Il-Maltin huma l-inqas li jaqraw fil-ħin liberu tagħhom fl- Unjoni Ewropea, u l-mediterranji, b'mod ġenerali, jaqraw inqas min-nordiċi. F'konferenza dwar il-qari li organizza l-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb f'Marzu tal-2008 wara li ħareġ dan ir- riżultat negattiv, kien hemm kelliema b'esperjenza f'bosta oqsma, bħall-pubblikazzjoni u l-edukazzjoni, li qalu li dan in- nuqqas ta' qari għandu x'jaqsam mal-istil tal-ħajja tagħna, mal- klima, mal-importanza li nagħtu lis-soċjalizzazzjoni, lill-baħar u lis-sema blu. Kien hemm ukoll min esprima dubju li n-numri xejn sbieħ dwar il-qari f'Malta jistgħu jkunu żbaljati (dawn l- Ewropej x'jafu dwar il-qari f'Malta?) u li fil-fatt il-Maltin minn 15-il sena 'l fuq jaqraw iżjed milli tissuġġerixxi l-istatistika tal- Kummissjoni Ewropea li qegħditna fil-qiegħ nett. Il-fenomenu tal-qari huwa kumpless għax huwa marbut ma' bosta oqsma, bħall-edukazzjoni u l-influwenza tal-mezzi tal- komunikazzjoni, bħad-divertiment u l-kultura, u għalhekk jitlob analiżi lajka li għandha tibda mill-klassifika li għandna quddiemna, u mill-fatt, sagrosant, li pajjiżna, għall-kuntrarju tal-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea li jinvestu l- enerġija u r-riżorsi tagħhom fit-tixrid tal-qari u tal-kotba, mhu jagħmel xejn biex ikattar il-qari u l-kultura tal-qari fost il-kbar. F'dawn l-aħħar sjuf, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, bir-riżorsi limitati li ngħatawlu, mexxa inizjattiva medjatika żgħira biex il- Maltin jieħdu ktieb magħhom ħdejn il-baħar. M'għandix dubju li din l-inizjattiva ħalliet l-effett pożittiv tagħha, imma biex tkun tassew effettiva nafu li inizjattiva bħal din trid tkun parti minn strateġija nazzjonali komprensiva li jkollha l-appoġġ sħiħ tal-klassi politika li s'issa, fil-biċċa l-kbira tagħha, kienet għal kollox indifferenti lejn din il-problema, u tinvolvi oqsma differenti tal-ħajja Maltija, fosthom, fuq quddiem nett, il-mezzi tax-xandir u dawk li jħobbu l-kotba u l-letteratura. Ma saret ebda kampanja qawwija ta' din ix-xorta u r-raġuni jkollha tkun li l-politiċi u l-amministraturi ta' pajjiżna ma jqisux il-kura ta' dan il-marda kronika bħala prijorità. Forsi – u din hija interpretazzjoni iktar imqarba jew malizzjuża – bħan-nies tal-poter fir-raħal metaforiku ta' Ħaż-Żgħir ta' Ġużè Ellul Mercer, f'ċerti kurituri tal-poter f'oqsma differenti tas-soċjetà Maltija, mill-politika sal-Knisja, mill-mezzi tax- xandir sal-kultura, hemm min ma jridx li l-kotba jċaqilqu l- ilmijiet qiegħda. Din aktarx hija interpretazzjoni ideoloġika anakronistika, waħda li ma rridux nikkunsidraw... Jibqa' l-fatt li meta t-tfal jaraw stazzjon nazzjonali tat-televiżjoni sajjem għal kollox minn riferimenti għall-kontenut maħsub tal-kotba fil-programmi għall-kbar; meta jisimgħu lill-"idoli" tagħhom fid-divertiment, fl-isports, fil-kultura, u fil-politika jitnebbħu minn kollox ħlief mill-kotba, dan iħarbat ix-xogħol tajjeb li qed isir f'ħafna skejjel primarji biex it-tfal ifittxu dejjem iżjed l- esperjenza tal-qari u s-seħer l-kotba. Jibqa' l-fatt ukoll li b'dan il-mod kollox jibqa' l-istess. Bosta pajjiżi Mediterranji u Ewropej qed jaħdmu biex jippromwovu l-qari u l-letteratura tagħhom u dawn l-inizjattivi jagħtu ħjiel ta' dak li nistgħu nagħmlu aħna wkoll. Hawnhekk nixtieq nipproponi għadd ta' inizjattivi li, iktar minn investiment konsiderevoli ta' flus, jitolbu att ta' fidi fil-kotba u fil-kontribut li kapaċi jagħti l-qari lill-kwalità tal-ħajja u l-futur tal-individwi u ta' komunità sħiħa. Qari fil-Wiċċ u fil-Qiegħ Żewġ rapporti differenti dwar il-qari tal-kotba fil-ħin liberu, wieħed ippubblikat fl-2002 u l-ieħor fl-2007, juru li n-nies fit- Tramuntana tal-Ewropa jaqraw iżjed minn dawk fin-Nofsinhar. L-inqas li jaqraw kotba fil-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea huma l- Maltin (45%). Marru ħażin ukoll il-Portugiżi (50%), iċ-Ċiprijotti (56%), ir-Rumeni (58%), u l-Ispanjoli u l-Griegi (59%). Fl-Italja l- persentaġġ kien ta' 63%, kważi 20% iktar minn Malta. 1 Fl- Iżvezja (87%), l-Olanda (84%), id-Danimarka (83%), ir-Renju Unit (82%), ir-Repubblika Ċeka (82%), il-Ġermanja (81%), u l- Islovakkja (80%), il-qarrejja ta' mill-inqas ktieb wieħed laħqu 8 jew qabżu t-80%. Jidher li dan id-diskors japplika wkoll għal oqsma oħrajn tal-attività kulturali għax citizens from Northern European countries feature particularly prominently with regards to participating in cultural activities. As an overall pattern, we also see that the Baltic countries – and especially Estonia – also show high participation rates for certain activities.2 Ir-rapport speċjali tal-Ewrobarometru tal-2007 juri li medja ta' 71% fil-mija tan-nies fis-27 pajjiż tal-UE qraw mill-inqas ktieb wieħed f'sena – it-tieni l-iktar attività kulturali popolari fost in- nies kollha – u iktar minn nofs dawk l-Ewropej li qraw imqar ktieb wieħed f'sena, jiġifieri 37% tal-kampjun kollu, qraw iktar minn 5 kotba f'sena. F'Malta 19% biss qalu li qraw iktar minn ħames kotba f'sena, nofs il-medja Ewropea; 10% qalu li qraw bejn tlieta u ħames kotba, waqt li 16% qalu li qraw mhux iżjed minn żewġ kotba. Anki r-rapport tal-2002, li fih Malta mhix inkluża, kien sab li n- nies tan-naħa ta' fuq tal-Ewropa jaqraw iżjed kotba mill- Ewropej tan-naħa t'isfel.3 45% tal-Ewropej kienu qalu li f'sena qraw mill-inqas ktieb wieħed mhux għax-xogħol jew l-istudju waqt li 14.5% qalu li qraw ktieb għal skopijiet edukattivi (testi mhux obbligatorji). 42% tal-Ewropej qalu li ma qraw ebda ktieb f'sena. "In most Northern European countries, there is a higher tendency to read than in other regions, mostly for leisure." L-inqas li jaqraw instab li kienu l-Portugal, il-Greċja u Spanja. Statistika interessanti oħra dwar il-qari u l-kotba marbuta mal- libreriji tikkonferma r-riżultati xejn sbieħ tal-Maltin. L-istudju tal-2007 juri li medja ta' 35% tal-Ewropej żaru librerija pubblika mill-inqas darba u 16% marru iktar minn ħames darbiet. F'Malta 75% tan-nies ma resqux lejn librerija pubblika; 24% marru mill-inqas darba, u fosthom kien hemm 9% li marru iktar minn ħames darbiet. Min-naħa l-oħra, fi Franza l-libreriji pubbliċi tant huma popolari li huma l-iktar faċilità kulturali li tintuża wara ċ-ċinema.4 9 Ir-rapport dwar il-Valuri Kulturali Ewropej jistħarreġ il- kunċett tal-kultura li għandhom l-Ewropej u x'importanza għandha l-kultura għalihom. Jistħarreġ ukoll l-involviment tal- Ewropej fl-attivitajiet kulturali u artistiċi, il-post tal-internet f'dawn l-attivitajiet, ix-xkiel li jeżisti għall-aċċess għall-kultura, u kif jaħsbuha n-nies dwar din il-mixja lejn aċċess ħieles għall- kultura. Ir-rapport jinvestiga wkoll bosta aspetti tal-iskambju kulturali, fosthom x'valur għandu għas-soċjetà; kemm dan il- kuntatt bejn kulturi differenti diġà qed iseħħ; u r-rieda tal- Ewropej li jiltaqgħu ma' nies minn pajjiżi differenti u jitgħallmu lingwa oħra. Ir-rapport jeżamina kemm hemm interess fil-kultura fl-Ewropa u lilhinn, jekk teżistix kultura Ewropea, u jekk teżisti, x'inhuma l-karatteristiċi tagħha u kif taffettwaha l-globalizzazzjoni. Fl-aħħarnett, dan ir-rapport jara x'inhuma l-fehmiet tal-Ewropej dwar il-valuri ewlenin li jridu jitħarsu u jissaħħu fis-soċjetà u jekk dawn il-valuri jitqisux bħala Ewropej. L-istħarriġ dwar l-involviment tal-Maltin fil-qasam kulturali għar-rapport tal-2007, ikkummissjonat mid-Direttorat tal- Komunikazzjoni Ġenerali tal-Kummissjoni Ewropea, sar permezz ta' 500 intervista lil nies ta' 'l fuq minn 15-il sena magħmulin mill-kumpanija MISCO bejn l-14 ta' Frar u t-13 ta' Marzu 2007; l-għadd ta' Maltin ta' dik l-età kien ta' 321,114-il ruħ. L-intervisti saru wiċċ imb'wiċċ u bil-lingwa tal-persuna li kienet qed tiġi intervistata. 5 Il-kampjuni fis-27 pajjiż l-ieħor kienu ta' 500 jew madwar 1000 ruħ, jiġfieri fil-każ ta' Malta kien kampjun relattivament kbir ħafna. Fejn jidħol il-qari tal-kotba, ir-riżultati ta' studju li kien sar f'Novembru tas-sena 2000 dwar is-sehem tal-Maltin ta' 'l fuq minn 16-il sena f'attivitajiet kulturali, 6 308,441 ruħ b'kollox, jaqblu mar-riżultati tal-istħarriġ tal-2007. L-istħarriġ kien sar fuq kampjun ta' 970 persuna magħżula skont kif jiġu dak il-ħin u l-intervistati kellhom iwieġbu dwar is-sehem tagħhom f'attivitajiet kulturali bejn l-1 ta' Novembru 1999 u l-31 ta' Ottubru 2000. 22% tal-Maltin qalu li f'sena qraw mill-inqas 10 ktieb wieħed għall-istudju waqt li 44% qalu li qraw ktieb għal raġunijiet oħra. Dan jaqbel mal-45% tal-istħarriġ li sar fl-2007. 14% qalu li żaru librerija għall-gost waqt li 7.6% qalu li marru l- librerija minħabba l-istudju jew ix-xogħol. 6.1% qalu li żaru arkivju mill-inqas darba f'sena; 1.2% qalu li żaru arkivju mill- inqas 5 darbiet f'sena. L-istħarriġ għar-rapport dwar l-istil tal-ħajja tal-Maltin li sar mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika bejn Ġunju u Lulju tal- 2003 li kien ħares lejn residenti Maltin minn 18-il sena 'l fuq sab li, skont dawk li ġew intervistati, l-iktar delizzju popolari tal- Maltin huwa l-qari tal-kotba. 51.5% tan-nisa u 24.4% tal-irġiel identifikaw il-qari tal-kotba bħala d-delizzju favorit. Il-Lifestyle Survey 2003 sab ukoll li l-interess fl-attivitajiet artistiċi u kulturali kien marbut sew mal-livell tal-edukazzjoni tal-Maltin. In fact interest in such activities varied from 50.2 per cent for individuals with a tertiary level of education to 12.2 per cent for those who completed a secondary level of education and 3.1 per cent for those with no schooling. On the other hand the opposite holds for bingo, lotteries or sweepstakes, these hobbies being most popular with individuals with no schooling. Nafu wkoll miċ-ċensiment tal-2005 li l-maġġoranza tal-Maltin, 61.13%, jippreferu jaqraw kotba bl-Ingliż; 35.75% jippreferu jaqraw kotba bil-Malti. 3.1% jagħżlu kotba bit-Taljan. L-għażla tal-lingwa tal-magażins kienet simili: 71% jippreferu jaqraw magażins bl-Ingliż waqt li 22.7% jippreferu magażins bil-Malti u 6.5% magażins bit-Taljan. 86.23% qalu li jitkellmu bil-Malti, waqt li 11.76% qalu li jippreferu jitkellmu bl-Ingliż. Kważi 2% jippreferu jitkellmu bit-Taljan. F'Malta 97,128 ruħ qalu li jaqraw gazzetta kuljum, 57,053 jaqrawha bosta drabi fil-ġimgħa u mal-113,000 ruħ qalu li jaqraw gazzetta mill-inqas darba fil-ġimgħa; 23.4% tal- popolazzjoni kollha qalu li qatt ma jaqraw gazzetti. 5.6% tal- popolazzjoni kollha qalu li jaqraw magażin kuljum waqt li 44.4% tal-popolazzjoni kollha qalu li qatt ma jaqraw magażin. 11 Mill-istudju tal-2007 jidher li l-iktar attività kulturali popolari fost iċ-ċittadini tal-Unjoni Ewropea huma x-xandiriet kulturali fuq it-televiżjoni jew fuq ir-radju (78%). 46% tan-nies kienu "konsumaturi spissi" għax raw jew semgħu dawn il- programmi iktar minn ħames darbiet. Skont ir-rapport, "These high figures are no doubt linked to the fact that listening to or watching such a broadcast is one of the most 'passive' ways of consuming culture, not requiring respondents to leave their homes." Jidher ukoll li fl-UE, in-nisa jaqraw iktar mill-irġiel: 74% tan- nisa kollha u 67% tal-irġiel qraw imqar ktieb wieħed; min-naħa l-oħra, 53% tal-irġiel raw l-isports fuq it-televiżjoni mqar darba, waqt li n-nisa li għamlu hekk kienu biss 29%. Din it-tendenza favur il-konsum tal-kultura min-naħa tan-nisa tidher ukoll f'oqsma oħrajn, fosthom l-użu tal-libreriji pubbliċi: 37% tan- nisa kollha żaru librerija pubblika kontra 32% tal-irġiel. Fejn jidħlu l-attivitajiet kulturali, l-iktar li jħobbu jagħmlu ż- żgħażagħ Ewropej ta' bejn il-15 u l-24 sena huwa li jaqraw il- kotba u jmorru ċ-ċinema (it-tnejn 82%); u fost l-Ewropej ta' bejn il-25 u d-39 sena, il-qari huwa l-iktar attività kulturali popolari, waqt li ċ-ċinema hija t-tieni, b'66%. L-istatistika dwar iż- żgħażagħ li jaqraw hija interessanti, fost l-oħrajn, għax hemm ħafna iktar żgħażagħ li jaqraw milli nies ta' 'l fuq minn 55 sena (63%).7 Dan minkejja li studju kwalitattiv tal-2006 sab li hemm il-perċezzjoni fost in-nies li l-"kultura letterarja" qed tmajna fost iż-żgħażagħ minħabba li għandhom l-internet u midja awdjo-viżiva.8 Qraw ktieb Età 15-24 25-39 40-54 55+ Persentaġġ li qraw 82% 72% 74% 63% Marru ċ-ċinema Età 15-24 25-39 40-54 55+ Persentaġġ li marru 82% 66% 53% 24% 12 Marru l-librerija Età 15-24 25-39 40-54 55+ Persentaġġ li marru 55% 38% 33% 24% Skont studju tal-2006 dwar il-valuri kulturali fis-27 stat membru tal-UE, 9 meta tistaqsi lill-Ewropej dwar il-kultura, ħafna jsemmu l-qari qabel ma ssemmihulhom int. Il-gruppi soċjo-ekonomiċi ogħla għandhom tendenza jsemmu l-qari mill- ewwel; dawk fi gruppi soċjo-ekonomiċi iktar 'l isfel aktarx isemmu l-qari iktar tard jew ftit li xejn. In-nies sikwit isemmu l- qari jew jgħidu li jixtiequ li jaqraw iżjed, imma fl-aħħar mill- aħħar jaqraw inqas. Madankollu huwa ċar li l-qari huwa attività kulturali meqjusa bħala ta' valur kbir min-nies u għalhekk tniggiżhom il-kuxjenza meta ma jaqrawx jew jaqraw ftit.10 Meta jitkellmu dwar il-qari tal-kotba n-nies spiss isemmu n-nuqqas ta' ħin, l-istress, l-għeja u x-xogħol, imma jsemmu wkoll il-ġibda ta' forom ta' mistrieħ jew divertiment iktar faċli u passivi, bħat-televixin, l-internet u l-qari tal-gazzetti u l- magażins. In-nies isemmu l-problema tal-prezz tal-kotba imma mbagħad ma jsemmux il-libreriji jew l-iskemi ta' self ta' kotba. "For some "big" readers, reading is described as a vital daily need." Għal darb'oħra, "Women seem to be slightly keener on reading than men." Għalkemm il-qari tal-kotba jinsab nofs triq bejn l- għarfien minn naħa u l-mistrieħ u d-divertiment min-naħa l- oħra,11 u minkejja li kultant huwa attività faċli (bħall-qari ta' rumanzi tad-ditektivs jew tal-ajruporti), xorta waħda huwa assoċjat ma' għażla ħielsa u jitlob sforz; in-nies iqisu l-qari tal- kotba bħala proċess attiv li hu differenti minn prattiċi iktar passivi. The perceived dominant trend is that of a relative decline and a loss of "literary culture" among young people, which is naturally lamented by older interviewees. The attraction of the Internet and audio-visual media in general is identified as one of the main causes, accompanied by school curricula that devote less time to it.12 13 Madankollu, minkejja din il-perċezzjoni fost in-nies, iż- żgħażagħ Ewropej qegħdin jaqraw u ma jidhirx li hemm tnaqqis importanti fl-għadd ta' kotba li qegħdin jaqraw. Dan ma jgħoddx għall-qari tal-gazzetti: iż-żgħażagħ jew ma jaqrawhomx, jew jaqrawhom biss darba jew darbtejn fil- ġimgħa, inkella jarawhom online. Il-magażins, dwar firxa wiesgħa ta' suġġetti, huma popolari fil-pajjiżi kollha. Whether or not this is 'cultural' is debatable, but for the most part it is clearly seen as a "cultural" act in the broader sense of the term, in that they do not just provide information and knowledge but also stimulate reflection, and contribute to the overall cultural landscape (they reflect and create the 'surrounding culture').13 Is-settur tal-pubblikazzjoni tal-kotba, tal-gazzetti u l-magażins fl-Unjoni Ewropea huwa kbir. Fl-2004 kien jimpjega kważi 750,000 f'55,000 ditta – u dawn iċ-ċifri ma jinkludux l-industrija tal-istampar għax hija meqjusa bħala riproduzzjoni teknika u għalhekk mhux parti mill-qasam kulturali.14 Up until 2000, Europe-wide the annual production index of the newspaper publishing sector was higher than that of the consumer goods industry and boosted the growth of publishing. Since 2000-2001 the indices of each publishing sub-activity have all been showing a downward trend, whereas the consumer goods index is continuing to rise.15 Waħda mir-raġunijiet għal dan it-tnaqqis tista' tkun il-bidla li qed isseħħ fid-drawwiet tal-konsumaturi, speċjalment is- suċċess tal-internet u l-fatt li n-nies jistgħu jsibu ħafna tagħrif u pubblikazzjonijiet fuqu. Fejn jidħol il-kummerċ ta' prodotti kulturali bejn l-UE u pajjiżi oħrajn, fl-2006 l-Unjoni kellha bilanċ ta' 3,000 miljun Ewro. L- ikbar qligħ kien ġej mill-kummerċ tax-xogħlijiet tal-arti, antikitajiet u oġġetti ta' valur għall-kollezzjonijiet; fit-tieni post kien hemm il-kotba. 16 Fil-każ tal-kummerċ ta' prodotti 14 kulturali bejn pajjiżi fi ħdan l-Unjoni Ewropea nfisha, il-kotba kienu l-iktar li nbigħu, b'kummerċ ta' 4,100 miljun Ewro; il- gazzetti, il-magażins ġew it-tieni b'2,300 miljun Ewro, u d- DVDs it-tielet b'2,200 miljun Ewro.17 L-Internet u l-Mewt tal-Ktieb Ħafna nies għandhom l-impressjoni li l-qari qed ikollu jikkompeti mal-internet u mal-għadu ftit aktar antik tiegħu t- televiżjoni. L-istħarriġ tal-Kummissjoni li xxandar fl-2007 jagħti ħjiel tas-sehem tal-Ewropej f'dawn iż-żewġ attivitajiet kulturali u għalhekk jixħet dawl interessanti fuq kif u kemm kapaċi jaffettwaw il-qari tal-kotba. Fejn jidħol l-użu tal-internet fil-ħin liberu, ir-riżultati tal- istħarriġ li xxandar fl-2007 jerġgħu juru differenza bejn il-pajjiżi tan-Naħa ta' Fuq u dawk tan-Naħa t'Isfel tal-Ewropa. Ftit iktar minn nofs iċ-ċittadini tal-UE jużaw l-internet fil-ħin liberu tagħhom; 46% ma jużawh qatt fil-ħin liberu. 18 26% jgħidu li jużawh għal dan il-għan kuljum u 15% jgħidu li jużawh bosta drabi f'ġimgħa. 13% jużawh iktar rari minn hekk. 71% tal- Griegi jgħidu li ma jużawh qatt wara l-ħin tax-xogħol u dan jidher persentaġġ tassew kbir meta tqabblu mal-14% biss tal- Olandiżi. B'mod ġenerali, l-internet jintuża l-aktar fil-ħin liberu mill- irġiel li għandhom edukazzjoni pjuttost għolja, għadhom żgħar u jgħixu fi nħawi urbani. Medja Ewropea ta' 51% tan-nisa u 40% tal-irġiel ma jużawx l-internet fil-ħin liberu tagħhom. Kif inhu mistenni, il-maġġoranza l-kbira taż-żgħażagħ jużaw l- internet fil-ħin liberu tagħhom; 15% biss ta' dawk l-Ewropej li għandhom bejn 15 u 24 sena jgħidu li ma jużawhx, waqt li fost dawk li għandhom 'il fuq minn 55 sena ir-rata titla' għal 76%. Fost dawk li baqgħu jistudjaw mill-inqas sakemm kellhom 20 sena 23% biss ma jużawx l-internet fil-ħin liberu; fost dawk li waqfu jistudjaw sa l'età ta' 15-il sena, 80% ma jużawx l-internet fil-ħin liberu.19 Fiż-żoni urbani 37% tan-nies biss ma jużawx l- 15 internet wara x-xogħol; fiż-żoni rurali dir-rati titla' għal 54%. Dan ifisser li għalkemm fost il-ġnus tal-Mediterran hemm inqas tendenza li jintuża l-internet fil-ħin liberu, fost iż- żgħażagħ l-internet huwa iktar popolari. Skont rapport ieħor tal-2002,20 kważi l-Ewropej kollha jaraw it- televixin, 97.6%. 99% għandhom mill-inqas televixin wieħed id-dar; u minnhom, 35.3% għandhom tnejn. 34.5% tal-Ewropej jużaw l-internet. L-iktar li jużawh huma l-Iżvediżi, id-Daniżi, l- Olandiżi u l-Finlandiżi. Meta tqabbel dawn il-figuri ma' dawk tal-2007 tara li l-użu tal-internet fil-pajjiżi Ewropew qed jiżdied u dan kapaċi jikkonferma l-impressjoni ġenerali li l-internet qed jieħu mqar parti mill-ħin li qabel in-nies kienu jiddedikaw għall-qari. Min-naħa l-oħra, fattur li ma jiġix ikkalkulat u jista' jkollu l-effett tiegħu huwa li l-internet jintuża ħafna biex jippromwovi l-kotba. Forsi għall-ewwel darba fl-istorja tal- bnedmin, il-pubblikaturi u speċjalment il-kittieba għandhom f'idejhom mezz ideali biex imexxu l-kotba tagħhom b'mod dirett, irħis u effettiv fost udjenza li aktarx ħafna minnha għandha dispożizzjoni pożittiva favur il-qari u l-kotba. Stħarriġ tal-2003 dwar l-użu tal-informatika u t-teknoloġija tal- komunikazzjoni fid-djar Maltin wera li l-iktar prodotti li jinxtraw permezz tal-internet huma kotba, magażins u materjal elettroniku għat-tagħlim. 35.3% tan-nies li xtraw minn fuq l- internet qalu li kienu kisbu dawn il-prodotti minn fuq l- internet waqt li n-numru ta' nies li qalu li lagħbu l-flus jew ħadu sehem f'lotteriji kien "negliġibbli" minkejja li l-Maltin huma magħrufin li jfittxu dawn l-affarijiet.21 Apparti li jaqraw inqas minn ġnus oħrajn fit-Tramnuntana, in- nies fil-Mediterran iqattgħu inqas ħin minn nies fi bnadi oħra jaraw it-televiżjoni u jimpenjaw ruħhom fil-kultura bħala attività ewlenija ta' mistrieħ. 22 B'mod ġenerali, l-irġiel f'kull pajjiż tal-Unjoni Ewropea għandhom iżjed ħin liberu min-nisa, u jqattgħu aktar ħin jaraw it-televiżjoni u l-vidjows milli f'attivitajiet kulturali oħrajn. L-istatistika kulturali mxandra fl- 2007 turi s-subien ta' bejn l-10 u l-14-il sena jqattgħu aktar ħin 16 jilagħbu l-logħob tal-kompjuter mill-bniet. U fl-etajiet ta' bejn il-15 u l-24 sena, għalkemm kien hemm inqas subien f'dan il- grupp, xorta waħda qattgħu kważi l-istess ammont ta' ħin jilagħbu logħob tal-kompjuter daqs il-grupp ta' subien ta' bejn l-10 u l-14-il sena. Daniel Pennac, l-awtur ta' ktieb ewlieni dwar il-qari, Comme un roman (Paris: Gallimard, 1992), li fih jelenka l-għaxar Drittijiet impreskrittibbli u inaljenabbli tal-Qarrejja, jemmen li l- kompjuter mhux se jieħu post il-ktieb, u l-kitba. L'ordinateur aura-t-il raison de Gutenberg ? Non, je ne crois pas que le livre, et plus généralement l'écrit, c'est-à- dire ce voyage intersidéral que nous avons fait pour passer du signe au sens au moment où nous avons appris à lire, soit menacé par d'autres modes d'expression.23 Mhix l-ewwel darba li l-kitba qed ikollha tħabbat wiċċha ma' prattiċi minimalisti u utilitarji li jippruvaw jikkorrompuha. Wara kollox, il-kitba tiffaċċa l-istess tħeddida, jekk mhux theddida akbar, minn rumanzi medjokri. Pennac jattribwixxi poter kbir lix-xogħol miktub; jgħid li hu għandu d-dgħufija li jaħseb li s-sejba ta' kelma bħal "maman," omm, jiġifieri l-passaġġ intellettwali ta' sekwenza ta' sinjali mill-aktar arbitrarji għal tifsira mill-aktar intima, joħloq xokk li minnu ma nqumux, u li dan ix-xokk jorbotna għal dejjem max- xogħol miktub.24 Minkejja li meta daħal l-internet bosta nies bassru, u għadhom ibassru, li se joqtol lill-ktieb, f'pajjiż bħal Franza, il-ktieb għadu l-prodott kulturali numru wieħed. Fl-istħarriġ tal-2007 dwar il- qari tal-kotba, 71% tal-Franċiżi qalu li kienu qraw mill-inqas ktieb wieħed f'sena, u xejn inqas minn 42% minnhom qalu li kienu qraw iktar minn ħamsa. Din l-imħabba għall-qari tirrifletti ruħha fiċ-ċifri uffiċjali dwar ix-xiri u l-pubblikazzjoni tal-kotba. Iktar minn nofs il-prodotti kulturali li jinxtraw mill- familji huma kotba (51%), u dan huwa ferm iktar mill-films fuq 17 DVD (20%), is-CDs tal-mużika (15%) u l-logħob fuq video (14%). Fl-2006 biss, il-Franċiżi xtraw xejn inqas minn 494 miljun ktieb, medja ta' 8 kotba kull persuna; u l-industrija tal- pubblikazzjoni Franċiża ħarġet mat-68,000 ktieb, nofshom xogħlijiet ġodda. Fid-dħul mill-bejgħ tal-kotba l-pubblikaturi raw żieda ta' 1.7% fuq l-2005, waqt li l-għadd ta' kopji li biegħu żdied bi 2.1%.25 Il-punt huwa li l-internet ma xekkilx il-bejgħ tal-kotba u donnu lanqas ma naqqas l-imħabba għall-qari. L-istoriku tal-kotba u l- qari Jean-Yves Mollier jgħid li għalkemm huwa veru li sena wara l-oħra n-nies li jaqraw iktar minn 25 ktieb fis-sena qegħdin jonqsu, huwa veru wkoll li fi Franza l-għadd tal- qarrejja qed ikompli jikber. L-istħarriġ kollu juri li aktar u aktar nies qed imorru l-libreriji. "Franza għandha popolazzjoni ta' 65 miljun ruħ. Fl-2006 inbigħu 450 miljun ktieb u l-Franċiżi ssellfu mal-200 miljun ktieb. Dan ifisser li kull persuna xtrat jew issellfet medja ta' 10 kotba. "C'est considérable : on n'a jamais connu de tels chiffres en France. Il n'y a donc pas de crise de la lecture." 26 M'hemm ebda kriżi ta' qari fi Franza, pjuttost bil- maqlub. Il-libreriji jista' jkollhom sehem kbir fit-tkattir tal-qari fost il- Maltin, imma biex dan iseħħ iridu joffru wisq iktar faċilitajiet milli qed joffru ħafna minnhom illum. Iridu wkoll ineħħu minn fuq spallejhom kwalunkwe ħjiel ta' rwol ta' ċensuri jew difensuri tal-"moralità" pubblika. Jekk iż-żgħażagħ, li għal bosta raġunijiet huma dawk li jagħżlu li ma jkomplux jaqraw bħalma kienu jagħmlu meta kienu fil-Primarja, jieħdu l- impressjoni li l-librerija hija spazju konservattiv maqtugħ mil- lingwaġġ u mir-realtajiet soċjali tal-ħajja ta' kuljum fis-seklu wieħed u għoxrin mhumiex se jersqu lejha. Minkejja li fl-oqsma tal-pubblikazzjoni u tal-libreriji ċ-ċensura uffiċjali minn barra ma tidhirx kulmin huwa midħla tal-letteratura kontemporanja jaf li hemm awto-ċensura injettata fl-individwi li jieħdu d- deċiżjonijiet fl-oqsma u fil-livelli differenti tal-kultura u tal- 18 amministrazzjoni tal-pajjiż, ċensura li toħnoq iżjed minn kull ċensura uffiċjali u identifikabbli. Skond il-kittieb u l-pubblikatur Iżlandiż Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson, fl-Iżlanda, ngħidu aħna, ċensura uffiċjali ma teżistix, imma lanqas awto-ċensura mifruxa li tagħlaq ħafna bibien mentali qabel ma tista' tibda timraħ il-kreattività tal- kittieba u l-pubblikaturi. 27 F'Settembru tal-2008 il-gazzetta Illum ħabbret li r-rumanz tal-ġurnalist żagħżugħ Karl Schembri, Il-Manifest tal-Killer, li kien ġie ċċensurat mill-istazzjon tar- radju tal-Università, Campus FM, fil-bidu tal-2007,28 ma kienx qed jitħalla joħroġ mil-librerija pubblika minħabba l-lingwaġġ li fih. Kelliem għal-libreriji pubbliċi sostna li "Aħna ma nistgħux niċċensuraw. Imma dawk li jkunu 'jaħarqu' jinżammu fit-taqsima tar-Referenza għalkemm ma tantx ikollna minn dawn l-affarijiet. Jinżammu f'kustodja biex ma jingħatawx bl-addoċċ minbarra li tara min qed jitolbu u tiċċekkja li mhux se jagħmel ħsara bih."29 Għeluq bħal dan ma tantx jibgħat sinjali pożittivi lill-qarrejja li jfittxu fil-letteratura alternattiva valida u kreattiva għall-ipokriziji li kapaċi jmarrdu kwalunkwe soċjetà u jħalluha tikkankra. Iżda hemm problemi oħra xejn inqas serji. Jidher li t-38 librerija pubblika f'Malta jingħataw l-ammont totali tassew miżeru ta' €12,500, b'medja ta' €330 għal kull librerija. B'investiment bħal dak ftit li xejn jistgħu affarijiet biex tinxtered il-kultura tal-qari fil-Gżejjer Maltin.30 Fi Franza l-libreriji mmodernizzaw ruħhom sew billi organizzaw mill-ġdid l-ispazji tagħhom u ttrasformaw ruħhom f'ċentri ta' riżorsi multimedjali li joffru wkoll aċċess għall- internet u faċilitajiet oħrajn. Bdew jimirħu wkoll f'oqsma kreattivi ġodda billi jospitaw laboratorji tal-kitba kreattiva, wirjiet, diskussjonijiet, avvenimenti letterarji, wiri ta' films, spettakli artistiċi, u l-bqija; tant li llum dawn l-ispazji pubbliċi jitqiesu bħala ċentri fundamentali għall-inklużjoni soċjali u t- tagħlim taċ-ċittadinanza, fost l-oħrajn għax jipprovdu lil 19 kulħadd b'tagħrif, kultura, edukazzjoni, mistrieħ u divertiment. Barra minn hekk – u dan ifakkarna fil-każ tar-rumanz ta' Karl Schembri mwaħħal mal-ixkafef tat-taqsima tar-Referenza, jew l-antoloġija ta' novelli ta' Immanuel Mifsud Kimika meqruda minn dak stess li kellu jkun l-ewwel pubblikatur tagħha – il- libreriji Franċiżi tas-seklu 21 jappoġġjaw l-attività kreattiva billi jixtru xogħlijiet ta' kittieba u artisti inqas magħrufa u b'hekk jagħtuhom l-ispazju li kultant is-suq tal-kotba maħkum mill- mentalità tal-qligħ ma jtihomx. 31 Barra minn hekk, dawn il- libreriji moderni għandhom rwol soċjali: Elles jouent aussi un rôle d'animation et soutiennent les acteurs locaux souhaitant faciliter l'accès aux livres, CD, DVD, etc. Elles réalisent, enfin, des dépôts dans les écoles, les prisons, les maisons de retraite pour favoriser l'accès de tous à la lecture et, plus largement, à la connaissance.32 B'din l-attitudni ġdida u b'dan l-investiment, mill-1989 'l hawn l-għadd tan-nies li jużaw il-libreriji pubbliċi rdoppja. Barra minn hekk instab li dawk li jużaw l-internet ma jwarrbux il-libreriji. 45% tal-Franċiżi li jqisu lilhom infushom bħala nies li jużaw l-internet ħafna, imorru l-libreriji muniċipali. L-isfida l-kbira 'l quddiem se tkun li l-librara jappoġġjaw il-ktieb virtwali. Skond Sophie Barluet, il-librara jridu jilqgħu l-isfida li jħarsu lejn id-diġitali mhux bħala xkiel li bil-mod il-mod idaħħal lill-qarrejja f'dinja virtwali li taqtagħhom minn kull interess li seta' kellhom fil-kotba stampati, imma bħala investiment li jagħmilhom aktar familjari mar-rikkezzi u l- valur ta' dan il-wirt. Is-Seba' Ħajjiet tal-Ktieb Mill-1990 'l hawn, jiġifieri fiż-żmien meta l-informatika daħlet bis-salt fil-ħajja ta' kuljum ta' ħafna nies fil-Punent, fi Franza kien hemm żieda konsistenti fil-bejgħ tal-kotba, minn 40,000 ktieb ta' dik is-sena sat-68,000 ktieb tal-iktar figuri riċenti. Id- 20 dħul totali mill-pubblikazzjoni qed jiżdied ukoll: €2.4 biljun fl- 2000, għal €2.8 biljun tal-iktar ċifri riċenti; minn 412-il miljun kopja mibjugħa fis-sena 2000 sal-494 miljun kopja tal-lum. Barra minn hekk, illum isiru medja stabbli ta' 9,000 kopja ta' kull ktieb li jiġi stampat.33 Mhux talli l-internet mhux qed ixekkel il-bejgħ tal-kotba u l- qari talli l-amminstrazzjoni tal-ħwienet tal-kotba saret ħafna iktar effiċjent bih u żdied it-tagħrif dwar il-kotba. Fi Franza tfaċċaw eluf ta' siti elettroniċi marbutin mal-kotba: rivisti elettroniċi; bloggs ta' kritiċi letterarja, bħal dak ta' Pierre Assouline, li jarawh mat-300,000 ruħ fix-xahar; u siti ta' nies li sempliċiment iħobbu l-kotba – 6% tal-Franċiżi jgħidu li jiktbu. Barra minn hekk, tista' tixtri l-kotba mill-kumdità ta' darek bl- internet u fil-fatt 4% tax-xiri kollu tal-kotba jsir mill-internet, u din iċ-ċifra qed tiżdied b'mod konsistenti.34 Stéphane Billerey, direttur tal-bejgħ tal-Editions Plon jispjega li għall-Franċiżi l-ktieb għadu post importanti fejn jiddiskutu l- ideat. U biex tibqa' ħajja l-politika trid tgħaddi mill-kotba, inkella titwarrab. Għalhekk fl-2007, meta kien hemm l- elezzjonijiet presidenzjali, f'perijodu ta' ftit xhur fi Franza ħarġu 150 ktieb politiku, u wħud minnhom biegħu ammonti rekord ta' 'l fuq minn 100,000 kopja. Fis-suq tal-pubblikazzjoni Franċiż, il-letteratura għandha saħħa kbira. L-iktar popolari huma r-rumanzi Franċiżi u barranin li waħedhom jieħdu 20% tas-suq; 17% tal-kotba li jinbigħu huma letteratura għat-tfal, waqt li 11% huma komiks, li kapaċi jkunu letterarji ħafna, tant li anki x-xogħol ta' Proust ġie addattat għall-komiks. Kważi nofs il-kotba kollha li jinbigħu, 48%, huma kotba li jinqraw għall-gost, "consacrés au 'plaisir de lire,'" u narrattiva. 21 Franza: Bejgħ tal-kotba skont il-kategorija 19,98 % - Letteratura 17,3 % - Kotba għat-tfal 14,2 % - Kotba tal-iskola 12,3 % - Dizzjunarji u enċiklopediji 11 % - Komiks 9,8 % - Kotba artistiċi, edizzjonijiet speċjali u kotba prattiċi 4,2 % - Xjenzi umani u soċjali 3,6 % - Mapep u atlases 3,2 % - Dokumenti, ġrajjiet kurrenti, saġġi 2,9 % - Xjenza, teknoloġija, mediċina, management 1,3 % - Reliġjon u eżoteriżmu 0,22 % - Xogħlijiet ta' dokumentazzjoni Minbarra l-fatt li l-Franċiżi jħobbu jaqraw u jqisu, b'ċerta kburija, l-imħabba għall-kotba bħala fenomenu soċjali tipikament Franċiż, kienu kapaċi wkoll jaddattaw il-kotba tagħhom għall-istili tal-ħajja l-ġodda u l-inizjattivi tagħhom jagħtuna ħjiel ta' dak li nistgħu nagħmlu aħna f'Malta jekk niddeċiedu li nfasslu strateġija għall-promozzjoni tal-qari u tal- kotba. Fattur importanti li għen biex il-Franċiżi jkomplu jaqraw minkejja li r-ritmu ta' ħajjithom, bħal dak ta' bosta ġnus oħrajn, inbidel drastikament, kien it-tixrid tal-paperback. Dan it-tip ta' ktieb żgħir, ħafif u relattivament irħis daħal fis-suq fis- snin ħamsin tas-seklu 20 għal kotba klassiċi u edizzjonijiet ġodda ta' kotba antiki. Illum dan il-format ħoloq in-niċċa importanti tiegħu u kwart tal-kotba kollha li jinbigħu fi Franza huma paperbacks. Ħafna pubblikaturi issa għandhom il- "collections de poche" tagħhom bi prezzijiet li jibdew minn €2, ftit iktar mill-prezz ta' gazzetta. Barra minn hekk, l-industrija tal-pubblikazzjoni addattat ruħha għall-mod kif saru jixtru n-nies, u ktieb minn kull ħamsa llum jinbiegħ mis-supermarket. Il-kotba ssibhom ukoll fil-pompi tal- petrol fuq l-awtostrada, fil-ħwienet tal-pjanti u postijiet oħrajn bħall-istazzjonijiet tal-ferrovija u l-ajruporti, speċjalment għax il-Franċiżi qed jivvjaġġaw aktar minn qatt qabel u tul il-vjaġġ jaħtfu l-opportunità biex jaqraw. Fiċ-ċentri urbani l-kbar bħal 22 Pariġi, fejn hemm mat-12-il miljun ruħ li kuljum jqattgħu bejn siegħa u tliet sigħat jivvjaġġaw tara ħafna nies fuq tal-linja jew il-metro jaqraw. Minkejja d-distanzi qosra, f'Malta l-vjaġġi qed jitwalu għax it-traffiku żdied sew, imma ma tantx tara nies bil- ktieb f'idhom fuq tal-linja; u meta jsiefru ma tantx tara Maltin fuq l-ajruplan jaqraw il-kotba: il-qari donnu mhux "fenomenu soċjali Malti." Hemm differenza sostanzjali oħra bejn Malta u Franza fil- promozzjoni tal-kotba u l-qari fuq il-mezzi tax-xandir. Fuq il- mezzi tax-xandir Franċiżi jsiru servizzi regolari dwar il-kotba. L-iktar programm antik huwa "Le Masque et la plume" (il- maskra u l-pinna), programm dwar il-letteratura, it-teatru u ċ- ċinema fuq l-istazzjon tar-radju pubbliku France Inter li għadu jqanqal l-istess interess u entużjażmu li kien iqanqal meta beda fl-1955. L-istazzjonijiet televiżi wkoll jagħmlu programmi regolari, anki kuljum, dwar il-kittieba. Fi Franza joħorġu għadd kbir ta' rivisti letterarji li flimkien ibigħu aktar minn 200,000 kopja fix-xahar. Barra minn hekk, jingħataw mal-2000 premju letterarju kull sena lil kittieba ġodda u stabbiliti. Hemm ukoll fieri tal-kotba mal-pajjiż kollu u fuq kull suġġett, mill-ikel u t-tisjir sal-letteratura tal-Afrika ta' Fuq. Is-sistema tal-liberiji pubbliċi muniċipali u reġjonali tilħaq mal-5 miljun ruħ fis-sena madwar Franza li 35% minnhom huma tfal. Jean-Yves Mollier ibassar li fil-ġejjieni qarib, bl-introduzzjoni ta' għodod ġodda bħall-karta elettronika, il-linka elettronika u ċippa li terfa' librerija daqsiex, se jkun hemm rivoluzzjoni fil- mod kif naqraw u nikkonċepixxu l-ktieb. Sa l-2010 il-karta elettronika, membrane flessibbli kemm kemm eħxen mill-karta normali, għandha tidħol fis-suq u tibda tinxtered sew fost il- qarrejja; u l-kwalità superjuri tal-linka elettronika se tiffaċilita sew il-qari minn fuq l-iskrin. Dawn l-iżviluppi se jaffettwaw id- dinja tal-ktieb, iżda Mollier jemmen li mhumiex se joqtlu lill- kelma miktuba jew lill-ktieb kif nafuh illum. Li se jiġri hu li se 23 jieħdu sehem mis-suq tal-kotba konvenzjonali mingħajr ma jwarrbuhom għal kollox.35 Għaldaqstant se nibqgħu naqraw il-gazzetti u r-rivisti stampati fuq il-karta, se nibqgħu nisimgħu r-radju u naraw it-televiżjoni, u se nibqgħu nużaw il-kompjuter u naqraw il-kotba. Sa mill- qedem, l-istorja turina li l-ktieb mhuwiex marbut ma' mezz partikulari: "Le livre n'est pas tributaire d'un support, il a existé dans l'Antiquité sous la forme d'un rouleau (volumen), puis sous celle d'un cahier (codex), demain, sous celle d'un écran plat. Le livre, en lui-même, ne recule pas." Il-ktieb qed ibiddel is-sura fiżika tiegħu, kif għamel minn dejjem, imma mhux qed jitlef l- importanza.36 L-internet u l-iskrin ċatt mhux qed jheddu l-prinċipju tal-qari imma qed ibiddlu l-kontenut ta' dak li naqraw. Jean-Yves Mollier ibassar li l-qari se jkompli jiżdied, anki permezz tal- mobiles. Jgħid ukoll, però, li dan it-tip ta' skrin, bħal fil-każ tat- televiżjoni, qed jillimita l-organizzazzjoni tal-ħsieb. Barra minn hekk, il-qari u l-kotba joffru ċerta distanza fir-relazzjoni bejn il- qarrejja u l-kontenut tal-informazzjoni, distanza li tixxejjen meta jintużaw mezzi oħrajn. Ktieb jagħtik il-possibbiltà li terġa' tara dak li qrajt, ħaġa li ma tantx tagħmilha meta tkun qed tara t-televiżjoni jew tisma' r-radju.37 Theddida għall-Ordni Stabbilit Nixtieq nagħmel parenteżi storika biex nissuġġerixxi li għal żmien twil is-soċjetà Maltija kellha relazzjoni diffiċli mal-ktieb u li għadna qed inħossu l-effett negattiv ta' dan il-kunflitt illum. Il-kunflitt bejn il-ktieb u l-ordni stabbilit huwa inevitabbli, speċjalment f'soċjetà konservattiva bħalma hi u milli jidher dejjem kienet is-soċjetà Maltija. Minnu nnifsu, ktieb tajjeb jimraħ f'oqsma ġodda – sikwit joħloqhom hu stess; għandu l- ħila jesplora perspettivi u realtajiet mhux magħrufa u mhux aċċettati, u għaldaqstant kapaċi jisfida "s-sewwa magħruf" u l- ordni stabbilit. 24 Victor Fenech jibda l-analiżi tiegħu ta' Il-Ktieb Malti billi jirrikonoxxi d-dinamiżmu intrinsiku ta' kull ktieb, għax huwa "marbut ma' ħsieb il-bniedem, u għalhekk jifforma u jirrifletti s-soċjetà ta' żmienu bil-bidliet kostanti tagħha, kif ukoll bid- dubji, it-trawmi, u l-kisbiet tal-għarfien f'kull qasam." 38 Ivan Callus jgħid li l-kotba jesprimu t-tamiet u l-beżgħat tal- bnedmin, u l-ambizzjonijiet bla limiti u eċċessivi u l-assurdità tad-delużjonijiet kbar tagħhom. Il-kotba jlissnu kurżità li ma tistax titrażżan, u dejjem jesprimu t-tiftix bla waqfien tal- bniedem.39 Minħabba f'hekk, il-ktieb aktarx li jxellef difru mal- preġudizzju u mal-poter politiku, soċjali, kulturali, reliġjuż - u sikwit jiġi rrifjutat qabel ma jirnexxilu jiġi ppubblikat. Barra minn hekk, minħabba ċ-ċokon u l-limitazzjonijiet tal-Gżejjer Maltin, matul is-sekli l-ktieb aktarx kien assoċjat mad-dinja differenti, miftuħa, trasgressiva ta' barra; sikwit daħal Malta baxx baxx, kontra r-rieda tan-nies fil-poter ċivili u ekkleżjastiku; sikwit il-ktieb rawh bħala theddida. Mhux ta' b'xejn li fl-istorja tal-ktieb Malti, Victor Fenech jiddefinixxi ċ-ċensura bħala "ż- żamma ta' kotba u kittieba partikulari, daqqa mill-Knisja u daqqa mill-Istat."40 Żewġ rumanzi Maltin tas-snin tletin tas-seklu 20 jitkellmu dwar in-natura anti-konformista u trasgressiva tal-ktieb u l- oppożizzjoni kbira li sab min-naħa tal-Knisja Maltija u n-nies tagħha. Fix-xogħol straordinarju Ulied in-Nanna Venut fl- Amerka (1930-31), dak li Juan Mamo stess isejjaħlu "nisġa ta' nuvelli li barra li jdaħħkuk jgħallmuk ukoll,"41 minkejja li l- emigranti Maltin jinsabu New York, kontinenti 'l bogħod mix- xibka asfissjanti taċ-ċensura tal-Knisja ta' Malta, il-patri Malti Frappawl iġiegħel lil ulied in-nanna Venut jaħarqu għadd ta' kotba li hu jqishom bħala theddida għall-fidi Kattolika tagħhom u għall-awtorità tiegħu. Mamo jiddeskrivi lil Frappawl b'mod ironiku bħala "raġel ta' qalb tajba wisq, raġel tar-ruħ, qaddis jimxi fl-art,"42 "ruħ qaddisa, li qatt ma għamel xejn ħażin iżda kollox tajjeb;"43 u meta jiġi għall-kotba jżid id- doża tal-kritika: "Bil-kuraġġ kollu mar resaq lejn dak il-ktieb, 25 jaqbdu u jiftħu u xi jsib? Isib li jismu L'Uomo che ride ta' Victor Hugo! Il-lalla!" Wara li jberraq għajnejh, "jimtela bir-rabja, jirtogħod, jaħbat se jagħtas bin-niskata," "jirvilla" u "jgħajjat" mal-Maltin, jistaqsi bil-herra: "Fejn hu n-nihil obstat? Fejn hu l- imprimatur ta' dan il-ktieb?" Madwaru jaqa' s-skiet. U, ħej, Frappawl iħares taħt is-sodda, jara kaxxa u jkarkarha 'l barra, u xi jsib fiha? Kotba tal-ħuġġieġa. Kotba li jekk isibuhom fuq il-Monti l-erba' ħuttafa-kotba, Tankred Borg, Juan Mamo, Ġużè Gatt u Salvu Pulis, mhux żgur li kienu jidħlulhom għax-xiri!44 Fost il-kotba li jsib Frappawl, testi li kien tahom lill-Maltin innoċenti l-Isqalli xewwiexi Luretu Nullo, kien hemm xogħlijiet ta' Marx, Stirner, Papini, Nietzsche, Voltaire, Anatole France, Emile Zola, Einstein, Lea, Da Verona, Dordau, Oriani, Mariani, Maurett, Tolstoy, Kant, u "fuq kollox Storia Critica della Inquisizione di Spagna tal-famuż ex-inkwiżitur Llorente." Frappawl idur lejn Ġakbu, wieħed mill-emigranti Maltin: "Ma tafx li kull min jaqra dawn huwa għall-infern rasu 'l isfel? Ma tafx li huma tad-dimonju?"45 L-episodju tal-ħruq tal-kotba minn Frappawl ifakkarna fit- taqlib li jgħaddi minnu Leli fir-rumanz psikoloġiku Leli ta' Ħaż- Żgħir (1938) ta' kontemporanju ta' Mamo, Ġużè Ellul Mercer. Leli ma jitfarrakx, kif isostni r-rumanz, minħabba l-kotba u l- awturi li kien jaqra, li ħafna minnhom kienu l-istess li semma Mamo, imma minħabba s-sens ta' ħtija u biża' li tiżra' fih il- komunità li jgħix fiha ddominata minn konservattiżmu Kattoliku, komunità li lanqas tipprova tifhmu. Waqt li fil-każ tar-relazzjoni illeċita tiegħu ma' Klara hu jħoss mill-bidunett li qed jagħmel ħażin, fil-każ tal-kilba tiegħu għall-qari u t- tagħlim, is-sens ta' ħtija jixxettel fih minn influwenzi esterni. B'mod sterjotipat, ir-rumanz iqiegħed l-imħabba għall-mara qaddisa u pura tiegħu Vira kontra l-kilba tiegħu għall-kotba "impuri."46 26 Iżda l-ħruq tal-kotba fil-kamra fqira tal-Maltin fi New York ifakkarna wkoll f'inċident storiku serju li kien jinvolvi lil Mamo nnifsu u li seħħ sentejn wara li Mamo spiċċa jippubblika r- rumanz tiegħu. Fit-18 ta' Marzu, 1933, il-gvern kolonjali Ingliż wettaq sensiela ta' tfittxijiet fl-uffiċċji u d-djar ta' disa' attivisti xellugin magħrufin skond l-Ordinanza dwar il-Prevenzjoni ta' Propaganda Sedizzjuża tal-15 ta' Settembru, 1932.47 Jingħad li Mamo kellu "librerija vasta" li llum m'għadhiex teżisti għaliex wara mewtu fl-1941 il-mara tiegħu "kienet biegħet kollox biex ikollhom biex jgħixu" hi u wliedha, 48 iżda nistgħu nobsru x'kien jaqra mill-ħafna testi li jsemmi fir-rumanz u f'kitbiet oħra tiegħu. Fost dawk li fittxewlhom kien hemm l-attivisti Salvu Pulis u Carmelo Carabott, u l-kittieba Ġużè Orlando, Juan Mamo u Ġino Muscat Azzopardi, personaġġi li lkoll jissemmew kemm-il darba fir-rumanz ta' Mamo. Fost il-kotba li nġabru mid-djar tal-akkużati kien hemm Wages, Labour and Capital u Manifesto of the Communist Party ta' Karl Marx (u Friedrich Engels): għadd ta' gazzetti Ingliżi, Taljani, u Sovjetiċi, u magħhom Il-Bandiera tal-Maltin ta' Manwel Dimech; Faxxiżmu u L-Ewwel ta' Mejju ta' Salvu Pulis, u Il-Fakar ta' Wiġi Azzopardi; Ai Soldati. Agli Operai ta' Leo Tolstoy; u t-test ta' xandira ta' George Bernard Shaw. 49 Wieħed mis-sitta li eventwalment tellgħuhom il-Qorti u sabuhom "ħatja" kien Carmelo Carabott, li għamel żmien librar tal-Għaqda Soċjalista Maltija li kien ilu attiv fiha sa mill-1927.50 Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka jsemmi lil Salvu Pulis u Karmnu Carabott taż-Żejtun flimkien ma' "Mamu" nnifsu u oħrajn minn bnadi differenti, fosthom il-Birgu u l-Isla, bħala membri ta' xirka ta' nies imdawlin li kellhom stamperija żgħira u ħafna kotba.51 Aktarx ir-rumanz qed jirreferi proprju għall-Għaqda Soċjalista Maltija. 52 Il-prosekuzzjoni akkużat lil Carabott u lill-Għaqda soċjalista li kellhom l-għan li jkissru l-monarkija, l-ordni soċjali, u r-reliġjon tal-Maltin.53 Carabott was accused of clandestinely circulating and selling communist, socialist, rationalist, and atheistic 27 literature, and of trying to undermine the religious beliefs of the people in order to guide them into atheism.54 Fir-rumanz, mingħajr ma seta' jkun jaf x'kellu jiġri sentejn wara, Mamo jirreferi b'mod indirett għall-għaqda soċjalista u għall-"kotba li jimlew il-moħħ imxerrdin 'il hawn u 'l hemm fuq l-ixirka tal-ġebel" li ġabuhom fl-inkwiet bla ħsieb fl-1933.55 Is-sitt attivisti xellugin Maltin, li kienu Karmenu Carabott, Ġanni Valvo, Ġużè Orlando Smith, Wiġi Azzopardi, Salvu Pulis, u Joseph Stafrace, instabu ħatja u ngħataw sentenzi ta' xhur il-ħabs u pieni oħra. "Wieħed jaħseb li qed joħlom; ninsabu fis-sena 1933 jew inkella f'xi sena oħra tas-sekli qodma?" tistaqsi l-gazzetta Il-Berqa tas-26 ta' Awwissu, 1933. Dawn huma kotba ta' kittieba "li tista' ssibhom f'kull biblijoteka tad-dinja."56 Ftit snin wara, fl-1939, il-ktieb bil-Malti ta' Juan Mamo, Obstetricia Illustrata, maħsub biex jgħallem lill-poplu dwar it- tqala u l-ħlas, kellu jxellef difru mal-Knisja minħabba s-suġġett tal-ktieb u t-tpinġijiet tal-ġisem tal-mara li kien fih. L-awtur kien antiċipa u pprova jilqa' għal dawn d-diffikultajiet: Fil- "Kelmtejn Quddemin" għall-ktieb, Mamo spjega li l-għanijiet tiegħu kienu li: (a) jgħin lit-tobba żgħażagħ, il-qwiebel (majjistri), id-dilettanti jew l-istudjużi tal-Ostitriċija permezz tal-istampi jew "l-inċiżjonijiet eżawriti ta' Mgħallmin Kbar Tobba tal-Imgħoddi;" u (b) jgħallem lill-ommijiet u lill- missirijiet dwar dawn il-"ħwejjeġ naturali."57 Mamo stqarr li "l-fehma ta' min għaqqad dan il-Ktieb-Werrej hi biss għall-ġid u le għad-deni." L-awtur fisser ukoll li għalkemm ikun aħjar jekk it-tfal jitgħallmu kollox minn ċkunithom biex jagħrfu jaħarbu l-ħażin, għal ċerti raġunijiet, aħna nipprojbixxu 'l dan il-Werrej lit-tfal li għadhom taħt iż-żmien mitlub, li għadhom bla għaqal jew raġuni, li jista' b'xi mod ikunilhom ta' xi riħa ta' ħsara. Aħna nagħmlu mill-aħjar biex ma jiġix f'idejn dawn, u għalhekk inwissu l-kbar biex la jagħtuh u 28 lanqas iħalluh fejn jista' jintmess minn min għadu, jew nifhmuha li għadu, mhux ta' idejh.58 Skond Azzopardi, "il-fatt hu, li xi kitba ta' Juan Mamo kienet meqjusa mill-Knisja bħala kitba "ħażina" l-aktar għax kien qed iwassal valuri soċjalisti: li kienu meqjusin bħala ideat qarrieqa." Żmien sew wara l-mewt ta' Mamo, il-Kappillan tal- Marsa, Patri Feliċjan Bilocca kien avviċina lill-mara tal-awtur u qalilha biex taħraq il-kopji tal-ktieb li kellha. Fortunatament m'obditux. Azzopardi jgħid li dan il-ktieb "żgur li qajjem għagħa kbir."59 F'Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka, ir-referenza għall- inkwiżizzjoni u għall-ktieb ta' Juan Antonio Llorente fl- episodju tal-ħruq tal-kotba minn Frappawl mhix kumbinazzjoni.60 "In the year 1558, jikteb Llorente, "the terrible law of Philip II was published, which decreed the punishments of death and confiscation for all those who should sell, buy, keep, or read, the books prohibited by the holy office." U biex żgur ħadd ma jkun jista' jgħid li ma kienx jaf li l-qari ta' ktieb partikulari kien ipprojbit, il-knisja bdiet tippubblika indiċi bl-ismijiet tal-kotba pprojbiti. F'Malta, minħabba l-Inkwiżizzjoni u l-għadd ta' skejjel u studjużi li kien hemm f'din il-belt marittima, l-istorja tal-kotba u l-ħruq tal-kotba pprojbiti hija marbuta sew mal-istorja tal- Birgu. Każ traġiku kien dak ta' Don Francesco Gesualdo, membru Franċiż tal-Ordni ta' San Ġwann li kellu skola fil- Birgu. Fl-1563, fuq inizjattiva tal-Isqof Cubelles, Don Francesco nstab ħati mill-Inkwiżizzjoni li kien qed jaqra u jqassam kotba Luterani. Dan wassal biex ħarquh ħaj fil-pjazza tal-Birgu u ħadu passi kontra min kien qed jaqra l-istess kotba tiegħu.61 Carmel Cassar isostni li sa l-aħħar tas-seklu sittax, minkejja li l- qari tal-kotba kien infirex sewwa minħabba t-twelid tal- istampar, "il-Knisja Kattolika, permezz tal-Inkwiżizzjoni, irnexxielha tikkontrolla l-ħajja, u l-ħsibijiet l-aktar mistura, tan- nies f'Malta."62 Fuq ordni tal-Inkwiżitur Evangelista Carbonese, 29 ngħidu aħna, fil-5 ta' Mejju, 1609, fil-pjazza tal-Birgu, inħarqu għadd ġmielu ta' kotba ta' kull tip, inkluż xogħol dwar il- matematika ta' Tolemew, kotba tal-kittieb Franċiż François Rabelais, kopji tal-Koran u ktieb Lhudi. 63 L-insara li kienu jistampaw jew iqassmu kotba Lhud kienu jiġu skomunikati awtomatikament.64 Fil-każ tat-tieni nofs tas-seklu 18, Frans Ciappara jsostni li n- nuqqas ta' referenzi għall-ħruq ta' kotba quddiem il-ħwienet tal-kotba jew quddiem il-katidral jissuġġerixxi li l-ktieb kellu "impatt minimu" fuq il-ħajja kulturali tal-pajjiż.65 Madankollu, kien hawn għadd ġmielu ta' libreriji, speċjalment fil-kunventi u f'xi djar privati, u għaldaqstant minoranza ċkejkna kellha aċċess tajjeb għall-kotba. B'permess speċjali, persuni ta' skola setgħu wkoll jaqraw kotba mniżżlin fl-Indiċi tal-Kotba Pprojbiti. 66 Iżda minkejja ċ-ċensura stretta, f'Malta, bħal fi bnadi oħra, kotba pprojbiti xorta kien jirnexxilhom jaslu f'idejn min ried jaqrahom, minkejja li dawk li ma kinux jobdu l- projbizzjoni kienu jiġu skomunikati ipso facto u l-Papa biss seta' jagħtihom l-assoluzzjoni.67 Ix-Xemx, il-Baħar u l-Mezzi tax-Xandir Għal sekli sħaħ il-maġġoranza tal-Maltin, li kienu jgħixu fil- faqar u n-nuqqas ta' skola, ma kinux jafu jiktbu u jaqraw, imma wara t-Tieni Gwerra Dinjija l-affarijiet bdew jitjiebu b'pass mgħaġġel. Madankollu, il-problema tal-illitteriżmu għadha magħna: skont iċ-ċensiment tal-2005, 7.2% tal-Maltin u l- Għawdxin minn 10 snin 'il fuq, jiġifieri 26,121 minn total ta' 362,376 persuna, kienu illitterati,68 u fost dawn in-nies, minkejja l-investimenti kollha fl-edukazzjoni, kien hemm 938 żagħżugħ u żagħżugħa ta' bejn 10 u 19-il sena u 1,392 persuna bejn 20 u 29 sena.69 Dawn huma ċifri li jġegħluna niddubitaw mill-kwalità tal- edukazzjoni li qed nagħtu, jew mingħalina qed nagħtu lill- 30 istudenti, imma ma jispjegawx għala tant Maltin li kapaċi jaqraw (ma nafux kemm jafu jaqraw, imma ħila bażika għandhom żgur) jagħżlu li ma jaqrawx. Waħda mir-raġunijiet ewlenin hi li pajjiżna ma jistimulaniex biex naqraw. Meta ngħid pajjiżna qed nirreferi l-aktar għall-mezzi tax-xandir, speċjalment il-preżentaturi u l-personalitajiet li jidhru regolarment li jinfluwenzaw il-mod kif ngħixu u l- aspirazzjonijiet tagħna, l-Istat (jiġifieri l-uffiċjali li jmexxu dan il-pajjiż), il-politiċi, in-nies tal-kultura, il-Knisja, il-ġurnalisti, u anki l-istituzzjonijiet edukattivi fil-livell sekondarju, post- sekondarju u terzjarju... Ħafna personalitajiet ma jistimulawniex biex naqraw għax ma jaqrawx huma jew għax jaħsbu li m'għandekx issemmi l-kotba u l-qari meta tkun qed "tkellem lill-poplu." Minkejja l-eċċezzjonijiet magħrufin, fosthom l-artikli u d-diskorsi ta' politiċi ewlenin bħal Alfred Sant u Ugo Mifsud Bonnici; u minkejja l-istqarrijiet diskutibbli imma konvenjenti ta' personalitijiet magħrufin f'okkażjonijiet partikulari, bħall-Jum Dinji tal-Ktieb jew il-ftuħ tal-Fiera Nazzjonali tal-Ktieb, il-verità hi li l-kotba u l-qari mhumiex parti mill-immaġinarju kollettiv tagħna. Nissuspetta li anki hawnhekk il-ħuta minn rasha tinten. Anki fost dawk li għandhom jagħtu l-eżempju, hemm nuqqas ta' qari u miegħu donnu mhemmx il-konvinzjoni li r-riferiment għall-kotba u l- qari huwa rilevanti jew jappella għall-pubbliku inġenerali. Il-kotba huma assenti mit-televiżjoni nazzjonali. Ngħidu aħna, l-iktar programm segwit f'Malta, l-Aħbarijiet tat-tmienja fuq l- istazzjon nazzjonali, il-PBS, ftit li xejn jagħmel servizzi dwar kotba għax l-Awtorità tax-Xandir tqishom bħala promozzjoni kummerċjali u twaħħal lill-PBS multa ta' madwar elfejn Ewro jew aktar jekk l-istazzjon jinstab ħati ta' promozzjoni kummerċjali waqt l-aħbarijiet. Wieħed mill-ġurnalisti tal-PBS qalli li fil-fatt il-PBS kien weħel multa minħabba servizz dwar ktieb fl-Aħbarijiet u llum il-kamra tal-aħbarijiet qed toqgħod iktar attenta minn qatt qabel. Din l-istorja tal-multa ma sibtx konferma tagħha, imma tagħti ħjiel tal-ambjent li fih iridu jaħdmu dawn il-ġurnalisti. L-uniku mod kif tista' ssemmi ktieb 31 f'dawn l-Aħbarijiet huwa billi tippreżentah bħala parti minn aħbar. Per eżempju, jekk ikun ktieb dwar l-istorja ta' pajjiżna jew ta' partit politiku għandu iktar ċans li jissemma minn rumanz, għax l-idea hi li rumanz m'għandux il-valur ta' aħbar, mhemmx ġrajja marbuta miegħu. Il-ġurnalist qalli li għalih il- kwistjoni kienet ċara: jekk fil-ktieb hemm xi ħaġa attwali, aħbar, il-ktieb jista' possibilment jissemma fil-kuntest ta' dik l-aħbar jew ġrajja. Jien semmejtlu poeżiji li jitkellmu dwar sitwazzjonijiet attwali, jew rumanz li jirrikostruwixxu ġrajjiet storiċi jaħarqu, ngħidu aħna s-snin tmenin f'Malta, jew temi bħad-divorzju jew il-qerda tal-ambjent. Għedtlu li għalija kull ktieb tajjeb għandu dak il-potenzjal imma hu deherlu li mod titkellem fuq ktieb tal-poeżiji jew rumanz (bla valur ta' aħbar) u mod titkellem fuq ktieb tal-istorja.70 Il-kotba jissemmew primarjament fi programm kulturali niċċa bħal Meander, u mhux b'mod trasversali fi programmi ta' kull xorta li jilħqu firxu wiesgħa ħafna ta' nies. Fil-programmi mhux speċjalizzati, il-ktieb jissemma minħabba l-kontenut kulturali tiegħu, ma jissemmiex biex il-kittieba jew il- pubblikaturi jgħidulek minn fejn tixtrih. Jiġifieri biex ktieb tal- poeżiji jissemma fl-Aħbarijiet, trid tiġri xi ħaġa, ngħidu aħna, jaħarqu l-ktieb jew jaħarqu lil min kitbu, jew xi ħadd jiżloq fih u jispiċċa l-isptar. Minkejja li ħarġu wara li xxandret l-istatistika dwar in-nuqqas ta' qari fost il-Maltin, fil-manifesti tal-partiti politiċi Maltin għall-elezzjoni tal-2008 ftit li xejn jissemma l-qari tal-kotba. Il- Partit Laburista stqarr li "jkun ikkunsidrat serjament li jingħataw it-text books lill-istudenti fl-aħħar tas-sena skolastika sabiex inxerrdu l-imħabba għall-kotba."71 U l-partit tal-lemin estrem Azzjoni Nazzjonali ippropona li l-librerija pubblika tmur il-Belt, flok il-Palazz Ferreria fejn illum hemm il- Ministeru u d-dipartimenti tas-Servizzi Socjali. Mill-bqija mhemm xejn dwar il-qari fil-manifesti elettorali, sakemm ma nqisux il-proposta importanti iktar wiesgħa tal-Alternattiva Demokratika (u s-sistema tal-Kulleġġi li daħħal il-Gvern 32 immexxi mill-Partit Nazzjonalista) li jitneħħew l-eżamijiet tal- Junior Lyceum u l-Common Entrance għall-iskejjel sekondarji tas-subien tal-Knisja: b'dan il-mod it-tfal ikollhom ħin u moħħ għall-edukazzjoni minflok jittertqu bil-pressjoni u t-tensjoni tal-eżamijiet (li jibilgħu l-ħin u l-gost tal-qari). Malta teħtieġ, bħalma għandhom il-pajjiżi l-oħrajn tal-Unjoni Ewropea, Ċentru Nazzjonali tal-Letteratura jew Ċentru Nazzjonali tal-Ktieb li jagħti appoġġ konkret lil dawk kollha li huma mdaħħla fl-industrija tal-ktieb, speċjalment fil-qasam tal- letteratura u t-traduzzjoni letterarja. Il-limitazzjonijiet finanzjarji ta' pajjiżna huma dawk li huma, imma, bħal ktieb, hemm ħafna affarijiet li tista' tagħmel bi ftit riżorsi u ħafna viżjoni. Madankollu, dan iċ-Ċentru, li nistgħu narawh bħala verżjoni iktar b'saħħitha tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, jiġifieri bir-riżorsi umani, materjali u finanzjarji li jixraq lil organizzazzjoni li għandha ambizzjonijiet kbar, ma jistax ikun imxekkel mill-preġudizzji u l-biżgħat li rażżnu lill-kittieba u lill-kreattività tal-poplu matul iż-żminijiet. Għalhekk, mudell interessanti ikun dak tal-Bókmenntasjóður, il-Fond għal- Letteratura Iżlandiża (www.bok.is) li twaqqaf mill-Union tal- Kittieba tal-Iżlanda bi sħab mal-awtoritajiet tal-pajjiż. Ix-xogħol ta' dan il-Fond huwa li jsaħħaħ il-letteratura u l-pubblikazzjoni Iżlandiża. Iċ-Ċentru Malti jrid ikun trasparenti fl-operat tiegħu u awtonomu mill-awtoritajiet tal-pajjiż biex il-kriterji li jimxi fuqhom jirrispettaw il-ħtiġijiet tal-qasam tal-ktieb u mhux tal- uffiċjali jew il-politiċi. Is-Centre national du livre Franċiż jagħti l- appoġġ "essenzjali" tiegħu biex jiħarsu d-diversità u l-kwalità tal-pubblikazzjonijiet; iċ-Ċentru joffri garanzija ta' libertà, innovazzjoni, demokrazija u gost.72 Is-CNL ta' Franza jagħti self u għotjiet ta' flus lill-awturi għal proġetti ta' kitba, avvenimenti letterarji u l-bqija; lit-tradutturi li jkunu qed jaħdmu, ngħidu aħna, fuq ktieb diffiċli jew ikunu se jżuru Franza; lill-pubblikaturi għat-traduzzjoni tal-kotba, għat-tħejjija ta' proġetti kollettivi kbar, għall-ħolqien ta' ġabriet akkademiċi innovattivi, għall-websajts, u l-bqija; lil-libreriji, 33 biex jiżviluppaw ir-riżorsi tagħhom fuq suġġetti partikolari u għax-xiri ta' karozzi tal-linja li jservu bħala libreriji temporanji; u lill-ħwienet tal-kotba, fost l-oħrajn biex jiżviluppaw bħala negozji indipendenti, biex jipproduċu katalgi dwar suġġetti partikolari, u biex jieħdu sehem f'fieri tal-kotba u inizjattivi kummerċjali simili. Spjegazzjoni Oħra Jista' jkun li n-nuqqas ta' interess ta' ħafna Maltin fil-qari huwa marbut ukoll mal-fatt li mhumiex interessati f'dak li jiġri barra minn Malta. Rapport tal-Ewrobarometru ta' Diċembru 2007, Intercultural dialogue in Europe, juri li kważi tliet kwarti taċ- ċittadini tal-UE jemmnu li nies bi sfond etniku, reliġjuż jew nazzjonali jagħmlu l-ħajja kulturali ta' pajjiżhom iktar rikka. L- iktar li kellhom din il-pożizzjoni pożittiva kienu l-Irlandiżi u l- Lussemburgiżi, u warajhom il-Franċiżi, il-Ġermaniżi u l- Finlandiżi. Min-naħa l-oħra, l-inqas li qablu ma' l-kontribut pożittiv ta' nies b'kultura differenti kienu l-Maltin, iċ-Ċiprijotti, il-Bulgari u r-Rumeni. "However, even in those countries, more than half of the citizens think that people with different cultural backgrounds (ranging from 52% to 57%) do bring benefits to everyday life." Għadd ta' Ewropej jaħsbu wkoll li mhemmx valur fit-taħlit bejn żgħażagħ minn sfond kulturali differenti. Fost dawn l-ogħla rati ta' qbil ma' din l-idea kienu fil-Belġju (22%), l-Awstrija (19%), l-Olanda (18%), il-Bulgarija (27%), ir- Rumanija (22%) u Malta (20%). Il-ktieb jiftaħ bieb fuq dinjiet oħra. U hemm Maltin, forsi anki bosta Maltin, li dan il-bieb iridu jħalluh magħluq. 34 Xi mudelli u proposti Pjan għall-Promozzjoni tal-Qari fi Spanja Bħall-pjanijiet ta' qablu, il-Plan de Fomento de la Lectura tal-2005- 06 tal-Ministeru tal-Kultura Spanjol kien jinkludi ħafna flus għal kampanji ta' promozzjoni tal-qari fuq il-televiżjoni, ir- radju u l-karta stampata, u reklami fuq l-istages tal-karozzi tal- linja, fl-istazzjonijiet tal-ferrovija, fil-grawnds tal-futbol u fiċ- ċinema. Naturalment kien hemm ukoll bosta inizjattivi marbutin mal-istudenti fl-iskejjel u l-ġenituri tagħhom, u mal- libreriji pubbliċi.73 Uħud mill-proġetti f'dan il-pjan għall-promozzjoni tal-qari jħarsu lejn gruppi partikolari ta' nies, bħall-immigranti, l- anzjani, il-persuni b'diżabilità, u l-ħabsin. Il-pjan tal-2005-06 kien maqsum f'sitt partijiet: 1. L-iżvilupp ta' għodda ta' analiżi biex jifhmu s- sitwazzjoni tal-qari, tal-librerija u tal-ħwienet tal-kotba 2. Proġetti li jiffukaw fuq l-istudenti fl-iskejjel: laqgħat letterarji fl-iskejjel sekondarji, żjarat fl-Università minn awturi Spanjoli u programm dwar "Għaliex għandna naqraw il-klassiċi?" 3. Proġetti biex ikomplu jiżviluppaw il-libreriji bħala ċentri għall-promozzjoni tal-qari 4. Attivitajiet ta' komunikazzjoni: kampanja fuq it- televiżjoni u fiċ-ċinema, bosta reklami fi bnadi u f'forom differenti 5. Attivitajiet biex jinkoraġġixxu l-qari, bħall-kampanja "Libros a la calle" għall-promozzjoni tal-qari fi bliet żgħar, is-sehem f'fieri, għajnuna lill-ħwienet tal-kotba u l-iskejjel, kollaborazzjoni ma' fondazzjonijiet u għaqdiet mhux governattivi li jaħdmu f'dan il-qasam tal-promozzjoni tal-qari 35 6. Azzjonijiet biex jiżviluppaw kuxjenza u koperazzjoni ma' istituzzjonijiet oħrajn, bi sħab ma' Ministeri, fondazzjonijiet u istituzzjonijiet pubbliċi u privati. Fi Spanja, f'Ġunju tal-2007, ġiet approvata l-"Liġi dwar il-Qari, il-Kotba u l-Libreriji" li tistabbilixxi qafas legali għal dan il- qasam bi qbil mar-regoli dwar it-tassazzjoni u l-proprjetà intellettwali. Il-liġi għandha tliet għanijiet: li tippromwovi l- qari; li tiddefendi d-diversità kulturali fil-provvista tal-kotba kemm mill-pubblikaturi kif ukoll mill-ħwienet; u li taddatta l- kunċett tal-ktieb għat-tibdiliet li qed iseħħu permezz tat- teknoloġiji l-ġodda.74 Nati per Leggere Hawnhekk miniex nittratta l-qari fost it-tfal, imma ovvjament dak li jinżera' fit-tfal jinħasad fil-kbar. Ngħidu x'ngħidu u nagħmlu x'nagħmlu, dawk it-tfal li jitrabbew f'kultura ta' kotba u qari, li jaraw il-kbar li jgħixu magħhom jaqraw, u mhux biss jippridkaw fuq il-qari, aktarx li jibdew u jibqgħu jaqraw huma wkoll. Bosta studjużi u attivisti f'dan il-qasam jinsistu fuq il-ħtieġa li l-kbar jaqraw lit-tfal sa minn età żgħira ħafna, u jaqraw jgħajtu. Fl-Italja, ngħidu aħna, għandhom proġett jismu Nati per leggere (www.natiperleggere.it) li jiffoka proprju fuq hekk u jitmexxa minn għaqda kulturali tal-Pedjatri, l-għaqda Taljana tal-Libreriji u għaqda mhux governattiva li taħdem mat-tfal u għat-tfal. L-għan ta' dan il-proġett huwa li jippromwovi l-qari b'vuċi għolja lit-tfal ta' bejn sitt xhur u sitt snin. Il-filosofija tal-proġett Nati per Leggere hija li t-tfal isiru jħobbu jaqraw permezz ta' att ta' mħabba min-naħa tal- ġenituri tagħhom, jew dawk li jieħdu ħsiebhom, li jaqrawlhom storja. Kull tifel u tifla għandhom id-dritt li jiżviluppaw l- aspett affettiv u konjittiv tal-personalità tagħhom. Amare la lettura attraverso un gesto d'amore: un adulto che legge una storia. Ogni bambino ha diritto ad essere protetto non solo dalla malattia e dalla violenza ma anche dalla mancanza di adeguate occasioni di sviluppo affettivo e cognitivo. 36 Il-proġett Nati per Leggere jgħid li riċerka xjentifika riċenti turi li meta l-kbar jaqraw jgħajtu b'mod regolari lit-tfal li jkunu għadhom ma bdewx imorru l-iskola formali jkunu qed jinfluwenzawhom b'mod pożittiv kemm mil-lat relazzjonali, għax hija opportunità biex it-tfal jirrelataw mal-ġenituri tagħhom, kif ukoll mil-lat konjittiv, għax jiżiluppaw aħjar u b'mod iktar prekoċi il-ħila tagħhom li jifhmu l-lingwaġġ u li jaqraw. per di più si consolida nel bambino l'abitudine a leggere che si protrae, poi, nelle età successive anche grazie all'imprinting precoce legato alla relazione. Vantaġġ ieħor li ma tantx jissemma ta' meta l-kbar jaqraw lit- tfal huwa li jħeġġu l-qari u l-imħabba għall-qari fost il-kbar ukoll. F'Malta, fuq proġetti ta' kitba u qari fost it-tfal, fl-iskejjel, fil-familja u fil-komunità ħadmet ħafna f'dawn l-aħħar snin il- Fondazzjoni għal Servizzi Edukattivi. (Ara www.fes.org.mt.) Kif tħajjar lit-tfal jaqraw Jeħtieġ li malajr kemm jista' jkun inwettqu rikonċiljazzjoni bejn it-tfal u l-qari. Pennac jgħid li dan jagħmlu fil-klassijiet billi jaqra jgħajjat ir-rumanzi, billi jkellimhom dwar il-letteratura u jirrakkontalhom l-istejjer. Fost it-tfal u ż-żgħażagħ, biex toħloq qarrejja ta' veru trid, kull tant żmien, tirrikorri għal attivitajiet informali. Per eżempju, minn sitt sigħat ta' Franċiż fil-ġimgħa, hu kien iwarrab sagħtejn sħaħ biex jitkellem dwar il-letteratura nfisha, biex jaqra r-rumanzi bl-entużjażmu ta' qarrej. Dawn is- sigħat ta' letteratura kienu barra mill-programm tal-iskola u l- istudenti ma kellhom ebda obbligu li jagħtu xi ħaġa lura. Permezz ta' dawn l-attivitajiet li fihom kien jaqralhom, jirrakkontalhom l-istejjer, jissuġġerilhom kotba u jinkoraġġihom biex jgħadduhom lil xulxin, sal-aħħar tas-sena l- 35 student u studenta tiegħu ltaqgħu mill-inqas ma' rumanz wieħed, ma' awtur jew awtriċi, u b'hekk ma' kotba oħrajn tal- 37 istess awturi, ma' awturi oħrajn tal-istess familja letterarja, u l- bqija. Iż-żewġ għanijiet tiegħu bħala għalliem tal-letteratura kienu li jħejji lill-istudenti tiegħu għall-eżami tal-"baccalauréat" u fl- istess ħin li jsib il-ħin magħhom biex isawwar qarrejja li jibqgħu jaqraw. En espérant que, ce faisant, je fabrique en même temps des hommes et des femmes dignes de fréquentation, et qui en profitent pour penser un petit peu par eux-mêmes. Mais cet enseignement-là ne peut passer que par l'exemple et par la valorisation d'une certaine gratuité. Pennac kien jittama li b'dan il-mod kien qed jifforma wkoll irġiel u nisa li ta' min tqatta' l-ħin tiegħek magħhom, u li permezz tal-qari tal-letteratura setgħu jitgħallmu jaħsbu b'moħħhom u mhux b'moħħ ħaddieħor. Biex tagħlima bħal din tirnexxi Pennac jemmen li l-eżempju tal-għalliema huwa dak li fl-aħħar mill-aħħar jispira lit-tfal u liż-żgħażagħ biex minn jeddhom jagħżlu l-letteratura u l-qari. Proposti u esperjenzi oħrajn għall-promozzjoni tal-qari fost il-kbar Kotba Sajjetti Qed naħseb fis-sajjetta li jingħad li illuminat lil Sawlu, li eventwalment sar Pawlu, fit-triq għal Damasku. Imma qed naħseb ukoll f'dawl qawwi u b'saħħtu li jiġi malajr, aktarx għal għarrieda, imma jgħaddi malajr ukoll: bħal rumanz qasir li jdawwallek moħħok u jsaħħrek. Fir-Renju Unit jidher li rnexxa sew il-proġett Quick Reads għall-promozzjoni tal-qari fost il- kbar li l-ħakma tagħhom tal-lingwa miktuba mhix daqshekk tajba. Il-Quick Reads huma kotba żgħar miktubin minn kittieba magħrufin għall-kbar li qatt ma qraw, jew waqfu jaqraw, jew jippreferu jaqraw kotba bi ftit paġni.75 Dan il-proġett li beda fl- 38 2006 ġab flimkien lil għadd ta' pubblikaturi ewlenin, bejjiegħa tal-kotba u kittieba. Confident readers read to develop knowledge, increase understanding, satisfy curiosity and excite the imagination. Emergent readers have not yet had this opportunity and need support to widen their reading experience and develop their own preferences.76 Jidher ċar li meta l-adulti jaqraw għall-gost dan jgħinhom b'mod dirett ħafna biex jgħollu l-livelli tal-ħiliet tagħhom u fl- aħħar mill-aħħar ikabbar iċ-ċans tagħhom li jsibu xogħol u kwalità tal-ħajja aħjar. Il-proġett jinkoraġġixxi lill-qarrejja l- ġodda biex b'mod regolari jagħżlu dak li jixtiequ jaqraw minn firxa ta' kotba u materjal ieħor li jinqara. B'dan il-mod isir progress reali.77 Il-proġett jorbot ukoll mal-faċilitajiet li joffru l- libreriji biex wara li jkunu ntmessu mill-marda tal-qari, il- qarrejja l-ġodda jkollhom fejn ikomplu jaqtgħu l-għatx tagħhom. L-idea li organizzazzjoni li tiġbor flimkien pubblikaturi, amministraturi tal-pajjiż, kittieba, għalliema speċjalizzata, u l- bqija, tikkummissjoni kotba għall-kbar li jbatu biex jaqraw nista' nestenduha għall-adolexxenti u ż-żgħażagħ li fl-età tagħhom qed naraw tnaqqis fil-ħeġġa tagħhom għall-qari. Il-kotba għandhom jittrattaw temi differenti u jistgħu jkunu thrillers, programmi polizjeski, stejjer ta' mħabba u bijografija u awtobijografija. Biex proġett bħal dan jirnexxi jrid ikun hemm grupp imdaqqas ta' għalliema mħarrġa fit-tagħlim għall-kbar u dawn jistgħu jikkollaboraw direttament mal-libreriji. Id-dokument "Starting with Quick Reads. The Vital Link Guide to engaging new readers," fih bosta ideat dwar attivitajiet li jistgħu jsiru ma' qarrejja ġodda. Imma dan il- proġett kbir, u l-inizjattivi l-oħrajn marbuting miegħu, joffri 39 ħafna riżorsi tajbin. Kemm tidħol fl-internet u tfittex taħt "quick reads." Hemm ukoll riżorsi kbar biex nifhmu u nippromwovu l-qari fost il-kbar fuq il-websajt tan-National Reading Campaign tar- Renju Unit, "Promoting the pleasure of reading across all communities" (www.literacytrust.org.uk/Campaign/index.html). Idea oħra li tista' timmotiva lil ħafna nies fil-Gżejjer Maltin hija inizjattiva simili għas-Six Book Challenge, bl-involviment, fost l- oħrajn, tal-libreriji pubbliċi u entitajiet kummerċjali. www.sixbookchallenge.org.uk L-Iżvilupp ta' Pubbliku Li Jaqra Is-sehem vitali tal-librara u l-ħolqien ta' gruppi ta' qari, u ta' kitba. Il-librara għandhom ħila partikulari u esperjenza vasta fil-qasam tal-promozzjoni tal-qari fost qarrejja li jsibuha bi tqila biex jaqbdu ktieb u jibdew jaqrawh. "Often termed 'reader development' in library jargon, these range from simple one-to-one book recommendations to reading groups, author events and outreach to groups in the local community." 78 Il-Libreriji lokali bħala ċentri ta' attività Inizjattivi relattivament żgħar ta' qari u kitba fil-libreriji tal- bliet u l-irħula Maltin organizzati min-nies tal-post, mill- kunsilli lokali jew mill-iskejjel, bis-sehem ta' kittieba, qarrejja, studenti, librara u bejjiegħa tal-kotba. Il-kotba u l-qari fix-xandir Idealment il-kotba u l-qari ma jingħalqux fi programm niċċa apposta għalihom, biex is-semmiegħa jaqilbulu biex jisimgħu l- mużika tal-ftuħ. Idealment ikunu preżenti, b'modi differenti, f'kull programm fuq ir-radju u fuq it-televiżjoni. 40 Qbadtni fil-Fatt Personalitajiet ewlenin fil-Gżejjer Maltin jaqraw xogħlijiet ewlenin, anki xogħlijiet li hemm min jista' jqishom bħala kontroversjali, u dawn jixxandru fuq ir-radju, fuq l-internet u fuq it-televiżjoni. 5 minuti għall-kotba Nipproponi programm ta' bejn 5 u 10 minuti li jixxandar darba fil-ġimgħa wara l-Aħbarijiet tat-8.00pm fuq l-istazzjon televiżiv nazzjonali li jiffoka fuq żewġ kotba minn oqsma differenti u jippreżentahom b'mod ħaj, anki fid-dawl tal-ġrajjiet kurrenti. Programm tar-radju dwar il-kotba, id-dinja, l-ideat Programm tar-radju dwar il-kotba u dak kollu li hemm fihom, madwarhom, warajhom, bħall-programm eċċellenti Fahrenheit fuq RAI Radio 3 li mhux "magħluq fid-dinja tal-kotba."79 Ktejbiet L-iżvilupp ta' ktejbiet, jew kotba elettroniċi, kotba fil-format ta' mp3, u l-bqija, li jkunu disponibbli fuq l-internet u f'postijiet bħal-libreriji pubbliċi, l-iskejjel, u l-uffiċċji tal-kunsilli lokali. Darbtejn fis-Sena Tisħiħ u tixrid tal-inizjattivi kreattivi u parteċipattivi marbutin mal-Jum Dinji tal-Ktieb fit-23 ta' April li jinvolvu l-kunsilli lokali, il-libreriji, fl-iskejjel, il-ħwienet tal-kotba, il-Fondazzjoni għal Servizzi Edukattivi, il-Kavallier ta' San Ġakbu u istituzzjonijiet oħrajn,u l-għaqdiet letterarji u dawk li għandhom għal qalbhom il-kotba. Hemm bosta ideat, fost l- oħrajn, f'inizjattiva bħal "Spread the Word. Books to talk about," il-parti maħsuba għall-kbar fl-attivitajiet tal-Jum Dinji tal-Ktieb fir-Renju Unit u l-Irlanda. www.worldbookday.com Imbagħad f'Novembru jsiru attivitajiet kreattivi u parteċipattivi simili bħala parti mill-Fiera Inter/nazzjonali tal- Ktieb organizzata mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. 41 Festival tal-Ktieb Malti Tisħiħ tal-idea tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb tal-Festival tal- Ktieb Malti li fih il-kotba Maltin jiġu ppreżentati b'dinjità, bi kreattività u b'mod ħaj u innovattiv. Dar tal-Ktieb Malti Il-ħolqien ta' Dar tal-Ktieb Malti f'post prominenti, bħal ngħidu aħna l-qalba tal-Belt Valletta, li fih tinħoloq l-atmosfera dinjituża u fl-istess ħin kreattiva "ta' wirja tal-arti." Illitteriżmu Funzjonali Fil-Polonja, fl-2003, il-Ministeru tal-Kultura nieda "Programm ta' Qari" ta' tliet snin biex jiġġieled kontra "l-illitteriżmu funzjonali" fis-soċjetà Pollakka. Fl-ewwel sena l-Programm iffoka fuq id-drawwiet tal-qari fil-familji u ta attenzjoni speċjali liż-żgħażagħ. "Actions such as, Huge Reading on the Small Screen in which famous Polish actors took part, or Poland Reads to its Children, served this purpose." Fit-tieni sena sar xogħol biex titjieb il-qagħda tal-libreriji biex isiru istituzzjonijiet kulturali. It-tielet u l-aħħar sena tal-Programm iffokat fuq it-teknoloġiji l- ġodda.80 Qari u Kultura Proġett bl-isem ta' "Letture e Culture" f'għadd ta' skejjel fl- Ewropa mediterranja jippromwovi skambji, diskussjonijiet u koperazzjoni bejn l-għalliema u l-istudenti ta' kulturi differenti. L-adolexxenti involuti fil-proġett, ilkoll ta' bejn 11 u 14-il sena, jaqraw ħrejjef popolari li jitqiesu bħala l-ġeneru li iktar minn kull ġeneru ieħor jagħti ħjiel tal-mentalità, tad-drawwiet u tal- kultura l-iktar profonda ta' poplu.81 42 Kampanji Nazzjonali u Internazzjonali Dokument interessanti ieħor huwa l-Cooperation Agreement Study on the Book Market li ħareġ f'Ġunju 2007 u li x-xogħol fuqu ġie kkoordinat mill-Association of Italian Publishers u l- European Booksellers Federation. 82 Waħda mit-taqsimiet interessanti ta' dan ix-xogħol hija dik dwar "Kampanji Nazzjonali ta' Qari" f'pajjiżi differenti tal-Ewropa, bħal the "BBC The Big Read" u "Bookstart" fir-Renju Unit; "La Petite Fureur de Lire," "Je Lis dans ma Commune/Lezen in je Gemeente," u "Fahrenheit 451" fil-Belġju; "A Book for Every Child" fl-Iżveżja; "Lire en Fête" fi Franza; u "Nati per Leggere" u "Presidi del Libro" fl-Italja. Dan id-dokument iħares ukoll lejn "Kampanji Internazzjonali ta' Qari," bħall-"Jum Dinji tal- Ktieb," "Get Caught Reading Europe," Kelma tal-Aħħar Jekk it-tfal jew iż-żgħażagħ jew il-kbar ma jħobbux jaqraw m'għandniex inwaħħlu fit-televiżjoni jew id-dinja moderna jew l-iskola. Jew aħjar, għandna nwaħħlu fihom ilkoll, imma wara li nkunu staqsejna lilna nfusna x'għamilna aħna, bħala individwi u bħala soċjetà, lil dawn in-nies li aktarx meta kienu iżgħar kienu jħobbu jaqraw jew almenu kellhom attitudni pożittiva lejn il-qari. X'għamilna aħna bħala ġenituri minn dak iż-żmien li mat-tfal konna nagħmluha ta' narraturi u ta' ktieb. "It-tifel jew it-tifla, il-ktieb u aħna. Konna niffurmaw Trinità li kienet tingħaqad mill-ġdid kull filgħaxija; issa jinsabu waħedhom, quddiem ktieb ostili."83 U għalhekk, minbarra li nitkellmu dwar il-promozzjoni tal-qari fost nies li donnhom m'għandhomx vuċi, ta' min nippruvaw naraw id-drittijiet tagħhom. 43 Id-Dinja Tagħna poeżija għat-tfal Meta jkolli ktieb f'idejja nista' nagħmel bih li rrid Naqbad naqra, noqgħod naħseb, niftħu, nbexxqu, nwarrbu ftit... Nista' nara biss l-istampi nista' naqbeż 'l hawn u 'l hemm Nista' nerġa' nibda naqra meta nasal fejn jintemm. Għax la l-ktieb għażiltu jiena mill-ixkafef tal-ħadid, la l-istorja qiegħda f'idi biex nagħġinha kif irrid, nista' ntawwal, nista' ndawwar, nista' ngħawweġ skond l-aptit; nista' nsawwar, nista' nħawwar, nista' nnaqqas, nista' nżid. Jien u l-ktieb, il-ktieb u jiena: Għall-irdoss fid-dinja tagħna. M'għandna 'l ħadd min jindaħlilna M'għandna 'l ħadd li jikkmandana. Ġieli nieqfu biex nitbissmu, ġieli niksħu ftit, nirtogħdu. Ġieli nsuqu, ġieli nimxu, b'dak il-pass tal-Ħadd filgħodu. Ġieli nqiegħdu flok imħadda meta tmur ftit għajni bija. ġieli mmiddu hawn maġenbi wiċċu jidħaq bħal tarbija. 44 Id-Drittijiet Impreskrittibbli tal-Qarrejja* skond Daniel Pennac 1. Id-dritt li ma taqrax 2. Id-dritt li taqbeż il-paġni. 3. Id-dritt li ma tispiċċahx. 4. Id-dritt li terġa' taqrah. 5. Id-dritt li taqra li trid. 6. Id-dritt li taħrab mid-dinja reali u tfittixha fil-ktieb (marda testwalment trażmissibbli). 7. Id-dritt li taqra fejn trid. 8. Id-dritt li tittawwal fih. 9. Id-dritt li taqra tgħajjat. 10. Id-dritt li tibqa' sieket dwar dak li taqra, u għaliex. *impreskrittibbli: drittijiet legali li ma jista' jeħodhomlok jew jabbandunahom ħadd 45 Noti 1 European Cultural Values, Special Eurobarometer N°278, 2007. 2 European Cultural Values, 2007, 16. 3 Europeans'participation in cultural activities. A Eurobarometer Survey carried out at the request of the European Commission, Eurostat. Executive Summary by Rosario Spadaro, THE EUROPEAN OPINION RESEARCH GROUP, EEIG. April 2002. Between August 22 and September 27 2001. 4 Florence Raynal, "Les bibliothèques publiques sont à la page," Label France, nru 68, 2008. Verżjoni elettronika: http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/label-france_5343/les- numeros-label-france_5570/lf69-livres-hommes_17870/dossier-livres- hommes_17897/les-bibliotheques-publiques-sont-page_57081.html. 5 Ara European Cultural Values, "Technical Specifications." "The basic sample design applied in all states is a multi-stage, random (probability) one. In each country, a number of sampling points was drawn with probability proportional to population size (for a total coverage of the country) and to population density." [...] "In each household, the respondent was drawn, at random (following the "closest birthday rule"). All interviews were conducted face-to-face in people's homes and in the appropriate national language." 6 Kultura 2000 : a survey on cultural participation. Valletta: National Statistics Office, 2002. The reference time period for this survey was from 1st November 1999 till 31st October 2000. A simple random sample of 970 individuals was selected for this survey. 7 European Cultural Values 17. 8 The Europeans, Culture and Cultural Values, Qualitative study by Optem for DG EAC, June 2006, p.21. http://ec.europa.eu/culture/eac/sources_info/studies/pdf_word/repor t_synth_Cult_06_en.pdf) 9 The Europeans, Culture and Cultural Values. Qualitative Study in 27 European Countries. Summary Report. European Commission, Directorate- General for Education and Culture, June 2006 10 The Europeans, Culture and Cultural Values 21. "However, it is clear that it is a valued cultural activity and that people potentially feel guilty if they do not read or if they read very rarely." 11 The Europeans, Culture and Cultural Values, 18. "Reading a book is leisure and at the same time an act of culture, from what I get from it" (Portugal. Lower- middle social and educational level) 12 The Europeans, Culture and Cultural Values 21. 13 The Europeans, Culture and Cultural Values 24. 46 14 Cultural Statistics. Eurostat Pocketbooks. This publication has been managed and prepared by Eurostat: Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, 2007, 75. 15 Cultural Statistics. Eurostat Pocketbooks. This publication has been managed and prepared by Eurostat: Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, 2007, 75-76. 16 Cultural Statistics, 103. 17 Cultural Statistics, 104. 18 European Cultural Values 24. 19 European Cultural Values 24. 20 Europeans'participation in cultural activities, 2. A Eurobarometer Survey carried out at the request of the European Commission, Eurostat. Executive Summary by Rosario Spadaro, The European Opinion Research Group, EEIG. April 2002. Between August 22 and September 27 2001. 21 Survey on ICT Usage in Households 2002. Valletta : National Statistics Office, 2003. 22 Cultural Statistics. Eurostat Pocketbooks. This publication has been managed and prepared by Eurostat: Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, 2007. 23 Daniel Pennac, "Le pouvoir des livres, entretien avec Daniel Pennac," Label France, n° 39, 2000. http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/label-france_5343/les- themes_5497/dossiers-fond_14492/enjeux-defis-demain-suite-no39- 2000_14587/pouvoir-livres-entretien-avec-daniel-pennac_37353.html 24 Daniel Pennac, "Le pouvoir des livres, entretien avec Daniel Pennac," Label France, n° 39, 2000. http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/label-france_5343/les- themes_5497/dossiers-fond_14492/enjeux-defis-demain-suite-no39- 2000_14587/pouvoir-livres-entretien-avec-daniel-pennac_37353.html 25 Nadia Khouri-Dagher, "Les Français et l'amour des livres," Label France, nru 68, 2008. Verżjoni elettronika: http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/label-france_5343/les- numeros-label-france_5570/lf69-livres-hommes_17870/dossier-livres- hommes_17897/les-francais-amour-livres_56959.html. 26 Gilles Heuré, "L'acte de lire va continuer à progresser," Label France, nru 68, 2008. Verżjoni elettronika: http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/label-france_5343/les- numeros-label-france_5570/lf69-livres-hommes_17870/dossier-livres- hommes_17897/acte-lire-va-continuer-progresser.-entretien-avec- historien-jean-yves-mollier_57074.html. 27 Intervista ta' Adrian Grima ffilmjata f'Settembru 2008 f'Malta. 47 28 Kurt Sansone, "Rumanz jaħraq wisq għall-Università," Illum, 11 ta' Frar, 2007. 29 Franica Pulis, "Il-Killer maqful," Illum, 28 ta' Settembru, 2008. 30 Franica Pulis, "Il-Killer maqful," Illum, 28 ta' Settembru, 2008. 31 Florence Raynal, "Les bibliothèques publiques sont à la page." 32 Florence Raynal, "Les bibliothèques publiques sont à la page." 33 Nadia Khouri-Dagher, "L'édition : un secteur en mutation," Label France, nru 68, 2008. Verżjoni elettronika: http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/france_829/label-france_5343/les- numeros-label-france_5570/lf69-livres-hommes_17870/dossier-livres- hommes_17897/edition-un-secteur-mutation_56961.html. 34 Khouri-Dagher, "L'édition : un secteur en mutation." 35 Gilles Heuré, "L'acte de lire va continuer à progresser." 36 Gilles Heuré, "L'acte de lire va continuer à progresser." 37 Gilles Heuré, "L'acte de lire va continuer à progresser." 38 Victor Fenech, Il-Ktieb Malti. Perspettivi (Malta: PIN, Kullana Kulturali, nru. 55, 2003) 1. 39 Ivan Callus, "Erasure," in BOOK, by Raphael Vella (Malta: Interprint, 2003): "[...] books' articulation of humanity's hopes and fears, its overreaching ambitions and the absurdism of its delusions, its irrepressible inquisitiveness and, always, its ceaseless questing." 40 Fenech 305. 41 Juan Mamo, Obstetricia Illustrata (Malta: Universal Press, 1939) 78. 42 Juan Mamo, Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka (Malta: Sensiela Kotba Soċjalisti, 1984) 250. 43 Mamo, Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka, 252. 44 Mamo, Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka, 252. Fir-rumanz mhux biss hemm xita ta' referenzi għal kotba ta' kull tip iżda hemm ukoll referenzi oħra għal Mamo nnifsu u għal ħbieb tiegħu li kienu ffissati fil-kotba, bħal f'p. 230. 45 Mamo, Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka, 252-53. 46 Ġużè Ellul Mercer, Leli ta' Ħaż-Żgħir (Malta: Associated News, 1983) 73. 47 Francis Galea jirriproduċi t-test ta' din l-ordinanza fil-ktieb tiegħu Is- Sedizzjoni (Malta: Sensiela Kotba Soċjalisti, 1999) 175. 48 Josef Azzopardi, "Juan Mamo, fil-Kuntest Storiku, Soċjo-Politiku Malti fil-Bidu tas-Seklu Għoxrin," Dissertazzjoni fil-Fakultà tal-Edukazzjoni (Malta: L-Università ta' Malta, 2004) taqsima 5.3. 49 Galea 184-86. 50 John Chircop, The Left within the Maltese Labour Movement (Malta: Mireva, 1991) 96. 51 Mamo, Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka, 229-30. 52 Ara wkoll Chircop 76. 48 53 Galea 122. 54 Chircop 95. 55 Mamo, Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka, 229. 56 Galea 206. 57 Mamo, Obstetricia Illustrata, 5. 58 Mamo, Obstetricia Illustrata, 6. 59 Azzopardi, taqsima 5.2.4. 60 Il-ktieb importanti ta' Juan Antonio Llorente (1765-1823) deher għall- ewwel darba bil-Franċiż, Histoire critique de l'Inquisition d'Espagne (4 vol., Pariġi, 1817-18), imbagħad bl-Ispanjol (10 vol., Madrid, 1822), bil- Ġermaniż, bl-Ingliż (Londra, 1826), bl-Olandiż u bit-Taljan. http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc07/htm/ii.i.vi.htm Moqri fis-17 ta' April, 2005. Għal siltiet mill-ktieb ara, fost l-oħrajn, "A Critical History of the Inquisition of Spain," http://www.pinn.net/~sunshine/book-sum/llorente.html. Moqri fis-17 ta' April, 2005. 61 Carmel Cassar, "The Reformation and Sixteenth-Century Malta," Melita Historica. New Series. 10(1988)1(51-68). http://melitahistorica.250free.com/files/1988ther.html Accessed on 16 April 2005. Carmel Cassar, Society, Culture and Identity in Early Modern Malta (Malta Mireva, 2000) 162, 182. 62 Carmel Cassar, Witchcraft, Sorcery and the Inquisition. A Study of Cultural Values in Early Modern Malta (Malta: Mireva, 1996) 63. 63 Cassar, Witchcraft, Sorcery and the Inquisition, 93-96. See also Giovanni Bonello's article, "Freedom of Expression under the Grand Masters," in his Histories of Malta. Reflections and Rejections, vol. 5 (Malta: Fondazzjoni Patrimonju Malti, 2004) 29-56. 64 Bonello 44. 65 Frans Ciappara, Society and the Inquisition in Early Modern Malta (Malta: PEG, 2001) 104. 66 Ciappara 108. 67 Ciappara 110-11. 68 Malta Census 2005, 177. 69 Malta Census 2005, 178. 70 Konverżazzjoni ma' Tony Dimech, ġurnalista mal-PBS, fuq it-telefon: Il- Ġimgħa, 29 ta Frar 2008. 71 Manifest Elettorali. Partit Laburista. Pjan għal Bidu Ġdid (2008) 36. 72 Florence Raynal, "Le CNL : maillon fort de la chaîne du livre," Label France, nru 68, 2008. Verżjoni elettronika: 73 José Antonio Merlo Vega, (2006) "School libraries, information literacy and reading promotion initiatives in Spain," In Proceedings 35th Annual Conference of the International Association of School Librarianship, Lisbon 49 (Portugal). http://eprints.rclis.org/archive/00006836/01/Merlo_IASL.pdf 74 http://www.culturalpolicies.net/web/spain.php?aid=534 75 About Quick Reads: Quick Reads are short, exciting books by bestselling authors and celebrities for adults who are new to reading, have lost the reading habit, or who prefer a quick read. http://www.niace.org.uk/quickreads/user/about_public.php 76 Starting with Quick Reads. The Vital Link Guide to engaging new readers, 3. http://www.literacytrust.org.uk/vitallink/StartingwithQRVLguide.pdf 77 Starting with Quick Reads 3. 78 Starting with Quick Reads 4. 79 www.radio.rai.it/RADIO3/FAHRENHEIT/index.cfm) 80 www.culturalpolicies.net/web/poland.php?aid=426&ycc=200&Terms=promote%20reading. 81 Cristina Pini, "Nati per Leggere. I progetti per promuovere la lettura nel centro-sud Italia." http://www.mediamente.rai.it/articoli/20020228f.asp 82 www.european-writers-congress.org/upload/mcastudy.pdf. 83 Mill-bidu ta' kapitlu 20 ta' Daniel Pennac, Comme un roman (Pariġi: Gallimard, 1992) 56. 50 Adrian Grima BA Gen., BA Hons. MA, Ph.D. (Malta, 1968) jgħallem il-letteratura Maltija fl-Università ta' Malta. Xandar artikli kulturali u ta' riċerka u tkellem dwar il-letteratura, il- kultura u l-Mediterran f'bosta konferenzi fl-Ewropa, l-Istati Uniti tal-Amerika u Puerto Rico. Fost il-pubblikazzjonijiet akkademiċi tiegħu hemm il-ktejjeb Gżejjer ta' Diversità Kulturali/Islands of Cultural Identity (ma' Kevin MacNeil, Inizjamed, 2001); "Dgħajjes Qodma u Maħmuġin." Dun Karm, id-Dielja u l-Barranin (Kumitat Festi Nazzjonali, 2004) u, bħala editur, It-Trankwillità Qarrieqa tat- Test / Fora Melitensia, 2. (Dipartiment tal-Malti, Junior College tal- Università ta' Malta, 2005). Il-ġabriet tal-poeżiji tiegħu huma It-Trumbettier (1999), The Tragedy of the Elephant (Inizjamed, Midsea Books, 2005), Rakkmu (Klabb Kotba Maltin, 2006), Dieser verwundete Frühling - Dir-Rebbiegħa Midruba (Edizzjoni Skarta, 2007), u Riħ min-Nofsinhar (ma' Immanuel Mifsud, Edizzjoni Skarta, 2008). Uħud mill-poeżiji tiegħu ġew tradotti fi 13-il lingwa u nqraw f'għadd ta' festivals barra minn Malta. Adrian Grima huwa l-koordinatur tal-organizzazzjoni kulturali Mediterranja Inizjamed u l-korrispondent Malti tal-websajt awtorevoli dwar il-kultura u s-soċjetà fil-Mediterran, Babelmed (www.babelmed.net). 51