L-Università ta' Malta l id-Dipartiment Il-Fakultà tal-Arti tal-Malti FONDAZZJONI KARMEN MIKALLEF BUĦAĠAR Dun Karm u Edward Caruana Dingli quddiem l-' Angelus Novus' Giuseppe Schembri Bonaci Pubblikazzjoni tal-Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar u d-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta, 2019 ISBN: 978-99957-1-484-0 Drittijiet kollha miżmuma mill-awtur u l-pubblikatur Reviżur tat-test: Bernard Micallef Koordinatur tal-pubblikazzjoni: George Farrugia Stampat: Best Print Co. Ltd, il-Qrendi Dan l-istudju ġie ppreżentat fil-Konferenza Karmen Mikallef Buħaġar nhar il-25 ta' Ottubru 2017, fl-Università ta' Malta, l-Imsida, organizzata mill-Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar u d-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta' Malta. Is-sit tad-Dipartiment tal-Malti fl-Università www.um.edu.mt/arts/malti Il-pittura Angelus Novus ta' Paul Klee turi anġlu li donnu qed iħares daqslikieku ħesrem se jiċċaqlaq u jaħrab dlonk minn xi ħaġa li kien qed jikkontempla bi profondità. Għajnejh iċċassati, ħalqu miftuħ, ġwenħajh miftuħa. Hekk nistgħu nimmaġinaw li hu l-anġlu tal-Istorja — wiċċu lejn il-passat. Meta aħna nilmħu biss sekwenzi ta' avvenimenti separati, hu jaħtaf katastrofi waħda, sħiħa, katastrofi li tibqa' ġġemma' t-tifrik, wieħed wara l-ieħor, waħda wara l-oħra, u jtajjar dan kollu f'wiċċna. L-Anġlu jixtieq jibqa' hawn u saħansitra jqajjem il-mejtin u jerġa' jagħmel sħiħ dak li diġà tfarrak. Iżda hemm tempesta riesqa mill-ġenna, tempesta li nqabdet mal-ġwienaħ tiegħu b'tant vjolenza li ma jista' b'ebda mod jagħlaqhom. Din it-tempesta ovvjament qed timbotta 'l quddiem, mingħajr ebda tfixkil, lejn il-futur li dahru qed iħares lejh, filwaqt li t-tifrik li qiegħed quddiemu jitla' lejn is-smewwiet: din it-tempesta hija l-progress. Walter Benjamin Formalment, kemm Dun Karm kifukoll Caruana Dingli jesponu, ovvjament bil-modi differenti tagħhom, l-istess tema tal-idillju. Iżda waqt li l-poeta jara din l-illużjoni tal-idillju bħala tfittxija għal 'una ricca umanità nel cosmo; jew għal dak li l-karattru Charles Bovarv ta' Flaubert iddefinixxa bħala 'ħolm ta' ferħ mhux magħruf, il-pittur iwassalna għal status kuntrarju, ċoċ għal status ta' '0ubli; ta' 'tbarrija; ta' distakk minn realtajiet kemm soċjali kif ukoll traxxendentali. Din it-tema kienet ukoll tifforma parti eċċitanti mill-ħsibijiet ta' ġenju kontemporanju, Proust, speċjalment fl-interpretazzjoni tiegħu ta' dak li sejjaħ 'memoire involontaire' ċoċ, azzjoni sekondarja, bħal meta x-xamm jipprovoka memorja mill-fond tal-għarfien uman. Fil-fatt huwa interessanti kif Proust għaqqad din id-domanda mat-tema jekk ix-xogħol tar-rakkmu ta' Penelope kienx azzjoni li biha wieħed jiftakar jew, għall-kuntrarju, kienx intenzjonat biex inessi. Ir-relazzjoni ta' kif ċerti azzjonijiet għandhom l-objettiv li jfakkru jew li jnessu hija ċentrali fl-istudju li qed nagħmel fuq Dun Karm u Caruana Dingli kif se naraw 'il quddiem. Waqt li l-kreattività poetika hija rabta mal-prinċipji protoeżistenzjali ta' Leopardi u mal-għejun tas-Soċjaliżmu 5 fewdali, il-kreattività viżwali ta' Caruana Dingli hija kreattività ke 23, 1.1: . . NK ta' 'joże de vivre, eġemonika li sservi bħala aljenazzjoni soċjali. Dun Karm iwaħħad l-att ta' kreattività, il-prassi ta' azzjoni kreattiva ma' esperjenza 'mistika; ħaġa li ssib il-kontrapunt vjolenti, anki fatali, tagħha f'Caruana Dingli, li jagħtina l-alternattiva tiegħu fil-forma ta' 'Vażssez-faive; 'Belle-Epoque; 'joie de vivre; u dan iwettqu permezz ta' Dekadentiżmu kkulurit, anke virtwuż. Jekk l-ewwel kategorija Dunkarmjana li aċċennajna għaliha hija t-tema tal-idillju, u t-tieni hija l-esperjenza 'mistika; it-tielet kategorija li f'sens stramb twettaq paralleliżmu bejn iż-żewġ personaġġi hija n-natura. Hawn nersqu ħafna viċin il-ħsibijiet ta' Baudelaire li, bħal Dun Karm, iqis in-natura bħala l-għajn prinċipali tal-moralità tal- bniedem. L-istess aspett insibuh żviluppat sew fix-xogħlijiet ta' Flaubert, li kien jemmen fil-poter anestetiku morali tan-natura, jiġifieri fil-possibilità ta' paċi u trankwillità fi ħdan ħajja rurali u pastorali. Dan l-idillju nistgħu wkoll narawh fir-relazzjoni bejn Baudelaire u Matisse, fix-xogħol tal-pittur Franċiż Luxe, Calme et Voluptċ (1905), li fil-fatt adatta t-tema mill-ktieb ta' Baudelaire L'Invitation au vovage. L-antiidillju, mill-banda l-oħra, nistgħu b'mod verament interessanti narawh fir-relazzjoni bejn l-istess Baudelaire u Manet, li x-xogħlijiet tiegħu Dċjeuner sur ('herbeu Olmpia nibtu mill-ġabra poetika Les Fleurs du Mal. Baudelaire, għalhekk, nebbaħ kemm l-idillju pastorali u naturali, kif ukoll l-antiidillju sfaċċat tal-Moderniżmu. Waqt li Dun Karm, kważi b'mod pantactiku kif kien ukoll iħares lejha Josef Kalleva, jara n-natura bħala djalogu dirett mad-divin, Caruana Dingli jaraha biss bħala purtiera teatrali mnebbħa forsi kemm minn prinċipji Dekadenti iżda wkoll minn sfond simili Manetjan, bħalma naraw in-natura mpittra fix-xogħol Dejeuner sur l'herbe. Iżda f'Caruana Dingli ma nisimgħu ebda voci secrete, lanqas ma nħossu eku tat-turbulenzi li naraw b'empatija profonda madwar, pereżempju, il-ħabs tal-kanarin Dunkarmjan. Il-poeżija tal-ħabs tal-kanarin mhijiex biss il-ħabs itturmentat ta' Dun Karm bħala bniedem, lanqas ma hija biss il-kuntradizzjonijiet paradossali li għaddej minnhom il-poeta, iżda hija wkoll riflessjoni bħal f'mera tat-twelid ta' nazzjon, l-uġigħ ta' tqala soċjali. Il-ħabs tal-kanarin qed jissimbolizza idillju radikalment differenti, jiġifieri, dak li Walter Benjamin isejjaħ 'deatb-franght idvIl idillju mimli xewqat il-mewt. Hawn l-idillju jitlef kull sens tan-natura bl-invażjoni vjolenti tal-urban. Meta belt, fil-każ ta' Baudelaire Pariġi, issir is-suġġett tal-poeżija lirika allura l-idillju urban ma 'jkunx ħlief b'wiċċ soċjali modern: Dan l-hekk imsejjaħ idillju modern isib kenn fi ħdan 'il-loġoġ bl-arkati' li fihom tkun proċessata l-ħajja urbana moderna fejn taħkem l-idea tal-kożmopolitaniżmu, tal-moda, tal-kożmetika, tal-prostituzzjoni merkantili. U huwa l-fidneur li jimraħ u jħawwel fjur fil-ħamrija tat-tarmak urban, għalkemm hu jibqa' barra mill-fruntiera tal-villaġġ borgiż. Fil-'kanarin' joħroġ ċar dan l-aspett tal-fruntiera perikoluża tal- iżvilupp li jibqa' għaddej lil hinn minna mingħajr ma jħallina nkunu parti minnu. Il-poeta jirnexxilu jittraxxendi l-partikolar lejn universaliżmu soċjali anke permezz tal-figura minimalista tal-kanarin li tħaddan fiha, bħax-xbieha konċiża tal-ħajku, it-tensjoni bejn il-perspettiva urbana u dik rurali. Il-multilivellar tas-sens ta' poeżija bħal din ifakkarni fix-xogħlijiet ta' Magritte meta jurik illużjonijiet reali minsuġin ġo xulxin, b'realtajiet dispari jirriflettu lil xulxin fl-istess mera. Din il-poeżija verament kienet imnebbħa minn dipressjoni kontinwa ta' Dun Karm, u nistgħu ngħidu wkoll li hija l-qofol ta' poeżija oħra qawwija, 'Il-Ġerrej ja u Jien' Iżda att kreattiv ma jistax jiġi minimizzat għall-azzjoni purament individwali u suġġettiva. L-att kreattiv jitwieled minn ġuf individwu uman li jkun qed jassorbi evoluzzjoni u żviluppi soċjoekonomiċi-kulturali sħaħ. Id-dipressjoni ta' Dun Karm kienet ukoll dipressjoni ta' nazzjon li ma kienx qed ikun konxju minn theżżiż tsunamiku għaddej minn taħtu, minkejja li qed iħoss it-tregħid tal-istess fenomenu. Id-dipressjoni ta' Dun Karm, minbarra l-validità tal-aspetti suġġettivi u psikoloġiċi tagħha bħala tiġrib individwali, kienet ukoll dipressjoni soċjali li fiha jinħass kif sistema qed tibda tikkrolla u fl-istess ħin biċċiet mis-sħiħ jibqgħu b'xi mod jew ieħor iservu ta' qafas debboli u perikoluż qabel ma jisfronda kollox. Ennui mnissla mid-dwejjaq bid-delużjoni, magħrufa wkoll bħala mal du siċcle, flimkien mal-angst bla raġun, u l-Welschmerz tal- moħħ li ma jkunx jista' jaċċetta realtajiet ġodda: dawn huma t-tliet forom ta' temperament li jieħdu spinta kerha minħabba l-aljenazzjoni radikali li seħħet permezz tal-Moderniżmu 8 industrijali, kif se naraw aktar 'il quddiem. Eżempji oħra tal-istess temperament, u kontemporanji ta' Dun Karm, huma r-rumanzi ta' John Steinbeck 7he Winter of Our Discontent u East of Eden, u r-rumanz ta' Henrv Miller 7ropżc of Cancer. Dan hu sfond globali relevanti għall-aspett skiżmoġeniku tal-poeżija ta' Dun Karm. Caruana Dingli, f'konfront ma' dawn it-turbulenzi kollha tal- perjodu, jiġi essenzjalment mitfi mill-profondità kontemporanja ta' Dun Karm. L-unika realtà li kienet tinteressa lil Caruana Dingli kienet il-verità Imperjali Brittanika. L-iskiżmoġenika Dunkarmjana hija kompletament assenti f'Caruana Dingli, eżattament għax il-proposti viżwali tal-pittur kienu l-istess xibka li qed iżżomm l-illużjoni ta' stabilità qabel it-tiġrif. Hawnhekk, paradossalment, jiltaqgħu u jingħaqdu Dun Karm u Caruana Dingli: Dun Karm jinqabad fil-kuntradizzjonijiet fatali li qed iwasslu għall-mewt tal-ħajja u tal-eżistenza kif nafuha, u Caruana Dingli joffrilu b'mod viżwali l-illużjoni ta' ħajja ġdida fi ħdan sistema politika soċjali Imperjali. Finalment Dun Karm ċeda u l-interessi soċjoekonomiċi ta' Malta Taljana jsibu qafas ta' kompromess storiku imma delikat mal-interessi globali ta' sistema ġdida, dik Imperjali, għalkemm xorta waħda Malta Taljana ħarġet rebbieħa kontra l-politika Stricklandjana lejn Malta riformata u moderna fuq linji Brittaniċi, għall-inqas għalissa. Iżda l-kompromess kien fil-qrib. Naraw il-porrraizs li ħadem Caruana Dingli tal-Isqof Gonzi, ta' Dun Karm, tal-istess Filippo Sceberras li kien figura vitali fl- irvellijiet tal-1919 iżda wkoll il-bniedem li warrab minn din ir- rotta politika, kif ukoll tal-Kurunell John Louis Francia, il-kaġun innifsu tal-irvellijiet: qawsalla vera sabiħa ta' portvażts. 9 Caruana Dingli kien qed jirrifletti mhux biss l-ispirtu taż-żmien li fih kien qiegħed iwettaq xogħlu, mhux biss iż-zeitgeist, iżda kien ukoll qed ikun għodda sabiex permezz tax-xogħol tiegħu, jiġifieri bi kreazzjoni ta' illużjoni, jaljena l-ħidma mentali ta' poplu, ħidma neċessarja li hemm bżonn tkun ċara u determinanti. Ma ninsewx li qed nitkellmu fuq żminijiet ukoll tal-moviment tax- Xirka tal-Imdawlin ta' Manwel Dimech, Juann Mamo, żminijiet ta' żvilupp qawwi fis-servizzi u fl-industrija, teknoloġikament innovattivi, radikali u liema bħalhom fejn jidħol it-twaqqif ta' partiti politiċi li jħaddnu twemmin proletarju. Waqt li għal Dun Karm din ġabet magħha kriżi eżistenzjali ta' identità u ta' alleanzi skomdi, għal Caruana Dingli kienet deċiżjoni u għażla favur l-ispirtu u l-aspirazzjonijiet tal-klassi dominanti li hu stess kien ovvjament jagħmel parti minnha. U mhux biss, hu kien qiegħed jirrifletti wkoll l-ispirtu ta' dominanza globali li rnexxielha tassumi u timmonopolizza l-Gran Brittanja. Caruana Dingli anke kien qiegħed konxjament jirrifletti paradoss interessanti li jgħaqqad l-aspirazzjonijiet ġodda, dawk tal-borgeżija ġdida Maltija, mal-antipodi aristokratika tagħha, antika iżda xorta kontemporanja ma' żmienu. Dan kollu jiltaqa' fi spazju interessanti, il-Casino Maltese, binja li l-għeruq tagħha jinsabu fil-bidu tal-infrastruttura borgiża bikrija Maltija, dik tat- Teżorerija tal-Ordni ta' San Ġwann, u li ssib il-kontrapunt tagħha fil-Borża, kif se jintwera ftit aktar 'l isfel. Bejn dawn iż-żewġ binjiet, 50 metru 'l bogħod minn xulxin, sar il-patt storiku bejn il-klassi aristokratika u dik ġdida borgiża. Kellhom bilfors isibu pjattaforma komuni quddiem il-biża 'apokleptika' ta' qawmien mill-klassi l-baxxa proletarja: alleanza 10 strateġika kontra kwalunkwe riformi radikali soċjali u kontra kwalunkwe possibilità ta' qawmien ċivili, ħaġa li kienet diġà saret theddida globali. L-għan ta' Caruana Dingli kien li fi ħdan il-kuntradizzjonijiet vjolenti ta' tibdil soċjali fenomenali kellu b'xogħlu jipprova 'jtaffi' f'sens Gramscijan l-impatt perikoluż skiżmoġeniku. Hu għażel li juża l-istess forma idjomatika, imma viżiva, imnebbħa minn Dun Karm, u superfiċjalment beda wkoll jipproklama ritorn lejn l-istatus idilliku rurali, fejn suppost kellna nsibu l-paċi u t-trankwillità spiritwali. Biss Caruana Dingli għamel dan b'mod spettakolari illi llum insibuh bħala approċċ 'post-truth' u anke 'post-Modernista' fis-sens li din il-ħolma rurali tiegħu ma kienet xejn ħlief mudellar superfiċjali tal-istess klassi dominanti mlibbsa minnu b'kostum ta' raħħala u bdiewa. Min-naħa l-oħra, kien Manwel Dimech li 'ordna' lill-membri ħaddiema tax-Xirka sabiex dawn jilbsu borgiż u jitgħallmu l-valuri u l-manjieri borgiżi, bil- għan li ma jibqgħux marmalja. Caruana Dingli libbes il-klassi l-għolja kostumi rurali bħala mudelli u Dimech libbes realment u għallem il-mod borgiż tal-ħajja preżenti. Fejn Dun Karm, minħabba s-sinċerità poetika u l-kuxjenza soċjali tiegħu, ma setax isolvi l-kuntradizzjonijiet soċjali perikolużi, tant li ħadna lura lejn iċ-ċaflis fil-ħamrija fertili divina, Caruana Dingli adatta u xxinxilla din l-idjoma artistika b'kożmetika tax-xufftejn, ikkożmetizza f'sens Gramscijan anke r-ruralità Dunkarmjana. Hawn naraw paradoss ġdid: b'dan il-mod Caruana Dingli 'ddemokratizza' l-arti kożmetikament ħalli ma jkunx hemm kwalunkwe possibilità li arti verament tal-għeruq popolari, tal- poplu, tkun tista' tinbet u tixxettel u tittrasforma ruħha f'poter 11 verament demokratiku u radikali. L-eġemonija tassorbi kull dissens. Ix-xogħol hekk imsejjaħ 'demokratiku' ta' Caruana Dingli, bħalma nar jiġi pprovokat sabiex jitfi nar aktar b'saħħtu, ħonogq it-twelid ta' arti verament demokratika. Irridu iżda wkoll niftakru li kien Caruana Dingli l-ewwel li qata' l-kurdun umbelikali minn ġuf il-kultura Taljana u wera li jista' jkollna anke arti li s-suġġett tagħha huwa 'l bogħod minn suġġetti reliġjużi u tal-Knisja. Dan, iżda, Caruana Dingli wettqu mhux biex bid-dħul ta' ġeneri ġodda jgħolli l-livell tal-klassi l-baxxa u jġibu ugwali mal-livell tal-klassi l-għolja kif ħolom Manwel Dimech, iżda kif jgħid Gramsci, bl-iskop kuntrarju li l-klassi l-baxxa tibqa' aljenata u tibqa' staġnata fil-pożizzjoni tagħha ta' subalternità. Ir-ribelljoni kemxejn tardiva ta' Preca u Kalleva kontra r-Romantiċiżmu ta' Cali u l-Akkademiżmu Ruman ta' Pisani ġiet fil-fatt abortita mill-ħakma virtwuża tal- kompromess dittatorjali ta' Caruana Dingli, li użurpa l-wirt Cali- Pisani sabiex ma jħalli ebda żerriegħa ta' ribelljoni tinbet. Ħoloq l-effett a/lelopatiku meta siġra jew pjanta tuża l-forzi respiratorji tagħha biex toħnoq kwalunkwe żerriegħa oħra milli tinbet. Il- kuluri kartolinizzati ħonqu l-iżvilupp ta' arti radikali li kienet qed tinbet bil-mod il-mod. Id-differenza klassista bejn it-tnejn tikkonsisti fil-fatt li fejn Dun Karm kien qed ikun vuċi ta' klassi dominanti tradizzjonali Sikulo-Fewdoklerikali, li kienet iżda fl-affann tagħha quddiem terremoti borgiżi-industrijali u li huwa kien qiegħed b'mod allarmanti jħoss, Caruana Dingli kien qed jissublima din l-istess lingwa eġemonika, jissuperfiċjalizzaha sabiex b'hekk takkomoda dawn l-istess terremoti li hu kien vuċi tagħhom. Caruana Dingli kien konxju ferm illi jkollna nitbiddlu sabiex nibqgħu l-istess; 12 lezzjoni importanti tal-Gażropardo. Din hi l-arti ta' Caruana Dingli. Waqt li l-pittur għażel ix-xalar u l-Belle Epoque flimkien ma' libertà aristoborgiża, Dun Karm għażel it-traġedja tad- dipressjoni u l-iżolament. Caruana Dingli b'virtwożità eċċellenti jirnexxilu jaħkem idjoma progressiva fil-faċċata tagħha tar-Realiżmu, billi ħeba r-Realiżmu radikali b'Realiżmu differenti, imsejjaħ Kostumbrista. Fi kliem ieħor, ir-Realiżmu Kostumbrista tiegħu rnexxielu jwarrab il-possibilità tat-twelid ta' Realiżmu Rivoluzzjonarju. Ħa r-Realiżmu u biddel l-idjoma tiegħu, billi żamm il-faċċata iżda warajha ħoloq direzzjoni ideoloġika oħra. Waqt li r-Realiżmu tas-seklu 19, dak ta' Courbet, ta' Millet, ta' Daumier, wera b'mod ċar il-qilla sovversiva tiegħu bħala Realiżmu politiku u radikali, Caruana Dingli biddel ix-xejra tal-istess idjoma, l-indirizz tagħha, u adatta l-idjoma Naplitana nostalġika biex b'hekk issuperfiċjalizza l-kuntradizzjonijiet mill-qiegħ li kien għaddej minnhom Dun Karm, li għall-kuntrarju la seta' u lanqas ried jaħbihom. Is-superfiċjalità eġemonika u ideoloġika (sa ċertu punt anke anti-Dunkarmjana) ta' Caruana Dingli tidher espliċitament anke mis-sempliċi fatt li l-maġġoranza assoluta tal-pitturi idilliċi-rurali tiegħu kienu fil-fatt mudelli membri tal-klassi dominanti aristoborgiżi stess, jew membri fis-servizz tal-istess klassi, imlibbsin patetikament u paternalistikament ta' raħħala u bdiewa, ilkoll bi tbissima anġelika (hu nnifsu, Galea Naudi, Rizzo Marich, u l-familji). M'aħniex se nsibu f'dan il-kompendju 'soċjali' l-Ikla Patata ta' Van Gogh jew LAngdlus ta' Millet. Kif jgħidilna Benjamin, il-klassi dominanti permezz ta' proċess ta' sublimazzjoni, li jien insejjaħ proċess ta' koopzjoni/ assorbiment ('co-option/absorption'), tpoġġi l-klassijiet l-oħra f'kompartament, f'kexxun ta' xi estetika folkloristika, eżotika. Fl- istess ħin id-definizzjoni ta' 'folklor' issir aċċettata universalment u tibda tinftiehem bħala ħaġa arkajka, ħelwa, grazzjuża, stramba, kif ukoll ħaġa li tipprovoka tbissim u daħq minħabba l-aspett redikolu tagħha, ħaġa 'pittoreska' Fil-parametri ta' definizzjoni bħal din, il-'folklor' jiġi aċċettat u rikonoxxut u anke premjat f'festivals varji u ġovetrini ta' mużewijiet u skejjel. Hawn Caruana Dingli embrijonikament irnexxielu jikkrea l-ewwel żerriegħa għall-qtil tal-awtentiċità ta' identità li wasslitna sal-festivals illum tal-għana, pereżempju. Waqt li Courbet, membru attiv rivoluzzjonarju anke tal-Komun ta' Pariġi, ħoloq moviment Realista bbażat fuq il-profondità psikoloġika tal-iskola Spanjola ta' Velazguez u Zurbaran, u fuq l-iskola Venezjana u Rembrandt, u rnexxielu jdawru f'arma rivoluzzjonarja kontra l-valuri dominanti tal-epoka, Caruana Dingli joħloq 'kontrasfida' fejn ir-Realiżmu jsir servili għall- interessi tal-klassi dominanti billi jagħtina Realiżmu kożmetiku, u b'hekk arti perikoluża. Perikoluża għax qed jagħtina xempju ta' faċċata Realista li taljenana mir-realtajiet profondi quddiem għajnejna minflok il-kontra. Waqt li Courbet farrak l-ideoloġija artistika tad-dominanza tas-sa/0x Franċiż, Caruana Dingli jerġa jdaħħlu. Paradossalment, Dun Karm kien qed jaġixxi b'mod parallel, iżda bi profondità kontradittorja. Dun Karm għażel li jaqbad il- paganiżmu Foscoljan, in-niħiliżmu eżistenzjalista Leopardjan, jikkristjanizzahom — anzi jikkattoliċizzahom — sabiex bl-istess 14 mottivi ta' Caruana Dingli jinnewtralizza l-qawwa tagħhom sovversiva, injostika u anke kważi atea. Minn Foscolo anti-Kattoliku ta' I Sepoleri (1807), Dun Karm ħa fost oħrajn il-kenn mixtieq għall-passat mill-miżerja tal-preżent u, aktar minn dan, il-biża' tad-dlam vojt li qed joffri l-futur. Iżda Dun Karm jirnexxilu jneżża' lil Foscolo minn kwalunkwe aspett rivoluzzjonarju, li kien karatteristika tal-awtur u l-aġitatur Taljan. Minn Leopardi ta' Canti (1818), Zibaldone u Idilli (1819-1821) naraw lil Dun Karm imiss anke mal-filosofija ta' Schopenhauer ibbażata fuq il-miżerja tal-eżistenza umana mingħajr speranza. Biss Leopardi għen lil Dun Karm jagħraf il-moħħ tal-bniedem ipprovokat mir-raġuni, mill-għatx għall-għerf. L-għadu tan- natura huwa l-bniedem modern li ċaħad il-mit u r-reliġjon biex b'hekk waqa' fl-abbiss ta' agst. Għall-pocta u l-pittur Maltin li qegħdin jiġu kkuntrastati f'dan l-istudju, l-angst kien dovut għall-biża' mill-modern. Din il-biża tant kienet kbira, kif kienet anke għal Baudelaire u f'ċertu sens anke għal Benjamin, illi kemm Dun Karm kif ukoll Caruana Dingli rnexxielhom jaħkmu l-forma-faċċata idjomatika tal- modern mingħajr ma jħallu l-bażi filosofika u ideoloġika tal- istess idjoma tidħol fi xtutna. Din hi teorija tiegħi li keibt fuqha f'pubblikazzjonijiet oħra u tikkonċerna l-kategorija ta' facade, jiġifieri li l-kreattività tkun ibbażata biss fuq il-faċċata tal-idea. Għal Dun Karm il-biża' kien sa ċertu punt biża' mill-'mhux- magħruf' Il-Moderniżmu kien dieħel Malta bil-mod ħafna iżda kostantement. Kien biża' mhux sempliċiment mill-'mhux- magħruf; iżda mill-fatt illi l-mhux-magħruf għadu mhux magħruf 'Biża' farade' minn faċċata kulturali, għax f'dak il- 15 mument partikolari l-elementi Modernisti ma kinux daqstant tanġibbli kif kienu fil-kontinent, kif eżattament tgħid il-pastorali tal-Isqof Pace fil-bidu tas-seklu 20. Għal Caruana Dingli l-biża ġie mtaffi u mrażżan minn għażla ta' joie de vivre bbażata fuq filosofija Dekadenti mferrxa madwar l-Ewropa fil-bidu tas-seklu. Fi kliem ieħor kellna lil Dun Karm isostni l-a7s morżendi quddiem il-biża' tal-vojt u lil Caruana Dingli jagħżel il-carpe diem bħala filosofija tal-ħajja quddiem ix-xejn. Għalkemm Dun Karm kien qiegħed ukoll jistinka sabiex itaffi l-kuntradizzjonijiet perikolużi soċjoekonomiċi bħalma kien qed jagħmel Caruana Dingli, dan kien qed jagħmlu fost turbulenzi fatali, profondità ta' ħsieb u b'intuwizzjoni aktar profonda minn dak tal-pittur Malti. Ir-ribelljoni Friggierijana ta' Dun Karm ma kinitx għal tibdil radikali fis-soċjetà arkajka-fewdali iżda kienet ribelljoni, jekk tista' tgħidilha hekk paradossalment, sabiex insibu kenn fil-passat kontra l-ġenn modern tal-progress, l-industrijalizzazzjoni, il-globalizzazzjoni, u t-teknoloġizzazzjoni tal-essenza tal-bniedem. Il-moviment hekk imsejjaħ anti-Modernista li Dun Karm kien jagħmel parti minnu, kif naraw aktar 'il quddiem, kien determinat mill-politika tal-Papa Piju X. Uħud mill-prinċipji anti- Modernisti aktar tard twasslu sal-estremità tagħhom fil-politika tar-reġim Nazista kontra l-moviment ġdid fl-arti, partikolarment il-politika magħrufa bħala 'arti-deġenerata' jew 'Mibegħda-Fest' Dan kien sentiment bikri fil-politika Nazista anki qabel ma Hitler rebaħ il-poter, eżattament fl-1910. Il-konfużjoni tiżdied meta nsiru nafu li n-Naziżmu għannaq miegħu wkoll aspetti oħra mill-Moderniżmu, speċjalment dawk l-aspetti li jikkonċernaw metodi ġodda u rivoluzzjonarji fl-industrija, l-iktar dik militari. 16 Hawn Frederick Tavlor u Henrv Ford lagħbu logħba verament intriganti bħala kollaboraturi tar-reġim Nazista. L-istess Moderniżmu li kien jippropaga soċjetà radikalment ġdida urbana, metropolis globali, u superindustrijalizzazzjoni tal-pjaneta sab ħamrija siewja f'sistemi dittatorjali illi fl-istess ħin ċaħdu aspetti oħra tal-Moderniżmu stess bħalma huma ċ-ċaħda tal-assolutizzazzjoni tal-valuri tal-Illuminiżmu, il-ħakma ġdida ta' filosofija Relattivista, u aspetti oħra. B'hekk kellek lil D. H. Lawrence li f'Women in Love u f'Rainbow isostni favur l-idilliku rurali, u fl-istess ħin kellek lil Ezra Pound jistqarr, 'make it-new' F'The Second Coming; William Butler Xeats jhewden li '7he ceremonv of innocence is drowned; u Martin Heidegger joħloq l-idea ta' angst imnissla mill-'homelessness' u 'homesickness; jew minn '…rootless technologv obsessed against the rhvtbm of not-being-bome' (Sheehan 27-30 passim; Kaes et al. 426). Dawn l-istqarrijiet juru kif l-anti-Moderniżmu beda jfittex għodda biex jikkombatti d-dilluvju Modernist. Il-poeta Malti wkoll kien konxju minn dan u ried jissielet immens sabiex jgħin fil-binja ta' impożizzjoni ta' strutturi speċifiċi ta' ħsieb u tifsir li kellhom il-funzjoni eġemonika li jiddominaw u jiddeterminaw il-mod ta' aġir u ta' ħsieb kollettiv tas-soċjetà, anke fi ħdan it-taqlib kollu ta' perjodu li fih kienu qed jikkollassaw il-valuri antiki u tradizzjonali kollha, permezz ta' binja proto- Heideggerjana. Il-poeta Malti kien qiegħed joffri impożizzjoni ta' ħsieb u tifsir bl-għan li l-aġir tal-poplu jkollu jirrikonoxxi, jobdi u jissoġġetta lilu nnifsu għall-poteri soċjoekonomiċi li, iżda, kienu fl-istess ħin għaddejjin minn taqlib irriversibbli. Hawn hi l-kriżi Dunkarmjana. Ma kinitx kriżi għal Caruana Dingli għax il- pittur għamel għażla netta u ċara. Dik ta' aljenazzjoni minn jew 17 tbarrija tal-isfidi l-ġodda sakemm ma tiġix repetuta l-esperjenza tas-7 Giugno. Kważi kważi lest li nasserixxi — stramba kemm tidher din il- pożizzjoni — li Dun Karm, anke jekk mhux intenzjonalment, kien qed jesprimi u jurina dak li Caruana Dingli xtaq u ħadem kemm felaħ biex jaħbi b'suċċess: it-terremoti sottili li kien qed jixhed iż-żmien. Għal Dun Karm, iżda, kienet ir-ruralità passata fewdali li kellha ttaffi dawn it-terremoti anke jekk aktar tard, meta l-Moderniżmu asserixxa ruħu sew, insibu tibdil debboli f'din, dik li jiena nsejjaħ Moderniżmu difensiv. F'Dun Karm b'hekk naraw sitwazzjoni meta l-poteri affanni tradizzjonali kellhom jingħaqdu man-negazzjoni tagħhom stess, jiġifieri mal-klassi l-baxxa rurali li wkoll, flimkien mal- klassi dominanti tradizzjonali, kienet qed tiġi kompletament spustata mill-istess eżistenza u spazji tagħha minn klassi pjuttost ġdida u moderna, dik borgiża alleata mal-poter Brittaniku. Il- klassi aristokratika-klerikali flimkien mal-klassi rurali sabu mod ta' alleanza stramb, fis-sens li ma kienx naturali; fil-konfront tagħhom mal-invażjoni ta' din is-sistema ġdida borgiża. U hawn il-poeżija ta' Dun Karm tibda tagħmel sens, għad li fi ħdan paradossi kbar. Hawn ukoll, il-pittura ta' Caruana Dingli tibda tagħmel sens fis-superfiċjalità ta' ħsieb tagħha, superfiċjalità moħbija f'virtwożità estrema. Fil-fatt, nemmen li x-xogħol ta' Caruana Dingli kien eżattament hawn li sab kif ideffes feles f'din l-alleanza antiborgiża biex jofrogha. Feles li jimmanifesta ruħu b'mod ċar anke fir-relazzjonijiet uffiċjali li l-pittur kellu personalment mal-esżablishment tal-Gvern Ingliż u mal-ġerarkija tal-Knisja. 18 L-arti ta' Caruana Dingli tipprova tabbuża b'idjoma biex eżattament tegħleb din l-istess idjoma b'sovverżjoni interna. Kemm il-poeta kif ukoll il-pittur xaqilbu lejn idilliżmu rurali. Waqt li għal Dun Karm il-kawża ta' din it-tendenza poetika kienet it-terrur mill-Moderniżmu, mill-industrijalizzazzjoni globali u mill-faqar u l-miżerja li din kellha ġġib magħha, flimkien mal-aljenazzjoni u t-tbarrija tal-bniedem mill-essenza tiegħu stess, it-twelid ta' mostru ta' ħġieġ, metall u azzar, ta' skuserapers babiloniċi u demoniċi, ta' futuriżmu supermetalliku robotizzat, u ta' robotizzazzjoni tal-bniedem, Caruana Dingli min-naħa tiegħu juża l-istess idilliżmu għall-objettiv kuntrarju: bħala loppju sabiex b'mod illużjonarju jtaffi dawn it-terremoti, bħala lqugħ li jtaffi l-impatt ta' din il-globalizzazzjoni, biex dawn ix-xokkijiet radikali jseħħu mingħajr ebda ribelljoni, u b'hekk jinnewtralizza l-kuntradizzjonijiet fatali li globalizzazzjoni bħal din kienet qed iġġib magħha, idilliżmu bħala loppju sabiex jaljena minn ġlieda fatali bejn kuntradizzjonijiet li l-istess Dun Karm kien konxju ħafna minnhom. Ma hemmx għaraq u xemx irritanti f'Caruana Dingli, lanqas ma hemm is-sbuħija tax-xogħol krudili, lanqas it-tbandil Dunkarmjan tas-sider mar-ritmu tax-xogħol waqt il-ħasda. Ix- xemx ta' Caruana Dingli hija bozza u l-għaraq huwa frott il-gost fiżiku: it-tbandil tas-sider fuq sodda jew quddiem mera. B'hekk hawn naraw l-irrealtà ta' realtà rrappreżentata, irrealtà li tinsisti b'mod kostanti fuq konformiżmu totali tal-klassi l-baxxa tal- ħaddiem, konformiżmu lejn valuri dominanti li s-soċjetà qed toħloq u li jiġu universalizzati għal kulħadd sakemm kulħadd jisfa persważ li dawn il-valuri partikolari għal klassi partikolari huma fil-fart valuri universali u eterni. Hawnhekk anke Manwel Dimech daħal f'kuntradizzjoni interessanti meta ħolom li 19 l-klassi tal-ħaddiem għandha ssir borgiża fil-ħsieb, fl-aġir u fil- ħajja. Imma din storja kemxejn differenti kif aċċennajt ftit qabel. Kemm Caruana Dingli kif ukoll Dun Karm joħolqu sitwazzjoni nostalġikabħalarefuġjumfittexfil-passat,sabiexnaħarbu l-preżent fil-każ ta' Dun Karm. Fil-każ ta' Caruana Dingli biex naċċettaw il- preżent. Fi ħdan dan l-argument, Oliver Friggieri għandu raġun jikteb li għal Dun Karm ir-raħal sar barometru ta' korrettezza morali u fl-aġir, eżattament kontra l-programm Modernista tal- bidu tas-seklu 20. Dan it-tip ta' barometru jinftiehem meta naraw il-kuntest storiku radikalment ġdid bir-rivoluzzjoni industrijali li ġabet magħha l-inġinerija soċjomanifatturali ta' Tavlor u ta' Ford. Din qerdet għalkollox il-bżonn ta' ħaddiema speċjalizzati fil-prodott totali. F'kuntrast ma' din l-ispeċjalizzazzjoni umana, xadina kienet taqdi l-ħtiġijiet tal-produzzjoni tal-massa aktar minn bniedem li jaħseb. Kull funzjoni saret separata taħt reġim globalizzat ta' diviżjoni ta' funzjonijiet industrijali stretti. Dan, ovvjament, wassal għal dak li jissejjaħ tneħħija tal-ħiliet mill- għadd kollettiv tal-ħaddiema (de-skilling of the work force). Ir-relazzjoni bejn il-ħaddiem u l-prodott sħiħ tiegħu spiċċat, ħaġa li narawha ferm tajjeb fil-films ta' Charles Chaplin kif ukoll fix-xogħol ta' Louis Ferdinand Cċline Mort à Credit, li fil-fatt jittrasforma din il-biża mill-mhux-magħruf f'waħda reali, tanġibbli u orribbli. F'isem il-Moderniżmu l-industrija reġimentata u mfassla skont il-filosofija antiumana fetħet gwerra kontra l-Umaniżmu li deher bħallikieku ma kienx fadallu aktar żmien. Cċline, fil-fatt, iddefinixxa dan l-istadju bħala l-bnedmin li jridu aktar progress u l-progress li jrid aktar bnedmin — l-aktar żwieġ mostruż li qatt welldet is-soċjetà. Din ix-xbieha tal- bniedem industrijalizzat u teknoloġizzat tfakkarna f'George 20 Orwell u Xevgenv Zamvatin. L-istess biża' baqa: magħna anke f'perjodi aktar reċenti ta' Victor Fenech, Achille Mizzi, Daniel Massa, u Mario Azzopardi, u aktar reċenti minnhom naraw l-istess apprensjoni fi kważi l-kittieba kollha kontemporanji, bħal Immanuel Mifsud. Għall-ġojjelli jlellxu ta' Caruana Dingli, Dun Karm jikkuntrasta bl-awtentiċità jew, forsi aħjar, bil-karba lejn awtentiċità li, ma niddejjaqx ngħid, donnha tersaq wisq lejn il-kunċett ta' awtentiċità rurali ta' Heidegger, u anke b'mod interessanti lejn il-filosofija ta' D. H. Lawrence. L-effett ta' Caruana Dingli, effett virtwuż ta' illużjoni ta' ħarir kemm fl-ilbies kif ukoll fil-ħajja 'komda; narawh jiġi kkonfrontat mill-ħamrija kruda u krudili li fuqha tisreġ xemx qawwija Dunkarmjana. Il-ħars superfiċjalment solenni ta' Caruana Dingli jaqa' fuq id-dirgħajn godlija tal-bidwi, effett ukoll reminixxenti, kif diġà semmejt, ta' D. H. Lawrence. Din il-ġlieda bejn l-effett urban illużjonarju u l-ħamrija jfakkarni wkoll fl-għajta ta' Baudelaire li tappella sabiex fost it-tarmak tat- toroq moderni niżirgħu l-ward. U huwa l-poeta-fidneur skont Baudelaire li jieħu post il-warda fil-kuntest teknoloġiku tad-dinja moderna. Mal-hekk imsejjaħ Realiżmu ta' Caruana Dingli naraw il-familja Rjali, lil Strickland, lil Connaught, u kju sħiħ ta' arti-salott imneżża' diġà mir-Realiżmu ta' Courbet u oħrajn. Naraw is- sabiħ ta' ħajja frivola, ħajja tal-High Parties, lussu vojt, preżenza kontinwa ta' nisa mill-klassi għolja, nisa tal-Bel/e-Epoque: l-insignia u l-midalji jikkompetu mal-kożmetika tal-uċuħ, il- patruni lkoll flimkien, il-benessri tal-klassi dominanti, l-ilbies tal-ogħla klassi impurtat u mhux, moda, deheb, fided, ġojjelli, 21 perli, alabastru, lussu Vittorjan fuq il-persuni tal-familja nobbli Testaferrata Moroni Viani, stedin espliċitu u senswali mill-fomm ta' ħafna, fosthom Vivienne Fenech, Żipstick, ilbies provokanti, uċuħ imterra, xagħar ippermjat skont l-aħħar moda, xbejjen ittattwati. Dan huwa Caruana Dingli. U l-kliem miktub f'dan il-paragrafu ttieħed mill-kitbiet u l-istudji ppubblikati fuq ix- xogħlijiet tiegħu. Dan huwa r-ritrattista tal-poter li rnexxielu bil- virtwożità tiegħu anke jaljena ħafna akkademiċi li interpretaw ix-xogħol tiegħu bħala eżempju ta' awtentiċità mal-klassi l-baxxa. Jekk inħarsu sew lejn ix-xogħlijiet ta' Caruana Dingli naraw aspett ferm interessanti. Meta l-pittur ikun qiegħed jaħdem fuq xogħol marbut mal-klassi dominanti l-metodoloġija artistika tiegħu tersaq lejn ritrattiżmu kważi perfett, kważi ritratt ta' perfezzjoni sal-aħħar partikolarità. Iżda meta l-istess artist ikun qiegħed jaħdem fuq xeni li jirrigwardaw il-popolin u l-klassi l-baxxa, naraw kif jirnexxilu jisfuma kollox u anke jiġġeneralizza. Fi kliem ieħor, estetikament Caruana Dingli jimmanifesta l-eżattezza fil-konkretizzazzjoni krudili tal-klassi dominanti u l-plasticine ġenerali u sfumat tal-klassi ddominata. Għall-kuntrarju, Dun Karm fl-idealizzazzjoni empatika tiegħu mar-raħal jibqa' jissottolinja l-partikolarità meta jkun qiegħed jgħanni lill-klassi l-baxxa u jikkonfronta din mal-futilità konkreta tal-klassi dominanti. Il-konkretizzazzjoni ta' Rmied' issir karnival ta' farade borgiż f'Caruana Dingli. 22 Il-Moderniżmu tas-seklu 20 kexkex awtoritajiet u poteri kemm f'Malta kif ukoll madwar id-dinja, u pprovoka reazzjoni mingħand Dun Karm u Caruana Dingli. Hija ħasra akkademika li donnu l-analiżi metodoloġika hawn Malta tieqaf mal-arti tal- bidu jew ta' nofs is-seklu 19, meta aktar u aktar nibdew insiru konxji kemm il-Moderniżmu huwa wild dirett u kontradittorju tar-Romantiċiżmu u tal-moviment tewmi tiegħu f'ċerti aspetti: in-Neo-Klassiċiżmu. Ma ninsewx ukoll li, fost aspetti oħra, ir- Romantiċiżmu u n-Neo-Klassiċiżmu huma fergħat imnisslin mill-Illuminiżmu li l-loġika tiegħu twasslet sal-ħolqien tal-gulags u l-kampijiet tal-konċentrament minn imħuħ estremisti. Il-Moderniżmu b'mod drammatiku ħoloq mod ġdid ta' ħsieb, ta' aġir u ta' azzjoni, jew forsi illużjoni ta' dawn. Kien ibbażat fuq żewġ tendenzi li mad-daqqa t'għajn inqisuhom kontradittorji: ir- Romantiċiżmuu n-Neo-Klassiċiżmu, tewmin wild l-Illuminiżmu. Ma nistgħux nistudjaw ir-Romantiċiżmu u n-Neo-Klassiċiżmu jekk ma nidħlux fi studji kontemporanji ta' Giorgio Agamben, ta' Theodor W. Adorno, tal-iskola ta' Frankfurt, ta' Heidegger u l-bqija tal-istudji li llum qed iġegħluna nħarsu b'lenti differenti lejn dawn il-movimenti storiċi. Mingħajr din ix-xeħta ta' analiżi Dunkarmjana wiesgħa li ddur anki ma' artisti oħra bħal Caruana Dingli se nibqgħu fil-gaġġa anakronistika tal-Pożittiviżmu ta' kważi ftit inqas minn żewġ sekli ilu. 23 Fi ħdan il-limiti ta' din l-essav ovvjament ikolli biss naċċenna għall-aktar punti importanti. Ħafna kienu l-awtoritajiet ta' kull żmien li kienu korrettament jemmnu li r-rivoluzzjoni xjentifika li ġab miegħu l-Illuminiżmu kienet fil-fatt, skont Humphiv Davv 'żiemel ta' Trojja (Jav 25), li malli jidħol fi ħdan il-ħitan tas- soċjetà se jifqa' kull m'hemm b'riformi radikali soċjoekonomiċi li d-dinja qatt ma rat bħalhom u li jmorru lil hinn mill-iskoperti strettament xjentifiċi. Bdiet tinħass verità bbażata fuq il-progress fix-xjenza, u d-dominanza ġdida tagħha dejjem ipprovokat riformi radikali imprevedibbli kemm fil-qasam reliġjuż kif ukoll f'kull sfera soċjali. F'dan ir-rigward Joseph Priestlev saħaq kemm il-ġerarkija Ingliża għandha għaliex titwerwer bl-invenzjoni tal- pompa (Jav 25). Invenzjoni jew skoperta mhix se tieqaf fi ħdanha stess għax mhix se toqgħod fil-parametri tal-invenzjoni nnifisha, trid tiżbroffa fuq kull sfera umana lil hinn minnha. Fi kliem ieħor, rivoluzzjoni fix-xjenza ġabet u tissokta ġġib magħha tibdiliet radikali ta' ħsieb u azzjoni f'kull qasam, ħsieb-azzjoni perikoluża għall-istruttura ta' qabel. Il-ħsieb il-ġdid ikollu bżonn strutturi oħra ġodda fejn jista' jimraħ. Industrija ġdida toħloq massa enormi ta' armati ġodda ta' ħaddiema u sferi daqstant ġodda ta' ħidma, klassi ġdida taħt saqaf wieħed, b'interessi komuni, problemi komuni u aspirazzjonijiet komuni, komunità li twassal ukoll għat-twaqqif ta' organizzazzjonijiet effiċjenti kemm fil-kamp ekonomiku, soċjali u industrijali kif ukoll fil-kamp ta' unità politika tal-istess klassi, ħaġa li qatt ma setgħet isseħħ fi ħdan il-fewdoagrikolu fejn il-ħaddiem kien marbut mal-art. U dan huwa tal-biża 'Fraternità, Ugwaljanza, Libertà ma kienu jfissru xejn ħlief libertà lill-iskjavi fewdali, is-servi li kienu marbutin mal-art sabiex ikunu 24 jistgħu bil-libertà ġdida jispiċċaw mingħajr art, mingħajr ebda mod ta' eżistenza ħlief dik tax-xogħol u b'hekk jitjassru fil-bub il-ġdid ta' manifattura u industrija fi ħdan l-ibliet li bdew ifaqqsu ma' kullimkien. Minflok iċ-ċens fewdali ta' prodott agrikolu issa s-soċjetà beda jkollha l-paga prekarja. Thomas Hardv wera dan b'mod inkredibbilment drammatiku u konkret fix-xogħlijiet tiegħu, u l-istess għamel il-Prim Baruni Thomas Babington Macaulav fl-istudji tiegħu tal-Istorja tal-Ingilterra. L-istess ġara fl-Ewropa u r-Russja. Din ir-rivoluzzjoni xjentifika mifruxa ħolqot possibilitajiet konkreti superumani, iżda mhux biss. Ma' dawn il-possibilitajiet ħolqot ukoll il-ħolma, il-ħsieb, u l-qilla tal-idea li l-bniedem huwa alla li jista' saħansitra jikkontrolla n-natura b'mod assolut. L-intervent tal-bniedem modern fin-natura jidher f'dawn l-aħħar żminijiet fl-invenzjoni saħansitra ta' naħal metalliku rrobotizzat u bi programm kompjuterizzat, bl-iskop li jieħu post in-naħla naturali li qiegħda f'periklu ta' estinzjoni. Dan hu eżempju wieħed biss ta' bniedem li issa donnu ħa l-kariga ta' aġent suprem li jorjenta jew jissostitwixxi kif jidhirlu l-kundizzjonijiet tal- ħolqien. Minflok insalvaw l-ispeċi umana b'politika umana li ssegwi n-natura, qegħdin nirrobotizzaw il-pjaneta. Anke waqt li nitkellem qed jissokta studju sabiex il-problemi tal-klima u tal-atmosfera nsolvuhom permezz ta' atmosfera metallika u artifiċjali. Dan it-twemmin perikoluż evolva mit-twemmin ta' ordni matematika-xjentifika perfetta li hi biss tagħti sens lill-kaos tal-madwar, u dan nibet minn xejra fit-twemmin Klassiku: hija x-xjenza li tista' tagħti risposti u alternattivi lill-kaos mistħajjel fin-natura: l-għerf marbut, kif nafu, mat-tuffieħa ta' Adam u Eva. 25 Ir-Romantiċiżmu, fl-istess nifs, qawwa fil-bniedem is-sensibilità tal-fidi li setgħet tiġi applikata wkoll fuq l-idea ta' kontroll uman — imqar bil-preċetti Neo-Klassiċi, fuq l-univers, it-twemmin li dan jista' fil-fatt jitwettaq f'forma jew oħra: il-fakultà poetika- kreattiva-estetika, il-fakultà xjentifika, u l-bqija. Giacomo Leopardi, bħal ħafna poeti oħra tal-istess epoka, tkexkex minn xjenza li qies bħala distruttiva: '/a scienza distrugge…. perchċ determina le cose e ce ne mostra i confini…. la scienza ċ nemica della grandezza delle idee' (Biral 29). Fl-istess ħin, Leopardi għaraf li ġlieda kontra l-iżvilupp modern hija bħall-kastig ta' Sisifu, għaraf l-impossibilità li wieħed iżomm it-tsunami tal-avvanz xjentifiku. Dun Karm ipprova joħloq eku ta' Leopardi meta anke llimita l-bżonn tal-għerf: ngħidlek li l-għerf hu ġenn / agħraf dak biss li jista' / jgħallmek tagħder u tħenn' ('Għerf li Jiswa'). Manwel Dimech kontemporanjament sostna l-oppost. M'hemmx konfini għall-għerf. Hu poġġa l-għerf, it-tagħlim, ix-xjenza fil-qofol tar- ribelljoni tiegħu kontra ċerti aspetti tas-soċjetà l-ġdida. Fl-istess ħin li Dun Karm kien qed jissielet kontra l-azzjoni tal-għerf, Caruana Dingli bħalu kien qed juri li m'hemmx bżonnu: wieħed billi jiffavorixxi ħajja sempliċi, anġelika, rurali u awtentika, u l-ieħor billi jagħżel ix-xeħta Lażssez-faire u joie de vivre. Iżda t-tnejn jissuġġerixxu l-funzjoni tal-arti bħala loppju. Fil-Moderniżmu tispikka x-xewqa għall-għerf infinit, li jiġbor fih l-aspirazzjoni għal kontroll sħiħ tal-bniedem u l-univers. Iżda dan il-moviment nesa li l-kontroll tal-bniedem fuq in-natura jfisser ukoll il-kontroll tal-bniedem fuq il-bniedem. Dun Karm astutament jappella għal-limiti tat-tuffieħa: ħolma idealista u anke sfortunatament reazzjonarja. Dak li Oliver 26 Friggieri jinterpreta bħala ribelljoni Soċjalista f'Dun Karm għandu wkoll l-aspett ta' reazzjoni Romantika anti-Modernista li tpoġġi lil Dun Karm fil-kamp magħruf bħala 'Soċjaliżmu fewdali li fil-fatt mhi ribelljoni xejn, iżda reazzjoni sabiex il-progress jiġi b'xi mod jew ieħor imtaħħat minn għajta biex immorru lura, nostalġikament, fil-passat rurali u idilliku. L-attakk vjolenti industrijali borgiż tant kien b'saħħtu illi kexkex mhux biss il-klassi dominanti ta' qabel, jiġifieri l-klassi aristokratika fewdali mwaħħda mal-art, iżda wkoll lill-klassi l-ġdida industrijali nnifisha, il-klassi tal-ħaddiem flimkien mal- klassi l-baxxa ta' qabel li ġiet eradikata mill-ispazji u mill-artijiet tagħha. B'hekk għall-inqas kellek tliet strati li kellhom interess perikulużu intuwittiv antiborgiż: il-klassi fewdali aristokratika marbuta mal- artijiet li tilfet kompletament is-sors tal-poter tagħha, il-klassi l-baxxa agrikola li kienet suġġetta u għadu naturali ta' din l-istess klassi dominanti u li tilfet kull dritt li kellha fuq l-art, u l-klassi l-ġdida tal-ħaddiema li sfat ċentru ta' sfruttar, bla drittijiet, u bla art. Dawn it-tliet strati, għalkemm ideoloġikament kontrapposti għal xulxin, sabu possibilità stramba li jingħaqdu flimkien kontra l-progress teknoloġikament aggressiv ta' sistema ġdida ekonomika: dik borgiża. Xi eżempji magħrufin ta' kuxjenza bikrija tal-forzi u l-konsegwenzi tar-rivoluzzjonijiet soċjali u industrijali huma l-Xoung England Partv bħala entità u, bħala ħassieba u kittieba individwali, figuri bħal Charles Forbes Renċ de Montalembert, Lord John Manners, Lord Anthonv Ashlev, Benjamin Disracli, Thomas Carlvle, Emanuel Swedenborg, Edmund Burke, Robert Southev, Samuel Coleridge, Louis de Bonald, u Joseph De Maistre fost oħrajn. 27 Dawn, flimkien ma' ħafna oħrajn, u fi ħdan movimenti politiċi u ideoloġiċi madwar l-Ewropa, irnexxielhom jgħaqqdu filosofija u movimenti b'saħħithom kontra din il-borgeżija trijunfanti, u kienu sa ċertu punt jew ieħor jemmnu li l-fewdaliżmu, anke monarkiku, kien l-unika risposta għall-kollasssħiħ li ġabetmagħha r-rivoluzzjoni borgiża madwar l-Ewropa. Din l-idea nibqgħu nsibuha anke aktar tard fix-xogħlijiet ta' Louis-Ferdinand Cċline u paradossalment f'dawk ta' Ezra Pound. Ħafna mill-istess esponenti ta' din il-fergħa politika kienu, bħal Dun Karm, isostnu l-fidi tagħhom li l-ideat soċjali tagħhom u l-ideoloġija tas-Soċjaliżmu fewdali għandhom ġustifikazzjoni traxxendenti u providenzjali-divina, anke teleoloġika. Fil- fatt, jista' jingħad b'mod ġenerali li kienu tliet elementi li essenzjalment integraw din il-politika: il-Kattoliċiżmu, ir- komuni l-konfront mal-iżvilupp pragmatiku, vjolenti tal- borgeżija industrijali. Il-borgeżija industrijali ġabet magħha kaos tremend, l-aktar billi ħarbtet il-valuri u l-ordni tradizzjonali. Welldet mases ta' faqar, mases ta' movimenti politiċi, ta' tibdiliet radikali li magħhom welldu anarkija sħiħa, speċjalment f'għajnejn l-istruttura fewdali eżistenti qabel. B'hekk, l-appell tal- klassi dominanti ta' qabel kien li tuża l-prinċipji u l-possibiltajiet eġemoniċi tagħha sabiex issib mod kif treġġa' lura din il-ċivileà li f'għajnejha kienet mostruża u bla ebda rispett lejn xejn ħlief il-profitt, treġġa l-istorja lura lejn soċjetà bbażata fuq ordni u ġerarkija divina fewdali rurali. Nistgħu naraw effetti oħra relevanti, bħalma kien il-pjan ta' George-Eugċne Haussmann ġewwa Pariġi, li qered il-Belt ta' Victor Hugo sabiex tana Pariġi kif nafuha llum, bil-massakri 28 diżastrużi minsija; l-effetti tal-politika tal-art agrikola fl- Ingilterra li taw bidu traġiku lill-mixja lejn massakri li wkoll inħbew fil-profond tas-subkonxju kollettiv; u l-hekk imsejħa liberalizzazzjoni tas-servi fir-Russja li tat bidu għal kriżijiet umanitarji liema bħalhom. Malta ma kinitx sajma għalkollox minn dawn l-avvenimenti. Mhux ta' b'xejn ix-xogħol ta' Antonio Sciortino Les Gawroches jgħaqqad l-istorja traġika u projbita ta' Victor Hugo, Les Misċvables, mal-forma viżiva radikali ta' Delacroix Libertv Leading the People, flimkien max-xogħol tal- artist Russu Perov 7roika: bil-ħars tat-tliet eroj fil-vojt u fix-xejn tal-futur mhux magħruf. Juann Mamo jirrikorri għal mod ieħor kif iġib interazzjoni bejn klassijiet differenti u joħloq dibattitu fuq il-qsim bejniethom: billi jġiegħel lil ulied in-nanna Venut jaħarbu lejn iċ-ċentru tal-Kapitaliżmu internazzjonali, l-Istati Uniti, u bħalma ġara fl-Ewropa jurihom qegħdin jirritornaw b'xejn u fil-vojt inizjali ta' arthom, fost traġedji kważi-komiċi. Hawnhekk tidħol ir- relevanza ta' Dun Karm. Kontra l-invażjoni ta' klassi radikalment differenti u bla skrupli, Dun Karm bħal xi kollegi tiegħu Ewropej ma setax ma jirreaġixxix u, kif ingħad qabel, irreaġixxa anke kontra l-libertà tal-għerf u l-progress ibbażat fuq l-għerf kif definit mill-Illuminiżmu. Dan nistgħu nkomplu nsostnuh meta naqraw 'Il-Qawl': 'għax il- progress għallimhom / iduru ma' kull riħ; jew fejn anke jkompli jirredikola x-xjenza tal-evoluzzjoni fil-poeżija 'Evolution' U wkoll, għalkemm forsi mhux daqshekk konxjament, fil-poeżija 'Il-Kelma' jisfida l-ħsieb radikali ġdid fuq il-kunċett ta' lingwa kif itteorizzat minn Ferdinand de Saussure u minn Ludwig Wittgenstein. 29 L-uniku mod kif Dun Karm seta' jipprova jifhem il-progress jixbah ħafna l-ħsieb ta' Heidegger, li bħal Dun Karm kien qed jappella għal ritorn lejn il-jiem awtentiku permezz ta' ritorn lejn il-ħamrija u lejn ir-rural. Fil-poeżija 'O Radio; Dun Karm jerġa jersaq lejn Heidegger fis-sens li jaċċetta — dakli nsejjaħlu 'coopted appropriation' — ir-rivoluzzjoni industrijali u teknoloġika, li issa saret realtà sħiħa b'għerugha mifruxin, jekk din tiddaħħal bħala parti mill-abitat uman li mhux għajr l-essenza tal-bniedem, kif ukoll jekk narawha bħala mod ta' kif nistgħu nifhmu u nintegraw id-divin. 30 Ma nistgħux naraw lil Dun Karm taħt lenti ġusta jekk ma nikkomparawhx ukoll max-xogħlijiet tal-pittur George Preca, wieħed mill-missirijiet tal-Moderniżmu fil-pittura, u aktar tard anke ma' dawk tal-Ingliż Julian Trevelvan. Preca jagħtina mod differenti kif inħarsu lejn l-idillju rurali. Jużalek idjoma Fauvista li tersaq ferm lejn Raoul Dufv. Hija ħaġa vitali li nistudjaw kif sferi differenti tal-arti rrappreżentaw u mmanifestaw it-twemmin soċjali tagħhom b'modi radikalment differenti. U b'hekk l-analiżi komparattiva ta' Dun Karm toħroġ aktar ċara. Apparti x-xogħlijiet ta' Caruana Dingli, nistgħu wkoll niżviluppaw il-kritika Dunkarmjana f'paralleliżmu interessanti max-xogħlijiet fil-mużika ta' Carmelo Pace, Paolino Vassallo u Josie Mallia Pulvirente. U f'dan id-diskors, importanti ferm insemmu lil Giuseppe Caruana. L-istudju ta' Charlo Camilleri juri kif Dun Karm segwa b'perfezzjoni l-filosofija anti-Modernista li kienet pedament integrali fil-politika Konservattiva u anke reazzjonarja ta' Papa Piju X. L-oppożizzjoni li organizza u wettaq kontra l-Moderniżmu dan il-Papa saret ħaġa leġġendarja. Sehem importanti ieħor tal-istess Papa jinsab ukoll fl-inkontru bejn ir-rivoluzzjonijiet. — tal-klassi tal-ħaddiema, bil-popolarità massiva tagħhom, u l-Kapitaliżmu. Fil-fatt, fuq din il-mewġa internazzjonali Soċjalista taż-żmien kien ħoloq riformi fil-Knisja 31 li setgħu joffru diverġenzi radikali fi ħdan il-klassi tal-ħaddiema, sabiex b'hekk tinħoloq xiżma fis-Soċjaliżmu bikri. Iżda l-kundanna tas-Soċjaliżmu, tal-Moderniżmu u tar-Relattiviżmu kienet ukoll aspett fundamentali magħrufa tal-politika ta' dan il-Papa. Ġie kkritikat li bħallikieku kien ħoloq inkwiżizzjoni tas- seklu 20, li laħqet il-kulminu tagħha fit-twaqqif kontroversjali tas-Sodalitium Pianum, immexxija mill-Monsinjur Umberto Benigni primarjament kontra l-Moderniżmu. Dan issarraf f'kunflitt qawwi mal-andament tal-istorja tal-arti u tal-mużika, u kellu effetti negattivi fl-iżvilupp tal-moviment Modernista f'diversi reġjuni. Fil-fatt, id-digriet Lamentabili Sane Exitu (1907) flimkien mal- enċiklika Pascendi Dominici Gregi kkundannaw kwalunkwe aspett tal-Moderniżmu u dan kollu wassal ukoll għall-ħalfa imposta kontra dan l-iżvilupp kollu tas-seklu 20, il-ħalfa kontra l-Moderniżmu Sacrorum antistitum, li min ma kienx jobdiha kellu jaffronta skomunika. Dan il-Papa kien ukoll pilastru kontra l-kunċett tas-separazzjoni bejn l-Istat u l-Knisja. Fil-fatt, kien hemm anke każijiet fejn isqfijiet ġew imkeċċija għax azzardaw jirrikonoxxu l-Istat lajk ta' Franza, il-Portugall, il-Polonja u pajjiżi oħra fejn bdiet tieħu l-għeruq sew din id-direzzjoni sekulari, u dawn it-tendenzi ntrabtu mad-Dnub il-Mejjet. Charlo Camilleri wera tajjeb kif il-valuri propagati minn dan il- Papakienu fattur determinanti fil-poetika, il-poeżija, ut-twemmin ta' Dun Karm. Barra minn hekk, fid-diskors tiegħu ta' ftitżmienilu għal din it-tradizzjoni tal-Konferenza Karmen Mikallef Buħaġar, dan il-kelliem wera b'mod konvinċenti li l-ħsibijiet ta' Dun Karm kienu diġà fformulati fl-istess orjentament, saħansitra minn qabel ix-xeħta konservattiva tal-Papa Piju X, u allura r-rwoli tiegħu 32 kemm bħala poeta kif ukoll bħala kuxjenza politika fis-sens wiesa' tal-kelma sabu posthom b'kumdità taħt l-istess Papa, mingħajr turbulenzi jew kuntradizzjonijiet' (Camilleri bp). Personalment, jiena għandi d-dubji tiegħi kemm Dun Karm aċċetta dan mingħajr ebda kuntradizzjoni. Ngħidu aħna, għandu jsir ukoll studju tar-relazzjonijiet ta' Dun Karm ma' Lord Strickland (1861- 1940), Prim Ministru ta' Malta, u favorit ta' Caruana Dingli li wkoll kellu jiffaċċja tensjonijiet kbar minħabba l-ideali tiegħu ta' modernizzazzjoni u ta' sekularizzazzjoni ta' Malta. Strickland u Dun Karm kienu kontemporanji. Fl-ispirtu ta' Papa Piju X, Strickland iffaċċja d-Dnub il-Mejjet kontrih, ġrajja li kif nafu rrepetiet ruħha fis-sittinijiet fil-kuntest il-ġdid tal-moviment Laburista. Esperjenza oħra gravi li għadda minnha Strickland kienet l-attentat fuq ħajtu. Kontemporanji oħra ta' Dun Karm kif diġà semmejna kienu Manwel Dimech (1860-1921) u wkoll Juann Mamo (1886-1941), figuri li żgur kienu fatturi meqjusin mill-poeta. Filwaqt li Mamo ħareġ U/ied in-Nanna Venut fl- Amerika (1930), Dun Karm kien qiegħed jidealizza l-passività konservattiva. Tajjeb insemmu wkoll li Charlo Camilleri, fit-taħdita pubblika tiegħu ta' ftit snin ilu, b'mod interessanti kkonċentra fuq is-sena 1913 u waħħad ġustament lil Dun Karm kemm mal-avveniment reliġjuż storiku ta' din is-sena, kif ukoll mal-monument ta' Antonio Sciortino, magħruf bħala Kristu Re li, kif jgħid sewwa Camilleri, kellu jissejjaħ il-monument Qa/b ta' Ġest. Hawnhekk Dun Karm paradossalment (u għalhekk huwa poeta kbir) ħa pożizzjoni radikali u sab l-idjoma Rodineska li sawret il- monument ta' Antonio Sciortino bħala idjoma li l-aktar tirrifletti l-verità teoloġika tax-xbieha ta' Kristu, Re tal-fqar, ħaġa li ġiet attakkata minn elementi artistiċi u Kattoliċi taż-żmien. 33 Ma ninsewx illi ftit xhur wara dan il-Kungress Ewkaristiku tal- 1913 faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija. U din ma faqqgħetx bl-addoċċ. Fl-1913 diġà kellna tensjonijiet kbar li kienu qed jippreparaw id-dinja għall-akbar atroċitajiet tal-1914, atroċitajiet li l-istorja sa dak iż-żmien qatt ma kienet ħolmot bihom. Iżda s-sena 1913 kienet ukoll mimlija b'avvenimenti li radikalment biddlu l-istorja u l-evoluzzjoni storika taċ-ċiviltà umana. Ovvjament, huwa impossibbli li hawn, f'din it-taħdita, nidħlu f'analiżi dettaljata ta' dawn it-tensjonijiet tal-perjodu, iżda hemm bżonn li niftakru kemm wieħed mill-eżempji Modernisti tal-istess sena, Nude Descending a Staivcase ta' Marcel Duchamp, ħoloq skandlu internazzjonali, u kif fis-sena 1913 fl-Amerika, fl-Armorv Show, l-iskultura ta' Umberto Boccioni, Alexander Archipenko, u Jacob Epstein qalbet il-prinċipji tradizzjonali f'dan il-qasam artistiku. Il-Moderniżmu, f'dan il-mument storiku, kien daħal fil-perjodu tal-konsolidazzjoni tiegħu. Il-pittura ta' Robert Delaunav ipprovokat mezz ġdid ta' kreattività. Il-bidu tal-ġurnal Futurista Lacerba flimkien mal-Manifeste Futuriste de la Luxure stabilixxa prinċipji ta' rivoluzzjoni niħilista. Pablo Picasso, Georges Braque, Francis Picabia, Marcel Duchamp, Constantin Brancusi u Henri Matisse kienu kollha kontemporanji ta' Dun Karm u Caruana Dingli, u ħolqu dinja ġdida ta' ħsieb u ta' prassi kreattiva. Guillaume Apollinaire fetaħ l-attakk tiegħu kontra l-arti tal-poeżija b'4/cools Poċmes, u r-rivoluzzjoni fl-arti tal-kelma kompliet titwettaq b'modi straordinarji minn James Jovce u Ezra Pound, fil-mużika minn Eric Satie u Arnold Schoenberg. 34 Fl-istess żmien insibu lil Rodin, influwenza ewlenija fuq Sciortino, f'Londra sabiex jistabilixxi l-post għal Burghers of Calais. L-iskandlu infami ta' Le Sacre du Printemps ta' Igor Stravinskv, kostumi ta' Nikolai Roerich u korjografija ta' Vaslav Nijinskv invadew id-dinja kollha b'qawwa liema bħalha. Il-mużika, il- korjografija taż-żfin, id-disinn fl-ilbies biddlu l-lingwi rispettivi tagħhom. Dan kollu kien kontemporanju maż-żminijiet ta' Dun Karm u ta' Caruana Dingli. Fl-istess żmien Filippo Tommaso Marinetti jiddikjara l-manifest tiegħu Parole in Libertà u Luigi Russolo joħloqlok l-Arti tal- Ħsejjes. Il-ħoss u l-istorbju saru parti integrali mill-kategoriji artistiċi. L-ewwel trażmissjoni bla fil (wireless signal) seħħet mit- Torri Eiffel u Roland Garros qasam bl-ajru, għall-ewwel darba fl-istorja, mill-Mediterran Ewropew għall-kosta Magrebina. L-opera Victorv over the Sun ta' Aleksei Kruchenvkh, Mikhail Matvushin u Kasimir Malevich irrappreżentat ir-rebħa tal- bniedem fuq in-natura, fuq l-univers, fuq il-kożmos. Il-bniedem issa beda jikkontempla l-kapaċità li saħansitra jwaqqaf il-mixja tax-xemx, u dan kollu fl-istess żmien tal-monument lil Kristu Re. Kif jgħid Jon Wood, ħafna huma dawk is-snin partikolari li donnhom jaqgħu taħt għajnejn l-istudjużi, għax kellhom fihom mumenti li bħal terremot u tsunami bidlu l-evoluzzjoni kollha tal-umanità (3). L-1913 hija fil-fatt waħda minn dawn is-snin. Minbarra din il-lista li tajt hawn fuq, ma nistgħux ninsew ix- xogħol ġenjali ta' Marcel Proust, kontemporanju ieħor ta' Dun Karm, u x-xogħol Totemz and Taboo ta' Sigmund Freud, li bħal oħrajn issa fetaħ il-bibien għall-aġenziji interni, psikoloġiċi tal- bniedem. 35 Sploda l-lingwaġġ tal-Kubo-Futuriżmu. L-idea ta' 'simultanjetà firxet għeruqha f'ħamrija fertili. Irriflettiet anke l-filosofija Relattivista, attakkata kif rajna diġà bl-aħrax mid-domma ta' Papa Piju X. Il-ħsibijiet madwar iż-żmien jew il-ħin u l-ispazju bdew isibu interpretazzjonijiet oħra u radikalment differenti, speċjalment taħt l-influwenza tal-kitbiet filosofiċi ta' Henri Bergson Time and Free Will (1896) u Creative Evolution (1907) li saħansitra mingħajr ma emmen li rridu nreġġgħu l-arloġġ lura kellu l-kapaċità jisfida lil Albert Einstein u t-teoriji ġodda li nibtu. Dawn l-iżviluppi kollha fl-arti u fil-ħsieb bdew jiddeterminaw modi strambi, imbegħdin sew mill-metodi familjari għall- udjenza tal-arti, kif wieħed għandu jirrappreżenta u jimmanifesta ħajja ġdida, kumplessa, globalizzata, u anke inċerta għall-aħħar. Dawn kienu kollha ingredjenti effettivi fil-mixja lejn il-kunflitt mondjali li żbroffa fl-1914. Il-Moderniżmu fisser ukoll rivoluzzjoni drammatika fix-xjenza u kif din, bħall-arti, kellha tbiddel il-kategoriji fissi tradizzjonali sabiex forsi tasal f'għerf u tagħrif ġodda murija fi studji u riċerki bħal ta' Einstein, Niels Bohr u Werner Heisenberg. Ġie attakkat anke l-atomu, u bħalma Kasimir Malevich attakka x-xemx U n-natura fit-teorija tiegħu tal-arti, il-bniedem inġenerali ħassu wasal f'mument meta seta' finalment u realment jaħkem in- natura. L-atomu ma baqax indiviżibbli kif kienu jaħsbu l-Griegi, u Ikarus irnexxielu b'suċċess jersaq lejn ix-xemx mingħajr ma jaqa fid-diżgrazzja mitoloġika. Id-dawl ma baqax miraklu iżda sar fenomenu li jista' jiġi studjat u kkontrollat. 36 In-natura saret ħaġa li tista' tiġi okkupata u sfruttata. Il- Moderniżmu ħoloq is-Superman u fl-istess ħin il-mostru ta' Frankenstein. U flimkien ma' dawn l-avvenimenti Dun Karm u Caruana Dingli kellhom jiffaċċjaw, b'mod jew ieħor, dinja mibdula radikalment. Kif itenni Rabatċ, is-sena 1913 kienet sena fruntiera: il-mewt ta' ordni u l-bidu ta' era: kienet qed tippropaga ħarsa lejn il-ġdid u lejn forom esperimentali, mod ġdid ta' kif għandna nħarsu lejn il-preżent fi ħdan bidliet radikali, kemm dawk teknoloġiċi kif ukoll industrijali (l-15 passi). F'dan l-ambitu mqabbel, Sciortino offra Re ħafi u Dun Karm iddefendieh. Lil Dun Karm u l-monument Kristu Re għandna narawhom f'din l-istampa kumplessa bit-tensjonijiet u l-paradossi kollha. Jekk nifirduhom minn x'kien qed jiġri f'kuntest globali bl- influwenzi qawwija tiegħu, u nagħmluhom f'bozza, inkunu qed inreġġgħu lura l-istudji fuq Dun Karm għall-ideat Konservattivi ta' qabel is-sittinijiet. Fis-sittinijiet inbeda proċess vitali magħruf bħala proċess ta' 'dekostruzzjoni; u l-mewġ tiegħu mess ukoll lil Dun Karm, fost oħrajn. F'dak il-perjodu ridna nneżżgħu lil Dun Karm mill-awra ta' Benjamin, jiġifieri minn artistiċità maqtugħa mir-realtà storika u soċjali. Kien proċess importanti immens. Iżda issa hemm bżonn li nerġgħu nikkostruwixxu mill-ġdid, mhux biex inġibu lil Dun Karm kif kien interpretat qabel, iżda sabiex inpoġġuh f'livell kwalitattivament ġdid: il-Moderniżmu u lil hinn minnu. Il-verità ma baqgħetx monopolju Ewropew. Saret fil-fatt diviżibbli daqs kristall priżma li jippreżenta mappa ta' kulturi differenti, fejn ir-reliġjonijiet tilfu r-rwol ewlieni jew il-monopolju politiku tagħhom u bil-mod il-mod kellhom jaċċettaw il-verità 37 pluralistika. Demokraziji, drittijiet, ugwaljanzi, rispett għal kull idea — dawn sabu posthom, anke jekk b'tensjonijiet kbar, fi ħdan ċiviltà ġdida. L-urbanizzazzjoni teknoloġikament avvanzata u globali taħt il-liġijiet tas-swieq Kapitalisti ħolqu flimkien, paradossalment, dinja waħda bi pluralità intellettwali. Dan kien il-qofol tal-Moderniżmu. U hawn jimmanifestaw ruħhom il-pitturi ta' Caruana Dingli li taw velu wisq irreali ta' dan l-iżvilupp tremend, moħbi taħt virtwożità kkulurita. U hawn jinsabu l-poeżiji ta' Dun Karm li ma setgħux jaċċettaw din il-bidla wisq radikali. 38 Biblijografija Azzopardi, Mario. Dun Karm. Bejn il-Vatikan, id-Duce u l-Kuruna, PEG, 1993. Biral, Bruno. La Posizione Storica di Giacomo Leopardi, Piccola Biblioteca Einaudi, 1974. Buber, Martin. Paths in Utopia, Svracuse U P, 1996. Camilleri, Charlo. Dun Karm: Tamietu bejn Fidi u Nazzjon. Taħdita pubblika: 27 ta' Novembru, 2014. Friggieri, Oliver. Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm, Università ta' Malta, 1978. Friggieri, Oliver. Dun Karm. Il-Poeżiji Miġbura. KKM/KMB, 1980. Friggieri, Oliver. Mflussi Manzoniani sul poeta nazionale di Malta, Dun Karm, Silarus, 1982. Friggieri, Oliver. L'Esperienza Foscoliana di Dun Karm, il Poeta Nazionale di Malta, Il Delfino, 1983. Friggieri, Oliver. Environmental Elements in Maltese Literature: Nature as Metaphor in Dun Karm, the National Poet of Malta, Universitv of Malta, 2001. Jav, Mike. Like Cookinga Dumpling: London Review of Books, 20 November 2014, pp. 25-26. Kaes, Anton et al. The Weimer Republic SourceBook, Universitv of California P, 1994. 39 Levitin, Dmitri. Such Matters as the Soul, LRB 22 September 2016. Lowv, Michael and Robert Sav. Romanticism Against the Tide of Modernitv, Duke U P, 2002. Rabatċ, Jean-Michel. 1913. The Cvadle of Modernism, Blackwell Publishing, 2007. Secord, James. Visions of Science. Books and Readers at the Dawn of the Victorian Age, Universitv of Chicago P, 2015. Sheehan, Thomas (ed.). Heidegger: The Man and the Tbinker, 'Transaction Publishers, 1981. Vieira, Patriciaand Michael Marder (ed.). Existential Utopia. New Perspectives on Utopian Thought, Continuum International, 2012. Wood, Jon. 1913: The Sbape of Time (HMI, 2012-13), Henrv Moore Institute, 2012. Wootton David: The Invention of Science. A New Historx of tbe Scientific Revolution, Penguin, 2015. 40