1. PREFAZJU Il-proġett tal-'Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ: Policy u Prattika fil-qasam tal-Ħtiġijiet ta' Edukazzjoni Speċjali (VET)' identifika u investiga l-aspetti ewlenin tal-edukazzjoni vokazzjonali u t-taħriġ għat-tgħalliema bi ħtiġijiet ta' edukazzjoni speċjali (SEN)/diżabiltajiet, li għandhom l-età ta' bejn l-14 u l-25, b'rabta ċara ma' opportunitajiet ta' impjegar. B'mod partikolari, il-proġett analizza 'dak li jaħdem' fil-VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet, 'għalfejn jaħdem' u 'kif jaħdem'. Aktar minn 50 espert ta' pajjiżi kienu involuti fl-attivitajiet tal-proġett, minn 26 pajjiż: lAwstrija, il-Belġju, Ċipru, id-Danimarka, l-Estonja, il-Fillandja, Franza, il-Greċja, il­ Ġermanja, l-Irlanda, I-Isvezja, l-Isvizzera, l-Iżlanda, il-Latvja, il-Litwanja, il-Lussemburgu, Malta, in-Norveġja, l-Olanda, il-Polonja, il-Portugall, ir-Renju Unit, ir-Repubblika Ċeka, Slovenja, Spanja, l-Isvezja u l-Ungerija. L-expertise u l-kompetenza taw kontribuzzjoni imprezzabbli għal skop ta' riflessjonijiet u diskussjonijiet li saru fil-laqgħat dwar il-proġett, kif ukoll dwar l-iżvilupp u l-metodoloġija u r-riżultati tal-proġetti ewlenin. (Jekk jogħġbok ara Anness 1 għal-lista tal-parteċipanti.) Il-proġett kien sostnut mill-Grupp Konsultattiv tal-Proġett tar-Rappreżentanti tal-Agency. Grupp Konsultattiv estiż tal-Proġett iltaqa' matul il-proġett ma' rappreżentanti millOrganizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp (OECD) u ċ-Ċentru Ewropew għall-Iżvilupp tat-Taħriġ Vokazzjonali (Cedefop) biex jassiguraw konsistenza ma' inizjattivi Ewropej u internazzjonali f'dan il-qasam ta' ħidma. Il-proġett VET wassal għal għadd ta' outputs, li lkoll kemm huma jistgħu jinkisbu mill­ websajt tal-proġett: http://www.european-agency.org/agency-projects/vocational­ education-and-training. Dawn jinkludu: - studju tal-letteratura, li jipprovdi l-qafas kunċettwali għall-proġett u li jinkludi fih studju tal-letteratura tar-riċerka internazzjonali fuq it-temi tal-proġett; - rapporti tal-pajjiżi, li jipprovdu informazzjoni ġenerali fuq s-sistema tal-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ (VET) kif ukoll fuq is-sistema VET għat-tgħalliema b'SEN fil­ pajjiżi parteċipanti; - rapport sommarju fuq 'l-istat tal-arti fl-Ewropa' fir-rigward ta' policies u prattiċi fil­ qasam tal-VET għal tgħalliema b'SEN; - studju tar-rapporti taż-żjajjar, b'informazzjoni dettaljata fuq it-28 analiżi tal-prattika VET Output ieħor huwa r-rapport tat-Tifsiliet Ewropej fil-VET, żviluppati bħala riżultat ta' analiżi koerenti u komprensiva tat-28 prattika VET, eżaminati fil-kors tal-proġett. Ir-rapport jidentifika x-xebh u d-differenzi fl-eżempji VET li għamlu suċċess u jipprovdi rakkomandazzjonijiet biex titjieb il-prestazzjoni fis-sistema VET tal-pajjiżi f'oqsma partikolari. Dan ir-rapport huwa kkumplimentat b'dokument li jagħti d-dettalji tal­ metodoloġija użata fil-proġett biex jiġi analizzat l-istudju tar-riżultati ta' wara ż-żjara u biex jitwaqqaf mudell tas-sistema VET, li jista' jinkiseb ukoll mill-websajt tal-proġett. Cor Meijer Direttur L-Aġenzija Ewropea għall-Iżvilupp ta' Edukazzjoni għal Ħtiġijiet Speċjali Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 5 2. TAQSIRA EŻEKUTTIVA Il-proġett tal-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ (VET) esplora l-fatturi ewlenin tal-VET għat-tgħalliema bi ħtiġijiet ta' edukazzjoni speċjali (SEN)/diżabiltajiet b'għanijiet ċari li jorbtuhom ma' opportunitajiet ta' impjegar. Għalkemm il-proġett eżamina l-kontenut tal­ programmi VET, il-foku ewlieni kien fuq ir-riżultati (outcomes) tal-VET f'relazzjoni mas-suq tax-xogħol. Ir-riżultat ewlieni li ngħata importanza ewlenija fil-kors tal-analiżi tal-proġett huwa li dak li huwa prattika tajba u effiċjenti għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet fil-VET u fit-tranżizzjoni għall-impjegar huwa prattika tajba għat-tgħalliema kollha. Konsegwenza ta' hekk, ir­ rakkomandazzjonijiet ibbażati fuq is-sejbiet tal-proġett se jkunu ta' ħtieġa wkoll fil-VET u t­ tranżizzjoni għal impjegar tat-tgħalliema kollha. Dawn ir-rakkomandazzjonijiet ġew żviluppati bil-għan li jtejbu l-prestazzjoni tas-sistemi VET tal-pajjiżi f'oqsma partikolari. Ġew osservati u identifikati erba' oqsma f'ħafna mit-28 eżempju tal-istudji taż-żjajjar li fuqhom jibnu r-riżultati (outcomes) tal-proġett. Dawn l­ oqsma ssejħu tifsiliet – patterns bl-Ingliż – fil-proġett. F'dawn it-tifsiliet, l-aspetti t'hawn taħt, fejn is-sistemi VET jinħtieġu aktar titjib ġew identifikati: It-tifsila tal-immaniġġjar tal-istituzzjoni VET  It-tmexxija tal-istituzzjoni tal-Iskola/VET tinħtieġ li tiżviluppa policy inklużiva, fejn id­ differenzi fost it-tgħalliema jintqiesu bħala parti 'normali' mill-kultura edukattiva, u biex tinħoloq atmosfera ta' motivazzjoni u impenn. Tmexxija effettiva tiġi 'distribwita', billi timxi lil hinn minn approċju minn fuq għal isfel, fid-direzzjoni ta' xogħol f'tim, u soluzzjonar ta' problemi b'mod kollaborattiv.  Timijiet multidixxiplinarji bi rwoli ċari għandhom jadottaw approċju f'ħidma ta' tim u kooperazzjoni b'komunikazzjoni interna ta' livell għoli (ikkowċjar minn koetanji, diskussjonijiet informali, soluzzjonar ta' problemi b'mod kollaborattiv, eċċ.) u komunikazzjoni esterna b'servizzi oħrajn. Edukazzjoni vokazzjonali u tifsiliet ta' taħriġ  Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi fl-ippjanar, issettjar ta' miri u disinn tal-kurrikulu jinħtieġ li jintużaw fil-proċess tat-tgħallim tal-VET, biex b'hekk il-kurrikulu, il-metodi pedagoġiċi u l-materjali u l-metodi ta' assessjar u miri jitfasslu għall-ħtiġijiet individwali.  Il-proċess tat-tgħallim jinħtieġ li juża approċji flessibbli li jgħinu fl-iżvilupp u t-twettiq ta' pjanijiet individwali. Pjan tajjeb jinforma u huwa informat minn approċju ta' tim multidixxiplinarju. Dan huwa dokument ħaj, li jista' jintuża b'mod faċli li jiġi studjat b'mod regolari minn dawk kollha involuti. It-tgħalliema huma involuti mill-bidu tal­ ipproċessar tal-ippjanar individwali u l-vuċijiet tagħhom jinstemgħu l-ħin kollu.  L-istituzzjonijiet tal-Iskejjel/VET għandhom jieħdu azzjonijiet ta' edukazzjoni priventiva kontra d-dropouts b'kooperazzjoni mill-qrib mas-servizzi soċjali lokali filwaqt li jiżviluppaw il-miżuri neċessarji biex b'hekk it-tgħalliema li ma jibqgħux jieħdu interess isibu alternattivi ġodda.  Il-programmi/korsijiet VET jinħtieġ li jiġu studjati perjodikament, kemm internament (eż. billi jiġu vvalidati skont l-analiżijiet riċenti tas-suq tax-xogħol) u/jew esternament (eż. Aġenziji nazzjonali) biex b'hekk jiġu adatti għal ħtiġijiet ta' ħiliet kurrenti u futuri. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 7 It-tifsiliet tat-tgħalliema  L-istaff kollu jinħtieġ li jpoġġi l-ħiliet tat-tgħalliema fiċ-ċentru tal-approċji tagħhom u jaraw opportunitajiet aktar milli sfidi. Għandhom jiffukaw fuq dak li t-tgħalliema 'jistgħu' jagħmlu, mhux fuq dak li 'ma jistgħux' jagħmlu, u jwasslu biex it-tgħalliema kollha jħossuhom aktar kunfidenti u assertivi.  Is-suċċess fil-VET u fit-tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol ma tantx jista' jintlaħaq jekk ix-xewqat u l-aspettazzjonijiet tat-tgħalliemi individwali ma jingħatawx l-importanza tagħhom. Dawn ix-xewqat u l-aspettazzjonijiet jinħtieġ li jiġu rrispettati u riflessi f'kull pass tal-proċess tat-tranżizzjoni.  L-istituzzjonijiet tal-VET jeħtieġ li jiżviluppaw partnerships u strutturi ta' nnetwerkjar bi grupp ta' employers lokali li jassiguraw kooperazzjoni mill-qrib fir-rigward ta' taħriġ prattiku tat-tgħalliema b'mod sorveljat u li jsibu impjieg wara l-gradwazzjoni. Tifsiliet tas-suq tax-xogħol  L-istituzzjoni tal-iskola/VET jinħtieġ li tistabbilixxi u ssostni kuntatti tajba ma' employers lokali għal tul ta' żmien. Dawn il-kuntatti jinbnew fuq kunfidenza dejjem tikber tal-kumpanniji li jirċievu sostenn xieraq kull meta jinħtiġuh matul il-proċess.  It-tranżizzjoni mill-edukazzjoni għall-ħtiġijiet tal-impjegar jinħtieġ li jkunu sostnuti b'mod adekwat fil-fażi tat-tranżizzjoni. L-uffiċjali u l-kunsillieri tal-karrieri jinħtieġ li jinfurmaw lit-tgħalliema dwar il-possibiltajiet tal-impjegar, jgħinuhom b'applikazzjonijiet għax-xogħol, jinfurmaw u jgħinu lill-employers u jiffaċilitaw kuntatt bejn iż-żewġ partijiet.  Biex ikun hemm fażi ta' tranżizzjoni b'suċċess li twassal għal xogħol sostenibbli fis­ suq ħieles tax-xogħol, irid ikun hemm attivitajiet li jsegwu minn staff kompetenti għat-tul ta' żmien mistħoqq, biex ilaħħaq mal-ħtiġijiet tal-gradwati żgħażagħ u lemployers. Il-proġett żviluppa mudell ta' sistema VET ibbażat fuq l-istudju tar-riżultati (outcomes) taż­ żjajjar bil-għan li jiġu fformulati rakkomandazzjonijiet li jirrispettaw il-kumplessità tas­ sistemi VET. L-użu ta' mudell ta' sistema VET għal rakkomandazzjonijiet ta' żvilupp iżżid valur billi:  tidentifika l-fatturi ewlenin kollha li jinfluwenzaw il-problema li jkun hemm;  tingħata importanza l-impatt li kull tibdil jista' jkollu fuq partijiet oħra tas-sistema VET;  jiġi suġġerit fejn l-aħjar li l-miżuri jiġu mmirati biex ikunu effettivi kemm jista' jkun. Il-mudell tas-sistema VET jibni fuq ir-riżultat (outcome) tal-analiżi tat-28 prattika VET li kienu suċċess f'26 pajjiż Ewropew, magħżula skont il-kriterji varji maqbula mill-parteċipanti tal-proġett. Timijiet żgħar ta' esperti żaru kull wieħed minn dawn is-siti u ħadmu ma' partners u stakeholders lokali. Il-proġett partikolarment fittex li jsib xebh u differenzi f'sistemi VET li għamlu suċċess għal nies b'SEN/diżabiltajiet. F'dawn iż-żjajjar ġew identifikati fatturi numerużi li sostnew kif ukoll fixklu prattika effettiva. Sussekwentement dawn ġew imnaqqsa u trasformati f'sett ta' 68 fattur ta' suċċess. Fil-konferenza VET tal-proġett li nżammet f'Ċipru f'Novembru 2012, l-esperti ddiskutew dawn il-fatturi ta' suċċess bil-għan li jenfasizzaw fuq ir-relevanza u l-interkonnettività ta' bejniethom. Saret ukoll analiżi oħra biex jiġi esplorat għalfejn ċerti fatturi jidhru flimkien u x'inhuma l-implikazzjonijet li dawn għandhom fuq ir-rakkomandazzjonijiet tal-proġett. 8 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ 3. INTRODUZZJONI L-għan ta' dan ir-rapport huwa li jippreżenta numru ta' tifsiliet ta' prattiċi VET li għamlu suċċess mat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Dawn ġew identifikati fl-analiżi tal-proġett u jipprovdu l-bażi għal rakkomandazzjonijiet biex itejbu l-prestazzjoni tas-sistema VET f'oqsma magħżula. Ir-rapport fil-qosor jippreżenta wkoll il-qafas u l-istadji differenti tal­ analiżi użati fil-proġett VET. Dan il-proġett ta' tliet snin tal-Agency (2010–2012) fuq is-suġġett tal-'Edukazzjoni Vokazzjonali u Taħriġ: Policy u Prattika fil-qasam tal-Edukazzjoni għal Ħtiġijiet Speċjali', inbdiet mill-pajjiżi membri tal-Agency, li għarfu li l-VET bħala qasam ta' prijorità jinħtieġ aktar investigazzjoni fil-livell nazzjonali u Ewropew1. Il-Kunsill tal-Ministri għamel ukoll il-VET bħala prijorità, billi qal li kull ċittadin għandu jkun mgħammar b'ħiliet meħtieġa biex wieħed jgħix u jaħdem fis-soċjetà l-ġdida tal­ informazzjoni u li jinħtieġ li tingħata attenzjoni speċjali lil nies b'diżabiltà (Il-Kunsill Ewropew ta' Lisbona, 2000; ara footnote 2 isfel). F'dan ir-rigward, għadd ta' dokumenti uffiċjali2 għafsu fuq il-kwistjoni tal-VET fil-kuntest tat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Il-messaġġi ewlenin jistgħu jitqassru kif ġej:  Il-VET irid ikun ekwitabbli u effiċjenti.  L-iżvilupp ta' VET ta' kwalità għolja hija parti integrali u kruċjali mill-istrateġija ta' Lisbona, b'mod partikolari f'termini ta' promozzjoni ta' inklużjoni soċjali.  Il-VET għandu jiġi indirizzat lis-sezzjonijiet kollha tal-popolazzjoni, joffri opportunitajiet attraenti u li joffru sfida lil dawk li għandhom potenzjal kbir, filwaqt li fl-istess ħin jindirizzaw lil dawk f'riskju ta' żvantaġġi edukattivi u esklużjoni mis-suq tax-xogħol bħalma huma nies b'SEN.  Data uffiċjali turi li nies b'diżabiltà jkomplu jkunu esklużi b'mod sproporzjonat mis­ suq tax-xogħol. Barra minn hekk, nies li jkollhom diżabiltajiet ta' tgħallim u ta' intellettwalità għandhom ċans inqas li jkunu fix-xogħol minn dawk li jkollhom diżabiltajiet fiżiċi.  L-esklużjoni ta' nies b'diżabiltajiet mis-suq tax-xogħol hija problema serja mill­ perspettiva ta' opportunitajiet ugwali. Il-pajjiżi għandhom jagħmluha bħala prijorità li jiksbu riżultati aħjar għal, fost oħrajn, tgħalliema bi ħtiġijiet speċjali, kif ukoll biex jippromwovu tgħallim personalizzat permezz ta' sostenn f'waqtu u servizzi kkoordinati tajjeb, biex jiġu integrati servizzi b'edukazzjoni mainstream u biex jiġu assigurati toroq (pathways) għal aktar edukazzjoni u taħriġ. 1 Il-proġett bena fuq is-sejbiet ewlenin taż-żewġ proġetti tal-Agency: 'Tranżizzjoni minn Skola għal Impjegar' u 'Pjanijiet Individwali ta' Tranżizzjoni: Insostnu l-Mixja minn Skola għal Impjegar', kif ukoll fuq is-sejbiet ewlenin tal-proġetti relevanti u l-istudji tar-riċerka. 2 Dawn jinkludu l-Kunsill Ewropew ta' Lisbona, Marzu 2000; Id-Dikjarazzjoni tal-Ministri Ewropej talEdukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ, Novembru 2002; Il-Konklużjonijiet abbozz tal-Kunsill u r-Rappreżentanti tal-Gvernijiet tal-Istati Membri, Ottubru 2004; Il-Komunikazzjoni tal-Ministri Ewropej ta' Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ, Diċembru 2006; Il-Komunikazzjoni mill-Kummissjoni għall-Kunsill, il-Parlament Ewropew, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u l-Kumitat tar-Reġjunijiet. Inwasslu tgħallim tul il-ħajja għall-għerf-għarfien, kreattività u innovazzjoni, Novembru 2007 u Il-Komunikazzjoni mill-Kummissjoni lillParlament Ewropew, lill-Kunsill, lill-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew u lill-Kumitat tar-Reġjuni – Ħiliet Ġodda għal Xogħol Ġdid – Nantiċipaw u nqabblu l-ħtiġijiet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet, Diċembru 2008. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 9 L-għan tal-proġett u l-analiżi tal-prattika VET kien li jiġu identifikati u investigati l-aspetti ewlenin tal-programmi VET għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet li jkollhom bejn l-14 u l-25 sena, b'rabta ċara ma' opportunitajiet ta' impjegar. B'mod partikolari, il-proġett investiga 'dak li jaħdem' fil-VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet, 'għalfejn jaħdem' u 'kif jaħdem'. Għalkemm il-proġett eżamina l-kontenut tal-programmi VET, il-foku ewlieni huwa fuq rriżultati (outcomes) tal-VET f'relazzjoni mas-suq tax-xogħol. Dan ir-rapport huwa strutturat kif ġej: wara l-prefazzjoni f'sezzjoni 1, it-taqsira eżekuttiva f'sezzjoni 2 u din l-introduzzjoni (sezzjoni 3); sezzjoni 4 tipprovdi idea ġenerali tad-disinn u l-metodoloġija tal-analiżi tal-prattika VET li tikkontribwixxi għall-għan ta' dan il-proġett. Sezzjoni 5 tippreżenta l-analiżi u r-riżultati ewlenin u tiddeskrivi l-erba' tifsiliet li kienu osservati fiż-żjajjar tal-istudju bir-rakkomandazzjonijiet relevanti. Sezzjoni 6 tagħti importanza lil xi konklużjonijiet oħra fl-analiżi tal-proġett. Lista tal-fatturi-suċċess identifikati fiż-żjajjar tal-istudji, kif ukoll il-fatturi-suċċess identifikati fl-erba' tifsiliet, jinsabu fl-Annessi 2 u 3, filwaqt li Anness 1 fih il-lista ta' esperti li ħadu sehem fil-proġett. 10 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ 4. ID-DISINN TAL-PROĠETT U L-METODOLOĠIJA Biex issir analiżi ta' prattika tal-VET f'26 pajjiż, il-pajjiżi membri tal-Agency qablu fuq qafas komuni u metodoloġija li jassiguraw il-validità, l-omoġeneità u l-effiċjenza tal-approċju tal­ proġett u l-analiżi sussekwenti. Il-parteċipanti tal-proġett iddeċidew li timijiet żgħar ta' esperti jżuru kull pajjiż parteċipant biex jeżaminaw l-eżempji individwali tal-VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet u janalizzaw ir-riżultati (outcomes) tal-istudji taż-żjajjar individwali. L-għan taż-żjajjar tal-istudju u l-analiżi finali kien li jidentifikaw u jinvestigaw l-aspetti ewlenin tal-VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet li għandhom bejn l-14 u l-25 sena, b'rabta ċara ma' opportunitajiet ta' impjegar. B'mod partikolari, l-objettiv ma kienx biss biex wieħed jifhem dak li jaħdem, imma wkoll biex wieħed jifhem aktar fil-fond għalfejn jaħdem u kif jaħdem. Il-foku kien fuq il-kontenut tal-programmi tal-VET, fuq l-issettjar li fih dawn il-programmi kienu joperaw u fuq ir-riżultati VET ewlenin f'relazzjoni mas-suq tax­ xogħol. Passi fl-analiżi tal-proċess L-1 pass: Għażla ta' eżempji L-ewwel pass tal-proċess involva għażla ta' eżempji ta' programmi li għamlu suċċess fuq livell nazzjonali/lokali għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet f'kull pajjiż parteċipant. L-għażla kienet mibnija fuq kriterji varji li ġew ippreżentati mill-esperti fil-laqgħa tal-bidu tal-proġett, inklużi l-ħtiġijiet li l-eżempji kollha għandhom juru b'mod ċar approċju inklużiv għall-VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Fir-rigward tal-approċju inklużiv, id-differenzi bejn is-sistemi VET varji tal-pajjiżi parteċipanti jridu jingħataw l-importanza tagħhom. Deher ċar li xi wħud mill-eżempji għamlu referenza għal programmi ta' taħriġ separat għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Madankollu, kien miftiehem li, barra l-foku fuq l-inklużjoni, trid tittieħed konsiderazzjoni wkoll tar-riżultati (outcomes) tal-programm VET, jiġifieri safejn il-programmi jħejju t-tgħalliema biex isibu xogħol fis-suq ħieles tax-xogħol. Għal din ir-raġuni, ġew inklużi xi programmi għal rashom. It-2 pass: Żjajjar ta' studju L-għan tal-analiżi prattika kien li jiġu esplorati fatturi li jista' jkollhom impatt pożittiv jew negattiv fuq l-proċessi tal-VET u r-riżultati (outcomes) għal tgħalliema individwali b'SEN/diżabiltajiet. Il-proċess kellu wkoll l-għan li jesplora r-relazzjonijiet-inter bejn il-fatturi differenti, għax xi wħud jistgħu jkunu essenzjali, filwaqt li oħrajn jistgħu jkunu kuntradittorji jew jeskludu wieħed lil ieħor. Il-programm taż-żjara tal-istudju, li dam minn Novembru 2010 sa Ġunju 2012, kien magħmul minn 28 żjara ta' studju3 magħżula minn eżempji VET. Żewġ esperti jew tlieta minn pajjiżi parteċipanti segwew kull żjara ta' studju ma' membru mill-istaff tal-Agency u l­ imsieħba lokali u l-istakeholders marbuta mal-programm VET tal-pajjiż ospitanti. Ix-xogħol tal-esperti kien li jiffamiljarizzaw lilhom infushom ma', u jifhmu aħjar kull eżempju ta' VET u jinvestigaw il-fatturi li jidhru li jiffaċilitaw kemm il-mod kif il-VET isir u r-riżultati (outcomes) ta' kull proċess partikolari tal-VET. Iż-żjajjar tal-istudju kienu magħmula minn tliet partijiet relatati ta' importanza ugwali: 3 Fir-Renju Unit, l-eżempji ġew miżjura fl-Ingilterra, l-Irlanda ta' Fuq u Wales. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 11 1. Laqgħat mal-istakeholders. Għan: preżentazzjoni tal-proġett u diskussjoni ma' stakeholders differenti involuti fil­ proċess VET bil-għan li jiġbru informazzjoni minn perspettivi differenti (eż. Providers ta' servizz, kapijiet ta' skejjel, għalliema/ħarrieġa, professjonisti oħra, rappreżentanti ta' tgħalliema żgħażagħ, rappreżentanti ta' familji, impjegati lokali, providers tal­ finanzi, policy makers lokali, NGOs, eċċ.). 2. Żjajjar attwali għal-lokazzjoni tal-programm tal-VET. Għan: żjajjar fuq is-siti, li jinkludu attivitajiet lokali, u diskussjoni ma' professjonisti u tgħalliema żgħażagħ bil-għan li jinkiseb fehim aktar fond dwar il-programm VET u rriżultati (outcomes) ewlenin f'relazzjoni mas-suq tax-xogħol. Din il-parti inkludiet ukoll żjajjar għal kumpanniji lokali u diskussjoni ma' employers u tgħalliema żgħażagħ li kienu qegħdin jagħmlu t-taħriġ prattiku tagħhom u/jew kellhom impjieg wara l-gradwazzjoni. 3. Laqgħat ta' esperti biex jiddiskutu u jikkonsolidaw l-osservazzjonijiet. Għan: diskussjoni ċċentrata fuq l-informazzjoni pprovduta dwar il-proġett VET, iż­ żjara għall-proġett u d-diskussjoni mal-istakeholders involuti. It-3 pass: Analiżi tal-prattika Il-pass finali kien jikkonsisti minn analiżi koerenti u komprensiva tal-istudju taż-żjajjar individwali u l-identifikazzjoni ta' xejriet li lkoll flimkien jipprovdu valur miżjud għal dan l­ istudju mifrux mal-Ewropa kollha. Kull eżempju ta' individwu kien analizzat biex jinħarġu s­ similaritajiet u d-differenzi fir-rigward ta' għalfejn l-eżempju huwa suċċess. L-esperjenzi tal­ esperti ta' proġetti li ġew qabel, flimkien ma' studju tal-letteratura, kienu diġà identifikaw għadd ta' fatturi bħala li kienu jgħinu biex il-VET ikun suċċess għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Waħda mill-forom ta' analiżi allura setgħet kienet li jiġu kkunsidrati t-28 eżempju mqabbla ma' lista ta' 'fatturi ta' suċċess', fl-istil taċ-ċekkjatura mogħtija. Madankollu, l-esperti tal-proġett iddeċidew li jagħmlu l-analiżi individwali mingħajr sett ta' fatturi potenzjali ta' suċċess. Minflok, tlestiet lista ta' fatturi kompletament ġdida. It-timijiet taż-żjara tal-istudju identifikaw numru kbir ta' fatturi li kemm sostnew u fixklu l­ prattika effettiva. Permezz ta' proċess iterattiv, dawn ġew ridotti u trasformati f'sett ta' 68 fattur ta' suċċess4. Xi wħud minn dawn il-fatturi ġew osservati f'ħafna mill-eżempji miżjura, p.e. kellhom frekwenza għolja. Jidher li dawn il-fatturi li kellhom frekwenza għolja huma komuni għal ħafna eżempji minkejja kuntesti ekonomiċi, ta' policy, kulturali differenti u oħrajn. Konsegwentement, dawn kienu ta' interess partikolari għal aktar analiżi, li kellha lgħan li tiżviluppa rakkomandazzjonijiet li huma applikabbli u ta' ħtieġa b'ħafna kuntesti differenti. Lista tat-68 fattur hija inkluża f'Anness 2. Fil-konferenza VET li saret f'Ċipru f'Novembru 2012, l-esperti ddiskutew dawn il-fatturi u għafsu fuq ir-relevanza tagħhom u kif jorbtu ma' xulxin. Gruppi ta' ħidma mbagħad żviluppaw u ddokumentaw spjegazzjonijiet fuq dawn il-fatturi komuni. Kull fattur individwali identifikat mill-proġett kien diġà magħruf mir-riċerka u studji oħra, kif ukoll mill-esperjenzi tal-esperti nfushom. Ir-riżultati (outcomes) tal-konferenza indikaw li, aktar milli wieħed iħares lejn id-dettalji ta' kull fattur individwali, il-proġett kellu jesplora għalfejn ċerti fatturi jidhru flimkien u l-implikazzjonijiet ta' din l-idea għar­ rakkomandazzjonijiet biex jiġu żviluppati. 4 Deskrizzjoni dettaljata tal-metodoloġija u r-riżultati intermedji nsibuhom fid-dokument elettroniku tal-gasam­ web tal-proġett: http://www.european-agency.org/agency-projects/vocational-education-and-training 12 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ Jidher li xi minn daqqiet individwi jagħmlu suċċess mill-VET, minkejja kundizzjonijiet diffiċli, filwaqt li f'każijiet oħra, fejn il-kundizzjonijiet ikunu tajbin ħafna, il-VET ma jkunx suċċess daqskemm wieħed jistenna. Barra minn hekk evidenza minn żjajjar turi li kull tip ta' titjib li jtul tas-sistema VET li tiffoka fuq aspetti singli (eż. sostenn finanzjarju tal-employers, sistemi kwota, iffukar fuq it-taħriġ tal-prattika, skemi ta' estensjoni VET) għandha impatt limitat fuq is-suċċess finali. Jidher li s-sistemi edukattivi b'mod ġenerali, u s-sistemi VET b'mod partikolari, għandhom ċertu livell ta' kumplessità. Din il-kumplessità għandha tinftiehem bilgħan li naslu għal konklużjonijiet li jagħmlu sens u jiġu żviluppati rakkomandazzjonijiet effettivi. Sistemi kumplessi bħas-sistema VET fiha għadd ta' elementi li jinfluwenzaw, jew huma influwenzati minn xulxin. F'dan ir-rigward dawn jinkludu stakeholders bħal staff ta' għalliema, tgħalliema u employers; organizzazzjonijiet bħal skejjel, kumpanniji u ċentri ta' riżorsa; u attivitajiet bħal iggwidar, tagħlim, evitar ta' tfal li ma jkomplux l-iskola, eċċ. Aktar milli nippruvaw nidentifikaw l-elementi kollha tat-28 sistema VET osservati fl-eżempji u biex nagħrfu kif dawn l-elementi f'kull waħda minn dawn is-sistemi jinfluwenzaw lil xulxin, il-proġett ipprova jirriduċi din il-kumplessità inerenti billi jħaddem żewġ miżuri partikolari. L­ ewwel, huma dawk l-elementi tas-sistema VET li ġew ikkunsidrati relevanti għas-suċċess tal-eżempji li huma suġġetti għal aktar analiżi. It-tieni, billi niffukaw fuq dawk l-elementi li jidhru f'ħafna jekk mhux l-eżempji kollha, il-proġett evita li jħares lejn it-28 sistema VET b'mod individwali. Minflok, ipoġġi l-komunalitajiet ta' dawk is-sistemi VET fuq quddiem nett. Ovvjament, dawk l-hekk imsejħa 'fatturi suċċess ta' frekwenza għolja' isostnu ż-żewġ rekwiżiti: huma meqjusa bħala relevanti u huma ġew osservati fil-biċċa l-kbira tal-eżempji. Biex jinbena mudell ta' sistema VET li jkun jiġbor fih dawn il-fatturi ta' suċċess, kien importanti li jiġi determinat jekk u kif il-fatturi influwenzaw wieħed lil ieħor. Kull fattur ta' suċċess kien iċċekkjat kontra kull fattur ieħor billi sar użu minn metodi statistiċi u permezz ta' assessjar minn gruppi ta' esperti. Il-Grupp Konsultattiv tal-Proġett iddetermina kif kull suċċess fattur A għandu impatt fuq kull suċċess fattur B u jekk inhu hekk, jekk il-livell ta' impatt huwiex dgħajjef, medju jew b'saħħtu. Ir-riżultat tax-xogħol ta' dan il-grupp huwa netwerk ta' fatturi konnessi li jistabbilixxu sistema mudell ta' VET, li tirrifletti l-karatteristiċi ewlenin tat-28 eżempju miżjura. Dan il­ mudell kien espress bħala dijagramm li fih il-fatturi ta' suċċess ta' frekwenza għolja bi vleġeġ li joriġinaw minn dawk il-fatturi li jinfluwenzaw fatturi oħra. Minħabba li dan id­ dijagramm huwa kumpless mhux ħażin, se jiġu inklużi biss, f'sezzjoni 5, dawk il-partijiet li huma relevanti, biex jiġbdu ċerti konklużjonijiet. Id-dijagramm sħiħ qiegħed fil-paper dwar il-Metodoloġija tal-Proġett. F'kapitlu 5, dan il-mudell tas-sistema VET intuża bħala l-bażi għar-rakkomandazzjonijiet tal-proġett. Partijiet magħżula tal-mudell tas-sistema VET intużaw għall-ewwel biex titnaqqas il-kumplessità tal-mudell sħiħ u t-tieni biex jieħdu post ir-rakkomandazzjonijiet mibnija fuq il-fatturi singli ma' dawk li jieħdu inkonsiderazzjoni l-kuntest speċifiku u r­ relazzjonijiet-inter ta' kull fattur fil-mudell. Limitazzjonijiet L-approċju li nsibu f'dan il-proġett jista' jkun fih ċertu bias li jinħtieġ aktar diskussjoni biex il­ qarrej jifhem aħjar u jinterpreta r-riżultati (outcomes) fil-kuntest. L-ewwel, min stieden lil dawk li kienu qegħdin jagħmlu ż-żjajjar għall-istudju tal-proġett kienu jafu minn qabel li l-eżempju tagħhom kien ingħażel bħala 'eżempju tajjeb'. Għal din Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 13 ir-raġuni, il-preżentazzjonijiet li saru u n-nebħ ipprovdut f'dawn iż-żjajjar ħafna drabi ffoka fuq l-aspetti li nħasbu li kienu l-fatturi tas-suċċess ewlieni. It-tul taż-żjara fuq il-post (madwar 1.5 u jumejn bħala medja) u l-ħtieġa ta' vvjaġġar lejn lokazzjonijiet differenti (eż. ministeri, skejjel, kumpanniji) illimitaw il-profondità tan-nebħ. Għalhekk, filwaqt li l-proġett se jagħti dehra ġenerali tal-prattiċi VET li kienu suċċess fl-Ewropa, mhuwiex se jipprovdi tweġibiet għall-mistoqsijiet kollha li jistgħu jqumu. It-tieni ħaġa, il-foku ta' prattika taż-żjajjar tal-istudju kien fuq l-istituzzjoni VET u l­ programmi VET tagħha. Bħala riżultat, fatturi oħra – pereżempju, il-qafas speċifiku ta' policy jew l-iskemi ta' sostenn finanzjarju għall-impjegati li jagħmlu użu minn ingaġġar ta' tgħalliema b'SEN – ma kinux ċentrali u għalhekk huma inqas evidenti fis-sett ta' fatturi ta' suċċess. Filwaqt li l-parteċipanti kollha jaqblu li dawk u oqsma oħra huma wkoll ta' relevanza, foku speċifiku kien neċessarju biex jottimizza l-ħin limitat taż-żjara tal-istudju. Barra minn hekk, kif deskritt f'sezzjonijiet oħra, għadd ta' fatturi li kienu identifikati f'ċerti żjajjar ta' studju ma ttiħdux inkonsiderazzjoni meta nħoloq il-mudell tas-sistema. Filwaqt li kien neċessarju li jingħata każ ta' dawn il-fatturi biex isib similaritajiet f'dawn l-eżempji ta' oqfsa u ambjenti differenti, l-implikazzjonijiet ta' din l-azzjoni jridu jiġu diskussi wkoll. L­ esperti identifikaw kull wieħed mit-68 fattur bħala li kien relevanti fih innifsu, jiġifieri r­ relevanza għal kull eżempju li fih instab ma kinetx tiddependi fuq kemm frekwentement okkorra fiż-żjajjar tal-istudju. Iffukar fuq fatturi li jidhru fil-maġġoranza tal-eżempji jistgħu jeskludu l-fatturi veri u proprji li huma ċ-ċavetta għal approċji innovattivi, imma għadhom mhumiex imxerrda jew prattika komuni fil-VET. Konsegwentement, il-proġett analizza wkoll u ddiskuta l-fatturi li ma kinux suġġetti għal proċess ta' ssettjar ta' mudell ta' sistema VET li kien sar qabel. Ir-riżultati (outcomes) ta' dawn id-diskussjonijiet qegħdin f'sezzjoni 6, fejn hemm aktar konklużjonijiet. Huwa rrakkomandat li dawn il-konklużjonijiet jiġu kkunsidrati wkoll fil-kuntest ta' twettiq jew tkomplija ta' VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. F'dan il-kuntest, huwa importanti li niffukaw fuq l-approċji ġodda li qegħdin jittieħdu f'xi pajjiżi fil-forma ta' ċentri ta' riżorsa. Dawn iċ-ċentri jgħinu nies żgħażagħ b'SEN/diżabiltajiet biex jgħixu ħajja inklużiva, billi jiġu pprovduti sostenn fl-aspetti kollha tal-ħajja. Iċ-ċentri ta' riżorsa jservu bħala katalista biex iġibu setturi varji differenti flimkien, bħalma huma lMinisteri tal-Edukazzjoni, is-Saħħa u l-Impjieg, l-awtoritajiet lokali, kumpanniji, assoċjazzjonijiet ta' ġenituri, eċċ. Dawn jiżviluppaw sinerġija bejn aspetti ta' taħriġ, aspetti ta' impjegar, aspetti ta' djar u ċittadinanza. Dawn jibbriġġjaw il-qasma billi jipprovdu tranżizzjoni progressiva fis-settur mainstream għal dawk li għandhom 16 jew iktar u billi jipprovdu sostenn speċjalizzat. Ċentri ta' riżorsa jsaħħu lill-individwi lil hinn minn sostenn prattiku immedjat u għandhom rwol ewlieni fit-tibdil għall-proċess ta' teħid ta' deċiżjoni dwar l-opportunitajiet edukattivi xierqa u l-impjegar fis-suq ħieles tax-xogħol. Aspett ieħor ta' diskussjoni jirrelata mal-analiżi tal-proċedura. Filwaqt li ż-żjajjar tal-istudji kollha u l-validazzjoni tal-fatturi fil-konferenza ta' Ċipru kienu saru bl-involviment tal-esperti kollha (jirrappreżentaw il-livell prattiku u tal-policy), is-sawra tal-mudell tas-sistema VET kien ibbażat fuq ix-xogħol ta' grupp iżgħar ta' esperti fil-Grupp Avviżorju ta' Proġett estiż. Għal raġunijiet prattiċi, letteratura speċjalizzata fuq sistemi ta' disinn u analiżi tirrakkomanda li, biex wieħed jilħaq qbil, xogħol ta' dan it-tip għandu jsir minn grupp żgħir, sakemm il-perspettivi relevanti huma rappreżentati. Madankollu, filwaqt li l-mudell sistema kien isettjat minn tim żgħir, ir-riżultati minn dan ix-xogħol kienu ċċirkulati lill-esperti kollha għall-validazzjoni tal-aħħar. 14 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ 5. ANALIŻI, RIŻULTATI U RAKKOMANDAZZJONIJIET Qabel bdejna nibnu mudell tas-sistema VET imsejjes fuq l-istudju taż-żjajjar, kien importanti li nżidu xi ftit elementi oħra mas-sett tal-fatturi tas-suċċess, li kienu jiffukaw fuq l­ istruttura, l-input u l-aspetti ta' relatar ma' proċess tal-VET. Il-bini ta' mudell għas-sistema kumplessa tal-VET, madankollu, jinħtieġ għan aħħari li lejh l-elementi kollha tas-sistema huma – jew għandhom ikunu alinejati. F'dan il-proġett dan l-għan huwa VET ta' suċċess u tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Ħafna fatturi ta' suċċess jikkontribwixxu għal dan il-għan, imma kien osservat ukoll fiż-żjajjar li hemm xi fatturi relatati mar-riżultat (outcomes) li huma, sa ċertu punt, prikundizzjonijiet għal din il­ parti ewlenija. Jekk is-sistema VET tfalli milli tindirizza wieħed minn dawn il­ prikundizzjonijiet, l-għan aħħari jkun diffiċli li jintlaħaq jew li jiġi sostnut. Il-fatturi t'hawn taħt, diskussi u maqbula mill-Grupp Konsultattiv tal-Proġett, għaldaqstant kienu miżjuda mal-lista tal-fatturi tas-suċċess (il-karattri fil-parenteżi se jintużaw fid­ dijagrammi matul dan il-kapitlu għal skop ta' referenza faċli):  (A) Il-kunfidenza tat-tgħalliema li l-isfidi jistgħu jiġu mmaniġġjati;  (B) It-tqabbil tal-ħtiġijiet tal-ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema;  (Ċ) Il-kunfidenza ta' min iħaddem li l-isfida minħabba SEN/diżabiltà jistgħu jiġu mmaniġġjati;  (D) L-okkorrenza tal-vakanzi tax-xogħol f'oqsma ġeografiċi xierqa fiż-żmien meta ttgħalliemi jkun qiegħed ifittex ix-xogħol;  (E) It-tqabbil tal-opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat u l-aspettazzjonijiet tattgħalliemi individwali;  (F) VET ta' suċċess u tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Dan is-sett komplut ta' fatturi mbagħad ġie analizzat fir-rigward tar-relazzjonijiet kawża­ effett. Il-Grupp estiż tal-Proġett Konsultattiv eżamina biss dawk il-konnessjonijiet potenzjali li għalihom iż-żjajjar tal-istudju kienu pproduċew biżżejjed evidenza. Dawn il­ konnessjonijiet kienu identifikati permezz ta' kalkulazzjoni ta' korrelazzjonijiet bejn il-fatturi kollha. Fl-analiżi, il-grupp iddeċieda jekk kienx hemm relazzjoni kawża-effett, b'hekk ġie żviluppat netwerk kumpless ta' fatturi marbuta ma' xulxin li jirrifletti r-realtà ta' eżempji VET ta' suċċess osservati fiż-żjajjar tal-istudji. Fir-rigward tad-dipendenza tal-grad tal-influwenza fattur għandu fuq fatturi oħra, jew sakemm ċertu fattur huwa influwenzat minn oħrajn, il-fatturi kollha jistgħu jiġu assenjati għal ċerti kategoriji b'karatteristiċi distinti. Pereżempju, fatturi li huma influwenzati minn ftit oħrajn, imma li għandhom influwenza fuq ħafna fatturi oħra (magħrufa bħala fatturi attivi) għandhom il-potenzjal li jimpattaw fuq partijiet usa' tas-sistema. Għaldaqstant huma meqjusa bħala punt ta' tluq għal intervenzjonijiet biex jinbeda tibdil fis-sistema VET. Fatturi li bilkemm jinfluwenzaw xi fattur ieħor (magħruf bħala fatturi lenti/assorbenti) bilkemm ikollhom impatt fuq is-sistema. Għalhekk m'għandhomx ikunu prijorità għal skop ta' intervent; aktar minn hekk huwa ssuġġerit li dan it-tip ta' fattur għandu jintuża għall­ immonitorar tas-sistema, eż. billi jiġu żviluppati indikaturi xierqa li jagħmlu l-istat ta' dan il­ fattur viżibbli. Din it-tip ta' informazzjoni miżjuda tintuża biex tagħmel ir­ rakkomandazzjonijiet effettivi wkoll – f'dak li jirrigwarda l-isforzi neċessarji għall-interventi biex titjieb is-sistema – aktar effiċjenti. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 15 Gruppi differenti ta' stakeholders (eż. tgħalliema, staff ta' għalliema, employers) huma involuti ma' partijiet differenti tas-sistema VET kollha u, konsegwentement, dawk il-fatturi biss li jappartjenu għall-parti rispettiva tas-sistema huma ta' relevanza għalihom. Madankollu, il-mudell tas-sistema VET s'issa ma ddistingwixxiex rwoli differenti ta' stakeholders. Konsegwenza ta' hekk, il-pass li jmiss jaqsam il-mudell tas-sistema VET f'partijiet li joqogħdu tajjeb billi jiddistingwu dawn l-erba' rwoli ta' stakeholder:  maniġers tal-istituzzjoni VET  staff tal-VET  tgħalliema  employers kurrenti u futuri/rappreżentanti tas-suq tax-xogħol. Dawn il-partijiet jipprovdu xena simplifikata tal-interrelazzjonijiet bejn fatturi, relevanti għar­ rwol speċifiku ta' kull wieħed. Minħabba li dawn il-partijiet tal-mudell tas-sistema VET jirrappreżentaw ukoll fatturi ta' suċċess li kienu ripetutivament osservati fi żjajjar ta' studji, dawn jissejħu tifsiliet. Anness 3 huwa magħmul minn preżentazzjoni tal-fatturi li jappartjenu lil kull wieħed minn dawn l-erba' tifsiliet. Huwa interessanti li l-fatturi jistgħu jidhru fi, jew jappartjenu għal, aktar minn waħda minn dawn it-tifsiliet. Pereżempju, il-fattur 'Il-fatt tal-ħafna timijiet multidixxiplinarji' jidher fit-tifsila tal-immaniġġjar tal-istituzzjoni (għaliex it-timijiet għandhom jiġu mmaniġġjati), fl­ edukazzjoni vokazzjonali u fit-tifsila tat-taħriġ (għax kull membru tat-tim jikkontribwixxi għall-proċess tal-edukazzjoni u t-taħriġ b'kompetenzi speċifiċi) u t-tifsila tat-tgħalliema (għax it-tgħalliemi huwa kkonfrontat minn għadd ta' nies li huma responsabbli għal xogħlijiet differenti jew suġġetti fil-proċess tat-tgħallim). Figura 1 Tifsiliet VET 16 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ L-1 Figura turi erba' tifsiliet u kif dawn jikkontribwixxu għall-ksib ta' għan tas-sistema li jkopru kollox, jiġifieri jipprovdu VET ta' suċċess u tranżizzjoni ta' impjegar għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Il-livell ta' policy, irrappreżentat minn ċirku fuq barra, jista' jimpatta fuq il-fatturi f'dawn it-tifsiliet. Rakkomandazzjonijiet għal-livell tal-policy jinħtieġ li jassiguraw li lpolicy approprjament tallineja l-fatturi rilevanti sal-punt li kull tifsila tagħti l-aħjar sehem tagħha għall-għan tas-sistema VET. Il-pass finali fl-analiżi għandu l-għan li jidentifika oqsma fejn rakkomandazzjonijiet huma meħtieġa biex ikomplu jtejbu l-addestrament tas-sistema. Dawn l-oqsma ssemmew f'diskussjonijiet fl-aħħar ġurnata ta' kull żjara ta' studju fejn aspetti li, fl-idea tal-esperti, kellhom il-ħtieġa ta' aktar attenzjoni ngħataw l-importanza tagħhom. L-aspetti ta' hawn taħt, marbuta ma' fatturi ta' suċċess rispettiv fis-sistema mudell, kienu identifikati f'ħafna mill-eżempji tat-28 żjara ta' studju: It-tifsila tal-immaniġġjar tal-istituzzjoni VET - It-tmexxija tal-istituzzjoni Skola/VET; L-immaniġġjar ta' timijiet multidixxiplinarji. Edukazzjoni Vokazzjonali u tifsila ta' taħriġ - - Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi; L-użu ta' pjanijiet individwali għal edukazzjoni, tgħallim, taħriġ u tranżizzjoni; Strateġija ta' tnaqqis ta' dropouts; It-tqabbil tal-ħtiġijiet ta' ħiliet tas-suq tax-xogħol u tat-tgħalliema. Tifsila tat-tgħalliema - Iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema; - It-tqabbil ta' opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat individwali tat-tgħalliema u l­ aspettazzjonijiet; - Jiġu stabbiliti strutturi ta' kooperazzjoni ma' kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u/jew impjegar wara l-gradwazzjoni. Tifsila tas-suq tax-xogħol - Il-ħarsien tal-konnessjonijiet ma' employers/kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u opportunitajiet ta' xogħol ibbażati fuq fiduċja u esperjenzi mgħoddija; - Sostenn tat-tgħalliema u l-employers fit-tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol; - Il-proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu biex isostnu l-impjiegi tat-tgħalliema fil­ kumpanniji. Kull wieħed minn dawn l-aspetti t'hawn fuq jiġi analizzat f'aktar dettall f'dawn is­ sezzjonijiet. L-analiżi tiffoka fuq kull fattur identifikat li jinħtieġ aktar attenzjoni u fuq il-fatturi l-oħra kollha fit-tifsila li jew għandhom influwenza fuq, jew huma direttament influwenzati minn dak il-fattur speċifiku. Dawn il-fatturi speċifiċi huma ppreżentati f'dijagrammi5. Ibbażati fuq dik l-analiżi, rakkomandazzjonijiet li għandhom iċ-ċans li jtejbu s-sistema huma magħmula għal kull fattur magħżul6. 5 Vleġġa minn A għal B tindika li A għandha impatt fuq B. Vleġeġ grassett jindikaw impatt qawwi. Biex jiġi sostnut il-qarrej, il-fatturi kollha huma referenzjati b'numru jew karattru fil-figuri. Lista ta' fatturi ta' input, struttura u proċess hija inkluża f'Anness 2. Il-fatturi tar-riżultati (outcomes) huma elenkati f'sezzjoni 5 ta' dan ir-rapport. 6 Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 17 Xi fatturi għandhom influwenza qawwija fuq ħafna fatturi oħra. Dawn huma magħrufa bħala fatturi attivi u għandhom il-potenzjal li jimpattaw fuq is-sistema kollha. L-indirizz ta' miżuri lejn dawn il-fatturi attivi għalhekk huma effiċjenti. Fatturi attivi huma mmarkati b' [+] fil-figuri. Dawn il-fatturi jissejħu fatturi kritiċi. Dawn għandhom ukoll impatt b'saħħtu, imma trid tingħata importanza fit-tibdil ta' dawn il-fatturi, għax dan jista' jkollu konsegwenzi numerużi, kemm mixtieqa kif ukoll mhumiex. Fatturi kritiċi huma mmarkati b' [#] fil-figuri ta' dan il-kapitlu. 5.1 It-tifsila tal-immaniġġjar tal-istituzzjoni VET 5.1.1 It-tmexxija tal-istituzzjoni Skola/VET Figura 2 It-tmexxija tal-istituzzjoni Skola/VET Deskrizzjoni Tmexxija effettiva ta' skola tinħtieġ mexxejja li jħarsu 'l quddiem u li jkunu flessibbli, kif ukoll biex ibiddlu l-istruttura u t-tul tal-programmi VET biex iqabblu l-ħtiġijiet tat-tgħalliema, jekk ikun meħtieġ. Mexxejja effettivi joffru wkoll opportunitajiet ta' żvilupp professjonali għall-istaff kollu, fosthom l-għalliema, biex jassiguraw kwalità fl-edukazzjoni. Mexxejja effettivi joħolqu atmosfera fejn l-istaff huwa mmotivat u impenjat. Huma jikkontribwixxu għall-iżvilupp u t-twettiq ta' kurrikula għat-tgħalliema li jkunu individwalizzati u flessibbli, u għall-proviżjoni ta' toroq (pathways) differenti u opzjonijiet li jgħinu fl-esplorazzjoni (jiġifieri orizzontali) jew progressjoni (jiġifieri vertikali) biex ikunu jaqblu mal-ħtiġijiet tat-tgħalliema. Tmexxija effettiva tħares l-effetti pożittivi ta' timijiet multidixxiplinarji u ta' xogħol ikkoordinat f'tim. Tassigura li jiġi pprovdut sostenn lit-tgħalliema u lil min iħaddem matul il-fażi ta' tranżizzjoni fis-suq ħieles tax-xogħol. Rakkomandazzjonijiet It-tmexxija tal-iskola teħtieġ li tiżviluppa policy inklużiva, fejn id-differenzi bejn it-tgħalliema huma meqjusa bħala parti 'normali' tal-kultura edukattiva, u toħloq atmosfera ta' moti­ vazzjoni u impenn. Tmexxija effettiva tiġi 'distribwita', billi tmur lil hinn minn approċju minn fuq għal isfel għal approċju ta' xogħol f'tim u soluzzjonar ta' problemi b'mod kollaborattiv. Tmexxija effettiva ta' skola tibbenefika minn mexxejja li jħarsu 'l quddiem u li jkunu fles­ sibbli biex ibiddlu l-istrutturi u t-tul tal-programmi VET biex jilħqu l-ħtiġijiet tat-tgħalliema. 18 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ 5.1.2 L-Immaniġġjar ta' timijiet multidixxiplinarji Figura 3 L-Immaniġġjar ta' timijiet multidixxiplinarji Deskrizzjoni Timijiet multidixxiplinarji għandu jkollhom staff suffiċjenti (eż. job coaches, kunsilliera tal­ karrieri, mentors, eċċ.) u riżorsi li jkunu jistgħu jintlaħqu dejjem fit-tranżizzjoni u x-xogħol. L-użu ta' pjanijiet individwali għal edukazzjoni, tgħallim, taħriġ u tranżizzjoni, kif ukoll it­ tħaris ta' approċji u sostenn approprijat ta' tgħalliema u employers fil-fażi tat-tranżizzjoni fis-suq ħieles tax-xogħol ilkoll jinħtieġu timijiet multidixxiplinarji. Dawn it-timijiet, fl-istess ħin, jistgħu jsostnu l-iżvilupp u t-twettiq ta' kurrikula individwalizzati u flessibbli. Timijiet multidixxiplinarji effiċjenti u effettivi għandhom ikunu mħarsa b'qafas legali nazzjonali/federali fuq l-edukazzjoni inklużiva fl-edukazzjoni sekondarja/ogħla u biex jipprovdi s-sostenn mistħoqq għall-iskejjel u/jew lit-tgħalliema u lill-ġenituri. Il-qafas legali għandu wkoll jara li l-istituzzjonijiet VET joffru livelli differenti ta' apprendistat b'kurrikula differenti, li jwasslu għal livelli ta' kwalifiki differenti. Rakkomandazzjonijiet Timijiet multidixxiplinarji bi rwoli ċari li jadottaw l-approċju ta' ħidma f'tim u jikkoperaw b'komunikazzjoni interna ta' livell għoli (ikkowċjar ta' koetanji, diskussjonijiet informali, soluzzjonar ta' problemi b'mod kollaborattiv, eċċ.) u komunikazzjoni esterna u servizzi oħra. Biex jiġi sostnut ix-xogħol multidixxiplinarju f'tim, ikun ta' benefiċċju li jkollok staff b'kompetenzi u expertise li jiżviluppa pjanijiet individwali, jieħu ħsieb approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi u jsostni tgħalliema u employers fil-fażi tat-tranżizzjoni. Ix-xogħol ta' timijiet multidixxiplinari jeħtieġ li jkun sostnut minn qafas legali ċar nazzjonali/federali fuq l-edukazzjoni inklużiva li jwassal għal:  Għanijiet nazzjonali fuq l-edukazzjoni inklużiva;  Sostenn adekwat u proviżjoni relatata ma' tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet;  Deċentralizzazzjoni ta' responsabiltajiet;  Flessibiltà li tagħti lok għal apprendistati, kurrikula u livelli ta' kwalifika, kif ukoll sostenn ta' approċji li jkunu ċċentrati fuq it-tgħalliemi. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 19 5.2 Edukazzjoni Vokazzjonali u tifsila ta' taħriġ 5.2.1 Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi Figura 4 Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi Deskrizzjonijiet Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi għandhom jiġu mħarsa bit-twettiq ta' qafas legali fuq l­ edukazzjoni inklużiva li tassigura s-sostenn meħtieġ għal skejjel u/jew tgħalliema u ġenituri. Dan huwa wkoll ta' benefiċċju jekk istituzzjonijiet VET jitħallew joffru livelli differenti ta' apprendistati b'kurrikula differenti, li jwasslu għal livelli differenti ta' kwalifiki. Biex jiġu mwettqa approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi, sostenn suffiċjenti għandu jiġi pprovdut għal staff edukattiv biex jgħinhom jilħqu l-ħtiġijiet tat-tgħalliema. Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliema jinfluwenzaw u huma influwenzati minn diversi fatturi, bħalma huma: 20  l-użu ta' metodi u approċji ta' tagħlim innovattiv;  it-twettiq ta' kurrikula individwalizzati u flessibbli;  li jkun hemm għalliem adatt : tgħalliemi u staff ta' sostenn : proporzjonalità mattgħalliemi;  il-flessibiltà ta' opportunitajiet VET u korsijiet li jgħinu biex ikun hemm progress minn livell għal ieħor;  il-kontribuzzjoni ta' azzjonijet li jipprevjenu jew inaqqsu d-dropouts;  is-sostenn ta' atmosfera ta' impenn, ħarsien u appartenenza. Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi jimpattaw ukoll fuq l-iżvilupp ta' ħiliet soċjali u prattiċi ta' approċji ta' tgħallim u sostenn ta' foku fuq il-kapaċitajiet tat-tgħalliema. Barra minn hekk, l­ adattazzjoni ta' metodi pedagoġiċi u tekniki fi skejjel u kumpanniji u l-użu ta' pjanijiet individwali huma influwenzati minn approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi. Approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi jimpattaw fuq taħriġ prattiku sorveljat f'kumpanniji qabel it-tluq mill-iskola u fuq mudell ta' impjegar sostnut b'livelli ta' sostenn progressivament dejjem jonqos. Għalhekk huma jikkontribwixxu għall-korrelazzjoni bejn l-opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat individwali tat-tgħalliema u l-aspettazzjonijiet u l-korrelazzjoni bejn il­ ħtiġijiet ta' ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliemi. Fl-aħħar, huma jikkontribwixxu għal żieda fil-kunfidenza li l-isfidi jistgħu jiġu mmaniġġjati u fl-aħħar għal VET li jkun suċċess u tranżizzjoni għal suq ħieles tax-xogħol għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Rakkomandazzjonijiet Approċji li jkunu ċċentrati fuq it-tgħalliemi fir-rigward ta' ppjanar, l-issettjar ta' miri u disinn ta' kurrikulu għandhom jintużaw fil-proċess tat-tgħallim VET, biex b'hekk il-kurrikulu, il­ metodi pedagoġiċi u l-materjali u l-metodi ta' assessjar u l-miri jitfasslu għall-ħtiġijiet individwali. Il-ħarsien ta' approċji li jkunu ċċentrati fuq it-tgħalliemi jibbenefikaw minn:  l-użu innovattiv ta' metodi ta' tagħlim u materjali, kif ukoll kurrikula individwalizzati u flessibbli;  il-provediment ta' taħriġ prattiku b'solveljar u l-offerta ta' mudelli ta' impjegar sostnut fil-kumpanniji;  it-tqabbil ta' ħiliet meħtieġa fis-suq tax-xogħol u opportunitajiet ta' xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliemi, xewqat u aspettazzjonijiet. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 21 5.2.2 L-użu ta' pjanijiet individwali għal edukazzjoni, tgħallim, taħriġ u tranżizzjoni Figura 5 L-użu ta' pjanijiet individwali għal edukazzjoni, tgħallim, taħriġ u tranżizzjoni Deskrizzjoni L-użu ta' pjanijiet individwali għal edukazzjoni, tgħallim, taħriġ u tranżizzjoni huwa mħares bit-twettiq ta' qafas legali. Dan il-qafas għandu jinkludi foku fuq l-edukazzjoni inklużiva, l­ assigurazzjoni li s-sostenn meħtieġ jingħata lill-iskejjel, it-tgħalliema u l-ġenituri u li l­ istituzzjonijiet VET jitħallew joffru livelli differenti ta' apprendistati b'kurrikula differenti, li jwasslu għal livelli differenti ta' kwalifiki. L-użu effettiv ta' pjanijiet individwali huwa influwenzat mill-użu ta' metodi ta' tagħlim innovattiv u approċji u billi joffru mudelli ta' impjegar sostnut. L-iżvilupp u t-twettiq ta' kurrikula individwali, flessibbli, il-proviżjoni ta' sostenn suffiċjenti għall-istaff edukattiv biex ilaħħaq mal-ħtiġijiet tat-tgħalliema u l-ħarsien ta' approċji ċċentrati fuq it-tgħalliema jimpattaw ukoll fuq l-użu ta'pjanijiet individwali. Il-pjanijiet individwali jinħtieġu għalliem kwalifikat : proporzjonalità mat-tgħalliema, staff ta' sostenn adatt : proporzjonalità mat-tgħalliema u flessibiltà fl-opportunitajiet/korsijiet VET biex jgħinu fil-progress minn livell għal ieħor. Il-pjanijiet individwali jimpattaw ukoll fuq dawn il-fatturi. Pjanijiet bħal dawn jikkontribwixxu wkoll lejn is-sostenn ta' bilanċ tajjeb bejn is-suġġetti teoretiċi u t-taħriġ prattiku, l-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema u l-użu ta' approċji hands-on/prattiċi, ta' tgħallim awtentiku, u l-azzjonijiet biex jipprevjenu jew inaqqsu ddropouts. L-użu ta' pjanijiet individwali jimpatti fuq l-adattazzjoni ta' metodi u tekniki pedagoġiċi, fuq taħriġ prattiku sorveljat f'kumpannija u fuq is-sostenn ta' tgħalliema u employers waqt il-fażi tranżitorja u lil hinn biex jiġi sostnut l-impjegar tat-tgħalliema f'kumpanniji. 22 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ Fuq in-naħa tar-riżultati (outcome), l-użu ta' pjanijiet individwali jikkontribwixxi biex iqabbel bejn opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat u l-aspettazzjonijiet individwali tat-tgħalliema u biex jitqabblu l-ħtiġijiet tal-ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema. Fl-aħħar, huma jistgħu jikkontribwixxu wkoll għal kunfidenza dejjem tiżdied ta' tgħalliema li l-isfidi jistgħu jiġu mmaniġġjati u fl-aħħar għal VET b'suċċess u t-tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol. Rakkomandazzjonijiet Il-proċess tat-tgħallim jeħtieġ approċji flessibbli li jgħinu fl-iżvilupp u t-twettiq ta' pjanijiet individwali. Pjan tajjeb jinforma u jkun infurmat b'approċju ta' tim multidixxiplinarju. Dan huwa dokument li faċli tuża li jiġi rivedut b'mod regolari u żviluppat dejjem aktar minn dawk kollha involuti. It-tgħalliema huma involuti mill-bidu fil-proċess tal-ippjanar individwali u l-vuċijiet tagħhom jinstemgħu l-ħin kollu. L-użu ta' pjanijiet individwali huma sostnuti:  bit-twettiq ta' kurrikula individwalizzati u flessibbli, u l-ħarsien ta' approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi;  bis-sostenn ta' tgħalliema u employers waqt il-fażi tat-tranżizzjoni u l-provediment ta' attivitajiet li jsegwu;  bit-tqabbil ta' ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-opportunitajiet tax-xogħol u l-ħiliet, ix­ xewqat u l-aspettazzjonijiet tat-tgħalliema. 5.2.3 Strateġija ta' tnaqqis ta' dropouts Figura 6 Strateġija ta' tnaqqis ta' dropouts Deskrizzjoni L-att tal-evitar u t-tnaqqis tad-dropouts jinfluwenzaw u jiġu influwenzati mill-użu ta' metodi u approċji innovattivi ta' tagħlim, l-użu ta' pjanijiet individwali u l-ħarsien ta' approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi. L-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema wkoll jikkontribwixxi fuq l-evitar u t-tnaqqis tad-dropouts. L-evitar tad-dropouts, min-naħa l-oħra, jikkontribwixxi għal iffukar fuq l-approċji ta' tgħallim prattiku li jinkludi wkoll suġġetti teoretiċi/akkademiċi u jsostni bilanċ tajjeb bejn is-suġġetti teoretiċi u t-taħriġ prattiku. Jikkontribwixxi wkoll għal taħriġ prattiku sorveljat fil-kumpanniji u għal mudell ta' impjegar sostnut b'livelli ta' sostenn li jitnaqqas progressivament. L­ azzjonijiet tal-evitar tad-dropouts jinħtieġ riżorsi u għalhekk impatt ukoll fuq is-sostenn tal­ istaff : proporzjonalità mat-tgħalliema. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 23 Rakkomandazzjonijiet L-istituzzjoni Skola/VET jeħtieġ li tieħu azzjonijiet edukattivi preventivi kontra d-dropouts f'kooperazzjoni mill-qrib ma' servizzi soċjali lokali u li tiżviluppa l-miżuri neċessarji biex b'hekk it-tgħalliema li ma jibqgħux juru interess isibu alternattivi ġodda. Azzjonijiet effiċjenti għall-evitar jew it-tnaqqis fl-għadd ta' dropouts jibbenefikaw minn:  l-użu innovattiv ta' metodi ta' tagħlim, approċji ta' tgħallim prattiku u pjanijiet individwali;  l-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema u l-ħarsien ta' approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi. 5.2.4 It-tqabbil tal-ħtiġijiet ta' ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema Figura 7 It-tqabbil ta' ħtiġijiet ta' ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema Deskrizzjoni Tqabbil approprju bejn il-ħtiġijiet ta' ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema huwa fattur ta' riżultat (outcome), influwenzat minn għadd ta' fatturi oħra. Pereżempju, l­ adattazzjoni ta' metodi u tekniki fl-iskola u fil-kumpannija, kif ukoll il-provediment suffiċjenti ta' sostenn ta' staff edukattiv biex iqabbel mal-ħtiġijiet tat-tgħaliema, għandu impatt fuq din il-korrelazzjoni. Bl-istess mod, is-sostenn ta' bilanċ bejn is-suġġetti teoretiċi/akkademiċi u t­ taħriġ prattiku u l-użu ta' metodi ta' tagħlim innovattiv u l-approċji lkoll jinfluwenzaw it­ tqabbil ma' xulxin tal-ħtiġijiet tal-ħiliet. Il-proviżjoni ta' taħriġ prattiku fil-kumpanniji, l-offerta ta' mudelli ta' impjegar, il-proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu biex isostnu l-impjegar tattgħalliema fil-kumpanniji u l-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema lkoll jinfluwenza wkoll din il­ korrelazzjoni. L-iżviluppar u t-twettiq ta' kurrikula individwalizzati u flessibbli jikkontribwixxu biex ikun hemm qbil bejn il-ħiliet meħtieġa mis-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema. Il-ħarsien ta' approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi u l-użu ta' pjanijiet individwali għall­ edukazzjoni, it-tgħallim, it-taħriġ u t-tranżizzjoni lkoll jinfluwenzaw u huma influwenzati mill­ korrelazzjoni bejn il-ħtiġijiet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema. 24 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ Fl-aħħar, it-tqabbil bejn il-ħiliet tat-tgħalliema mal-ħtiġijiet tal-ħiliet tas-suq tax-xogħol iżid l­ kunfidenza tat-tgħalliemi fih innifsu; jikkontribwixxi għall-korrelazzjoni bejn l-opportunitajiet tax-xogħol u x-xewqat u l-aspettazzjonijiet; u jikkontribwixxi wkoll għal VET suċċess u t­ tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Rakkomandazzjonijiet Il-programmi/korsijiet VET jeħtieġ li jiġu studjati perjodikament, kemm internament (eż. billi jiġu vvalidati ma' analiżijiet riċenti tas-suq tax-xogħol) u/jew esternament (eż. l­ aġenziji nazzjonali) bil-għan li jiġu adattati għal ħiliet kurrenti u tal-futur. Biex ikun hemm qbil bejn il-ħtiġijiet tal-ħiliet tas-suq u l-ħiliet tat-tgħalliemi huwa ta' benefiċċju li:  jintużaw metodi ta' tagħlim innovattiv u li jitwettqu kurrikula individwalizzati u flessibbli b'iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema;  isir taħriġ prattiku sorveljat, jiġu offruti mudelli ta' impjegar sosnut u jiġu pprovduti attivitajiet ta' segwitu biex isostnu l-impjegabiltà tat-tgħalliema fil-kumpanniji. 5.3 Tifsila tat-tgħalliema 5.3.1 Iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema Figura 8 Iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema Deskrizzjoni L-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema huwa sostnut b'qafas legali f'postu li jħalli lill-istituzzjoni VET toffri livelli differenti ta' apprendistat b'kurrikula differenti, li jwasslu għal livelli ta' kwalifiki differenti, u li għandhom timijiet multidixxiplinarji u mexxejja u staff, immotivati u impenjati. Il-foku tal-ħiliet tat-tgħalliema jinkludi l-assessjar tat-tgħalliemi qabel jibda l-korsijiet biex ifassal il-programm VET għall-individwu; il-ħarsien ta' approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi; u l-adattament ta' metodi pedagoġiċi u tekniki fl-iskejjel u fil-kumpanniji. Dan għandu impatt ukoll fuq is-sosteniment tat-tgħalliemi u l-employers waqt il-fażi ta' tranżizzjoni fis-suq Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 25 ħieles tax-xogħol; biex jaħdem bil-għan li jipprevjeni u jnaqqas id-dropouts; u biex jieħu ħsieb il-flessibiltà fl-opportunitajiet/korsijiet VET bil-għan li jiġi ffaċilitat il-progress minn livell għal ieħor. Għadd ta' fatturi jinfluwenzaw u huma influwenzati bl-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema: il­ bidla tal-istruttura u t-tul tal-programmi VET jekk ikun meħtieġ; il-proviżjoni ta' toroq (pathways) differenti; u opzjonijiet li jwasslu għall-esplorazzjoni (jiġifieri orizzontali) jew progressjoni (jiġifieri vertikali); ix-xogħol ta' fażijiet prattiċi sorveljati, li huma obbligatorji għat-tgħalliema kollha u li jsiru biżżejjed qabel wieħed jispiċċa l-iskola; u l-użu ta' pjanijiet individwali għall-edukazzjoni ta' tgħallim, taħriġ jew tranżizzjoni. Iffukar fuq il-kapaċitajiet tat-tgħalliema fl-aħħar jgħin biex ikun hemm żieda fil-kunfidenza tat-tgħalliema nfushom li jibdew iqisu l-isfidi tal-proċess tal-futur bħala li jistgħu jintrebħu. Rakkomandazzjonijiet Jinħtieġ li l-istaff kollu jqiegħed il-ħiliet tat-tgħalliema kollha fiċ-ċentru tal-approċji tagħhom u jaraw opportunitajiet aktar milli sfidi. Għandhom jiffukaw fuq dak li t-tgħalliema jistgħu jagħmlu, mhux fuq dak li huma ma jistgħux jagħmlu, u li jwasslu biex it-tgħalliema kollha jħossuhom aktar kunfidenti u assertivi. L-iffukar fuq il-ħiliet tat-tgħalliema jwassal għal benefikar minn:  qafas legali li jagħti lok għal varjetà ta' apprendistati, kurrikula u livelli ta' kwalifiki u l-ħila li jitbiddlu l-istruttura u t-tul tal-programmi VET;  it-twettiq ta' toroq (pathways) differenti fil-programmi;  staff impenjat u timijiet multidixxiplinarji li jadottaw metodi u tekniki pedagoġiċi;  l-użu ta' pjanijiet individwali;  il-proviżjoni ta' fażijiet prattiċi sorveljati u s-sostenn ta' employers u tgħalliema fil­ fażi tat-tranżizzjoni. 5.3.2 It-tqabbil ta' opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat individwali tat-tgħalliema u l-aspettazzjonijiet Figura 9 It-tqabbil ta' opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat individwali tat-tgħalliema u l­ aspettazzjonijiet 26 Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ Deskrizzjoni Il-korrelazzjoni bejn l-opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat u l-aspettazzjonijiet individwali tat-tgħalliema hija riżultat (outcome) ċentrali fis-sistema VET. Din hija stabbilita billi tipprovdi sostenn suffiċjenti lill-istaff edukattiv biex ilaħħaq mal-ħtiġijiet tat-tgħalliema, ibiddel l-istruttura u t-tul tal-programm VET jekk ikun meħtieġ u jipprovdi toroq differenti u opzjonijiet li jwasslu għal esplorazzjoni (jiġifieri orizzontali) jew progressjoni (jiġifieri vertikali). Fatturi ta' riżultati (outcome) oħra jimpattaw ukoll fuq din il-korrelazzjoni: tqabbil bejn il-ħtiġijiet tal-ħiliet tas-suq tax-xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema, il-kunfidenza tattgħalliema li l-isfidi jistgħu jiġu mmaniġġjati u l-okkorrenza tal-vakanza tax-xogħol hekk kif it-tgħalliemi jkun qiegħed ifittex ix-xogħol. Anke l-għan tas-sistema VET b'suċċess u t­ tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol jimpatta fuq dan il-fattur. Il-korrelazzjoni bejn l-opportunitajiet tax-xogħol u x-xewqat u l-aspettazzjonijiet individwali tat-tgħalliema jinfluwenzaw u huma influwenzati billi jiġu ssalvagwardjati approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi u l-użu ta' pjanijiet individwali. It-tqabbil ta' opportunitajiet ta' xogħol u x­ xewqat tat-tgħalliema jimpattaw ukoll fuq il-motivazzjoni u l-impenn tal-mexxejja u l-istaff u għalhekk fuq atmosfera awtentika ta' impenn, ħarsien, appartenenza u attitudnijiet pożittivi li jikkontribwixxu għall-ħolqien ta' opportunitajiet ugwali. Rakkomandazzjonijiet Is-suċċess fil-VET u t-tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol mhumiex possibbli jekk ix­ xewqat u l-aspettazzjonijiet tat-tgħalliemi ma jingħatawx kashom. Dawn ix-xewqat u l­ aspettazzjonijiet jinħtieġ li jiġu rrispettati u riflessi f'kull pass fil-proċess tat-tranżizzjoni. Biex inqabblu opportunitajiet ta' xogħol u x-xewqat u l-aspettazzjonijiet tat-tgħalliema, ikun ta' benefiċċju jekk:  nallinejaw programmi b'tali mod li dawn jindirizzaw ħiliet li huma meħtieġa bħalissa jew li dalwaqt ikunu meħtieġa fuq is-suq reġjonali tax-xogħol;  insostnu l-approċji ċċentrati fuq it-tgħalliemi permezz tal-programmi VET kollha, sostnuti bi pjanijiet individwali;  nipprovdu opzjonijiet VET reali għat-tgħalliema biex jagħżlu minn (eż. toroq differenti, livelli ta' kwalifiki, tulijiet ta' programmi);  nipprovdu s-sostenn tal-istaff meħtieġ biex b'hekk dawn l-opzjonijiet jistgħu jiġu rrealizzati;  ngħollu l-kunfidenza tat-tgħalliema li l-isfidi fil-proċess sħiħ jista' jiġi mmaniġġjat. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 27 5.3.3 Jiġu stabbiliti strutturi ta' kooperazzjoni ma' kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u/jew impjegar wara l-gradwazzjoni Figura 10 Jiġu stabbiliti strutturi ta' kooperazzjoni ma' kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u/jew impjegar wara l-gradwazzjoni Deskrizzjoni It-twaqqif ta' strutturi ta' kooperazzjoni mal-kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u/jew impjegar wara l-gradwazzjoni jinħtieġ staff (eż. job coaches, kunsillieri ta' karrieri, mentors, eċċ.) u riżorsi li jkunu dejjem hemm għal skop ta' tranżizzjoni u xogħol. Dan il-fattur huwa influwenzat mill-adattazzjoni ta' metodi u tekniki pedagoġiċi fl-iskejjel u l-kumpanniji. Dawn l-istrutturi ta' kooperazzjoni jimpattaw fuq il-bini ta' proċeduri li jassiguraw li l-korsijiet, l­ assessjar u ċ-ċertifikati jitfasslu skont il-ħtiġijiet tas-suq kurrenti u tal-futur u jikkontribwixxu għal VET suċċess u t-tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Rakkomandazzjonijiet L-istituzzjoni VET għandha bżonn tiżviluppa partnerships u strutturi ta' nnetwerkjar ma' ġemgħa ta' employers lokali biex jassiguraw kooperazzjoni mill-qrib fir-rigward ta' taħriġ prattiku sorveljat u s-sejbien ta' xogħol wara l-gradwazzjoni. Dawn l-istrutturi ta' kooperazzjoni jibbenefikaw minn: 28  Adattazzjoni pedagoġika ta' metodi/tekniki fil-kumpanniji;  Biżżejjed staff u riżorsi li huma hemm il-ħin kollu fil-ħin tat-tranżizzjoni u x-xogħol. Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ 5.4 Tifsila tas-suq tax-xogħol 5.4.1 Il-ħarsien tal-konnessjonijiet ma' employers/kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u opportunitajiet ta' xogħol ibbażati fuq fiduċja u esperjenzi mgħoddija Figura 11 Il-ħarsien tal-konnessjonijiet ma' employers/kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u opportunitajiet ta' xogħol ibbażati fuq fiduċja u esperjenzi mgħoddija Deskrizzjoni Bil-għan li nieħdu ħsieb il-konnessjonijiet ma' employers/kumpanniji lokali bbażati fuq il­ fiduċja u esperjenza passata, jeħtieġ li jiġu stabbiliti strutturi kooperattivi għal taħriġ prattiku u/jew impjegar wara l-gradwazzjoni. Esperjenzi pożittivi ta' VET suċċess u tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol jikkontribwixxu wkoll biex isaħħu dawn il­ konnessjonijiet u jikkontribwixxu għal bini ta' partnerships formalizzati, kooperazzjoni u nnetwerkjar ma' stakeholders u servizzi. Fatturi oħra jirrelataw ma' xogħol flimkien, kollaborazzjoni b'saħħitha, innetwerkjar tajjeb u spirtu miftuħ ta' kooperazzjoni dwar il­ proviżjoni ta' taħriġ prattiku sorveljat fil-kumpanniji, bis-sostenn għat-tgħalliema u lemployers waqt il-fażi tat-tranżizzjoni għas-suq ħieles tax-xogħol. Dawn il-konnessjonijiet ma' employers jinfluwenzaw ukoll mudell ta' impjegar sostnut li joffri t-tnaqqis gradwali fl­ intensità tas-sostenn u l-proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu biex isostnu t-tħaddim tattgħalliema. Rakkomandazzjonijiet L-istituzzjoni skola/VET teħtieġ li tistabbilixxi u ssostni konnessjonijiet reżiljenti ma' employers lokali tul iż-żmien. Dawn il-konnessjonijiet huma mibnija fuq il-kunfidenza dejjem tikber ta' kumpanniji li jirċievu s-sostenn adekwat kull meta jkollhom bżonnu matul il-proċess. Il-ħarsien ta' konnessjonijiet ma' employers lokali hu ta' benefiċċju għax:  inkunu formalment stabbilixxejna strutturi ta' kooperazzjoni li jintużaw għal taħriġ prattiku u opportunitajiet ta' xogħol;  ikollna biżżejjed ħin għal esperjenzi pożittivi fuq iż-żewġ naħat fit-taħriġ prattiku u t­ tranżizzjoni ta' suċċess biex jiġu miġbura. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 29 5.4.2 Sostenn tat-tgħalliema u l-employers waqt il-fażi tat-tranżizzjoni fis-suq ħieles tax-xogħol Figura 12 Sostenn tat-tgħalliema u l-employers waqt il-fażi tat-tranżizzjoni fis-suq ħieles tax-xogħol Deskrizzjoni Is-sosteniment ta' tgħalliema u employers waqt il-fażi tat-tranżizzjoni fis-suq ħieles tax­ xogħol jinħtieġ staff bħal job coaches, kunsillieri tal-karriera jew mentors, u riżorsi li huma dejjem hemm fi żmien it-tranżizzjoni u fix-xogħol. Is-sostenn tat-tgħalliema u l-kumpanniji huwa influwenzat mill-adattazzjoni tal-metodi u t­ tekniki pedagoġiċi; il-proviżjoni ta' taħriġ prattiku sorveljat fil-kumpanniji żmien biżżejjed qabel wieħed jispiċċa l-iskola; u mudelli ta' impjegar sostnut li joffri r-riduzzjoni fl-intensità tas-sostenn. Il-ħarsien ta' konnessjonijiet ma' employers/kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u opportunitajiet ta' xogħol ibbażat fuq fiduċja u esperjenza passata huwa fattur influwenti ieħor. Barra minn hekk, is-sostenn tat-tgħalliema u l-employers jikkontribwixxi għall-użu ta' pjanijiet individwali, il-ħarsien ta' staff ta' sostenn f'postu; il-proporzjonalità mat-tgħalliema, il-formazzjoni ta' partnerships formalizzati, il-kooperazzjoni u l-istrutturi ta' innetwerkjar, u l­ proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu biex isostnu l-impjieg tat-tgħalliema fil-kumpanniji. Fl­ aħħar, is-sostenn tat-tgħalliema jikkontribwixxi għal żieda fil-kunfidenza tat-tgħalliema fihom infushom u t-twemmin li l-isfidi jistgħu jiġu mmaniġġjati u li jwasslu għal VET suċċess u t-tranżizzjoni fis-suq ħieles tax-xogħol għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Rakkomandazzjonijiet It-tranżizzjoni mill-edukazzjoni għall-impjieġ tinħtieġ li tkun sostnuta minn sostenn adekwat fil-fażi tat-tranżizzjoni. Kunsillieri/uffiċjali ta' karriera għandhom jinfurmaw littgħalliema dwar il-possibiltajiet ta' impjegar, isostnuhom b'applikazzjonijiet ta' xogħol, jinfurmaw u jsostnu lill-employers u jiffaċilitaw il-kuntatt bejn iż-żewġ partijiet. Biex ikunu jistgħu adekwatament isostnu lit-tgħalliema u lill-employers waqt il-fażi tat­ tranżizzjoni jkun ta' benefiċċju li:  30 jinżammu konnessjonijiet tajbin mal-employers lokali; Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ  jiġu offruti taħriġ prattiku u mudell ta' impjegar sostnut;  ikun hemm staff u riżorsi preżenti l-ħin kollu fit-tranżizzjoni u fix-xogħol;  jiġu adatti metodi u tekniki pedagoġiċi jekk ikun hemm bżonn u jiġu mwettqa fil­ prattika pjanijiet individwali. 5.4.3 Il-proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu biex isostnu l-impjieg tat-tgħalliema filkumpanniji Figura 13 Il-proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu biex isostnu l-impjieg tat-tgħalliema fil-kumpanniji Deskrizzjoni Biex nipprovdu attivitajiet li jsegwu biex insostnu l-impjieg tat-tgħalliema fil-kumpanniji hemm bżonn li jkun hemm staff u riżorsi li jkunu dejjem hemm fit-tranżizzjoni u fix-xogħol. Metodi u tekniki pedagoġiċi adatti fl-iskejjel u l-kumpanniji u l-użu ta' pjanijiet individwali huma meħtieġa. Attivitajiet li jsegwu jistgħu jibnu fuq konnessjonijiet ma' employers/kumpanniji lokali għal taħriġ prattiku u opportunitajiet ta' xogħol, il-proviżjoni ta' taħriġ prattiku sorveljat fil-kumpanniji u mudelli ta' impjegar sostnut li joffri tnaqqis gradwali fl-intensità tas-sostenn. Attivitajiet li jsegwu jikkontribwixxu għall-iżvilupp ta' ħiliet soċjali u l-istat tajjeb tattgħalliema, lill-formazzjoni ta' partnerships formalizzati, l-istrutturi tal-kooperazzjoni u l­ innetwerkjar ma' stakeholders u servizzi, u l-korrelazzjoni bejn ħtiġijiet ta' ħiliet tas-suq tax­ xogħol u l-ħiliet tat-tgħalliema. Barra minn hekk, attivitajiet approprijati li jsegwu jikkontribwixxu għal żieda fil-kunfidenza tal-impjegati li l-isfidi minħabba SEN/diżabiltà jistgħu jiġu mmaniġġjati u għal VET suċċess u t-tranżizzjoni fis-suq ħieles tax-xogħol għal tgħalliema b'SEN/diżabiltà. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 31 Rakkomandazzjonijiet Biex ikollna fażi ta' tranżizzjoni b'suċċess li twassal għal xogħol sostenibbli fis-suq ħieles tax-xogħol, attivitajiet li jsegwu jeħtieġ li jsiru minn staff kompetenti għat-tul ta' żmien meħtieġ, biex ilaħħaq mal-ħtiġijiet tal-gradwati żgħażagħ u l-employers. Il-proviżjoni ta' attivitajiet li jsegwu huma sostnuti b': 32  li jkun hemm staff biżżejjed u riżorsi li jkunu jistgħu jinkisbu fiż-żmien tat­ tranżizzjoni u fix-xogħol;  iż-żamma ta' konnessjonijiet tajbin ma' employers lokali;  it-taħriġ prattiku kif ukoll l-offerta ta' mudelli ta' impjegar sostnut fil-kumpanniji tagħhom;  l-adattazzjoni ta' metodi/tekniki pedagoġiċi xierqa biex isostnu l-impjieg tattgħalliema u l-użu ta' pjanijiet individwali. Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ 6. DISKUSSJONI Diskussjoni fuq fatturi oħra relevanti Dawn il-fatturi kienu osservati wkoll waqt iż-żjajjar ta' studju li, għalkemm mhumiex frekwenti u ma jiffurmawx parti minn tifsila identifikata, huma ta' min jikkunsidrahom. Xi wħud mill-fatturi setgħu kienu diskussi matul żjara ta' jum, imma sussegwentement validati mill-esperti tal-proġett fil-konferenza tal-aħħar. Dawn il-fatturi jikkumplimentaw il-fatturi ta' suċċess billi jsawru l-kundizzjonijiet favorevoli għal VET suċċess jew jindikaw oqsma li jinħtieġu aktar attenzjoni. Il-fatturi elenkati hawn taħt għalhekk għandhom jiġu kkunsidrati wkoll fil-kuntest tat-twettiq u s-sosteniment ta' VET suċċess għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. Aspetti strutturali/input  Il-VET m'għandux jiffoka esklussivament fuq inklużjoni vokazzjonali, imma għandu jieħu inkonsiderazzjoni wkoll l-inklużjoni soċjali. Falliment fis-suċċess ta' inklużjoni soċjali b'suċċess (li tiġbor fiha l-inklużjoni vokazzjonali) twassal biex l­ inklużjoni vokazzjonali ma tkunx sostenibbli. It-tgħalliema ħafna drabi jesperjenzjaw 'tranżizzjoni doppja': pereżempju minn skola għal xogħol u minn dar jew 'boarding school' għal għixien indipendenti. Suċċess fi tranżizzjoni waħda jista' jinkiseb biss billi jiġi assigurat suċċess f'oħra. Il-programmi għaldaqstant għandhom jassiguraw il-progress tat-tgħalliema fir-rigward ta' għixien indipendenti, ċittadinanza, kwalità ta' relazzjonijiet, attivitajiet ta' ħin ħieles, eċċ.  Huwa importanti li wieħed jilħaq il-bilanċ tajjeb bejn il-flessibiltà u l­ istandardizzazzjoni ta' programmi u proċeduri. Filwaqt li ħafna flessibiltà tista' twassal għal impredikabiltà u t-tnaqqis fil-kwalità tal-proviżjoni, standardizzazzjoni riġida żżejjed tista' twassal biex ma jirnexxilhiex tindirizza l-ħtiġijiet tat-tgħalliema individwali.  L-istabilizzazzjoni tar-rabta bejn it-tgħalliema u l-kumpanniji/employers hija fattur importanti ieħor li jissalvagwardja t-tranżizzjoni minn VET għas-suq tax­ xogħol. Approċju partikolari li għandu jissemma f'dan il-kuntest huwa li jkollna kuntratti ta' apprendistat bejn il-kumpanniji u t-tgħalliema, b'remunerazzjoni suffiċjenti u xierqa li tivvalorizza l-isforzi tat-tgħalliemi u l-addestrament tax-xogħol, filwaqt li fl-istess ħin twassal lit-tgħalliema biex jgħixu indipendenti kemm jista' jkun u biex jimxu fejn ikun hemm ix-xogħol (mobiltà vokazzjonali).  Għalkemm xi pajjiżi għandhom is-sistema tal-kwota li tinħtieġ employers biex ikollhom ċertu persentaġġ ta' ħaddiema b'diżabiltajiet, mhuwiex ċar sa liema livell dawn is-sistemi attwalment jiffaċilitaw opportunitajiet indaqs għal ħaddiem b'SEN. Minflok jiġu ppenalizzati l-employers li ma jilħqux din il-kwota, l-employers jirrakkomandaw li għandu jkun hemm aktar foku fuq il-ħtiġijiet tagħhom għal aktar sostenn (mhux neċessarjament finanzjarju).  Xi pajjiżi tkellmu dwar id-diffikultajiet tagħhom biex jipprovdu taħriġ in-service xieraq minħabba n-numru baxx ta' parteċipanti. Fi żjajjar oħra, il-parteċipanti ddubitaw dwar kemm l-opportunitajiet fil-'post-qualification' jaqblu mal-ħtiġijiet prattiċi tal-iskejjel u l-għalliema.  Il-kooperazzjoni ssemmiet bħala fattur ewlieni. Madankollu, xi pajjiżi kkummentaw dwar l-isfidi inerenti f'approċji ta' dan it-tip u saħqu fuq il-ħtieġa li jiġu żviluppati Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 33 ħiliet biex effettivament jiġu mmaniġġjati strutturi kumplessi. F'xi każijiet, pożizzjonijiet ġodda ġew maħluqa biex jittrattaw esklussivament ma' din il-biċċa xogħol. F'oħrajn, ir-responsabiltà kienet maqsuma bejn l-istakeholders, imma xi minn daqqiet mingħajr ma rwoli jew responsabiltajiet rispettivi jkunu definiti b'mod ċar jew mingħajr il-ħtieġa ta' kwalifiki mill-kandidati. Kien enfasizzat ukoll li l-istrutturi tal-kooperazzjoni jinħtieġu ħin jekk dawn se jkunu żviluppati b'mod approprijat.  Xi stakeholders saħqu li l-ko-eżistenza ta' proviżjoni speċjali u mainstream mhijiex kuntradizzjoni, għax iż-żewġ sistemi jistgħu jsostnu waħda lil oħra. F'xi każijiet, proviżjonijiet speċjali mlew il-vojt fejn is-suq tax-xogħol ma kienx biżżejjed inklużiv jew fejn, għallinqas għal xi żmien, it-tgħalliema setgħu jirċievu edukazzjoni u taħriġ aktar iffukat, filwaqt li l-proviżjoni mainstream ipprovdiet esperjenza realistika ta' xogħol u taħriġ magħruf minn ħaddiema futuri.  Kemm l-għalliema kif ukoll il-proviżuri tas-servizz involuti f'xi żjajjar semmew li żvantaġġ ewlieni tal-policies huwa li huma jiddeskrivu dak li l-inklużjoni mhijiex aktar milli dak li hi. Definizzjoni ċara jew deskrizzjoni ta' dak li nifhmu b'inklużjoni tintqies bħala li hija ta' għajnuna.  Xi żjajjar urew il-fatt li x-xogħol f'tim multidixxiplinarju huwa iebes biex jintlaħaq minħabba l-liġijiet ristrettivi tal-protezzjoni tad-data li jipprojbixxu t-tixrik tad-data relatata mat-tgħalliemi. Qasam potenzjali għal aktar investigazzjoni hija r­ regolazzjoni tal-protezzjoni tad-data f'dawk il-pajjiżi li laħqu kompromess bejn il­ problemi ta' kunfidenzjalità u l-użu ta' data biex jintjiebu l-proviżjoni u l-proċessi.  Filwaqt li tkun għalliem kien ikkunsidrat bħala professjoni interessanti f'xi pajjiżi, dan ma kienx l-istess f'pajjiżi oħra. Fiż-żewġ każijiet, is-salarji la kienu partikolarment baxxi lanqas għolja meta mqabbla ma' professjonijiet oħra. Dan jgħin ukoll fil-bini ta' allejanzi formali jew informali bejn l-istituzzjonijiet edukattivi u l­ kumpanniji/amministrazzjonijiet, eż. permezz ta' attività ta' responsabiltà soċjali korporata (CSR) jew ftehim negozjat. Aspetti ta' proċess 34  Saret referenza wkoll għall-assigurazzjoni li t-tgħalliema għandhom rwol attiv fil­ proċess sħiħ tat-tgħallim, li jinkludi l-għażliet reali u individwali u t-teħid ta' deċiżjonijiet minnhom nfushom kull fejn ikun possibbli. Tista' tkun biċċa xogħol iebsa għall-ġenituri biex isibu l-bilanċ eżatt bejn li jipproteġu żżejjed lil uliedhom u li jistmaw iżżejjed il-ħiliet tat-tfal filwaqt li t-tfal tagħhom jimxu mit-tranżizzjoni minn tifel/persuna żagħżugħa għal adult, bl-ideat tagħhom fuq il-futur. Rwoli ċari u proċeduri, bis-sostenn li jista' jkollhom il-ġenituri, għandu jkun ta' benefiċċju.  Kien innutat ukoll li xi forma ta' mmaniġġjar ta' għerf-għarfien għas-sosteniment u żvilupp aktar tal-għerf-għarfien tal-għalliema u l-esperjenza kienet meħtieġa. Dan jista' jinvolvi l-formazzjoni ta' sistemi għal tqassim ta' materjal u riżorsi u r­ rapportaġġ fuq il-prattiċi. It-tip ta' kuntratti mogħti lill-għalliema għandu wkoll jintqies biex b'hekk ikunu jistgħu jsostnu perspettivi pożittivi ta' karriera. (eż. kuntratti permanenti, żvilupp ta' karriera, mentoring, xogħol f'tim).  Filwaqt li l-istrateġija predominanti għat-tranżizzjoni tat-tgħalliema b'SEN/ diżabiltajiet tiffoka fuq it-taħriġ u t-tħejjija ta' dawn it-tgħalliema għax-xogħol li jkunu diġà jeżistu fis-suq tax-xogħol, xi pajjiżi rreferew għal approċji alternattivi ta' opportunitajiet ta' ħolqien ta' xogħol. Dan jirreferi jew għal żvilupp ta' forom ta' impjegar alternattiv (eż. intrapriżi soċjali, workshops imkenna), jew l-identifikar f'postu ta' xogħol f'kumpanniji u t-tirbit ta' dawn ix-xogħlijiet flimkien biex jinħoloq Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ xogħol għal tgħalliemi b'SEN/diżabiltajiet. Dan l-approċju ovvjament jiddependi mill­ ħiliet tal-istakeholders involuti kollha, u dan ikun jinħtieġ li jiġi rifless fil-kwalifiki li jkun hemm, kif ukoll bħala strutturi u riżorsi approprijati.  Il-fażijiet tranżizzjonali huma dejjem problematiċi jekk il-pass minn stadju wieħed (VET) għal ieħor (impjegabiltà) ikun mingħajr skossi. Minħabba li l-istakeholders f'dawk l-istadji jappartjenu għal sistemi differenti (eż. sistema edukattiva u pubblika jew settur privat), ir-responsabiltajiet huma wkoll limitati bl-iskop tas-sistemi rispettivi. Dħul f'xulxin (eż. billi jagħtu lill-employers 'aċċess' għas-sistema edukattiva jew billi jagħtu 'aċċess' għas-sistema edukattiva lill-ambjenti reali tax­ xogħol) ikun jinħtieġ nies u servizzi li jnaqqsu d-distakk billi jiffaċilitaw il­ kooperazzjoni bejn is-sistemi u jassiguraw tranżizzjoni mingħajr skossi għat­ tgħalliema.  Fl-aħħar, kien osservat li għadd żgħir ta' istituzzjonijiet edukattivi, proviżuri tas­ servizzi jew entitajiet amministrattivi jistgħu jipprovdu data fuq riżultati (outcomes) fir-rigward ta' VET għal tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. (Id-differenzi bejn outcome, output, effett u impatt huma spjegati f'aktar dettall hawn taħt). Ħafna drabi, id-data kwantitattiva fuq l-outputs setgħet tinkiseb b'daqsxejn informazzjoni fuq l-effett jew l­ impatt. Assigurazzjoni kwalitattiva għaldaqstant għandha ssib li tiffoka fuq l­ orjentazzjoni riżultat (outcome), għaliex din hija l-indikatur ewlieni jekk is-sistema VET u s-suq tax-xogħol fil-livell prattiku tikseb dak li jiġi ssettjat fil-livell ta' policy. Proposti dwar kategoriji ta' riżultati adatti Ir-riżultati ġeneralment huma mifhuma bħala l-prodotti li jiddisinjaw u jutilizzaw l­ istrutturi/inputs partikolari u l-proċessi. It-tifsiliet diskussi hawn fuq fihom rakkomandazzjonijiet li jirrelataw ma' strutturi/input partikolari u fatturi ta' proċess. Barra minn hekk, huwa importanti li navvanzaw proposti biex nindirizzaw żewġ kwistjonijiet ewlenin:  Liema tipi ta' riżultati huma ta' relevanza?  Kif jistgħu r-riżultati jintużaw bl-aħjar mod possibbli biex iżidu l-fehim ta' oqsma għal aktar strutturi/input u titjib ta' proċessi? Il-proġett VET ma kienx sar bl-intenzjoni li tinġabar xi data kwalitattiva jew kwantitattiva estensiva bħala xi forma ta' evidenza ta' xi eżempju ta' żjara ta' studju li kienet 'ta' suċċess'; lanqas ma kienet l-għażla tal-eżempji bbażata fuq il-kriterju tar­ rappreżentazzjoni. Madankollu kien interessanti l-fatt li xi eżempji kienu f'qagħda li jippreżentaw riżultati oħra minn dik ta' data kwantitattiva bażika relatata mal­ parteċipazzjoni tal-istudenti fil-korsijiet, it-tkomplija tal-korsijiet jew jekk sabux xogħol f'ċertu qafas ta' żmien. Ħafna policies jagħmlu għanijiet għolja, bħalma huma t-titjib tal­ kwalità tal-ħajja tan-nies b'SEN/diżabiltajiet u l-ksib ta' inklużjoni sħiħa jew opportunitajiet ugwali. Madankollu, il-mod ta' assessjar ta' ksib ta' dawn l-għanijiet fil-prattika ħafna drabi jkunu bażiċi ħafna u ma jistgħux adekwatament jindirizzaw dawn il-kunċetti kumplessi. Il-kumplessità inerenti fl-iżviluppar ta' indikaturi adatti għal kunċetti bħal dawn kienet studjata fi proġett ieħor tal-Agency7 u għalhekk mhijiex se tiġi diskussa fid-dettall 7 L-Aġenzija Ewropea għall-Iżvilupp ta' Edukazzjoni għal Ħtiġijiet Speċjali (ed.), 2009. Żvilupp ta' sett ta' indikaturi – għall-edukazzjoni inklużiva fl-Ewropa. Odense u l-Aġenzija Ewropea għall-Iżvilupp ta' Edukazzjoni għal Ħtiġijiet Speċjali (ed.), 2011. Il-Parteċipazzjoni fl-Edukazzjoni Inklużiva – Qafas għall­ Iżvilupp ta' Indikaturi, Odense. Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 35 hawnhekk. Għall-iskop ta' dan ir-rapport, madankollu, jistgħu jsiru suġġerimenti dwar l­ għażla ta' riżultati partikolari minn kategoriji ta' riżultati xierqa li nsibu hawn taħt. Il-proġett VET sar fil-kuntest ta' ċirkustanzi ekonomiċi diffiċli fl-Ewropa li affettwaw il-biċċa l-kbira tal-pajjiżi miżjura. Dan juri li proġett bħal dan jista' jidentifika oqsma għal titjib u rakkomandazzjonijiet għal aktar żviluppi, imma fl-istess ħin irid ikun konxju ta' fatturi esterni li fuqhom ma jistax ikollu influwenza diretta. Għalhekk il-parteċipanti tal-proġett żammew lura milli jiddefinixxu 'b'suċċess' fil-kuntest tal-proġett f'termini ta' dak li jintqies bħala l-aktar indikatur approprju: ir-rata ta' tranżizzjoni tan-nies b'SEN/diżabiltajiet minn edukazzjoni għal impjegar. Ir-rata ta' tranżizzjoni hija mistennija li tonqos bħala riżultat ta' ċirkustanzi ekonomiċi diffiċli. Minflok, il-proġett uża definizzjoni usa' tar-riżultati u ffoka l­ analiżijiet tiegħu fuq fatturi ta' strutturar/input u fatturi ta' proċess ta' kull eżempju ta' pajjiż. Ir-riżulati osservati f'dawn iż-żjajjar ġew organizzati f'erba' kategoriji, li nsibu hawn taħt, bil­ għan li niffukaw fuq aspetti partikolari li jistgħu jgħinu fl-identifikar u l-għarfien ta' suċċess fi kwalunkwe eżempju.  It-terminu Outputs jirreferi, pereżempju, għal numri bħall-ammont ta' offerti ta' korsijiet VET, in-numri tal-parteċipanti tal-programmi jew gradwati.  It-terminu Effetti jista' jirreferi għal tibdil osservat fit-tgħalliema (eż. iż-żieda fil-ħiliet 'soft', bidla fl-attitudni, żieda fil-kunfidenza nifsija), ir-rati ta' tranżizzjoni b'mod ġenerali (eż. fl-impjiegi fis-suq ħieles tax-xogħol, f'toroq edukattivi oħra jew f'impjiegi protetti), rati ta' tranżizzjoni f'kumpanniji fejn it-taħriġ prattiku kien sar qabel, rati ta' dropouts (u varjazzjonijiet f'dawn ir-rati bħala riżultat ta' programmi jew strutturi ġodda) jew tibdil fl-attitudnijiet ta' impjegati.  It-terminu impatt jirreferi għall-perċezzjoni tat-tgħalliema, jiġifieri tibdil osservat mit­ tgħalliema. Din tista' tinkludi l-livell tagħhom ta' sodisfazzjon bl-iskola, il-programm jew l-għalliema, l-indipendenza perċeputa tagħhom, l-istima personali jew il­ kunfidenza nifsija, u li jħossuhom aktar stabbli, matur jew kburi bil-ksib (achievements) tagħhom.  It-terminu outcomes jirreferi għal benefiċċji soċjetali usa' assoċjati mal-eżempju, bħalma huma żieda fil-kwalità tal-ħajja tat-tgħalliemi, inqas dipendenza fuq welfare soċjali u tibdil fl-attitudnijiet tas-soċjetà. Fuq il-bażi ta' din il-kategorizzazzjoni, dawn il-proposti jistgħu jingħataw għall-għażla ta' tipi ta' riżultati xierqa: 36  Data fuq outputs bħala regola tinkiseb faċilment, għaliex fil-biċċa l-kbira tagħha hija kwantitattiva u ħafna drabi tista' tinkiseb minn dipartimenti amministrattivi jew finanzjarji. Data output hija ta' relevanza għall-immaniġġjar ta' xi organizzazzjoni, eż. f'li tipprovdi tagħrif ġenerali dwar l-effiċjenza organizzattiva kurrenti (ladarba l­ informazzjoni tkun aġġornata dejjem). Organizzazzjonijiet mhux immexxija tajjeb probabilment ma jkunux kapaċi jwasslu edukazzjoni vokazzjonali ta' kwalità għolja u taħriġ fit-terminu tat-tul. Huwa propost li sett adatt ta' data relatata ma' output tista' tintgħażel biex issostni l-immaniġġjar ta' organizzazzjoni.  Data fuq l-effetti ta' sorsi ta' informazzjoni ta' valur biex jintjiebu l-istrateġiji organizzattivi fejn dawn l-istrateġiji huma marbuta ma' miri stratetiġi. Pereżempju, mira strateġika tista' tkun biex ittejjeb il-konnessjonijiet mal-ekonomija lokali bil-għan li jiżdiedu l-opportunitajiet ta' impjegabiltà għat-tgħalliema b'SEN/diżabiltajiet. L­ istrateġija tat-twettiq tista' tinvolvi fażijet prattiċi fil-kumpanniji lokali.Il-ġbir ta' data fuq, pereżempju, il-persentaġġ ta' tgħalliema li marru jiffirmaw kuntratt ta' impjieg Tifsiliet Ewropej għal Prattika b'Suċċess fl-Edukazzjoni Vokazzjonali u t-Taħriġ ma' dawn il-kumpanniji jipprovdi indikatur tajjeb biex tiġi assessjati l-effettività tal­ istrateġija. Huwa propost li jiġu żviluppati indikaturi effettivi xierqa għal kull mira strateġika u li l-miri jkunu kkwantifikati bil-għan li jagħmlu l-ksib (achievement) li jintlaħaq verifijabbli permezz ta' dawn l-indikaturi.  It-tgħalliema huma fiċ-ċentru tal-approċji VET kollha u għandhom jingħataw rwol attiv fit-tiswir ta' ssettjar u servizz biex jiġi assigurat li dawn jilħqu l-ħtiġijiet individwali. F'dan ir-rispett, id-data fuq l-impatt tas-servizzi VET hija kruċjali biex nifhmu l-perċezzjoni tal-effetti tat-tgħalliema u l-livell tagħhom ta' sodisfazzjon ma' din il-proviżjoni. Huwa propost li l-għodod tal-aċċessibiltà (eż. sondaġġi, intervisti) jiġu żviluppati, bil-għan li regolarment jiddeterminaw il-perċezzjonijiet tattgħalliema matul is-servizz taċ-ċiklu tal-ħajja kollha – mill-bidu (admission) sat­ tranżizzjoni u possibilment aktar lil hinn.  Ir-riżultati (outcomes) jiġu viżibbli fi stadji li jiġu aktar tard wara t-twettiq ta' servizzi u ħafna drabi jkun diffiċli li konklussivament jattribwuwhom kompletament jew prinċipalment għall-eżistenza jew prestazzjoni tas-servizz. Madankollu, ir-riżultati (outcomes) jgħinu għall-verifikazzjoni ta' kemm l-għanijiet tal-policy ikunu ntlaħqu, pereżempju permezz ta' proviżjoni partikolari ta' VET. Huwa propost li r-riżultati (outcomes) ikunu perjodikament esplorati, eż. permezz ta' studji ta' każ jew riċerka ffukata, bil-għan li jiġi assessjat kemm l-organizzazzjoni xorta tilħaq l-għan sħiħ. Proposti li jirrigwardjaw l-użu tar-riżultati Ir-riżultati huma s-sors ewlieni tal-informazzjoni biex jiġi determinat jekk l-istrutturi/inputs jew proċessi ta' kwalità suffiċjenti humiex jiġu mwettqa. L-ewwel u qabel kollox, ir-riżultati għandhom jiġu utilizzati biex kontinwament itejbu l-issettjar u l-proċeduri. L-użu għall­ pubbliċità jew għanijiet oħra għandu jkun sekondarju għal dan. L-organizzazzjonijiet VET għandhom jistabbilixxu u jsostnu dik li tissejjaħ il-monitoring loop, fejn ir-riżultati, fil­ forom kollha tagħhom, jistgħu jiġu miġbura b'mod regolari, interpretati u użati biex jiddeterminaw it-titjib li jkun irid isir fir-rigward tal-istrutturi/input u proċessi. Madankollu, it-tip ta' riżultat ta' data meħtieġa minn maniġer, pereżempju, tkun tiddifferixxi minn dik meħtieġa minn għalliem. Huwa, għalhekk essenzjali li l-istakeholders kollha jiġu provduti b'riżultati li għandhom tifsira għax-xogħol partikolari tagħhom. Biex jintlaħaq dan, ikun tajjeb li jiġu involuti l-istakeholders kollha fil-fażi inizjali tal-identifikar jew l-iżvilupp ta' data xierqa u indikaturi. Idealment, l-istakeholders kollha li jiġbru data jew li huma involuti fil-ġbir tad-data (eż. bħala intervistatur) ikollhom aċċess għar-riżultati u jkunu involuti fl-interpretazzjoni tagħhom. Ta' min jinnota madankollu, li l-ġbir ta' data li tagħmel sens hija dejjem akkumpanjata minn sforzi addizzjonali; organizzazzjonijiet għandhom jagħmlu analiżi cost-benefit bil-għan li jiġi determinat il-livell ta' ġbir ta' data li tkun meħtieġa – u li tkun aċċettabbli. Fl-aħħar, issemmew f'xi studji ta' żjajjar li l-liġijiet tal-protezzjoni tal-privatezza tad-data jagħmluha impossibbli li tinġabar data, pereżempju, ladarba t-tgħalliema jħallu l­ organizzazzjoni. F'xi pajjiżi, madankollu, anonimizzazzjoni approprijata u strateġiji ta' aggregazzjoni ta' data wasslu għal ġbir ta' data li tagħmel sens filwaqt li tirrispetta l­ privatezza tan-nies li tkun tirrelata magħhom. Huwa propost li r-riżultati essenzjali li fuqhom id-data hija meħtieġa tkun identifikata, u li data ta' dan it-tip hija neċessarja għal titjib fis-sistema VET f'livelli differenti. Huwa rrakkomandat ukoll li jiġu żviluppati Il-parteċipazzjoni tat-tgħalliema b'SEN/Diżabiltajiet fil-VET 37 regoli ċari mill-policy makers fuq livelli varji, inklużi esperti tal-protezzjoni tad-data, għall­ anonimizzazzjoni, l-aggregazzjoni u l-użu ta' data miġbura.