Ħarġa nru 2 Marzu 2010 Volume 1, Issue 1 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea WERREJ Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba • Bejn normi nazzjonali u normi istituzzjonali • Bil-Kelma t-Tajba • Bejn iċ-ċpar u l-bnazzi fi kliemna Kelma b'kelma: It-terminoloġija • COST = Kost vs Spiża vs Nefqa. U prezz? • Interferenzi Mill-għatba 'l barra: Aspetti oħra • Id-diversità lingwistika: perspettiva ġuridika • Żjara minn Traduttur 2009 • Ħidma fuq ċekkjatur bil-Malti Intasab taħt il-famuż "Pont l-Aħmar" ta’ Belt ilLussemburgu; tħossok nemla. Il-ħsieb li taqsmu bil-mixi x’aktarx jaqtagħlek qalbek. Ilu kważi nofs seklu b'sieq waħda 'l hawn u l-oħra 'l hinn jitqawwas fuq il-wied li jifred lill-kwartier talKirchberg, fejn jinsabu l-binjiet talistituzzjonijiet tal-UE, mill-bqija tal-kapitali. Qabel ma bnewh, biex jaslu minn naħa għalloħra kellhom jinqdew bi triq ferm itwal, imserrpa, u miżgħuda bin-niżliet u bit-tlajja'. Ilħajja hija ferm iktar faċli llum, bil-pont, milli qatt kienet qabel ma nbena. Ħadd m'għandu liċken dubju li lill-belt ippermettielha timxi ’l quddiem b'pass ferm iktar mgħaġġel milli kien jirnexxilha tagħmel kieku baqgħet mingħajru. Il-ħsieb tal-bidu wara l-aċċent ukoll kien li jservi bħala pont: l-ewwel bejn it-tliet unitajiet fi ħdan id-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea nnifsu u mbagħad, "meta jasal iżżmien", bejn it-tradutturi kollha tal-Malti tad- diversi istituzzjonijiet u servizzi tal-UE. Eventwalment, kellu jasal ukoll il-mument meta wieħed jibda jesplora l-idea li l-bieb jinfetaħ għal dawk kollha li għandhom interess professjonali fl-ilsien Malti. L-idea kienet li l-proġett jimxi pass wara pass. Qisnieh bħala fatt li l-affarijiet kienu se jiċċaqilqu bil-mod, iżda morna mqarrqin. Tista' tgħid li, mill-ewwel, wara li bdiet iddur fl-idejn l-ewwel ħarġa, sħabna t-tradutturi tal-Qorti talĠustizzja tal-Unjoni Ewropea u dawk talParlament Ewropew minn jeddhom esprimew linteress attiv tagħhom li jinvolvu ruħhom. Filfatt, diġà f’din il-ħarġa wieħed isib artiklu ta' Chris Vella, kollega mill-Qorti tal-Ġustizzja talUE. Dan barra kitba oħra minn Ramon Casha, minn barra l-istituzzjonijiet tal-UE. Sadattant, saru kuntatti mas-servizzi kollha tat-traduzzjoni għall-Malti fi ħdan l-UE u f'kull wieħed minnhom inħatret persuna li se sservi bħala ssieq tal-pont fuq in-naħa l-oħra. B’sens ta’ ottimiżmu nistennew li dan ilmomentum jibqa' jżid fir-ritmu tiegħu sabiex din il-pubblikazzjoni sservi mhux biss ta' pont iżda wkoll ta' agora għad-diskussjoni u għattlaqqigħ tal-ideat għall-ħaddiema tal-Malti fi ħdan l-istituzzjonijiet Ewropej u lil hinn minnhom. Aktar ma nisfruttaw bil-għaqal kwalunkwe opportunità biex nikkomunikaw, nitħaddtu u niddibattu bejnietna, aktar ikun possibbli li niġbdu ħabel wieħed fejn għandha x'taqsam il-materja prima ewlenija tagħna: lilsien Malti. L-isfidi li għad għandna quddiemna fit-tħaddim ta' lingwa li għadha għaddejja minn proċess biex jitwarrbu l-inċertezzi dwar kif tinkiteb nistgħu nindirizzawhom b’mod effettiv biss jekk naħdmu flimkien. l-aċċent BIR-REQQA Il-lingwa miktuba ListCountriesandtheirDerivatives.xls Andrew Sammut Għaddew is-snin minn meta bdiet it-traduzzjoni tal-liġijiet tal-Unjoni Ewropea għall-Malti, u waħda mill-problemi li sikwit konna nħabbtu wiċċna magħhom bħala tradutturi kienet tinvolvi l-ismijiet tal-pajjiżi. Opinjonijiet differenti, sorsi differenti u lakuni fis-sorsi li jeżistu wasslu għal xi diżgwidi u nuqqasijiet ta' konsistenza fixxogħol. Imma wasslu wkoll biex tinħass il-ħtieġa għal gwida jew lista uffiċjali li t-tradutturi kollha jistgħu jimxu magħha. Minkejja li listi uffiċjali ma kienx hawn, kien hawn gwidi li konna nżommu magħhom, fl-istennija ta' xi ħaġa uffiċjali mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Xi ħaġa uffiċjali waslitilna, mhux mill-Kunsill tal-Malti, imma direttament mill-Gvern Malti. Fin-nuqqas ta' xi ħaġa aktar uffiċjali minnha (jekk tabilħaqq jista' jkun hemm xi ħaġa aktar uffiċjali minn struzzjonijiet diretti mill-Gvern), ikollna nimxu magħha f'xogħolna. Niġu għal-lista, li tqassmitilna bħala Excel file bl-isem "ListCountriesandtheirDerivatives.xls". Meta ftaħtha l-ewwel darba kont sorpriż. Mhux tant għall-fatt li l-isem tal-fajl ta' lista ta' ismijiet bil-Malti kellu jkun bl-Ingliż, u lanqas għall-fatt li l-pajjiżi jidhru fl-ordni tal-alfabet Ingliż1. Kont sorpriż bil-lista għaliex mal-ewwel daqqa t'għajn diġà stajt nara li teħtieġ ix-xogħol. Dan fih innifsu mhux ħaġa ħażina, għaliex punt tat-tluq dejjem huwa aħjar mix-xejn. Imma punt tat-tluq lanqas ma huwa r-riżultat aħħari li wieħed għandu jqassam u jagħti struzzjonijiet riġidi biex jiġi segwit. Minħabba l-mod li bih ġiet ippreżentata din illista, idejna huma marbuta. U jkollna nżommu Għalhekk, biex issib isem ta' pajjiż bil-Malti, ikollok lewwel timmaġina x'inhu bl-Ingliż imbagħad tfittex bejn wieħed u ieħor fejn jista' jkun fil-lista tradotta. magħha. U huwa l-frustrament għall-fatt li din illista ma stajtx immissha, lanqas inżid it-tikek fuq iż-ż fejn huwa ovvju li dan kien żball, li wassalni biex nikteb hawnhekk. Dan ma nagħmlu la b'sens ta' akkuża, u lanqas b'sens ta' pika ma' min fassalha, imma b'sens ta' rispett lejn ilsienna, li umilment naħseb li jistħoqqlu aħjar. Għalhekk nistieden lil min huwa responsabbli (li onestament ma għandix linqas ħjiel min jista' jkun), jew lil min iħoss, bħali, li din il-lista għandha terġa' titfassal, biex iwieġeb dawn il-mistoqsijiet. U jekk ma jasalx biex iweġibhom, forsi b'xi mod jużahom biex itejjeb dak li diġà hemm. 1) Jekk din il-lista ġiet ippreżentata biex jiġu evitati d-diżgwidi u r-riperkussjonijiet politiċi, għaliex fl-Anness II għat-Trattat ta' Liżbona Lisbona nsibu, pereżempju, It-Territorji Franċiżi tan-Nofs-in-Nhar jew it-Territorji Britanniċi, filwaqt li fil-lista li waslitilna nsibu t-Territorji Franċiżi tan-Nofsinhar u t-Territorji Brittanniċi? Bl-istess mod, jekk fit-Trattat hemm Ġjorġja ta' Nofs-in-Nhar, għaliex fil-lista nsibu Ġeorġja tanNofsinhar? Jekk korrezzjonijiet ortografiċi għal dak li hemm fit-Trattat huma permessi, għaliex ma nistgħux indaħħlu korrezzjonijiet ortografiċi oħra? 2) X'mudelli ntużaw biex l-ismijiet jinqalbu għall-Malti? - Għaliex xi wħud mill-ismijiet jimxu fuq il-prinċipju fonetiku u l-alfabet Malti, eż. il-Baħrejn, il-Bangladexx, Ġibuti (għal xi raġuni, mingħajr l-artiklu), filwaqt li oħrajn le, eż. il-Liechtenstein, Nauru jew tabilħaqq Saint Pierre u Miquelon? Għaliex ċerti ismijiet jissejsu fuq l-ortografija Taljana u mhux dik Maltija, bħal fil-każ tal-Iżvizzera Isvizzera jew il-każ talIżvezja Isvezja? 3) Għaliex ismijiet li loġikament għandhom isegwu l-istess mudell jinkitbu b'mod differenti, eż. it-Tanzanija / it-Tuneżija, jew Kazakstan / 4) Il-valuti fuq liema prinċipji nqalbu? Għaliex 1/100 ta' dinar Alġerin huwa ċentim, 1/100 ta' l-aċċent peso Kuban huwa ċentavo, filwaqt li 1/100 ta' dollaru Amerikan huwa ċenteżmu (bħalma hu 1/100 ta' ewro)? U jekk isSudan għandu l-Lira, għaliex il-Libanu għandu lLivre? 5) Għaliex l-isem tal-pajjiż jinqaleb bil-Malti, filwaqt li l-isem tal-belt kapitali jibqa' blortografija Ingliża jew dik oriġinali, eż. IrRepubblika Iżlamika tal-Pakistan – Islamabad; L-Arabja Sawdija – Riyadh; il-Brażil - Brasília? 6) Għaliex ċittadin tal-Korea ta' Fuq huwa Nord Korean, ċittadin tal-Korea ta' Isfel huwa Sud Korean, filwaqt li ċittadin tal-Irlanda ta' Fuq huwa mir-Renju Unit, imma mhux Nord Irlandiż? 7) Jekk għall-maġġoranza tal-ismijiet 'lidentifikatur' tal-isem inqaleb bil-Malti – eż. irRepubblika ta' xxx jew il-Gżira ta' xxx, għaliex għal Commonwealth (bħal fil-każ talCommonwealth ta' Dominika) ma sibna xejn? Għaliex naqilbu parti mill-isem u l-parti l-oħra ma naqilbuhiex – eż. il-Gżira Christmas; ilGżejjer Faeroe....? Minkejja dan kollu, ikolli ntenni li ilu jinħass ilbżonn għal lista bħal din, u għalhekk it-tixrid tagħha żgur li huwa pass fid-direzzjoni t-tajba. Li jgħaġġibni huwa l-fatt li minkejja x-xogħol ovvju li teħtieġ, ġiet ippreżentata b'timbru uffiċjali. Ma nafx kemm kien involut il-Kunsill tal-Ilsien Malti fit-tfassil ta' din il-lista, imma tabilħaqq inkun sorpriż jekk insir naf li kien involut. U jekk ma kienx involut, jew saħansitra lanqas ġie kkonsultat, f'deċiżjoni(jiet) daqshekk importanti - dan jawgura tajjeb għall-għażiż ilsienna? ~●~ Bejn normi nazzjonali u normi istituzzjonali Ivan Said Fid-Dipartiment tal-Malti tad-DĠT nipproduċu żewġ tipi ta' traduzzjonijiet: leġiżlazzjoni u komunikazzjonijiet uffiċjali, li jkunu ppubblikati f'Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, u dokumenti oħra li jkunu ppubblikati bħala promozzjoni tal-attivatajiet dwar l-Unjoni Ewropea jew ta’ tagħrif dwarhom. Dawn talaħħar, li huma ftit ħafna, qatt ma jiġu ppubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali, iżda jidhru bħala fuljetti jew kotba żgħar li jitqassmu b'xejn f'xi postijiet ċentrali ta' tagħrif, eż. l-Uffiċċju tarRappreżentanza tal-UE f'Malta. Tajjeb li nżommu din id-distinzjoni f'moħħna għaliex iż-żewġ tipi ta' dokumenti jeħtieġu żewġ stili differenti. Iżda l-maġġoranza l-kbira taddokumenti li nittraduċu fil-Lussemburgu huma ddestinati li jidhru fil-Ġurnal Uffiċjali u allura jirrikjedu stil wieħed uniku. Jien hawn se nsemmi xi punti li jaqgħu taħt dan l-istil filwaqt li dejjem inżomm f'moħħi Il-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali u dik Dipartimentali li tnediet f’Jannar li għadda: L-eluf, il-miljuni, il-biljuni u t-triljuni Ma nużawx virgola f'dawn iżda biss spazju (fixed space: shift, control, space bar f'daqqa), eż. 10 000 u mhux 10,000. (Il-kelma miljard filMalti ma teżistix.) EUR Maċ-ċifri nużaw biss EUR u qatt euro jew issimbolu €. Il-kelma euro tintuża biss fit-test, eż. 'L-euro sejjer tajjeb bħalissa'. Nistgħu nużaw issimbolu € f'eċċezzjonijiet żgħar ħafna bħal f'tabelli fejn għandna nuqqas kbir ta' spazju li ma jippermettilniex nużaw EUR. Id-deċimali Noħolqu d-deċimali bl-użu tal-virgola u qatt bilpunt, anke fit-tabelli b'ċifri ta' flejjes jew qisien, eż. 7,5 u mhux 7.5. Dawn ir-regoli mhumiex skont il-grammatika u l-istilistika tal-Malti iżda aħna obbligati li nsegwuhom meta qed nittraduċu biex inkunu konformi mas-sistema kontinentali u b'hekk iddokumenti kollha li jiġu ppubblikati fil-Ġurnal Uffiċjali jidhru l-istess, speċjalment meta jidħlu ċ-ċifri ta' flejjes kbar. Din it-tagħwiġa tar-regoli grammatikali nazzjonali ma tiġrix biss fil-Malti, iżda tiġri wkoll fl-Ingliż u fil-Latvjan. Kulħadd l-aċċent huwa obbligat li jsegwi s-sistema kontinentali, inklużi l-awturi, u għaldaqstant għandna lobbligu li, meta qed nittraduċu dokument, nadattaw għas-sistema kontinentali anki jekk lawtur tad-dokument naqas li jagħmel dan. Il-korsiv L-użu tal-korsiv fil-Ġurnal Uffiċjali hu ristrett biss għall-kliem Latin u għall-isem uffiċjali sħiħ ta' Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, peress li l-korsiv għandu importanza legali kbira: ċerti emendi fil-leġiżlazzjoni huma indikati bilkorsiv. Kuntrarjament għal dak li tgħid ir-regola tal-Malti, ma jintużax il-korsiv għal kliem sui generis jew kliem ieħor li mhux Malti. Biex nikkonkludu, meta qed tittraduċi dokument li mhux se jidher fil-Ġurnal Uffiċjali segwi rregoli u l-istilistika tal-Malti u injora dan li għadni kif ktibt hawn fuq. Dan jgħodd ukoll għall-istqarrijiet għall-istampa u għal Ir-Rapport Ġenerali annwali. ~●~ Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Dan huwa punt ta’ reqqa tal-kitba Maltija li ħafna ma jafuhx jew jitħawdu fih, tant li, jekk wieħed ikun irid jara tafx tikteb tajjeb bilMalti, ġieli joħroġlok bih biex jara kemm inti mħarreġ. § Nista’ nuża verb sempliċi biex ngħidlek: Sib! § Tgħidli “Xiex, xi nsib?”, u jien inżidlek l-oġġett dirett biex ngħidlek x’għandek issib: Sib in-nuċċali Int tistaqsi “Lil min?”, u jien inżid ukoll l-oġġett indirett biex ngħidlek lil min se ssibu n-nuċċali: Sib in-nuċċali lil Marija Issa għall-ħeffa ż-żewġ oġġetti nista’ nqassarhom billi flok in-nomi sħaħ (in-nuċċali, Marija) nuża l-pronomi li jmorru minflokhom: Sib in-nuċċali > Sibu Sib in-nuċċali lil Marija > Sibhulha Minn hawn tara li l-pronom mehmuż maskili (loġġett dirett) qed jinkiteb differenti skont il-każ: § sakemm ikun waħdu wara l-verb, jibqa’ –u § IMMA meta warajh ikollu wkoll pronom mehmuż ieħor (tal-oġġett indirett) isir -huJew f’għamla ta’ formula qasira: Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti VERB + OĠĠETT DIRETT -u VERB + OĠĠETT DIRETT -hu- + OĠĠETT INDIRETT Eżempji oħra: Mistoqsija: Fil-gazzetta sibt il-kelma: roddhuli. Dan xi żball tal-ġurnalista? Tweġiba: roddhuli u rodduli t-tnejn jeżistu, imma ma jfissrux l-istess: ▪ roddhuli tfisser “inti rodd (ċertu oġġett) lili” ▪ rodduli tfisser “intom roddu lili” Mela jista’ jkun li l-ġurnalista kellu jew kellha raġun. hu ħallat ix-xorb = ħalltu hu ħallat ix-xorb lill-klijent = ħallathulu hi bagħtet l-ikel hi bagħtet l-ikel lil oħtha = bagħtitu = bagħtithulha inti rodd il-ħajr inti rodd il-ħajr lili l-aċċent Bejn iċ-ċpar u l-bnazzi fi kliemna Ivan Said the Fog, fi żmien meta l-istituzzjoni kellha biss 15-il Stat Membru u 12-il lingwa. Matul l-2009, ilKummissjoni Ewropea varat "Il-Proġett għal Kitba Ċara" bl-iskop li tikkommetti ruħha għal komunikazzjoni ċara u aktar diretta maċ-ċittadini tal-UE, speċjalment issa li għandha 27 Stat Membru u 23 lingwa uffiċjali. B'din l-inizjattiva l-Kummissjoni qiegħda timmira li taqta' ħafna mill-kliem żejjed burokratiku u legalistiku tagħha li jbegħedha miċ-ċittadini Ewropej. Il-Proġett għal Kitba Ċara tal-Kummissjoni Ewropea jinkludi wkoll il-Kampanja għal Kitba Ċara. Bħala parti minn din il-kampanja, f'Marzu 2010 ħareġ Kif tikteb ċar, ktejjeb stampat ta' għajnuna lill-awturi u t-tradutturi Maltin. Xogħol ta' Ivan Said, megħjun minn Carmel Attard u Mark Vella, dan il-ktejjeb għandu jgħinna nkunu konċiżi u preċiżi f'kitbietna u fit-traduzzjonijiet tagħna. Kull dipartiment lingwistiku tad-DĠT kien mistieden joħloq verżjoni adatta għallingwa tiegħu. Il-pubblikazzjoni stampata hija disponibbli b'xejn f'Il-Ġimgħa ddedikata lill-Kitba Ċara li bdiet fil-15 ta' Marzu 2010. Barra minn hekk, ilverżjoni elettronika hija disponibbli fuq is-sit Europa. Dan il-proġett ġie wara li xi snin ilu lKummissjoni kienet wettqet il-kampanja Fight Disinn ta' Ramon Corrado l-aċċent KELMA B'KELMA It-terminoloġija COST = Kost vs Spiża vs Nefqa. Reuben Seychell Xi wħud jittraduċu cost (EN) bħala nefqa. Nefqa nużawha għal expenditure. Bosta jittraduċu cost/costs dejjem u mingħajr ebda kwalifika bħala spiża/spejjeż. Mill-esperjenza tiegħi, ħafna ma jaċċettawx l-użu ta' kost/kostijiet "għax kost mhix kelma Maltija", "għax spiża hija aktar Maltija", "għax kost hija neoloġiżmu li ma għandniex bżonnu minħabba li l-istess tifsira nsibuha fi spiża", jew għal xi raġuni oħra li mhix korretta. Dawn ir-raġunijiet għall-għażla ta' spiża (MT) bħala t-traduzzjoni ta' cost (EN) huma arbitrarji u żbaljati. Tifsira Il-kelma spiża timplika li ġie rrealizzat ammont monetarju; għadda minn id għal oħra. Il-kelma kost ma timplikax dan. Kost jirrappreżenta l-valur ta' oġġett. Il-kost huwa fattur li jista' jiġi pprezzat mingħajr in-neċessità li jintefaq jew li jiġi rrealizzat fi spiża. L-għażla tal-kelma skont il-kuntest Hemm għadd ta' każijiet fejn fl-Ingliż jużaw cost u fil-Malti tista' tuża spiża. Hemm test li wieħed jista' jagħmel biex jara jekk dan ikunx korrett. Jekk xi ħadd ikollu dubju dwar l-użu fil-kuntest fil-Malti, jista' jistaqsi jekk l-awtur hux jitkellem dwar cost jew expense. Jekk qed jirreferi għal expense, allura wieħed jista' juża spiża. Pereżempju, sunk cost qed tirreferi għal nefqa li diġà saret, allura l-kost ġie rrealizzat u sar spiża; għalhekk sunk cost tiġi tradotta bħala spiża Jista' jkun li t-tweġiba la tkun cost u lanqas expense, minħabba li fil-Malti hemm sinifikat minnhom ta' cost li huwa marbut mal-ipprezzar. Il-kelma prezz hi l-ekwivalenti ta' price; madankollu xi drabi tista' toqgħod bħala traduzzjoni ta' cost. Dan meta l-cost jirreferi għal oġġetti jew servizzi li huma għall-bejgħ (jew ekwivalenti). Pereżempju: "The cost of a ticket to India is ..." = "Il-prezz ta' biljett għall-Indja hu..." (minħabba li prezz, bħal kost, timplika l-eventwalità li ssir spiża, imma ma timplikax li 'ġie rrealizzat ammont monetarju'); jew "That is the cost you have to pay for deceiving me" = "Dak hu l-prezz li jkollok tħallas talli dħaqt bija". F'każijiet bħal dawn l-Ingliż juża cost fis-sens ta' price, u għalhekk prezz tista' toqgħod ukoll minflok kost. Iżda fil-bqija tal-każijiet wieħed ikun żbaljat meta ma jużax kost. Dan jgħodd, bla dubju, għal meta wieħed jittraduċi cost f'ambiti baġitarji, ekonomiċi, kummerċjali jew ta' kontabbiltà, inklużi termini bħal dawn li ġejjin: social cost = kost soċjali opportunity cost = kost tal-għażla cost base = il-bażi tal-kost (ir-Regolament talKunsill (KE) Nru 1279/2007: http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2007/october/tradoc_ 136640.def-and-repeal.mt.L285-2007.pdf) production cost = kost tal-produzzjoni (il-Liġijiet ta' Malta, il-Kap 422: http://docs.justice.gov.mt/lom/legislation/maltese/leg/vol_ 13/kap442.pdf; ir-Regolament tal-Kunsill (KE) cost structure = struttura tal-kostijiet (Komunikazzjoni tal-Kummissjoni COM(2007) 747 finali: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52 007PC0747:MT:HTML) cost (inġenerali), development cost u distribution cost = kost, kost tal-iżvilupp u kost taddistribuzzjoni l-aċċent Id-distinzjoni f'ilsna oħra Ewropej Fil-lingwaġġ tekniku u uffiċjali (li huwa llingwaġġ tal-miktub, b'mod speċjali fil-kuntest tax-xogħol tat-traduzzjoni ta' dokumenti tekniċi bħalma huma l-liġijiet u standards tekniċi), hemm distinzjoni bejn kost u spiża li teżisti f'bosta ilsna Ewropej, kemm dawk Rumanzi kif ukoll dawk Ġermaniċi. Pereżempju, fl-ilsna Rumanzi nsibu costo u spesa fit-Taljan, custo u despesa fil-Portugiż, coût u dépense fil-Franċiż; u fl-ilsna Ġermaniċi: cost u expense fl-Ingliż, kustannus u kulu fil-Finlandiż, kosten u uitgave fl-Olandiż jew kosten u ausgabe filĠermaniż. Fl-ilsna Baltiċi nsibu kastai u išankstiniai jew sąskaita fil-Litwan. Għeruq storiċi Din mhix xi interpretazzjoni li qed tiġi vvintata llum u wisq anqas ma twieldet ilbieraħ. Din iddistinzjoni ilha teżisti s-snin u, speċjalment filkampijiet tekniċi, minn dejjem kienet tinżamm. Saħansitra Dun Karm, fid-Dizzjunarju tiegħu li ppubblika fl-1947, kien wera d-distinzjoni. Erin Serracino Inglott iżommha u jispjegaha (ara ssiltiet ikkupjati hawn taħt). Aquilina żamm iżżewġ kelmiet (minkejja li ma ddistingwiex ċar biżżejjed bejn il-funzjoni tat-tnejn). George Cassola żammha wkoll fid-dizzjunarju tiegħu tal-kontabbiltà, u tinsab fil-glossarji tal-Bord Internazzjonali tal-Istandards tal-Kontabbiltà. Il-plural Naħseb li l-plural l-aktar idoneu ta' kost huwa kostijiet. Hemm min isostni li għandha tkun kosts. Il-kelma kost hija wisq eqdem millmekkaniżmu li juża s-"s" bħala plural fil-Malti. Hemm min juża kosti għax kostijiet ma ddoqqx għal widnejh. Il-plural ta' kost jimmudella ruħu fuq nomi bħal port, post u tort, u mhux fuq porta, posta jew torta, skont it-tendenza li ġejja: kost kostijiet portijiet tortijiet postijiet L-aħħar nota X'jingħad waqt it-taħdit hija storja oħra għall-fatt li waqt it-taħdit rarament xi ħadd minna jittratta dan it-tip ta' suġġetti. Ta' min wieħed iżomm quddiem għajnejh id-differenza bejn il-lingwa mitkellma u dik miktuba. Illissnu ħafna kliem u ħsejjes li fil-verità ma niktbuhomx. Ma naħsibx li l-kriterju ta' dokument tekniku u liġijiet għandu jkun it-taħdit f'kuntest ordinarju, wisq anqas għażla ta' kliem imsejsa fuq il-gosti u rrima minflok il-preċiżjoni u ċ-ċarezza. Ilmitħaddet normalment jimmira lejn komunikazzjoni immedjata, effiċjenti, ta’ sinifikat partikolari. Il-mitkellem jimmira lejn konsistenza fis-sinifikat fuq medda ta’ żmien (biex jinftiehem fit-tul) u fil-livell tekniku lejn ilpreċiżjoni. Għalhekk huwa importanti li wieħed iżomm ukoll f’moħħu d-differenza bejn il-lingwa għal skop ġenerali u dik għal skop speċifiku u 7 l-aċċent Hemm diversi lingwaġġi li jintużaw skont il-kuntest. F'manwal għall-inġiniera jew għat-tobba ma jintużax il-lingwaġġ ta' kuljum. Listess il-liġijiet u dokumenti tekniċi li jeħtieġu ċarezza legali b'livell għoli ta' preċiżjoni u teknikalità fejn xieraq. Ħajr lil George Cassola u lil Mark A. Sammut talkontribut tagħhom. ~●~ Interferenzi Mark Vella Il-qrubija bejn l-elementi lingwistiċi li jsawru lMalti sikwit hija aktar kumplessa milli tidher, u dan nistgħu narawh l-aktar fejn jiltaqgħu lelementi Romanzi u Anglo-Sassoni biex fl-aħħar titfassal il-kelma 'Maltija'. Bħala tradutturi, kuljum qed nixhdu fażi storika importanti li għaddej minnu lsienna, jiġifieri l-iżvilupp mgħaġġel, forsi bla ebda preċedent, ta' lingwa, laktar fl-oqsma tar-reġistru formali u tatterminoloġija ġdida u speċjalizzata. Iktar iva milli le, dan l-iżvilupp huwa riżultat ta' deċiżjonijiet u kompromessi li ġejjin mit-tqabbil bejn l-ilsna: wieħed jirrikorri dejjem inqas għallmorfoloġija Semitika biex joħloq il-kelma, u lkunċett ewlieni li kważi dejjem jaslilna billingwa sors tal-Ingliż nispiċċaw inqabbluh ma' reġistri, kunċetti u termini ta' oriġini Latina. Il-Prof. Joseph Brincat jillustra dan billi jitkellem dwar xorta ta' 'ħbieb foloz' li wieħed jara meta jistħarreġ l-influwenzi lingwistiċi fil-Malti1. Blinfluwenza tal-Ingliż dejjem aktar qawwija minn dik tat-Taljan, l-adozzjoni ta' kunċetti li x'aktarx inġibuhom mill-Ingliż (għax jidhrulna l-ewwel darba b'dik il-libsa) iseħħ billi nadottawhom filMalti u nlibbsuhom libsa ''Taljanizzata". Iżda s'self', kif darba konna nsejħulu, jaf ikun aktar kumpless minn hekk, għax sikwit dak il-kliem Ingliż ikollu għeruq li jkunu Latini jew Franċiżi, u l-kobba tkompli titħabbel. Dan jaf joħloq kliem li 'ma jeżistix hekk' fit-Taljan: prosekutur minn 1 prosecutor minkejja li pubblico ministero bitTaljan; azzjoni industrijali li tinstema' Taljana għall-aħħar imma li t-Taljani jsejħula vertenza sindacale; u t-taħbil il-moħħ li nħabbtu wiċċna miegħu ta' spiss bejn evalwazzjoni u valutazzjoni, li għandhom storja li mhix biss ta' distinzjonijiet, forsi sottili fit-tifsir, iżda anki ta' etimoloġiji jaħbtu ma' xulxin. Hu x'inhu, tkun inħolqot il-kelma Maltija, u dawn il-mogħdijiet imwiegħra huma spiss ilmekkaniżmu li ħadu bosta mill-kelmiet li jiġuna naturali fi lsienna. Dan il-fenomenu ta' interferenza narawh mhux biss f'espressjonijiet u termini bħal dawn imsemmija fuq, iżda anki f'pari, sikwit problematiċi għat-tradutturi, fejn minħabba x-xebh bejn l-elementi lingwistiċi, tinħoloq problema dwar liema waħda hija lkurrenti, ix-xierqa, jew il-preċiża. Nieħdu l-każ ta' obbligu/obbligazzjoni li spiss wieħed jeħel meta jara kif se jittraduċi obligation. Minkejja ssors Ingliż, għandu etimoloġija Latina li għalhekk bilfors li tħabbtu wiċċ ma' wiċċ malkuġin Taljan. Tiftixa Google issibhom użati ttnejn fil-Malti, l-iktar fl-oqsma tal-liġi u talġurnaliżmu. F'Aquilina, imbagħad, obbligu jidher li ma tissemma qatt. Hawnhekk, ovvjament, naraw eżempju ta' inteferenza fejn ittraduttur (kif ukoll kull utent ieħor tal-lingwa) jara suffiss bħal -ation u jqabblu ma' -azione, filwaqt li jiftakar ukoll obbligo kif forsi semagħha bit-Taljan. Iżda t-Taljan għandu sew obbligazione u obbligo. Konsultazzjoni ma' dizzjunarji ewlenin2 u anki mat-terminologi Taljani turi li tal-ewwel hija x'aktarx voce dotta, jiġifieri reġistru għoli jew formali għall-aħħar, filwaqt li l-oħra tintuża ħafna aktar biex tispjega rabta li wieħed ikollu ma' xi ħaġa oħra, eż. obbligo degli alimenti, obbligo di leva, obbligo scolastico. Obligazione mbagħad għandha wkoll tifsira speċifika filqasam finanzjarju fejn tirreferi għal titolu ta' kreditu (bond, debenture). l-aċċent obbligazione żammew b'xi mod sinifikati distinti, anke jekk xorta waħda jafu jidhru qrib ħafna xulxin: filwaqt li obbligo tfisser rabta ġuridika jew morali imposta minn liġi jew awtorità, jew inkella mill-kuxjenza jew sens ta' gratitudini, obbligazione għandha dawn ittifsiriet morali/ġuridiċi imma għandha t-tifsira ewlenija tagħha li hija dik finanzjarja. Il-punt hu, liema waħda se nużaw? Kelmtejn mal-avukati tagħna kważi qatlet id-dubju għax dejjem jużaw obbligu, iżda wieħed forsi jkollu jara x'inhuma t-tendenzi fl-għażla ta' traduzzjoni bħal din. Jista' wkoll jiġi investigat jekk obbligu hijiex forma 'imqassra' li saret aktar popolari, u f'liema kuntesti tista' tiġi infilzata l-obbligazzjoni esklussiva ta' Aquilina. Jidher, madankollu, anki fid-dawl tal-informazzjoni mit-Taljan, li m'aħniex sejrin żmerċ jekk nużaw obbligu f'bosta mill-kuntesti fejn dan it-terminu jseħħ. Żewġ każi simili, u forsi inqas problematiċi, jikkonċernaw intervent/intervenzjoni u modifika/modifikazzjoni. Aquilina jagħti intervent biss, filwaqt li jagħti bħala sinonimi modifika u modifikazzjoni. Rigward intervenzione, jidher ċar li din m'għadhiex użata fit-Taljan u hija kkwalifikata lessikografikament bħala rara u letterarja, u għalhekk wieħed jista' jiddeduċi tnissil naturali tal-intervent Maltija mingħajr problemi. Fil-każ l-ieħor, it-tnejn huma sinonimi fit-Taljan, minkejja li modificazione hija etimoloġikament ħafna eqdem u kellha sinifikat oriġinali mil-Latin li jindika ilkonsolidament ta' struttura (assestamento). Filwaqt li modificazione tista' tindika proċess, modifica tindika l-bidla proprja u aħħarija. Wieħed jista' forsi juża din id-distinzjoni sottili skont ir-reġistru u l-kuntest: nagħtu kas, liġi tista' tgħaddi minn għadd ta' modifiki, filwaqt li organiżmu jgħaddi minn modifikazzjoni ġenetika. Għat-Taljan, modifica għandha sinifikat aktar konkret u ċirkoskritt, filwaqt li modificazione, għalkemm sinonimu, tieħu mogħdija għaliha meta tintuża bis-sinifikat speċifiku tagħha fil-qasam tal-ġenetika. M'għandniex xi ngħidu, dawn iż-żewġ kelmiet jinsabu f'bosta għejun bil-Malti u sikwit distinzjonijiet bħal dawn ma jsirux, u wieħed ikollu juża l-lenti sew biex jirnexxilu jwettaq xi forma ta' analiżi, anki vagament statistika, talokkorrenzi tagħhom. Jidher, madankollu, li ttqabbil mal-iżviluppi fl-ilsien Taljan imexxina lejn l-użu esklussiv ta' modifika/i, bl-użu ta' modifikazzjoni għall-qasam semantiku talġenetika. Ħajr lil Maria Elena Ponzo (DGT-C IT-3), mit-tim terminoloġiku Taljan. MILL-GĦATBA 'L BARRA Aspetti oħra Id-diversità lingwistika: perspettiva ġuridika Chris Vella tħeġġeġ b’mod attiv il-libertà taċ-ċittadini tagħha li jitkellmu u jiktbu bil-lingwi materni tagħhom. Id-diversità lingwistika tikkostitwixxi fattur ewlieni tal-identità kulturali fi ħdan l-Ewropa. Ilmotto tal-Unjoni Ewropea “Unità fid-Diversità” huwa mera ta’ din id-diversità li tinsab proprju fil-qofol tal-idea tal-UE. L-Unjoni Ewropea minn dejjem qieset il-bosta lingwi li tħaddan bħala rikkezza, u mhux bħala piż. Flimkien malimpenn tagħha lejn integrazzjoni politika u ekonomika fi ħdan l-Istati Membri tagħha, l-UE F’kuntest ġuridiku, l-Artikolu 55 tat-Trattat dwar l-Unjoni Ewropea (ex Artikolu 53 UE u ex Artikolu 314 KE) jelenka t-23 lingwa li fihom huma miktubin iż-żewġ trattati (dak dwar l-UE u dak dwar il-funzjonament tal-UE, li jikkostitwixxu t-testi ugwalment awtentiċi ta’ dawn it-trattati). Barra minn hekk, l-Artikolu 22 tal-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea jipprovdi li l-Unjoni għandha tirrispetta d-diversità kulturali, reliġjuża u lingwistika. l-aċċent Il-ġurisprudenza tal-Qorti tal-Ġustizzja tipprovdi diversi eżempji tal-mod kif din l-istituzzjoni ġudizzjarja tinterpreta u tapplika dan il-kunċett b’mod partikolari f’kuntesti bħalma huma dak tal-moviment liberu tal-persuni stipulat flArtikolu 45 et seq tat-Trattat dwar ilfunzjonament tal-UE (ex Artikolu 39 KE et seq) u dak tan-nondiskriminazzjoni stipulat flArtikolu 18 tat-Trattat dwar il-funzjonament talUE (ex Artikolu 12 KE). Hekk, pereżempju, filkuntest ta’ dan l-aħħar artikolu, il-Qorti talĠustizzja pprovdiet li l-prinċipju tannondiskriminazzjoni jipprekludi regoli nazzjonali li, fir-rigward ta’ lingwa partikolari li ma tkunx il-lingwa prinċipali tal-Istat Membru kkonċernat, jagħtu lil ċittadini residenti f’żona partikolari u li jitkellmu din il-lingwa partikolari d-dritt li jeżiġu li l-proċeduri kriminali filkonfront tagħhom jsiru b’din il-lingwa partikolari tagħhom meta dawn l-istess regoli ma jagħtux dan id-dritt ukoll lil ċittadini ta’ Stati Membri oħra li jgħaddu minn din iż-żona jew jieqfu fiha u li jkunu jitkellmu din l-istess lingwa. Hekk ġara fil-każ ta’ Bickel u Franz, fil-kuntest ta’ talba għal deċiżjoni preliminari (C-274/96), deċiża fl-24 ta’ Novembru 1998. H.O. Bickel, sewwieq ta’ trakkijiet Awstrijakk b’residenza flAwstrija, twaqqaf fl-Italja mill-carabinieri waqt li kien qed isuq trakk f’Castelbello fir-reġjun ta’ Trentino-Alto Adige tal-Italja. Huwa tressaq ilQorti fuq akkużi ta’ sewqan taħt l-influwenza tal-alkoħol. U. Franz, ċittadin Ġermaniż residenti fil-Ġermanja, kien qed iżur ir-reġjun TrentinoAlto Adige bħala turist meta, wara spezzjoni taddwana, instab fil-pussess ta’ tip ta’ sikkina li kienet ipprojbita. Huwa tressaq il-Qorti fuq akkużi marbuta ma’ dan il-pussess. Il-kwistjoni prinċipali nqalgħet minħabba l-fatt li ċ-ċittadini tal-provinċja ta’ Bolzano li jitkellmu bilĠermaniż għandhom dritt jeżiġu l-użu talĠermaniż fil-kuntest ta’ materji amministrattivi jew proċeduri ġudizzjarji f’dik il-provinċja. Kemm Bickel kif ukoll Franz iddikjaraw li ma kinux jifhmu t-Taljan u, fuq il-bażi talprotezzjoni mogħtija lir-residenti f’Bolzano li jitkellmu bil-Ġermaniż, talbu li l-proċeduri kontra tagħhom isiru bil-Ġermaniż. Minkejja loppożizzjoni tal-Gvern Taljan u l-pożizzjoni talKummissjoni li din il-kwistjoni kellha tiġi ddeterminata mill-qorti Taljana, il-Qorti talĠustizzja tat raġun lil Bickel u Franz u ddikjarat li r-regoli msemmija huma diskriminatorji inkwantu jiffavorixxu lil ċittadini Taljani li jitkellmu bil-Ġermaniż fil-konfront ta’ ċittadini ta’ Stati Membri oħra li jitkellmu wkoll bilĠermaniż. F’dan il-każ, il-Qorti tal-Ġustizzja rabtet id-dritt għall-użu ta’ lingwa partikolari mal-prinċipju tan-nondiskriminazzjoni. Fil-fatt, wieħed ma jistax ma jsemmix ukoll li dan il-prinċipju tannondiskriminazzjoni serva sabiex irażżan l-użu abbużiv ta’ lingwa bħala rekwiżit għal xogħol jew għal provvista ta’ servizz b’mod li jmur kontra l-moviment liberu tal-ħaddiema jew illibertà li jiġu pprovduti servizzi. Dan huwa l-każ, pereżempju, meta Stat Membru jimponi għarfien lingwistiku partikolari, li normalment iċ-ċittadini tiegħu biss ikollhom, għal xi impjieg jew għoti ta’ servizz partikolari meta dan l-għarfien ma jkunx fil-fatt meħtieġ u jkun biss mod indirett kif jillimita tali xogħol jew servizz għaċ-ċittadini tiegħu. Minkejja li l-Qorti tal-Ġustizzja ma naqsitx milli tissanzjona dan it-tip ta’ abbuż, hija lanqas ma qagħdet lura milli tirrikonoxxi u tappoġġa politika nazzjonali ġenwina intiża sabiex tippromwovi l-lingwa nazzjonali u uffiċjali tal-Istat Membru kkonċernat. Fil-każ ta’ Groener, fil-kuntest ta’ talba għal deċiżjoni preliminari (C-379/87), deċiża fit-28 ta’ Novembru 1989, il-Qorti tal-Ġustizzja kellha quddiemha sitwazzjoni li ġġib f’kuntrast id-dritt tal-ħaddiema għall-moviment liberu mal-ħtieġa ta’ Stat Membru li jkattar il-lingwa nazzjonali tiegħu li hija wkoll l-ewwel lingwa uffiċjali tiegħu. A. Groener, ċittadina Olandiża, kellha tilwima mal-Ministru Irlandiż għall-Edukazzjoni u mal-Kumitat tal-Edukazzjoni u Vokazzjonijiet ta’ Dublin wara li l-ministru msemmi rrifjuta li din tingħata kuntratt ta’ impjieg full-time bħala għalliema tal-arti peress li din ma kinitx għaddiet minn test fl-għarfien tal-lingwa Irlandiża. Groener ikkontestat dan ir-rekwiżit tal-lingwa Irlandiża quddiem il-High Court ta’ Dublin u l-aċċent meta l-każ tressaq quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja għal deċiżjoni preliminari din iddeċidiet li impjieg full-time bħala lecturer f’istituzzjonijiet pubbliċi vokazzjonali u tal-edukazzjoni huwa impjieg ta’ tali natura li jiġġustifika r-rekwiżit ta’ għarfien lingwistiku, kemm-il darba dan irrekwiżit lingwistiku huwa impost bħala parti minn politika għall-promozzjoni tal-lingwa nazzjonali li hija, fl-istess ħin, l-ewwel lingwa uffiċjali u kemm-il darba dan ir-rekwiżit huwa applikat b’mod proporzjonat u mingħajr diskriminazzjoni. Minkejja l-importanza tat-tkattir tal-lingwi materni fi ħdan l-Unjoni Ewropea u l-impenn ta’ din tal-aħħar favur il-multilingwiżmu, wieħed ma jistax ma jirrikonoxxix id-diffikultajiet prattiċi li jistgħu jinqalgħu fil-ħidma talistituzzjonijiet tal-Komunità minħabba l-fatt li lUnjoni Ewropea għandha xejn inqas minn 23 lingwa uffiċjali. F’dan il-kuntest, huwa rilevanti ħafna r-Regolament Nru 1, tal-15 ta’ April 1958, li jistabbilixxi l-lingwi li għandhom jintużaw mill-Komunità Ekonomika Ewropea. Fl-ewwel Artikolu tiegħu jelenka l-lingwi uffiċjali u llingwi użati fil-ħidma tal-istituzzjonijiet, filwaqt li fil-kumplament tal-artikoli tiegħu jistabbilixxi prinċipji bażiċi dwar l-użu tal-lingwi. Hekk, pereżempju, dan jistipula li d-dokumenti li Stat Membru jew suġġett tiegħu jista’ jibgħat lillistituzzjonijiet jistgħu jitfasslu f’kull waħda millingwi uffiċjali magħżula minn min jibgħat, filwaqt li r-risposta għandha titfassal fl-istess lingwa (Artikolu 2). Min-naħa l-oħra, dan jipprovdi wkoll li l-istituzzjonijiet jistgħu jistipulaw fir-regoli ta’ proċedura tagħhom liema minn dawn il-lingwi għandhom jintużaw f’każijiet speċifiċi (Artikolu 6). Każ tipiku li juri l-mod kif dawn id-diffikultajiet prattiċi jistgħu jiġu solvuti huwa l-każ talUffiċċju għall-Armonizzazzjoni fis-Suq Intern Ir-Regolament dwar it-trademark Komunitarja (kodifikat permezz tar-Regolament tal-Kunsill (KE) Nru 207/2009) jipprovdi flArtikolu 119 tiegħu (Artikolu 115 fil-verżjoni preċedenti tar-Regolament Nru 40/94) li l-lingwi tal-UASI huma l-Ingliż, il-Franċiż, il-Ġermaniż, Dan l-artikolu jipprovdi regoli ta’ kif il-lingwa mħaddma filproċedimenti quddiem l-UASI tintgħażel finnuqqas ta’ ftehim tal-partijiet dwar il-lingwa li għandha tintuża. L-applikazzjoni tista’ dejjem issir fi kwalunkwe waħda mit-23 lingwa uffiċjali, madankollu l-applikant għandu jindika waħda mill-ħames lingwi tal-UASI li huwa jaċċetta bħala lingwa possibbli fil-każ ta’ proċedimenti sussegwenti. Fil-Kawża Christina Kik vs UASI (C-362/01 P), deċiża fid-9 ta’ Settembru 2003, ir-rikorrenti ressqet applikazzjoni għal reġistrazzjoni ta’ trademark bl-Olandiż u rrifjutat li tagħżel lingwa oħra mill-ħames lingwi stipulati fir-Regolament dwar it-trademark Komunitarja. Hija tenniet li din is-sistema tal-għażla ta’ lingwa minn ħamsa mħaddma mill-UASI skont l-Artikolu 115 kienet illegali inkwantu inter alia tikser il-prinċipji talugwaljanza tal-lingwi u tan-nondiskriminazzjoni. Il-Qorti tal-Ġustizzja ma tatx raġun lir-rikorrenti u ddeċidiet li s-sistema dwar l-għażla ta’ lingwa ta’ korp bħalma huwa l-UASI hija riżultat ta’ proċess diffiċli li jfittex jilħaq il-bilanċ meħtieġ bejn l-interessi ta’ operaturi ekonomiċi u linteress pubbliku f’termini ta’ spejjeż ta’ proċedimenti, kif ukoll bejn l-interessi ta’ applikanti għal trademarks Komunitarji u dawk ta’ operaturi ekonomiċi oħra fir-rigward talaċċess għal traduzzjonijiet ta’ dokumenti li jagħtu drittijiet, jew proċedimenti li jinvolvu iktar minn operatur ekonomiku wieħed, bħallproċedimenti ta’ oppożizzjoni, ta’ revoka jew ta’ invalidità taħt ir-Regolament Nru 40/94. Għalhekk, fid-determinazzjoni tal-lingwi uffiċjali tal-Komunità li jistgħu jintużaw bħala lingwi f’dawn il-proċedimenti, fejn il-partijiet ma jkunux jistgħu jiftiehmu dwar il-lingwa li għandha tintuża, il-Kunsill fittex b’mod leġittimu li jsib soluzzjoni lingwistika xierqa għaddiffikultajiet li jinqalgħu minħabba nuqqas ta’ ftehim bħal dan. Bl-istess mod, anki jekk ilKunsill ittratta b’mod differenti l-lingwi uffiċjali tal-Komunità, l-għażla tiegħu li jillimita l-lingwi għal dawk li huma l-iktar magħrufa fil-Komunità Ewropea hija waħda xierqa u proporzjonata. Din is-soluzzjoni ta’ użu ta’ numru limitat ta’ lingwi għal finijiet ta’ prattiċità fix-xogħol ta’ l-aċċent istituzzjoni jew korp tal-Komunità għandha llimiti tagħha u ebda soluzzjoni simili ma għandu jkollha l-effett ta’ diskriminazzjoni bejn iċċittadini tal-Istati Membri differenti. Fil-Kawża Ir-Repubblika Taljana vs Il-Kummissjoni (T-185/05), deċiża fl-20 ta’ Novembru 2008, irRepubblika Taljana kkontestat, inter alia, deċiżjoni tal-Kummissjoni li l-pubblikazzjoni filĠurnal Uffiċjali ta’ avviżi għal pożizzjonijiet vakanti ta’ senior management issir biss blIngliż, bil-Franċiż u bil-Ġermaniż. L-argumenti tal-Kummissjoni bbażati fuq raġunijiet legali kif ukoll fuq raġunijiet ta’ prattiċità marbuta malfunzjonament tajjeb tas-servizz ma kinux biżżejjed konvinċenti għall-Qorti talPrim’Istanza li laqgħet it-talba tar-Repubblika Taljana u annullat id-deċiżjoni inkwistjoni. Il-Qorti tal-Prim’Istanza għamlet dan wara li kkunsidrat, inter alia, li jekk istituzzjoni “tiddeċiedi li tippubblika fil-Ġurnal Uffiċjali ttest sħiħ ta’ avviż ta’ pożizzjoni vakanti għal pożizzjoni ta’ senior management b’ċerti lingwi biss, hija għandha, sabiex tevita diskriminazzjoni bbażata fuq il-lingwa bejn il-kandidati potenzjalment interessati mill-imsemmi avviż, tadotta miżuri adegwati sabiex tinforma lil dawn il-kandidati kollha bl-eżistenza tal-avviż ta’ pożizzjoni vakanti kkonċernat u bil-verżjonijiet li fihom ġie ppubblikat it-test sħiħ tiegħu” (millpunt 130 tas-sentenza). Il-Qorti qieset li jekk stess il-kandidati kienu mistennija jkunu jafu talinqas waħda minn dawn it-tliet lingwi minħabba n-natura tal-pożizzjoni ta’ xogħol reklamata u lkompetizzjoni li twassal għaliha, xorta waħda kien meħtieġ li tal-inqas isir xi forma ta’ avviż dwar din il-pożizzjoni ta’ xogħol fil-verżjonijiet l-oħra tal-Ġurnal Uffiċjali jew inkella jittieħdu miżuri oħra ekwivalenti peress li minkejja “li dawn il-kandidati jista’ jkollhom konoxxenza tajba ħafna ta’ minn tal-inqas lingwa waħda mill-Ġermaniż, Ingliż jew Franċiż, ma jistax jitqies li huma jikkonsultaw verżjoni tal-Ġurnal Uffiċjali ppubblikata f’lingwa li mhijiex illingwa materna tagħhom” (mill-punt 138 tassentenza). Żjara minn Traduttur 2009 Paul Zahra Normalment, permezz tal-VTS (Visiting Translator Scheme / Żjara minn Traduttur), idDirettorat Ġenerali tat-Traduzzjoni talKummissjoni Ewropea jagħti l-opportunità littradutturi tiegħu li jżuru pajjiż li mhux art twelidhom (fost oħrajn pajjiżi bħar-Russja). Issena l-oħra kienet l-ewwel darba li din l-iskema nfetħet ukoll għal tradutturi biex imorru f’art twelidhom kemm f’istituzzjonijiet ta’ tagħlim għoli kif ukoll fis-setturi pubbliċi jew privati lokali u nazzjonali li l-attivitajiet tagħhom huma b’xi mod jew ieħor konnessi mat-traduzzjoni u mal-multilingwiżmu. Billi jien kont l-ewwel traduttur mid-dipartiment tagħna li ntbgħatt fuq missjoni ta’ din ix-xorta nixtieq nieħu l-opportunità li qed toffrili t-tieni ħarġa ta’ l-aċċent biex naqsam magħkom lesperjenza li kelli s-sena l-oħra matul iż-żjara tiegħi f’Tal-Qroqq b’mod speċjali issa li tnediet is-sejħa ġdida għal VTS 2010. Nixtieq nibda biex ngħid li ma kienx faċli niddeċiedi għandix napplika jew le. Fuq naħa kelli opportunità li mmur naħdem xahar Malta u fl-istess waqt inkun viċin tal-familja, filwaqt li fuq in-naħa l-oħra ridt nikkunsidra li dan limpenn ma kienx se jkun daqshekk faċli u li jekk nintgħażel kien jinħtieġli nagħmel minn kollox biex dan jirnexxi kemm għas-sodisfazzjon talKummissjoni kif ukoll għal dak personali. Għadda minn moħħi l-ħsieb ukoll li jekk ħadd mid-dipartiment tal-Malti ma japplika konna se nkunu forsi qed nitilfu ċ-ċans li jerġgħu joffrulna din l-okkażjoni u b’hekk konna nkunu qed inċaħħdu kemm lill-pubbliku Malti, f’dan il-każ l-istudenti f’Tal-Qroqq, kif ukoll lilna nfusna minn opportunità li ma setgħetx tkun għajr ta’ benefiċċju għal dawk kollha involuti. Iddeċidejt mingħajr aktar taħbil ir-ras li napplika u li mmedd għonqi għal dak li kien hemm bżonn li Il-biċċa l-kbira tax-xogħol li wettaqt waqt il-VTS kien jikkonsisti f'lezzjonijiet u f'sessjonijiet ta' taħriġ fil-laboratorju tal-kompjuters, f'kuntatti l-aċċent ma' esperti tal-Malti u f’li nagħti lill-istudenti stampa aktar viżibbli tal-UE. L-għanijiet prinċipali tiegħi matul il-programm kienu li nwassal lill-istudenti kemm jista’ jkun tagħrif dwar il-politika tal-multilingwiżmu mħaddna mill-UE, li ngħinhom b'taħriġ fit-traduzzjoni ta' dokumenti tal-UE, li naġġorna ruħi dwar x’qed jiġri fil-Malti u, l-aħħar iżda mhux l-anqas, li naqsam mal-istudenti l-esperjenza professjonali tiegħi u dik ta’ kuljum bħala persuna li qed taħdem barra minn Malta. Il-lezzjonijiet kienu jikkonsistu l-aktar fi preżentazzjonijiet bil-powerpoint li t-tema tagħhom b'mod ġenerali kienet l-Unjoni Ewropea u b’mod partikulari d-Direttorat Ġenerali tat-Traduzzjoni. Temi li kienu aktar speċifiċi kienu jinkludu suġġetti bħall-programm tal-EMT (Master’s Ewropew fit-Traduzzjoni), Dossier Manager, Suivi, Trados, it-twassil ta’ dokumenti lill-kumpaniji privati tat-traduzzjoni, it-traduzzjoni għall-unità tal-web u l-websajt Europa. Il-lezzjonijiet lingwistiċi kienu prinċipalment orjentati fuq l-użu tad-dizzjunarji u l-problemi li niltaqgħu magħhom minħabba lużu ta’ reġistri lingwistiċi speċjalizzati u nnuqqas ta’ terminoloġija adegwata. Rigward is-sessjonijiet ta’ taħriġ fil-laboratorju tal-kompjuters, ippruvajt nagħtihom idea ta' kif għandhom jiġu tradotti d-dokumenti talKummissjoni u dwar ir-riżorsi lingwistiċi u dokumentarji li għandhom jew li jistgħu jintużaw. Dawn kienu jinkludu fost l-oħrajn: lużu tal-Eur-Lex, il-Euramis u l-Iate. Il-biċċa lkbira tal-istudenti ma kinux jafu li dawn jeżistu jew li huma disponibbli għall-pubbliku u li huma ferm utli għat-tradutturi li jaħdmu għal rashom. Fil-laboratorju flejna flimkien il-format talLegiswrite tad-dokumenti tal-UE u l-użu tatTrados u l-problemi li wieħed jiltaqa’ magħhom b’mod partikulari meta jkun qed jittraduċi n-noti f’qiegħ il-paġna. Biex l-UE tkun aktar viżibbli għall-istudenti organizzajt flimkien mal-kollega tagħna, Angelo Chetcuti, żjara fir-rappreżentanza ġewwa l-Belt fejn Edward Demicoli spjega fid-dettall ir-rwol tar-rappreżentanza u tal-uffiċċju lokali talKummissjoni. Kemm domt Malta kkollaborajt fost l-oħrajn mal-lekċerers li fil-preżent qed jgħallmu fil-kors tal-Master’s fit-Traduzzjoni. Dawn jinkludu lillProf. Apprezzajt lgħajnuna tagħhom u l-fatt li ħadu gost jaqsmu miegħi l-esperjenza u t-tagħrif li kelli pprogrammat li nwasslilhom. Tkellimt u ddiskutejt magħhom dwar ħafna mill-aspetti li jinvolvu t-traduzzjoni bil-Malti. Din hija lista ta’ pubblikazzjonijiet maħruġin minnhom u minn individwi oħrajn li jistgħu jservu ta’ referenza għat-tradutturi Maltin kemm mil-lat teoretiku kif ukoll mil-lat prattiku. Naħseb li ħadd ma għandu jitlef l-opportunità li jaġġorna ruħu ma' dak li qed jiġri lokalment fil-qasam tad-traduzzjoni. Briffa Charles: Aspetti tal-Istruttura tal-Malti Modern (PEG, 2006) 3. Briffa Charles: Aspetti tal-Istruttura tal-Paragrafu filMalti (PEG, 2007) 4. Matul iż-żjara tiegħi sibt il-ħin ukoll biex niltaqa’ mal-Prof. Manwel Mifsud, George Farrugia u Mario Cassar fejn fost ħwejjeġ oħrajn ħadt gost nitkellem magħhom dwar laġġornamenti fid-dizzjunarji u dwar punti lingwistiċi oħrajn. Tkellimna wkoll dwar ilproblemi tal-kliem misluf mill-Ingliż u dwar ilpossibbiltà ta’ dizzjunarju Malti-Ingliż/IngliżMalti onlajn aġġornat regolarment. Fil-fatt dan ilu maħsub u t-tama tal-Kunsill Nazzjonali talMalti hu li dan jiġi implimentat mill-aktar fis possibbli. Meta bdejt il-VTS ma kontx naf li se jkun hemm grupp ta’ studenti f’Għawdex li kienu qed jagħmlu l-Masters filgħaxija. Kif ġejt mgħarraf dwar dan ħadt l-inizjattiva li mmur Għawdex 13 l-aċċent biex inwassal il-programm tal-VTS lilhom ukoll. Mort Għawdex tliet darbiet u fortunatament ilbaħar bejn il-fliegu inzerta kalm u salpajna mingħajr problemi. Nixtieq ngħid ukoll li matul il-programm tal-VTS kont ferm sodisfatt blinteress muri mill-istudenti u għalhekk inħoss li l-programm tal-VTS li wettaqt magħhom is-sena l-oħra se jgħinhom fl-istudji tat-traduzzjoni u sabiex huma jaħtfu l-opportunitajiet ġodda li qed jistennewhom wara li jtemmu b’suċċess il-kors tal-Master’s. Ħeġġiġthom ukoll biex japplikaw għat-traineeships li ta’ spiss ikunu offruti midDĠT kemm fil-Lussemburgu kif ukoll fi Brussell. Fl-aħħarnett minn dawn il-paġni nixtieq nawgura lill-applikanti kollha li applikaw għall-VTS 2010, u nistedinhom jikkuntattjawni f'każ li jkollhom bżonn ta’ tagħrif ieħor. Nixtieq ukoll nieħu l-okkażjoni sabiex nirringrazzja lil Catia Torrini u lil Eduarda Portilha tal-Unità R4 talgħajnuna siewja tagħhom fit-tħejjija tiegħi għallprogramm tal-VTS. ~●~ Ħidma fuq ċekkjatur bil-Malti Ramon Casha Fl-2001 jien kont bdejt nagħmel traduzzjoni tassistema operattiva Linux għall-Malti, u waqt li kont qed naħdem fuqha ddeċidejt li nibda niġbor il-kliem kollu bil-Malti li kont qed nuża sabiex noħloq ċekkjatur għall-Malti biex nużah fixxogħol li kont qed nagħmel jien stess. Bdejt inżid miegħu materjal minn kull fejn stajt - siti tal-internet, gazzetti u pubblikazzjonijiet online bil-Malti, il-liġijiet u dak kollu li stajt insib. Bilmod il-mod din il-lista ta' kliem bdiet timtela, u eventwalment ħriġt l-ewwel ċekkjatur tal-Malti fuq is-sistemi tal-Linux. Kienu ħafna li wrew interess f'dan il-proġett, imma ħafna minnhom jużaw il-Windows, u ssistema tiegħi ma kinitx tista' tintuża millprogrammi tal-Microsoft, li jużaw sistema proprjetarja għal dan ix-xogħol. Biex ikunu jistgħu jinqdew anke dawk li jużaw il-Windows, fis-6 ta' Ġunju 2002 ħloqt servizz online fejn 14 tista' tikkopja t-test fuq paġna apposta u dan jiġi ċċekkjat, bil-kliem mhux magħrufa jiġu mmarkati u jintwerew suġġerimenti għalihom. Dan is-servizz online jintuża ħafna, u l-paġna hija waħda mill-iżjed popolari fuq is-sit tal-Malta Linux Users Group. Il-lista ta' kliem illum il-ġurnata fiha 'l fuq minn 800,000 kelma. Il-biċċa l-kbira minn dan ilvolum jikkonsisti fil-verbi. Biex nipproduċi dawn il-verbi ħloqt programm apposta, li juża rregoli tal-konjugazzjoni tal-verbi Maltin. Minn kull għerq ta' verb joħorġu 'l fuq minn elfejn varjazzjoni jekk tinkludi n-negattiv. Ix-xogħol biex jiġu kodifikati dawn ir-regoli hu wieħed diffiċli u għadu għaddej. Dan qed isir biex jiġu identifikati l-eċċezzjonijiet, liema forom jieħu kull verb, u taħt liema regoli jaqa'. Ix-xogħol ewlieni ta' dan il-proġett kien li tinħoloq din il-lista ta' kliem, li mbagħad tista' tintuża fi prodotti differenti. Hemm programmi fil-Linux li jużaw din is-sistema b'mod effettiv għal kollox, u issa għaddej ix-xogħol biex din illista tintuża wkoll fil-prodotti Firefox u OpenOffice.org. Hawnhekk għad hemm intopp iċ-ċekkjatur tagħhom jibda billi jneħħi l-marki tas-sintassi bħall-virgoletti, imma qiegħed ukoll ineħħi l-apostrofu u s-sing, li fil-Malti jifformaw parti mill-kelma. Diġà qed isiru l-bidliet meħtieġa u nispera li f'verżjonijiet li se joħorġu 'l quddiem, din il-problema - li taffettwa lingwi oħra barra l-Malti - tiġi solvuta. Iċ-ċekkjatur li qed jintuża fil-Firefox Dan il-proġett huwa wieħed kontinwu - fil-lista għad hemm xi kliem inkorrett u, minkejja li twila, fiha ħafna kliem nieqes ukoll. F'din l-aħħar sena kelli għajnuna minn Euris Consult, li toffri l-aċċent servizzi ta' traduzzjoni, kif ukoll minn min hu involut fil-kors tal-qarrejja tal-provi, sabiex inkomplu nsaħħu u ntejbu dan is-servizz. Iċ-ċekkjatur tal-Malti, jew aħjar il-lista ta' kliem li qed tinħoloq, hija pubblikata taħt il-liċenzja LGPL, li hija liċenzja ta' sors ħieles (open source), u għalhekk tista' tintuża u tiġi adattata għal prodotti oħra. Dan jiżgura li ċ-ċekkjatur ikun jista' jgħin l-akbar għadd ta’ nies possibbli. Wieħed jista' jagħmel użu miċ-ċekkjatur online fuq is-sit http://linux.org.mt/spellcheck, filwaqt li l-lista ta' kliem (għal min jixtieq jintegraha ma' prodotti oħra) tinstab hawn: http://linux.org.mt/node/62. Ramon Casha qiegħed fuq il-Kumitat Tekniku għallIżvilupp tal-Malti fl-Informatika tal-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti, u jaħdem bħala speċjalist tekniku ma' Megabyte Ltd. ~●~ Intervista ma’ Michael Apweiler, student talMalti Kemm ilek tistudja l-Malti u x'wasslek għal dan? Bdejt it-tagħlim tal-Malti f’Ottubru 2003, hawnhekk il-Lussemburgu, f’kors organizzat mill-istituzzjonijiet. L-ewwel u t-tieni livell kienu intensive courses, jiġifieri ta’ ġimagħtejn full-time. Il-problema tiegħi kienet li ma kellix ilħin biex niddiġerixxi l-vokabularju u lgrammatika – u li, bejn livell u ieħor, bdejt ninsa kollox! U ma kelli ebda esperjenza ta’ lingwa Semitika. Mit-tielet livell ’il quddiem kellna għalliema li toqgħod il-Lussemburgu u għalhekk kien possibbli li jiġi organizzat kors regolari ta' nofs ta’ nhar kull ġimgħa. Semitika; dan kien iċ-ċans biex insir midħla ta’ lingwa Semitika bil-kitba Latina. Hija lingwa interessanti ħafna, bil-bażi Semitika, imma parti kbira mill-vokabolarju mniżżla mit-Taljan jew mill-Isqalli. Il-letteratura bil-Malti fiha xogħlijiet affaxxinanti; għandi xi tletin ktieb (s’issa qrajt xi tmienja minnhom, ġeneralment indum ħafna naqra bil-Malti) ta’ awturi bħal Trevor Żahra, Oliver Friggieri u Joe Friggieri, imma wkoll Immanuel Mifsud – jew Simon Bartolo u Loranne Vella! Għalija l-Malti huwa wkoll ilmezz biex nagħraf aħjar il-Ġżira - l-istorja, ilkultura u l-ħajja ta' kuljum - b’mod mhux turistiku. Kemm-il darba żort Malta? Użajtu l-Malti? X'esperjenza kellek? Kont Malta xi sitt darbiet. U dażgur, ippruvajt nitkellem bil-Malti… b’suċċess varjat. Il-konklużjoni tiegħi: impossibbli max-xufieri ta' tal-linja u firristoranti l-Belt, diffiċli f'postijiet bħal TasSliema, imma kważi dejjem kelli reazzjonijiet tajbin fil-mużewijiet jew fil-ħwienet tal-kotba. X'ħadt mil-lingwa li tħoss li ressqek aktar lejn ilMaltin? Fil-Kummissjoni hemm numru kbir ta’ tradutturi Maltin u hemm xi wħud li xi kultant niltaqa' magħhom biex nieklu flimkien jew nieħdu kikkra kafè - u nitkellmu bil-Malti, ovvjament! Ġeneralment il-kollegi Maltin huma dħulin ħafna u għandhom paċenzja kbira ma’ barrani li qed jitqabad juża l-lingwa bil-mod korrett. Għalhekk il-Malti huwa strument tajjeb biex niltaqa’ ma’ nies ta’ kultura speċjali, blelement Mediterran, element Ingliż u anki aspetti Semitiċi - u l-imgħoddi Puniku! Għaliex għażilt il-Malti? F’dak iż-żmien kelli aptit nitgħallem lingwa oħra; l-idea kienet li nibda jew il-Grieg jew l-Iżvediż - mhux il-Malti, bilkemm kont naf li jeżisti! (Jien u l-mara tiegħi konna żorna Malta għal vaganza, imma ovvjament konna nużaw l-Ingliż). Xi tħoss li jrendilek it-tagħlim ta' lingwa li jitkellmuha biss l-abitanti tal-gżira? L-ewwel nett, kif għidt, ma kellix esperjenza ta’ lingwa Michael Apweiler waqt żjara tiegħu f'Malta l-aċċent 4 Tajjeb f'xogħlu dak, qatt ma jgħid uff (10) 5 Vapur tal-lussu? Mhux eżatt (5) 6 Sultan, bilqiegħda, jisħaq fuq tal-aħħar (5) 7 Maestà, agħti xi ħaġa, hemm wisq kriminalità (5) 8 Il-kliem hekk, ta' rasu, donnu biċ-ċiera (6) 12 Vanni ġo bott? Sonbor (7) 14 Kważi oranġjo, semma' leħnek ħa jisma' t-tabib (11) 15 Wieħed li jaqta' qalbu minn qabel? (10) 18 Ħares, il-pagun ma' xiex se tqabblu? (7) 20 Kieku jdawwar il-mira tiegħu, jeqred inqas (7) 22 Qabad kemm kemm, u kkmanda (5) 23 Il-bufula pespset waħda... taċ-ċomb (5) 24 Ma jitkellimx? Le, imma jgħaddi bi storbju (5) Soluzzjoni Tisliba Kriptika 1 Fit-tisliba kriptika, aktar milli jagħtu sinonimi jew definizzjonijiet tal-kelma mfittxa, il-mistoqsijiet jagħtu ħjiel ta' kif għandek tibni lkelma, spiss permezz ta' anagrammi. Regoli ċari ma hemmx, iżda ladarba tkun qbadt il-loġika partikulari tal-mistoqsijiet, tidraha malajr. Nieħdu bħala eżempju l-mistoqsija 4 mimdudin: 4 Marret tiżfen, ħawdet ir-rotta, u llum ma tantx għadha tidher (9) Minn 'marret tiżfen' nistgħu nieħdu l-kelma ballu; jekk 'inħawdu' littri ta' rotta u nżiduhom mal-kelma ballu, naslu għall-kelma ballottra, annimal li, tal-anqas f'Malta, ma tantx għadu jidher. Ħudu gost. Għal raġunijiet prattiċi, l-għajn (għ) u l-ie jieħdu żewġ kaxex. MIMDUDIN 1 L-omm, fil-baħar (4) 4 Marret tiżfen, ħawdet ir-rotta, u llum ma tantx għadha tidher (9) 9 Stat xejn irħis, bejn stati oħra jew kullimkien (15) 10 Tant dam ma ġie lura t-tifel li l-inbid għal ftit ma sarx qares (4) 11 Żwiemel żgħar bl-eluf, jew wieħed biss (4) 13 Kev, x'temp qed ikollkom il-Perù? (5) 16 Daka x'mar jiekol f'nofsinhar? X'jismu? (6) 17 Pjaneta meqjuma (8) 18 Kelmtejn ta' missier, u skoss ward bir-rimi (8) 19 Antika forsi, skont ir-razza (6) 21 Tgħid lemaħ pajjiżu? (5) 24 Ommi ma, kemm jitqallbu l-ibħra fil-bogħod! (8) 25 L-imgħallem mar il-Ġermanja, u tkisser sew (5) 26 Daqsxejn ta' wirja? (4) 27 Le man, dak mhux hekk jismu, imma mod ieħor (3) 28 Kju f'Belgrad? (6) 29 Ħafna ħars... jinstemgħu donnhom bil-ġuħ (4) WEQFIN 2 Hekk kif Anġlu daħal it-Tibet, sab waħda ħelwa u tawwalija (7) 3 Mhux biex inmerik, imma qed teżaġera mhux ħażin (11) Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines/ Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bullettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni, u lanqas is-servizzi tagħha, ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor millkontenut tiegħu.