Bejn "wieħed" u "ieħor" Allura l-lessiku xi jkun? Meta nitkellmu fuq analiżi lessikali ta' test letterarju, nikkunsidraw kemm prinċipji lingwistiċi kif ukoll letterarji; f'dan is-sens, inħarsu lejn l-analiżi lessikali bħala qasam li jimxi fuq prinċipji lingwistiċi biex jiddeskrivi fenomeni letterarji. F'din ilkitba nagħtu ħarsa lejn faċċati differenti tal-lessiku, mhux biss lejn il-kliem bħala unità, imma bħala unitajiet li jsawru stampa sħiħa. Il-kelma "lessiku", li fil-Malti ħadnieha mit-Taljan, ġejja mill-Grieg "lexicon." Ilkelma "lexik n" tfisser marbut mal-kliem ta' lingwa (Onions, 1966, p. 512), proprju għax il-lessiku huwa kliem miġbur (fis-sura ta' dizzjunarju) u mħaddem f'testi differenti. Il-lessiku huwa l-kliem li jeżisti, li nħaddmu, li nużaw, li nivvintaw; xogħolna hu li nistudjawh, fih innifsu u f'kuntest. Peress li l-lessiku jaqa' fil-parametri tal-lingwa, nitilqu minn definizzjoni lingwistika. Crystal (2008) jikteb li f'sens ġenerali, it-terminu "lessiku" huwa sinonimu ma' "vokabolarju", u li dizzjunarju huwa ġabra ta' daħliet lessikali (p. 278); jiġifieri ġabra ta' kliem tifforma l-lessiku. Fid-dizzjunarji tal-letteratura nsibu li l-kelma "lexicon" tirreferi għal ktieb tal-kliem jew dizzjunarju, jew il-vokabolarju ta' lingwa partikolari, attività, klassi soċjali u lbqija. Fid-definizzjoni tiegħu, Friggieri (2000) irikkeb ż-żewġ lentijiet li nħarsu minnhom lejn il-lessiku: il-kelma magħżula biex tindika d-damma tal-kliem, il-vokabolarju ta' awtur, studjat bir-reqqa bis-saħħa tal-kompjuter biex tinstab identità stilistika tiegħu. Bis-saħħa ta' dan il-proċess ta' għarfien tal-'lexis', u mbagħad bis-saħħa tal-għarfien tat-tqassim tal-kliem fix-xogħol tal-awtur, imsejjaħ 'taxis', awtur hu msarraf f'ġabra sħiħa ta' kliem. B'dan il-metodu jkunu mistħarrġa l-għelieqi lessikali, il-kombinazzjonijiet tal-kliem, l-istruttura sintattika, ilfrekwenza tal-kliem fit-test, l-aktar tal-kliem essenzjali, il-varjanti, it-tul tas-sentenzi u kulma jirrendi l-awtur bħala dokument verbali. Il-kliem f'lingwa qatt mhu sospiż fl-arja, dejjem hu użat f'kuntest, u daqstant ieħor fil-letteratura fejn il-kliem iħalli effetti partikolari. Min-naħa l-oħra, l-għażliet lingwistiċi joħolqu l-kuntest tagħhom stess. Hirsh (1999) jikteb li dak li qed jintqal f'poeżija u l-mod kif qed jintqal huma inseparabbli (p. 10). Għalhekk ma rridux nieqfu mal-identifikazzjoni tal-kliem imma ngħarblu x'inhu dan il-kliem. Minn kelma għal oħra nagħrfu tessut differenti għax l-istess kliem irendi lilu nnifsu partikolarijiet li jaġixxu skont kuntesti differenti. Il-kelma "i/rkiekel" aktarx li norbtuha l-ewwel m'oqsma bħall-mediċina jew ħjata; jista' jkun li ma nimmaġinawhiex użata f'test poetiku, ma nikkunsidrawhiex poetikament fertili. Fil- fatt, ħarsa lejn il-Korpus tal-Lingwa Maltija (MLRS) turina li nsibuha użata darba biss f'test poetiku u li tintuża l-iktar fil-gazzetti u l-liġi Ewropea. Madanakollu, il-vers "Leħnek bejn l-irkiekel" fil-poeżija "l-imħabba l-kapriċċ" ta' Adrian Grima (2010, p. 23) jagħti dimensjoni oħra lil din il-kelma. Jinseġ biha xbieha li fil-kuntest ta' poeżija tħalli impatt suġġestiv, tagħti suġġerimenti erotiċi, u hi poetikament fertili, fost loħrajn għax qabilha hemm in-nom "leħnek" u l-prepożizzjoni "bejn" li jimpliktaw intimità. Hawnhekk tidħol id-differenza bejn il-lessiku użat f'test letterarju u l-lessiku użat filħajja ta' kuljum. Friggieri (2000) jikteb li "il-poeta jrid jgħid xi ħaġa, bħalma jridu jagħmlu l-bnedmin kollha, iżda ma jgħidhiex bil-mod kif jitkellmu l-bnedmin kollha" (p. xxi-xxii). Kull kelma f'test letterarju (tajjeb) hi magħżula bi ħsieb, hi użata u mħaddma għal raġuni; biex noqorbu li niskopru x'inhi r-raġuni, ngħidu aħna biex tintiseġ metafora, jew jitħaddem stil partikolari, irridu nanalizzaw ix-xogħol mill-qrib. Mhux t'iġri u ġerri Filwaqt li nistgħu naqraw test letterarju għall-gost, meta qed naqraw test biex nikkritikawh, irid ikollna għajn għad-dettall. Ma jfissirx li l-qari analitiku ma jistax ikun qari għall-gost ukoll; biss, tipi ta' qari differenti jeħtieġu għajn kritika differenti u livell ta' attenzjoni differenti. Irridu nieqfu u naħsbu fuq l-użu tal-kliem, il-forma u s-sens tiegħu. Mingħajr ma nivvintaw, jew naqraw dak li m'hemmx, jew ninterpretaw ħażin, nibdew billi nħarsu lejn il-kliem bħala għażla maħsuba. Il-kittieb ikun għażel kelma u mhux oħra għal skop partikolari. Jiġifieri filwaqt li ċerti għażliet setgħu kienu arbitrarji, il-poeżija iktar mill-proża, tant hi kompatta, li meta naħsbu fuqha ma nistgħux ma naħsbux fuq l-għażla u l-użu ta' ċertu kliem. Fil-poeżija "Simone! Simone!" ta' Immanuel Mifsud (2013, p. 64) Simone! kemm se ddum tiżbogħ xagħrek u tidlek l-aħmar ma' xufftejk biex taħbi kemm bews irħis faqqajt matul żgħożitek? Għajnejk kulur il-weraq li jitmiegħek Għadhom jistadu l-ġuvintur għal lejla u lesta saħansitra tħallas tajjeb biex ma tibqax bilqiegħda f'rokna waħdek. l-użu tal-punt esklamattiv wara n-nom proprju li hu isimha jista' jurina li qed isejħilha, li qed isejjaħ isimha b'ċertu mod, jew li qed jelevaha tant, li s-sejħa t'isimha teħtieġ punt esklmattiv warajha. Il-punt esklamattiv jaffettwa l-mod li bih jinqara isimha. Isimha użat darbtejn jimplika li qed isejjaħ għal iktar minn darba. Imma jista' jfisser ukoll li qed jiftakar, jew aħjar ifakkar lilu nnifsu. Il-fatt li juża din is-sekwenza fit-titlu wkoll tpoġġi importanza ikbar fuq isimha, u għalhekk ukoll, fuqha stess. Seta' uża "tidlek" xagħrek aħmar u "tiżbogħ" xuftejk ħomor? Seta' uża tiżbogħ fiżżewġ każi? Kif għedna qabel, l-għażla ta' kull kelma f'poeżija tajba hija maħsuba. Ilverb "tiżbogħ" ħafna drabi nużawh max-xagħar u l-verb "tidlek" jitrażmetti azzjoni intima. Ix-xufftejn infushom, huma parti sensittiva tal-ġisem li magħha norbtu l-bews. L-użu tal-verb "taħbi" wkoll huwa interessanti. Seta' uża "tostor" jew "tgħatti" imma f'"taħbi" hemm tifsir li ma nsibuhx fil-verbi l-oħra. Li taħbi ma jfissirx biss li ma turix, imma li żżomm xi ħaġa sigrieta u allura tkun qed tagħmel hekk bi ħsieb. Anke l-użu tal-verb "faqqajt" interessanti. It-tifsira l-iktar immedjata li taslilna tintrabat mat-tfigħ ta' xi ħaġa, iżda dan il-verb għandu konnotazzjonijiet sesswali wkoll. Għaliex l-użu tal-kelma "kulur"? Forsi għax f'"weraq" hemm il-ħoss tal-ittra r; forsi għax il-kelma "kulur" tintuża ferm iktar minn "lewn" u ma tinħassx arkajka daqsha; imma daqstant ieħor għażla bħal din jista' jkun li hi marbuta mas-sillabar. Il-verb "jitmiegħek" ħafna drabi nużawh mal-persuni u għalhekk hemm estensjoni talazzjoni, moviment qed jgħaddi mill-persuna għall-weraq, u li l-weraq qed irendihom aktar ħajjin. Barra minn hekk, il-kelma "tmiegħek" tevoka l-kelma "miegħek." F'din il-poeżija jinħoloq ukoll kuntrast qawwi bejn iż-"żgħożija" li għaddiet u l-"ġuvintur" fil-preżent. L-għażla ta' dawn iż-żewġ kelmiet u s-sensi li jġorru magħhom joħolqu tensjoni, kuntrast, li jwassalna nibdew niffurmaw idea aħjar ta' min tista' tkun Simone. L-għażla tal-kelma "rokna" mhi xejn inqas interessanti. Għaliex mhux bilqiegħda kokka? Jew mal-ħajt? Għall-kuntrarju ta' kantuniera (li għandha implikazzjonijiet oħrajn), rokna magħmula biex tostor, fiha titfa' dak li ma tridx, tgeddes u taħbi. Il-fatt li "bilqiegħda" wkoll jurina kemm għadda żmien. Imbagħad, ilkelma "waħda" hi s-siġill ta' din ix-xbieha li fassalna ta' Simone. Ma għandna l-ebda dubju mill-istat solitarju ta' Simone li jispikka f'kuntrast mal-passat aktar kulurit. Spunt mill-poeżija "Simone! Simone!" iwassalna biex nirriflettu fuq ir-repetizzjoni tal-kliem – jekk ħdejn xulxin, epiżewski; jekk fil-bidu tal-versi, anafora; jekk fl-aħħar epifora u l-bqija – tkun ripetuta bi skop. Fil-każ ta' epiżewski, daqskemm meta għandna ripetizzjonijiet oħrajn, il-kelma tkun ripetuta biex jisseddaq argument jew sentiment partikolari. Li naħsbu fuq x'seta' nkiteb differenti, ngħidu aħna li ma ntużatx epiżewski, jgħinna napprezzaw il-kitba kif inhi, dak li qed isawwarha, u għaliex. Jiġifieri tajjeb nistaqsu lilna nfusna l-oppost: li kieku l-poeta/poetessa m'użawx din ilkelma, x'effett kien ikollna? Dan jgħinna nagħrfu l-importanza, l-impatt tal-effett tal-fatt li ntuża l-kliem li uża. Fil-poeżija "Bejn tnejn" ta' Simone Galea (2011, p. 54) bħalma tagħmel fil-poeżiji kollha li qegħdin fl-aħħar taqsima tal-ktieb tagħha, tiddjaloga permezz tal-poeżija nnifisha ma' poeżiji oħra. u jiena naħbi wiċċi bejn idejja, imxennaq sħiħ li nħoss jitliegħeb, misterjuż bla jidher, ir-riħ Galea titlaq mill-poeżija "Bejn" iżda matul il-poeżija tuża kliem, lessiku tipiku, ta' Vella; kliem li jirrikorri kemm-il darba fil-kitbiet tiegħu. Hekk, tidwi d-diskors ta' Vella permezz tal-għażla tal-lessiku bħal "riħ," "kuluri" u "għajjien", anke jekk Vella jużahom f'kuntest differenti minn dan. L-iktar żewġ kelmiet qawwija f'dan is-sens huma "riħ" u "erwieħ." Minbarra ddrabi kollha li jissemma r-"riħ" matul il-poeżija, fl-aħħar tagħlaq il-poeżija bilfrażi "Qoffa Riħ." Fil-fatt, "Qoffa riħ" (2000, p. 310-1) hija l-aħħar ġabra ta' poeżiji ta' Vella ppubblikata fl-1985. Hi wkoll poeżija fl-istess ġabra. Għalhekk permezz ta' din il-frażi jiżdied saff ieħor ta' qari, dak intertestwali. Hemm ukoll illogħba bejn ir-"riħ" u r-"ruħ"; il-kelma "ruħ" li tidwi l-kelma "riħ" u viċi-versa, Galea tużaha fil-plural. Bħalm'għamlet Galea bil-versi ta' Vella, fin-­‐novella "Ħars" ta' Immanuel Mifsud (2008, p. 75-6), Mifsud iwessa' l-ħarsa ta' din in-novella billi juża l-epigrafu millpoeżija ta' Dun Karm. Interessanti l-varjazzjonijiet lingwistiċi: "waqa' l-frisk" u "jiffriska." Varjazzjoni bħal din tippermetti nuqqas ta' ripetizzjoni, iżda idea marbuta mal-istess kunċett. Ottubru u diġà donnu beda jaqa' l-frisk. Għall-inqas fis-siegħa ta' filgħodu, fil-ftuħ tal-pjazza, diġà beda jiffriska sew, aktar u aktar jekk tkun liebes komma qasira. Tawwal għonqu biex minn ġol-karozza jħares lejn it-tieqa jara jilmaħx xi dawl. Taqtgħu b'sikkina. Ħa nistenna ftit ieħor. Issa npejjep dan u jekk ma jidher xejn inċempel. Ir-radju kemm kemm jinstema': Abba, Dancing Queen. Dan kien żmien. Dak kien żmien meta konna mmorru niżfnu. Kien iż-żmien meta ommu kienet dejjem tibki tarah dieħel f'nofs ta' lejl. U dejjem tibki għax ma kienx jaħdem, ħlief daqqa 'l hawn u daqqa 'l hemm. U dejjem tibki għax ma riedx jazzetta, isib xi xebba tal-galbu, jinġabar magħha, jiżżewġu, ikollhom it-tfal. Bħalma għamlu kuġinietu kollha. Anki Grace, avolja Grace jaħasra mhix sabiħa, anki Grace iżżewġet. U dejjem tibki għax ma baqax imur il-knisja, lanqas il-Ħadd, lanqas għall-praċett tal-Ħadd. Saħħa missieru, meta kien għadu ħaj, ma kienx imur minħabba l-interdett, imma issa dak kien għadda, issa l-1977. Kienet tibki għax tarah tbiegħed minn Alla u donnu li għalxejn kienet titolbu lil Ġesù Sagramentat, għax dat-tifel ħareġ ħażin, ħareġ ma jħobbx il-Bambin u lill-Madonna. U għalhekk baqgħet tittama li xi darba dat-tifel jara d-dawl, id-dawl ma iddielu qatt. Sa issa għadu miexi fid-dlam, sa snin twal wara li mietet b'qalbha maqsuma. Ta' min nasħbu fuq l-użu ta' kliem bħala sentenza, jiġifieri kliem bħal "xejn," "dlam," u "sigarett" li jaqtgħu waħdu b'ittra kapitali u punt, daqslikieku kien sentenza sħiħa. X'qed jissuġġerixxi dan il-kliem? X'għandu speċjali iktar minn kliem ieħor? X'impatt qed iħalli? Minn "Kien iż-żmien" sa "kollha" juża diversi kelmiet li permezz tagħhom jidwi ddiskors ta' ommu; kliem bħal "jazzetta," u "tal-galbu". Anke s-sekwenza tal-ġrajjiet tixhed l-ideal tal-omm: l-ewwel jiżżewġu, imbagħad wara jkollhom it-tfal. Imbagħad, kliem bħal "Bambin" jurina l-mod kif l-omm kienet tittratta lill-iben, jiġifieri qisu għadu tifel u kważi kważi mhux qed tirrealizza li kiber. Anke r-rima ta' "ħażin" ma' "Bambin" tissuġġerixxi diskors sempliċi u infantili imma li f'dan il-kuntest ifisser ħafna. Hekk wieħed irid jifhem l-importanza li niflu u ngħarblu kull kelma mingħajr ma nfettqu żżejjed. Il-kliem innifsu u l-għażla konxja tiegħu għandu piż li jeħtieġ li niżnuh. Il-kliem onomatopejku jimita l-ħsejjes li nisimgħu madwarna fid-dinja; joffri esperjenza akustika. Ċertu kliem hu iktar onomatopejku minn ieħor. Ngħidu aħna qaħqaħ għal meta xi ħadd jisgħol hi iktar qrib tal-ħoss li jagħmel xi ħadd li jisgħol fid-dinja minn ċapċap għall-ħoss ta' ċapċip fid-dinja. Meta l-kliem onomatopejku jkun użat f'poeżija jagħmel ħoss ikbar, iħalli effetti partikolari li ta' min ninnutawhom. B'rabta ma' dan, insibu d-diskors ta' Friggieri dwar "il-ħila ta' ċertu kliem li bil-ħsejjes tiegħu jirriproduċi l-azzjoni jew il-ħoss li lkliem jirrappreżenta; ħoss lingwistiku li jimita ħoss naturali, 'il barra mil-lingwa; ilqbil bejn il-ħoss u l-kelma u t-tifsira tal-kelma." (2000, p. 523) Il-verbi bis-sekwenza 1212 jinqasmu fi tnejn: xi wħud huma onomatopejċi, u oħrajn huma iterattivi. Fil-fatt, Ullman jaqsamhom b'dan il-mod; fuq naħa jgħidu li għandna l-verbi onomatopejċi primarji bħal qaħqaħ u fuq in-naħa l-oħra l-verbi onomatopejċi sekondarji bħal mesmes. Tal-aħħar, jgħid Ullman, ma jroddux esperjenza akustika iżda waħda movimentali. Biex nidentifikaw kelma onomatopjeka fil-Malti, tajjeb inħarsu lejn is-sura tagħha. Ngħidu aħna diversi kliem onomatopejku fil-Malti hu verb kwadriltiteru, bħal paċpaċ, qaħqaħ, u sefsef. Imma mhux il-verbi kwadrilitteri biss huma onomatopejċi; ngħidu aħna aċċù, ħaħa, xplaħħ, trinn trinn, xpluff u blumm, biex inkunu semmejna ftit. Kif qed ninnutaw, il-kliem onomatopejku jintrabat ma' ħsejjes li jagħmlu n-nies b'ġisimhom, li jagħmlu l-annimali, li jagħmlu l-istrumenti, u li jagħmlu oġġetti oħra, fost l-oħrajn. Mary Meilak, magħrufa għall-użu ta' kliem onomatopejku, fil-poeżija "Bott fit-triq" (1945, p. 36) tuża l-ħoss "gro" ripetut għal kemm-il darba biex tirreplika l-ħoss li jagħmel il-bott fid-dinja. Il-puntini qabel il-"gro" jixhdu li dan il-ħoss ġej minn qabel – hu bott li qed jitrembel u ma' kull trembila jagħmel dan il-ħoss. Bla saqajn u 'l fuq u 'l isfel Tiela' u nieżel bħal mekkuk, Mir irmiek bla jdejn kien donnu, Mank maż-żibel ma xeħtuk! Isma' ħej, il-marċ tad-Do! Fil-poeżija "Daħq" (1945, p. 88) permezz ta' "Ħaħ-ħaħ-ħaj!…" Meilak tirreplika lħoss tad-daħq; ħoss li għalih nużaw kliem differenti bħal "ħaħa" jew "ħaħ ħaj." Din is-sekwenza onomatopejka tixhed l-isem tal-poeżija stess. Ħaħ-ħaħ-ħaj! Ħaħ-ħaħ-ħaj! Ħa nsaħħu d-demm, Ħaħ-ħaħ-ħaj! Dment il-kus ġmielu Għax iż-żejt dalwaqt jintemm! Il-poeżija "int tibki Mar? – għalik għax naħseb li iva" ta' Simone Inguanez (2005, p. 86), għall-kuntrarju ta' dawk ta' Mary Meilak, hi poeżija kontemporanja. int tibki Mar meta jfarfru l-fjuri – mgħawġin taħt in-nida u d-dlam tax-xemx nieżla tgħaġġel? tibki Mar meta r-ramla ttir u jersaq il-mewġ jitkaxkar jitkarkar – għaliha għalxej' u jikxef l-arzell iggranfat? int tibki għid meta jisktu il-passi barra għaddejjin u nersqu qrib u tismagħni nofs wiċċi jidħaq nofs jokrob? inti tibki Mar tibki int togħrokli dahri u tħoss qalbi tħabbat? tibki int għid meta nieqfu – la ngħejjew nidħqu u ninżlu t-taraġ niġru ħafjin bħalmin prova jemmen li dara? Għalkemm m'għandniex kliem onomatopejku, hawnhekk għandna kliem li jimplika ħoss. Il-kelma "tibki" ġġiegħlna naħsbu fl-ilfiq, fil-ħsejjes li wieħed jagħmel meta jibki. Il-verbi kwadrilitteri "jitkaxkar" u "jitkarkar" it-tnejn li huma jimplikaw ħoss – ħoss li hu kemxejn simili iżda fl-istess waqt hemm elementi simili wkoll. Li tuża żewġ verbi kważi l-istess wara xulxin jurina burdati differenti tal-mewġ, imma li huma simili, għax ħerġin mill-istess mewġ. Hawnhekk anke n-nom plural "passi" jimplika ħoss u dan il-ħoss ikompli jiġi kkonsolidat mill-verb "tismagħni." Dan għall-kuntrarju ta' "ħafjin" lejn l-aħħar talpoeżija; anke jekk timxi ħafi tkun qed tpassi wkoll, tkun qed tagħmel dan bla ħoss. Ilverb "jokrob" għalkemm mhux jimita l-ħoss tal-krib, qed jirreferi għall-ħoss ta' "krib" li jsir fid-dinja. L-istess "nidħqu"; għalkemm m'għandniex kelma onomatopejka, il-verb stess jimplika il-ħoss tad-daħq u jevoka l-element sensorju tassmigħ. Iktar 'il quddiem, il-verb l-istess verb jinbidel fl-ewwel persuna plural u għalhekk id-daħq hu frott il-kompliċità; jista' jimplika li d-daħq qed jinstema' iktar. Il-verb "tħabbat" jevoka ħoss, daqskemm hu verb iterattiv. F'din il-poeżija, il-ħsejjes mhux biss jispikkaw fihom infushom, imma jispikkaw iktar f'kuntrast man-nuqqas ta' ħsejjes. Barra minn hekk, il-kliem onomatopejku jew ilkliem li jħalli effett akustiku, mhux biss imħaddem fil-poeżija, imma anke fil-proża. Fin-novella "Ir-raġel li waqagħlu l-mobile fil-loki" ta' Clare Azzopardi (2006, p. 59) Bertu jidħol ipixxi. Filwaqt li jkun qed itella' l-kużakk bl-istess kalma li jtella' lfurketta mburġata minn ġot-taġen għal ġo ħalqu, tinqata' l-bozza talkamra tal-banju. Jinħasad. U jaqagħlu l-mobile mill-but tal-ġakketta fil-loki. Fl-istess ħin li l-mobile ta' Bertu jagħmel xpluff fi flett numru 2, fi flett numru 1 Karla twerżaq. Hekk ismagħha: U fl-istess ħin li Karla twerżaq, fi flett numru 3 Marjo jgħajjat, "istja Mer!" Fis-sitta ta' filgħaxija. Istja Mer! L-ewwel mobile dam għandu sitt xhur. It-tieni mobile erbgħa. Kollha waqgħulu fil-loki. Kollha waqgħulu mill-but ta' l-istess ġakketta. Kull darba kellu jdaħħal idu fl-ilma mdardar bil-pipì (mank ġietu f'moħħu jifflaxxjah qabel) jiġbor il-mobile li jkun ġa miet u jidfnu fuq qalbu fil-landa taż-żibel. Karla kienet ilha li xtrat il-ktieb ta' stejjer qosra ta' Djuna Barnes minn meta x-xemx telgħet u ddeċidiet li ma tinżilx. Kienet ħaditu rħis ħafna. Ħamsin ċenteżmu kollox – daqs cappuccino jbaqbaq blimħabba. U kien għadu ġdid fjamant – daqs ħajjitha. Kienet għadha qatt ma fetħitu għax kienu nfetħu biżżejjed kotba dak is-sajf. Issa kienet bdiet dieħla l-ħarifa u l-ktieb kien nixef sew mill-għaraq jinten tas-sajf. Għalhekk ħasset li kien wasal żmienu. Hi u tqalleb il-ktieb, waqa' envelowp minn qalb il-paġni. Fuqu kellu miktub, JEKK JISMEK KARLA TIFTĦUX. Mill-bidu nett il-kelma "pixxi" – li għall-bidu jaf taħsad lill-qarrej – timplika l-ħoss li wieħed jagħmel fid-dinja permezz tal-konsonanti "x" imtennija. L-azzjoni deskritta f'dettall fil-paragrafu "Filwaqt … loki" hi kkonsolidata mill-kelma "Xpluff." Din il-kelma onomatopejka, waħedha, toħloqilna tbissima – hi kelma waħda li qed tirreplika ħoss u li permess tagħha s-sitwazzjoni qed titwaqqa' għaċ-ċajt. Daqshekk hu qawwi l-effett ta' kelma waħda. L-effett tal-kelma jiġi intensifikat millfrażi "jagħmel xpluff" – frażi li tinħass infantili. L-użu tal-kelma "xpluff" f'kuntest ġdid, iħalli l-istess effett – ta' ridikolaġni u żufjett – b'teknika differenti. Il-kakofonija ta' ħsejjes tkompli tiġi intensifikata mill-verb twerżaq, mill-eżemplifikazzjoni tal-verb "twerżaq" permezz ta' għajta twila rappreżentata minn ittra waħda mtawla, u millqofol li jilħaq id-diskors dirett "istja Mer!" Dawn il-ħsejjes għalkemm huma katina – kull ħoss hu differenti minn ta' qablu, daqskemm kull ħoss iwassal għal ta' qablu. Il-verb "jifflaxxjah" ifakkarna fil-kelma "pixxa" – iż-żewġ xejiet iservu ta' tfakkira, ta' x'wassal għal katina ta' ħsejjes, għajjat u storbju. U l-kelma "cappuccino", kelma li tirreferi għal oġġett komuni li tant hu komuni li hu deskritt bħala "rħis ħafna", tingħata qawwa ġdida mill-verb "ibaqbaq" – kelma li timplika ċerta intensità, tant li biex qed ibaqbaq? Bl-imħabba. Peress li poeżija tinkiteb primarjament biex tinqara, ma ninsewx illi biex kelma tkun poetika, akustikament sabiħa, mhux neċessarjament tkun onomatopejka. Hemm tekniki oħra li jitħaddmu biex irendu l-poeżija smigħ sabiħ (rima, alliterazzjoni, tul ta' sillabi differenti … ) jew mhux (assonanza, konsonanza, dissonanza, kakofonija u lbqija). L-istess f'silta prożajka, hemm effetti oħra akustiċi li jistgħu jinħolqu b'tekniki bħad-diskors dirett. Il-lessiku u t-tema: id f'id? Il-lessiku jista' jurina x'inhi t-tema. Il-lessiku jista' qabelxejn jindikalna jekk poeżija hix monotematika jew politematika. Dwar il-poeżiji ta' Briffa, Friggieri (2000) jikteb li "Stħarriġ xjentifiku ta' din ixxeħta juri, fost l-oħrajn, li Rużar Briffa huwa poeta monotematiku li jisħaq il-ħin kollu fuq is-sens taż-żmien bħala qawwa qerrieda fuq is-sens tal-ispazju bħala dimensjoni fiżika tan-niket individwali, it-tnejn espressjoni ta' diqa u solitudni" (p. 413) Ilpoeżija "Waħdi" (p. 78-9) hi eżempju ċar ta' dan (ara wkoll "Waħdieni", "Il-Kotra u Jien", "Waħdi (Varjazzjoni)" ta' Briffa stess. Waħdi tlajt l-għoljiet ħadrana, waħdi nżilt qalb il-widien, waħdi, waħdi, waħdi, dejjem waħdi l-ibħra fraqt, megħjun ma' mkien. Ma ċħadt qatt is-sliem ta' ħbiebi, imma s-sliem waqaf mat-triq, għaliex ħadd ma ried jissokta, kulħadd bih għamel id-diq. Ħsibt għal żmien illi l-Imħabba se tressaqni lejn il-Għan, imma f'nofs it-triq imwiegħra birdet, bidlet mas-serħan. Waħdi kont xħin dell il-Hena għal xi żmien qed jersaq rajt, ħadd ma qasam id-diq miegħi xħin jitbiegħed id-dell rajt. Il-lessiku għalhekk jista' jgħinna biex nidentifikaw tema. Jekk l-għalqa lessikali ta' poeżija tkun marbuta, ngħidu aħna man-natura, jista' jagħti l-każ li t-tema tal-poeżija tkun in-natura (ara wkoll "Lill-Farfett" ta' Rużar Briffa, "Il-Bilbla" ta' Ġorġ Żammit u "L-Għasfur" ta' Ninu Cremona, fost diversi poeżiji ta' Anton Buttigieg). Madankollu, jista' jkollna poeżiji li jużaw kliem marbut man-natura, iżda li t-tema tagħhom ma tkunx in-natura; ma jkunux qed jużaw dak il-kliem biex jitkellmu fuq innatura. Il-kliem marbut man-natura aktarx iservi bħala metafora, xbiha għal xi ħaġa iktar profonda. Poeżiji interessanti huma dawk ta' Anton Buttigieg – il-poeta tannatura – li juża l-annimali/elementi naturali, iżda f'numru minnhom dawn iservu ta' allegorija, ngħidu aħna "Il-Mewt tas-Sieħba" fejn il-melvizz u l-melvizza huma hu u l-mara tiegħu li ħallietu. Hekk ukoll jista' jkollna poeżija li l-lessiku, ir-reġistru u ttema tagħha jmorru id f'id, jista' kollha poeżiji li jisselfu lessiku minn għalqa lessikali partikolari u allura jiffurmaw reġistru li mhux neċessarjament ikun it-tema. Il-poeżija "Dik il-biċċa fuq Pjanu - Zbigniew Preisner: 'Għaxar Biċċiet Ħfief għallPjanu'" ta' Immanuel Mifsud (2001, p. 82) tagħmel dan; minkejja li juża xbihat meħuda min-natura, it-tema mhix strettament in-natura. Xħin nisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu f'idejja jibdew jiftħu ħafna fjuri, iħarsu kull kulur u jitbissmuli. Xħin nisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu inħoss il-baħar ħiereġ minn għajnejja, u joħroġ kalm, u blu, u mingħajr mewġa. Xħin nisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu madwari jibda nieżel qtar ix-xita, u jikber il-ħaxix mad-dawra kollha, u toħroġ tfuħ ir-riħa tal-ħamrija. Iss' għidli ftit: xi jkun qed jiġri lilek x'ħin tisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu? Hawnhekk Immanuel Mifsud juża kliem li jirreferi għad-dinja naturali: "fjuri", "baħar", "mewġa", "xita", "ħaxix", "ħamrija." Varjant tal-kelma "baħar" u l-kelma "ħaxix" insibuhom ukoll fil-poeżija "Ħbiebi." Il-preżenza ta' lessiku komuni f'poeżiji minn perijodi differenti tindikalna "… bejn iż-żewġ eri hemm diversi punti konverġenti, li huma komuni u li fuq kollox qatt ma naqsu mil-letteratura miktuba f'Malta" (Mifsud, "Fili"; ara l-kummenti dwar l-elementi naturali fil-poeżiji ta' Daniel Massa, Achille Mizzi u Joe Friggieri). Madankollu, it-tema ma nistgħux ngħidu li hi n-natura. Dawn l-elementi naturali kollha qed joħolqu immaġni li permezz tagħha nesperjenzaw u nimmaġinaw episodju partikolari deskritt permezz tal-poeżija nnifisha. Għaldaqstant, it-temi ta' din il-poeżija nistgħu ngħidu li huma lmemorja, il-weġgħa, l-intimità u l-esperjenza. Id-diskors dwar il-fjuri jifjorixxi. Il-fjura jista' jkollha tifsira litterali; iżda l-fjura bħala simbolu tista' tfisser affarijiet differenti. Daqskemm tista' tirrappreżenta l-parti tal-mara, tista' wkoll tissimbolizza element ta' ferħ jew ta' niket. Fil-poeżija "Niftakar" ta' Anton Buttigieg, it-tismija tal-fjura (u varjanti tagħha "żahar" u "ward") toħloq kuntrast minn innifisha; hemm il-fjuri li qed jissimbolizzaw il-ferħ fittieġ (ara wkoll "Ephithalamion" ta' Karmenu Vassallo u "Epithalamion" ta' Rużar Briffa) u fuq in-naħa l-oħra (l-istess) fjuri li qed jirrappreżentaw in-niket fil-funeral. Mill-isem tal-fjuri fiż-żewġ partijiet tal-poeżija toħroġ it-tensjoni li tqanqal fil-qarrej dieqa ikbar. Fil-każ ta' Romantiċi, tajjeb nirrikonoxxu li l-ambjent huwa tarġa biex il-poeta jirrifletti fuq affarijiet oħra. Anton Buttigieg, interessanti f'dan is-sens, għax laqqamnieh "il-poeta tan-natura" għalkemm ma jfissirx li kiteb fuq hekk biss. IrRomantiċiżmu kien moviment li apprezza s-sbuħija tan-natura; hu l-moviment li rritorna lejn in-natura u l-ġenesi tal-istorja. Kull element kien ikkunsidrat mogħni b'sensibbiltà li tħoss u taħseb. Dan ma jfissirx li kull poeta/poetessa ttrattaw it-tema tal-ambjent bl-istess mod imma kien hemm sentiment komuni. Poeżija li tgħinna nirriflettu fuq in-natura bħala tarġa li twassal il-poeta jirrifletti fuq affarijiet oħrajn hija "Inti ma Tarġax" ta' Dun Karm (1980, p. 311). Kollox jarġa': tarġa' l-ħdura Fuq l-inxif minn tal-ħarifa; Tarġa' x-xemx fuq in-nies maħqura Wara x-xita, wara l-bard; Tarġa' tfuħ żiffa ħafifa Qalb ir-rimi, qalb il-ward. Kollox jarġa'; iżda minn qabrek Int ma tarġa', j'omm għalija; Daħket fommok, kelmet sabrek Għebu miegħek f'art l-imwiet; Tal-imħabba, tal-mogħdrija Qatt ma jerġgħu l-ħlewwiet. Hawnhekk in-natura, u allura l-kliem li bih qed jirreferi għan-natura jservu ta' spunt biex Dun Karm jirrifletti fuq il-ħajja nnifisha. Hemm paragun bejn l-elementi naturali: il-ħdura, il-ħarifa, ix-xemx, ix-xita, il-bard, iż-żiffa, ir-rimi, il-ward, lessiku magħżul mid-dinja naturali biex jeżemplifika t-tiġdid, u ommi li mietet u mhux se tirritorna. Iż-żewġ poeżiji li jmiss għandhom kważi l-istess isem. Minkejja li fihom hemm lisem tal-belt "Londra", x'hemm differenti bejniethom? X'forom tal-kelma "Londra" qed jintużaw fiż-żewġ poeżiji? Xi rwol għandha Londra fil-bqija ta' kull poeżija? Mill-kliem li jużaw, x'ton u burdata jidher li għandhom? London by night, il-gozz ħwejjeġ, il-kartun li rajt; il-ftit kliem bis-sens, l-ispirtu, li smajt; il-ħalfa sigrieta li ħlift li qatt ma nerġa' nagħmel London by night. Landin taċ-ċajt, li tħallik ixxomm l-alkoħol ta' mnifsejha baj li tħallik tisker bil-kesħa taħt ħajt; li meta ssejħilha tinjorak u tibqa' fejn bqajt. Landin orrajt. Issa jien qiegħed hawn taħt das-saqaf inserraħ mal-ħajt; u dawk l-uċuħ imgerfxin saru attrazzjonijiet "Londra" ta' Claudia Gauci Inqbadna f'ħin stramb f'dil-lukanda tniegħes taħt sema serju, xejn ġdid imm'għadni ma drajtux. Inħossu jimlieni, irid jidħol fejni, jintelaq fuqi, jimla l-kamra, jifnini. Nassorbi kollox morsa ma' rasi u nħallih idur f'ħalqi, qares bla lewn. L-emikranja tintrass ma' ġbinek irritat id-doċċa ħamalla tinkini fuq in-naħa l-oħra talħajt l-ambulanzi jwerżqu ma jiqfux lament twil griżaħdar skur. Nixref mit-tieqa bla storbju u l-mewt taħsadni. Nixtieq għadu siegħa ilu miegħek fis-sħana nomogħodu panina mal-kafè u nitwennsu mal-ħolm irħis tagħna. Fittex qum u għidli li mingħajrek ħajtek tiswied fuq London by night. li trid tarani f'kull kamra ta' darek li mingħajri kollox stunat u tibża' li dal-griż indelibbli se jidħol f'għajnejk u jisfrundak. Illejla ħares sew lejja, beħsiebni npitter xofftejja ħomor. Tridx nixjieħu u mmutu fl-istess ħin? Iż-żewġ poeżiji jitkellmu fuq esperjenza ta' Londra. Imma fil-poeżija ta' Grima, l-użu tal-kelma "Landin", jiġifieri Londra bl-Ingliż miktuba b'mod fonetiku Malti, tagħtina x'nifhmu li qed jgħaddi ż-żmien, li qed jironizza s-sitwazzjoni biex itella' fil-wiċċ aspetti li huma ferm iktar krudi minn "Londra" bħala l-belt sabiħa jew ideali. Minnaħa l-oħra, fil-poeżija ta' Gauci, Londra qed toffri mkien fejn hi u persuna oħra qed jaqsmu esperjenza komuni – daqskemm Londra seta' kien post ieħor, seta' wkoll ma kienx, imma għax hu Londra, din l-esperjenza, dan l-inkontru, seħħ. Il-lessiku u r-reġistru Meta naħsbu fuq il-kliem tajjeb li nħarsu lejh bħala parti minn katina. L-għażla tal-kliem flimkien tifforma dik li jgħidulha għalqa lessikali; jiġifieri konxjament jew inkonxjament il-kittieb jagħżel li juża kliem marbut ma' qasam partikolari biex jitkellem fuq xi ħaġa partikolari. L-għalqa lessikali hi grupp ta' kliem marbut ma' qasam partikolari, ngħidu aħna kuluri; grupp ta' kliem li jaqsam xi ħaġa komuni. L-istess bħalma kliem differenti mhux neċessarjament jindika tema, hekk ukoll ir-reġistru. Meta għandna metafora jew allegorija, ir-reġistru ma jkunx it-tema. Meta għandna silta letterarja hemm aspetti oħra li qegħdin jaħdmu u li jikkontribwixxu tifsir differenti lil kliem, lil hin mit-tifsira tal-wiċċ. Kitbiet li jsemmu kliem bħal "mejda," "siġġu," "surmast," "librerija" u "għalliema" il-lessiku tagħhom jaqa' taħt ir-reġistru "skola"; kitbiet li jsemmu kliem bħal "maħbub," "qalb," "valentinu," "fjura," "kartolina" jaqgħu taħt ir-reġistru "imħabba/nuqqas ta' mħabba"; daqskemm kitbiet li jsemmu kliem bħal "pistola," "nar," "ġlied," "taqbid," u "mewt" jaqgħu taħt ir-reġistu ta' gwerra. F'din il-parti mill-poeżija "Karozza. Dgħajsa. Żiffa" ta' Glen Calleja (2009, p. 134), li tirrifletti l-bqija tal-poeżija, għandna iktar minn reġistru wieħed imżewġa flimkien. F'Marzu l-lewż jistenbaħ morr. Morr il-lewż jistenbaħ f'Marzu Ma' ġurnata oħra kiesħa Mejta biex idduq sekonda sħana. Riħ u rwejjaħ ta' ħobż lest moħmi u xemx xejn. Xejn xemx u rwiefen, imma rwiefen xi ħaġa! Jgħaddi. Bħal karozza li tħalli w'rajha t-triq li tgħaddi minnha. Marzu u karozza. U April dgħajsa tal-qlugħ. Hawn għandna diversi gruppi ta' kliem li jaqgħu taħt reġisti differenti. "lewż", "morr", "ħobż", u "moħmi" kollha jaqgħu taħt ir-reġistru tal-ikel. Il-kliem "kiesħa", "sħana", "riħ", "rwiefen" u "xemx" kollha jaqgħu taħt ir-reġistru talelementi naturali. Il-kliem "kiesħa" u "sħana" jaqgħu taħt ir-reġistru tas-sensi, b'mod speċjali l-ħass. "Karozza" u "dgħajsa" jaqgħu taħt ir-reġistru tal-inġenju. U "Marzu" u "April" huma parti mix-xhur. Imma l-poeżija la hi fuq l-inġenji u lanqas fuq in-natura. Il-poeżija titkellem primarjament fuq ix-xhur u l-ikel u dak kollu li jmur miegħu f'xhur differenti. Minkejja li qed nagħmlu distinzjoni bejn proża u poeżija, id-distinzjoni bejniethom mhux dejjem skjetta. Id-diskors marbuta mar-reġistru jissekonda dan. Morfoloġiku, morfoloġika, morfoloġiċi Meta ngħidu studju moroloġiku nkunu qed infissru l-istudju tal-mod kif jinqasam u lmod kif jinbena l-kliem. Analiżi lessikali tħares lejn il-partijiet tad-diskors u l-mod kif jinflettu jew jikkonjugaw ruħhom, fost l-oħrajn. Użu ta' kelma f'temp u mhux f'ieħor, f'għadd u mhux f'ieħor, f'ġens u mhux f'ieħor, tagħmel differenza mhux biss għal dik is-sentenza iżda għas-silta kollha. Jiġifieri jekk silta tuża l-verbi perfetti aktarx li qed titkellem fuq il-passat, u jekk silta tuża verbi imperfetti aktarx li qed titkellem fuq drawwa. Xi aspetti morfoloġiċi Saru diversi studji lessikali li jmissu aspetti morfoloġiċi. T'hawn huma xi osservazzjonijiet fuq tlieta minnhom imnebbħa minn Friggieri. Fit-tabella t'hawn taħt identifikajt diversi aspetti morfoloġiċi li ta' min inħarsu lejhom aħna u nanalizzaw xogħol letterarju. Żgur illi dawn mhumiex l-uniċi aspetti (aspetti oħra huma n-nomi fis-singular u fil-plural, il-kollettiv, l-oġġett dirett u l-oġġett indirett … ) u dejjem tajjeb li narawhom fid-dawl tal-kuntest. Biss, aspetti bħal dawn, li forsi faċli ninjorawhom, jistgħu jgħidulna ħafna dwar biċċa xogħol letterarja. In-neoloġiżmi In-neoloġiżmi huma kliem ġdid; kliem maħluq aktarx minħabba l-bżonn tiegħu. Helene Cixous tikteb li "… we are well aware that one knows how to fabricate neologisms; when there is a need for them, they come! …" (2014, p. 58) Xi kitbiet letterarji joħolqu l-bżonn ta' ċerti kliem li jinftiehem għax ikollu, ngħidu aħna għerq komuni ma' kliem li nafu, iżda li jfisser affarijiet li altrimenti m'għandniex kelma (tal-inqas waħda) għalihom, m'għandniex aċċess għax-xbieha/ħoss/sentiment u lbqija li joħolqu, jissuġġerixxu jew jevokaw. In-neoloġiżmi jistgħu jinħolqu fuq mudelli ta' kliem Semitiku iżda dan hu proċess iktar ristrett. Fil-każ tal-kwadrilitteri, Manwel Mifsud jikteb li dan il-proċess m'għadux jiġi mħaddem mill-poplu, "tant li dawk il-ftit verbi kwadrilitteri sħaħ iffurmati riċentement b'dan il-proċess jinstabu l-aktar fil-letteratura, ngħidu aħna qanpen fil-poeżija ta' Mario Azzopardi Assedju- Stil 1967" (2010, p. 17) Fil-poeżija-eżempju li ġejja, "EX-VOTO - tini. sib. trid. dawwal. armi." ta' Glen Calleja (2014, p.15-20), nidentifika n-neoloġiżmi, nesponi kif issawru u nsaqsi dwar l-effett tagħhom. trid tibda mawrietek fis-salott tar-Reġim trid tagħraf, b'xagħrek quddiem għajnejk, xi jfissru ċerta tkaken u t-toqol tal-pass fejn u kif u għal min jaqgħa w jieqaf u xi jħalli wara dahru trid titgħallem taqra l-isdra immedaljati trid tmissilhom biżlejhom imqajjma minn fuq il-flokk biex jiftħu kamra kliem protett trid tmiss l-ilma u sselġu u toħloq gżejjer t'ambjent naturali pristin safi, dik il-kelma li ridt Is-suffiss pronominali (possessiv) ġeneralment jingħaqad ma' nomi li huma qrib tagħna (bħal id, saqajn, u dar). Hawnhekk Calleja qed jgħaqqadu man-nom verbali tal-unità "mawra." U bħalma minn seqer nagħmlu isqra, minn sider nagħmlu isdra. Għalkemm mhux strettament neoloġiżmu, "isdra" ma tantx jintuża fil-kuntest talbnedmin imma tat-tiġieġ u għalhekk hawnhekk qed jagħmel użu ġdid tiegħu. Il-partiċipju passiv fil-plural mhux Semitiku –ati, qed jużah ma' "immedalja" – nom li qelbu f'verb filwaqt li min-nom silġ qed joħroġ il-verb "isselġu." F'parti oħra tal-istess poeżija jikteb hekk: armi l-lukanda fejn morna 'l bogħod u ġejna lura iktar televiżivi minn qatt qabel armi l-gallarija mnejn ġibdu x-xena ta' ħbiberija armi s-sular sħiħ u l-prekawzjonijiet arm'imla l-kennierji tal-iMdini bil-pjanijiet tiegħek tiegħi magħmulin biex jorqdu w ma jqumux Ftit huma l-bliet l-irħula li huma plural (bħall-Imrieħel), u ebda isem ta' belt jew raħal m'għandu plural. Calleja jaqbad l-Imdina u jtiha l-plural sħiħ -i. X'effett tħalli din il-kelma? X'qed irendiha? Fuq kollox, in-neoloġiżmi, għalkemm huma tarbija ġdida ta' lingwa, maż-żmien jistgħu jindraw u jsiru parti mill-vokabolarju tagħna wkoll. Meta n-neoloġiżmu jitħaddem fil-letteratura, jaf ikun iktar diffiċli jaqbad, jekk il-poplu ma jkunx midħla ta' dak ix-xogħol u ma jsibx il-bżonn tan-neoloġiżmu. Minn "imrammti" sa "boathouse": il-lessiku bħala indikazzjoni tal-perjodu Il-lessiku użat jista' jagħtina ħjiel tal-perijodu li fih inkiteb ix-xogħol. Ngħidu aħna ħarsa lejn l-etimoloġija tal-kliem mill-ewwel turina li poeta bħal Anastasju Cuschieri kien iktar inklinat lejn għażliet Semitiċi filwaqt li – għax il-lingwa kompliet tevolvi u tikteb ukoll – insibu preżenza ta' kliem mit-Taljan u l-Ingliż iktar qawwija fil-poeżiji Moderni u Kontemporanji. Interessanti li Dun Karm jagħmel użu minn kliem Ingliż (innota l-mod kif jiktbu/l-ortografija) proprju biex jironizza s-sitwazzjoni, ngħidu aħna fil-poezija "Progress" meta jikteb: Imma għandna l-ajurplani, It-talkie, il-wajjerless … Evviva s-seklu tagħna, Is-seklu tal-progress! … Din il-poeżija ta' Simone Galea hi interessanti għax tagħmel użu minn kliem Ingliż – "windskrin" u "wajpers" – li altrimenti m'għandniex ieħor floku, anke jekk malewwel qari jaf jaħsadna. Imħabbti bħal qtar tax-xita li jinżel fuq il-windskrin tiegħek. Malli jtellfek milli tara ċar ittajru ma' kullimkien bil-wajpers. Friggieri (f'Vella, 2000) jikteb li l-gosti letterarji jistgħu jinbidlu minn żmien għal żmien (p. xxii). U huwa proprju għalhekk li ninnutaw bidla fit-testi letterarji, daqskemm it-testi letterarji jimbuttaw ċerti bidliet. Bl-aspetti morfoloġiċi friski f'moħħna, ta' min inħarsu lejn aspetti morfoloġiċi li jistgħu jagħtuna ħjiel taż-żmien li x-xogħol letterarju jkun inkiteb fih – tal-inqas hux kontemporanju jew le. Jista' jagħti l-każ li xogħol letterarju juża forom arkajċi, iżda aktar li jagħmel dan bi skop ta' satira, ironija u l-bqija. Waħda mit-tekniki li kienet titħaddem hija ż-żieda ta' ittra jew sillaba. Għall-kuntrarju tal-kliem immarkat hawn, illum nużaw "dawn," "Ġgantija," u "hekk." Fil-bidu: Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura; Għaliex l-iradi għal kull xiber sura: Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra. Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra. Minn "Il-Kantilena ta' Pietru Caxaru" (1992, p. 51) Għad-dawl tal-qamar sbejjaħ, fis-sigħat ħelwa tal-lejliet sajfija, hemmhekk fis-skiet tax-Xagħra dejjem ħadra, toħlom il-Ġigantija. Minn "Il-Ġgantija t'Għawdex" ta' Ġorġ Pisani (1963, p.58) Fl-aħħar: benninni bil-lajma ta' leħnek jirtogħod, benninni, benninni, hekk, hekka, bil-mod. Minn "Lil Ommi" ta' Rużar Briffa (40-1) Partiċella li biddlet l-użu tagħha hija l-partiċella "ja." Snin ilu, din il-partiċella kienet tintuża biex tfaħħar, aktarx fil-forma ta' apostrofi. Nadurawk ja Ħobż tas-Sema Frott l-imħabba l-iżjed bnin. Għalik l-anġli dlonk titniehed, Inti l-hena tal-bnedmin. Nadurawk ja Ħobż tas-Sema Frott l-imħabba l-iżjed bnin. Minn "Innu Ewkaristiku" ta' Dun Karm (1980, p. 345) Illum, l-istess partiċella tintuża biex tmaqdar. Ieqaf hemm. Jew beħsiebek tgħaffiġna mad-dar u s-siġar tagħna? … Minn "Ġenin" ta' Karl Schembri (2009, p. 26) Biex infaħħru, konna u bqajna nużaw "o" u l-varjanti tagħha. F'dawn il-versi ninnutaw ukoll l-użu tal-forma "dana" għall-kuntrarju ta' "dan." Mhux il-ward Jiena fittixt ħa nsebbaħ darek U nfewwaħlek lil altarek, Imma x-xewk minn qalb ix-xagħri U għollieq, marrâd, musfari, O Madonna tad-Duluri, Dana biss! Minn "L-Għanja tal-Imnikket" ta' Rużar Briffa (1983, p. 65-6) Interessanti wkoll il-bidliet vokaliċi li ninnutaw. Il-qawl "Xemx u xita Alla jaf meta", instab li kien jintqal "Xemx u xita Alla jaf mita." Fil-fatt, il-qawl, bħal ħafna qwiel oħra, meta wieħed jgħid "mita," jirrima. Biss, din il-forma arkajka tal-kelma nsibuha anke fil-poeżiji. Mita, fis-sajf, kif jisbaħ, Nixref mit-tieqa tiegħi, Biex nara l-mewġ ta' taħti Stenbaħx biċ-ċiera miegħi; U nilmħu donnu ġelu Magħqud bit-trab tan-nir, Bil-qlugħ tad-dgħajjes ħierġa Bħal qatgħa gawwi kbir; Minn "Il-Baħar" ta' Ġużè Muscat Azzopardi (1996, p. 42-3) Imma fuq kollox, insibu kliem li nqata' għax floku daħal ieħor għall-istess użu. Flistess waqt, mhux il-kliem biss jindikalna l-perjodu tal-kitba. Din is-silta minn Ineż Farruġ ta' Anton Manwel Caruana (2001, p. 72) teżemplifika dan. B'dawn it-thewdin Ġużeppi kien jidhirlu illi huwa sejjer aktarx għall-mewt, inkella biex jara u jkellem il-maħbuba tiegħu. F'din is-sentenza ninnutaw li l-użu sħiħ tal-kelma "illi" u l-kelma "inkella" li f'dan ilkuntest tinħass xi ftit arkajka. L-isem "Ġużeppi" u l-kunjom "Qormi" ukoll jiġbdulna l-attenzjoni għax kien hemm żmien fejn il-/q/ kienet tinħass /k/ u proprju Qormi huma l-kunjom Curmi. Il-paragrafu minn Ineż Farruġ ikompli hekk: Qatt it-triq ma dehritlu hekk twila, ma ħassu hekk tqil fil-mixi, hekk imdejjaq bil-bgħid daqs dik id-darba. F'din is-sentenza għandna għadd ta' inverżjonijiet; teknika li kienet tintuża millkittieba pre-Romantiċi u Romantiċi, kemm fil-proża kif ukoll fil-poeżija. Ngħidu aħna "ma ħassu hekk tqil il-mixi" hi inverżjoni ta' "ma ħass il-mixi hekk tqil." Meta beda joqrob għat-telgħa li tieħu quddiem Ħal Far, ħass qalbu tħabbat bħal min ma jafx hux sejjer għall-ħajja jew għallmewt. L-ewwel ħsieb li ġiet malli wasal, kien li jħares lejn ittieqa ta' wara d-dar ta' Lippu. Sabha miftuħa. Wara ftit ra 'l Ineż tixref u tħares lejn it-triq bħal dari biex tara hux ġej. Ma kienx jaf iżjed x'jaħseb, bil-ferħ nesa kulma ġralu, kulma għadda minn moħħu tul it-triq; ħeff fil-mixi f'daqqa, wasal f'tarf it-telgħa, ħares fis warajh, mal-ġenb, għan-naħa ta' ġewwa, hemmx xi nies, xi ħadd jarah, u bla telf ta' żmien baqa' sejjer mal-ħajt għal taħt it-tieqa. "Ma kontx naħseb li narak," qaltlu Ineż xi ftit imqita. "Ma kontx nitma illi int tagħmel din it-triq għal min ma jridx jaf bik iżjed, irid iwarrbek, jinsiek." U fil-ħin għajnejha dehru jiħmaru u jleqqu bid-dmugħ. "Ineż, aħfirli, tgħidli xejn, issemili xejn minn kulma għamilt," wieġeb Qormi, bejn sogħbien milli ġralu u bejn ferħan li raha tistennieh u tkellmu. Hawnhekk is-silta miżgħuda bi kliem arkajku li xi wħud minnu llum inqata' għalkollox, sakemm mhux f'xi djaletti, bħal: "bgħid," "ħeff," "imqita," u "nitma." Interessanti li verb bħal "nitma" għadna nużawh fit-talb. L-użu tad-djalett jista' jkun indikatur taż-żmien; iżda żgur illi huwa fattur interessanti fil-kitba. Il-ktieb Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka (1984) huwa każ eċċezzjonali. Biss, ma nistgħu neskludu każijiet oħrajn ukoll fil-letteratura tagħna bħal Fuq l-Għajn ta' San Bastjan ta' Kilin, Meta jaqa' ċ-ċpar ta' Trevor Żahra, u Il-Baħar rasu iebsa ta' Lino Psaila. Kif jispjega Michael Spagnol fit-taħdita "Id-Dritt li Tgħawweġ," (2013) id-djalett jirreferi għal differenzi fuq livelli lingwistiċi differenti fosthom fonoloġiċi bħal dur, kniesja, mimlia; morfoloġiċi bħal torot, tiġien, kwieter; sintattiċi bħal naqta' xxagħar, ma qigħedx hawn, u lessikali bħal manoċċa, pizz, u ċombini. Kif jispjega Spagnol fl-istess taħdita, id-djalett ħafna drabi jintuża fid-djalogi bħala teknika ta' karatterizzazzjoni, jew biex jagħti bixra partikolari lil xi karattru u jgħidilna, ngħidu aħna l-istatus soċjali u ġeografiku tiegħu. Id-djalett jgħin biex ilkarattri jagħmilhom iktar realistiċi, jgħin lill-qarrej jassoċja ruħu magħhom u jemmen li jeżistu, anke jekk il-karattri jsiru sterjotipi. Fil-letteratura, id-djalett jista' jkun reali, jew forma djalettali li joħloq li l-awtur jew anke taħlita tat-tnejn. Użu interessanti ieħor tal-lingwa huwa dak tal-kowd swiċing; jiġifieri meta wieħed jaqbel minn lingwa għal oħra bla ma jaħseb xejn u jibqa' għaddej b'mod normali. Ilkowd swiċing iseħħ meta persuna tkun bilingwi u għalhekk tal-inqas ikollha għarfien ta' żewġ lingwi. Fil-letteratura tagħna ftit li xejn insibu l-użu tal-kowd swiċing, minkejja li hu fenomenu tant ħaj fostna. Fir-rumanz Is-sriep reġgħu saru valenużi ta' Alex Vella Gera (2012, p. 328-9), mandakollu, jintuża. Id-djalogu wkoll huwa aspett importanti ħafna. Kif rajna fil-każ tad-djalett u l-kowd swiċing jista' jgħidilna ħafna fuq iż-żmien li fih inkiteb silta daqskemm fuq il-karattri nfushom, prodott ta' żmien (u anke ċirkustanzi oħrajn) stess. Ma ninsewx ukoll li daqskemm l-għażla tal-lessiku tgħidilna xi ħaġa dwar is-silta fiha nnifisha u dak kollu li jgħammar fiha (il-karattri, l-ambjent u l-bqija), tgħidilna wkoll dwar in-narratur jew l-awtur. Ngħidu aħna l-awtur Ammani Walid Nabhan, ta' spiss juża forom (neoloġiżmi jew kalki) li nagħrfuhom li huma tiegħu proprju għax trabba bl-Għarbi u li jinftiehmu għax il-Malti ġej mill-Għarbi. Hekk ukoll, kultant nistgħu nagħrfu awtur mil-lessiku li juża, daqskemm mill-istil u karatteristiċi oħrajn. Mhux faċli li nidenfitikaw iż-żmien li fih inkiteb xogħol letterarju, speċjalment għax il-lessiku u ċerti tekniki jintużaw skont il-bżonn u biex jinħolqu effetti partikolari. Daqstant ieħor l-istil u l-forma. Jibqa' l-fatt, li rridu nkunu sensittivi għal kliem li jintuża, imqar kelma waħda tista' tissuġġerixxi affarijiet li altrimenti mingħajrha ma niskoprux biżżejjed affarijiet dwar il-karattri u s-sitwazzjoni.