Il-Ħuttafa Novembru – Diċembru 2016 l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p2 Ħbieb Ħuttaf Ħafna nies meta jisimgħu l-isem BirdLife jiġi quddiem għajnejhom grupp ta' nies jargumentaw mal-kaċċaturi. Veru li l-BirdLife għaddejja f'battalja kontinwa biex tiddenfendi l-għasafar minn dawk li jridu joqtluhom jew jaqbduhom. Imma tagħmel ħafna iktar minn hekk! Għax l-għasafar mhux lill-kaċċaturi u lin-nassaba biss għandhom problema. L-ikbar problema li għandhom l-għasafar – u miljuni ta' speċi oħrajn madwar id-dinja – hi li qed jispiċċawlhom il-ħabitati fejn jgħixu. Dan qed jiġri minħabba l-iżvilupp u t-tniġġis tal-bniedem u minħabba l-bidla fil-klima. F'Malta dil-problema teżisti wkoll. F'pajjiżna wkoll il-ħabitati naturali naqsu ħafna. Għalhekk fil-BirdLife naħdmu wkoll ħafna fuq dil- problema. Dan nagħmluh b'żewġ modi… Billi nieħdu ħsieb ħabitati rari li għad baqa'. Billi noħolqu mill-ġdid ħabitati li tlifna. …kif qed nagħmlu fis-Simar u l-Għadira. …kif qed nagħmlu f'Foresta 2000. Biex isir sew dax-xogħol jieħu ħafna sforz, pjanar, żmien u spejjeż. Imma l-aqwa li fl-aħħar ħa jgħin lin-natura u lill-għasafar. U lin-nies li jgawduh. U dan mhux kollox tafux! Il-BirdLife tagħmel ħafna iktar affarijiet imma dwar dawn nitkellmu xi darb'oħra. Sadattant nawguralkom Milied sabiħ u nixtiqilkom sena ġdida mimlija ferħ, daħq u natura. Victor Falzon L-Editur Il-buttuniera (sweet alison Lobularia maritima) hija pjanta komuni. Tikber baxxa, tagħmel ħafna fjuri u ssibha tikber kullimkien. B'xorti ħażina ħafna jqisuha 'ħaxixa ħażina' u jaqtgħuha jew joqtluha bil-bexx. S'intendi l-friefet u n-naħal ma jaqblu xejn ma' dan! Kontenut Editorjal Aħbarijiet Fil-ħamrija L-aljeni Qed ifaqqas il-faqqiegħ Irrid insir berdwoċer! Ix-Xagħra tal-Kortin Ix-xatt tagħkom Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Diċembru 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p3 aħbarijiet Xi ħadd qalilhom! L-għasafar donnhom jafu li r-riserva naturali tas-Salina issa qiegħda f'idejn il-BirdLife, għax f'dawn l-aħħar ġimgħat kien qed ikun hemm numru sabiħ ta' gawwi, ċirlew, agretti, blonġuni, irsieset, imragen, pispisell u tajr ieħor tal-baħar u x-xtut. Ftaħna Kif jiġri kull sena, ir-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar kienu magħluqin għas-sajf. F'dawk ix- xhur isir ħafna xogħol: nirranġaw, niżbru, niżbgħu, inħawlu, nibdlu, innaddfu, eċċ. Insomma dejjem naraw x'nivvintaw biex nagħmlu dawn il-postijiet iktar interessanti għan-natura u għan-nies li jżuru. Issa li s-sajf għadda r-riservi naturali reġgħu fetħu. F'Ottubru nfetħu għall-iskejjel, kif jafu diversi klassijiet li diġà kellhom ħarġa għal hemm, u f'Novembru nfetħu għall-publiku. Razzett fil-Buskett Tiġieġ tal-Baħar L-Għadira tiftaħ is-Sibt u l-Ħadd. Is-Simar jiftaħ il-Ħadd. Ħin mill-10am sa 4pm. M'għandkomx bżonn tibbukkjaw, aqbdu u morru. U bħal dejjem, dħul bla ħlas. U jekk għandkom tromba ġibuha. Jien it-tromba dejjem inġorrha miegħi. Moħbi qalb is-siġar fil-Buskett hemm razzett li ftit jafu bih. Jismu r-Razzett Tal-Bosk u sa ftit snin ilu kien imwaqqa' u mitluq. Issa li rrestawrat ħa jintuża mill-ġdid imma mhux iktar bħala razzett. Se tużah il-BirdLife għal diversi affarijiet, fosthom attivitajiet li għandhom x'jaqsmu man-natura tal-Buskett. Se jkun ukoll ċentru għall-kura ta' għasafar feruti sakemm dawn ifiqu u jerġgħu jinħelsu. Ir-Razzett jiftaħ ukoll għall-publiku Sibtijiet u Ħdud mill-10am sa nofsinhar. Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p4 Wara x-xita nibdew ninnutaw il-faqqiegħ. Dawn huma parti żgħira mill-fungu li jgħix fil-ħamrija fil-forma ta' eluf ta' ħjut irqaq. Iktar fuq il-faqqiegħ f'paġna 7. Ix-xini tal-ħamrija huwa predatur. Jikber sa 15ċm u jserrep qalb ik-ħamrija jfittex ħniex u insetti żgħar għall-ikel. Mill-ħlejjaq kollha tal-ħamrija, l-iktar importanti huma l-bakterja, li f'roqgħa żgħira ħamrija hemm minnhom iktar milli hemm nies fid- dinja! Hemm ħafna tipi ta' bakterja, mikroskopiċi, li bis-saħħa tagħhom isiru s-sustanzi fil-ħamrija. Dat-tuba ta' bebbuxu tilef il-qoxra. Ma nafx min hu t-tuba jien! Il-bugħarwien ta' Malta huwa wieħed mill-annimali li jagħti servizz ta' riċiklaġġ lin-natura meta jiekol ħaxix u weraq niexef. Huwa endemiku għal Malta u Sqallija. Il-ħanex tal-ħamrija jgħix f'toqob li jħaffer huwa u għaddej mill-ħamrija. Joħroġ biss bil-lejl biex jiġbed xi weraq minn wiċċ il-ħamrija għall-ikel. Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p5 Ambjenti u Residenti Fil-Ħamrija Il-bombli jagħmlu l-bejta f'ħofra fil-ħamrija fejn jgħixu f'2kolonja. Kull sena jagħmlu bejta ġdida li fiha jrabbu l-frieħ sa ma dawn jikbru. Il-ħamrija hija ħabitat prezzjuż għall-ħajja tad-dinja. Biljuni ta' annimali jgħixu fiha u ħafna proċessi li tiddependi minnhom il- ħajja jsiru fiha. Wieħed minn dawn huwa r-riċiklaġġ tal-ikel: meta pjanti u annimali jmutu, jew meta narmu fdalijiet ta' ħaxix, jew meta s-siġar iwaqqgħu l-weraq, dawn kollha jitmermru u jsiru kompost jew jinbidlu f'sustanzi, li mbagħad jerġgħu jintużaw minn pjanti ġodda. Dil-ħaġa ma ssirx bil- maġija! Fil-ħamrija jgħixu ħafna ħlejjaq oħrajn, fosthom ħafna 1mikroskopiċi, bħall-bakterja. Dawn jieklu l-materjal mejjet u jbiddluh f'ħamrija ġdida. Mingħajr dawn il-ħlejjaq il-materjal kollu jibqa' jinġema' f'wiċċ il-ħamrija u nispiċċaw nintradmu taħtu. Għalhekk importanti nieħdu ħsieb il-ħamrija billi ma nitfgħux veleni u kimiċi fiha u billi ma ngħattuhiex bit-toroq u bit-terrapien (jew bil- madum fil-ġardina!). Inkella nkunu qed neqirdu ħabitat li ma ngħixux mingħajru! Il-ħażżien iswed jgħix f'2kolonji ta' eluf ta' nemel f'bejta li taf tkun kbira, b'ħafna b'toqob jinfdu għall-wiċċ minn fejn iġorru żrieragħ u jsorruh taħt l-art. baħrija tat-tengħud spurge hawkmoth I-baħrija tat-tengħud tgħaddi x-xitwa taħt il-ħamrija bħala 3fosdqa. Fir-rebbiegħa toħroġ il- baħrija lesta, kbira u ikkulurita. Fil- ħarifa tbid fuq pjanti tat-tengħud ħalli x-xagħat isibu x'jieklu.. Il-busewdien tat-terriċċju jgħix qalb il-weraq li jiksu wiċċ il-ħamrija, iġorr u jiekol żrieragħ ta' pjanti slavaġ. Iħaffer bejta fil- ħamrija fejn ibid u jħalli żerriegħa għaż-żgħar. Oġġett tant żgħir li trid mikroskopju biex tarah. Annimali li jgħixu u jbejtu flimkien fi grupp. 3fosdqa. Fażi fil-ħajja ta' xi insetti, bħall-friefet u l-baħrijiet, meta l-larva jingħalaq fi speċi ta' qoxra qabel ma jsir adult. Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p6 L-ikbar problema ambjentali fid-dinja hija l-qerda tal- ħabitat. It-tieni l-ikbar problema hi l-problema ta' speċi aljeni invażivi. Din il-problema ġeneralment joħloqha l-bniedem, jew bi skop jew bi żball. Il-mink Amerikan qed jagħmel ħerba mill-fawna kull fejn iddaħħal fl-Ewropa. L-Aljeni X'inhi speċi aljena? Ħibridizzar Speċi aljeni huma annimali jew pjanti li jiddaħħlu f'ħabitat li mhux normali jinsabu fih; fi kliem ieħor, speċi li mhumiex indiġeni ta' dak il-post. Speċi ta' annimali jew pjanti aljeni jistgħu jkunu invażivi, u jħallu impatt ħażin fuq l-ambjent u l-bijodiversità. X'impatt jagħmlu l-aljeni? Bdil tal-ħabitat Ħafna drabi l-bniedem idaħħal annimal jew pjanta f'post bi skop li jsolvi xi problema, imma bla ma jaħseb x'effetti oħra se jkun hemm. Pereżempju fis-snin 1800 iddaħħal il-marram grass fix-xtut ramlin ta' California, Oregon u Washington. L-iskop kien biex jikkontrollaw iċ-ċaqliq fir-ramel ta' dawn il- postijiet. L-esperiment kien effettiv però din il pjanta nfirxet u ħonqot il-pjanti indiġeni ta' dawn l-inħawi; u ħolqot ukoll kenn għal predaturi ta' għasafar tal-baħar. Id-dħul ta' din il-pjanta biddel il-ħabitat u ħoloq żbilanċ fl-ekosistema indiġena. Ħibridizzar (hybridisation) huwa meta żewġ speċi li jkunu jixxiebħu jitgħammru bejniethom. Ċerti speċi indiġeni għandhom kompożizzjoni ġenetika li jekk titħallat ma' speċi oħrajn tinbidel drastikament. Din tista' twassal għall- estinzjoni tal-ispeċi indiġena. Dan ġara pereżempju meta fi Spanja ddaħħlet ir-ruddy duck (speċi Amerikana) li bdiet titgħammar mal-white-headed duck (speċi indiġena u rari) u ġabitha f'xifer l-estinzjoni fl-Ewropa. Il-problema ta' speċi aljeni tinsab madwar id-dinja kollha u ħafna pajjiżi qed iwettqu pjanijiet fit-tul biex jeħislu min speċi aljeni. Huwa fatt li ladarba speċi tinfirex f'pajjiż isir diffiċli teqridha kollha. Imma bi sforzi u spejjeż kbar kien hemm diversi suċċessi f'ħafna gżejjer żgħar, bħal Kiska (fejn ħelsu mill-volpi), Campbell (ħelsu mill-firien), Baja (firien, qtates, fniek u mogħoż), Santiago fil-Galapagos (mogħoż) u Breaksea (firien). Imma għalkemm dawn kienu suċċess, il- ħsara kienet leħqet saret għax xi speċi indiġeni kienu leħqu saru estinti. Aħna stess min-naħa tagħna għandna dejjem nevitaw li nitilqu fil-kampanja ta' pajjiżna pjanti u annimali li nixtru minn petshops u ħwienet tal-ġonna, għax x'aktarx dawn ikunu aljeni. Għandna wkoll inqajmu kuxjenza ma' kulħadd dwar l-impatt negattiv li jagħmlu dawn l-ispeċi. Fuq Stephens Island, gżira żgħira fi New Zealand, kienet tgħix speċi ta' għasfur żgħir, is-Stephens Island wren, li ma kienx itir. Fl-1894 mar jgħix hemm wieħed gwardjan tal-fanali u miegħu ħa lil Tibbles, il-qattus tiegħu. Waħdu, dan Tibbles qabad ir-wrens kollha tal-gżira. Peress li l-għasfur kien endemiku, inqered mhux biss minn Stephens Island imma anke mid-dinja! Kollu bis-saħħa ta' qattus wieħed! Kompetizzjoni Bħall-ispeċi indiġeni, l-ispeċi aljeni għandhom ukoll bżonn spażju u riżorsi (speċjalment ikel) biex jgħixu. Ħafna speċi invażivi jiddominaw fuq speċi indiġeni u jisirqu r-riżorsi li s-soltu jintużaw minn speċi indiġeni. Din il-problema wasslet għal tnaqqis ta' speċi indiġeni, speċjalment f'ambjent fejn spazju, ikel u riżorsi huma limitati, pereżempju fuq gżejjer. Problema oħra hi li speċi aljeni spiss isiru predaturi ta' annimali indiġeni. Din ġrat fuq Guam, gżira fl-Oċean Paċifiku, fejn kien iddaħħal serp (il-brown tree snake) li qered tliet kwarti tal-ispeċi ta' għasafar indiġeni f'din il-gżira, żewġ speċi ta' gremxul u żewġ speċi ta' friefet il-lejl li jinsabu hemm. Uħud minn dawn l-ispeċi vittmi tas-serp kienu endemiċi, jiġifieri kienu jgħixu hemm biss u mkien iktar fid-dinja. fellus ta' garnija F'Malta teżisti din il-problema? Iva, f'Malta wkoll għandna ħafna speċi aljeni, fosthom il-far iswed. Il-BirdLife ilha diversi snin tmexxi proġett biex tnaqqas il-firien mill-inħawi tal-Irdum tal-Madonna għax il-firien jieklu l-bajd u l-flieles tal-garni li jbejjet hemmhekk. Il-proġett irnexxa u n-numru ta' garni reġa' żdied. Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p7 Qed ifaqqas il-faqqiegħ ! Ix-xitwa li għaddiet xita ftit għamlet u n-natura batiet ħafna. Mietu ħafna żrinġijiet, miet ħafna bebbux, mietu anke koċċ siġar, u faqqiegħ ma kiber kważi xejn. Din il-ħarifa mod ieħor, u l-faqqiegħ naħseb ħa jkollu staġun tajjeb. Il-faqqiegħ iħobb id-dell u l-umdu, u jekk tfittex f'xi nħawi fil-ħaxix madwar bażi ta' siġra jew zokk mejjet fl-art (anke fuq iz-zokk stess) forsi ssib uħud minn dawn l-għeġubijiet tan-natura. Il-faqqiegħa (mushroom) hija biss parti mill- fungu, il-biċċa l-kbira tal-fungu tkun taħt l-art forma ta' massa ħjut irqaq. Il-faqqiegħa hija biss il-frotta, li tagħmel l-ispori (speċi ta' żerriegħa) li jinġarru bir-riħ biex jikbru x'imkien ieħor. Dari l-fungi konna ngħodduhom mal-pjanti imma llum nafu li l-fungi ma huma pjanti xejn. Għalhekk inħoloq renju (kingdom) ġdid għalihom, ir-renju FUNGI. F'Malta l-fungi għadhom qed jiġu studjati. Nafu li għandna mill-inqas 300 speċi (bla ma ninkludu dawk mikroskopiċi) imma għadna lanqas nafu x'jisimhom kollha. Fosthom forsi hemm uħud li huma ġodda għax-xjenza. Għandna bżonn iktar nies li jistudju il-fungi. Forsi inti stess li qed taqra dal-magażin! Jekk tħobb titgħallem dwar in-natura, tħajjar studja l-fungi u min jaf, forsi ssib speċi ġdida… u jsemmuha għalik! Iktar djar għalina! Ojj! Hawnhekk ħniex biss permessi Irrid insir berdwoċer! Martin Austad jagħtina pariri biex insiru berdwoċers. Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p8 Sensiela Ġdida X'hemm iktar meraviljuż minn kreaturi li jtiru? L-għasafar huma fost il-ħlejjaq li jaffaxxinaw l-iżjed lill-bniedem. Hemm diversità kbira tagħhom, b'ħafna kuluri u għamliet. Fid-dinja nafu bi kważi 10,000 speċi ta' għasafar. Minn dawn f'Malta dehru s'issa iktar minn 400 speċi u jekk toħroġ tfittixhom tista' tibda ssibhom int ukoll. Biex tagħmel dan l-aħjar li ssir berdwoċer. X'għandek tagħmel? L-għodda tal-berdwoċer 1. It-tromba Essenzjali L-irħis għali, kienet tgħidli n-nanna. X'jiġifieri KIENET ja skumnikat! L-ewwel ma jaqbillek tagħmel hu li tixtri tromba. Biex ingawdu l-għasafar tajjeb li narawhom fl-ambjent naturali tagħhom u tajjeb ukoll li narawhom viċin. Imma l-għasafar jibżgħu min-nies, u jekk nersqu viċin tagħhom ingerrxuhom. Tromba hija għalhekk essenzjali għall-berdwoċing. Mhux ġugarell Għalkemm mingħajr tromba xorta tista' tgawdi l-ġmiel u l-għana tal-għasafar fil-kampanja, meta Issa li wasal il-Milied żellaq kelma quddiem il-familja, forsi ma tafx kif issib waħda fil-kalzetta! tarahom mit-tromba tibda tinnota ħafna iżjed dettal li jgħinuk tagħraf xi speċi qed tara. Tromba tajba mhix irħisa, għax għall-berdwoċing ma rridux tromba ġugarell bl- lentijiet tal-plastik u xi kulur isfar jgħajjat! Imma jekk tibda tfaddal ftit ftit ikollok biżżejjed. Imbagħad meta takkwistaha, ħu ħsiebha u ddum tgawdi l-għasafar minnha għal ħafna snin. Kemm tkabbar Tipi u għamliet ta' trombi hawn kemm trid. Importanti ħafna li ma tixtrihiex kbira u tqila għax malajr tegħja żżommha m'għajnejk. It- tip roof prism (bit-tubi dritti) huma spiss iżgħar u eħfef minn dawk porro prism (bl-ispallejn). Tromba 7x jew 8x hija tajba ħafna biex tibda l-berdwoċing biha. Dan in-numru jgħidlek il-magnification (7x = tkabbar seba' darbiet, 8x = tmien darbiet, eċċ.) u jkun stampat x'imkien fuq it-tromba stess. Tmurx għal tromba li tkabbar iktar minn 10x għax iktar ma tkabbar iktar ħa tbati biex issib l-għasfur u biex iżżomm it-tromba soda. Minbarra l-magnification ikun hemm ukoll numru ieħor, pereżempju 7x25, 8x30. Dan juri l-wisa' tal- lenti. Numru ieħor li tajjeb tħares lejh huwa l-field of view li idealment ma tkunx iżgħar minn 100m (jew 6°). Tajjeb ukoll li t-tromba tkun waterproof jew għall- inqas issiġillata bin-nitroġenu. U jekk inti tuża nuċċali Berdwoċing. n. Passatemp fejn tosserva u tgawdi l-għasafar ħajjin fl-ambjent naturali tagħhom bla ma tfixkilhom. Berdwoċer. n. Persuna li tipprattika dan il- passatemp. [Mill-kelma Ingliża birdwatching/er]. Biex tittestja tromba ittawwal lejn oġġett dritt u dejjaq, bħal arblu. Taċ-cheap! naddfilha l-lentijiet b'ċarruta apposta u kemm jista' jkun żomm il-lentijiet mgħottjin bl-għotjien tagħhom ħalli tevita grif u trab fuq il-lenti. Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p9 lastku wiesgħa ara li l-eye relief (il-lastku madwar il-lentijiet minn fejn tittawwal) ikun ikbar minn 15mm. Tikkumplikax Tixtrix tromba b'żum, image stabilisation jew iżjed minn rota waħda biex tiffoka għax b'dawn titlef mid- dawl fl-istampa u ddum iktar biex tiffoka. Tajjeb li tipprova t-tromba għand tal-ħanut l-ewwel, pereżempju fil-ħwienet tan-Nikon f'Malta. Jekk tixtri mill-Internet għandek iżjed għażla, imma trid toqgħod iżjed attent għal trombi ta' kwalità ħażina, għax s'intendi tromba li tixtri onlajn ma tistax tippruvaha qabel. Opticron u Nikon huma żewġ ditti rinomati li għandhom trombi tajbin għal prezz irħas minn ditti bħal Swarowski u Zeiss. Jekk tonfoq bejn €100 u €200 għandu jkollok tromba tajba. Jekk dan hu ħafna tikkonfondix: l-ewwel tromba tiegħi kont xtrajtha tmien liri (xi €20) minn ħanut fil-pjazza tar-raħal! Jekk tixtri tromba ta' dan il-prezz u li m'għandhiex ditta speċifika, hu ferm iżjed importanti li tippruvaha qabel tixtriha. Dan tagħmlu billi toħroġ barra quddiem il-ħanut u tiffoka fuq oġġetti f'distanzi differenti. Jekk tara doppju jew it-truf tal-oġġetti mċajprin tixtrihiex. Ibża' għaliha Tonfoq kemm tonfoq, qis li t-tromba tieħu ħsiebha Tużahiex waqt li qed tiekol! jekk tridha sservik. Tħallihiex fix-xemx jew fl-umdu (anke jekk hi waterproof), tressaqhiex lejn ramel, tużahiex waqt li qed tiekol, tippruvax iżżarmaha, Ħaġa oħra utli ħafna għall-berdwoċing huwa ktieb speċjali ngħidulu gajd, imma fuq dan nitkellmu f'ħarġa oħra. Il-ktieb li ħarġet BirdLife Malta għadu kemm rebaħ il-Premju Nazzjonali għall- Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra għas-sena 2015. Il-ktieb fih 390 paġna, bil-kulur u mimli illustrazzjonijiet u ritratti. Jinsab għall-bejgħ mingħand il-BirdLife u ħwienet tal-kotba. Prezz €49 Għal aktar tagħrif ibgħat imejl fuq info@birdlifemalta.org jew ċempel 21347645/6 Natura 2000 Natura mħarsa Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p10 Ix-Xagħra tal- Kortin qiegħda ħdejn ix-Xemxija, fl-inħawi bejn il-Mistra u Daħlet il-Fekruna postijiet oħrajn fejn il-preżenza tal- bniedem tinħass iktar. Pereżempju l-komunità tas-siġra tal-ħarir li nsibu hawnhekk hija meqjusa waħda mill- aħjar eżempji fil-pajjiż. X'tella' l-baħar! F'dan is-sit insibu wkoll xatt żgħir taċ-ċagħaq fil-Qala tal- Mistra. Bħal ma jiġri f'bajjiet oħra, fix-xitwa wara l-maltemp il- baħar spiss itella' fuq ix-xatt meded ta' alka (jew posidonja). Għalkemm mad-daqqa t'għajn jidhru skart jew xi ħaġa li tkerrah ix-xatt, dawn il-munzelli alka (bl-Ingliż banquettes) huma fil-fatt importanti għal diversi raġunijiet. L-ewwelnett, fihom tgħix komunità sħiħa ta' bijodiversità, inkluż bebbux, u ħafna tipi ta' insetti, fosthom ħanfus u dubbien. Ix-Xagħra tal- F'din il-ħarġa se nitkellmu dwar sit żgħir fl-inħawi tal-Bajja tal-Mistra, li nafuh bħala x-Xagħra tal-Kortin. Mhuwiex xi sit magħruf ħafna, bħal ngħidu aħna l-Buskett jew id-Dwejra – forsi din l-ewwel darba li smajtu bih intom stess! Ma jintlaħaqx malajr Ix-Xagħra tal-Kortin qiegħda mal-baħar, b'ambjent pittoresk ta' rdum u xagħri. Ħafna partijiet ta' dan l-irdum ma jintlaħqux faċilment – tista' tasal biss b'diffikultà kbira u jekk tassew tkun avventuruż! Forsi għalhekk ma tantx jiġu hawn in-nies, u mnalla. Minhabba li ftit huwa aċċessibbli, in-natura hawnhekk hija pjuttost protetta. Diversi speċi rari Insibu diversi speċi ta' pjanti tipiċi Maltin, inkluż speċi endemiċi, bħal pereżempju il-ġiżi ta' Malta, it-tulliera ta' Malta, is-siġra tal-ħarir, it-tengħud tax-xagħri, ix-xebb, l-orkida piramidali ta' Malta, il-ħatba s-sewda ta' Malta, l-erika, is-sagħtar, u l-brijonja sewda. Ħafna mill-ispeċi li jikbru hawnhekk mhumiex mifruxin wisq mal-Gżejjer Maltin. Pereżempju l-ġiżi ta' Malta jinsab biss hawnhekk u f'żewġ postijiet oħra f'pajjiżna: f'Għawdex u f'Tal-Miġnuna, sit Natura 2000 ieħor viċin ħafna t'hawn. Konna ġibna fuq Tal-Miġnuna f'Il- Ħuttafa 134. Diversi minn dawn l-ispeċi huma protetti bil-liġi Maltija jew qegħdin fir-Red Data Book ta' Malta, ktieb li fih l-ispeċi li f'pajjiżna huma l-iktar mhedda, u li għalhekk jeħtieġu ħarsien speċjali. L-importanza ta' dan is-sit, però, ma tiġix biss mill- preżenza ta' dawn l-ispeċi imma anke mill-kundizzjoni tagħhom. In-nuqqas ta' aċċess faċli serva biex jitħares dan l-ambjent, u għalhekk insibu diversi komunitajiet ta' pjanti li huma fi stat tajjeb ħafna, specjalment meta nqabblu ma' Fix-xitwa meta ma jsirx għawn dawn il-banquettes għandna nħalluhom fix-xatt, mhux inneħħuhom u niftaħru fil-midja li għamilna clean-up! Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p11 Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. xagħri qasab siġar u arbuxxelli xatt ċagħqi Il-Qala tal- Mistra il-banquettes huma meqjusin fost l-iktar ħabitati importanti fl-Ewropa. Barra minn hekk, dawn jilqgħu kontra il-munzelli l-qilla tal-mewġ u jipproteġu x-xatt milli jitmermer. F'parti mill-wied li jiftaħ fuq tal-Mistra nsibu wkoll il-bajja medda żgħira ta' bur salmastru, fdal ta' ambjent li darba kien ikbar imma li ntilef taħt l-iżvilupp. Fih ukoll insibu wkoll pjanti li mhumiex komuni, fosthom is-simar niggież. Ġiżi ta' Malta Minkejja li s-sit huwa pjuttost inaċċessibbli xorta tista' ssirlu l-ħsara, pereżempju bir-rimi ta' skart. Proprju minħabba li għadu fi stat daqshekk tajjeb, iktar għandna nagħmlu kull ma nistgħu biex nibżgħu għalih ħalli ma jitfaqqarx. L-Ulieġi Area tas-sit 12.6ha Limiti tas-sit Natura 2000 Siġra tal-Ħarir Wolfbane Periploca angustifolia Daħlet il-Fekruna Mappa tax- Xagħra tal-Kortin Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p12 Ix-xatt tagħkom Aħna ngħixu f'pajjiż daqs nitfa u ffullat bin-nies. Għalhekk xieraq li nibżgħu għal kull farka art li għandna. Minħabba li Malta gżira għandna ħafna xatt imma parti sew minnu diġà mirduma taħt konkos, ġebel u tarmak. B'xorti tajba baqa' xi meded sbieħ li tieħu r-ruħ tħares lejhom, bħal dawn l-inħawi ta' Għajn Barrani f'Għawdex. Għalhekk hemm bżonn serju li nieqfu ngerrmu mix-xatt ta' pajjiżna. Bil-liġi x-xatt suppost proprjetà tal-Maltin kollha u mhuwiex għall-bejgħ. Mela żommu għassa b'għajnejn ta' seqer u kull fejn taraw żvilupp max-xatt tkellmu, irrappurtaw, tkażaw u qajmu kjass! Tħallux iktar min jisirqilkom ix-xatt. Ix-xatt tagħkom.