Ħarġa nru 3 Ġunju 2010 Volume 1, Issue 1 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea BIR-REQQA Il-lingwa miktuba Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba • Il-Passiv: ejjew ma nkunux passivi! • Bil-Kelma t-Tajba Kelma b'kelma: It-terminoloġija • Retail/Wholesale • Is-sustanzi kimiċi x'se nagħmlu dwarhom? • Il-Lvant tal-Mediterran jew il-Mediterran talLvant? Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra • Ħarsa lejn il-lingwa Maltija – L-International Programme in Maltese Linguistics (2010) • Analiżi ta' testi tradotti • L-iċken tnejn Il-Passiv: ejjew ma nkunux passivi! Louise Vella Meta l-kelliem irid jagħti prominenza lill-aġent (dak li jikkawża s-sitwazzjoni) aktarx juża sentenza attiva, imma biex jagħti prominenza lill-pazjent (dak li ‘jsofri’ l-effett), aktarx juża lpassiv. Fil-każijiet fejn fis-sentenza fl-ilsien oriġinali għandna l-by phrase — l-indikazzjoni ta’ minn min qed issir l-azzjoni — ninnutaw li, kuntrarju għal dak li spiss niltaqgħu miegħu fiddokumenti oriġinali bl-Ingliż jew bil-Franċiż, filMalti l-attiv jesprimi lingwaġġ ħafna aktar naturali. Ejjew nieħdu sentenza bil-by phrase filpassiv, u mbagħad nesprimu l-istess tifsira tagħha fil-forma attiva: EN (forma passiva): The list was submitted by the Member State in 2004. Bi pjaċir qed inwasslulkom it-tielet ħarġa ta’ laċċent. Se ssibu artikli dwar aspetti lingwistiċi u terminoloġiċi, kif ukoll tliet rapporti ta’ attivitajiet marbuta ma’ lsienna u l-użu tiegħu fit-taħdit u fil-kitba. Meta niftakru li sa disgħin sena ilu l-Malti kien għad ma kellux alfabett standard, bilfors nagħrfu kemm imxejna ’l quddiem fil-promozzjoni talkitba bil-Malti u l-istudju lingwistiku. B’dan il-bulettin nittamaw li qed jirnexxilna nagħtu sehemna biex fil-limiti tagħna nipparteċipaw fl-iżvilupp ta’ din il-lingwa li ngħożżu. Il-Bord Editorjali MT (forma passiva): Il-lista tressqet mill-Istat Membru fl-2004. MT (forma attiva): L-Istat Membru ressaq illista fl-2004. Madankollu, biex nesprimu l-aġent b’Malti mexxej (jiġifieri mhux il-Malti mqanżaħ jew sfurzat artifiċjalment) nużaw fil-fatt kostruzzjoni oħra, il-psewdopassiv. Din tinvolvi sentenza attiva, mibdula xi ftit biex tiġi tixbah ilkostruzzjoni passiva bis-saħħa ta’ mekkaniżmu lingwistiku msejjaħ it-topikalizzazzjoni. Qabbel sentenza li l-binja tagħha aħna lkoll midħla tagħha, eż. It-tabib, il-familja afdatu bil-każ malverżjoni ‘mġebbda’ It-tabib ġie afdat bil-każ mill-familja. Jiġifieri, jekk nieħdu l-eżempju ta’ hawn fuq u rridu nagħtu importanza lill-oġġett tal-azzjoni, nistgħu faċilment nużaw ittopikalizzazzjoni: Il-lista, l-Istat Membru ressaqha fl-2004. l-aċċent Ġunju 2010. Iżda meta fis-sentenza m’hemmx il-by phrase, dak li għedna dwar li l-Malti jippreferi l-forma grammatikali attiva, ma japplikax. Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Kien ippubblikat u ġie ppubblikat mhumiex xorta Jiġri li fin-nuqqas tal-by-phrase, it-traduzzjoni attiva tal-passiv ma ssirx u l-użu tal-passiv huwa inevitabbli. Iżda teżisti d-differenza bejn ilpassiv morfoloġiku, l-iktar bil-ħames, is-sitt u sseba’ forma tal-verb — ngħidu aħna, Il-fajl tqiegħed (VI) fuq il-mejda u tressaq (V) għaddiskussjoni wara li nqara (VII) — u dak sintattiku — bl-użu tal-partiċipju passiv flimkien ma’ wieħed minn dawn il-verbi: kien, ġie jew safa. Jista’ jkun li ħafna drabi dawn nużawhom bla ma nagħżlu bejniethom, imma fil-fatt ifissru differenti. Il-passiv b’kien (il-passiv sintattiku) għandu tifsira statika, waqt li l-passiv biż-żewġ verbi l-oħra (ġie jew safa) għandu tifsira dinamika. Altru tgħid: Fir-raħal, it-tabib kien afdat ħafna u altru tirrimarka: F’din il-kriżi familjari, it-tabib ġie afdat bil-każ. Tal-ewwel qed tiddeskrivi sitwazzjoni statika li ttul, waqt li t-tieni waħda qed tirreferi għal każ partikolari. Fil-passiv morfoloġiku din iddistinzjoni ma sseħħx. “Il-kwistjoni kienet diskussa ħafna”: tifsira statika + sitwazzjoni statika li ttul imma “Il-kwistjoni ġiet diskussa ħafna drabi”: tifsira dinamika + każ(ijiet) partikulari Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti MISTOQSIJA: Għaliex daqqa nsib miktub tiela’ u daqqa tielgħa, daqqa mxebba’ u daqqa mxebbgħa? Jaqaw dawn varjanti u tikteb liema waħda trid? TWEĠIBA: Assolutament le. Jeżistu t-tnejn, jinstemgħu listess, imma ma tistax tużahom flok xulxin, għax tal-ewwel hija l-maskil u tat-tieni l-femminil. SPJEGA: Dawn iż-żewġ forom jiġu ppronunzjati l-istess għaliex l-għ tilfet leħinha u llum ma tinstemax. Għalhekk nistgħu nitfixklu fejn se nibdew inpoġġuha. Imma anke hawn nistgħu nieħdu mudell. Jekk nieħdu kelma oħra bl-istess forma imma li għandha konsonanti oħra (ngħidu aħna l) minflok l-għ, malajr nindunaw fejn hu postha. Mela, minflok tela’ (T-L-Għ), xeba’ (X-B-Għ) ħalli nużaw daħal (D-Ħ-L) u l-kliem bil-Għ nibnuh fuqu. La ngħidu: Mark dieħel (għax raġel) u Anna dieħla (għax mara) niktbu: Mark tiela’ u Anna tielgħa U la ngħidu: Samwel imdaħħal (mask.) u Marija mdaħħla (fem.) mela niktbu: Samwel imxebba’ u Marija mxebbgħa Ħajr lill-Prof. Albert Borg, li kien tratta din ilkwistjoni fix-xogħol tiegħu Ilsienna (1988), u li kkonsultajt ħafna miegħu biex nikteb dan lartiklu. Mela fejn taqa’ l-l niktbu minflokha l-għ (jew ’ ). Eż. oħra: Il-bieb wiesa’ u t-tieqa wiesgħa. Il-qmis imtebbgħa bil-linka u l-qalziet imtebba’ biż-żift. l-aċċent Ġunju 2010. 2004 dwar is-swieq fl-istrumenti finanzjarji: It-terminoloġija Retail/Wholesale Reuben Seychell Għal retail bil-Malti konna adottajna bl-imnut mit-Taljan. L-Ispanjoli jużaw l-istess idea ta’ bejgħ fi kwantità żgħira. Retail tikkuntrasta ma’ wholesale li għaliha fil-Malti adottajna blingrossa għal bejgħ fi kwantitajiet kbar. Dan kien jagħmel sens meta l-ħajja kienet ibbażata aktar fuq xiri u bejgħ ta’ oġġetti tanġibbli, aktar milli astratti u virtwali li joriġinaw mis-settur tas-servizzi. Fl-aħħar 30 sena s-servizzi ħadu tterminoloġija tas-settur tal-oġġetti u ttrasformaw is-sinifikat tiegħu (u f’xi każijiet, bħal flenerġija, reġgħu għaddewh lura lis-settur taloġġetti b’din it-tifsira mibdula). Prinċipalment niltaqgħu mal-użu retail/wholesale fi tliet oqsma: ta’ Naħseb li kollha naqblu li “mhux professjonali” tista’ twassal għal ekwivoku billi l-Malti ma jiddistingwix bejn unprofessional u nonprofessional bl-istess mod bħall-Ingliż. Dan iddubju nistgħu nxejnuh billi għal unprofessional nużaw “improfessjonali” u għal non-professional nużaw “mhux professjonali” jew “nonprofessjonali”. Madankollu, anki jekk “mhux professjonali” taqdina f’dan il-każ (billi nevitaw it-traduzzjoni tat-terminu proprju retail investor u niddubbaw minn ieħor professional investor), ma ssolvilniex il-problema li għandna fis-setturi l-oħra. Meta wieħed janalizza retail u wholesale konċettwalment aktar milli l-prassi fl-Ingliż, isib li kull waħda tiddefinixxi relazzjoni bejn żewġ partijiet fuq livelli differenti (n.b. fil-grafika li ġejja qed jintuża l-Ingliż għaċ-ċarezza tal-kuntest qabel l-introduzzjoni tat-termini bil-Malti): • Merkanzija/oġġetti • Swieq finanzjarji/servizzi/assigurazzjoni / telekomunikazzjoni • Swieq tal-enerġija u komoditajiet Retail/wholesale jokkorru ma’ kliem bħal: —market —prices —fund —banking Bl-ingrossa u bl-imnut mhux biss saru remoti għall-kuntest tal-lum, imma huma wkoll kemxejn maqtugħin mill-prattiki tal-lingwa u rrilevanza tas-sinifikat. Dan il-fatt wassal biex f’Malta fis-settur finanzjarju bdew jużaw mhux professjonali għal retail, meħuda minn leġiżlazzjoni Ewropea li tiddefinixxi retail investor bħala “any investor who is not a professional investor” u dan qabel ma l-istess direttiva tiddefinixxi x’inhu professional investor, li normalment jirreferik għall-Anness II tad-Direttiva 2004/39/KE talParlament Ewropew u tal-Kunsill tal-21 ta’ April Dak li jiddistingwi wholesale minn retail mhuwiex ir-retailer li jinsab fiż-żewġ relazzjonijiet, imma l-idea ta’ operatur (ekonomiku) u l-idea ta’ konsumatur. l-aċċent Ġunju 2010. Din id-distinzjoni ma toħloq l-ebda dubju lejn xiex wieħed ikun qed jirreferi meta jadottaha. Hija distinzjoni ċara bħal dik bejn “bl-imnut” u “bl-ingrossa” imma terġa’ hija wkoll rilevanti fittifsira u fl-użu fil-lingwa mitkellma llum (rilevanti għal żminijietna). INGLIŻ BL-IMNUT Għaldaqstant meta wieħed jara xi kliem li semmejt aktar kmieni li magħhom jokkorru retail/wholesale jiġu jidhru kif ġej, meta tuża blimnut jew bl-ingrossa u meta b’konsumatur jew operatur skont il-kuntest: BL-INGROSSA Suq bl-imnut Suq bl-ingrossa Suq tal-konsumaturi Suq tal-operaturi Investiment bl-ingrossa Investiment tal-konsumaturi Investiment tal-operaturi Prezzijiet tal-bejgħ blimnut Prezzijiet tal-bejgħ blingrossa Prezzijiet għall-konsumaturi Prezzijiet għall-operaturi Ipprezzar tal-bejgħ blimnut Ipprezzar tal-bejgħ blingrossa Ipprezzar għall-konsumaturi Ipprezzar għall-operaturi Fond ta' investiment bl- Fond ta' investiment għall ingrossa konsumaturi Fond ta' investiment għalloperaturi Fond għall-konsumaturi Fond għall-operaturi Indiċi tal-prezzijiet blimnut Indiċi tal-prezzijiet blingrossa Indiċi tal-prezzijiet għall konsumaturi Indiċi tal-prezzijiet għalloperaturi Skopertura tal-bejgħ blimnut Skopertura tal-bejgħ bl- Skopertura għall ingrossa konsumaturi Skopertura għall-operaturi Ibbankjar tal-konsumaturi Ibbankjar tal-operaturi Ħanut bl-imnut jew Ħanut għall-konsumaturi Ħanut bl-ingrossa jew Ħanut għall-operaturi ekonomiċi Klijent tal-bejgħ bl-imnut Klijent tal-bejgħ blingrossa Bejjiegħ bl-imnut jew § bejjiegħ għall-konsumaturi Bejjiegħ bl-imnut § Bejjiegħ blingrossa/grossista Bejjiegħ bl-ingrossa jew bejjiegħ għall-operaturi * "Store" huwa marbut ma' ekonomija lokali u huwa l-post minn fejn jinbiegħu oġġetti tanġibbli u fi kwantitajiet ta' unitajiet li faċilment u realment jistgħu jitqiesu bl-ingrossa u bl-imnut. Barra minn hekk, f'dan il-każ l-użu ta' "bl-ingrossa" u "bl-imnut" huwa wieħed attwali u komuni f'Malta. Għaldaqstant għandna nibqgħu nħaddnu dan l-użu. ** "Shop" ukoll huwa marbut ma' ekonomija lokali u huwa l-post minn fejn jinbiegħu oġġetti tanġibbli u fi kwantitajiet ta' unitajiet li faċilment u realment jistgħu jitqiesu bl-ingrossa u bl-imnut. Imma minnu jistgħu jinbiegħu servizzi, bħal qtugħ ixxagħar, il-kożmetika, il-poloz tal-assigurazzjoni, it-telekomunikazzjoni, eċċ. Għalhekk, fil-każijiet ta' bejgħ ta' servizzi fil-livell ta' ekonomija lokali, "konsumaturi" u "operaturi" tkun aktar adattata milli "bl-imnut" u "bl-ingrossa". § L-istess hawnhekk. Fil-każ tal-ekonomija lokali fejn iseħħu tranżazzjonijiet kummerċjali ta' oġġetti u mhux servizzi, nibqgħu nużaw "bl-imnut" u "bl-ingrossa" għaliex hekk jintużaw fil-kuntest lokali u għaliex għandhom referenza reali. Minnaħa l-oħra, fejn qed nitkellmu fuq il-livell ta' ekonomija ġenerali u l-livell ta' ekonomija lokali tas-servizzi, nużaw "konsumatur" u "operaturi ekonomiċi". l-aċċent Ġunju 2010. Mil-lat ta’ traduzzjoni naħseb li b’dan il-mod niggarantixxu traduzzjoni aktar preċiża u xierqa, li tiżgura ċarezza legali fl-oqsma kollha li semmejt fil-bidu. Dawn it-termini bdew jintużaw b’dan il-mod fid-Dipartiment tal-Malti tadDirettorat Ġenerali tat-Traduzzjoni talKummissjoni Ewropea fl-2009. Ħajr lis-Sur Joseph Caruana tal-kontribut tiegħu. ~●~ Is-sustanzi kimiċi x’se nagħmlu dwarhom? Jeantide Naudi Żgur mhux forsi li wħud minna ltaqjna ma’ għadd ta’ dokumenti fejn kellna nħabbtu wiċċna mal-ismijiet tas-sustanzi kimiċi. F’dawn iddokumenti d-dilemma dejjem tkun l-istess inħalluhom bl-Ingliż jew naqilbuhom għallMalti? Id-dilemma tkun akbar meta d-dokument ikun jinkludi xi tabella b’lista twila ta’ dawn issustanzi kimiċi. Hawnhekk it-taħbil il-moħħ jiżdied speċjalment meta niltaqgħu mhux biss ma’ sempliċi element mit-tabella perjodika bħal, ngħidu aħna, il-kubrit jew iż-żingu, iżda niltaqgħu wkoll ma’ komposti organiċi kkumplikati b’ħafna numri, prefissi u suffissi. X’se nagħmlu f’dawn is-sitwazzjonijiet? Se nittraduċu kollox jew se nħallu wħud blIngliż u oħrajn bil-Malti? F’dan il-każ il-passat żgur li mhuwiex garanzija għall-futur għaliex f’pubblikazzjonijiet preċedenti nsibu ftit minn kollox. Żviluppi reċenti Dan l-aħħar kellna għadd ta’ dokumenti ta’ dan it-tip fejn kellna nittraduċu leġiżlazzjoni li kienet qed tiġi emendata u fejn fid-dokument preċedenti kien hemm din is-sitwazzjoni preċiża, jiġifieri Anness b’lista ta’ sustanzi kimiċi fejn uħud kienu bil-Malti u oħrajn bl-Ingliż. Tkellimna mal-kollegi tagħna tal-Kunsill fi Brussell u permezz ta’ kuntatt mal-ġuristi lingwisti tagħhom ipprovdewlna tweġiba dwar kif għandna naħdmu f’dawn il-każijiet. Ittweġiba kienet din li ġejja: «Mil-lum ’il quddiem, fir-rigward ta’ termini kimiċi, it-taqsimiet traduttivi MT talistituzzjonijiet jadottaw l-ismijiet tal-kimiċi fuq mudell intern stabbilit skont it-traduzzjonijiet ekwivalenti fil-IATE tal-lingwa Taljana u dik Franċiża. Anke jekk xi dipartiment tal-Gvern MT ikun qiegħed juża xi varjazzjoni morfoloġika ta’ xi terminu kimiku partikolari, jiġifieri t-terminu ma jkunx morfoloġikament eżattament simili għall-mudell MT intern stabbilit mill-istituzzjoni konċernata fl-istrument legiżlattiv partikolari tal-UE, l-ekwivalenza terminoloġika m’għandhiex tiġi miċħuda. Naħsbu li kulħadd jista’ jimxi fuq din il-presunzjoni.» Permezz ta’ din il-komunikazzjoni mal-Kunsill skoprejna wkoll li fil-fatt fil-Kunsill is-sistema li tintuża għat-traduzzjoni tas-sustanzi kimiċi hija simili ħafna għal dik li nużaw aħna, filKummissjoni, u bħalissa għaddejja ħidma sabiex narmonizzaw il-linji gwida interni tagħna ma’ dawk tagħhom u flimkien mal-istituzzjonijiet loħra noħolqu linji gwida komuni għal dan ilgħan. Fil-biċċa l-kbira, aħna u l-Kunsill nimxu skont il-verżjoni bit-Taljan u mbagħad naddattawha għall-Malti skont il-proċessi lingwistiċi tipiċi li jseħħu f’dawn il-każijiet. nittraduċuhom? l-ismijiet kimiċi Sakemm jiġu ffinalizzati dawn il-linji gwida interistituzzjonali se nagħti xi ftit eżempji tassistema li nistgħu nsegwu meta niltaqgħu ma’ dawn it-termini. Hawnhekk nixtieq irrodd ħajr lit-tradutturi li qabli kienu diġà wettqu ħidma simili li permezz tagħha stajt nislet u niżviluppa din is-sistema għat-traduzzjoni tal-elementi kimiċi li la hija eżawrjenti u lanqas ma hija finali. l-aċċent L-elementi tat-tabella perjodika Il-biċċa l-kbira ta’ dawn l-elementi diġà nsibuhom fil-IATE kif ukoll f’Aquilina, li jkopri għadd kbir minnhom. Għalhekk, dawn m’ għandhomx ikunu problematiċi wisq, eż. merkurju, fosfru, nitroġenu, eċċ. Hawnhekk naħtaf l-okkażjoni biex inħeġġiġkom tużaw ilIATE waqt xogħolkom għax f’dawn l-aħħar xhur sar ħafna xogħol u l-għadd ta’ termini żdied b’mod sostanzjali. Il-komposti kimiċi Dawn jistgħu jkunu ta’ żewġ tipi: organiċi jew inorganiċi. • Il-komposti organiċi L-alkani: dawn huma familja ta’ idrokarburi saturati (saturated hydrocarbons) u għandhom isem speċifiku, eżempju CH4 huwa methane, bilMalti metan, C2H6 ethane = etan, C6H14 hexane = eżan. It-traduzzjoni ta’ dawn hija sempliċi għaliex il-prefiss jissimbolizza l-għadd ta’ atomi tal-karbonju fil-katina ta’ molekuli, eżempju ‘hex-’ = ‘eż-’ (sitt atomi tal-karbonju) u s-suffiss huwa dejjem ‘-ane’ = ‘-an’ minn alkane = alkan. Għalhekk: octane = ottan decane = dekan Ġunju 2010. Eżempju: 3-ethyl-4-methylhexane = 3-etil-4metileżan (kif wieħed jista’ josserva, il-prefissi kemm jingħataw sura ortografika Maltija). IHawnhekk importanti li nżommu s-sekwenza eżatt kif inhi fl-Ingliż. L-alkeni u l-alkini: hawnhekk is-suffiss se jkun ‘-ene’ li bil-Malti niktbuha ‘-en’, jew ‘-yne’ li bil-Malti ssir ‘-in’. Il-gruppi funzjonali fil-komposti organiċi jistgħu jkunu varji. L-alkani, l-alkeni u l-alkini kienu lgruppi tal-alkili iżda jista’ jkollna wkoll fost loħrajn: Ø L-aloġeni (halogens) fejn fl-istruttura nsibu mdaħħal il-prefiss ‘fluworo-’, ‘kloro-’, ‘jodo-’, ‘bromo-’, eċċ. skont laloġen involut. Ø L-alkoħols fejn fl-istruttura nsibu ssuffiss ‘-ol’. Ø L-ammini (amines), hawnhekk is-suffiss ikun ‘-ammin’. Ø L-ammidi (amides) bis-suffiss ‘-ammid’. Għalhekk ladarba nidraw nagħrfu dawn issuffissi u l-prefissi fl-istruttura sħiħa ta’ kompost organiku, it-traduzzjoni tagħhom ssir aktar sempliċi u sistematika. Eżempju: F’każ ta’ diffikultà fittex il-prefiss f’Aquilina u s-suffiss ‘-ane’ huwa dejjem ‘-an’. Iċ-ċikloalkani: dawn huma alkani f’forma ta’ ċirku u għalhekk ikollhom il-prefiss ‘cyclo-’ = ‘ċiklo-’. Eżempju: cycloheptane = ċikloettan L-alkani bil-friegħi: Dawn ġeneralment ikunu jinkludu għadd ta’ friegħi u għalhekk jinkludu numri separati b’virgola biex jindikaw ilpożizzjoni tal-friegħi u prefiss li jindika l-għadd ta’ friegħi: ‘di-’, ‘tri-’, ‘tetra-’, eċċ. • Il-komposti inorganiċi Il-joni (ions): Dawk pożittivi ġejjin minn metall, eż. jonu tas-sodju Na+, tal-ammonju NH4+ jew tal-merkurju Hg22+ u dawk negattivi minn nonmetall eż. jonu tal-idrid H-, tal-ossidu O2- jew tas-sulfid S2-. l-aċċent Ġunju 2010. I Il-komposti joniċi ma jimxux skont il-mudell Ingliż iżda jsegwu dak Taljan jew Franċiż. Għalhekk għal ammonium sulfate niktbu þ sulfat tal-ammonju, u mhux ý ammonju tassulfat. Fil-każ ta’ dawn iż-żewġ sentenzi, ftit li xejn hemm lok għat-taħwid, għaliex il-kuxjenza ġeografika tal-qarrej Malti tgħinu jiddistingwi – b’mod inkonxju, m’hemmx xi ngħidu – bejn irrelazzjoni spazjali ‘ġerarkika’ (post li jinsab f’medda ta’ art ikbar) u bejn ir-relazzjoni ta’ direzzjoni fl-ispazju (post li jinsab f’ċertu bogħod minn ieħor). Sa hawn il-problemi għadhom ma tqajmux, iżda meta niġu biex nirreferu għal imkejjen inqas magħrufin – kif isir ta’ sikwit f’ċerti testi tradotti fi ħdan id-DĠT, li jiddeskrivu jew jiddelimitaw żoni ġeografiċi għal finijiet ta’ amministrazzjoni, ippjanar tattrasport, tiftix ta’ riżorsi u l-bqija – tali kuxjenza ġeografika x’aktarx li ma taqdiniex, u jkollna diffikultajiet kbar biex ninterpretaw jekk il-post imsemmi jinsabx f’post ikbar, jew jekk ikollniex insibuh bil-warda tal-irjieħ. Nieħdu żewġ sentenzi oħra: F’każ ta’ diffikultà nikkonsultaw il-IATE u nsegwu l-mudell Taljan li spiss ikun utli ħafna sabiex nittraduċu dawn it-termini. (ċ) “Vallecas tinsab fil-Lvant ta’ Madrid” (d) “Alcalá de Henares tinsab fil-Lvant ta’ Madrid” Nota editorjali: Bi pjaċir inħabbru li, b’segwitu għall-kollaborazzjoni u l-ħidma li qed titwettaq f’dan il-qasam mal-kollegi tagħna tal-Kunsill fi Brussell, fil-ħarġa li jmiss se jkollna artiklu ieħor, din id-darba min-naħa tagħhom, li jitkellem aktar dwar dan is-suġġett kif ukoll joffri annessi utli għat-traduzzjoni ta’ dawn it-termini kimiċi. Mingħajr l-għajnuna ta’ mapep, kif jista’ wieħed ikun jaf liema mill-imkejjen imsemmija jinsab f’Madrid u jifforma parti minnha, u liema wieħed jinsab barra minnha? Il-komposti kovalenti: nużaw l-istess regola. Eż. nitrogen fluoride – þ fluworid tannitroġenu, u mhux ý nitroġenu tal-fluworid. Xi eżempji oħra ta’ termini li jistgħu jkunu problematiċi waqt it-traduzzjoni: ~●~ Il-Lvant tal-Mediterran jew il-Mediterran talLvant? (spunt għad-diskussjoni) Antoine Cassar Xi minn daqqiet, fil-qari kif ukoll fil-kitba, l-użu tal-prepożizzjoni fi + ta’ flimkien maddirezzjonijiet kardinali jinftiehem biss permezz ta’ kuntest magħruf. Jekk inqabblu ż-żewġ eżempji li ġejjin, nintebħu mill-ewwel li l-istess struttura grammatikali tintuża għal żewġ tipi ta’ relazzjoni differenti: (a) “Ragusa tinsab fin-Nofsinhar ta’ Sqallija” (b) “Malta tinsab fin-Nofsinhar ta’ Sqallija” F’każ bħal dan, possibbiltà minnhom tkun l-użu tal-prepożizzjoni ġo / ġewwa (“Vallecas tinsab ġol-Lvant ta’ Madrid”), bħallikieku l-medda ta’ art ikbar kienet speċi ta’ kaxxa magħluqa, bilfruntieri delimitati sew. B’dan il-mod inkunu qed insewgu użu li minn ftit tas-snin ’l hawn kulma jmur qed jinstema’ aktar, inkluż fil-mezzi ta’ komunikazzjoni, fejn il-prepożizzjoni fi toħdilha postha ġo/ġewwa, eż. “ninsabu ġewwa Madrid”, “Kastilja tinsab ġewwa l-Belt”. M’hemmx xi ngħidu, mhux talli mhix meħtieġa din issostituzzjoni tal-prepożizzjoni – sikwit meqjus bħala abbuż –, talli spiss m’hi meħtieġa l-ebda prepożizzjoni, u wieħed jista’ jgħid mingħajr tlaqliq “ninsabu Madrid”, “Kastilja tinsab ilBelt”. Madankollu, fil-każ tar-relazzjoni ġeografika ta’ appartenenza u l-eżempju ta’ Vallecas, it-twessigħ tal-medda semantika talprepożizzjoni ġewwa biex ma tirreferix biss għal postijiet jew oġġetti li jagħlqu/jingħalqu, jaf 7 l-aċċent jiswielna biex naħarbu l-ambigwità msemmija. Minkejja l-abbuż grammatikali li ġej minnu tali użu, is-sentenza “Ragusa tinsab ġon-Nofsinhar ta’ Sqallija” m’għandhiex għalfejn ma ddoqqx, u l-idea ta’ ċertu għeluq li l-prepożizzjoni ġewwa tħaddan fiha tiċċara l-interpretazzjoni. Ġunju 2010. żoni li jibqgħu vagi [fit-Tramuntana talAtlantiku]. Imbagħad, għar-relazzjoni spazjali bejn żewġ punti – jiġifieri d-direzzjoni minn punt għal ieħor – tibqa’ tintuża l-prepożizzjoni fi, iżda flimkien mal-prepożizzjoni minn flok ta’: “Malta tinsab fin-Nofsinhar minn Sqallija” Soluzzjoni eżistenti oħra hija li tinqaleb ftit issintassi, b’mod li ssir distinzjoni bejn l-ordni [post + riħ] għal-lokalizzazzjoni ta’ post ġo medda ikbar, u bejn l-ordni [riħ + post] għaddirezzjoni spazjali. Skont din id-distinzjoni, issentenzi (a) u (ċ) ta’ hawn fuq isiru “Ragusa tinsab fi Sqallija tan-Nofsinhar”, “Vallecas tinsab f’Madrid tal-Lvant”. Dan però joħloqilna problema oħra – il-bżonn li niddistingwu bejn żoni definiti u stabbiliti (eż. The North Atlantic Sea, distinta mis-South Atlantic Sea skont ftehimiet u konvenzjonijiet internazzjonali) u bejn meded li jiġu indikati f’każijiet partikulari u s-soltu mingħajr delimitazzjoni miftiehma, bħala parti ‘ġenerali’ ta’ żoni definiti (eż. Mingħajr ma nidħlu flinterpretazzjonijiet possibbli tal-‘Atlantiku ta’ Fuq’ u l-‘Atlantiku t’Isfel’, ta’ għajnuna biss b’referenza għal żewġ direzzjonijiet kardinali, lintuwizzjoni tgħidilna li l-meded tal-Atlantiku tat-Tramuntana u tat-Tramuntana tal-Atlantiku mhux bilfors jikkoinċidu: filwaqt li tal-ewwel hija ddelimitata b’mod uffiċjali, u għaldaqstant hija kunċett aktar politiku milli strettament ġeografiku, tat-tieni tirreferi għal medda ħafna aktar vaga, li tibda u tispiċċa fejn jogħġob lillkelliem jew lill-qarrej. Jekk dan huwa minnu, terġa’ tidħol l-ambigwità fl-interpretazzjoni tassentenza “Ragusa tinsab fi Sqallija tanNofsinhar”: bi Sqallija tan-Nofsinhar qegħdin nirreferu għal żona politika u amministrattiva, jew sempliċement għal direzzjoni approssimattiva minn punt ċentrali (u mhux identifikat) ta’ Sqallija? Għalkemm forsi ftit sfurzata minkejja l-loġika tagħha, soluzzjoni oħra x’aktarx tkun li nżommu d-distinzjoni sintattika [fi (post) ta’ (riħ)] / [fi (riħ) ta’ (post)] rispettivament għaż-żoni delimitati u stabbiliti [fl-Atlantiku tatTramuntana] u għall-meded mhux delimitati ta’ Jekk tqabbel din is-sentenza pereżempju ma’ “Malta tinsab ’l isfel minn Sqallija” tinduna li l-prinċipju huwa eżattament l-istess. Xi eżempji oħra: “Alcalá de Henares tinsab fil-Lvant minn Madrid” “L-arċipelagu tal-Ażores jinsab xi 3,900 kilometru fil-Lvant mix-xatt tal-Amerika ta’ Fuq, u madwar 1,500 kilometru fil-Punent mixxatt tan-Nofsinhar tal-Portugall.” F’dawn l-eżempji, l-idea ta’ direzzjoni u ta’ punt ta’ tluq toħrog aktar ċara. Minkejja l-loġika wara dan l-użu possibbli, f’għajnejn u f’widnet ilqarrej ċertament issib reżistenza qawwija, għax is-saħħa tad-drawwa titlob mod ieħor. Tgħid għad naqbdu art, jew inkunu tlifna l-boxxla? l-aċċent Ġunju 2010. MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra teatru tat-triq fl-Imdina dwar it-tbatija ta’ Ġesù, u żjara f’Għawdex (il-Ġgantija u l-Mitħna ta’ Kola, it-tnejn ix-Xagħra). Ħarsa lejn il-lingwa Maltija – L-International Programme in Maltese Linguistics (2010) Michael Apweiler Iktar informazzjoni dwar dan il-programm tista’ ssibu fis-sit elettroniku tal-Università ta’ Malta (International Programme 2010). F’Marzu li għadda nżilt Malta għal ġimgħa u nofs qabel il-Għid biex nieħu sehem flInternational Programme in Maltese Linguistics, seminar fuq bosta aspetti diversi tal-ilsien Malti, organizzat minn Dr Sandra Vella — Senior Lecturer fil-Fonetika u l-Fonoloġija — fil-bini tal-Università l-Qadima, Triq San Pawl, il-Belt. ~●~ Analiżi ta’ testi tradotti Vanessa Borg Din kienet it-tieni darba li ġie organizzat dan ilprogramm internazzjonali, wara li s-sena l-oħra kienet ġiet organizzata s-Summer School in Maltese Linguistics. Hija okkażjoni fejn ilparteċipanti jingħataw l-opportunità jiffamiljarizzaw ruħhom ma’ lsienna, kemm fissens akkademiku kif ukoll f’dak soċjali. Kien programm mimli: taħditiet bħal The phonetics and phonology of Maltese, Maltese prosody, Word formation, The Arabic element in Maltese, Computer technologies and Maltese, Xi żviluppi lingwistiċi fil-Letteratura Maltija u bosta oħrajn. Il-kelliema, biex insemmi biss ftit, kienu Albert Borg, Joe Brincat, Manwel Mifsud u Adrian Grima. Interessanti wkoll kienet il-preżentazzjoni dwar il-Lingwaġġ tas-Sinjali bil-Malti, li jiena ma kontx naf li jeżisti (kont dejjem naħseb li llingwaġġ tas-sinjali huwa lingwaġġ universali li tista’ tużah kullimkien!). Il-parteċipanti ġew minn pajjiżi differenti (ilPajjiżi l-Baxxi, Franza, l-Ingilterra, il-Ġermanja, l-Istati Uniti u l-Kanada) u ma kinux kollha speċjalisti tal-lingwistika xjentifika – imma kollha kellhom interess kbir fl-ilsien Malti, flistorja tiegħu u fil-kultura Maltija. Barra l-programm fil-klassi kellna wkoll lopportunità li nattendu għal avvenimenti kulturali bħall-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira, Il-Ġimgħa 23 ta’ April, is-Sur George Farrugia, Viċi President tal-Akkademja tal-Malti u membru tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, kien mistieden mid-Dipartiment tal-Malti fidDĠT tal-Kummissjoni Ewropea biex fil-kapaċità personali tiegħu jagħti kors ta’ ġurnata bl-isem “Analiżi lingwistika ta’ testi ppubblikati bilMalti f’Il-Ġurnal Uffiċjali”. L-għan ewlieni ta’ dan il-kors kien li janalizza b’mod kostruttiv xogħol it-tradutturi Maltin li jaħdmu mal-Kummissjoni Ewropea. L-analiżi lingwistika li għamel is-Sur Farrugia kienet tiffoka fuq erba’ punti ewlenin: is-sintassi, lespressjoni, il-grammatika, u l-ortografija tat-testi tradotti għall-Malti. Fl-introduzzjoni s-Sur Farrugia fakkarna filqosor dwar xi prinċipji ewlenin li t-traduttur għandu dejjem iżomm f’moħħu waqt il-proċess tat-traduzzjoni. Huwa enfasizza li t-traduttur għandu dejjem jikkunsidra lill-qarrej ta’ xogħlu u kemm jista' jkun għandu jevita li juża sentenzi 9 l-aċċent Ġunju 2010. twal ħafna li jistgħu jfixklu lill-qarrej milli jifhem il-ħsieb prinċipali tat-test. It-traduttur għandu wkoll, kemm jista’ jkun, jagħżel kliem li jinftiehem mill-udjenza tiegħu u mhux juża kliem bombastiku, li ma jirriflettix is-sitwazzjoni lingwistika reali, biex jimpressjona. Barra minn hekk, it-traduzzjoni għandha tkun konsistenti u mexxejja tant li l-qarrej lanqas biss għandu jinduna li t-test ikun traduzzjoni. B’rabta ma’ dan, is-Sur Farrugia identifika għadd ta’ siltiet minn dokumenti ppubblikati f’IlĠurnal Uffiċjali u, b’mod interattiv ħafna, iddiskuta mat-tradutturi kif, bi ftit aktar attenzjoni, jistgħu jtejbu ċerti partijiet ta’ dawn is-siltiet. Għalkemm it-traduttur għandu jibqa’ kemm jista’ jkun leali lejn it-test li jkollu quddiemu, dan ma jfissirx li biex iwassal l-istess messaġġ għandu jibqa’ marbut mas-sintassi tattest fil-lingwa oriġinali, li mhux bilfors tkun korretta fil-Malti. L-istess jgħodd għattraduzzjoni ta’ ċerti kelmiet jew frażijiet li ssirilhom traduzzjoni litterali meta minflokhom ikunu jistgħu jintużaw espressjonijiet b’Malti aktar mexxej u li jinftiehem aħjar. Il-kors kompla b’diskussjoni dwar xi punti grammatikali u ortografiċi li għadhom joħolqu diffikultajiet, bħall-użu tal-forma femminili għall-plural, l-użu tal-verb awżiljarju u lġeminazzjoni tal-konsonanti fil-bidu talpartiċipju passiv. Is-Sur Farrugia ffoka t-tieni taqsima tal-kors fuq taħriġ prattiku fl-ortografija wara li ta ħarsa ġenerali lejn id-Deċiżjonijiet 1 tal-Kunsill talMalti b’attenzjoni partikolari għall-iktar punti importanti li jidher li għadhom ma ndrawx biżżejjed. Il-korrezzjoni kollettiva tat-taħriġ li qassam is-Sur Farrugia qanqlet diskussjoni ħajja u interattiva fost dawk preżenti. tal-Malti fid-DĠT tal-Kummissjoni jirringrazzja lis-Sur Farrugia tal-preżentazzjoni tassew interessanti tiegħu u jalla fil-futur ikollna korsijiet oħra bħal dawn biex il-kwalità ta’ xogħolna tkompli titjieb. L-iċken tnejn Alessandro Mangion Nhar it-Tlieta, l-1 ta’ Ġunju, id-DĠT organizza taħdita dwar il-Malti u l-Irlandiż, bit-tema The charms of two new EU languages – and what “EU-status” gives them in return. Il-kelliema tal-forum, li sar fil-binja Jean Monnet talKummissjoni Ewropea fil-Belt tal-Lussemburgu, kienu l-Prof. Antoinette Camilleri-Grima dwar il-Malti u s-Sur Seán Ó Riain dwar l-Irlandiż. L-Irlandiż huwa l-ilsien nazzjonali u l-ewwel ilsien uffiċjali tar-Repubblika tal-Irlanda, filwaqt li l-Ingliż huwa t-tieni lsien uffiċjali. Filprovinċja tal-Irlanda ta’ Fuq fir-Renju Unit, lIrlandiż huwa lsien minoritarju b’għarfien uffiċjali. Il-Malti sar ilsien uffiċjali tal-UE mas-sħubija ta’ Malta fl-1 ta’ Mejju tal-2004, filwaqt li l-Irlandiż kiseb dan l-istejtus fl-1 ta’ Jannar tal-2007. Minħabba diffikultajiet biex jinstabu biżżejjed tradutturi, għalissa hija biss firxa limitata ta’ dokumenti tal-UE li tinqaleb għall-Irlandiż. Din id-deroga għandha tiġi rriveduta aktar tard din issena u tista’ tiġġedded. Il-Malti kien igawdi minn deroga simili sa tmiem April tal-2007. Iż-żewġ kelliema pprovdew tagħrif dwar ilkaratteristiċi bażiċi, l-istejtus uffiċjali, l-użu, kif ukoll l-oriġini u l-iżvilupp storiku tal-Malti u lIrlandiż. Tkellmu wkoll dwar ir-realtajiet bilingwi li jeżistu fiż-żewġ gżejjer u dwar listejtus uffiċjali tal-ilsna nazzjonali tagħhom flUE. Fost affarijiet oħrajn, il-Prof. Camilleri-Grima qajmet il-punt li fis-snin disgħin kien hemm min esprima l-biża’ li l-Maltin kienu qed iwarrbu lMalti u jużaw aktar l-Ingliż, fil-kuntest tal-fatt li għadd ikbar ta’ familji kienu qed jużaw l-Ingliż bħala l-lingwa tal-komunikazzjoni fid-dar. Listatistika turi li hija biss minoranza ta’ madwar 2% li tuża l-Ingliż għal dan l-iskop. Hija rrimarkat li wieħed mill-effetti tal-fatt li l-Malti sar ilsien uffiċjali tal-UE seta’ kien li ma ħalliex li din ix-xejra tkompli tiżviluppa, billi ta lill- l-aċċent Ġunju 2010. ilsien nazzjonali stejtus u rilevanza internazzjonali li sa dak il-punt ma kellux. Barra minn hekk, fil-konkret, dan l-iżvilupp fisser li nfetħu, għal min jaf iħaddem il-Malti tajjeb bħala lsien matern, gzuz ta’ opportunitajiet ta’ xogħol, kemm f’Malta kif ukoll fl-istituzzjonijiet tal-UE. Is-suq limitat tal-Malti nfetaħ sostanzjalment. Il-Prof. Camilleri-Grima qalet li l-ksib tal-istejtus ta’ lsien uffiċjali tal-UE wassal biex tħaffef ilpass biex f’Malta jsiru żviluppi importanti għallMalti. Hekk, ngħidu aħna, fl-2004 ngħadda lewwel Att dwar l-Ilsien Malti, li stabbilixxa lKunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Sena qabel, il-Fakultà tal-Arti tal-Università ta’ Malta varat l-ewwel Masters fit-Traduzzjoni u lInterpretazzjoni, u eventwalment ħolqot Dipartiment għall-Istudji dwar it-Traduzzjoni u l-Interpretazzjoni. Minn mindu Malta daħlet flUE, anki l-għadd ta’ studenti li jistudjaw il-Malti fil-livell universitarju żdied qatigħ (250 sentejn ilu, 297 is-sena l-oħra, 358 dis-sena). Statistika murija waqt it-taħdita, imsejsa fuq żewġ bażijiet differenti tad-dejta (id-dizzjunarju ta’ Aquilina u l-lessiku tal-komputazzjoni Maltilex), dwar in-nisel tal-unitajiet minimali filvokabularju tal-Malti. Iċ-ċifri huma fl-istess ilma. Il-Maltilex ma jifridx bejn in-nisel Sqalli u dak Taljan. Fenomenu interessanti li jirriżulta mill-fatt li lMalti xorob kemm mill-għajn Semitika kif ukoll minn dik Rumanza huwa l-eżistenza ta’ diversi sinonimi, waħda Semitika u l-oħra Rumanza. Dan ma jfissirx li, biż-żmien, ma żviluppawx differenzi żgħar fil-konnotazzjonijiet tal-kelmiet u f’kif jintużaw f’kuntesti partikulari. (Antoinette Camilleri-Grima) Fost l-aspetti li ffoka fuqhom is-Sur Ó Riain, kien hemm dak li meta l-Irlanda ssieħbet f’dik li kienet il-Komunità Ekonomika Ewropea fl-1973, il-Gvern tal-pajjiż ma kienx talab li l-Irlandiż isir wieħed mill-ilsna uffiċjali. Fil-fatt, dak iż-żmien l-Irlandiż ingħata biss l-istejtus ta’ Lsien tatTrattati. Matul is-snin, hekk kif il-gvernijiet Irlandiżi bdew jagħfsu aktar fuq it-tixrid talgħarfien tal-Irlandiż, bdiet issir aktar ironika lbiċċa li l-ixprunar li kien qed isir fuq il-front domestiku ma kienx qed isir ukoll fil-livell Ewropew. Id-dikjarazzjoni tal-Malti, l-ilsien nazzjonali tal-iċken Stat Membru, bħala lsien uffiċjali tal-UE sewa ta’ ġid għall-kampanja favur li anki l-Irlandiż jingħata dan l-istejtus, għax żiedet il-pressjoni fuq l-awtoritajiet Irlandiżi biex jieħdu azzjoni konkreta f’dak issens. l-aċċent Ġunju 2010. Mhux eżatt (8) 3 Farka immensa, fin-nofs (6) 4 Saq lejn Ħal-Lija u qasam il-fliegu (8) 5 Fejn torqod il-paċi (3, 2, 6) 6 Nista’ niffanga ftit? (10) 10 Babbu qam, u sab ruħu wara l-mina (6) 11 Kważi farfett, tgħix fuq bastiment (7) 14 Sultan tal-karti, fuq jott (5) 17 Gala ta’ vera, mal-Atlantiku (7) 18 Waqa’ l-ass? Iva, iva! (6) 19 Fejn iltaqgħu Ugo u Dana, ma’ qadd l-Afrika (6) 20 ‘Tħobbni?´ saqsiet l-Amerikana bit-Taljan… (5) 23 Fil-Punent tal-Indja, il-foga bdiet tonqos (3) Soluzzjoni Tisliba Kriptika 2 Fit-tisliba kriptika, aktar milli jagħtu sinonimi jew definizzjonijiet tal-kelma mfittxa, il-mistoqsijiet jagħtu ħjiel ta’ kif għandek tibni l-kelma, spiss permezz ta’ anagrammi. Regoli ċari ma hemmx, iżda ladarba tkun qbadt il-loġika partikulari talmistoqsijiet, tidraha malajr. F’din il-ħarġa, ir-risposti kollha huma ismijiet ta’ kontinenti, gżejjer, reġjuni, bliet jew irħula, Maltin jew barranin. Nieħdu bħala eżempju l-mistoqsija 21 mimdudin: 21 Magda, fis-sakra (10) Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk ‘inħawdu’ ftit l-ittri tal-kliem ‘Magda’ u ‘sakra’, naslu għattoponimu Madagaskar. Ħudu pjaċir. Bħas-soltu, għal raġunijiet prattiċi, l-għajn (għ) u lie jieħdu żewġ kaxex. Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Koedituri: Koedituri Antoine Cassar, 1 Ħarġet mill-kaverna kollha għadab, u b’ċerta swidija (8, 7) 7 Dir-ragħwa donnha tal-kina, jew kważi (9) 8 Żid ftit rimi u ssib ħafna kotba (7) 9 Fil-Paċifiku, gżejjer kollhom likur? (5) 10 Fejn Tommaso tilef nofs ommu (5) 12 Għadajjar fin-Niġerja? (5) 13 U l-arja? Tas-swat (9) 15 Ħelu tamal kieku dal-pajjiż, jekk jirranġawh ftit (5) 16 Rikeb il-karru u spiċċa taħt l-ilma (10) 18 Xmara fejn jinħabbu r-Russi u ċ-Ċiniżi? (4) 21 Magda, fis-sakra (10) 22 Dik in-naħa tal-għalqa, hemm daħla (4) 24 Bwieb is-sema donnhom żammew (8) 25 Il-vjaġġ twil ta’ Katia, jew ta’ Kavafis (5) WEQFIN 1 Mitlufa fil-magna, tilfet musmar (4) Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni, u lanqas is-servizzi tagħha, ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor millkontenut tiegħu.