Ħarġa Novembru 2012 suppliment ma’ Terminoloġija żooloġika l-artiklu li qed nippreżentaw f'din il-ħarġa ta’ Terminoloġija Maltija Mark Vella jqaxxar sew is-sitwazzjoni li jiffaċċja t-traduttur meta jkollu jaqleb termini tekniċi u, partikolarment f’dan il-każ, tassonomiċi għall-Malti. L-artiklu jispjega diversi strateġiji u mekkaniżmi terminoloġiċi li xi wħud kapaċi jqarrsu wiċċhom meta jaraw ir-riżultati tagħhom, għaliex “kull ma huwa ġdid jaf jinstema’ stramb2. Madankollu huma mekkaniżmi użati kontinwament f’lingwi oħra, inklużi l-hekk imsejħa “lingwi kbar”. Il-kuntest tal-Malti llum bħala lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea jirrikjedi li l-Malti jirrappreżenta fih kwalunkwe kuntest meħtieġ bħal fit-22 lingwa l-oħra uffiċjali, indipendentement millIngliż jew kwalunkwe lingwa oħra li tista’ taqdi lfunzjoni komunikattiva għall-Maltin. Studji u artikli bħal dan li qed jippreżenta Mark Vella jkomplu joffru sisien u għodod għall-iżvilupp u l-progress tal-Malti, l-istess bħalma jiġri f'lingwi oħra. Id-Dipartiment tal-Malti DĠ Traduzzjoni Il-Kummissjoni Ewropea Stampa: McGregor Museum, Kimberley, l-Afrika t’Isfel Ikkuntattjana fuq: DGT-TERMAL@ec.europa.eu Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija Mark A. Vella L-urġenza terminoloġika Id-diskussjoni dwar il-Malti u t-traduzzjoni dejjem issemmi l-iżvantaġġ storiku ta’ lsien li, minkejja li laħaq il-milja tal-uffiċjalità u l-kunsens nazzjonali, għad baqagħlu għadd ta’ lakuni fl-espressjoni tiegħu, speċjalment meta niġu għall-oqsma tekniċi. Dan jidher primarjament f’ xogħolna fejn spiss niltaqgħu ma’ oqsma fejn ikollu jsir xogħol terminoloġiku ta’ ċerta natura biex jingħeleb, anki jekk għall-kuntest ristrett tagħna, dan l-iżvantaġġ imnebbaħ middominanza tal-Ingliż. Din id-dominanza hija riżultat sew tal-ġrajjiet speċifiċi li fihom żviluppa l-ilsien Malti u anki tal-istorja kulturali u lingwistika partikolari ta’ pajjiżna, sew ta’ kunsiderazzjonijiet soċjoekonomiċi importanti li jrebbħu lsien fuq ieħor. Fix-xjenzi u l-finanzi, nagħtu kas, anki jekk ninsew għal mument li qatt ma kellna tradizzjonijiet kbar f’dawn l-oqsma, l-użu tal-Ingliż narawh iddettat mill-ħtiġijiet tal-industrija u, f’dinja globalizzata, mill-preżenza dejjem aktar qawwija ta’ lingua franca indispensabbli li tispiċċa taqdina f’kollox. Xogħolna bħala tradutturi fl-Istituzzjonijiet, li juża lingwaġġi speċifiċi aktar milli l-lingwa ġenerali, u li huwa marbut minn kuntesti legali u reġimi lingwistiċi ċari, iqajjem il-ħtieġa ta’ ħolqien lingwistiku aktar avvanzat u mgħaġġel minn dak li jista’ jseħħ fit-taħdit ta’ kuljum. U sikwit l-isfidi tattraduzzjoni jġegħluna nirriflettu, bilmaqlub, dwar kemm il-lingwaġġ komuni tagħna, ta’ kuljum, xorta waħda għadu nieqes minn bosta oqsma. Bħallikieku tiġbida tad-dilemma eterna tal-bajda u t-tiġieġa, il-ħaddiem lingwistiku jasal bejn ħaltejn meta jara li l-ilsien li qed ‘joħloq’ biex jaqdi leżiġenzi ta' xogħlu, huwa biss soluzzjoni temporanja u kuntestwalment ristretta li kull ma qed tagħmel huwa li tillapazza għal xi ħaġa li fir-realtà ma teżistix, u għalhekk ma tistax tintuża f'kuntest differenti. nagħġa tal-Barberija (ara paġna 3) Din x’ngħidulha bil-Malti? Biex nispjega aħjar, nagħti xi eżempji varjati. M'’lux, it-tim nazzjonali tal-futbol lagħab logħba ta’ ħbiberija ma’ pajjiż mhux magħruf wisq: ir-Repubblika Ċentru-Afrikana. Lanqas darba, la fuq l-istampa u lanqas waqt ix-xandir televiżiv, ma ntqal isem il-pajjiż bil-Malti, u xxandara nqdew bl-isem Ingliż (jew kien hemm min saħansitra żelaq minnha billi sejħilhom jew l-Afrika (!) jew inkella it-tim Afrikan), sew għax pajjiż li qajla nisimgħu bih sew għax bosta Maltin m’għandhomx dan l-għarfien lingwistiku partikolari. Lakuna fit-terminoloġija ġeografika bażika li ġġib lil dak li jkun fi problema meta jkollu jagħti bil-Malti isem ta’ pajjiżi, żoni jew territorji li dejjem konna mdorrijin nirreferu għalihom bl-Ingliż. Jekk immorru lejn oqsma oħra, qatt indunajtu, pereżempju, kemm huma ftit il-pitturi magħrufa tal-istorja tal-arti li għandhom isem ekwivalenti għall-Malti: L-Aħħar Ċena ta' Da paġna 2 Vinci x’aktarx issibha, għax imnebbħa minn tradizzjoni Bibblika li l-Malti huwa għani fiha, imma Girl with a Pearl Earring jew Starry Night, x’se nsejħulhom? Minnu li nistgħu ninqdew bl-Ingliż, imma bosta mil-lingwi hekk imsejħa ‘kbar’ għandhom traduzzjoni għalihom u, jekk jinqala’ l-każ li xi ħadd jiddeċiedi joħroġ pubblikazzjoni dwar dan bil-Malti, biex u kif se jinqeda? U bħal dawn, ħemel eżempji oħra. Nagħtu każ, għall-ġimm li bosta minnha jżuru: x’ngħidulhom treadmill u bench press? U għala ma nistax nerfa’ biex naħdem fuq il-biċipidi, it-triċipidi u l-addominali, bħal ma jista’ jagħmel Taljan (u aħna nieħdu ħafna minnhom), milli l-abs, il-biceps u t-triceps għażżiena? Eżempji prattiċi Dawn l-eżempji, sejħilhom akkademiċi jekk trid (forsi anki mhux ta’ min jinkwieta wisq dwarhom, jekk niġu għal dan), jiġuni ta’ spiss f’moħħi waqt li nkun qed naħdem fuq ittraduzzjoni ta’ diversi oqsma li qatt ma kien hemm lok li jiġu ttrattati bil-Malti, bħall-biċċa lkbira tas-suġġetti li niltaqgħu magħhom hawn. Iżda jolqotni ħafna l-eżempju taż-żooloġija li fl-unità MT-02 tad-DĠT naħdmu fuqu perjodikament meta nirċievu l-lista tas-CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora), jiġifieri lista ta’ ħlejjaq li qegħdin filperiklu tal-estinzjoni. Dokument bħal dan ikun miżgħud b’diversi pjanti u annimali eżotiċi li ovvjament ma jeżistux Malta, u sikwit lanqas fuq il-kontinent. Bħal fil-każ tal-isfida riċenti li ppruvajna negħlbu, dik tattismija kimika, wieħed ma jagħtix tort littraduttur li jilbet quddiem kliem bħal dawn u jispiċċa jibża’ jmisshom. Iżda, apparti milli buflu Ażjatiku selvaġġ marbutin legalment biex nittraduċuhom, huma sikwit sfida għax dak li jkun bir-raġun jibża’ jkun il-pijunier, biex ngħidu hekk, li jidħol f’dil-ġungla mhux magħrufa u jittanta jesploraha u jikkonkwistaha. Il-ġrajja tat-tismija kimika hija waħda li tista’ sservi ta’ tagħlima u mudell għal proġetti simili oħra. Ir-raġunament wara l-isforz li sar kien li, xi ftit jew wisq, il-mudell Taljan/Latin seta’ jkun siewi biex jinħolqu t-termini bil-Malti mingħajr ma tintilfilhom it-trasparenza meħtieġa għall-fehim. Leċċezzjonijiet, imbagħad, kienu għall-ftit każi fejn kien hemm ġa ismijiet stabbiliti bil-Malti għal xi elementi kimiċi bażiċi, u l-kompromessi neċessarji fl-għażliet bejn l-Ingliż u l-kostruzzjoni Taljanizzata fil-każ ta’ ċerti użi kurrenti (fluworu jew fluowrin/florin; karbon/karbonju). L-eżerċizzju tat-tismija żooloġika jgħaddi minn mogħdijiet simili. Minkejja li l-lista tas-CITES tipprovdi sfida li tidher duiker insormontabbli, wieħed mill-ewwel jara li ħafna millannimali u l-pjanti msemmija huma annimali li għandhom xi xorta ta’ riskontru lingwistiku Malti, u li fil-lista jkollhom deskrizzjoni speċifika miżjuda magħhom li tiddistingwi, nagħtu każ, speċi minn oħra. Hekk, pereżempju, l-iktar traduzzjoni faċli hija dik fejn Barbary sheep issir nagħġa tal-Barberija u wild Asiatic Buffalo tinqaleb għal buflu Ażjatiku selvaġġ. Hemm ukoll diversi każijiet fejn annimal jiġi distint minn ieħor għaliex ikun endemiku għal lok ġeografiku partikolari eż. is-serow tal-Ħimalaja, jew inkella jġorr isem proprju eż. id-duiker ta’ Brooke jew il-farfett tar-Reġina Alessandra. Il-faċilità tat-traduzzjoni ta’ dan it-tip ta’ ismijiet madankollu sikwit ikollha taffronta l-problema tan-nuqqas ta’ kunfidenza lingwistika: kull ma huwa ġdid jaf jinstema’ stramb, u dan l-ilment frekwenti niltaqgħu miegħu meta niġu biex nikkonjaw jew nittraduċu kunċett li qatt ma ltqajna miegħu. paġna 3 M’hemmx bżonn wieħed jaqta’ qalbu jew jaħseb li qed nagħmlu xi ħaġa speċjali. Irriċerka li saret għal dan id-dokument kienet waħda wkoll li għamlet użu minn riżorsi enċiklopediċi u glossarji speċjalizzati. IlWikipedia kien ta għajnuna għaliex wieħed malajr jista’ jqabbel lingwa ma’ oħra u jara t‘tattiċi’ lingwistiċi użati għat-tismija minn dawn il-lingwi. Min-naħa l-oħra, wieħed jista’ jisfrutta wkoll l-għana tat-terminoloġija bilMalti li hemm għal dan il-qasam li, minkejja li ristretta għal ċerti tipi ta’ annimali, xorta waħda toffri materja prima xierqa għal soluzzjonijiet eventwali. Fil-każ tat-tjur, nagħtu każ, isem ta’ tajra waħda bil-Malti, eż. sarsella (teal) isolvi t-tismija ta’ diversi tipi tal-istess annimal, mis-sarsella tal-Madagaskar sassarsella ħamra. Spiss, ukoll, dawn l-annimali strambi malewwel daqqa t’għajn, m’għandhomx għalfejn ibeżżgħu lit-traduttur. Bosta drabi, wieħed jista’ jittraduċi d-deskrizzjonijiet, bħal fil-każ tal-ilwien (skwiril griż), l-isfumaturi (papra lewn is-sadid), u l-karatteristiċi fiżjonomiċi (qattus rasu ċatta). Id-dizzjunarji u l-glossarji speċjalizzati mbagħad, ifornu diversi soluzzjonijiet lessikali għal kliem li għall-ewwel ma jidhirx familjari. Hemm bosta okkorrenzi li mbagħad jitolbu soluzzjonijiet differenti, li hawnhekk sejjer nagħti lista fil-qosor tagħhom: 1) Kliem speċifiku għal lingwa partikolari: dan m’għandux għala jiġi tradott eż. llama, duiker, serow, wallaby, u x’aktarx laħjar li jitħalla anki bl-ortografija oriġinali. qattus rasu ċatta 2) Ismijiet b’karatteristiċi fiżiċi: dawn kemm-il darba jkunu sintetiċi fl-Ingliż, imma forsi jiġu itwal bil-Malti. Ma ġara xejn, u jekk qatt ma ġie tradott l-isem, m’hemm xejn ħażin li aħna wkoll nagħtu deskrizzjoni. F’dan il-każ, sibt utli ħafna soluzzjonijiet grammatikali li jissintetizzaw u jqassru, bħall-użu tal-pronomi mehmużin, l-istat kostrutt eċċ., eż. broad-headed snake: serp rasu wiesgħa (aħjar minn serp ta’ / b’rasu wiesgħa); munqaru twil (flok b’munqar twil / bil-munqar twil); flat-headed cat (qattus rasu ċatta). Aġġettivi utli oħrajn jistgħu wkoll jinbnew fuq il-mudell ta’ eż. ittikkjat/mtektek (minflok bittikek: spotted, jew anki bħala traduzzjoni għal mottled). Il-partiċipju attiv, imbagħad, jaf ikun utli biex wieħed jipprova jittraduċi anteater – wikkiel in-nemel (Aquilina jħalliha qattus imraħħam bl-Ingliż, u qabbel ma' formichiere bit-Taljan). Soluzzjonijiet grammatikali interessati oħra, anki f’ġieħ is-sinteżi, huma l-użu tal-partiċipji li għandhom funzjoni aġġettivali: mraħħam (marbled), muqran (horned), muswaf (hairy), mxewwek (spiky; eż. spiky tailed - denbu mxewwek), mdiffer (nail-tail wallaby – wallaby denbu mdiffer), mlanzat (hispid), muxagħar (hairy). paġna 4 3) It-traduzzjoni litterali: tintuża meta t-tifsira tista’ titwassal b’mod trasparenti u mingħajr ambigwitajiet. 4) Il-Latin: xi skoll jinstab żgur. Hemm bosta annimali li blebda mod wieħed mhu se jsib definizzjoni jew deskrizzjoni bil-Malti, anki għaliex jafu jkunu tant rari jew lokalizzati li qatt ma kien hemm il-lok li jiġu rrekordjati. Soluzzjoni utli taf tkun dik tat-Taljan, fejn immorru lura għall-isem bijoloġiku Latin. Il-mixja mill-għerq Latin għat-Taljan mhijiex waħda twila, u lanqas ma hija dik mill-element Romanz tagħna għall-ħolqien tal-Malti kurrenti. X’inhu sloth bil-Malti? Aquilina ma jgħinx għax jagħti biss xadin żgħir imnieħru abjad deskrizzjoni fit-tul. Aħna ppruvajna t-triq tal-Latin u ħriġna b’folivoru (folivoro bit-Taljan, u l-isem mil-Latin tas-subordni bijoloġika). 5) Ħwejjeġ oħra li skoprejna: Lesser: fit-tassonomija ma tfissirx inqas imma żgħir (jew minuri) eż. lesser spot-nosed monkey (xadin żgħir imnieħru abjad), filwaqt li giant: kbir (iktar milli ġgant, għalkemm jista’ jkun hemm xi okkorrenzi); dwarf: nanu eż. porkuspin nanu muswaf Messikan (Mexican hairy dwarf porcupine). Ċerti kuluri jew karatteristiċi bil-Malti, li forsi qatt ma smajna bihom: baqri għal pied/piebald (ilwien differenti), baff (buff), faċċjol (żiemel wiċċu abjad). 6) Ħares lejn l-annimal. Fittex ritratt tiegħu. Dan japplika anki għal traduzzjonijiet ta’ oġġetti mhux porkuspin nanu muswaf Messikan familjari. Anki meta tqabbel it-traduzzjonijiet ta’ lingwi oħrajn, tara li jkunu kkonċentraw fuq aspett partikolari. Bl-Ingliż, ix-xadin msemmi fuq għandu tikka fuq imnieħru (u l-kulur mhux definit), imma bit-Taljan għandu mnieħru kollu abjad. L-istess għalina: din il-ħaġa x’aktarx li nsejħulha bilMalti? Kif tinstema’ l-aħjar u l-aktar familjari? X’inhi l-karatteristika li tista’ tfiehem lil dak li jkun x’qed nipprova nittraduċi u niddeskrivi? Il-vantaġġ tal-Malti bħala terra incognita f’dan ilqasam huwa li wieħed għandu ironikament ċerta libertà fit-traduzzjoni, l-aktar għaliex wisq probabbli qed inkunu aħna li qed naqilbu dawn ilkunċetti għall-ewwel darba. Anki l-fatt li l-lingwa sors li nqabblu magħha hija kważi dejjem l-Ingliż m’għandux igerrex milli wieħed iqabbel massoluzzjonijiet minn ilsna oħra. Ovvjament, dawn huma soluzzjonijiet dibattibbli li jistgħu anki jitħaxknu bil-qawwa ma’ skejjel ta’ ħsieb oħra dwar kif imissha tiżviluppa l-lingwa. Iżda f’kuntest iddettat mill-ħtieġa, l-urġenza, u anki mill-oqfsa ġuridiċi, hemm bżonn li jitfasslu sistemi ta’ ħolqien terminoloġiku li, anki jekk forsi dibattibbli, ikunu koerenti u aċċettabbli mill-inqas mil-lati xjentifiċi u lingwistiċi. Mark A. Vella huwa Kap tal-Unità fi ħdan id-Dipartiment tal-Malti fi ħdan id-Direttorat tat-Traduzzjoni talKummissjoni Ewropea. Qabel kien serva bħala traduttur u terminologu tal-istess Dipartiment. folivoru paġna 5 Lista ta’ termini (Anness ma’ Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija—Mark A. Vella, 2012) Din it-tabella hija għażla mill-ħafna ismijiet ta’ annimali u pjanti li ġew tradotti għal-lista CITES li tiġi aġġornata regolarment mill-Kummissjoni u li l-aħħar verżjoni tagħha tinsab fir-Regolament talKummissjoni (UE) Nru 101/2012 tas-6 ta’ Frar 2012 li jemenda r-Regolament tal-Kunsill (EC) Nru 338/97 dwar il-protezzjoni ta’ speċi ta’ fawna u flora selvaġġi billi jkun regolat il-kummerċ fihom. L-unità MT-02 bl-istess mod taġġorna u tikkoreġi l-ismijiet ma’ kull verżjoni ġdida. F’diversi każijiet, minħabba n-natura u l-kuntest partikolari tal-qasam terminoloġiku vis-à-vis il-Malti, xi traduzzjonijiet ikunu għadhom fluwidi u jiġu aġġornati jew ikkoreġġuti wara aktar riċerka jew tisdiq ta’ parametri aktar fissi għat-traduzzjoni. Isem magħruf universalment fl-ilsien oriġinali tiegħu (jinżammu wkoll lortografija u s-sinjali dijakritiċi proprji). Qabbel ma’ serow, wallaby, guanaco, imma mbagħad qis il-każ ta’ igwana vs. iguana (każ fejn l-annimal ikun sar tant familjari li taf tvarjalu l-ortografija minn ilsien għal ieħor) Kwistjoni ta’ daqs relattiv, li tvarja skont it-tip tal-annimal. Qrib kunċetti bħal small u lesser, bil-Malti hemm ukoll il-varjanti, skont kuntesti varji, żgħir u ċkejken Lupu tal-kriniera Volpi wikkiel ilgranċijiet Qattus imraħħam mane = kriniera: traduzzjoni trasparenti b’kelma li forsi mhux daqshekk magħrufa/użata iżda li xierqa u preċiża għall-kuntest partikolari Traduzzjoni trasparenti u sintattikament ekonomika (kontra eż. li jiekol ilgranċijiet) Qbil anki mad-deskrizzjoni bil-Latin Lontra ġganta Qattus bit-tikek lewn is-sadid paġna 6 Bħal fil-każ ta’ pigmew, eċċ, qabbel ilvarjanti possibbli ġgant u kbir, għal ġiant, big, great, greater, eċċ. Re. l-użu ta’ lontra, kelma aktar familjari bitTaljan li madankollu tgħin fiddistinzjoni ta’ annimali li mhux dejjem preżenti fl-ispettru lingwistiku Malti Farfett il-lejl talfrott rasu dehbija Volpi jtir Ġappuniż Wallaby denbu mdiffer strixxat Liebru mlanzat Buċeru bilgangala ċara Bies saqajh ħorox Żibett lontra Folivoru għonqu kannella Colobus aħmar ta’ Żanżibar Cynogale bennettii Il-kuntest ta’ lontra, u anki każ tattlaqqigħ ta’ żewġ nomi bit-tieni nom jieħu funzjoni aġġettivali (bħal ittra bomba, mara raġel) Isem li jidher twil iżda jiddeskrivi Acerdon jubatus b’ċerta preċiżjoni u b’simetriija mallingwa sors Pteropus loochoensis Onychogalea fraenata Caproloagus hispidus Rhyticeros subruficollis Traduzzjoni litterali li żżomm malmetafora/tixbiha oriġinali Libertà min-naħa tat-traduttur biex isib ekwivalenti għal ‘plain’, x’aktarx bissaħħa ta’ riċerka dwar id-dehra talannimal jew bi tqabbil ma’ linwgi oħra Folivoru, mit-Taljan għal sloth; għażla soġġettiva sabiex ikun hemm ekwivalenti b’ ‘ħoss u sura Maltin’ Ismijiet mhux problematiċi: deskrizzjoni fiżika u appartenenza ġeografika. Simili wkoll għal annimali b’ismijiet li jinkludu kunjom minn skoprihom eż. duiker ta’ Ogilby (Ogilby’s duiker) Lemur ġurdien Porkuspin nanu muswaf Messikan Papra ssaffar ħamra fl-isfar Kelb tal-praterija Messikan Gurlina boreali Għasfur umbrella bl-imsielet twal Traduzzjoni problematika minħabba lekwivalenza diffiċli għal slow Numenius borealis L-isem tal-għasfur mhux problematiku fil-Malti. Għażla soġġettiva talaġġettiv (boreali vs. Eskwimiż), li f’dan il-każ ittendi lejn il-Latin bħala lingwa sors paġna 7 Pappagall qurrigħetu lelà Mostru ta’ Gila Gremxula tażżibeġ Kobra jobżoq / Kobra jobżoq talFilippini ta’ Fuq / Kobra dehbi jobżoq Naja... (eż. Żrinġijiet u rospi Orkidea ta’ Madeira Ofri nofs qamar Qalb imdemmija ta’ Mindanao Traduzzjoni trasparenti Serp bellezza tatTajwan Bellezza għażla soġġettiva tat-traduttur Bl-Ingliż, wonder geckos jew frogeyed gecko; it-traduttur fil-libertà li joħloq traduzzjoni ġdida, jew li jżomm qrib il-lingwa sors. F’dawn il-każijiet miftuħa, wieħed jista’ jesplora ilsna oħrajn biex jara deskrizzjonijiet li kapaċi jkollhom sura li toqrob aktar lejn il-Malti Il-lingwa sors toffri wkoll ismijiet kemxejn differenti: l-aġġettiv rat jirreferi għall-konsum tal-firien u mhux għal karatteristika fiżika Wiżgħa wonder komuni Mostru isem storiku li jintuża f’diversi ilsna. Gila isem xmara li taqsam lAriżona: ir-riċerka importanti hawn biex ikun hemm deċiżjoni dwar l-użu tal-Ġ jew tal-G Diffikultà potenzjali dwar l-ordni talkliem eż. kobra dehbi jobżoq jew kobra jobżoq dehbi? L-użu ta’ rospu, li forsi mhux familjari wisq iżda tgħin fid-distinzjoni magħmula fl-oriġinal Serp wikkiel ilfirien Indoċiniż Tabakk talmuntanji Lontra bla dwiefer tal-Kamerun paġna 8 Għażla ta’ isem tekniku iżda b’xi mod universalment familjari bħal deskrizzjoni sintetika ta’ speċi partikolari Traskrizzjoni trasparenti tal-isem Latin u simetrija mal-ilsna Rumanzi