Lil Dun Karm "nirringrazzjah u nibqa' nqimu" Tliet awturi Maltin jintervistaw lill-Kardinal Prospero Grech B'introduzzjoni ta' Ivan Said Fit-30 ta' Diċembru 2019 miet il-Kardinal Prospero Grech OSA, fl-età ta' 94 sena. L-Eminenza Tiegħu Mons. Grech, it-tieni kardinal Malti wara l-Kardinal Fabrizio Sceberras Testaferrata (1757-1843), kien iħobb ħafna l-Malti u b'mod partikolari lil Dun Karm u l-poeżiji tiegħu. Deskritt minn The Telegraph ta' Londra bħala wieħed mill-ilħna l-aktar influwenti fil-Vatikan, il-Prinċep Malti tal-Knisja Kattolika, barra l-Malti u l-Ingliż, kien jitkellem tajjeb it-Taljan, il-Franċiż, il-Ġermaniż, l-Olandiż, ilLatin, il-Grieg u l-Ebrajk. Fl-1957, bis-saħħa ta' borża ta' studju mill-British Council, Patri Grech beda jistudja l-lingwi Semitiċi fl-Università ta' Oxford. Kien f'dan iż-żmien li, fuq rakkomandazzjoni tal-Professur Ġużè Aquilina, beda jassisti lill-Professur Arthur John Arberry (1905-1969), studjuż tal-Għarbi, il-Persjan u l-Istudji Iżlamiċi tal-Università ta' Cambridge, fil-ġabra u t-traduzzjoni għall-Ingliż ta' xogħlijiet letterarji Maltin, fosthom l-aqwa poeżiji ta' Dun Karm. B'riħet hekk fl-1958 Patri Grech iċċaqlaq għall-Università ta' Cambridge biex ikompli l-istudju tal-lingwi Semitiċi hemm u jsir research assistant tal-Professur Arberry. Frott din il-kollaborazzjoni fl-1960 il-Professur Arberry ħareġ A Maltese Anthology, ġabra ta' xogħlijiet letterarji Maltin maqlubin għall-Ingliż, mitbugħa mill-Clarendon Press ta' Oxford. Din il-ġabra kienet tinkludi taqsima ddedikata lill-ħrejjef u l-proverbji Maltin. Fl-1961 Cambridge University Press ħarġet Dun Karm – Poet of Malta, ġabra ta' ftit mill-aqwa poeżiji tal-poeta nazzjonali maqlubin għall-Ingliż mill- Il-Kardinal Prospero Grech OSA jikkwota minn Dun Karm Dan il-ktieb jinkludi introduzzjoni (pp. 1-52), noti dwar il-poeżiji (pp. 194-199) u glossarju ta' xi termini li hemm fil-poeżiji mfissra bl-Ingliż u, xi kultant, saħansitra bl-Isqalli u bl-Għarbi (pp. 200-215), miġbura u miktubin minn Patri Grech. Ħafna studjużi Maltin jemmnu li ma jafux fejn seta' jasal il-Professur Arberry fil-qlib ta' dawn il-poeżiji mill-Malti għall-Ingliż li kieku ma kellux l-għajnuna ta' Patri Grech, minkejja li dan il-professur Ingliż kien jaf sew l-ilsna Semitiċi, b'mod partikolari l-Għarbi u xi djaletti tiegħu, u li tul ħajtu kollha ppubblika f'ismu xi 50 ktieb. Fil-fatt fid-daħla tal-ktieb, filwaqt li jsejjaħ lil Patri Grech "a learned Maltese and a remarkable linguist", jistqarr li kien hu li ħeffiflu t-toqol tax-xogħol li daħal għalih hu stess u li kontinwament baqa' ħdejh "as I wrestled with the interpretation of these poems". It-traduzzjonijiet bl-Ingliż li dehru fiż-żewġ kotba kienu akkumpanjati mix-xogħlijiet oriġinali Maltin li nqalbu. Min-naħa ta' Patri Grech din ma kinitx l-ewwel darba li ppubblika kummenti dwar xogħlijiet ta' poeti Maltin. Fl-1960 kiteb artiklu f'The Sunday Times of Malta bit-titlu "Karmenu Vassallo's Magnum Opus – An intense Faith in God and in the Mysteries of Christianity", u fl-1969 rajna fl-istess gazzetta l-kummenti tiegħu dwar Vatum Consortium, il-ġabra ta' poeżiji li l-istess poeta ħareġ fl-1968. Il-Kardinal Grech għallem f'diversi universitajiet u istituti prestiġjużi, fosthom bħala professur tat-teoloġija Biblika fl-Università tal-Lateran, li fi ħdanha fl-1970, flimkien ma' Patri Agostino Trapè, waqqaf l-Istitut tal-Patristika, l-Augustinianum, u serva bħala l-president tiegħu bejn l-1971 u l-1979. Skont in-nekroloġija li dehret f'The Telegraph ta' Londra fit-22 ta' Jannar 2020,3 sa minn kmieni kien rikonoxxut bħala brillanti, u l-ħatra tiegħu bħala kardinal fl-età ta' 86, mingħajr id-dritt li jieħu sehem f'konklavi, ma kienet xejn għajr omaġġ lill-fama tiegħu ta' studjuż. Meta Malta kienet waslet biex tiċċelebra l-50 anniversarju tal-mewt tal-poeta nazzjonali, Toni Cortis, Żebbuġi bi mħabba kbira għal Dun Karm u Mikiel Anton Vassalli, ħa l-inizjattiva li jorganizza intervista mal-Kardinal Grech dwar il-ktieb Dun Karm – Poet of Malta. Cortis stieden lill-awturi Achille Mizzi, Ġorġ Peresso u Ġorġ Borg jipprovdulu xi mistoqsijiet dwar dan il-ktieb diretti lill-Kardinal Grech. Bl-assistenza ta' Catherine Tabone l-mistoqsijiet inġabru u ntbagħtu lill-Kardinal Agostinjan biex eventwalment saret l-intervista, li ġiet irreġistrata bil-video mir-Rev. Dr Jonathan Farrugia, dak iż-żmien saċerdot student tal-Patristika u li kien qed isegwi xi korsijiet tal-Kardinal Grech f'Ruma.4 Din li ġejja hi t-traskrizzjoni ta' dik l-intervista, b'xi editjar u xi noti ta' qiegħ il-paġna, li saret fis-16 ta' Ottubru 2011 fl-Augustinianum, Ruma, fejn kien jgħallem il-Kardinal Grech, u li qed tixxandar għall-ewwel darba hawnhekk f'Il-Malti. Għidilna xi ħaġa dwar kif tnissel u seħħ il-ktieb tal-poeżiji tradotti Dun Karm – Poet of Malta permezz tal-kollaborazzjoni tiegħek mal-Professur Arberry. Arthur John Arberry kien professur tal-Għarbi u tal-Persjan fl-Università ta' Cambridge. Kien awtur ta' aktar minn 50 ktieb. Darba mar Malta u ltaqa' ma' Dun Karm.5 Ħa grazzja miegħu bħala persuna kif ukoll għoġbuh il-poeżiji tiegħu bil-Malti għaliex interessa ruħu ħafna fuq irrelazzjoni tal-Malti mal-Għarbi. U permezz tal-Għarbi tiegħu, anke l-Għarbi djalettali, beda jifhem xi ħaġa bil-Malti. Allura tkellem mal-Professur Ġużè Aquilina, li aħna konna ħbieb ħafna, u staqsieh jekk hemmx xi Malti illi jista' jgħinu ftit fuq it-traduzzjoni ta' Dun Karm u ta' xi poeżiji Maltin. Jien dak iż-żmien kont Oxford, wara li kienu tawni British Council Scholarship. Niftakar li mort ma' [Godfrey] Wettinger: huwa mar Londra u jien mort Oxford. Jien mort hemm biex nistudja l-lingwi Semitiċi. Allura l-Professur Aquilina qal lil Professor Arberry li "hemm wieħed Oxford, Fr Grech, ħalli nistaqsuh jekk għandux pjaċir illi jiġi jgħinek hu." Kitibli u jien naturalment pjaċir kelli illi mmur Cambridge minn Oxford u nkun research assistant ta' Professor Arberry. Oxford kont qed nistudja l-Ebrajk, imma mbagħad ma' Professor Arberry bdejt l-Għarbi. Ngħidlek il-veru, ftit kont naf fuq il-letteratura Maltija; kelli nibda mill-abc u kelli Professor Arthur nagħmel sena studju serju, kemm biex nifhem xi ħaġa John Arberry dwar il-letteratura Maltija u fuq Dun Karm, kif ukoll biex nikteb dak li kont ktibt. Imma insomma, flimkien imbagħad għamilna żewġ kotba: wieħed huwa A Maltese Anthology (The Clarendon Press, 1960), antoloġija ta' letteratura Maltija: letteratura li tibda minn stejjer fuq Ġaħan u mbagħad tkompli b'poeżiji u proża iżjed serji. Imbagħad Dun Karm – Poet of Malta (Cambridge University Press, 1961), illi tiegħu jien għamilt "Introduction, Notes and Glossary". Imbagħad l-Introduzzjoni ġiet maqluba bil-Malti ġentilment minn Mons. Lawrenz Cachia, Dun Karm – Il-Poeta Nazzjonali (1999), jiġifieri tistgħu taqrawha wkoll bil-Malti. Id-differenza bejn A Maltese Anthology u Dun Karm – Poet of Malta hija dina: fil-Maltese Anthology, Professor Arberry xtaq illi anke fit-traduzzjoni Ingliża tibqa' t-togħma tal-lingwa Maltija, jiġifieri ċerti frażijiet illi setgħu jkunu tradotti bl-Ingliż Ingliż, ħalliehom bil-Malti, kważi bl-Ingliż Malti, biex jagħti iżjed it-togħma tal-lingwa Maltija. Xi ħadd ikkritikah fuq dina imma naħseb li kellu raġun, għax huwa ried almenu jgħarraf il-letteratura Maltija barra minn Malta, lil dawk il-pajjiżi tal-lingwa Ingliża. Imbagħad għażel il-poeta li kien jammira u ddeċieda li jagħmel antoloġija b'introduzzjoni fuq dak il-poeta. Fiex kienet tikkonsisti l-għajnuna li tajt lill-Professur Arberry? Xi ftit mill-għażla tal-poeżiji għamilnieha flimkien, sija tal-poeżiji tal-Maltese Anthology u sija l-poeżiji ta' Dun Karm. Jien għamilt l-Introduzzjoni ta' Dun Karm, kif għedt, u anke n-noti u l-glossarju. Il-glossarju huwa dak il-kliem, ngħidu aħna Malti, illi wieħed li ma jafx it-Taljan jew ma jafx l-Għarbi jiġih diffiċli. Allura l-glossarju huwa l-kliem Malti kif jikkorrispondi ngħidu aħna mal-kliem tal-Classical Arabic. It-traduzzjonijiet naturalment ħafna għamilthom jiena, imma waqt illi fil-Maltese Anthology ħallejniehom kif inhuma, ngħidu aħna, kif għedna, bit-togħma Maltija, fl-antoloġija ta' Dun Karm imbagħad Professor Arberry stess tahom iżjed forma letterarja u poetika. Fil-volum imsemmi inti ktibt introduzzjoni elaborata dwar Dun Karm u l-poeżija Maltija, b'firxa ta' eżempji u kummenti. Fiha semmejt li Dun Karm laħaq il-quċċata tal-poeżija Maltija ta' żmienu. Tista' tgħidilna b'liema mod sar dan? Il-poeżija li kien hemm qabel Dun Karm kienet poeżija tajba, poeżija ispirata ħafna mill-poeżija Taljana, u kien hemm ħafna esperimenti. L-ilsien Malti tana prova illi jista' jkun hemm poeżija serja. Barra minn dak il-manuskritt tas-seklu ħmistax, illi nstab xi 20 sena ilu (sic),6 il-poeżija Maltija tista' tgħid bdiet b'mod sempliċi ħafna fis-seklu tmintax. Imma mbagħad sija fis-seklu dsatax u partikolarment fis-seklu għoxrin kien hemm ħafna, ngħidu aħna, poeti Maltin bravi. Jien għedt illi laħqet il-maturità tagħha għaliex hawnhekk sibna lingwa u lingwaġġ ta' Dun Karm illi l-ewwel ħaġa, huwa Malti pur, it-tieni mbagħad, Malti li jifhmu kulħadd. Ma qagħadx ifittex fid-dizzjunarji Għarbin biex ngħidu kif suppost illi ngħidu, imma uża Malti li kien jitkellem fi żmienu, illi għallmitu ommu. Imbagħad naturalment hemm is-sentimenti ta' poeta illi hu verament poeta; mhux għax l-oħrajn ma kinux, imma hawnhekk laħaq il-maturità tiegħu.7 Dun Karm kien ispirat minn Malta ta' żmienu u mill-kultura letterarja Taljana li xorob f'żgħożitu. Kif tara l-influwenza tiegħu fuq il-kittieba Maltin li ġew warajh? Il-kittieba Maltin li ġew warajh naturalment ħaduh bħala mudell. Aħna nsejħu lil xi ħadd klassiku meta l-ewwel ħaġa jiftaħ u jfettaħ il-lingwaġġ, jiġifieri kważi joħloq lingwaġġ iżjed wiesa' minn dak li huwa wiret. Hu mhux biss fil-lingwaġġ, għax il-lingwaġġ mhix biss huwa l-lingwa, l-ilsien Malti, imma l-lingwaġġ huwa kif jaħseb bniedem, kif jesprimi ruħu sija fil-poeżija, sija fil-mużika, sija fl-arti, sija fl-arkitettura, sija fis-soċjetà stess, jiġifieri f'dan is-sens. Il-poeti li ġew wara Dun Karm kellhom mudelli oħrajn. Dun Karm fassal il-poeżija tiegħu fuq il-poeżija Taljana, li huwa kien jaf sew. Imma għallġenerazzjonijiet li ġew wara Dun Karm kien hemm il-poeżija Ingliża, li kibru fuqha sija fl-iskejjel u anke, naturalment, il-poeżija Ingliża kontemporanja minn T. S. Eliot (1888-1965), W. H. Auden (1907-1973), u 'l quddiem, illi kulħadd kien jaf, kulħadd kien jaqraha, u kellhom mudelli oħrajn. Imma jien naħseb illi kull wieħed minnhom, anke l-poeti u dawk li kitbu fuq il-letteratura Maltija wara Dun Karm, baqgħu b'obbligazzjoni lejh talli wriehom kif tikteb poeżija bil-lingwa li tinftiehem. F'dan l-istudju tiegħek int ukoll ikkomparajt il-poeżiji li Dun Karm kiteb bit-Taljan ma' dawk li kiteb bil-Malti. Tista' tgħidilna xi ħaġa dwar dan? Fl-istess studju inti kont ikkummentajt li Dun Karm kellu ħsieb ċar u preċiż fil-poeżiji, u kien igawdi dik li [Carl Gustav] Jung (1875-1961) isejħilha "personalità integra". Kellimna xi ftit dwar din id-dimensjoni fil-ħajja tal-poeta nazzjonali. Jung jiddistingwi fil-psike uman, anima u animus, forsi bejn yin u yang biċ-Ċiniż. Jiġifieri hemm aspett femminili u hemm aspett maskili f'kull ruħ jew f'kull moħħ tal-bniedem. Dana xi kultant jippredomina l-aspett maskili u xi kultant jippredomina l-aspett femminili. 'Integrated personality' hija meta jkun hemm ekwilibriju bejn dawn iż-żewġ elementi fil-moħħ jew fir-ruħ ta' bniedem. U Dun Karm l-element femminili xorbu ħafna mill-omm. Għandu ħafna poeżiji fuq ommu u jsemmiha spiss ħafna. Fl-Introduzzjoni tiegħi jiena ddedikajt xi paġni lil Dun Karm bħala qassis u ċ-ċelibat tiegħu. Iċ-ċelibat tiegħu qatt ma kellu diffikultajiet, jiġifieri kien bniedem integru diġà. Imma naturalment qassis ma jistax jixrob l-element femminili bħal raġel miżżewweġ jew sekular. Imma Dun Karm xorob ħafna minn ommu; minn ommu naturalment u minn dawk ta' madwaru, il-familja u l-ħbieb. U l-personalità tiegħu li tant impressjonat lill-Professur Arberry hi forsi din l-integrità ta' bniedem matur. Fid-daħla għall-ktieb Dun Karm – Poet of Malta inti semmejt ukoll il-kapaċità ta' Dun Karm bħala poeta mill-iżjed validu li jinterpreta l-esperjenza tiegħu f'versi. Forsi tista' tagħtina xi eżempji prattiċi ta' dan? Bħala eżempji prattiċi nista' niċċita xi ħaġa. Pereżempju nieħu silta minn Dell u Dija (Shadow and Light): Jiġifieri minn hawnhekk ġab il-versi tiegħu, proprju mill-art ta' Malta. Kien bniedem li kellu widnejh mal-art biex jisma' kull taħbita ta' qalb Malta. Ċitazzjoni oħra – li tagħti eżempju ieħor – hija meħuda minn Lill-Kanarin Tiegħi (To my Canary). Din poeżija illi Dun Karm kitibha fi żmien ikrah li kellu f'ħajtu; il-kanarin kien kważi l-uniku ħabib tiegħu u seta' jiftaħ qalbu biss miegħu: Xi jrid jgħid hawnhekk Dun Karm? Illi l-esperjenzi tiegħu, anke dawk koroh, ikkontribwew għall-poeżija tiegħu. Mentri aspett ieħor imbagħad insibuh f'Il-Vjatku. Illum min jaqra Il-Vjatku ma jifhimhiex din il-poeżija, għaliex m'għadux isir il-vjatku kif kien isir meta jien kont tifel. Meta xi ħadd kien qiegħed imut, kienet iddoqq il-qanpiena tal-vjatku fil-parroċċa u mbagħad jinġabru fi proċessjoni xi qassisin, imma ħafna ħafna sekulari wkoll, li kienu jmorru fi proċessjoni bil-fanali f'idejhom taħt id-dar ta' dak li kien qiegħed imut, imbagħad il-kappillan jew il-qassis jitla' fuq biex jassisti lil dak li kien qiegħed imut, waqt li taħt id-dar kulħadd jgħid ir-rużarju. Dan kien il-vjatku. U din il-poeżija ta' Dun Karm tirrifletti l-użanzi ta' żmienu – ta' żmieni nista' ngħid. Ara ftit kif jiddeskrivi s-sitwazzjoni: Dawn it-tliet eżempji illi tajt, wieħed min-natura ta' Malta stess, ieħor esperjenza tiegħu f'ħajtu u ieħor mill-użanzi ta' żminijietu – ta' żminijieti, nista' ngħid, allura dan li ġabar Dun Karm u poġġieh fil-poeżiji tiegħu. Fl-istess ktieb inti semmejt li Dun Karm huwa profeta u mhux predikatur. X'idea kellek f'moħħok ta' poeta profeta? Profeta ġeneralment, almenu fil-lingwaġġ komuni li nużaw, huwa wieħed li jitkellem fuq il-futur. Imma profeta mhux hekk biss – il-kelma 'profeta', almenu fil-Bibbja, ġejja mill-kelma Griega prophemi15 – hu wieħed illi jitkellem minflok xi ħadd. Il-profeta, bħal Iżaija u l-profeti kollha tal-Antik Testment, hekk anke tal-Ġdid Testment, kienu jitkellmu f'isem Alla. Issa Dun Karm ma kienx jippretendi li huwa profeta illi jitkellem f'isem Alla; kien jitkellem ukoll f'isem il-poplu tiegħu. Imma l-profeta mbagħad kien wieħed illi jinterpreta ż-żminijiet tiegħu fid-dawl t'Alla, jiġifieri kien jagħmel eseġesi, kien jagħmel eżami u jgħaddi ġudizzju anke sija morali u sija anke kulturali fuq iż-żminijiet tiegħu, imma mhux minn moħħu; kien jagħmilha sub luce aeternitatis,16 jiġifieri kważi kif jarahom Alla. U ħafna mill-poeżiji ta' Dun Karm, partikolarment dawk li jitkellmu fuq il-morali ta' żminijietu, li huwa kien kritiku ħafna tagħhom, għalkemm mhux li kien imaqdar imma kien jagħmilha ta' profeta f'dan is-sens. Huwa ġabar, barra mill-fidi tiegħu f'Alla, ir-ruħ stess ta' Malta u tan-nazzjon Malti, u minn dan il-point of view allura seta' jgħaddi ġudizzju fuq il-mores, fuq dak li kien qed jiġri fis-soċjetà fi żmienu. Fil-kitba kritika tiegħek inti qist lil Dun Karm bħala Klassiku iżda li kellu x-xejriet Romantiċi tiegħu. Fissrilna ftit dan l-aspett. Diġà tkellimt x'inhu Klassiku: huwa dak li jfettaħ il-lingwa, il-lingwaġġ, u illi jsir mudell, sija tal-pittura, jista' jkun tal-mużika, jista' jkun tal-poeżija għal dawk kollha li jiġu warajh. Jiġifieri m'hemmx bżonn li nopponu Klassiku u Romantiku. Ir-Romantiċiżmu ta' Dun Karm nistgħu naqrawh ukoll f'silta ta' Wordsworth. Issa Wordsworth huwa Klassiku fil-letteratura Ingliża, imma naturalment Romantiku. Ir-Romantiċiżmu ta' Wordsworth kif joħroġ? Jiena naħseb li kieku Dun Karm – naħseb li kien jafha wkoll Dun Karm – dan il-paragrafu kien jiffirma taħtu, għax dak kien il-ħsieb tiegħu. Taħseb li l-poeżiji ta' Dun Karm għad għandhom rilevanza f'Malta tallum? Naħseb li żgur, allaħares ma kienx. Dun Karm huwa Klassiku, huwa dejjem mudell, jiġifieri r-ruħ Maltija għadha dik li kienet fi żmien Dun Karm jew inbidlet? Il-mentalità Maltija? Naturalment f'dawn l-aħħar 50 sena – u mhux biss f'dawn l-aħħar 50 sena, imma anke waqt il-ħajja ta' Dun Karm stess – kien hemm revoluzzjoni kbira f'Malta. Barra li nistgħu nitkellmu fl-evoluzzjoni politika, l-Indipendenza tagħna, imbagħad illum erġajna lura, ngħidu aħna, għall-Malti, dak li nsejħulu 'safi', illi allaħares tgħid xi kelma Taljana u xi kelma bl-Ingliż għaliex m'għadekx Malti u forsi, kif kont għedt qabel, toqgħod tqalleb id-dizzjunarju Għarbi biex noħolqu xi kliem ta' oriġini Semitika kif dawk li kellna. Imma mbagħad hemm illum poeżija oħra fuqiex nimmodellaw il-poeżija tagħna. Jekk aħna nitkellmu fuq il-letteratura Ingliża, Shakespeare għadu ħaj? Allaħares tgħid hekk. Shakespeare Klassiku, mhux Romantiku, huwa Klassiku kemm trid, imma jibqa' ħaj fil-lingwa Ingliża tal-lum. Anke Dun Karm, jista' forsi għadda żmienu, imma l-lingwaġġ tiegħu, il-ħsieb tiegħu, dejjem jgħix fir-ruħ tal-bqija tal-lum, anke jekk iċ-ċirkostanzi nbidlu.19 Dun Karm kien u għadu figura nazzjonali. X'taħseb li kien l-impatt tiegħu fuq l-identità u l-kultura Maltija? Dak li għadni kif għedt. L-identità tal-kultura Maltija huwa xorobha proprju mill-art ta' Malta. L-art ta' Malta anke bidlet l-istorja ta' Malta; għadha l-istess. It-tradizzjoni Maltija għadha l-istess. Aħna l-istess poplu, anke jekk inbidlu ċ-ċirkostanzi politiċi u soċjali tagħna. Jiġifieri hija din ir-ruħ tradizzjonali Maltija illi tesprimi ruħha sija fil-ħajja li ngħixu kuljum, sija wkoll fir-reliġjon tagħna, fil-fidi tagħna, illi tikkwalifikana bħala Maltin, u m'għandniex nistħu minnha. Aħna Maltin, twelidna hawnhekk, bil-grazzja t'Alla twelidna f'Malta. Jien nidħak hawnhekk għax ilni barra minn Malta xi 60 sena imma bqajt Malti f'ruħi, anke jekk għandi kulturi oħrajn, imma bqajt Malti f'ruħi u naħseb li nifhem lil Malta, naraha mill-bogħod u nifhimha aħjar milli jifhmuha l-Maltin li jgħixu hemm u illi jikkritikawha. Inti għext il-biċċa l-kbira ta' ħajtek barra minn Malta; għadek tħares lejn Dun Karm bħala dak li jirrappreżenta l-figura tassew Maltija b'dak kollu li jagħmilna Maltin? It-tweġiba hija iva, u nirringrazzjah u nibqa' nqimu. Nixtieq nirringrazzja lir-Rev. Dr Jonathan Farrugia talli qrali l-isteżura ta' dan l-artiklu qabel ma ssottomettejtu lil Il-Malti għall-pubblikazzjoni. Nirringrazzja wkoll lil Toni Cortis, lil Catherine Tabone u kull min kien involut fl-intervista.