneħħija ta’ minuri minn Stat Membru lejn Stat Membru ieħor”.13 Dr Alan Xuereb huwa ġurista lingwista mal-Qorti talĠustizzja 13 Dawn l-ideat japplikaw ukoll fejn ikollna sitwazzjoni li fiha ma nkunux nafu eżatt10 taħt liema sistema ġuridika tinkwadra ruħha frażi partikolari, bħal ngħidu aħna fejn ikun hemm sitwazzjoni fejn ma jkunx hemm kunsens talġenituri jew tal-minuri, iżda ċ-ċaqliq ta’ minuri xorta jkun meħtieġ. Fit-tali każ, jekk jistax ikun neċessarju li tintuża ‘trasferiment ta’ minuri’11 Minkejja li dawn huma rimedji validissimi għall-kwistjoni, mill-perspettiva legali jidher li dak kollu li jista’ jiġi kklassifikat bħala aġir illegali juża ‘tneħħija’ u dak li huwa kkunsidrat bħala legali jissejjaħ ‘ċaqliq’. Ikollna nistennew sakemm tinqala’ kwistjoni iktar konkreta sabiex inkunu nafu jekk ikollniex ħtieġa nużaw ‘trasferiment ta’ minuri’ jew le. Nota konklużiva Naħseb li huwa dejjem il-kuntest12 li jiddetermina jekk nużawx terminu jew ieħor. Tidher regola sempliċi, però l-implikazzjonijiet ta’ din ir-regola huma importanti ferm. Vide b’mod partikolari: tneħħija illegali ta’ minuri (li tirriżulta minn Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (l-Ewwel Awla) tat-22 ta' Diċembru 2010. Talba għal deċiżjoni preliminari: Oberlandesgericht Celle - il-Ġermanja. Ġabra tal-Ġurisprudenza 2010 Paġna I-14247. Ħajr lil Dr. A. Ellul. Kif ukoll ta’ tneħħija inġusta ta’ minuri, Ir-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 2201/2003 tas-27 ta' Novembru 2003 dwar ilġurisdizzjoni u r-rikonoxximent u l-infurzar ta' sentenzi fi kwistjonijiet matrimonjali u kwistjonijiet ta' responsabbilità tal-ġenituri, u li jirrevoka r-Regolament (KE) Nru 1347/2000 – ĠU Edizzjoni Speċjali bil-Malti, Kapitolu 19, Vol. ħalkemm l-Ingliż Amerikan seta’ ċajpar id-distinzjoni fil-lingwaġġ ordinarju, iżżewġ kelmiet jirrappreżentaw differenza ċara bejniethom.1 Dan jgħodd partikolarment għatterminoloġija politiko leġiżlattiva2 fejn: Review tfisser l-eżaminazzjoni ta’ kuntest, dispożizzjonijiet jew eżiti, mingħajr ma tbiddilhom, i.e. ma tinkludix revision. Ħajr lil Reuben Seychell, it-terminologu tal-Unità Maltija tal-Kummissjoni Ewropea. 10 Xi kultant f’dokumenti li ma jkollhomx denominazzjoni ċara jew preċiża jista’ jiġri li ma nkunux ċerti mill-bażi legali tagħhom. 11 Kunċett espost minn Alan Delia. Terminu li huwa użat mit-Taljani, però b’konnotazzjoni ta’ aġir illegali: trasferimento (illecito) di minori (IATE: 3537448). Min-naħa l-oħra, revision tfisser it-tibdil f’test jew dispożizzjonijiet anki jekk tinkludi review. Għalkemm ġejjin b’xi mod mill-istess kelma Latina revidere (tara mill-ġdid), għandhom oriġini differenti flistorja tal-lingwi Rumanzi, u mbagħad ġew adottati mill-Ingliż. 2 Mingħajr ma nidħlu fil-mertu tar-reġistru ġudizzjarju. l-aċċent Malti imma wkoll ikun ta’ disservizz lillqarrej Malti minħabba li ma jifhimx listess sinifikat u effetti ġuridiċi bħallingwi l-oħra. Eżempju ta’ dan hu traduzzjoni ta’ proposta leġiżlattiva talKummissjoni fejn “review and revision” ġiet ridotta għal sempliċiment 5 “reviżjoni”. Eżempji skorretti oħra huma: Konsistentement fit-traduzzjoni Maltija, iddistinzjoni tixxejjen u għat-tnejn li huma spiss tintuża “reviżjoni”. Dan mhux biss joħloq nuqqasijiet ta’ preċiżjoni fit-test EN Għalkemm id-dejta disponibbli turi livell għoli ta' konformità, ilKummissjoni u l-Istati Membri għandhom jikkooperaw mill-qrib fuq linfurzar qawwi tal-programm u għandhom jirrevedu l-effettività ta' dan l-infurzar mhux aktar tard minn 18 -il xahar wara l-konklużjoni talftehim. L-“effettività” (effikaċja) ma fiha xejn x’tirrevedilha. Li jrid isir huwa eżami ta’ kemm l-eżekuzzjoni tal-programm kienet effikaċi. Il-BESUE għandu jirrivedi limplimentazzjoni tal-programm talEnergy Star fi ħdan il-Komunità u għandu jipprovdi lill-Kummissjoni konsulenza u assistenza, kif xieraq, biex jippermettilha twettaq il-funzjoni tagħha bħala Entità Amministrattiva, kif jingħad fl-Artikolu IV tal-Ftehim. Il-BESUE ma għandu l-ebda setgħa jirrevedi għaliex huwa entita konsultattiva. Għandu s-setgħa jeżamina u abbażi ta’ dak l-eżami jagħti pariri lill-Kummissjoni. Mhux aktar tard minn erba’ snin wara d-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan irRegolament, il-Kummissjoni għandha tirrevedi l-operat tas-sistema ta’ aċċess għall-informazzjoni kollha dwar it-tiswija u l-manutenzjoni tal-vetturi bl-intenzjoni li jiġi determinat jekk ikunx xieraq li d-dispożizzjonijiet kollha li jirregolaw l-aċċess għallinformazzjoni dwar it-tiswija u lmanutenzjoni ta’ vetturi jiġu konsolidati fi ħdan Direttiva qafas riveduta dwar l-approvazzjoni tat-tip. F’dan il-każ ukoll il-Kummissjoni ma għandha l-ebda setgħa tirrevedi imma sempliċiment teżamina. Hawnhekk huma l-Kunsill u l-Parlament Ewropew li għandhom is-setgħa jirrevedu. It-test bil-Malti huwa COM(2012) 109, Proposta għal REGOLAMENT TAL-PARLAMENT EWROPEW U TALKUNSILL dwar il-programm ta' tikkettar tal-effiċjenza tal-enerġija għat-tagħmir fl-uffiċini jemenda r-Regolament (KE) Nru 106/2008 dwar programm Komunitarju ta' tikkettar tal-effiċjenza enerġetika tat-tagħmir tal-uffiċċju; it-test Ingliż huwa: COM(2012) 109, Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL on a European Union energy-efficiency labelling programme for office equipment amending Regulation (EC) No 106/2008 on a Community energy-efficiency labelling programme for office equipment. l-aċċent leġiżlazzjoni riveduta, jew reviżjoni ta’ att leġiżlattiv, imma qatt li tirrevedi hi stess tali atti, kif spiss insibu fit-traduzzjoni Maltija ta’ atti leġiżlattivi tal-UE. Normalment ilKummissjoni tingħata s-setgħa li tagħmel review (eżami) tal-effetti ta’ tali atti leġiżlattivi, li huwa differenti minn revision (reviżjoni) ta’ dawk l-atti. Jekk induru għad-dizzjunarju Malti-Ingliż ta' Aquilina, taħt reviżjoni, imkien ma nsibu li qed jirreferi għal review fis-sens spjegat hawn fuq. L-ekwivalenza fit-tifsira nsibuha ma’ eżami mill-ġdid jew f’forma oħra, rieżami.10 Filwaqt li taħt l-istess reviżjoni Aquilina jagħtina s-sinifikat eżatt ta’ revision (of documents/laws). Il-Kummissjoni ma jistax ikollha s-setgħa tirrevedi dispożizzjonijiet leġiżlattivi li huma fil-kompetenza tal-Parlament Ewropew u taltipproponi Kunsill. Ikollha s-setgħa Xi eżempji ta’ użu korrett fejn ġiet osservata ddistinzjoni: jinnota li huwa importanti, meta wieħed iqis l-evoluzzjoni tal-era tat-teknoloġija, li wieħed jipproċedi għall-eżami mill-ġdid u r-reviżjoni u tal-leġiżlazzjoni u r-regolamenti rilevanti vis-à-vis l-akkwist, l-importazzjoni, il-bejgħ, ilħażna sikura u t-trasport ta’ materjali CBRN. Din ittejjeb l-implimentazzjoni tal-politika finanzjarja u talbaġit (tħejjija tal-baġit u rieżami perjodiku tal-perspettiva finanzjarja) u li jkun possibbli li jkunu kkumpilati data fuq iż-żmien mezzan u fit-tul tal-finanzjament tal-Komunità. Reuben Seychell huwa terminologu mal-Kummissjoni Ewropea 8 European Commission > Governance > Better Regulation – Glossary http://ec.europa.eu/governance/better_regulation/ glossary_en.htm 9 European Commission > Governance > Mieux légiférer – Glossaire http://ec.europa.eu/governance/better_regulation/ glossary_fr.htm 10 Intużat ukoll “analiżi” li diġà hija aħjar minn “reviżjoni". “Analiżi" tintuża f’oqsma oħra bħala “review” bħal ngħidu aħna “literary review”, “analiżi letterarja”. 11 It-Tisħiħ tas-Sigurtà Kimika, Bijoloġika, Radjoloġika u Nukleari fl-Unjoni Ewropea - Pjan ta’ Azzjoni CBRN tal-UE Riżoluzzjoni tal-Parlament Ewropew tal-14 ta’ Diċembru 2010 dwar it-Tisħiħ tas-Sigurtà Kimika, Bijoloġika, Radjoloġika u Nukleari fl-Unjoni Ewropea - Pjan ta’ Azzjoni CBRN (2010/2114(INI) 12 Ibid. 13 Adozzjoni finali tal-baġit ta' emenda nru 1 tal-Unjoni Ewropea għas-sena finanzjarja 2007 CELEX:32007B0280. l-aċċent transfruntier (jew transfruntiera transfruntieri skont il-ġens).2 Pereżempju hemm differenza bejn crossboundary activity u cross-border activity. Lewwel waħda ssir internament, bejn lokalità u oħra, bejn reġjun u ieħor fl-istess pajjiż (attività transkonfinali) filwaqt li t-tieni waħda sseħħ bejn pajjiż u ieħor (attività transfruntiera). al-bidu tas-snin elfejn ma jidhirx li kien hemm dubji f'livell tat-traduzzjoni dwar din id-distinzjoni. Boundary = konfini (konfini ta’ proprjetà immobbli kif applikat mill-Qrati ta’ Malta,1 jew konfini ta’ lokalità - locality's boundary kif insibu fil-Kap. 363 tal-Liġijiet ta’ Malta). Border = fruntiera (konfini b'implikazzjonijiet ta’ sovranità nazzjonali, irregolati biddritt internazzjonali u fil-każ ta’ Malta bid-dritt Ewropew ukoll). Madankollu mal-volum tat-traduzzjoni ta’ dokumenti tal-Unjoni Ewropea għall-Malti nħolqot forma li xxejjen did-distinzjoni, primarjament fejn l-Ingliż jitkellem dwar crossborder (jew l-ekwivalenti transfrontier jew transborder, i.e. lil hinn mill-fruntiera). Meta wieħed jittraduċi border weħidha tintuża fruntiera. Imma fejn border tokkorri magħquda ma' cross, u allura crossborder (eż. crossborder trade, crossborder payment, crossborder cooperation, crossborder crime, eċċ.) kien hemm min beda jittraduċiha bħala transkonfinali. Dan huwa problematiku għaliex il-kunċett ta’ crossborder mhux qed jiġi rrappreżentat korrettement minħabba leliminazzjoni tad-distinzjoni ġuridika bejn fruntiera u konfini. Xi eżempji ta’ forom fl-użu huma dawn: • crossborder trade = kummerċ transfruntier • crossborder crime = delitt transfruntier • crossborder cooperation = kooperazzjoni transfruntiera • crossborder mail = posta transfruntiera • crossborder flows = flussi transfruntieri • crossborder regions = reġjuni transfruntieri Reuben Seychell huwa terminologu mal-Kummissjoni Ewropea 2 Hemm lingwi rumanzi li jużaw forom ftit itwal li bilMalti jiġu xi ħaġa bħal “transfruntalier”. Id-Dipartiment tal-Gvern Lokali Il-kostruzzjoni transkonfinali (jew transkonfini), għalkemm korretta mil-lat ta’ kostruzzjoni ta’ kliem, mhijiex korretta fissinifikat. Kostruzzjoni korretta hija dik li żżomm fruntiera bħala l-bażi tagħha, u allura niktbu 1 Inklużi forom verbali, eż. “mija u sittin metru kwadru (560m2) konfinanti mil-Lvant ma' Triq San Blas, millPunent ma' triq... konfinanti mill-Grigal mat-Triq, u min-Nofsinhar u mit-…” 14 Fruntieri m’għandniex, imma mill-konfini m’aħniex neqsin! l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra Il-Malti u x-xandir: Intervista ma’ Reno Bugeja Tony Gaffiero i l-websajt uffiċjali talistazzjon nazzjonali taxxandir tkun bil-lingwa nazzjonali tal-pajjiż hija xi ħaġa ovvja. Li lwebsajt tal-istazzjon nazzjonali Malti mhix bil-Malti, iżda, huwa riżultat tal-istorja lingwistika ta’ pajjiżna li għadha toħloq daqstant kontroversja. Iżda jidher li hemm xaqq ta’ tama: għaliex skont Reno Bugeja, il-Kap il-ġdid tat-Taqsima tal-Aħbarijiet tal-PBS, mistennija żviluppi f’din il-ħaġa dalwaqt. Meta staqsejtu jekk jaħsibx li wasal iż-żmien li ssit ikun bil-Malti wkoll, wieġeb li dan huwa ‘punt interessanti’ u li jekk nistennew ftit, dalwaqt se jkun hemm deċiżjoni mit-tmexxija tal-PBS dwar l-użu tal-Malti fuq il-websajt. Reno Bugeja Naħseb li ma jkunx punt kontroversjali ngħidu li x-xandir illum huwa waħda mill-għodod laktar importanti, jekk mhux l-aktar f’sens assolut, biex lingwa takkwista prestiġju, biex tinżamm ħajja, u biex l-użu tagħha jibqa’ ġustifikat. Apparti milli biex tiżviluppa. Fil-ktieb tiegħu dwar l-istorja lingwistika ta’ Malta Maltese and other languages,1 ilProfessur Joseph Brincat jispjega ċar kif kien lużu tax-xandir bil-Malti, li beda wara t-Tieni Gwerra Dinjija, li fl-aħħar mill-aħħar wassal biex il-Malti kiseb dak il-prestiġju li kien għad 1 ma kellux fost il-popolazzjoni wiesgħa. Millkumdità ta’ daru, kien x’kien il-livell ta’ edukazzjoni li kellu, il-poplu beda jisma’ aħbarijiet, taħditiet, drammi, attivitajiet sportivi, bil-lingwa tiegħu. B’hekk l-użu talMalti seta’ jiġi standardizzat fost kulħadd, anki fost min ma jafx jikteb u jaqra. Kemm huwa konxju l-Kap tal-Aħbarijiet talPBS, għalhekk, tal-fatt li dak li jinstema’ filbullettini tal-aħbarijiet tiegħu jista’ jkollu effett għal żmien twil fuq il-lingwa? “Bla dubju ta’ xejn, il-mezzi kollha tax-xandir għandhom influwenza qawwija fuq il-lingwa, speċjalment dik mitkellma jekk qed nitkellmu 15 l-aċċent fuq ix-xandir. Għalkemm ħafna jsemmu linfluwenzi negattivi, naħseb li x-xandir għandu wkoll bosta effetti pożittivi fuq il-lingwa. Miniex nara biss in-negattiv. Naħseb li xxandir b’mod ġenerali għen fl-iżvilupp tallingwa. Mhux qed ngħid dan biex niskolpa nnuqqasijiet fl-użu u t-tħaddim tal-lingwa.” Tabilħaqq. Rapport li kien tħejja fl-2009 minn apposta mill-Kunsill kumitat maħtur Nazzjonali tal-Malti u l-Awtorità tax-Xandir kien identifika diversi problemi ta' użu skorrett tal-Malti, u hawn mhux qed insemmu laħbarijiet biss, biex inkunu ġusti. Dawn ivarjaw minn ortografija żbaljata, għal pronunzja ħażina u saħansitra żbalji grammatikali.2 Iżda xi jwassal għal dawn liżbalji? Fl-aħbarijiet, il-ġurnalisti jridu jiktbu listejjer tagħhom taħt pressjoni enormi ta’ ħin, u jista’ għalhekk jiġri li jkollha tiġi ssagrifikata r-reqqa. “Il-fattur tal-għaġla u l-ħin, jgħid is-Sur Bugeja, huma ċertament fatturi li jaħtu ħafna għall-iżbalji. Il-ġurnalisti huma prodotti wkoll tas-soċjetà. It-tħassir tallingwa ġej mill-ġurnalisti kultant, iżda anke huma jittieħdu minn tħassir ieħor li jaqraw jew jisimgħu. Jiġifieri hemm element li wieħed jivvizzja ruħu bi kliem misluf u mgħaffeġ fillingwa tagħna.” Fi kliem ieħor, jista’ jkun li l-ġurnalisti jkollhom bżonn taħriġ speċjalizzat fil-lingwa. Il-PBS jidher konxju minn dan, qal is-Sur Bugeja, li semma pass konkret li għadu kif ħa l-PBS għal kollaborazzjoni mal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. “B’sodisfazzjon ngħid li aħna f’TVM għadna kif ħadna l-ewwel pass f’din id-direzzjoni bi ftehim mal-Kunsill tal-Malti. Qabel l-aħbarijiet tat-8pm qed ikollna qarrej tal-provi. beda das-servizz, nista’ ngħid li waqfu l2 Rapport tal-Kumitat fuq il-Malti fix-Xandir, 2009, pp. 4/5. Ottubru 2012 ilmenti fuq żbalji tal-ortografija li kien ikollna fiż-żigarella (ticker). Però perfetti m’aħniex u għad jonqos iżjed xi jsir.” Naturalment li tkun ġurnalista jfisser l-ewwel u qabel kollox li tkun kapaċi tagħraf x’għandu jkun fl-aħbarijiet. Jista’ jkun li l-għarfien tallingwa bħala tali ma jkunx l-ewwel prijorità meta xi bord tal-għażla, pereżempju, jkun qed ifittex persuni għall-ingaġġ bħala ġurnalisti. Reno Bugeja ilu sa mill-1977 ﬁl-Kamra tal-Aħbarijiet tal-istazzjon nazzjonali taxxandir, biex b’hekk huwa wieħed mill-aktar ġurnalis Mal n ta’ esperjenza. F’dawn laħħar it snin stabbilixxa ruħu wkoll bħala preżentatur tal-programm ta’ ġrajjiet kurren “Disse “ li ﬁh jiġu intervista persuni prominen ﬁl-qasam tagħhom, programm li akkwista livell ta’ approvazzjoni siniﬁkan minħabba l-mod inċiżiv tal-intervista li ssir mis-Sur Bugeja. Huwa nħatar bħala Kap tat-Taqsima talAħbarijiet f'Mejju li għadda. Għalkemm huwa mistenni li ġurnalista jkun kapaċi juża l-lingwa tajjeb, mhux rikjest li jkun ‘espert’ tal-lingwa. “Ejja nkunu realistiċi. Il-ġurnalisti ma jistgħux ikunu kollox fl-istess ħin. Nistenna li ġurnalista jkollu ħiliet fil-lingwa imma ma nistenniex li jkun espert u perfett. Bl-istess raġunament nistgħu ngħidu li l-ġurnalista jrid ikun ekonomista, storiku, studjuż tal-politika, tal-liġi u tad-dixxiplini kollha li wieħed jista' jimmaġina li kollha jistgħu f’mument jew f’ieħor jaqgħu fl-ambitu ta’ storja ġurnalistika. Imma, iva, intenni li ma jistax ikollok ġurnalista li ma jkollux għarfien tajjeb tallingwa mitkellma u miktuba.” Peress li l-ġurnaliżmu jittratta prattikament kull qasam tal-ħajja, minn stejjer personali sa dawk dwar l-aktar materji tekniċi, spiss jiġri li l-ġurnalist li juża l-Malti jsib ruħu quddiem l-aċċent termini u kunċetti li bil-Malti jkunu għadhom qatt ma ntużaw. Ċertament li din hija sitwazzjoni familjari ħafna għal dawk kollha li jaħdmu fit-traduzzjoni. F’dawn l-aħħar snin, fis-servizzi tat-traduzzjoni tal-istituzzjonijiet Ewropej rajna żvilupp qawwi fejn jidħlu rriżorsi terminoloġiċi biex din il-problema (li naturalment ma teżistix bil-Malti biss) tiġi solvuta. Iżda sa issa jidher li dan ix-xogħol għadu ma jeżistix fil-ġurnaliżmu. Meta mistoqsi jekk hemmx xi proċess formali ta' riċerka terminoloġika, is-Sur Bugeja qal li dan għadu ma jeżistix. “Però l-Kunsill tal-Malti qed jaħdem biex tinħoloq uniformità f’dan ukoll. Problema ewlenija hija l-kliem li ġej mill-Ingliż u jekk dan għandux jinkiteb bil-forma Maltija jew il-forma Ingliża. Nistennew tinżamm direzzjoni mill-Kunsill iżda anke meta tittieħed din id-deċiżjoni, żgur ser tkun kontroversjali.” Ix-xandir nazzjonali llum għandu anki obbligu legali, li jħares il-livell tal-lingwa.3 F'dan issens, is-Sur Bugeja konxju mill-importanza ta’ investiment fl-użu tajjeb tal-lingwa, anki meta qed nitkellmu dwar investiment finanzjarju. “Jiswa ħafna. Aħna xandara fuq stazzjon nazzjonali u għandna obbligu mhux biss preġju li ninvestu aktar f’dan il-qasam. Fil-fatt b’sodisfazzjon nerġa’ ngħid li daħħalna diġà lqarrejja tal-provi u nittama li pass pass jittieħdu deċiżjonijiet oħra fl-istess direzzjoni, mhux biss fl-aħbarijiet iżda fil-produzzjoni talprogrammi lokali.” Punt, dan tal-aħħar, li ta’ min jixtarru sew u jtih l-importanza tiegħu peress li l-istazzjonijiet tax-xandir f’Malta llum il-ġurnata jxandru tista’ tgħid il-ġurnata kollha produzzjonijiet lokali bil-Malti. Fis-snin ta’ wara l-gwerra kien hemm stazzjon tar-radju wieħed, u aktar tard, tat-televiżjoni Il-Kapitolu 350 tal-Liġijiet ta’ Malta, l-Att dwar ixXandir, jinkludi Kodiċi dwar l-Użu tajjeb tal-Malti. Ottubru 2013 wieħed, u ħafna Maltin kienu jħobbu wkoll isegwu stazzjonijiet tar-radju u tat-televiżjoni barranin. Illum, l-istħarriġ li jsir minn żmien għall-ieħor juri li l-biċċa l-kbira tal-Maltin jippreferu jsegwu l-istazzjonijiet Maltin, bi programmi bil-Malti.4 Ir-responsabbiltà taxxandar, u tal-ġurnalista, għalhekk, illum hija akbar. Ara, dwar dan, l-aħħar stħarriġ tal-Awtorità taxXandir, ippubblikat f'Mejju 2013, li juri preferenza kbira ħafna għall-istazzjonijiet tat-TV Maltin fuq dawk barranin, għall-perjodu bejn Jannar u Marzu, 2013. mal-Kummissjoni Iż-żjara f'Malta bħala (Mejju 2013) Louise Vella parti mill-VTS eta lejn tmiem is-sena l-oħra ħareġ ilpjan ta’ ħidma għall-2013 tadDipartiment tal-Malti fil-Kummissjoni, wieħed mill-proġetti ppjanati kien il-Visiting Translator Scheme (VTS). Issuġġerejt lill-Kap tad-Dipartiment, Dr Helga Zahra, li l-VTS tintrabat mal-kompetizzjoni tal-EPSO li kellha titħabbar din is-sena stess. Minħabba li l-iskema tal-VTS fid-Dipartiment tagħna dawn l-aħħar snin intrabtet mal-ħidma fit-terminoloġija, forsi ftit minna konxji li din l-iskema, filwaqt li għandha diversi dimensjonijiet, għandha l-għan ewlieni li kull sena jintbagħtu għadd ta’ tradutturi f’bosta pajjiżi tal-UE bil-ħsieb li jattiraw aktar ħaddiema fid-Direttorat Ġenerali tatTraduzzjoni (id-DĠT). Il-konsegwenza naturali tas-suġġeriment tiegħi kienet li ntlabt nikkunsidra nattwah. U bħalma jiġri f’dawk ix-xhur xitwin u mdallma talLussemburgu, xhur meta (biex tkompli tagħqad) it-traduzzjonijiet mitluba mis-servizzi tal-Kummissjoni lil bosta minna jibdew isammruhom fl-uffiċċju sa tard filgħaxija, il17 l-aċċent ħsieb li nqatta’ ġimagħtejn Tal-Qroqq minflok fil-binja Jean Monnet beda kulma jmur idoqqli iktar. Xejn xejn, jekk se naħdem sigħat twal, nagħmilhom fil-bnazzi. It-tim responsabbli mill-VTS, immexxi minn Catia Torrini u Eduarda Portilha, jorganizza ġimagħtejn taħriġ għal min ikun se jipparteċipa fl-iskema. Ikunu ġimagħtejn sbieħ, fejn qabelxejn tiltaqa’ mat-tradutturi kollha li jkunu se jżuru pajjiż għal żjara f’xi università jew, ngħidu aħna, xi istituzzjoni jew inkella Ministeru. Din is-sena, dawk l-uffiċjali tadDĠT li għażlu li l-VTS jiddedikawha għal ħidma terminoloġika kienu fil-minoranza, u kienu mad-90% minna li għażlu li jżuru luniversitajiet biex jippromwovu l-karriera ta’ traduttur fost l-istudenti. It-taħriġ ikun jinkludi dak kollu li timmaġina li tista' tiġi bżonn bħala ambaxxatriċi talKummissjoni Ewropea fil-pajjiż li se żżur. Jgħinuk tħaddem teknika tajba biex tkun ċar fit-twassil tal-messaġġ tiegħek, kemm fejn jidħol il-kontenut prinċipali li għandek tinkludi fil-preżentazzjonijiet tiegħek, kif ukoll fl-aħjar mod kif għandek twasslu... saħansitra tingħata kors fil-mod kif l-aħjar tindirizza udjenza. Iltqajna wkoll ma’ uffiċjal intiż florganizzazzjoni ta’ workshops mal-istudenti universitarji u flimkien għażilna dokumenti uffiċjali, ippubblikati diġà, biex nittraduċuhom flimkien mal-istudenti. Minħabba li kelli f’moħħi li nżur ukoll is-Sixth Forms li jipparteċipaw fil-kompetizzjoni tal-Juvenes Translatores, għażilt ukoll xi stqarrijiet għallistampa li setgħu jinteressaw lill-istudenti ta' dik l-età. Ma’ min iltqajt fil-ġimagħtejn li għamilt 1. mal-istudenti tal-Masters fit-Traduzzjoni, lUniversità 2. mal-istudenti tal-Baċellerat fil-lingwi 3. mal-istudenti tal-Kors tal-Qari tal-Provi bil18 Malti; taħdita li kienet miftuħa wkoll għall- pubbliku ġenerali 4. ma’ tliet klassijiet ta’ studenti mill-Junior College li jistudjaw lingwa oħra apparti l-Malti fil-livell avvanzat 5. ma’ żewġ klassijiet ta’ studenti mill-Kulleġġ ta’ San Alwiġi 6. ma’ udjenza mdaqqsa ta’ studenti millKulleġġ ta’ San Martin (It-tliet skejjel l-oħra li jieħdu sehem filkompetizzjoni Juvenes Translatores u li tlabniehom nistgħux inżuruhom ħallewna mingħajr tweġiba.) Il-preżentazzjoni x’kienet tinvolvi? It-tim tal-VTS joffrilek ir-riżorsi kollha li kapaċi tiġi bżonn. Saħansitra jiggwidak tapplika onlajn għal xi materjal dwar ilprofessjoni ta’ traduttur fl-istituzzjonijiet biex dan il-materjal jintbagħat bil-lest fil-postijiet fejn tkun beħsiebek tqassmu. Jgħaddulek ukoll preżentazzjoni power-point li tolqot il-punti essenzjali marbuta mal-ħidma tagħna. Minn din il-preżentazzjoni jien ħadt xi slajds informattivi u qlibthom għall-Malti. Introduċejt oħrajn ġodda biex nillokalizza ttagħrif dwar l-importanza tal-multilingwiżmu. stħarriġ talSemmejt li mill-aħħar Ewrobarometru b’rabta mal-lingwi tal-pajjiżi tal-UE (li sar fl-2012), Malta hija wieħed minn (biss) tmien Stati Membri fejn hemm maġġoranza tal-popolazzjoni li taf żewġ ilsna oħra apparti lsien art twelidha. Huma 59% ilMaltin, jiġifieri, li apparti l-Malti jitkellmu wkoll l-Ingliż u lingwa oħra. Imma inkludejt slajd ieħor li juri li stħarriġ simili għal dak tal2012 kien sar seba’ snin qabel, fl-2005, u dak iż-żmien l-għadd ta’ Maltin li jitkellmu tliet lingwi kien 68%. Imma l-enfasi tal-preżentazzjoni dejjem kienet fuq xogħol it-traduttur. Tajt l-informazzjoni kollha li tista’ tgħin lil min hu interessat jiġi jaħdem fl-istituzzjonijiet biex jifhem aħjar kif jista’ japplika għal dan ix-xogħol. Spjegajt id- l-aċċent Ġiet rikonoxxuta lħidma tat-terminologi Reuben Seychell u Jeantide Naudi flinklużjoni ta’ termini ġodda introdotti filIATE. Tajt stampa ċara ta’ kif aħna ttradutturi, meta niltaqgħu ma’ terminu li ma nsibuhx fil-IATE, l-almu nagħmlu tagħna kbiex noħorġu bi proposta għattraduzzjoni tiegħu u Waqt il-laqgħa u l-preżentazzjoni għall-Qarrejja tal-Provi li kienet miftuħa għal kulħadd din ngħadduha litterminologi. Ikunu huma, imbagħad, li jgħaddu differenza bejn xogħol permanenti, dak temporanju, dak b’kuntratt qasir, ix-xogħol t-terminu Malti mill-għarbiel. Dak li jsib postu bħala freelancer u x’inhu r-rwol proprju talfil-IATE it-tradutturi mill-istituzzjonijiet esperti nazzjonali ssekondati fl-istituzzjonijiet kollha kif ukoll il-freelancers għandhom mill-Gvern Malti. Indikajt anke l-opportunità li jibdew jimxu miegħu. U f’dan l-eżerċizzju kollettiv, it-terminoloġija Maltija qed tikber. tingħata lil min jixtieq jingħaqad għal ftit xhur magħna bħala apprendist. Il-VTS kienet ukoll okkażjoni biex niltaqa’ aktar minn darba mar-rappreżentant tagħna filDin kienet żjara fejn kont mistennija nħajjar lil dak li jkun jingħaqad magħna. Ridt nieħu lField Office. Brian Buhagiar kien preżenti għal opportunità u nirreklama kemm niflaħ il-ħidma uħud mil-laqgħat li saru l-Università u kien hu professjonali ta’ dawk li f’dan ix-xogħol jaraw li spjega x’tinvolvi l-kompetizzjoni tal-EPSO. Nixtieq nirringrazzjah tas-sehem tiegħu. mezz kif il-Malti jintuża dejjem iktar bilgħaqal u allura kif il-Malti jkompli jissaħħaħ. Lill-udjenzi differenti wrejthom Nirringrazzja wkoll lill-Kap tad-Dipartiment problematiċi (fejn tidħol terminoloġija) minn il-Kap tatdokumenti uffiċjali tal-UE. Wara diskussjoni Traduzzjoni, is-segretarji tad-Dipartimenti talqasira dwar il-problema ppreżentata litlingwi fl-Università, il-Kunsill Nazzjonali taltraduttur, urejt slajds li jispjegaw x’inhi lIlsien Malti, l-Għaqda tal-Qarrejja tal-Provi bil-Malti u lill-għalliema tal-iskejjel/kulleġġi li prassi tagħna f’sitwazzjonijiet bħal dawn: żort li lkoll għenuni immens biex norganizza 1. it-traduttur ifittex it-terminu fil-IATE u jekk biċċa xogħol bħal din. dan ma jsibux, ifittex kif ġie tradott fil-liġijiet Maltin u/jew f’dokumenti oħra tal-UE 2. it-traduttur jista’ juża l-bosta materjal ta’ Il-link għas-sit tal-VTS: fil-ħidma jista’ jgħinu terminoloġika tiegħu, inklużi r-riżorsi kollha tal-librerija tal-Kummissjoni. Issemmiet irrokna bil-glossarji fis-sit tad-dipartiment kif ukoll il-pubblikazzjoni l-aċċent b’rokna fissa Louise Vella hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea ddedikata għat-terminoloġija. l-aċċent Xi jmut mal-ilsna li jgħosfru? ull 14-il jum, fid-dinja jkun hemm lingwa li tmut. Sal-2100, aktar minn nofs ta’ ’l fuq minn 7,000 lingwa mitkellma fid-dinja – bosta minnhom għadhom lanqas ġew irreġistrati – jistgħu jgħibu, u magħhom jgħosfor teżor ta’ tagħrif dwar l-istorja, ilkultura, l-ambjent naturali u l-moħħ talbniedem. Il-lingwa tiddefinixxi kultura permezz tan-nies li jitkellmuha u ta’ x’tippermetti li jingħad mill-kelliema. Kliem li jiddeskrivi prattika jew idea kulturali speċifika jista’ ma jinqalibx blistess eżattezza f’lingwa oħra. Bosta ilsna filperiklu għandhom kulturi orali sinifikanti bi stejjer, għanjiet u ġrajjiet mill-imgħoddi li jgħaddu minn ġenerazzjoni għall-oħra, imma ma jkun hemm xejn bil-miktub. Għalhekk meta lingwa minn dawn tmut, magħha tintefa kultura sħiħa. Bosta minn dak li nafu dwar in-natura hu kkodifikat biss fil-lingwi orali. Gruppi indiġeni li kienu midħla mill-qrib mad-dinja naturali għal eluf ta’ snin ta’ spiss ikunu jafu affarijiet profondi dwar l-artijiet lokali, ilpjanti, l-annimali u l-ekosistemi – li ħafna minnhom ix-xjenza għadha ma ddokumentathomx. Għaldaqstant l-istudju tallingwi indiġeni jkollu wkoll il-benefiċċju li wieħed jifhem aħjar l-ambjent u l-isforzi talkonservazzjoni. L-istudju ta’ lingwi varji jżid ħafna ma’ dak li nifhmu dwar kif il-bnedmin jikkomunikaw u jaħżnu t-tagħrif. Kull darba li lingwa tmut, nitilfu parti mill-istampa ta’ x’jistgħu jagħmlu l-imħuħ tagħna. Matul l-istorja tal-bniedem, l-ilsna ta’ gruppi setgħana infirxu filwaqt li dawk ta’ kulturi iżgħar spiċċaw estinti. Dan iseħħ permezz ta’ politiki lingwistiċi uffiċjali jew permezz talattrazzjoni li jkollu l-prestiġju li wieħed Ottubru 2012 jitkellem b’lingwa imperjali. Pereżempju, dawn ix-xejriet jispjegaw għaliex hemm aktar diversità lingwistika fil-Bolivja milli filkontinent Ewropew kollu kemm hu, li għandhom storja twila ta’ stati kbar u qawwiet imperjali. Hekk kif il-lingwi l-kbar jinfirxu, it-tfal ta’ ġenituri li jitkellmu lingwa ‘żgħira’ ta’ spiss jikbru u jitgħallmu l-lingwa dominanti. Skont l-attitudnijiet lejn il-lingwa ta’ missirijiethom, dawk it-tfal jew it-tfal tagħhom jistgħu ma jitgħallmu qatt il-lingwa ż-żgħira, jew jinsewha għax ma jibqgħux jużawha. Dan seħħ matul listorja tal-bniedem, imma r-rata tal-għajbien tal-lingwi aċċellerat b’mod drammatiku flaħħar snin. Il-Proġett Enduring Voices tan-National Geographic (li qed isir bil-kollaborazzjoni ta’ Living Tongues Institute for Endangered Languages) qed jirsisti biex jikkonserva llingwi li qed imutu billi jidentifika l-hekk imsejħa language hotspots – l-inħawi fid-dinja fejn jeżistu l-ilsna indiġeni l-aktar uniċi, lanqas mifhuma u l-aktar mhedda – u jiddokumenta l-lingwi u l-kulturi fi ħdanhom. Din tal-language hotspots ħareġ biha llingwista K. David Harrison li jaħdem filKulleġġ ta’ Swarthmore. F’intervista minn The Economist, Harrison jispjega li l-lingwi mhumiex imqassma bl-istess mod madwar iddinja u jiffaċċjaw sfidi ta’ livelli differenti. l-aċċent Il-mudell tal-hotspots, jispjega Harrison, jgħin biex wieħed jivviżwalizza dan il-fenomenu u biex jittrattah. jipprijoritizza r-riżorsi Language hotspot ikun reġjun li fih livell għoli ħafna ta’ diversità lingwistika, livelli għoljin ta’ periklu lingwistiku u livelli relattivament baxxi ta’ dokumentazzjoni xjentifika (reġistrazzjonijiet, dizzjunarji, grammatika, eċċ). Hu identifika aktar minn għoxrin hotspot u flimkien ma’ tim xjentifiku qed iżurhom wieħed wieħed biex jeżamina l-polz ta’ dawn il-lingwi li qed jinqerdu. Mill-grafika ta’ hawnhekk wieħed jista’ japprezza aħjar il-kunċett tal-hotspots u jara fejn huma dawk l-inħawi fejn hemm diversità kulturali li tinsab fil-periklu. Harrison jara t-telf tal-lingwi bl-istess mod kieku kellna nitilfu ġawhriet arkitettoniċi bħall-kattidral ta’ Notre Dame u l-Piramidi ta’ Giża. Meta nitilfu l-lingwi, titnaqqar il-bażi tal-għarfien tal-bniedem. Fil-pubblikazzjoni When Languages Die (2007) jikteb: “Meta nitilfu lingwa, nitilfu sekli ta’ ħsibijiet talbniedem dwar iż-żmien, l-istaġuni, il-ħlejjaq tal-baħar, iċ-ċriev, il-fjuri edibbli, ilmatematika, il-pjanuri, il-mitoloġiji, il-mużika, dak li mhux magħruf u dak kollu li hu ta’ Huma biss ftit il-kulturi li jtellgħu monumenti kbar li bihom jistgħu jiftakru filkisbiet tagħhom. Imma l-kulturi kollha jikkodifikaw il-ġenju tagħhom fil-lingwi, listejjer u l-lessiku tagħhom. Kull lingwa hi espressjoni waħdanija tal-kreattività umana.” Bosta minn dawn il-lingwi fil-periklu jinsabu fi nħawi fejn il-faqar hu rampanti. L-iżvilupp materjali jagħmilhom soċjetajiet aktar sinjuri imma jista’ joqtol il-lingwa tagħhom. Harrison jgħid li ħadd ma jista’ jsir aktar sinjur jekk jabbanduna lingwa biex jitgħallem oħra, pjuttost jiftaqar jekk jagħmel hekk: “Nies ta’ kull età, imma speċjalment it-tfal, jistgħu faċilment ikunu bilingwi. Riċerka ġdida turi li l-bilingwiżmu jsaħħaħ il-moħħ, billi jibni dak li l-psikologi jsejħu r-‘riżerva konjittiva’.” Hu jinsisti li għandna nitgħallmu x’inhu l-valur tad-diversità intellettwali li jitrawwem millvarjetà lingwistika, “Ħadd ma jaf mnejn se toħroġ l-idea brillanti li jmiss; l-ebda kultura m’għandha l-monopolju tal-ġenju uman.” Alan Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea 21 l-aċċent Ninu Cremona – traduttur u terminologu Ivan Said inu Cremona jibqa’ magħruf l-aktar għas-sehem tiegħu fit-tfassil talortografija tal-Malti skont regoli grammatikali xjentifiċi moderni. “Dan il-lingwist tajjeb pijunier tal-Malti” (Aquilina, 1973: 10) kien prinċipalment il-moħħ wara t-Tagħrif fuq ilKitba Maltija, maħruġ mill-Għaqda talKittieba tal-Malti (illum l-Akkademja talMalti) fl-1924.1 Dan hu l-manwal li skontu niktbu l-Malti tal-lum, rikonoxxut uffiċjalment fl-1934 (Farrugia, 2004: 127), u aġġornat erba’ darbiet minn dak iż-żmien ’l hawn. Fuq l-istess Tagħrif fuq il-Kitba Maltija, fl-1934 Cremona ħareg l-ewwel volum tat-Tagħlim fuq il-kitba Maltija, u fl-1938 ħareġ it-tieni volum tiegħu (Brincat, 2006: 173). Hu magħruf ukoll għal xogħol ieħor konness mal-Malti. Tana ħafna xogħlijiet ta' riċerka seminali, fosthom X’inhu l-Malti safi fl-1925, għadd ta’ bijografiji inkluża dik ta’ missier lilsien Malti, Mikiel Anton Vassalli u Żmenijietu fl-1937 (maqluba għall-Ingliż minn May Butcher fl-1940), ħafna riċerka dwar ilfolklor u l-Malti, poeżija u proża u saħansitra lewwel dramm letterarju Malti, Il-Fidwa talBdiewa fl-1936 (maqlub għall-Ingliż fl-1960) (Schiavone, 2009: 65). Sir Gerald Strickland (il-Prim Ministru ta’ Malta bejn Awwissu 1927 u Ġunju 1930) (Schiavone, 2009: 1506), bħala parti millkampanja tiegħu favur l-introduzzjoni talIngliż u l-Malti fl-amministrazzjoni tal-pajjiż u t-tneħħija tal-influwenza Taljana f’Malta. Traduttur Il-ħidma kbira tiegħu kienet tinkludi wkoll xogħol ta’ traduzzjoni. Cremona (1965: Volum I, v) stess jgħid li għal 13-il sena hu kien ttraduttur tal-Gvern, post maħluq mill-Gvern ta’ 1 Fl-14 ta' Novembru 1920, l-Għaqda għażlet kummissjoni biex tippreżenta alfabett u sett ta' regoli talkitba. Fit-18 ta' Diċembru 1921 dil-kummissjoni ppreżentat l-alfabett fonetiku lill-imseħbin kollha talGħaqda li approvawh wara li biddlu żewġ ittri u qabbdet lil Cremona, wieħed minn ħdanha stess, li, megħjun minn membru ieħor tal-istess kummissjoni, Ġanni Vassallo, fassal il-grammatika fuq l-alfabett fonetiku li tlestiet u ġiet approvata mill-imseħbin fit-30 ta' Ottubru 1924 (L-Akkademja tal-Malti, 2004, xi, xviii-xix). Skont it-12-il Taqsima tal-Blue Book2 tal-1927 (p. 2), Cremona nħatar traduttur u editur talpubblikazzjonijiet Maltin b’salarju annwali ta’ £190 u benefiċċju personali ta’ £10 fl-14 ta’ Novembru 1927 fl-Istamperija tal-Gvern, anke jekk kien ilu impjegat mal-Gvern Kolonjali sa mill-1 ta’ Settembru 1900, l-ewwel bħala skrivan, imbagħad bħala spettur tas-sanità. Dan kien ir-rendikont annwali, prinċipalment f'ċifri, tal-qagħda tal-amministrazzjoni tal-Gvern Kolonjali ta' Malta. Kien jinkludi, fost titli oħrajn, lista tal-impjegati kollha tal-Gvern, inklużi l-pagi tagħhom. Sibtu filBiblijoteka Nazzjonali. l-aċċent Konnessa max-xogħol tat-traduzzjoni Cremona kellu kariga oħra. “Fl-1928,” jirrakkonta lbijografu tiegħu Alfred M. Previ, “kienet inħatret Kummissjoni għat-traduzzjonijiet talużu tal-Malti fil-qrati, u għal darba oħra nsibu lil Cremona jimla b’għaqal kbir il-post ta’ Segretarju.” (1969: 5). Anke l-poeta Ġorġ Pisani jikkorrobora l-ħila ta’ Cremona f’dan ixxogħol: “Il-Gvern għaraf il-ħila tiegħu billi fissena 1928 għażlu Segretarju ta’ kummissjoni għat-traduzzjoni tal-Liġi tal-Pulizija u Liġijiet Kriminali.” (1972: 50). Dan ix-xogħol Cremona kien jagħmlu b’dedikazzjoni kbira tant li l-Imħallef W. D. Harding jiftakar lil Cremona fix-xogħol tattraduzzjoni hekk: “Jien għandi ħafna tifkiriet ħelwin u nostalgiċi ta’ Ninu Cremona. Sirt nafu permezz tas-Sur Awgusto German, illum mejjet. F’dak iż-żmien (1936-37) kont imħabbat bix-xogħol tar-Reviżjoni tal-Ligijiet u s-Sur German b’dak tat-traduzzjoni għallMalti. Kultant, u l-aktar fl-irqaqat tal-ligijiet tekniċi, is-Sur German iltaqa’ ma’ kliem li lqlib tiegħu mit-Taljan kien xi ftit diffiċli. Billi ż-żewġ traduzzjonijiet bl-Ingliż u bil-Malti kienu sottomessi għar-reviżjoni u lapprovazzjoni tiegħi, niftakar li fil-każ ta’ xi kliem li jħabbtuk fil-Malti, is-Sur German qalli li kien iddiskutiehom mas-Sur [Ninu] Cremona. Jien għalhekk rajt li kelli nirringrazzja lis-Sur Cremona għall-għajnuna tiegħu u mill-ewwel intbaħt mill-mod kif ħall dawn il-problemi kien kollu bis-saħħa talisfond edukattiv u ta’ studju li kellu. Laqatni wkoll mal-ewwel, għax xejn ma jipprentendiha u kien edukat ħafna u għalhekk bdejt napprezzah iżjed,” (Harding, 1973: 18). Cremona stess jgħidilna x’kienu l-ewwel xogħlijiet li qaleb għall-Malti: “L-ewwel esperjenza tiegħi fit-twettiq ta’ dmirijieti kienet it-traduzzjoni ta’ rapport dwar il-koltivazzjoni Maltija tad-dwieli u l-produzzjoni tal-inbid minn dwieli lokali; il-ġabra tal-għodod talmastrudaxxi bl-Ingliż u l-Malti għall-Iskola tat-Taħriġ li l-emigranti prospettivi kienu Ottubru 2013 jattendu dak iż-żmien, rapport dwar is-sajd u sentenza tal-Qorti f’każ kriminali (1965: Volum I, v).”3 Iżda llum, li aħna nafu lill-Malti bħala l-ilsien nazzjonali skont il-Kostituzzjoni u bħala wieħed mill-24 lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, irridu nżommu quddiem għajnejna li kienet telgħa iebsa għal dawk li ħadmu biex jaraw il-Malti stabbilit uffiċjalment f’dak li Aquilina jsejjaħlu “iż-żmien tat-twegħir kontra l-Malti” (1973: 10). Għaldaqstant irridu niftakru li l-ortografija standard approvata mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti fl-1924 kienet ġiet rikonxxuta uffiċjalment biss fl-1 ta’ Jannar 1934 (Bezzina, 2006: 72-75), id-data li rat it-tmiem ħesrem tal-kwistjoni tal-lingwa. F’dak il-perjodu ta’ qabel ir-rikonoxximent uffiċjali, l-ortografija, u allura l-alfabett talGħaqda, kienu jintużaw biss f’Il-Malti (lorganu tal-Għaqda, li tagħha Cremona kien fundatur u għal ħafna żmien viċi-president) f’xi edizzjonijiet ta’ Il-Kotra, il-gazzetta talPartit Laburista u f’Leħen il-Malti tal-Għaqda tal-Malti (Università) (Aquilina, 1981: 76), għaqda mwaqqfa fis-26 ta’ Jannar 1931 miżżewġ kittieba Ġużè Bonniċi u Rużar Briffa, dak iż-żmien studenti tal-mediċina (Borg, 1998). U hawn naraw lil Cremona jiltaqa’ ma’ saram qawwi fix-xogħol tiegħu ta’ traduttur uffiċjali tal-Gvern. Skont Aquilina, fl-1932, il-Ministru tal-Edukazzjoni ta’ dak iż-żmien, Dottor Nerik Mizzi4 ordna l-użu tal-u minflok il-w, tal-q minflok il-k u ta’ sc minflok ix-x fil-kliem li ġej mit-Taljan; it-tneħħija tat-tikka fuq iċ-ċ, ilġ u ż-ż, u minflokhom daħħal l-apostrofu meta segwiti minn konsonanti; u ordna l-użu tal3 Silta miġjuba mill-Ingliż. Bejn Ġunju 1932 u Novembru 1933 kien hemm Gvern Nazzjonalista, immexxi minn Sir Ugo Mifsud wara li lGvern ta' Strickland waqa' fl-1930 u l-Kostituzzjoni ġiet sospiża għal sentejn (Sacco, 1986: 91-109). Nerik Mizzi kien il-Ministru tal-Industrija u l-Kummerċ bejn Ġunju 1932 u Awwissu 1933 iżda kien il-Ministru talEdukazzjoni wkoll ad interim bejn Lulju 1932 u Novembru 1933 (Schiavone, 2009: 1202). l-aċċent Ninu Cremona (bilqiegħda, l-ewwel wieħed mil-lemin) mal-ewwel Kumitat tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti apostrofu wara l-artiklu minflok is-sing (1981: 78). B’hekk Cremona sab ruħu f’sitwazzjoni antipatika iżda xejn ma ddejjaq jiddefendi lalfabett tal-Għaqda u jiġġustifika b’mod xjentifiku l-użu tal-j u l-w billi qabad u kiteb rapport lil ta’ fuqu. Dan l-inċident qajjimli ċerta kurżità speċjalment meta rajt li l-kronologija konnessa ma’ din il-ġrajja ma kinitx ċara, la f’Aquilina (1981: 76-78) u lanqas f’Farrugia (2004: 127128), li bbażat ir-riċerka tagħha fuq Aquilina. Għaldaqstant fittixt u fid-Dipartiment talArkivji, il-Kotba Rari u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Librerija tal-Università ta’ Malta skoprejt fajl tal-Gvern bis-suġġett Submits remarks re change in” bid-data tat-23 ta’ Lulju 1932. Fih sibt minuti u korrispondenza minn u lil Ninu Cremona u oħrajn dwar din il-kwistjoni, inkluż dan irrapport li Aquilina ppubblika in toto fl-1981. Jidher li Cremona ħareġ bis-sick leave biex jagħmel operazzjoni fil-qanpiena ta’ ħalqu 24 (MSS 252: Dokument 2) għall-ħabta ta’ nofs Ġunju – ix-xahar li matulu tela’ Gvern Nazzjonalista li kien jiffavorixxi l-użu tatTaljan (Bezzina, 1996: 61) b’kuntrast totali mal-Gvern ta’ qablu ta’ Strickland li saħansitra ħoloq il-post li kien qed jokkupa Cremona biex jagħti spinta lill-Malti (u lill-Ingliż a skapitu tat-Taljan). Fl-assenza ta’ Cremona, il-Kap talMinisteru5 ta ordnijiet verbali (MSS 252: Dokumenti 7 u 8) lis-Supretendent (jiġifieri, ilmaniġer) tal-Istamperija tal-Gvern, is-Sur L. Borg Cardona biex, mit-23 ta’ Ġunju 1932, skont il-minuta 2 tal-fajl, ma tibqax tintuża il-j bħal fil-kelma “pulizija”, tintuża l-i minflok il-j bħal fil-kliem “Cummissarju”, “Ufficju”, u tintuża l-s minflok iż-ż bħal fil-kelma “Avviz”. Cremona kien għadu jirkupra saħħtu d-dar meta nduna b’dawn it-tibdiliet fl-ortografija tal-pubblikazzjonijiet tal-Gvern u għaldaqstant fl-14 ta’ Lulju 1932 kiteb lil Borg Cardona 5 Pirotta (1996) jispjega fit-12-il kapitlu tal-ktieb tiegħu li, skont il-Kostituzzjoni tal-1921, il-"Kap tal-Ministeru" kien terminu ieħor għall-Prim Ministru ta' dak iż-żmien peress li l-Ingliżi ma ridux li l-kap tal-gvern jissejjaħ prim ministru. l-aċċent biex juri d-diżapprovazzjoni tiegħu għal dak li kien qed jiġri (MSS 252: Dokument 2). B’risposta dak in-nhar stess Borg Cardona (MSS 252: Dokument 3) talbu li hekk kif jidħol lura għax-xogħol jagħmillu rapport dwar dan. U hekk għamel. Fit-23 ta’ Lulju 1932, middehra hekk kif daħal mis-sick leave, Cremona kiteb ir-rapport imwiegħed (MSS 252: Dokument 8), f’forma ta’ ittra indirizzata lil Borg Cardona li kellu jgħaddiha lill-Kap talMinisteru għall-kunsiderazzjoni tal-Gvern. Bla tlaqliq Cremona jesprimi d-diżapprovazzjoni u d-dispjaċir tiegħu għall-mod kif fuq materja teknika bħal din ma ġiex ikkonsultat. Cremona insista li l-ordnijiet li ngħataw imorru kontra kull norma grammatikali u kontra kull prassi li sa dak iż-żmien kienet ġiet adottata flIstamperija tal-Gvern sa mis-snin għoxrin. Jistqarr ukoll li l-Ministri tal-Agrikoltura u tatTeżor tal-ġurnata kienu jaqblu mal-fehmiet tiegħu. Din l-ittra ġġib id-data tat-23 ta’ Ġunju 1932, l-istess data tal-fajl, iżda fit-28 ta’ Lulju 1932, din l-istess ittra reġa’ kitibha u elaboraha biex jispjega aktar fil-fond ir-raġunijiet xjentifiċi għaliex m’għandhomx jitneħħew il-j u l-w. Din hija l-ittra li naraw ippublikata f’Aquilina (1981: 76). Eżatt wara l-mewt ta’ Cremona, Aquilina, li kien ħabib kbir tiegħu, elabora aktar dwar dan l-inċident mingħajr ma ta dati: “Bħalissa qed inġibu quddiem għajnejja jitbaqbaq u jitbegħren qisu skorfna (Min qal l-inkwiet joqtol in-nies?) għaliex il-Prinċipal tiegħu kien ordnalu f’isem il-Ministru tal-Edukazzjoni, dak iż-żmien Dr Enrico Mizzi, biex bħala traduttur fil-gazzetta tal-gvern ma jibqax juża lortografija tal-Għaqda [tal-Kittieba tal-Malti] u juża minflokha ortografija Taljana kif għoġbu joħloqha l-Ministru tal-Edukazzjoni li kien waħħalha f’moħħu li l-ortografija tal-Għaqda kienet taqtagħna mill-Ewropa u li l-użu tal-ittri j u w kienu maħsuba biex jagħtu sura Ingliża lill-kitba Maltija (il-kwistjoni tal-lingwa kienet Ottubru 2013 il-babaw ta’ dak iż-żmien). Bħala impjegat talGvern, is-Sur Nin ma setax jagħmel ħaġa oħra ħlief joqgħod għal din l-ordni; imma tgħidx kemm gerger, ħambaq u tmasħan u sa kiteb memorandum lill-Ministru tal-Edukazzjoni biex jurih li dawn iż-żewġ ittri joħorgu waħedhom mill-istess struttura ortografika talMalti. Imma l-politikanti m’humiex lingwisti u jifhmu biss dak li jaqblilhom jifhmu. Is-Sur Nin kellu jitqanna bl-ortografija mwikkija mill-Ministru tal-Edukazzjoni sa ma ġew żmenijiet oħra.” (1973: 2). L-integrità xjentifika ta’ Cremona Bis-saħħa tal-fajl tal-Gvern bil-korrispondenza u l-minuti dwar il-kwistjoni, issa nafu li “ilPrinċipal tiegħu [ta’ Cremona, li] kien ordnalu f’isem il-Ministru tal-Edukazzjoni” kien isSupretendent tal-Istamperija tal-Gvern, li kien irċieva struzzjonijiet verbali mill-Kap talMinisteru u li l-memorandum Cremona kitbu lil dan is-supretendent biex jgħaddih lill-Kap tal-Ministeru. Minn dan is-sors nafu wkoll li ttibdiliet fl-ortografija riedhom Nerik Mizzi. Il-memorandum hu importanti ħafna għax wera li Cremona, fl-ewwel snin tiegħu bħala traduttur, kellu jbati u jmur kontra l-kurrent għal dak li kien jemmen fih b’rabta mal-Malti u li l-argumenti tiegħu dwar l-ortografija talMalti kienu biss xjentifiċi u qatt ma kienu politiċi. F’kumment dwar l-istess inċident, f’artiklu ieħor, Aquilina (1973: 11) jgħid li Cremona kien “studjuż moħħu ċar, ma ħalliex il-politika tavvelih billi ma ħallatx l-istudju magħha jew qagħad għall-ordnijiet ta’ min kien fuqu u ħalla għall-istorja ta’ żminijietna dokument li fih ta raġunijiet xjentifiċi li wrew biċ-ċar li lortografija li riedu jimponulu la kienet xjentifika u lanqas loġika.” L-attakki fuq il-Malti, u b’mod partikolari fuq l-ortografija tal-Għaqda komplew hekk kif jixhdu il-minuti fil-fajl li juru biċ-ċar li kien l-aċċent Nerik Mizzi li kien qed jindirizza linsistenzi tiegħu, dwar dawn il-bidliet, lill-Kap talMinisteru biex iġiegħel lil Cremona jobdi l-ordnijiet, peress li l-Istamperija tal-Gvern kienet fid-dekasteru talKap tal-Ministeru. Barra minn hekk, wara din l-ordni verbali dwar lortografija użata fuq l-Istamperija talGvern, kienu ħarġu ordnijiet oħra millMinistru tal-Edukazzjoni, li kienu jxejnu l-użu tal-ortografija tal-Għaqda, bħal pe-reżempju, il-minuta ministerjali tas-6 ta’ Settembru 1932 u l-ittra tal-istudenti li ntbagħtet lill-ġenituri mill-Ministru tal-Edukazzjoni fl-1 ta’ Ottubru 1932 (Bezzina, 2006: 61-63).6 Iżda ftit għadda żmien biex l-istorja tat raġun lil Cremona kif tixhed in-nota li Borg Cardona bagħat lil Cremona fit-13 ta’ Diċembru 1933 (MSS 252: Dokumenti 13) fejn qallu li “b’mod definit ġie deċiż li fil-pubblikazzjonijiet kollha bil-Malti tal-Gvern għandha tintuża l6 Cremona ma kienx l-uniku li kien qed jiġġieled dawn l-ordnijiet il-ġodda. Fuq front ieħor tal-battalja, flUniversità, il-Professur Pietru Pawl Saydon, magħruf għar-ras iebsa li kellu fi kwistjonijiet bħal dawn, u lGħaqda tal-Malti (Università), li tagħha Saydon kien ilPresident, kitbu ittri ta' protesta u ġustifikazzjonijiet xjentifiċi għall-ortografija tal-Għaqda kontra dawn lordnijiet u kienu ġew akkużati li qajmu polemika politika. Ta' dan l-Għaqda tal-Malti (Università) ħallset prezz għoli għax tkeċċiet minn fuq il-kampus talUniversità fl-10 ta' Novembru 1932 iżda ddaħħlet lura "rebbieħa" fil-21 ta' Novembru 1933 ftit qabel ma lortografija tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ġiet rikonoxxuta uffiċjalment fl-1 ta' Jannar 1934, fost miżuri vasti oħra favur il-Malti (Bezzina, 2006: 72-75). Ottubru 2013 ortografija tal-Għaqda [tal-Kittieba tal-Malti, u li] din l-ordni tidħol fis-seħħ fl-1 ta’ Jannar 1934.”7 Dan ġara wara li f’Novembru 1933 tneħħa l-Gvern Malti (Bezzina, 2006: 74) u “l-Gvern Kolonjali, inkwetat bil-mital-faxxiżmu naċċi [….] iddeċieda li ma il-kwistjoni jħallix [tal-lingwa] iżjed f’idejn il-Maltin u ħassar it-Taljan millużi uffiċjali kollha [u] ġiet rikonoxxuta lortografija tal-Għaqda tal-Kittieba talMalti.” Terminologu Mid-dehra, kull meta kien jidħol għal biċċa xogħol, Cremona kien jidħol għaliha b’ruħu u b’ġismu. U hekk ġara meta sar editur tal-Gvern u, flimkien mat-traduzzjoni, għamel xogħol bir-reqqa ta’ terminoloġija. Cremona stess jgħid li ħtieġlu jfittex u jitgħallem termini tekniċi ġodda biex seta’ jagħmel xogħlu sew ta’ traduttur tal-Gvern: Hekk kif inħtart Editur u Traduttur talPubblikazzjonijiet tal-Gvern Malti, intbaħt mill-ewwel li barra li kelli nkun naf kliem ordinarju u idjomi, kelli bżonn ukoll tali għarfien adegwat ta’ terminoloġija teknika dwar temi industrijali u agrikoli biex setgħu jintużaw fir-rapporti, il-memoranda, l-avviżi eventwalment kellhom jintużaw fis-sentenzi jew l-atti tal-Qorti wara l-introduzzjoni talMalti fil-Qrati tal-Ġustizzja u fl-Atti tanNutara (1965: Volum I, v).8 Silta miġjuba mill-Ingliż. Silta miġjuba mill-Ingliż. l-aċċent Dawn it-termini tekniċi li Cremona stess jgħid li ġabar sakemm dam traduttur tal-Gvern, f’nofs is-snin sittin organizzahom f’żewg volumi ta’ terminoloġija, “Maltese Technical Terminology”, li qatt ma ppubblika iżda kopji tagħhom li ttajpja hu stess iddepożitahom filLibrerija tal-Università. Din il-biċċa xogħol assidwa ta’ Cremona hi magħmula minn termini tekniċi bil-Malti bl-ekwivalenti tagħhom bl-Ingliż u t-Taljan. Il-kopji li sibt jien fit-taqsima tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università huma t-tnejn fotokopji u ddedikati lil ħabibu Ġużè Aquilina li ppreżentahomlu fir-residenza tiegħu f’Villa Rihana, Ħal Balzan, l-ewwel wieħed fl-1965 u t-tieni fl-1967. Ir-reqqa ta’ Cremona tidher, pereżempju, flagrikoltura, fejn mhux biss tana lista ta’ għodod użati f’dan il-qasam iżda, pereżempju, fil-każ tal-moħriet tana lista ta’ termini bilMalti, u fejn seta’ bl-ekwivalenti tagħhom blIngliż u t-Taljan, tal-biċċiet kollha li jiffurmaw il-moħriet flimkien ma’ disinji biex jgħinu lillqarrej ta’ din il-lista ta’ termini. Biex kiseb din ir-reqqa, Cremona ħtieġlu jagħmel riċerka vasta, kif jispjegalna hu stess: “Sa fejn kien possibbli, biex inkisbet ġabra sħiħa aġġornata ta’ kliem tekniku Malti blekwivalenti korrispondenti bl-Ingliż u t-Taljan tiegħu, u f’xi minn daqqiet partikolari, lismijiet xjentifiċi tiegħu, saret referenza għal diversi pubblikazzjonijiet qodma u ġodda dwar l-Istorja Naturali lokali li jittrattaw l-Fawna Agrikola u l-Ittjoloġija,” (1965: Volum I, v).9 L-ewwel volum, “Agricultural, nautical and fishing terms including a supplementary list of insects and plant pests”, iġib id-data tal-10 ta’ Novembru 1964 u għandu tliet taqsimiet, lewwel waħda hija dwar il-biedja, it-tieni dwar is-sajd u t-tielet dwar in-navigazzjoni tal9 Silta miġjuba mill-Ingliż. Ottubru 2013 baħar.10 Hemm ukoll żewġ żidiet, waħda għallewwel taqsima u l-oħra għat-tielet taqsima. Itterminoloġija dwar il-biedja hija verament vasta, speċjalment meta tqis li għandha żieda. L-ewwel taqsima dwar “Insects and other terrestrial animal species” jiftaħha bil-klassifikazzjoni xjentifika tal-ispeċijiet tal-annimali. It-tieni taqsima tagħti l-ismijiet ornitoloġiċi tal-għasafar u ttielet taqsima l-ismijiet ittjoloġiċi tal-ħut. Anke dan il-volum għandu appendiċi li fih indiċi talismijiet bil-Malti tal-annimali kollha msemmijin fl-ewwel taqsima. Aquilina (1987: Volum I, xxvi) elenka dawn iż-żewg volumi fil-biblijografija tal-ewwel volum taddizzjunarju tiegħu Malti-Ingliż-Malti, bħala tnejn mid-“Dammi ta’ kliem Maltin” li uża. F’din il-lista ż-żewġ volumi jġibu s-sena 1964. Ħajjet Cremona Cremona twieled fis-27 ta’ Mejju 1880 firRabat, Għawdex, iżda trabba għal ftit f’Tuneż, studja għal ftit żmien f’Liverpool biex laħaq spettur tas-sanità, u għal kważi l-ħajja adulta kollha tiegħu għex f’Ħal Tarxien (Schiavone, 2009: 65). Kienet twila u sfiqa l-ħajja ta’ dan lgħażeb li bħallikieku tgħarras u żżewweġ lillistudju, ir-riċerka u l-kitba (fil-forom kollha tagħha) tal-Malti u ta’ dak kollu li sawwar innazzjon Malti. Meta l-Imħallef Harding (1973: 18) kien jgħidlu “Int dejjem tistudja, Sur Nin,” hu kien iwieġbu “X’tagħmel? Kieku ma ngħixx.” Fl-istess sena Cremona ppubblika artiklu bit-Taljan, "La marina maltese dal medio evo all'epoca moderna – storia e terminologia" li inkluda fih it-termini kollha dwar in-navigazzjoni tal-baħar, mill-Malti għat-Taljan, li naraw fil-volum tal-10 ta' Novembru 1964 u termini oħrajn tal-baħar, flimkien ma' spjegazzjoni lingwistika dettaljata u sfond storiku. l-aċċent Iżda mhux l-iskop ta’ din ir-riċerka li tterraq ilħajja u x-xogħlijiet ta’ Cremona peress li dan għamluh tant tajjeb ħafna qabli. Biżżejjed insemmi ż-żewg teżijiet bijografiċi ta’ Vella Haber u Previ dwaru. Biex ma nsemmux innota bijografika fid-Dictionary of Maltese Biographies li tinkludi lista kważi eżawrjenti tal-kitbiet kollha ta’ Cremona u lista oħra ta’ kitbiet dwaru. Fl-1947 ingħata l-Premju Ġużè Muscat Azzopardi, fl-1960 ingħata d-Dottorat fil-Letteratura (Honoris Causa) mill-Università ta’ Malta u fl-1969 ingħata l-midalja tal-fidda Ċiviċi mill-Konfederazzjoni tal-Kunsilli (Schiavone, 2009: 65). Din ir-riċerka wasslitni għall-konklużjoni li Cremona kien ġenju ħabrieki u altruwista, iben dehen tan-nazzjon Malti li, skont Aquilina (1973: 2), fost il-kwalitajiet tajba li kellu, kienet “l-umiltà intellettwali”, kwalità rari f’dawn iż-żmenijiet kompetittivi tal-lum. lil Mark Amaira, lill-Professur Godfrey Pirotta. ukoll lil Mary Samut-Tagliaferro tal-Librerija talUniversità ta’ Malta. Biblijografija Aquilina, Ġ., 1973 “Fid-Disgħin Sena ta’ Dr Cremona.” Leħen il-Malti, Nru 18: 8-12. Aquilina, Ġ., 1973 “Tifkira ta’ Ħabib lil Ħabib.” Leħen ilMalti, Nru 18: 1-5. Malta: L-Università ta’ Malta. Bezzina, Carmel, 2006 Saydon: Biblista u Studjuż talMalti. Malta: Pubblikazzjonijiet Preca. Borg, Joseph P., 1998 Il-Ġrajja tal-Għaqda tal-Malti (Università) fil-Qosor (1931-1997). Malta: L-Għaqda talMalti (Università). Brincat, Joseph M., 2006 Il-Malti Elf Sena ta’ Storja. Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza. Farrugia, Marisa, 2004 L-Istorja tal-Alfabett Malti. Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza. Harding, William D., 1972 “L-Onor. Imħallef Wm. Il-Malti, Marzu-Ġunju 1972:18. Korrispondenza u Minuti minn u lil Ninu Cremona dwar IdDipartiment tal-Arkivji, il-Kotba Rari u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Librerija tal-Università ta’ Malta: MSS 252. L-Akkademja tal-Malti, 2004 Tagħrif fuq il-Kitba Maltija II. Malta: Klabb Kotba Maltin. Pisani, Ġorġ, 1972 “Taħdita ta’ Ġorġ Pisani f’Għeluq id-90 Sena ta’ A. Cremona.” Il-Malti, Marzu-Ġunju 1972:49. Previ, Alfred M., 1969 Il-Ħajja Letterarja ta’ Ninu Cremona. Teżi għall-BA (Unuri). Malta: L-Università ta’ Malta. Sacco, Remiġ, 1986 L-Elezzjonijiet Ġenerali 1849-1986 – Il-Ġrajja Politika u Kostituzzjonali ta’ Malta. Malta: Klabb Kotba Maltin. Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza. Teżi għall-BA (Unuri). Malta: L-Università ta’ Malta. Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Koedituri: Mark Vella, Louise Vella, Antoine Cassar Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar: Alan Delia Qari tal-Provi: Jeantide Naudi, Angela Debono, Mark Vella Editur tal-Istil: Mark Amaira Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.