Il-Ħuttafa Nov - Diċ 2015 l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Għeż ież Ħu t taf . . . Ftit ġranet ilu kien hemm laqgħa kbira f'Pariġi. Għaliha kien hemm mexxejja u ministri minn xi 200 pajjiż, jiġifieri kważi mid-dinja kollha. Ma kinitx laqgħa ta' siegħa – damu għaddejjin ġimagħtejn! X'kienu qed jiddiskutu u jinnegozjaw? L-ekonomija? Xejn minn dan. Is-suġġett kienet fuq kif ħa nsalvaw lid-dinja! Fis-Snin Sittin xi xjenzati u ambjentalisti indunaw bil-ħsara li qed jagħmel it-tniġġis. Bdew iwissu lill-gvernijiet li d-dħaħen qed isaħħnu l-arja u li dan jista' jħarbat il-klima. Imma dak iż-żmien ħadd ma ta kashom, anzi qalulhom joqogħdu kwieti u ma jfixklux l-iżvilupp. Imma dak li ħabbru x-xjenzati u l-ambjentalisti beda jiġri vera u l-klima vera bdiet tinbidel. Illum kull pajjiż fid-dinja beda jħoss l-effetti. Is-silġ tal-poli qed jinħall, il-livell tal-baħar qed jogħla u xi pajjiżi qed jegħrqu; għadajjar u xmajjar vojta, snin ta' nixfa f'xi nħawi tad-dinja (= għelieqi mejtin), f'inħawi oħrajn dilluvji u valangi kull sena (= għelieqi rvinati), ħut skars fil-baħar (= inqas sajd), temperaturi għoljin u heat waves. U kull sena iktar sħuna minn ta' qabilha, eċċ. Fl-aħħar il-gvernijiet qamu u indunaw li l-flus ma tistax tikolhom. "Aħjar niltaqgħu ħa naraw x'jista' jsir!" Tgħid tard wisq? Il-laqgħat ta' Pariġi jidher li kienu suċċess, għax xi 185 pajjiż iffirmaw ftehim u qablu li jnaqqsu t-tniġġis tal-arja. Il-pajjiżi sinjuri ħa jgħinu lill- pajjiżi fqar biex flimkien jiżguraw li t-temperatura tad- dinja ma tiżdiedx iktar minn 1.5 ̊C. Imma tgħid iżommuha l-wegħda? U b'dak il-ħsieb nixtiqilkom il-Festi t-Tajba :) Victor Falzon L-Editur MAL-FAĊĊATA Fl-antik iż-żnuber (Aleppo pine) kienet tikber fis-selvaġġ f'Malta u probabbli kien hawn imsaġar sħaħ tagħha. Imma maż-żmien dawn kollha nqatgħu. Illum xorta hawn eluf minnhom f'pajjiżna għax hija waħda mill-iktar speċi li jitħawlu fil-ġonna u fi proġetti ta' afforestazzjoni. Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p2 Qatgħa kbira ta' sturnell. Kemm taħsbu li hemm? Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ir-Raba' Intervista mal-fidloqqom Attività Fjuri Xitwin Tista' tgħidli? Lesti għall-pranzu Il-bufula sewda Il-Ballut ta' Marsaxlokk Kotba Ġodda Kordinazzjoni Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. l-membri Kuntatt tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Diċembru 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Qatgħa kbira ta' sturnell. Kemm taħsbu li hemm? Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p3 Ġie mill-bogħod aħbarijiet L-isem xjentifiku tal-flatworms huwa Platyhelminthes. Ġejja minn… Ġejja mill-kliem Grieg platy (ċatt) u helminth (dudu). Hemm annimali jgħidulhom flatworms, u jgħidulhom hekk għax qishom dud ċatt. Ħafna minnhom huma mikroskopiċi u kważi kollha jgħixu f'xi ilma jew f'postijiet umdi u dellin. Hemm minnhom jgħixu wkoll fil-baħar. Ftit xhur ilu l-ħabib tagħna Paul Portelli kien qed jgħum bil-maskla fl-inħawi ta' Tas-Sliema u f'ilma baxx sab speċi sabiħa ta' flatworm (kif tidher fl-istampa) li qatt ma kien ra bħalha. Iċċekkja dwaru ma' xi esperti u sab li dan kien Maritigrella fuscopunctata, speċi li tinsab fl-Oċejan Indjan u Paċifiku. Kif tafu fl-Eġittu hemm il-Kanal ta' Suez, li nfetaħ fl-1869 biex iqassar il-vjaġġi tal-vapuri. Imma mhux vapuri biss għaddew mill-kanal. Diversi annimali u algi tal-Baħar l-Aħmar u l-Oċejan Indjan ftit ftit bdew jgħaddu minnu u jinfirxu fil-Mediterran. U waslu anke sal-ibħra madwar pajjiżna. Issa għandna wkoll din l-ispeċi ġdida ta' dudu ċatt, li għad m'għandniex isem għalih bil-Malti. U jidher li f'Malta qed taqbad sew din l-ispeċi, għax Paul sab mhux wieħed imma diversi, u ftit wara sab l-istess speċi f'San Ġiljan u ħdejn Manoel Island. Il-BirdLife għandha membri ta' kull età, minn anzjani ta' iktar minn 90 sena, sa tfal żgħar li jdaħħluhom il-ġenituri kważi malli jitwieldu! Intom ta' Klabb Ħuttaf tajjeb tiftakru li la tikbru ftit ieħor hemm it-taqsima Falko tistenniekom. Il-Falko qiegħda għall- membri żgħażagħ tal- BirdLife, u torganizza attivitajiet apposta għalihom. Wara li jagħlqu t-18, il-membri tal-Falko jirċievu l-magażin tal-kbar Bird's Eye View. Mela araw li tibqgħu membri fil-Klabb ħalli tkomplu tgawdu n-natura u tagħtu saħħa lill-BirdLife. Blu u rarissma Jekk iddur l-Ewropa kollha l-primavera (blue tit Parus caeruleus) ssibha komuni kullimkien, fil-ġonna tan-nies, fil-parks u fil-foresti. Għasfur żgħir u bieżel, ikħal-isfar-aħdar-abjad b'xi truf suwed. Imma f'Malta l-primavera hija rarissma għax ma tpassix, dawk il- 100km bejn Sqallija u Malta jaqtgħulha qalbha. Sa fejn nafu, f'Malta l-primavera dehret biss darbtejn, darba fl-1908 (inqatlet/inqabdet waħda ħdejn iż-Żurrieq) u darba fl-1975 (rawha berdwoċers tal- BirdLife fil-Barrakka t'Isfel, il-Belt Valletta). Ftit ġimgħat ilu l-primavera reġgħet tfaċċat, did-darba fil-Buskett. Issa nisperaw ma terġax tistenna 40 sena oħra! Grazzi Geoff, merħba Darryl. Il-Ħuttafa tixtieq tgħid grazzi lil Geoffrey Saliba li għal dawn l-aħħar sentejn kien President ta' BirdLife Malta. Li tmexxi għaqda attiva bħal tagħna hija biċċa xogħol li żżommok bieżel ħafna, u s-sena 2015 kienet iktar imqanqla mis-soltu, biss biss minħabba l-ġenn tar-referendum! Għalhekk filwaqt li nirringrazzjaw lil Geoff għas-snin ta' servizz li ta bil-qalb (u li ħa jibqa' jagħti bħala membru tal-Kunsill), nagħtu merħba u nawguraw lill-President il-ġdid Darryl Grima. Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p4 Il-ħarruba spiss narawha mal- ġnub tal-għelieqi. Dari l-imżiewet lill- tal-ħarrub kienu bhejjem u anke jittieklu min-nies. Il-weraq u l-frott niexef li jaqa' taħt is-siġra jifforma kompost tajjeb. jintemgħu għelieqi Fir-rebbiegħa ta' peprin jimtlew b'tapit aħmar. Fi ftit ġimgħat il-peprin jikber, jagħmel iwarrad u żerriegħa (ĦAFNA żerriegħa!). B'hekk il-peprin jagħmel iċ- ċiklu kollu tal-ħajja qabel ma terġa' tinħarat l-għalqa. Is-serp iswed huwa rettilu u jħobb jixxemmex fuq il-ġebel taċ-ċnut tal- għelieqi. Qalb il-ġebel u l-ħamrija jfittex il-priża, bħal xi far jew ġurdien. Jekk jara l-periklu jidħol malajr jistaħba f'toqba fil-ħajt tas-sejjieħ Jekk tisma' geġwiġija ta' għajat tal-għasafar ħdejn xi għalqa siġar taż-żebbuġ probabbli tkun jagħmlu qatgħa sturnell qed festa mill-frott ta' dawn is-siġar u jgħidu kelma beniethom. Jistkenn fid-dell ta' taħt il-ġebel jgħix l-għakreb (jew skorpjun), annimal karnivoru li jiekol insetti, ħnieżer l-art, eċċ. Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p5 Ambjenti u Residenti Jekk tara għasfur donnu wieqaf fl-ajru, jissaqqar fuq għalqa u jħares fiss 'l isfel, dak ikun spanjulett qed ifittex xi gremxula ħalli jinżel u jaħtafha minn wiċċ il-ħamrija. Ir-raba' tajjeb għall-qniefed għax dawn jagħmlu darhom fiil-ħitan tas-sejjieħ. Hawn isibu kenn u l-ikel favorit u tagħhom: bugħarwien. Temmnux il- ħmerija li l-qniefed jagħmlu għall-ħalib tat-trabi! Wara li għalqa tinħadem spiss timtela b'tapit abjad tal-ġarġir abjad jew isfar tal-ġarġir isfar. Wara sajf nixfa dawn il-fjuri jagħtu pollin lill- friefet u lin-naħal. tant meħtieġ Jekk tħares fil-qrib lejn ħajt tas-sejjieħ taf issib bejta tax-xehda. taż-żunżan Fir-rebbiegħa u fis-sajf oqgħod ftit bogħod u gawdi ż-żnażan ġejjin u sejrin jibnu u jkabbru x-xehda u jitimgħu liż-żgħar tagħhom. Fir-rebbiegħa l-bilbla tasal Malta u tfittex postijiet għall-beraħ, fosthom l-għelieqi. Hemmhekk tibni bejta fl-art il-ħamrija. Peress li huma kulur l-art, il-bilbla u l-bejta tagħha mhux faċli tarahom. fuq Iktar minn nofs Malta hija miksija raba'. Dan ifisser li n-natura f'ħafna tiddependi tagħna mill-gżejjer minn dak li jagħmlu l-bdiewa. Meta l-bdiewa jibexxu l-għelieqi kontra insetti u pjanti li jagħmlu ħsara lill-uċuh tar-raba', ħafna insetti u annimali oħrajn imutu wkoll, jew għax joqtolhom il-bexx stess jew għax jieklu insetti vvelenati. Imma kull tant snin xi għelieqi ma jinħadmux. Meta jiġri dan, in-natura malajr tieħu l-opportunità u timla kull roqgħa ħamrija u ħitan tas-sejjieħ mad-dawra. Fir-ritratt jidher xi raba' fl-inħawi tal-Imġiebaħ. Biex ngħidu grazzi kbira! Foresta 2000 hija proġett ta' taħwil ta' siġar li bdietu l-BirdLife xi 15-il sena ilu. Minn dak iż-żmien 'l hawn tħawlu hemmhekk xi 24,000 siġar u arbuxxelli. Xi siġar minnhom ħawwilniehom waqt attivitajiet ta' Klabb Ħuttaf stess. Kull sena ħafna skejjel jieħdu sehem f'Dinja Waħda u jiġbru flus biex jgħinu lil Foresta 2000. Biex ngħidulhom grazzi se nagħmlu attività speċjali għal dawn l-iskejjel (ara lista hawn taħt) u l-istudenti, għalliema u ġenituri tagħhom biex jiġu jżuru Foresta 2000. Kif inkunu hemm inħawlu xi ftit siġar ukoll. Ikun hemm ukoll attivitajiet oħra bħal nature art, eċċ. Peress li din attività ta' Klabb Ħuttaf intom ukoll merħba ħafna li tattendu. Jekk tridu ġibu kamera ħalli tagħżlu siġra biex issir speċjali 'tagħkom' u tieħdu ritratt magħha! Data Is-Sibt 16 Jannar 2016 Post Foresta 2000 L-attività ħa ssir wara nofsinhar u ddum xi sagħtejn u nofs. Għal aktar dettalji u biex tibbukkjaw ibagħtu imejl fuq education@birdlifemalta.org Matul is-sena li għaddiet, dawn l-iskejjel sponsorjaw bejniethom 350 siġra. F'isem il-BirdLife, il-Foresta u n-natura… Baħrija Primary Convent of the Sacred Heart De La Salle College Floriana Primary Gudja Primary Ħal Għaxaq Primary Ħal Luqa Primary Ħal Qormi (SS) Primary Ħaż-Żabbar Primary A Ħaż-Żabbar Primary B Ħaż-Żebbuġ Primary Marsa Primary Marsaxlokk Primary F'Il-Ħuttafa 130 (p.7) bi żball ġibna l-isem bl-Ingliż tal-Kannella tad-Dell bħala Wall Brown flok Speckled Wood. Skużawna. Għadek m'intix membru? Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttaf u tixtieq tidħol, ftakar li hemm jistenniek Natura u Kuluri, ktieb mimli stampi ta' annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur. Ħaffef qabel jispiċċaw. Jien dħalt! Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p6 Intervista ma' fjura Bonġu, Fidloqqma. Bonġu lilek. Ġralek xi ħaġa? Le, għaliex? Għax għandek il-fjuri rashom baxxuta, donnhom imdejqin. Ħaħaħa! Le, dak minnhom jikbru hekk, kollha wiċċhom 'l isfel. Il-fjuri tiegħi jħarsu 'l isfel biex in-nektar u l-polin ikunu protetti mix-xita. Ikun bħal ilma ħelu li jkollna fil- fjuri biex niġbdu l-insetti lejna. Il-fjuri tiegħek jiġbdu xejn insetti? Tiċċajta! Il-fjuri tiegħi huma fost l-iktar fjuri ħelwin. Ħelwin għax sbieħ? Ħelwin għax togħma ħelwa! Jien nista' nikolhom? Tista', imma jimporta tħallihomli? Inti għandek x'tiekol naħseb, u jien il-fjuri għandi bżonnhom biex nagħmel iż-żerriegħa. Għandek raġun. Ħa nħallihomlok għan-naħal mela! Grazzi tal-qalb tajba. U issa ħa nħallik. Ċaw ċaw! Saħħa lilek. Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p7 Il-Fidloqqom ukoll hija fjura li tiftaħ fix-xitwa. Garni tal-Pipa Fjuri Xitwin Din komuni. Aħna spiss nisimgħu li r-rebbiegħa huwa l-istaġun tal-fjuri. U hekk hu, għax il-biċċa l-kbira tal-fjuri fir-rebbiegħa jiftħu. Imma hemm ukoll diversi pjanti li jwarrdu fix-xitwa. Dawn huma ftit minnhom. Ċfolloq Kaħwiela Jekk trid ktieb tajjeb biex tagħraf dawn il-fjuri u ħafna oħrajn, mur paġna 12. ritratti kaħwiela, ċfolloq u salvja selvaġġa – Desirée Falzon erika, qarsu u narċis – Victor Falzon garni tal-pipa u bebuna – Aron Tanti Narċis Ħudli ritratt. Salvja Selvaġġa Jekk toħroġ fil-kampanja dix-xitwa ħu l-magażin miegħek u ara kemm issib minn dawn il-fjuri. Tista' tgħidli? Inwieġbu l-mistoqsijiet tagħkom fuq in-natura. Lesti għall-pranzu! Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p8 għednielkom li l-flus li niġbru mill-mixja maratona ta' Marzu li għadda xtaqna nużawhom biex nagħmlu ħafna bird tables biex inqassmuhom fl-iskejjel primarji ta' Malta u Għawdex. Dawk il-flus issa ntużaw u bihom tlestew xi 50 bird table. Dawn qed nagħlquhom f'kit li jinkludi mhux biss il-partijiet tal-bird table imma wkoll fuljett fuq kif tarmaha u pariri oħrajn, u borża żrieragħ biex jibda l-pranzu għall-għasafar! Prosit u grazzi lis-sur Joseph Gatt għall-galbu li bih ħadmilna l-bird tables. Il-ġimgħa l-oħra, waqt il vaganzi, konna mexjin fil-kampanja u oħti Martina sabet dan l-insett ftit stramb. Għajnejh kienu veru differenti minn insetti oħra u ħalqu kien tond u kbir. Tista' tgħidli x'insett hu? Qatt ma rajna bħalu qabel. Grazzi :) Għażiża Mikela, Bilħaqq, dawk Annimal sabiħ tassew. Dak xagħat (caterpillar) ta' baħrija kbira jgħidulha sfinġida tad-dwieli, bl-Ingliż silver-striped hawkmoth. Hawn taħt għandkom ritratt ta' kif ħa jsir dak ix-xagħat la jikber. tondi iż-żewġ mhumiex vera għajnejn, u dak il-faxx mhux ħalq. Dawk huma biss disinji u kuluri fuq ġisem ix-xagħat li bihom ibeżża' xi għasfur li jersaq biex jieklu. Meta l-għasfur jara dawk l-"għajnejn" kbar jinħasad u jtir 'l hemm. L-Editur Ħudu sehem! Nixtiequ ħafna l-iskejjel jieħdu sehem fil-proġett Spot a Sparrow u jħajru lill-istudenti jsibu roost tal- għasafar tal-bejt u jinfurmawna bih. Roost hija grupp ta' siġar (kultant siġra waħda kbira) li fiha jinġabru numru sabiħ ta' għasafar tal-bejt biex jorqdu. Kull skola li bis-saħħa tagħha nsibu roost ġdida tingħata bird table. Għal aktar tagħrif fuq kif issibu roost u biex tieħdu sehem, morru fil-websajt tal-proġett www.spotasparrow.org Jekk għandkom mistoqsijiet, iktbu lill- Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org ĠirieN Annimali li jgħixu viċin tagħna 2 Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p9 il-Bufula Sewda Kulħadd jista' jara bufula sewda. Żomm għajnejk u widnejk miftuħin meta tkun fi ġnien jew roqgħa art bl-arbuxxelli, anke fil-ġnien tal-iskola, u fittex għasfur żgħir rasu sewda u dahru griż. Jekk tisma' għasfur sejjer Ċxx-ċxx-ċxx-ċxx… b'ton qisu eċitat ġej minn qalb il-weraq, għid li hemm bufula sewda li tridek titlaq mit-territorju tagħha! Territorju x'jaħbat? Territorju huwa roqgħa art jew ilma li annimal jiddefendi biex fiha jgħix, jiekol jew irabbi familja. Il-bufula sewda tgħix Malta s-sena kollha u fir-rebbiegħa tagħmel bejta żgħira u pulita fil-baxx f'xi arbuxxell folt. Fiha tbid minn tliet sa ħames bajdiet, u ż-żewġ ġenituri jieħdu ħsieb irabbu liż-żgħar. Kif nista' ngħin lill-bufula sewda? Fix-xhur kesħin tax-xitwa ftit ikollhom x'jieklu l-għasafar. Agħmel bird table u farrak kejk, gallettini u xi biċċa tuffieħa. Ara li ma tintlaħaqx mill-qtates u oqgħod wara tieqa gawdi l-bufula ġejja u sejra fil-ġnien tiegħek. Jekk issib bejta tal-bufula li qed tintuża tmisshiex. Anzi warrab malajr kemm jista' jkun, ħalli ma tfixkilx lill-ġenituri milli jrabbu l-familja tagħhom. Il-bufula sewda tħobb toqgħod fl-arbuxxelli għax fihom issib kenn u ikel. Pereżempju d-deru jkun mimli frott fil-ħarifa u l-bufula tħobb iżżur dawn l-arbuxxelli għall-frott u l-insetti qalb il-weraq. Il-mara għandha rasha griża mhux sewda Bħal f'ħafna għasafar, il-kuluri tar-raġel jispikkaw iktar ħalli jidher sew biex jipproteġi t-territorju. Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p10 Natura 2000 Natura mħarsa Il-Ballut ta' Marsaxlokk Speċjalizzati Illum imiss nitkellmu fuq sit fl-inħawi ta' Marsaxlokk. Minkejja li l-isem tal-post jagħti impressjoni li qed nitkellmu fuq xi foresta, dan his-sit huwa fil-biċċa l-kbira magħmul minn għelieqi maħdumin, imma fih ukoll roqgħa żgħira ta' bur salmastru. Hawnhekk ħa niffukaw l-iktar fuq il-bur salmastru. Dari komuni, illum rari Bur salmastru (bl-Ingliż saltmarsh) huwa tip ta' ambjent niedi li nsibuh max-xatt. L-ilma li nsibu hawnhekk ikun mielaħ imma inqas mielaħ mill-ilma tal- baħar, għax jifforma minn taħlita ta' ilma baħar u ilma ħelu. Għalhekk 'salmastru'. Fl-antik dan l-ambjent kien iktar komuni max-xtut tal-Gżejjer Maltin – fost il-postijiet fejn dari kienu jinstabu hemm Burmarrad, il-Marsa, San Ġiljan, Ta' Xbiex u Delimara. Sfortunatament inqered kważi dan għal kollox, kemm biex l-art tintuża għal affarijiet oħra u anke minħabba li postijiet hekk kienu assoċjati ma' mard bħall-malarja – minn hemm fil-fatt jiġi l-isem Burmarrad (bur marrad). ġurnata l-bur salmastru huwa pjuttost rari fil- Gżejjer Maltin, u wieħed mill- aħjar eżempji li għad għandna tiegħu qiegħed f'dan is-sit żgħir tal-Ballut ta' Marsaxlokk. Hydrobia acuta huwa bebbuxu żgħir ħafna, xi 4-6mm biss. Kif juri ismu, dan is-sit qiegħed f'Marsaxlokk, sewwasew f'tarf ir-raħal. sit għal kollox naturali: saru diversi tibdiliet ta' infrastruttura fis-sit u fil-madwar tul is-snin. Minkejja dan kollu, minħabba li hawnhekk jiżbokka wied u jiltaqa' ma' ilma iktar mielaħ ġej mill-baħar, ifforma dan l-ambjent partikolari. Kif tistgħu timmaġinaw, il-pjanti li jikbru hawnhekk iridu jkunu speċjalizzati sew, għax il-ħajja xejn ma hi faċli: iridu jkunu jifilħu għall-melħ, għas-sħana, u kultant anke għan- nuqqas ta' ossiġnu fl-ilma. Jagħmlu dan b'diversi modi – pereżempju jkollhom l-għeruq viċin il-wiċċ tal-ilma, fejn ikun hemm iktar ossiġnu u anke jerħu ossiġnu huma stess fl-ilma. Ikollhom ukoll mezzi biex il-weraq isaffi l-melħ żejjed, jew weraq li kapaċi jaħżen l-ilma tax-xita (bħalma jagħmel il- kaktus) biex inaqqas l-effett tal-melħ. Flora u fawna Fost l-ispeċi importanti ta' pjanti li nsibu fil-bur salmastru tal-Ballut ta' Marsaxlokk hemm is-simar tal-baħar, pjanta indiġena u meqjusa 1mhedda, u l-almeridja. Speċi oħrajn jinkludu s-sogħda tal-baħar u l-bjanka tal-baħar, it-tnejn ukoll speċi mhedda. Insibu wkoll is-siġra tal-bruk, waħda mill-ftit siġar li jifilħu għall-ambjenti mielħa, u li għalhekk spiss insibuha tikber (jew imħawla) viċin il-baħar. Hawn tgħix ukoll fawna interessanti, inkluż bebbuxu żgħir u xi speċi ta' ħanfus li huma magħrufin biss minn hawnhekk jew minn ftit inħawi oħrajn. Fost għasafar li jinżlu jħufu madwar l-għadajjar melħin insibu l-pispisella u t-tertuxa, u kultant jitfaċċa wkoll xi gallozz tax-xitwa. Fir- raba' tal-madwar ma jonqosx it-tisfir tal-bufula tal-imrewħa kważi s-sena kollha, u tal-pespus fix-xitwa. Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p11 Il-Ballut ta' Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. siġar Inqas minn 5% tas-sit huwa bur salmastru, il-bqija kważi kollu għelieqi. Limiti tas-Sit Natura 2000 Bżonn ta' kura xierqa ta' Marsaxlokk mhuwiex biss sit Natura ta' 2000 imma wkoll Sit u Importanza Ekoloġika Xjentifika, kif ukoll Santwarju tal-Għasafar. Minkejja din l-importanza tiegħu, dan is- sit ma tantx ġie ttrattat tajjeb tul is-snin, minħabba rimi ta' skart, tniġġis, kaċċa illegali u atti oħra ta' vandaliżmu. F'dawn l-aħħar xhur ħareġ Ix-xatt illum Moll li nbena fil-viċin bidel il-kurrent tal-baħar tant li x-xatt qed jitmermer. pjan għall-immaniġġjar tal-Ballut ta' Marsaxlokk (u ta' Siti Natura 2000 oħrajn). B'hekk nisperaw li fl-aħħar dan l-ambjent rari jingħata kura u ħarsien xierqa. Nisperaw ukoll li aħna nitgħallmu napprezzaw aħjar anke dan l-ambjent li għalkemm forsi fid-dehra mhuwiex l-iktar spettakolari, huwa madankollu xorta ta' importanza ekoloġika kbira. Fil-periklu li tinqered Bjanka tal-baħar Halimione portulacoides Tħobb l-għasafar? Tħobb l-istorja? Tħobb kotba Maltin? kemm BirdLife Malta ħarġet dan il-ktieb dwar l-istorja tal- ornitoloġija f'Malta. Fih tagħrif dwar in-nies li kitbu fuq l-għasafar f'Malta mis-sena 1575 sal-2015 – 440 sena ta' storja! għadha Miktub b'reqqa u dettal wara snin twal ta' riċerka, minn żewġ esperti tal-għasafar u tal-istorja tagħhom ta' kotba, Ritratti u stampi dokumenti, studjużi, għasafar, eċċ. kważi f'kull paġna 390 paġna, kulur minn tarf sa tarf, qoxra iebsa Prezz €49 Dawn il-kotba jinsabu t-tnejn għall-bejgħ minn ħwienet tal-kotba u mir-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar. Tħobb il-fjuri? Tixtieq taf x'jisimhom il-fjuri li tara fil- kampanja, jew li kibrulek weħidhom fil-ġnien tad-dar jew tal-iskola? Issa tista' tkun taf, għax għadu kemm ħareġ il-ktieb Miktub mill-aqwa espert tal-pjanti f'Malta Ritratt meħudin minn espert fil-fotografija tan-natura Jittratta kważi 300 speċi ta' fjuri b'ritratti u tagħrif siewi Mhux goff, magħmul apposta biex toħorġu miegħek fil-kampanja 208 paġna, kulur minn qoxra sa qoxra Prezz €15