Ħarġa nru 11 Marzu 2014 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea minn żewġ millennji wara, il-vettura spazjali Apollo 11 kienet se tniżżel lill-bniedem fuq wiċċ il-qamar. WERREJ Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • Ix-xejriet tal-Malti I: Il-Malti jgħix fid-dinja tal-ħin • Bil-Kelma t-Tajba • Lejn DEĊIŻJONIJIET 2: Diffikultajiet marbuta mal-kitba tal-kliem Ingliż fil-Malti • Pajjiż imsieħeb jew pajjiż sieħeb? Il-partiċipju fil-Malti u kif jipparteċipa Kelma b’kelma: It-terminoloġija • Ħieles, liberu u indipendenti • Il-prinċipju ta’ legalità jew nullum crimen, nulla poena sine lege Parti mill-faxxinu tan-numru 11 ġejja mill-fatt li huwa numru prim, u li huwa l-ewwel numru li jista’ jitqies palindromu – ironija sottili, għax huwa numru li ma jistax jiġi diviż, iżda li xorta jista’ jinqasam b’simetrija. U hemm raġuni oħra: ir-ripetizzjoni tal-1 tibda sekwenza u tistedinna nżidulha 1 ieħor, u ieħor, u ieħor... Tant hu hekk li, fl-ilsien Bask, il-kelma għannumru 11 – hamaika – tfisser ukoll l-infinit, jew numru bla għadd. Meta wieħed jgħid bil-Bask, “Għidtlek ħdax-il darba biex tieqaf teżaġera!” il-kelliem ikun proprju qed jeżaġera. • Kliem mitluf: Il-KALENDARJU TAL-BIDWI tal-1849 23 • Lejn mappa tad-dinja bil-Malti – għala le? Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra • Minn rebbieħa tal-Juvenes Translatores għal stagiaire fid-DĠT • Ir-rwol tal-Uffiċjal tal-Lingwa firRappreżentanza tal-KE f’Malta • Il-VTS f’Malta – Żjarat fl-Università u fisSettur tas-Sajd u l-Akkwakultura l-ħdax numru interessanti. Tim tal-futbol. L-għadd ta’ ilsna nazzjonali fl-Afrika t’Isfel, irrikonoxxuti fil-Kostituzzjoni tagħha. Il-gżejjer fil-bajja ta’ San Francisco, fosthom Alcatraz, u Angel Island (jew il-Gżira Angel?), imsejħa l-Ellis Island tal-punent. Fl1918, l-Ewwel Gwerra Dinjija ntemmet b’armistizju nhar il-11 ta’ Novembru, fil-11 ta’ filgħodu. In-numru 11 huwa marbut ħafna wkoll mal-iskaramanzija. Hemm min, meta jilmaħ il-ħin 11:11 fuq arloġġ diġitali, jagħlaq għajnejh u jagħmel xewqa. Fis-sena 11 W.K., l-imperu Ruman ħareġ digriet li pprojbixxa ċerti prattiki ta’ tbassir supranaturali, fosthom l-astroloġija. Mur obsor, dak iż-żmien, li inqas Mingħajr ma neżaġeraw, inkomplu ngħoddu, u nintebħu li lħaqna ħdax-il ħarġa ta’ l-aċċent, ormaj iktar milli għandna swaba’ f’idejna. Bħalma n-numru 11 jagħti sens ta’ tkomplija, ta’ serje li trid tibqa’ għaddejja, xi wħud millartikli f’din il-ħarġa huma works in progress, il-bidu jew parti minn sensiela: Mark Amaira jippreżenta l-ewwel minn tliet ‘imriewaħ’ li jillustraw ix-xejriet tal-grammatika Maltija (ilħin vs. l-ispazju, u fil-ħarġiet li ġejjin għad naraw il-verb vs. in-nom, u l-maskil vs. ilfemminil); fit-taqsima dwar it-terminoloġija, hemm diskussjoni preliminari dwar ilpossibbiltà (jew ħolma, jew ġennata) li ssir mappa tad-dinja bil-Malti, diskussjoni li 1 l-aċċent għandha tkompli wkoll fl-edizzjoni li jmiss; u fl-okkażjoni tal-250 anniversarju mit-twelid ta’ Mikiel Anton Vassalli, Ivan Said joffrilna tagħrif mill-iktar intriganti dwar il-ħidma tiegħu fil-kamp tat-traduzzjoni, mil-Latin, millFranċiż, u mill-Għarbi b’karattri Kufija. Proċess ieħor li għaddej bħalissa huwa t-tfassil tal-kriterji għal DEĊIŻJONIJIET 2 – dwar lortografija tal-kliem Malti ta’ nisel Ingliż – kif jispjegalna Dr George Farrugia f’artiklu ddettaljat. Ladarba din hija sena ta’ ma nafx kemm-il kommemorazzjoni storika f’Malta (ejjew ngħidu li ħdax, għax tlift il-għadd), jixraq li naraw, flimkien ma’ Leanne Ellul, fejn nistgħu niġbdu l-linja semantika bejn il-kliem liberu, ħieles u indipendenti, fi studju xjentifiku msejjes fuq dejta misluta mill-MLRS. Intant, Mark Paul Vella jgħinna nagħżlu bejn pajjiż sieħeb u pajjiż imsieħeb; Alan Xuereb u David Borg jiddiskutu t-traduzzjoni tal-kunċett legali nulla poena sine lege; niltaqgħu ma’ Paula Schembri li ħames snin wara li rebħet ilkompetizzjoni Juvenes Translatores ingħaqdet magħna bħala stagiaire, kif ukoll ma’ Brian Buhagiar, l-Uffiċjal tal-Lingwa fl-‘antenna’ tad-DĠT fil-Belt Valletta; u nilqgħu artiklu sabiħ ħafna ta’ Ġużi Gatt, fl-istil tal-ktieb tiegħu QIEGĦDA FIL-PONTA TA’ LSIENI, dwar kliem fil-qasam agrikolu li sab f’Il-Kalendarju tal-Bidwi tal-1849 u li llum il-ġurnata għoddu ntilef. Ma nafx jekk l-aċċent qattx jilħaq wiċċ ilqamar, iżda nafu li jasal ’il bogħod, u li l-għadd u l-interess tal-qarrejja qed jiżdiedu ma’ kull ħarġa. Ninsabu kuntenti, b’mod partikulari, birrispons li nirċievu minn Malta: ma naħsibx li nkun qed neżaġera jekk ngħid li l-aċċent ormaj jilħaq iktar qarrejja f’Malta (l-università, ittradutturi freelance, ġurnalisti, għalliema, ilpubbliku ġenerali...) milli fost il-kollegi tagħna bejn il-Lussemburgu u Brussell. Dan huwa pożittiv għax il-ħidma tat-traduzzjoni hija ta’ natura solitarja, ta’ sikwit iżolata, u permezz ta’ rivista bħal din jinbnew aktar pontijiet ta’ komunikazzjoni u kollaborazzjoni bejn ilkontinent u l-gżejjer. Nibqgħu nilqgħu artikli u proposti ta’ artikli dwar kwalunkwe aspett tal-lingwa, fl-indirizz L-ACCENT@ec.europa.eu. Intant, inkomplu sserje, u forsi xi darba – min jaf? – għad nilħqu n-numru 111... Antoine Cassar f’isem il-Bord Editorjali Il-lingwa miktuba u mitħaddta Ix-xejriet tal-Malti I: Il-Malti jgħix fid-dinja tal-ħin Mark Amaira emm ili nsir midħla tal-istrutturi talMalti, bdejt nagħraf il-bżonn li nlaqqa’ lill-qarrej mal-Malti li qed insir naf u naqsam miegħu dawk il-karatteristiċi li narahom jispikkaw u li jagħtuh ċerta identità. Minkejja li dawn il-karatteristiċi jaf qed jitnebbħu wisq mis-soġġettività ta’ min hu lsienna u jistrieħu żżejjed fuq l-għarfien tiegħi bħala kelliem nattiv, f’dal-artiklu nipprova ntaffi dan kollu b’eżempji muftieħ li fl-idjolett tiegħi nqishom aktar naturali fit-taħdit u l-kitba. Dil-ewwel karatteristika – il-Malti jgħix filħin – mhix assoluta, anzi qed nippreżentaha fi mrewħa li mill-ħin tkanġi ħelu ħelu fl-ispazju. l-aċċent il-ħin l-ispazju Il-fi u l-ġewwa jsawru l-istess argument. Filkaż tan-nomi proprji bħall-ismijiet tal-postijiet u tal-pajjiżi, jidhirli li l-Malti jaf jgħaddi mingħajr dal-kliem spazjali, kif juru s-sentenzi [12] u [13] minflok is-sentenza [10] filwaqt li meta jittratta oġġett f’ieħor f’xi post (x, y, z) flispazju madwarna, il-Malti jinqeda tajjeb bil-fi u l-ġo, kif juru s-sentenzi [14] u [15] minflok is-sentenza [11]. [10] Ninsab ġewwa/fil-Belt Valletta. [11] Dħalt ġewwa l-knisja ta’ Santa Marija. Mingħajr dubju, fil-Malti l-kunċett tal-fejn jitħaddem tajjeb meta s-suġġett ikun konkret, aktarx tanġibbli, f’xi post (x, y, z) fl-ispazju ta’ madwarna kif juru [01] sa [03]. Iżda fl-astratt, il-Malti jaf ikampa mingħajr il-kunċett tal-fejn, kapaċi jdur miegħu qisu mhux hu, u jirnexxilu jaħfen is-sens kollu tal-argument mingħajru. Minflok il-fejn li tintuża fis-sentenzi [04] sa [06], jidhirli li l-Malti jinqeda aħjar bi kliem temporali bħal matul, waqt, xħin u meta, kif juru [07] sa [09]. [01] Fejn staħbejtli, wara l-kaxxa? [02] Se nkun qed nistenniek fejn il-bieb. [03] Poġġih fejn trid; tista’ tpoġġih fuq jew isfel, fl-għoli jew fil-baxx. [04] Il-Prim Ministru attenda għal-laqgħa tal-Kunsill fejn ippreżenta rapport... [05] Ninsab ġewwa l-Mosta fejn qed issir il-fiera annwali tat-tadam. [06] Ara fejn japplika dan il-kriterju. [07a] Il-Prim Ministru attenda l-laqgħa u matulha ppreżenta rapport... [07b] Waqt il-laqgħa tal-Kunsill il-Prim Ministru ppreżenta rapport... [08] Ġejt il-Mosta għall-fiera tat-tadam. [09] Ara meta japplika dan il-kriterju. [12] Qiegħed il-Belt, wara/quddiem/fejn il-Knisja ta’ Ġieżu. [13] Daż-żarbun magħmul l-Italja. [14] Dħalt ġo/fil-knisja ta’ Santa Marija. [15] Poġġih ġo/fil-kaxxa. Meta jittratta d-direzzjonijiet jew iċ-ċaqliq minn xi post (x, y, z) għal xi post ieħor flispazju ta’ madwarna, il-Malti jinqeda bil-lejn, l-għal u s-sa, kif juru s-sentenzi [16] sa [18], iżda fl-astratt jinqeda aħjar mingħajr il-lejn, kif jidher fis-sentenzi [21] u [22] minflok [19] u [20]. [17] Jesportahom lejn/għal/sal-Italja. [18] Immira lejn il-plattini. [19] Din tgħin lejn l-ilħuq tal-għanijiet. [20] Immira lejn A jew B, imma kkuntenta xorta bis-C. [21] Din tgħin biex jintlaħqu l-għanijiet. [22] Immira għal A jew B, imma kkuntenta xorta bis-C. l-aċċent 4. Meta jittratta l-għoli u l-fond (x, y, z) flispazju ta’ madwarna, il-Malti jinqeda bil-fuq u bit-taħt, kif turi [23], iżda fl-astratt jinqeda aħjar mingħajrhom, kif juru [24] sa [26] minflok [27] sa [29]. [23] Jien nistaħba fuq il-bejt u inti taħt is-sodda. [24] Din l-awtorizzazzjoni taqa’ taħt irresponsabbiltà ta’... [25] Awtorizzazzjonijiet taħt kundizzjonijiet stretti. [26] Il-laqgħa saret fuq talba talKummissjoni. [27] Din l-awtorizzazzjoni hi firresponsabbiltà ta’... [28] Awtorizzazzjonijiet b’kundizzjonijiet stretti. [29] Il-laqgħa saret għax talbitha/intalbet mill-Kummissjoni. Għidli ma’ min tagħmilha u ngħidlek x’int – ilMalti mhux talli ssellef kliem u espressjonijiet mil-lingwi ġirien u tħallat magħhom, iżda lkelliem-semmiegħ nattiv tal-Malti ttieħed anke mill-mod kif jaħsbu l-kelliema ta’ dawn illingwi l-oħra. L-ideat u t-termini spazjali li jixirqu u juża lIngliż, żgur aktar mill-Malti, ifeġġu kemm-il darba waqt it-taħdit u l-kitba, tant li ħafna minnhom daħlu fi lsienna u saru għalkollox Maltin, taw bixra ġdida jew imġedda lillidentità tal-lingwa bħallikieku din l-imrewħa, u ż-żewġ imriewaħ l-oħra li se nittratta filħarġiet li jmiss ta’ l-aċċent, qed jinbidlu mażżmien skont l-influwenzi u l-eżiġenzi. Mark Amaira huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea 4 Bil-Kelma t-Tajba Prof. Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti istoqsija: Fil-Malti għalfejn niktbu lgħ (għajn) u l-h (akka), la ma għandhomx ħoss? Tweġiba: Proprjament, ħoss ġieli jkollhom, eż. qligħ, taqtagħha, ikrah, għalih imma hu veru wkoll li wisq iktar drabi jkunu siekta. Spjega: L-Għarbi, missier il-Malti, għandu żewġ tipi ta’ għajn (kull waħda bil-ħoss tagħha) u għandu l-akka (li tinstema’ bħal ħ ħafifa). Mill-kitbiet qodma jidher li, dari, filMalti kienu għadhom jinstemgħu, u – ħaġa tal-għaġeb – anke llum f’xi djaletti mbiegħda miċ-ċentri urbani, ngħidu aħna fl-Għarb, Għawdex, għadek tista’ tismagħhom ċari, ġawhar tal-istorja tal-Malti. Mela żgur li mhumiex xi invenzjoni kapriċċuża ta’ min iddeċieda li nibqgħu niktbuhom. Fis-sewwa, madankollu, min fl-1924 qatagħha li jibqgħu jinkitbu seta’ wkoll qatagħha li ma jinkitbux. Illum, kważi disgħin sena wara dik id-deċiżjoni importanti, nistgħu nippruvaw nifhmu x’kienu r-raġunijiet li ġegħluhom jiddeċiedu hekk u mhux mod ieħor. Qabelxejn, din ma kinitx xi invenzjoni ġdida. Sa mill-qedem, meta l-għ u l-h kienu għadhom jinstemgħu, min kien jiktibhom aktarx kien juża gh għall-għ u h għall-h. Mela kien hemm tradizzjoni tal-kitba tagħhom, li rregoli tal-1924 għażlu li jirrispettaw. Il-ħsejjes irrappreżentati mill-għ u l-h nafu li ma spiċċawx f’daqqa, imma dgħiefu u ġew fix-xejn. Dan ifisser li aktar minn tmenin sena l-aċċent ilu, aktarx li kienu għadhom ippronunzjati minn għadd ta’ nies ikbar minn tal-lum. Terġa’, Ninu Cremona, l-aktar studjuż li ħadem biex twaqqfet il-kitba tal-Malti, kien Għawdxi, u bħala Għawdxi aktarx li kien midħla sewwa ta’ dawn il-ħsejjes użati madwaru. Imma forsi l-aktar raġuni importanti kienet il-grammatika tal-Malti. Il-kelma Maltija tinbena minn għerq u forma, skont għadd ta’ forom (jew mudelli) stabbiliti. Jekk tneħħi lgħ u l-h mill-kitba, waqt li minn banda tkun qed tħaffef il-kitba għax tagħmilha iktar fonetika (tikteb kif tisma’), mill-banda l-oħra tkun qed tfarrak l-unità tal-mudelli tal-lingwa, għax tista’ tgħid kull nom jew verb bl-għ/h jibda jagħti forma ġdida għalih. U hekk tista’ tispiċċa ttaqqal dak li tant xtaqt tħaffef. Illum bosta Maltin iħossu li dawn is-simboli, imqar jekk għalihom huma għajn ta’ tfixkil u inċertezza, huma parti mill-identità viżiva talilsien Malti u lanqas biss joħolmu li jistgħu jitneħħew. Din hija logħba bejn it-tħaffif talortografija u r-rispett lejn it-tradizzjoni talkitba, logħba li fis-sewwa qegħdin fiha bosta lingwi miktuba, mhux il-Malti tagħna biss. lill-Prof. Manwel Mifsud li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet ~•~ Lejn DEĊIŻJONIJIET 2: Diffikultajiet marbuta mal-kitba tal-kliem Ingliż fil-Malti Dr George Farrugia ’għandniex nistagħġbu li f’aktar minn mitejn sena ta’ kuntatt mal-Ingliż daħal fi lsienna bosta kliem minn din il-lingwa, kliem li xi wħud minnu jintuża b’mod limitat f’oqsma speċjalizzati, kliem ieħor li jkun qeda l-funzjoni efimera tiegħu u li maż-żmien twarrab għal xi raġuni jew oħra, u kliem li lużu tiegħu huwa mifrux ħafna f’oqsma varji u fost setturi differenti tal-poplu Malti. Il-fatt li llum bosta Maltin jafu sew l-Ingliż u l-fatt li lmezzi ta’ komunikazzjoni huma tant b’saħħithom, qegħdin bla dubju jħaffu u jiffaċilitaw dan il-proċess ta’ tislif ta’ kliem mill-Ingliż fil-Malti. Hawn min iqis din linvażjoni ta’ kliem Ingliż bħala l-fattur ewlieni li se jwassal il-Malti għall-qerda tiegħu u hawn min jikkunsidraha bħala opportunità li qed tarrikkixxi lil ilsienna u mezz ta’ kif nistgħu nitkellmu u niktbu fuq oqsma ġodda li qabel kienu aljeni għalina. Wara kollox, kien hemm żmien fejn imqar l-Ingliż innifsu kellu jissellef mijiet ta’ kliem minn lingwi oħra biex ikopri kunċetti marbuta ma’ oqsma differenti bħal, ngħidu aħna, l-amministrazzjoni, il-liġi, irreliġjon, il-militar, l-ikel u x-xorb, il-moda, larti, ix-xjenza u t-tagħlim. Imma l-għan ta’ din il-ktiba mhuwiex fuq jekk għandniex inqisu lIngliż bħala theddida jew bħala barka missema għal ilsienna; l-għan huwa kif se niktbu bil-Malti l-kliem li qed nissellfu minn din illingwa – suġġett li għal dawn l-aħħar għoxrin, tletin sena qajjem mistoqsijiet, diskussjonijiet u kultant anke polemika. Dan l-artiklu ma joffrix soluzzjonijiet għall-kitba ta’ dan il-kliem imma jsaqsi bosta mistoqsijiet u f’xi każi, isemmi possibbiltajiet li tajjeb li jkunu kkunsidrati qabel ma jittieħdu d-deċiżjonijiet finali. L-Akkademja u l-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti (KNM) Qabel twaqqaf il-KNM fl-2005 bis-saħħa talLiġi tal-Malti, il-Kap. 470, ir-regoli tal-kitba, inkluż il-kitba ta’ kliem ġdid li jidħol fil-Malti kienu jiġu stabbiliti mill-Akkademja tal-Malti. Fil-fatt, fl-1984 l-Akkademja ppubblikat iżŻIEDA MAT-TAGĦRIF, ġabra ta’ regoli li jiffukaw l-aktar fuq l-ortografija ta’ neoloġiżmi Anglo-Sassoni u Rumanzi li daħlu fil-Malti minn wara l-pubblikazzjoni tat-TAGĦRIF FUQ IL-KITBA MALTIJA fl-1924 li huwa l-pedament tar-regoli tal-kitba bil-Malti. L-Akkademja, fl1992 ippubblikat ukoll l-AĠĠORNAMENT TATTAGĦRIF FUQ IL-KITBA MALTIJA tal-1924. Dan l-aġġornament fih tmien regoli tal-ortografija fosthom, il-kitba ta’ nomi u aġġettivi bil-għ l-aċċent bħala l-ewwel konsonanti tal-għerq tagħhom, il-prefiss j quddiem verbi li jibdew bil-għ jew bil-h u l-kitba tal-konġunzjoni u. Mat-twaqqif tal-KNM kull tibdil fl-ortografija sar responsabilità tiegħu. Wieħed millgħanijiet tal-Kunsill hu li “jagħmel kull aġġornament li jkun meħtieġ fl-ortografija talIlsien Malti u, minn żmien għal ieħor, skont ilħtieġa, jistabbilixxi l-mod kif għandu jinkiteb il-kliem ġdid fil-Malti u l-kitba korretta ta’ kliem u frażijiet li jidħlu fil-Malti minn ilsna oħra.”1 Biex jilħaq dan il-għan il-KNM identifika tliet oqsma marbuta mal-ortografija li għandhom jiġu indirizzati biex jiġu stabbiliti regoli uffiċjali li jistandardizzaw l-ortografija. Dawn huma: 1. il-kitba tal-varjanti ortografiċi: xogħol li sar bid-DEĊIŻJONIJIET 1 li saru uffiċjali fil-25 ta’ Lulju 2008, 2. il-kitba tal-kliem Ingliż fil-Malti, u 3. il-kitba tal-varjanti fonetiċi. Bħalissa l-KNM qed jaħdem fuq it-tieni proġett. Il-bidu tal-ħidma kien sewwasew fl2008 meta l-KNM ħareġ stqarrija u għamel diversi reklami fil-gazzetti li permezz tagħhom stieden lil kull min kien interessat jagħti lfehma tiegħu dwar il-kitba tal-kliem Ingliż filMalti biex jikteb fehmietu u jgħaddihom lillKunsill. Il-ktibiet ta’ dawk kollha li laqgħu din is-sejħa nġabru fi ktieb li serva bħala dokument għad-diskussjoni ta’ seminar li ġie organizzat fit-12 ta’ April 2008. Wara sseminar twaqqaf Kumitat ta’ persuni li ġejjin minn oqsma differenti tal-ħajja biex jiddiskutu l-fehmiet kollha li kienu ħarġu mis-seminar u mill-kitbiet ta’ individwi differenti li baqgħu jiktbu fuq dan is-suġġett anke fil-gazzetti. IlKumitat iltaqa’ bosta drabi biex ifassal abbozz ta’ regoli dwar il-kitba tal-kliem Ingliż. Il-Kapitolu 470 tal-Liġijiet ta’ Malta, Att dwar l-Ilsien Ir-regoli attwali Sakemm jittieħdu d-deċiżjonijiet dwar il-kitba tal-kliem Ingliż wieħed għandu japplika l-ftit regoli li għandna dwar dan is-suġġett, regoli li b’xorti ħażina baqgħu mhux daqstant magħrufa jew inkella, mhux applikati minn bosta. Dawn ir-regoli qegħdin fiż-ŻIEDA MAT-TAGĦRIF. Filpreambolu taż-ŻIEDA nsibu mniżżel li “l-ikbar interferenza fl-ilsien Malti daħlet mill-ilsien Ingliż minħabba li dan la jitlissen u lanqas isegwi l-fonetika jew l-ortografija Maltija” u minħabba f’hekk “spiss jinħolqu konflitti u diffikultajiet fuq kif għandna niktbu xi kliem li daħal fil-Malti minn dan l-ilsien.” Skont iżŻIEDA dan jiġri għax kliem bħal dan ikun għadu ġdid u ma ndarax fil-Malti. Fit-taqsima tal-Regoli Fundamentali, fl-ewwel punt, insibu kumment interessanti: “Il-kliem ta’ nisel barrani jieħu l-valur tiegħu bħala kliem Malti meta jkun aċċettat u użat millpoplu. Minn dak il-ħin għandu jitqies li hu biċċa mill-ilsien Malti, u biex tiktbu la jeħtieġ li tmur għall-oriġini tiegħu fl-ilsien barrani u lanqas hemm bżonn li tkun taf ilsna barranin. Trid tkun taf biss kif il-kelma tingħad u tinħass fil-Malti. Din turihielna l-fonetika – jiġifieri kif il-kelma tinħass fil-widna għax hekk daħħalha l-poplu.” Il-punt huwa tajjeb imma fil-verità, fil-Malti nsibu bosta regoli fejn il-prinċipju fil-każ tal-kitba tal-kliem etimoloġiku missellef, huwa l-uniku fattur li jiddetermina lkitba ta’ dan il-kliem, fosthom il-każ klassiku tar-regola nru 1, it-Taqsima Ċ, fiż-ŻIEDA stess, li tittratta l-kitba tal-vokali i etimoloġika. Ir-Regola nru 3 tar-Regoli Fundamentali tibqa’ tisħaq li kliem barrani li fonetikament, u xi diffikultà biex jinkiteb skont ir-regoli talortografija Maltija għandu jinkiteb kif jinħass. Minkejja li skont ir-regola dan il-kliem jinkiteb “ħafna drabi saħansitra bħall-oriġinal” u jingħataw eżempji bħal agonizzant, filament u spara, b’xorti ħażina l-kliem Ingliż li jidħol f’din il-kategorija huwa relattivament ftit l-aċċent minħabba li s-sistema fonetika tal-Ingliż, laktar fil-każ tal-vokali, hi differenti ħafna missistema nattiva ta’ lsienna. Madankollu, regola nru 4 tistqarr li għad hemm għadd ta’ kliem, liktar mill-Ingliż li “ħoloq xi diżgwid fost ilkittieba u l-għalliema... u nuqqas ta’ direzzjoni l-iktar mix-xandara u mill-istampaturi.” Skont din ir-regola dan il-kliem jew (kien) għadu x’aktarx rari fil-Malti, eż. aircraft-carrier, contour, chassis, high-tension, jew inkella aktar imdorrijin niktbuh f’ilsna oħra, eż. snooker, boxer u skates. Fit-taqsima tar-Regoli Partikolari nsibu biss ħames regoli li b’xi mod għandhom x’jaqsmu mal-kitba tal-kliem Ingliż. Ir-Regola nru 1, dwar il-kliem barrani li jibda bil-vokali i, minkejja li hija aktar maħsuba għall-kliem ta’ nisel Rumanz, tapplika wkoll għall-kliem missellef mill-Ingliż, ladarba tirreferi b’mod ġenerali għall-kliem barrani. Għaldaqstant, fi kliem bħal internet, interpol u input l-i għandha titqies bħala parti integrali mill-kelma u tibqa’ tinkiteb dejjem imqar meta l-kelma ta’ qabel tkun tispiċċa b’vokali. Ir-Regola nru 2 tirreferi għal dawk il-verbi li jibdew b’konsonanti waħda fl-oriġinal u li dawn ‘isiru Maltin’ billi jiddupplikaw din ilkonsonanti pereżempju, mill-verb Ingliż to challenge niktbu iċċalinġġja u minn to shoot niktbu ixxuttja. Ir-regola tgħidilna li f’każijiet bħal dawn il-vokali i li tinkiteb quddiem ilkelma għandha titqies bħala vokali tal-leħen. Fl-AĠĠORNAMENT dir-regola ġiet estiża wkoll għan-nomi mnissla minn verbi ta’ nisel Ingliż u Rumanz, eż. ipparkjar < ipparkja u i ttajpjar < ittajpja.2 Dan il-proċess ta’ ġeminazzjoni tal-ewwel konsonanti taz-zokk morfemiku mhuwiex ġdid fi lsienna minħabba li kien diġà tħaddem filkuntatt preċedenti li l-Malti kellu mal-Isqalli u Ara l-AĠĠORNAMENT TAT-TAGĦRIF FUQ IL-KITBA MALTIJA tal-1924, ir-Regola V, p. 19. Marzu 2014 mat-Taljan f’verbi li Mifsud3 jirreferi għalihom bħala verbi ta’ tip Ċ, eż. ittanta, ippretenda, i kkastiga, ikkalkula, iffavorixxa, ippubblika u bosta oħrajn. Ir-Regola nru 9 tirreferi għall-kliem li daħal mill-Ingliż u li fih il-vokali i jew u mkarkrin. Dawn il-vokali m’għandhomx ikunu segwiti bis-semivokali j jew w rispettivament imma għandhom isegwu r-regoli normali tal-Malti bħalma jiġri fil-kitba ta’ kliem bħal tmun, studja, snin u inklina. Bl-istess mod, għandna niktbu kliem bħal stim (steam), tim (team), i llidja (led), skuter (scooter), snuker (snooker). Dan jiġri għax fil-Malti l-vokali twila /i:/ ortografikament tikkorrispondi għal i, grafema li tirrappreżenta wkoll il-vokali qasira /ɪ/, u lvokali twila /u:/ ortografikament tikkorrispondi għal u, grafema li tirrappreżenta wkoll ilvokali qasira /ʊ/. Għaldaqstant fil-Malti ma nagħmlux distinzjoni fil-kitba tal-vokali i u u fi kliem bħal ġibt u ġib (*ġijb) u punt u dur (*duwr). Ir-Regola nru 10 titkellem dwar kliem li flilsien barrani jispiċċa b’konsonanti waħda iżda fil-Malti jinħass b’konsonanti mtennija. Kliem bħal dan għandu jsegwi l-fonetika tal-Malti u jinkiteb b’konsonanti doppja, eż. plagg, magg, klabb, gass, vann u fann. Bil-loġika ta’ din irregola, kliem li fl-Ingliż jinkiteb b’konsonanti doppja u li fil-Malti jinħass b’konsonanti waħda għandu wkoll isegwi r-regoli talfonetika u jinkiteb b’konsonanti waħda, eż. driler, tenis, seting u esej. Ir-Regola nru 11 tirrigwarda l-kitba tal-ismijiet proprji li jirreferu għal persuni u postijiet. Filkaż ta’ ismijiet proprji barranin għandhom jibqgħu jinkitbu bħal fl-oriġinal anke meta jkollhom sura Maltija, eż. George (Ġorġ), Arthur (Turu) u Joseph (Ġużeppi). Fil-każ talismijiet ta’ pajjiżi li ma ħadux għalkollox sura Maltija għandhom jibqgħu jinkitbu bħall3 l-aċċent Dr George Farrugia (xellug) waqt seminar għat-tradutturi tal-Kummissjoni Ewropea f’Novembru tal-2013 oriġinal jekk aħna llissnuhom bħall-oriġinal, eż. Dan ifisser ukoll li dawn l-ismijiet iridu jibqgħu jinkitbu (fil-qofol tagħhom) bħall-oriġinal anke meta fil-Malti nnisslu xi kelma oħra minnhom. Hekk niktbu sunett Shakespearjan u mhux sunett *Xejksperjan, ngħidu aħna. Soluzzjonijiet diffiċli Is-soluzzjonijiet dwar il-kitba tal-kliem Ingliż mhumiex faċli. L-ortografija tagħna hi bbażata fuq prinċipji differenti (fonetiċi, fonoloġiċi, morfoloġiċi, etimoloġiċi u viżivi). Ir-regoli ortografiċi huma kompromess bejn dawn ilprinċipji li, minkejja li normalment jaħdmu flimkien f’ġerarkija stabbilita, f’xi każi bħal donnhom jiġu f’kunflitt u xi prinċipju minnhom jingħata aktar importanza milloħrajn. Hekk, ngħidu aħna, minkejja li fil-ftit regoli li għandna s’issa għall-kitba tal-kliem il-prinċipju fonetiku jingħata Ingliż, importanza kbira, madankollu wieħed ma jridx jinjora l-prinċipji l-oħra, b’mod speċjali lprinċipju viżiv. Ħafna drabi ssir reżistenza 8 għall-kriterju fonetiku billi llum għandna konoxxenza tajba ħafna tal-Ingliż u għalhekk kliem missellef minn din il-lingwa x’aktarx li nkunu diġà drajna narawh miktub bil-verżjoni oriġinali tiegħu. Għaldaqstant, jekk narawh miktub mod ieħor f’xi kitba bil-Malti, l-ewwel reazzjoni tagħna tkun li nirreżistu din il-forma grafika ġdida minkejja li tista’ tkun korretta u l-aktar waħda li tagħmel sens. L-għażla tal-kliem Imma d-diffikultajiet jibdew mill-bidu nett. Qed nitkellmu fuq il-kitba tal-kliem Ingliż imma eżattament għal liema kliem Ingliż qed nirreferu? Għall-kliem kollu? Għal xi kliem partikolari? U jekk qed nirreferu għal xi grupp partikolari ta’ kliem, xi grupp għandna f’moħħna u fuq liema kriterju se nagħżluh? Jiġifieri hawn qed nitkellmu fuq jekk għandniex niktbu fil-Malti kliem bħal teacher, baby jew Christmas? Ir-Regola Fundamentali nru 5 taż-ŻIEDA tgħidilna “li kelma barranija ssir Maltija, u tinkiteb skont regoli fonetiċi Maltin, meta tkun daħlet fil-Malti mitkellem u ma tiksirx ir-regoli ortografiċi Maltin, u meta l-aċċent toqgħod għar-regoli grammatikali tal-Malti bħal pereżempju tieħu l-plural Malti, tikkonjuga ruħha, jew iżżid prefissi jew suffissi Maltin.” Ikollna nistqarru, iżda, li regola bħal din hija pjuttost vaga minħabba li mhuwiex faċli tgħid meta kelma tkun daħlet fil-Malti mitkellem. Kelma li ftit li xejn tintuża minn xi ħadd tista’ tkun waħda mill-aktar kelmiet użati fl-idjolett ta’ xi ħadd ieħor. Dan jiġri l-aktar fil-każ ta’ kliem marbut ma’ reġistri partikolari. Jekk niddeċiedu li se niktbu bil-Malti dak il-kliem Ingliż li minnu nnisslu kliem ieħor, dan ikun ifisser li żgur li l-Malti se jimtela b’mijiet ta’ varjanti ortografiċi. B’eżempju ta’ dan nistgħu nsemmu lil xi ħadd li b’dan il-kriterju jikteb ħajlajter għax juża lverb jiħħajlajtja jew kuler għax jgħid tikkulja. Xi ħadd ieħor jiktibhom highlighter u cooler għax jiħħajlajtja u tikkulja jkun għadu jqishom bħala kelmiet barranin u ma jużahomx. Proposta bħal din nistgħu nħarsu lejha, jew bħala mod kif narrikkixxu l-Malti bi kliem ġdid, jew inkella bħala konfużjoni sħiħa. Tajjeb niftakru li eluf ta’ kliem fid-dizzjunarju tal-Ingliż, anke l-aktar nomi u verbi li llum narawhom strambi, teoretikament għandhom potenzjal jidħlu fis-sistema inflettiva nominali u verbali tal-Malti. Għaldaqstant, dan il-kliem se nikkunsidrawh ukoll biex niktbuh kollu bil-Malti jew se niddeċiedu biss fuq numru ta’ kliem partikolari u b’hekk nevitaw ħafna varjanti? U jekk se niddeċiedu fuq lista ta’ kliem, din se tkun lista magħluqa jew se tibqa’ tkun aġġornata minn żmien għal żmien? Xi mkien trid tinqata’ linja u fost l-aktar mistoqsijiet bażiċi li rridu nwieġbu qabel infasslu xi regoli nsibu dawn: Xi kriterji ċari se nużaw biex kelma Ingliża se nqisuha li daħlet tassew filMalti? U jekk daħlet, f’liema forma tallingwa, fit-taħdit, fil-kitba, fit-tnejn? F’liema kuntesti lingwistiċi l-aktar li tintuża? Il-kelma hi vera meħtieġa fi lsienna? Fi kliem ieħor, qed taqla’ b’kapriċċ kelma oħra nattiva li għadha fl-użu, jew neħtiġuha tassew għax m’għandniex kelma oħra bil-Malti li tkopri eżattament l-istess arja semantika tagħha? Wara li tittieħed id-deċiżjoni fuq liema kliem Ingliż se jkun aċċettat fil-kitba bil-Malti, trid tittieħed deċiżjoni oħra: kif se niktbu dan ilkliem. Kliem li diġà drajna niktbuh bil-Malti bħal friġġ, kuker, futbol, plejer, tim u swiċċ se nibqgħu niktbuh bil-Malti jew hemm ilpossibbiltà li nerġgħu nibdew niktbuh blIngliż? U jekk naqblu li teżisti din il-kategorija ta’ kliem li diġà ndara, għandna bżonn lista oħra tiegħu biex niġbruh kollu u kulħadd ikun jaf għal liema kliem qed nirreferu eżatt? Hemm aktar minn possibblità waħda kif nistgħu niktbu l-kliem Ingliż fil-Malti, fosthom: 1. il-kelma titħalla miktuba bl-Ingliż, eż. dehumidifier, roundabout, 2. il-kelma tinkiteb bl-Ingliż imma bilkorsiv, dehumidfier, roundabout, 3. il-kelma tinkiteb bl-Ingliż imma filvirgoletti, ‘dehumidifier’, ‘roundabout’, jew 4. il-kelma tinkiteb kif tinstema’ bilMalti skont ir-regoli ortografiċi tal-Malti, diħjumidifajer, rawndebawt. Kull waħda minn dawn il-possibbiltajiet trid tiġi analizzata għall-vantaġġi u l-iżvantaġġi tagħha. Mhux bilfors tingħażel possibbiltà waħda li tkun tapplika għall-kliem kollu. F’każ li tingħażel il-possibbiltà 4. wieħed irid ikun konxju mill-fatt li din tista’ toħloq bosta varjanti ortografiċi. Hekk wieħed jista’ jikteb jew kabort, kaberd jew kabert, ngħidu aħna. l-aċċent Dan x’aktarx jiġri minħabba li l-kelliema: 1. ikunu jlissnu l-kelma, b’mod naturali għalihom, bi pronunzja li toqrob ħafna lejn dik oriġinali għax ikunu jafu tajjeb lIngliż jew għax ikollhom kuntatt akbar miegħu, jew inkella 2. jagħmlu hekk b’mod konxju għax jaħsbu li l-pronunzja Ingliża għandha aktar prestiġju soċjali. F’dan il-każ ukoll trid tittieħed deċiżjoni jekk hux se jinżamm varjant ortografiku wieħed jew inkella l-varjanti kollha possibbli jitqiesu bħala korretti. Hawn ukoll tidħol il-problema ta’ kliem li diġà drajna niktbuh bil-Malti bħal maniġer vs. meniġer, telefon vs. telefown. Kliem bħal dan aktarx ġejna f’kuntatt miegħu f’żewġ perjodi differenti: l-ewwel meta l-parti l-kbira tal-Maltin kienet għadha monolingwi u l-kuntatt mal-Ingliż, bħala lsien tal-ħakkiem, kien għadu limitat, u t-tieni, aktar reċenti, meta l-parti l-kbira tal-Maltin huma bilingwi, għalkemm bi gradi differenti, u l-kuntatt malIngliż bħala lsien internazzjonali huwa aktar qawwi fis-sens li bosta Maltin illum jafu sew din il-lingwa. Problema oħra hi kif il-kliem Ingliż se jitniżżel fid-dizzjunarju. Jekk se jkollna sistema fejn xi kliem se jitħalla miktub bl-Ingliż u kliem ieħor se jinkiteb la Maltija, irridu naħsbu f’liema ordni se npoġġuh fid-dizzjunarju tal-Malti. Se nużaw sistema li: 1. tiġbor il-kliem kollu flimkien u li tibbaża fuq il-ħoss tiegħu, eż. kostum, kotor, kowċ, code, coat? 2. tiġbor il-kliem kollu flimkien u li tibbaża fuq il-kitba tiegħu, eż. coat, code, kostum, kotor, kowċ? jew 3. tpoġġi l-kliem ta’ nisel Ingliż u li se jitħalla miktub bl-Ingliż f’taqsima fiddizzjunarju li tkun separata mill-kliem lieħor? Marzu 2014 Jekk il-kliem mill-Ingliż jew xi kliem millIngliż se nagħżlu li niktbuh fonetikament bilMalti, irridu naħsbu wkoll biex insolvu fost oħrajn, każijiet li tal-morfema -s tal-plural, pereżempju se niktbu klabbż jew klabbs, xorts jew xorz, buts jew buz? Il-konsonanti doppji Problema oħra li trid tissolva hija jekk fiz-zokk morfemiku ta’ nisel Ingliż hux se niktbu konsonanti waħda jew konsonanti doppja meta nikkonjugaw ċerti verbi. Dan jiġri billi verbi bħal dawn hawn min jippronunzjahom b’modi differenti. Hekk, ngħidu aħna, hawn min jgħid /jɪˈp:ɐnɪkjɐ/ bl-aċċent ewlieni fuq it-tieni sillaba u għaldaqstant jikteb jippanikja, u hawn min jgħid /jɪp:ɐˈnɪk:jɐ/ bl-aċċent ewlieni fuq ittielet sillaba u għalhekk jikteb jippanikkja. Il-probema assoċjata mal-konsonanti doppji tista’ tidher ukoll fil-kitba ta’ ċerti nomi li xi drabi nużawhom weħidhom u drabi oħra ngħaqduhom ma’ xi element lessikali ieħor (aktarx nom) biex jiffurmaw kelma komposta, pereżempju niktbu dekk, dokk u nett imma mbagħad x’se niktbu, dekċer jew dekkċer, dokjard/t jew dokkjard/t, netbol jew nettbol? Forsi din m’għandhiex tkun problema kbira billi fir-regoli tal-kitba bil-Malti diġà jeżisti kuntest simili. Bħala regola ġenerali fil-kliem kompost li mhux ta’ nisel Ingliż, l-ewwel kelma titlef waħda miż-żewġ konsonanti mtennija fit-tarf tagħha meta tingħaqad ma’ kelma oħra, eż: kull+ħadd isiru kulħadd, minn+għajr isiru mingħajr u minn+għand isiru mingħand. l-aċċent L-abbrevjazzjonijiet u l-akronimi L-ismijiet ta’ persuni u postijiet Fit-taħdit tal-Malti kontemporanju ta’ spiss nużaw abbrevjazzjonijiet u akronimi li jkunu jirrappreżentaw kliem missellef mill-Ingliż. Ilproblema assoċjata magħhom mhix sewwasew fil-kitba tagħhom imma fil-kitba ta’ elementi oħra li jinkitbu quddiemhom jew warajhom, bħall-artiklu, il-prepożizzjonijiet mehmużin mal-artiklu, il-vokali tal-leħen, il-bidla ta’ j u w f’i u u rispettivament, li tiddependi minn kif se ninterpretaw dawn l-abbrevjazzjonijiet u lakronimi. Nistgħu nsemmu żewġ modi ewlenin kif nistgħu ninterpretawhom, jew skont ilkriterju viżiv jew inkella fonetiku. U jekk nagħżlu li nimxu fuq il-kriterju fonetiku jkollna nżommu f’moħħna li anke f’dan il-każ jeżistu diversi possibbiltajiet bħal, ngħidu aħna jekk l-akronimu jew l-abbrevjazzjoni nagħżlux li llissnuhom bħala: Dak li għedna għall-abbrevjazzjonijiet u lakronimi japplika wkoll għan-nomi proprji, laktar l-ismijiet ta’ persuni u postijiet. Hawn ukoll trid tittieħed deċiżjoni fuq jekk hux se nżommu mal-kriterju fonetiku u nkunu lingwistikament aktar preċiżi, jew inkella malkriterju viżiv u nkunu aktar prattiċi. F’dan ilkaż, il-problema tolqot l-aktar lil tarf il-kelma. 1. kelma sħiħa, eż. il-WHO /hƱ:/, inNATO /ˈnɛjtɔw/ jew /ˈnɐ:tɔ/, 2. frażi sħiħa, eż. il-World Health Organization (WHO), il-Malta Union of Teachers (MUT), il-Malta Union of Midwives and Nurses (MUMN), jew 3. sekwenza ta’ ittri, eż. id-WHO, lMUT, l-MUMN, is-CMTU Deċiżjoni dwar kif se nittrattaw dawn labbrevjazzjonijiet u l-akronimi tiffranka modi differenti ta’ kitba li bħalissa ta’ spiss niltaqgħu magħhom, kif juru dawn l-eżempji miktubin skont il-pronunzja tagħhom: Daħal membru fl-MUT llum. Daħal membru fil-MUT illum. Is-CMTU jrid ikollha rappreżentant. Il-CMTU irid ikollha rappreżentant. Id-WHO ippubblikat ir-rapport. Il-WHO ppubblikat ir-rapport. Li kieku fil-kitba, tarf il-kelma jikkorrispondi dejjem mal-ħoss konsonantali jew vokaliku ta’ isem il-post jew il-persuna, kien ikollna problema anqas xi nsolvu. Jiġifieri li kieku lismijiet kollha li jispiċċaw b’ħoss vokaliku niktbuhom dejjem b’vokali fit-tarf, eż. Anna, Marie, Jessica, Angelo, Dundee, Swansea, Eddie, Andrea u Palermo, u l-ismijiet kollha li jispiċċaw b’ħoss konsonantali niktbuhom dejjem b’konsonanti fit-tarf, eż. Martin, Frank, Thomas, Doris, Ann, Margaret, Manchester, Munich u Bristol, il-kriterju fonetiku kien ikun l-aktar kriterju ideali. Imma dan mhux il-każ. Insibu bosta ismijiet li jitlissnu b’ħoss vokaliku fit-tarf iżda jinkitbu b’konsonanti, u bilmaqlub, eż. Mela f’każijiet bħal dawn għandna nuqqas ta’ korrispondenza bejn dak li nisimgħu u dak li naraw miktub. U jibdew il-problemi. Jekk nagħżlu li nimxu mal-kriterju fonetiku, niffukaw fuq il-ħoss tal-kelma filwaqt li ninjoraw il-forma miktuba tagħha. F’dan il-każ niktbu, ngħidu aħna, Smajt lil Irene issejjaħli, Żort Melbourne illum, Lil Charlotte iriduha tkompli tistudja minħabba li Irene, Melbourne u Charlotte jispiċċaw b’ħoss konsonantali. Jekk nimxu mal-kriterju viżiv, nikkunsidraw ilforma miktuba tal-kelma jiġifieri jekk tispiċċax b’vokali jew konsonanti, filwaqt li ninjoraw laspett fonetiku tagħha. F’dan il-każ niktbu, eżempju, Smajt lil Irene ssejjaħli, Aħna żorna Melbourne lbieraħ, Lil Charlotte jriduha tkompli tistudja minħabba li l-aħħar ittra filkitba ta’ dawn l-ismijiet hija vokali. l-aċċent Deċiżjonijiet bħal dawn, ibbażati fuq l-aspett fonetiku jew l-aspett viżiv tal-kelma mhumiex xi ħaġa ġdida fl-ortografija Maltija. Hekk, ngħidu aħna, meta niktbu sentenzi bħal Nista’ mmur għada u Nitla’ t-taraġ inkunu qed napplikaw il-kriterju fonetiku. Għalhekk ma niktbux il-vokali tal-leħen mal-verb mmur (flewwel eżempju) u mal-artiklu (fit-tieni eżempju) minkejja li l-kelma ta’ quddiemhom tispiċċa bl-appostrofu li qed jirrappreżenta lkonsonanti għ. L-għ hija konsonanti storika li tilfet il-leħen proprju tagħha u għalhekk, f’dawn l-eżempji, il-kelma li ssegwiha nistgħu nippronunzjawha mingħajr vokali tal-leħen. Min-naħa l-oħra, meta niktbu sentenzi bħal Nistgħu mmorru għada u Nitilgħu t-taraġ inkunu qed napplikaw il-kriterju viżiv, jiġifieri minkejja li fuq livell ta’ ħoss neħtieġu l-vokali tal-leħen biex illissnu l-kelma mmorru (fl-ewwel eżempju) u l-artiklu (fit-tieni eżempju) madankollu din il-vokali ma niktbuhiex minħabba li fil-kitba l-kelma ta’ qabel tispiċċa bil-vokali. Wieħed jista’ jirraġuna li din ir-regola bbażata fuq il-kriterju viżiv mhijiex korretta iżda filverità, hija regola li ilha żmien twil stabbilita u mħaddma bħala regola uffiċjali tal-kitba bilMalti. Irridu niftakru wkoll li fir-regoli talkitba bil-Malti nsibu bosta każi oħra fejn ilkriterju fonetiku ma jingħatax preċedenza fuq il-kriterji l-oħra. Eżempji oħra li forsi jġegħluna nxaqilbu aktar lejn l-għażla tal-kriterju viżiv huma każijiet fejn niltaqgħu ma’ ismijiet li jistgħu jkunu pronunzjati b’aktar minn mod wieħed bħal: Le Blanc (imlissen bit-tarf /ɐ/ jew /k/), Irene (imlissen bit-tarf /ɛ/ jew /n/), Simon (imlissen bit-tarf /ɔ̃/ jew /n/) u Każijiet aktar diffiċli huma meta niltaqgħu ma’ ismijiet li lanqas biss inkunu nafu kif nippronunzjawhom, ngħidu aħna l-ismijiet Għaldaqstant, għalkemm fil-każ tal-kitba talismijiet ta’ persuni u postijiet il-kriterju fonetiku jista’ jidher bħala l-aktar soluzzjoni ideali u preċiża – tikteb kif tisma’ – fil-verità, rajna li nistgħu niltaqgħu ma’ bosta kuntesti fejn m’hemmx korrispondenza diretta bejn dak li nisimgħu u dak li naraw miktub, bejn ilfonema u l-grafema li tirrappreżentaha. U ladarba din ir-relazzjoni diretta bejn ħoss u kitba ma teżistix fil-każi kollha, ikollna nqisu proposti oħra li minkejja li huma anqas preċiżi jistgħu jkunu aktar prattiċi għal min qed jikteb jew jikkoreġi. Il-proċess ta’ tiġdid u tibdil fil-lingwa huwa naturali, inevitabbli u kontinwu l-aktar fil-każ ta’ lingwa li tiġi f’kuntatt ma’ lingwa jew lingwi oħra. Il-kuntatt jista’ jseħħ fuq livelli lingwistiċi differenti. X’aktarx li l-ewwel li jkun affettwat huwa t-taħdit iżda maż-żmien, laktar meta l-kliem jindara, jintuża u jintgħaġen mal-lessiku nattiv, tibda tinħass il-ħtieġa li jkun integrat ukoll fil-kitba. Dan il-proċess għall-Malti mhuwiex xi proċess ġdid. Bosta kliem ta’ nisel Sqalli u Taljan, li ġejna f’kuntatt miegħu, niktbuh skont regoli stabbiliti tal-ortografija Maltija. Kliem bħal dan sab ruħu fid-dizzjunarji tagħna u nużawh b’mod regolari meta niktbu bla ma noqogħdu nistaqsu l-għaliex niktbuh hekk u mhux mod ieħor. Tajjeb niftakru li waħda mill-kwalitajiet li jrid ikollha ortografija tajba hija li, filwaqt li tibża’ għall-istabbiltà tagħha, għandha tkun aġġornata minn żmien għal żmien meta jkun meħtieġ. U din il-ħtieġa, fil-każ tal-ortografija ta’ lsienna, qed terġa’ tinħass, sewwasew għax il-Malti huwa lsien ħaj. Nittamaw li anke filkaż tal-kliem Ingliż jitfasslu regoli ċari ta’ kif għandna nirrappreżentaw dan il-kliem bilkitba. l-aċċent Żgur li d-DEĊIŻJONIJIET 2, bħal ta’ qabilhom, mhumiex se jikkuntentaw f’kollox lil kulħadd. Iżda rridu nżommu f’moħħna li l-ortografija fiha nfisha hija sistema arbitrarja. L-importanti huwa li dawn id-deċiżjonijiet ikunu bbażati fuq kriterji lingwistiċi sodi, ċari u prattiċi biex iħajru aktar nies jiktbu bil-Malti. U ladarba jittieħdu, nistennew li jsiru uffiċjali u jkunu segwiti minn kulħadd. Dr Farrugia huwa lettur tal-Malti fil-Fakultà tal-Arti tal-Università ta’ Malta Pajjiż imsieħeb jew pajjiż sieħeb? Il-partiċipju fil-Malti u kif jipparteċipa Mark Paul Vella l-partiċipju fil-Malti huwa fergħa verbali li għandha identità differenti skont il-każ, għax il-partiċipju jaf jilbes is-sura aġġettivali, nominali jew verbali. Apparti li jista' jiddenota dawn it-tliet kategoriji, għandu wkoll funzjoni temporali. Il-partiċipju attiv jesprimi qagħda fil-preżent u l-partiċipju passiv jesprimiha filpassat. Il-partiċipju attiv jista’ jaqdi l-funzjoni ta' aġġettiv, nom jew verb fil-preżent. Xi eżempji ta’ partiċipju attiv meta jintuża bħala aġġettiv huma fietel, liebes u ħiemed. Mill-banda l-oħra l-partiċipju jista’ jkollu l-funzjoni ta’ nom talaġent bħal dawn l-eżempji non-Semitiċi: predikatur, negozjant u edukatur, u dawn leżempji mis-Semitiku: rebbieħ, wikkiel, u kaħħal. Dan ir-reġistru lessikali jista’ jkollu rwoli semantiċi u grammatikali differenti, pereżempju l-partiċipju attiv wikkiel jista’ jintuża kemm bħala nom tal-aġent kif ukoll bħala aġġettiv, kif jidher fiż-żewġ sentenzi li ġejjin: Il-wikkiel għajnejh ikbar minn żaqqu. Il-bniedem wikkiel rari biex jintebaqlu listonku. Il-partiċipju attiv għandu wkoll użu verbali, jagħti interpretazzjoni progressiva, attwali talazzjoni, pereżempju ħiereġ, dieħel u tiela’. Grammatikalment dan hu differenti mit-temp tal-imperfett. Din id-differenza tirrifletti ruħha semantikament. L-imperfett huwa abitwali, juri drawwa, eż. jien noħroġ. L-istess differenza tirrifletti ruħha wkoll morfoloġikament għax ilpartiċipju attiv għandu biss tliet forom talgħadd u l-ġens, li jikkorrispondu mal-ewwel persuna singular maskil, mal-ewwel persuna singular femminil, u mat-tielet persuna plural rispettivament, filwaqt li l-imperfett jikkonjuga ruħu mas-seba’ pronomi b’forma unika f’kull każ: Il-Pronom Personali Il-Partiċipju Attiv L-Imperfett ħiereġ noħroġ ħiereġ toħroġ ħiereġ joħroġ ħierġa toħroġ Aħna ħerġin noħorġu ħerġin toħorġu ħerġin joħorġu Anki l-partiċipju passiv jista’ jkollu valur aġġettivali, nominali jew verbali. Mal-verbi ta’ nisel Semitiku jinħadem biż-żieda tal-prefiss m-, eż. maħnuq, maħmuġ u magħluq. Millbanda l-oħra, il-partiċipju passiv ta' verbi nonSemitiċi jirrikjedi s-suffiss -at, -ut, u -it bħal fleżempji skomunikat, stordut u pprojbit. B’mod ġenerali, f’dan is-sens aġġettivali (l-aktar komuni), il-partiċipju passiv jiddeskrivi stat li seħħ fil-passat li fil-mument tat-taħdit, dan listat għadu kostanti u fiss. Tajjeb inżommu f'moħħna li l-partiċipju passiv kif ukoll il-partiċipju attiv, meta jintużaw bħala aġġettiv, hija prattika komuni li jinħadmu filfemminil singular ma’ nom li jkun fil-plural u iżda dan ma jgħoddx għan-nomi kollha, ngħidu 13 l-aċċent aħna oġġetti misruqa (pp), toroq wieqfa (pa). Sintendi, dejjem jistgħu jintużaw il-partiċipji fil-plural għal ma’ dawn in-nomi fil-plural, eż. oġġetti misruqin u toroq weqfin. Issa niġu għad-differenza semantika bejn msieħeb (imsieħba/imseħbin) u sieħeb (sieħba/ sħab) f'eżempju konkret fit-traduzzjoni. Nibdew billi fil-lingwa sors naraw il-frażi komuni partner country li tinbet kemm-il darba f’testi leġiżlattivi. Fit-traduzzjoni għallMalti, il-valur semantiku tal-partiċipju passiv i msieħeb u tal-partiċipju attiv sieħeb (għax oriġinarjament hu partiċipju) huwa differenti, għaldaqstant bejn pajjiż imsieħeb u pajjiż sieħeb m’hemmx korrispondenza. Fil-frażi pajjiż imsieħeb il-partiċipju passiv qed jagħti lill-frażi konnotazzjoni passiva, ta’ pazjent. i Għalkemm f’pajjiż imsieħeb ma jissemma lebda aġent, qed jiġi implikat li hemm entità (f’dan il-każ l-UE) li qed taġixxi bħala aġent, u li sieħbet (magħha) lill-pajjiż (li ried jissieħeb). Hawnhekk joħroġ diżlivell bejn l-istatus talpajjiż u dak tal-UE (il-pajjiżi l-oħra diġà sħab) u dan huwa raġonevoli sakemm isseħħ issħubija, għax din flaħħar mill-aħħar hija prerogattiva tal-UE. Madankollu, minħabba l-użu tal-partiċipju passiv, semantikament, ilpajjiż li jissieħeb jibqa’ lattribwit miegħu istatus inferjuri, ta’ inugwaljanza. Il-partiċipju passiv jibni relazzjoni ġerarkika ta’ entità superjuri vis-à-vis pajjiż inferjuri. Filleġiżlazzjoni tal-UE dan mhux il-każ, it-28 pajjiż parteċipanti huma fuq livell pari ta’ status iżda meta jintuża l-partiċipju 14 Marzu 2014 attiv sieħeb (pajjiż sieħeb), din l-inugwaljanza ma tinħoloqx. Il-partiċipju attiv sieħeb joħloq dinamiżmu li jeskludi l-istatiċità (imgħoddija) li joffri l-partiċipju passiv imsieħeb. Mil-lat semantiku, il-frażi pajjiż sieħeb tagħti status ta’ ugwaljanza, hemm intrinsikament il-kunċett ta’ sħubija pari, li mhux bilfors tagħtiha l-frażi pajjiż imsieħeb. Dan ġej ukoll minħabba ddifferenza morfoloġika f’dan il-kuntest għax ilpartiċipju attiv għandu sens nominali u lpartiċipju passiv għandu sens aġġettivali. Fit-traduzzjoni tal-frażi partner country, sieħeb u imsieħeb huma żewġ partiċipji li qed iwasslu informazzjoni differenti. Pajjiż imsieħeb mhix korrispondenti għal partner country. Minkejja li hi grammatikalment korretta, semantikament mhix, filwaqt li pajjiż sieħeb hi koretta kemm grammatikalment kif ukoll semantikament. Mark Paul Vella huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent KELMA B’KELMA It-terminoloġija Ħieles, liberu u indipendenti Leanne Ellul afna drabi s-sinonimi huma aċċettati bħala kliem bl-istess tifsira; iżda dan ilkliem ifisser preċiżament l-istess? Ħarsa lejn it-tagħrif f’dizzjunarji u l-korpus Malti (MLRS) turina li hemm differenzi li joħorġu permezz tal-kollokazzjonijiet u l-kuntesti li fihom jintuża dan il-kliem. Is-sinonimi huma kliem li jixxiebah fit-tifsira. Raġuni li tagħti lok għall-ħolqien ta’ sinomimi hi li l-lingwi jitħalltu flimkien u għall-istess kunċett naddottaw kliem minn lingwi differenti; hekk insibu ħieles mill-Għarbi u liberu mit-Taljan. Min-naħa l-oħra, il-kelmiet liberu u indipendenti juruna li din mhix l-unika raġuni għax it-tnejn ġejjin mill-istess lingwa. F’ID-DIZZJUNARJU MALTI U TEŻAWRU TA’ MALTI MĦADDEM ta’ Mario Serracino-Inglott, fost oħrajn jagħti dawn is-sinonimi: 1. ħieles u liberu għal indipendenti 2. liberu u indipendenti għal ħieles 3. ħieles għal liberu Dan jiġri wkoll f’każi oħra, ngħidu aħna każwali u komdu huma mogħtija bħala sinonimi ta’ informali; filwaqt li informali hi mogħtija bħala sinonimu ta’ każwali u la informali u lanqas każwali m’huma mogħtija bħala sinonimi ta’ komdu. Għalkemm ħarsa lejn it-teżawru diġà tagħtina ħjiel li s-sinonimi mhux bilfors ikollhom tifsira għalkollox l-istess, id-differenzi u t-tixbih fittifsir joħorġu l-aħjar minn ħarsa lejn il-kliem f’kuntest għaliex l-ebda kelma mhi sospiża waħedha, u t-tifsira tagħha toħroġ l-aħjar meta narawha fil-kumpanija ta’ kliem ieħor. L-użu ta’ kliem fis-sentenzi li jippreżenta Aquilina fid-DIZZJUNARJU MALTI-INGLIŻ jgħin biex inqabbluhom. Jekk fis-sentenza li jagħti Aquilina It-tabib qalli li issa ħieles u nista’ niekol li rrid inbiddlu l-kelma ħieles bil-kelma indipendenti, din ma tagħmilx wisq sens: Ittabib qalli li issa indipendenti u nista’ niekol li rrid. Iżda jekk nieħdu s-sentenza, M’iniex ħieles bħalissa, erġa’ ejja u nbiddlu l-kelma ħieles b’liberu, din tibqa’ tagħmel sens. Dan ma jfissirx li ħieles u liberu dejjem jistgħu jintużaw flok xulxin. Li kieku sinonimu jkun identiku għal ieħor għalkollox, jiġifieri sinonimu assolut, ikun jista’ jintuża minfloku dejjem u bla tfixkil. Dan hu possibbli fil-każ ta’ kliem bħal xefaq fis-sentenza Fuq ix-xefaq kien hemm ħafna vapuri u orizzont fis-sentenza Fuq l-orizzont kien hemm ħafna vapuri. Biex nosserva aħjar kif iġibu ruħhom dawn issinonimi tajt ħarsa lejhom fil-korpus Malti, magħruf bħala MLRS li jista’ jinstab f’http:// mlrs.research.um.edu.mt – għodda essenzjali fejn jidħol dan it-tip ta’ analiżi. Minħabba li ħieles u liberu jinflettu ruħhom għall-għadd u għall-ġens, fittixt ukoll il-kelmiet ħielsa u ħelsin, kif ukoll libera u liberi. B’hekk qbadt kemm jista’ jkun kuntesti li fihom jintuża dan il-kliem. Dan it-tip ta’ tiftixa m’applikax għal indipendenti għax hu aġġettiv invarjabbli. Sabiex inqabbel, qassamthom skont kategoriji differenti kif jidher f’din it-tabella. Minn dattqabbil joħroġ li indipendenti hi l-iktar kelma frekwenti fil-korpus, segwita minn ħieles u l-aċċent B’ħarsa lejn il-kategoriji, rajt f’liema kuntesti dawn is-sinonimi jintużaw l-iktar. Indipendenti tintuża l-aktar f’testi parlamentari, u mbagħad fuq l-internet u fl-istampa, filwaqt li tintuża linqas fil-kuntest akkademiku. Ħieles tintuża laktar fuq l-internet, wara f’testi parlamentari u fl-istampa u għal darb’oħra tintuża l-inqas filkuntest akkademiku. Liberu tintuża l-aktar filkuntest tal-parlament, imbagħad fl-istampa u wara fuq l-internet. Fil-kuntest akkademiku, liberu hi l-inqas li tintuża wkoll. Interessanti li liberu nsibuha użata kważi ugwalment filkuntest parlamentari u fl-istampa. Għalkemm il-frekwenza ta’ sinonimu f’kuntest partikolari tvarja, l-aktar tliet kuntesti popolari huma l-parlament, l-istampa u l-internet. Indipendenti u liberu huma l-aktar popolari f’testi parlamentari, filwaqt li l-kuntest li fih jintużaw l-inqas it-tliet sinonimi hu dak akkademiku. Ta’ min jinnota li l-liġi hija kuntest popolari wkoll. Dawn it-tabelli juru aħjar il-firxa ta’ kuntesti li nsibuhom fihom. Billi it-tliet sinonimi huma popolari kważi flistess tliet kuntesti, jaf tkun iktar diffiċli biex insibu differenzi. Min-naħa l-oħra, billi mhux kollha popolari bl-istess frekwenza fl-istess kuntesti, jaf joħorġu xi differenzi. l-aċċent Marzu 2014 korpus jiftaħ tieqa ġdida fuq l-użu ta’ ħieles f’kuntesti ekonomiċi u politiċi biex b’hekk titwessa’ t-tifsira li ta Aquilina. Fil-korpus, liberu tintrabat l-aktar ma’ stat ta’ persuna jew attitudnijiet u azzjonijiet individwali għalkemm tintuża l-aktar filkuntest tal-parlament u tal-istampa. L-iktar tliet kollokazzjonijiet popolari ma’ din il-kelma huma ħin, moviment u aċċess. Evert (2005) jisħaq li l-kollokazzjonijiet huma essenzjali minħabba r-relevanza kuntrastiva tagħhom, u għalhekk b’ħarsa lejhom iddifferenzi bejn is-sinonimi joħorġu iktar. L-iktar tliet kollokazzjonijiet popolari malkelma indipendenti huma media1, personali u mod. Mill-ewwel ħamsin kollokazzjoni ninnotaw li indipendenti tikkolloka l-aktar ma’ kliem marbut mal-politika u anke ma’ kliem bażiku jew li nużawh spiss bħal skola u ħajja. Il-kollokazzjonijiet meħuda mill-bloggs ukoll kellhom x’jaqsmu mal-politika. Dan ifisser li l-qrubija ta’ din il-kelma ma’ kuntesti politiċi tissaħħaħ. Minbarra l-politika, Aquilina juża dan l-aġġettiv f’eżempji marbuta ma’ post jew pajjiż, jew ħsieb individwali. Listudju tal-korpus jikkonferma l-eżempji minn Aquilina filwaqt li joffri possibiltajiet oħrajn. Il-kelma ħieles insibuha l-aktar f’kuntesti ekonomiċi u kuntesti politiċi. Fil-fatt, l-aktar tliet kollokazzjonijiet popolari huma suq, kummerċ u moviment, għalhekk huwa diffiċli iktar li niddistingwu bejn indipendenti u ħieles abbażi tal-kuntest politiku.2 Id-definizzjoni ta’ Aquilina tiffoka l-aktar fuq ħelsien minn rabtiet fiżiċi jew morali. Għaldaqstant il- Aquilina jikteb li liberu tfisser li tkun liberu fil-moviment u l-azzjoni u għalhekk, il-korpus qed isaħħaħ dak li kiteb Aquilina. Ninnotaw li l-kelma mod hi popolari ħafna kemm ma’ indipendenti kif ukoll ma’ liberu u inqas popolari ma’ ħieles, iżda dan ma jissuġġerix wisq għax il-kelma mod mhix marbuta ma’ xi reġistru partikolari u għalhekk tista’ tintuża f’kuntesti differenti. Kollokazzjonijiet oħra popolari ma’ iktar minn sinonimu wieħed huma ħajja, moviment u ħin, fejn moviment tikseb tifsiriet differenti skont kuntesti differenti (ngħidu aħna, il-moviment ħieles favur il-kaċċa ma tfissirx l-istess bħal agħmel moviment b’idejk). Hemm kliem ieħor li jikkolloka ma’ kelma u mhux oħra, fosthom media li abbażi tal-ewwel ħamsin kollokazzjoni hi l-aktar kollokazzjoni popolari mas-sinonimu indipendenti. It-tabella fil-paġna li jmiss qed turi l-ewwel għaxar kollokazzjonijiet għal kull sinonimu. Ilkliem aħmar jindika li dik il-kelma tintuża ma’ tal-inqas żewġ sinonimi. Tajjeb ninnotaw kollokazzjonijiet bħal vers u ħieles. F’dal-każ ma nistgħux inbiddlu vers jew ħieles bi kliem ieħor bħal aħna vers indipendenti għax inkella tinbidel it-tifsira talespressjoni. Il-kelma media qed niktibha kif tidher fil-korpus. Tajjeb insemmu żewġ festi nazzjonali: Jum l-Indipendenza u Jum il-Ħelsien. L-użu frekwenti tagħhom filpolitika jista’ jkun minħabba f’hekk. Frażijiet bħal dawn jissejħu espressjonijiet iffriżati fejn “there is just one way of saying 17 l-aċċent ħieles suq ħin kummerċ aċċess ħin ċaqliq ħin ċirkolazzjoni spazji skejjel suq ħajja Dan japplika wkoll għal espressjonijiet bħal ħin liberu, fejn xi wħud jużaw il-frażi ħin ħieles iżda ħin indipendenti ma tfissirx l-istess. B’dan it-tagħrif f’idejna nistgħu nikkonkludu li minkejja li s-sinonimi ma jfissrux l-istess, xorta waħda għandhom il-potenzjal li jissejħu sinonimi għax fil-fatt, “complete synonymy of lexemes is relatively rare in natural languages and […] absolute synonymy […] is almost non-existent” (Lyons p. 148). Nikkonkludu wkoll li m’hemmx kriterju wieħed li fuqu niġġudikaw it-tifsir ta’ kelma, u li għodod moderni bħall-MLRS jgħinu qatigħ f’dan iddifferenzjar. Ħarsa ħafifa lejn dawn issinonimi tgħinna nifhmu li indipendenti marbuta l-aktar ma’ xi ħaġa inanimata; ħielsa ma’ xi ħaġa animata filwaqt li liberu tista’ tinftiehem fuq livell aktar astratt. Dan ma jfissirx li f’xi każijiet ma jintużawx flok xulxin, u għalhekk it-tifsiriet ta’ bejniethom, għad illi huma differenti, huma qrib ħafna wkoll. Leanne Ellul hija l-Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi tal-Għaqda tal-Malti - Università, u għalliema tal-Malti fl-iskola Santa Dorotea, Ħaż-Żebbuġ. Bħalissa qiegħda tirriċerka l-qasam tan-nomi verbali fil-livell ta' Masters 18 Biblijografija Agius, A.W. IT-TEŻAWRU. Ktiba għal seminar. edizzjoni). TEŻAWRU TA’ MALTI MĦADDEM. L-Istati Uniti: Columbia University, Stedina għal kontributi Dan il-ġurnal qabad ritmu ġmielu u kif tistgħu taraw, din l-edizzjoni hi waħda mill-aktar imlaħħmin. Sabiex dan ir-ritmu nsostnuh, inħeġġukom biex tibqgħu tibagħtu kontributi fuq l-aspetti kollha li huma ta’ interess u/jew li jqajmu diskussjoni. Grazzi lil kulħadd. l-aċċent Il-prinċipju ta’ legalità jew nullum crimen, nulla poena sine lege Alan Xuereb u David Borg -idea għal dan l-artikolett nibtet wara laqgħa tat-terminoloġija (li ssir sikwit fiddiviżjoni tagħna tal-Qorti tal-Ġustizzja) firdwar it-traduzzjoni tal-espressjoni “Violation du principe de légalité des peines”. F’din illaqgħa qam dibattitu għar-rigward u ntgħażlet l-espressjoni “Ksur tal-prinċipju ta’ nulla poena sine lege”. Wieħed mill-awturi ta’ dan lartiklu ma jaqbilx ma’ din l-għażla u jissuġġerixxi li l-espressjoni principe de légalité bil-Franċiż għandha tiġi tradotta blespressjoni prinċipju ta’ legalità. Kien hemm suġġerimenti oħrajn minn xi kollegi li staqsew jekk tistax b’mod ekwivalenti tintuża lespressjoni l-istat tad-dritt. Fi spirtu ta’ djalettika Hegeljana1 dehrilna li minflok niktbu żewġ artikli separati u diverġenti dwar l-istess punt, għandna ż-żewġ opinjonijiet nippruvaw nuru ikkristallizzati f’artiklu qasir li jissintetizza lpożizzjonijiet kontrapposti. Il-kunċett ġenerali Jidher li l-Franċiżi jattribwixxu l-espressjoni “Nullum crimen, nulla poena sine lege” għallawtur Taljan Beccaria, filwaqt li l-Ingliżi jsostnu li kien l-awtur Ingliż Hobbes l-ewwel li ħareġ b’dan il-kunċett, għalkemm jikkonċedu li Beccaria tah l-importanza li akkumpanjat ilkunċett sal-ġurnata tal-lum. Jekk nagħtu ħarsa, anki mhux profonda, lejn id-definizzjonijiet li jinsabu għad-dispożizzjoni ta’ kulħadd f’diversi siti tal-internet, millewwel nintebħu li l-“principe de légalité des peines” huwa fir-realtà xejn iktar (u xejn inqas) mill-prinċipju li fid-dritt penali Malti jissejjaħ il-prinċipju ta’ nulla poena sine lege. Qed jiġi enfażizzat dan il-punt peress li, kif diġà ntqal, kien hemm suġġeriment li l-principe de la légalité fir-realtà tfisser l-istat tad-dritt (rule of law), iżda jidher li mhumiex ekwivalenti. Il-kunċett tal-istat tad-dritt jinkludi, fil-fatt, ilkunċett ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege. l-aċċent Marzu 2014 konsistenza terminoloġika u legali, u b’hekk innaqqsu d-diskrepanzi li jistgħu jinħolqu bejn il-lingwaġġ legali kif użat fit-testi tal-Unjoni Ewropea u dak li jintuża f’pajjiżna. Fil-kunċett ta’ nullum crimen, nulla poena sine lege ma hemm l-ebda element ta’ dritt talUnjoni, bħala tali, li jista’ jiġġustifika l-użu ta’ kliem differenti minn dak użat f’pajjiżna millġuristi. Huwa abbażi ta’ dan l-argument li hemm tendenza li tingħata preferenza lillespressjoni Latina. Meta wieħed jara li millMamo Notes5 sal-qrati Maltin6 jużaw din lespressjoni (jiġifieri: nulla poena sine lege, nullum crimen sine lege) biex jesprimu lkunċett ta’ “principe de légalité des peines”, ma tantx jibqgħu dubji li l-aħjar li tintuża hija l-espressjoni Latina. Peress li dan hu aspett wieħed tal-kunċett talistat tad-dritt, hawn ma tistax issir traduzzjoni tal-principe de légalité bħal dak tal-istat taddritt. L-aspett legali u tat-traduzzjoni Madankollu, jidher li kien hemm xi sentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja li ġew tradotti fis-sens li żammew l-espressjoni litterali mill-Franċiż intatta u b’hekk ġiet tradotta bħala “prinċipju ta’ legalità tar-reati u tal-pieni”.4 Filwaqt li ma teżisti l-ebda oġġezzjoni kunċettwali għal din l-espressjoni ħlief li forsi mhijiex konsistenti mal-korpus tad-deċiżjonijiet, wieħed jista’ jilmenta li jekk nibdew noħolqu espressjonijiet differenti minn dawk li komunement u tradizzjonalment huma mifhumin mill-qrati u l-avukatura ta’ pajjiżna, nistgħu noħolqu nuqqas ta’ kjarezza minflok (kif inhu rikjest minna) inżidu l-kjarezza. Għaldaqstant, meta niċċaraw kunċetti bħal dawn li qed niddiskutu, inkunu qed nosservaw il-prinċipju ta’ ċertezza legali u nżidu lIs-sentenza tal-Qorti Ġenerali tat-13 ta’ Settembru 2013, Total vs il-Kummissjoni (T-548/08). L-Artikolu 7(1) tal-Konvenzjoni Ewropea, li jixbah fil-ħsieb tiegħu l-Artikolu 39(8) talKostituzzjoni, jipprovdi hekk: “(1) Ħadd ma għandu jitqies li jkun ħati ta’ reat kriminali minħabba f’xi att jew ommissjoni li ma kinux jikkostitwixxu reat nazzjonali jew kriminali skont liġi internazzjonali fil-ħin meta jkun sar. Lanqas ma għandha tingħata piena aktar minn dik li kienet applikabbli fiż-żmien meta r-reat kriminali jkun sar.” Dan l-artikolu, li jirrifletti l-prinċipju nulla poena sine lege...” 7 B'mod simili, mill-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ “Kokkinakis vs Greece” (il-25 ta’ Mejju 1993), ġie rritenut li: 5 Il-Qorti Kostituzzjonali (Onor. Imħallef, Aġent President A.J. Magri, Onor. Imħallef G. Valenzia, Onor. Imħallef G. Caruana Demajo), seduta tat-13 ta’ April 2011, Appell Ċivili Numru 1/2010/1 Dr José A. Herrera bhala mandatarju ta’ AWEYS MAANI KHAYRE vs lAvukat Ġenerali u l-Kummissarju tal-Pulizija. l-aċċent “[...] Marzu 2014 Argument favur l-użu ta’ prinċipju ta’ legalità jinsilet mill-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea. L-Artikolu 49 għandu lintestatura Il-prinċipji ta’ legalità u proporzjonalità ta’ reati u ta’ pieni. Dal-artikolu jispjega l-prinċipju ta’ legalità kif ġej: “1. L-ebda persuna m’għandha tiġi kkundannata għal xi att jew ommissjoni li, fiż-żmien meta sar jew saret, ma kienx jew ma kenitx reat skond il-liġi nazzjonali jew il-liġi internazzjonali. Lanqas m’għandha tingħata piena akbar minn dik li kienet applikabbli fiż-żmien meta twettaq ir-reat. Jekk wara li twettaq ir-reat, il-liġi tipprovdi għal piena inqas, dik il-piena għandha tkun applikabbli. Dal-Artikolu m’għandux jippreġudika l-proċess u l-piena ta’ persuna ħatja ta’ att jew ommissjoni li, fiż-żmien meta sar jew saret, kien jew kienet reat skond ilprinċipji ġenerali rikonoxxuti millkomunità tan-nazzjonijiet.” F’eżempju ieħor, ġie rritenut fl-Appell Kriminali “Il-Pulizija vs George Faenza et” deċiż fis-7 ta’ Jannar 2005: “[...] il-Qrati tal-Ġustizzja Kriminali tagħna kienu japplikaw mhux biss irregola kontenuta fl-Artikolu 27 talKodiċi Kriminali dwar it-tibdil fil-piena għal reat partikolari, iżda wkoll ilprinċipju nullum crimen, nulla poena sine lege li minnu titnissel ir-regola konkomitanti tan-nonretroattività taddritt penali sostantiv.” Barra minn hekk, hekk kif jidher b’mod ċar minn dokument reċenti ħafna, xi kultant anki lġuristi lingwisti Franċiżi stess iħallu l-kunċett ta’ nulla poena sine lege fil-verżjoni Latina tiegħu. F’dan is-sens, ara essenzjalment irrikors ippreżentat fit-28 ta’ Awwissu 2013 – Arrow Group u Arrow Generics vs ilKummissjoni. Fil-motiv numru 4 insibu: “4. Il-verżjoni bl-Ingliż tal-istess test tgħid: “4. Interessanti li dan huwa dokument importanti tant li din il-Karta, ipproklamata fl-2007, għandha l-istess valur legali tat-Trattati (skont l-ewwel inċiż tal-Artikolu 6(1) tat-TUE. Ilverżjoni Ingliża tal-intestatura tal-Artikolu 49 jgħid, “principles of legality”. Ma hemmx dubju li l-kunċett ta’ principle of legality jeżisti fil-lingwaġġ ġuridiku Ingliż. BLACK’S LAW DICTIONARY, Bryan A Garner (editur), id-disa’ edizzjoni. 9 INTERNATIONAL CRIMINAL LAW, Antonio Cassese, OUP, it-tieni edizzjoni, 2008, p. 36, 51. l-aċċent Għalhekk hu ċar li fid-dritt kontinentali u f'dak Anglosassonu tintuża espressjoni li hija simili għal dik ta’ prinċipju ta’ legalità. Barra minn hekk, fid-dritt Ewropew din l-espressjoni daħlet fil-liġi primarja u fil-ġurisprudenza billingwa Maltija, għalkemm ma tintużax fid-dritt nazzjonali Malti. L-aħħar argument dwar l-istat tad-dritt u lfilosofija tad-dritt Nistgħu niktbu volumi twal fuq x’inhuma jew x’għandhom ikunu r-rekwiżiti jew iddesiderata tal-istat tad-dritt. Kull avukat, almenu fl-aħħar ħmistax-il sena, żgur iltaqa’ max-xogħlijiet tal-Prof. Finnis10 isemmi tmien desiderata tal-istat tad-dritt, kif jagħmlu wkoll, wara kollox, Fuller11 u Raz12. Fost id-desiderata hemm wieħed rilevanti partikolarment għall-kwistjoni prinċipali f’dan l-artiklu. Dan id-desideratum jistabbilixxi li rregoli tad-dritt għandhom ikunu prospettivi u mhux retroattivi13 u għalhekk nerġgħu mmorru lura għan-nonretroattività tar-regoli tad-dritt, li ddiskutejna iktar ’il fuq. Iżda, kif wieħed jista’ jara anki fuq livell filosofiku-ġuridiku, l-idea li għandu jkun hemm regola sabiex ikun hemm reat (crimen) u sabiex konsegwentement ikun hemm piena (poena), tiddependi mill-fattur temporali, jiġifieri miż-żmien. Marzu 2014 Għaldaqstant, kronoloġikament (vide T.1) irregola trid tkun teżisti fil-mument meta jkun sar ir-reat (nullum crimen). Loġikament, jekk f’dak il-mument ma teżisti l-ebda regola taddritt (sine lege) ma tistax tingħata piena għax ir-reat ma kienx jeżisti meta twettqet l-azzjoni. U għalhekk, ħadd mhu punibbli għal reat li ma jeżistix (nullum crimen, nulla poena sine lege). Nota konklużiva Fl-aħħar nett, ma hemmx min għandu raġun u min hu żbaljat f’din il-kwistjoni. Il-kunċett ta’ prinċipju ta’ legalità li issa daħal fil-lingwaġġ Malti permezz tad-dritt tal-Unjoni Ewropea ma jidhirx li huwa żbaljat, u jista’ jkun validu bħala espressjoni bil-Malti tal-kunċett Latin. F’dan il-każ, jista’ jiġi argumentat li ladarba hija diġà espressjoni Maltija, għandha nużaw lilha minflok nużaw kunċett espress b’lingwa barranija. Ħafna drabi huwa fejn tiddeċiedi li tpoġġi l-enfasi li jivvalida espressjoni. Ilvalidità tan-nullum crimen, nulla poena sine lege ġejja fuq kollox, iżda mhux unikament, mill-fatt li l-użu tagħha huwa nieqes millambigwità, u li tintuża internazzjonalment kif ukoll f’Malta biex tfisser eżattament dak li rridu ngħidu bl-espressjoni iktar volubbli u ambigwa ta’ prinċipju ta’ legalità. Huwa għal din ir-raġuni, fost affarijiet oħrajn, li ttieħdet deċiżjoni favur l-użu tal-frażi nullum crimen, nulla poena sine lege fid-diviżjoni tagħna filQorti tal-Ġustizzja. Liġi li tagħmel l-att illegali Direzzjoni taż-żmien (T.1) 10 NATURAL LAW AND NATURAL RIGHTS (Clarendon Law Series), OUP Oxford; it-tieni edizzjoni (is-7 ta’ April 2011) 11 THE MORALITY OF LAW, Lon L. Fuller. Alan Xuereb u David Borg huma ġuristi lingwisti fiddiviżjoni Maltija tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea l-aċċent Kliem mitluf: Il-Kalendarju tal-Bidwi tal-1849 Ġużi Gatt orsi minħabba l-fatt li jien twelidt fl-1955, F jiġifieri ħafna u ħafna snin ilu; jew forsi għax trabbejt ġewwa raħal, qalb nies li ma kienu jitkellmu bl-ebda lingwa oħra ħlief bilMalti, u għalkemm limitati fl-orizzonti kulturali tagħhom, kienu artikolati mhux ħażin fejn jidħlu l-oqsma li kienu jinteressawhom; jew forsi għax jien sensittiv wisq – imma hi x’inhi r-raġuni, jien m’għandi l-ebda dubju li lMaltin li kont naf jien dari kellhom ħakma fuq l-ilsien Malti ferm iktar minn dik li għandhom il-Maltin tal-lum. Il-Malti fi żmienna qed jitlef ħafna kliem li qatt ma messu tħalla jintilef. Din l-emorraġija tidher li ilha sejra s-snin. Marzu 2014 L-eżempji li se nġibu huma kollha meħuda mill-KALENDARJU tal-1849. Fl-ewwel paġna ta’ dan il-Kalendarju hemm li kien “mictub mis-Signuri: Dr. C. Ab. Il-paġni mhumiex innumerati. Xi żmien ilu ġiet f’idejja pubblikazzjoni maħruġa mis-Società Economico-Agraria del Gruppo di Malta fl-1849, bl-isem CALENDARIO DELL’AGRICOLTORE PER L’ANNO 1849. X’aktarx li ma kenitx l-ewwel darba li sSocietà Economico-Agraria ħarġet dan ilkalendarju, imma fl-1849 u fis-sena ta’ wara, għall-ewwel darba l-Kalendarju ħareġ b’żewġ lingwi: bit-Taljan u bil-Malti. L-isem bil-Malti kien: CALENDARIU TAL BIDWI ∩AL SENA 1849 PUBBLICAT MISSOCIETÀ ECONOMICO-AGRARIA TAL GHIZER [sic] TA MALTA. L-alfabett użat isegwi, bejn wieħed u ieħor, ir-regoli tat-Taljan, imma littra għ tinkiteb ∩, filwaqt li l-ħ għandha rasha maqtugħa. Il-Malti tiegħu hu Malti tajjeb ħafna, imma żgur li min kitbu ma kellux f’rasu li juża l-‘Malti safi’. Hu Malti maħsub biex jinftiehem minn min kien interessat fis-suġġett; jiġifieri, fost l-oħrajn, mill-bdiewa Maltin. Tistagħġeb, għalhekk, kemm fih kliem li ntilef, u tista’ tgħid li hu kollu kliem li llum ma ġiex mibdul minn kliem ieħor; immu hu kliem li għalih issa nużaw il-kelma bl-Ingliż. Is-siġar Għal kull xahar, il-KALENDARJU jagħti lista ta’ liema siġra tenza, issajjar, tiżhar, u traħħas. Ilfatt li siġra tinża’, jew issajjar, u aktarx anki li tiżhar, għadu jinftiehem sal-lum. Imma li siġra traħħas? Bit-Taljan din il-kelma hi mogħtija bħala frondescenza. Is-siġra traħħas meta tibda taħseb biex ittella’ weraq ġdid wara li tkun neżgħat fi żmien ieħor tas-sena. Ngħidu aħna, dejjem skont dan il-KALENDARJU, is-siġra tattin issajjar f’Ġunju/Lulju, tinża’ f’Awwissu, u traħħas f’Marzu. l-aċċent Imma anke siġra li ma tinżax, traħħas ukoll, u dan meta tibda ttella’ weraq ġdid. Il-ħarrub, ngħidu aħna, iraħħas f’Jannar. Forsi tgħiduli, illum nużaw il-kelma tarmi. Imma le, ilKALENDARJU dik il-kelma jafha wkoll. Ir-rimja ssir fergħa ġdida, filwaqt li r-raħsa ssir werqa (bl-Ingliż tista’ tiġi leaf bud). Meta jitkellem fuq it-tabakk (li dari kien għadu jitkabbar), u jgħid li f’ċertu żmien tas-sena dan għandu jitqaċċat, il-KALENDARJU jgħid ukoll li jridu jitneħħew ir-rimjiet kollha li x-xitla toħroġ minn wara. Bit-Taljan, il-kelma rimjiet hi mogħtija bħala rami, li tfisser friegħi. Id-differenza bejn il-qoton u l-bjad Kurżità oħra interessanti hi d-distinzjoni li lKALENDARJU jagħmel bejn il-qoton u l-bjad. Fi Frar jinħarat ir-raba’ għall-qoton. F’April/ Mejju jinżera’ l-qoton. F’Lulju jitqaċċat ilqoton. Imma mbagħad f’Settembru jinġema’ lbjad. Id-distinzjoni hi ċara daqs kemm illum għadha ċara d-differenza bejn dielja u għeneb. Bl-istess mod li llum ma ngħidux “se mmorru naqtgħu d-dwieli” meta rridu nfissru li se mmorru naqtgħu l-għeneb, daqshekk ieħor m’għandniex ngħidu li se mmorru naqtgħu lqoton meta dak li nkunu qed nagħmlu jkun li Marzu 2014 qegħdin niġbru l-bjad. Il-bjad hu dak il-ballun abjad u artab li tagħtina x-xitla tal-qoton. BlIngliż jissejjaħ boll. Bit-Taljan il-KALENDARJU jagħtiha bħala bambace. Illum fid-dizzjunarji Taljani ssib il-kelma bambagia. Imbagħad ilbjad jinħaleġ jiġifieri jingħadda minn makkinarju apposta biex jissaffa miż-żerriegħa li tkun għadha ġo fih. Il-bjad bla żerriegħa jissejjaħ maħluġ u l-maħluġ jittieħed għand iddaqqaq biex idoqqu u jagħmlu tajjar. Il-ġelbin Għall-KALENDARJU TAL-BIDWI, Frar hu xxahar tal-ġelbin (germogliamento). Il-kliem li semmejna s’issa jgħodd għas-siġar u x-xtieli, kif jikbru minn sena għall-oħra, meta jkunu diġà jeżistu fuq wiċċ l-art. Imma xi ngħidu għaż-żerriegħa? X’jiġri meta din tindifen filħamrija u tissaqqa? Iż-żerriegħa l-ewwel tfelles (to germinate), jiġifieri tarmi r-rimja tal-għerq (radicle) li minnha joħorġu dawk li wara kollox nistgħu nqisuhom bħala friegħi taħt ilħamrija, u li aħna nafuhom bħala l-għeruq; u kważi fl-istess ħin iż-żerriegħa toħroġ ukoll irrimja n-nebbieta (bl-Ingliż ikollna nsejħulha shoot). Meta din ir-rimja tfiġġ minn taħt ilħamrija, toħroġ għall-arja, u tibda terfa’ rasha ’l fuq, ngħidu li ż-żerriegħa nibtet (to sprout). Issa l-ilsien Malti jinkludi kelma oħra li wkoll għandha x’taqsam ma’ dan il-proċess li qed insemmu. Din il-kelma hi ġġelben. Imma din il-kelma ġralha bħalma ġara lill-kelma nwar. Jekk illum ngħid li ħaġa bdiet tnawwar, ninftiehem li qed ngħid li din il-ħaġa mmuffat jew nitnet. Imma jekk noqogħdu bil-pinna u lklamar, il-kelma tnawwar tfisser li ħarġet linwar, jiġifieri ħarġet il-fjuri kif jagħmlu luċuħ tar-raba’ f’April. Ritratt meħud minn Maltese History and Heritage, proġett tas-sit elettroniku: vassallomalta.com 24 L-istess ġralha l-kelma ġġelben. Illum din saret tinftiehem li tfisser iċċarċar bħal ngħidu aħna meta d-dmugħ iġelben ma’ ħaddejha, anzi, nasal biex ngħid li llum din il-kelma hi marbuta biss mad-dmugħ iġelben mal-ħaddejn; jew forsi max-xita ġġelben mal-ħġieġ. Imma mhux l-aċċent minn dejjem hekk kien. U mhux hekk għandu jkun. Iġġelben il-ful tfisser tisprawtja l-ful! Jiġifieri ġelbin hu dak li bl-Ingliż jissejjaħ sprouting. wara kollox, il-fertilizzant mhux bilfors ikun demel tal-bhejjem. Fl-osservazzjoni li hemm f’Awwissu, il-KALENDARJU jgħid hekk: “Waħda mil ħueijeg li izied interessau lil bidwin, hia it-tidmil; la darba id-demel hu dach li bih isiru l’uciuh collha tarraba.” Biex nifhmu dan x’inhu, irridu niftakru aħna lMaltin x’nagħmlu liż-żerriegħa tal-ġulbiena fi żmien il-Milied: inxarrbuha biex din tinbet, u n-nebbieta tagħha tikber u titwal, imbagħad Fl-osservazzjoni ta’ Frar, meta jkun jitkellem fuq il-patata ta Gerusalem, il-KALENDARJU jgħid hekk: “Fir-raba tafli li ikun imbazzar chif imissu, tati frott ∩al darbtein izied mil patata l’oħra.” L-osservazzjoni ta’ Marzu, li titkellem fuq issiġar taż-żebbuġ, tgħid li dawn għandhom jinżabru kull erba’ snin u sena kabel din izzabra ∩andhom itbazru. Inħoss li hi ħasra li din id-distinzjoni ntilfet fil-Malti tal-lum. Ġelbin taċ-ċiċri Ritratt ipprovdut mill-kollega Simon Bartolo inqegħduha ħdejn Ġesù Bambin. Fi żmienna, proċess bħal dan qed isir b’ħafna żrieragħ oħra, imbagħad iż-żerriegħa tittiekel bin-nebbieta b’kollox. Min hu konxju ta’ dieta tajba żgur sema’ bil-bean sprouts u bl-alfalfa sprouts. Jekk irridu, għandna kelma bil-Malti għal dan il-proċess ukoll: bean sprouts hu ġelbin tal-ful, alfalfa sprouts hu ġelbin tal-alfalfa, eċċ. Issa jekk irridux nużaw din il-kelma, dik ħaġa oħra. Imma imbasta ma jkunx hemm min jgħid li bilMalti m’għandniex kelma għal bean sprouts. Osservazzjonijiet Għal kull xahar, il-KALENDARJU kellu wkoll dik li jsejħilha Osservazioni. Minn dawn losservazzjonijiet toħroġ ċar id-differenza li min kiteb il-KALENDARJU kien jagħmel bejn ilkelma demel (letame) u bżar (concimare). BlIngliż, demel hu manure, filwaqt li bżar hu fertiliser. Id-distinzjoni hemm bżonnha għax, Ir-raba’ Semmejna r-raba’ tafli, li bit-Taljan ingħata bħala terreni argillosi. Il-KALENDARJU jaf b’iżjed kwalitajiet ta’ raba’. Bil-Malti din ġiet: raba’ moħwi u ħamri. Diġà semmejna li l-Osservazzjoni ta’ Awwissu kienet fuq ittidmil tar-raba’. Il-KALENDARJU jfakkrek li ddemel “m’għandux jingħata xorta waħda lirraba’ kollu; id-demel tal-baqar għandu jmur għar-raba’ ħamri u bajjad (terreni sciolti); iddemel taż-żwiemel, tal-ħmir, u tal-ibgħal għandu jingħata lir-raba’ tafli u żejti (terreni forti).”1 Xi bdiewa xjuħ li tkellimt magħhom qaluli li rraba’ żejti jkollu: “trab sewdieni grass jixbah lit-tafal, u jeħel mal-għodda int u taħdem”. Minn hawn ’il quddiem, il-kwotazzjonijiet millKALENDARJU qed jingħataw bil-Malti Standard. l-aċċent Fl-1932, Vincenzo Busuttil u Tancredi Borg ħarġu d-DIZZIUNARIU ENCICLOPEDICU MILL’INGLIS GHAL MALTI U MILL MALTI GHALL’INGLIS: GIABRA TA TIFSIR TA DUAR 25,000 CHELMA (BIL FRASEOLOGIJA), li ppubblikatu d-ditta Giovanni Muscat. F’pġ. 3380 tal-volum millIngliż għall-Malti tal-ittri mill-I sal-J, meta kien qed jitkellem fuq id-dwieli, id-dizzjunarju jgħid li, “It-tafli u ż-żejti aktarx ikun fih il-putassa kemm hemm bżonn għad-dielja. Imma lħamri u l-muħrar, xi drabi jkun nieqes wisq mill-putassa li hija meħtiega għaddielja biex tagħmel il-faxxina u trabbi lfrott.” Nafu b’iżjed kwalitajiet ta’ raba’. Lejn l-Aħrax tal-Mellieħa hemm ħafna ramal, jiġifieri ħamrija ramlija tajba ħafna għall-uċuħ tar-raba’ u, dejjem skont kif qaluli xi bdiewa li ġieli ħadmu r-raba’ t’hemm, ir-ramal tista’ taħdmu mqar fix-xita. L-isem tal-post magħruf bħala lArmier hu taħsira tal-kelma l-Irmiel, il-plural ta’ ramal. Fil-ktieb tiegħu SIĠAR TAL-FROTT, Peter A. Caruana jgħid li l-ħamrija ta’ Malta hi ta’ ħames tipi, “it-tafli, ir-ramli, ramli u tafli f’daqqa, ħamrija bil-ġir, u ħamrija sewdinijia b’ħafna peat.” Imma nissuspetta li l-antiki, li kienu għadhom jitkellmu bil-Malti tajjeb, x’aktarx li kienu jużaw terminoloġija differenti. Ittipi kollha tar-raba’ li semmejna s’issa huma rraba’ tafli, ħamri, bajjad, żejti, moħwi, ramal u muħrar. Tgħid l-awtoritajiet tal-biedja f’Malta jafu jiddistingwu xjentifikament bejn dawn it-tipi ta’ ħamrija Maltija? Ma naħsibx li hu ‘żvilupp’ lingwistiku jekk l-antiki kienu jagħrfu ddifferenza, u aħna llum lanqas it-terminoloġija ma nafu. Iż-żrigħ Għal Novembru 1849, l-osservazzjoni kienet fuq iż-żrigħ tal-qamħ. F’Novembru, dejjem skont dan il-kalendarju, jinżera’ l-għosfor 26 Bl-Ingliż jissejjaħ safflower, jinżera’ x-xgħir (orzo), u jinżera’ l-qamħ majjorkin (frumento tenero). Issa, aħna nafu li meta l-bidwi dari kien jiżra’ l-qamħ, kien lewwel imattar l-għalqa jiġifieri jqassamha mtira mtira, imbagħad jimxi tul kull imtira, f’id waħda jġorr xi ġewlaq jew ċurniena żgħira mimlija żerriegħa, u bl-id l-oħra jaħfen ponn żerriegħa u jferrixha, sewwa kemm jista’ jkun, mal-imtira kollha. Dan il-metodu ta’ żrigħ, il-KALENDARJU, birraġun kollu, isejjaħlu żrigħ bil-keff. Il-keff hu dak li llum forsi iktar nafuh bħala l-pala tal-id, imma l-kelma proprja hi l-keff tal-id. Iżda losservazzjoni għax-xahar ta’ Novembru xtaqet tinsisti li kien hemm ‘strument’ ġdid li kien jippermetti lill-bidwi li minflok bil-keff, jiżra’ fil-ħatt (in linea). Din hi kelma li, għal min bħali jogħxa fuq in-nisel tal-kliem, iġġib ferħ kbir fil-qalb! Il-kelma ħatt hi l-kelma Maltija għal dak li llum sar sinjal, jew sing, jew linja, jew anke line. Jidher li l-ewwel li tniżżlet din il-kelma kien fid-dizzjunarju ta’ Mikiel Anton Vassalli u ddizzjunarji l-oħra ta’ wara baqgħu jġibuha. Erin Serracino Inglott fil-MIKLEM iġib ukoll ilkelma taħtit, u jfissirha bħala “kaligrafija”, u dan bir-raġun kollu għax meta tikteb, int tikteb linja linja, sing sing, jew line, line. Hekk xtaq li jibdew jagħmlu l-bdiewa dan il-kalendarju maħruġ mis-Società Agraria: xtaqhom jibdew jiżirgħu l-qamħ fil-ħatt, ħatt ħatt, linja linja, sing sing, b’dan l-istrument il-ġdid. LOsservazzjoni hi gustuża ħafna u ħsibt li naqsamha magħkom: “Iż-żrigħ tal-qamħ fil-ħatt għandu vantaġġi li l-bdiewa kollha li jaħsbu tajjeb fuq dak li jagħmlu, jistqarruhom. Dan iżżrigħ isir bi strument li jiżra’ waħdu, ixerred il-qamħ kif imissu u bil-qies kollu, jordom il-qamħ kollu xorta waħda, u hekk iż-żara’ jiġi mqabbad tajjeb firraba’ qasir. il-bżar, imma wisq inqas minn kieku l-aċċent jixxerred bl-idejn, u jfendi iżjed għaliex isib ruħu mal-istess żerriegħa. B’dan ilmod ta’ żrigħ tonqos il-ħsara li jagħmlu s-saqajn fin-naqa; jagħti aktar qawwa li jikber iż-żara’, u dak fuq kollox li jagħti tgħam wisq iżjed miż-żrigħ l-ieħor, li jsir bil-keff; b’mod illi r-raba’ għajjien ikun jagħti daqs ir-raba’ tajjeb. L-ewwel strument taż-żrigħ, kif semmejna, li fehmu jġibu għal pajjiżna, hu dak li għamel isSur Maurgue; fejn fost l-istrumenti kollha li s’issa saru barra minn Malta għaż-żrigħ, hu l-aktar sempliċi u ħafif.”2 Ma nixtieqx li nħalli l-kelma fil-ħatt tibqa’ għaddejja u tintnesa. Jidher li kien hemm żmien meta fl-ilsien Malti, jekk tagħtini lapes u karta u tgħidli, “Agħmel ħatt bil-lapes fuq ilkarta”, kont nifhmek u nagħmel sinjal, rig, sing, jew line bil-lapes fuq il-karta. Jekk ittini żiemel u moħriet u tgħidli, “Agħmel ħatt bilmoħriet fil-ħamrija minn ħajt sa ħajt talgħalqa”, kont nifhmek ukoll, u nagħmel radda bil-moħriet fil-ħamrija. Jekk imbagħad tgħidli, “Issa iżra’ ż-żerriegħa fil-ħatt”, kont niżra’ żżerriegħa fir-radda li għamilt. Hekk kienet tinżera’ l-patata: wieħed jagħmel radda bil-moħriet, u l-ieħor jimxi fil-ħatt, jitfa’ l-patata mqattgħa fil-ħamrija u jirfisha hu u miexi biex tintradam. Il-ħatt li sar bil-moħriet fil-ħamrija jissejjaħ ukoll radda, imma l-ħatt li għamilt bil-lapes fuq il-karta ma jissejjaħx radda, imma huwa sempliċement ħatt. Jisgħobbija li bqajt ma sibtx min kien is-Sur Margue, Alla jaħfirlu, li vvinta dan l-istrument imsemmi mis-Società Agraria. Imma jidher li l-istrument tas-Sur Margue ma qabadx ħafna art f’Malta, u l-bdiewa baqgħu għal ħafna żmien jiżirgħu l-qamħ bil-keff, u mhux fil-ħatt. Traħħas, bjad, maħluġ, ġelbin, inwar, bżar, żejti, moħwi, ramal, muħrar, żrigħ fil-ħatt, żrigħ bil-keff, xi ġmiel ta’ kliem! ‘ntilef’ iżda b’rieda tajba jista’ jerġa’ ‘jinstab’. raħħas maħluġ ġelbin bżar raba’ żejti raba’ moħwi raba’ ramal raba’ muħrar għosfor żrigħ fil-ħatt żrigħ bil-keff Ġużi Gatt huwa l-awtur tal-pubblikazzjoni QIEGĦDA FILPONTA TA’ LSIENI u huwa wkoll l-editur tar-rivista folkloristika L-IMNARA Biblijografija Aquilina, Joseph, MALTESE-ENGLISH DICTIONARY, iżżewġ volumi, Malta, 1987. Busuttil, V. u Borg T., DIZZJUNARJU ENCICLOPEDICU MILL’INGLIS GHAL MALTI U MILL MALTI GHALL’INGLIS, Giovanni Muscat, Malta 1932. Caruana, P. A., SIĠAR TAL-FROTT, Malta, 1982. Serracino-Inglott, E., IL-MIKLEM MALTI, disa’ volumi, Malta, 1975-1987. L-ortografija tranġat biex taqbel ma’ dik ta’ żmienna. l-aċċent Lejn mappa tad-dinja bil-Malti – għala le? Antoine Cassar (L-ewwel artiklu minn tnejn) Il-proposta mwaħħla mal-ħajt tal-uffiċċju għandi mappa kbira tad-dinja, tan-National Geographic. Bl-Ingliż, m’hemmx xi ngħidu, għalkemm setgħet kienet bil-Franċiż, bl-Ispanjol, bitTaljan. Kultant, bejn it-traduzzjoni ta’ paragrafu u ieħor, ninqala’ minn quddiem liskrin u ndur inħares lejn il-mappa, bħalkieku biex inserraħ ftit għajnejja, u fl-istess ħin biex nerġa’ nikseb daqsxejn tal-perspettiva. Ilkuxjenza ġeografika fundamen-tali, mhux biss għall-moħħ, iżda daqstant ieħor għall-pulmun. Ta’ sikwit, għajnejja jaqgħu istintivament fuq stilla sewda magħluqa f’ċirku, bejn il-kelmiet MALTA u Valletta. Il-forma ta’ ħuta jkolli nistħajjilha, għax moħbija mhux biss wara ċċirku bl-istilla, iżda anki taħt ajruplan aħmar itwal minnha. Drabi oħra, nibda noħlom. Mhux biss li qiegħed inbaħħar fuq il-wesgħat koħol, jien u nsegwi s-suriet tal-kontinenti, jew nittrakka fi gżejriet żbanduti f'nofs il-Paċifiku. Noħlom ukoll li l-postijiet li ngħaddi minn ħdejhom, u l-ismijiet jitmewġu fuq il-baħar li ngħaddi bejniethom, ikunu miktubin, fejn possibbli u fattibbli, bil-Malti. Mappa tad-dinja bil-Malti, x’jiġifieri? Jiġifieri, ngħidu aħna, li ssalpa minn nofs il-Baħar Mediterran, tgħaddi mill-Istrett ta’ Ġibiltà biex tiżbokka fl-Oċean Atlantiku, issegwi x-xatt talMajjistral tal-Afrika bl-Irjieħ Aliżej impoppa, taqsam it-Tropiku ta’ Kankru u l-Ekwatur, tkompli nieżel1 sakemm taqbeż l-għorom tadDeżert tan-Namib, tgħaddi minn bejn il-Gżira Robben u Belt il-Kap, tħalli warajk ilMuntanja tal-Mejda, u jekk il-ħalel jippermettu (il-Kurrent ta’ Benguela, li jibqa’ tiela’ millFuq u isfel mhumiex strettament ekwivalenti għal Tramuntana u Nofsinhar, iżda hija konvenzjoni Maltija altru milli aċċettata, imsejsa fuq il-konvenzjoni Ewropea tal-mappa orjentata bit-Tramuntana fil-parti ta’ fuq, sa mill-invenzjoni tal-boxxla fis-seklu 13. Marzu 2014 Passaġġ ta’ Drake, ikun aħrax is-sena kollha), iddur bil-galbu ma’ Kap it-Tama t-Tajba, lejn il-Lvant, għal fuq l-ilmijiet aktar kalmi talOċean Indjan. Iktar ma nitbiegħdu mill-Blata, iktar dawn lismijiet jidhrulna strambi, bizzarri, jekk mhux ukoll iżarżru; terġa’ u tgħid, fil-każijiet tattoponimi tradotti bis-sħiħ (il-Muntanja talMejda, Kap it-Tama t-Tajba), jista’ jkun li lismijiet jisfaw aktar eżotiċi milli kieku tħallew fil-‘lingwa pont’, f’dan il-każ l-Ingliż (Table Mountain, Cape of Good Hope). Il-kantuniera tal-Lbiċ tal-Afrika t’Isfel, mil-Lvant. Mixxellug għal-lemin: il-Gżira Robben, Belt il-Kap, il-Muntanja tal-Mejda, Kap it-Tama t-Tajba. L-użu ta’ lingwa pont fl-adozzjoni u/jew ilħolqien tat-toponimi huwa prattika bażika f’kull lingwa, inkluż l-Ingliż: iż-żewġ eżempji li għadni kif semmejt huma msejsa fuq lismijiet bl-Afrikaans, li min-naħa tiegħu kien adotta u ttraduċa l-ismijiet mogħtija millbaħħara Portugiżi tas-seklu 15; billi Spanja tul is-seklu 19 kienet tħares lejn il-bqija talEwropa mit-tieqa tal-kultura Franċiża, ħafna toponimi bl-Ispanjol inħolqu b’kalk fuq ilFranċiż (Colonia, Varsovia, Moscú); u bilMalti stess, il-biċċa l-kbira mit-toponimi – anki ta' ċerti postijiet Ingliżi – waslulna mit-Taljan (Barċellona, Ateni, saħansitra Londra). Ta’ spiss, madankollu, jien u nħares lejn il-mappa, ikolli l-impressjoni li hemm fruntiera inviżibbli, mhux ħafna ikbar mill-Mediterran u l-Ewropa tal-Punent, li lil hinn minnha ttoponimi kollha (għajr imqar l-ismijiet tal- l-aċċent pajjiżi) jibqgħu awtomatikament fil-lingwa pont, u nibżgħu nagħtuhom dik l-aħħar spinta biex jieħdu wkoll, fejn possibbli u xieraq, libsa ortografika (u għaldaqstant natura fonetika) Maltija. Ma nixtieqx inkun pessimist, iżda apparti lbiża’ mill-ħolqien ta’ toponimi ġodda bil-Malti lil hinn minn dik il-fruntiera immaġinarja, illum il-ġurnata, fit-taħdit ta’ kuljum, għaddej proċess altru milli inkwetanti: ċerti toponimi stabbiliti minn dik il-fruntiera ’l ġewwa sabu ruħhom jikkompetu mal-ekwivalenti tagħhom la Ingliża, tant li safa kważi għalkollox naturali tisma’ frażijiet bħal “naħdem Laksimberg”, “tiela’ sa Brasilż”, “ibbukkjajna lukanda f’Venis,”2 u sejrin. Għaxar snin wara d-dħul ta’ Malta fl-Unjoni Ewropea, b’aktar faċilitajiet biex nivvjaġġjaw, aktar aċċess għall-għarfien u aktar esponiment għal kulturi mbiegħda, jekk il-kuxjenza ġeografika tas-soċjetà Maltija tassew twessgħet, hija ħasra li l-kuxjenza ġeografika tal-ilsien Malti ma mxietx pari passu magħha. Anzi, jekk xejn, it-taqtigħa siekta bejn it-toponimi stabbiliti u l-ismijiet Ingliżi li qed jeħdulhom posthom tikkonferma mhux biss li bqajna pprogrammati li nħarsu lejn il-bqija tad-dinja b’għajnejn u bi lsien ħaddieħor, iżda li din il-kundizzjoni – lingwistika, psikoloġika – qed tiġi eżaċerbata. mill-ismijiet ta’ bliet Mediterranji marbutin mal-emigrazzjonijiet tas-seklu 19 (Marsilja, Lixandra, il-Kajr), jissemmew ta’ kuljum toponimi lil hinn mill-Mediterran (Pariġi s’issa ma jidhirlix li daħlet f’kompetizzjoni ma’ Paris) u anki lil hinn mill-Ewropa (l-Amerka). Żid l-ismijiet tal-ibħra, tal-pajjiżi, ta’ xmajjar u muntanji u karatteristiċi ġeografiċi oħra, u lpossibbiltà ta’ mappa tad-dinja bil-Malti ma tibqax tidher stramberija. Għalija, li hu tassew stramb hu li qatt ma nzertajt mappa tad-dinja bil-Malti mwaħħla ma’ ħajt, u lanqas fi ktieb. Bla dubju, il-problema, u allura s-soluzzjoni, jinstabu fl-edukazzjoni. Mill-ftit żmien li qattajt fl-iskola primarja tal-Qrendi f'nofs itTmeninijiet, għandi tifkira mċajpra ta’ ktejjeb tal-Istudji Soċjali bil-Malti (bil-qoxra safra, jekk ma kinitx il-kisja tal-plastik), bi ftit mapep sfużi, bilfors ċkejknin u limitati. Ktejjeb ieħor ta’ dak iż-żmien IL-ĠOGRAFIJA ta' Lizio Zerafa, jinkludi biss mapep tal-gżejjer Maltin, tal-Gran Brittanja, u tal-Ewropa u l-Magreb, mingħajr wisq dettalji lil hinn mill-ismijiet talpajjiżi. Iktar riċenti, fis-sena 2012 ħareġ IDDINJA DARNA għat-tielet sena tas-sekondarja, iżda billi huwa ffukat aktar fuq studji F’dan ix-xenarju, li ssemmi l-possibbiltà ta’ atlas tad-dinja bil-Malti tinstema’ ġennata; ilperiklu huwa li nispiċċaw b’mappa fejn il-ħuta Maltija, flimkien ma’ minoranza ta’ toponimi bil-Malti li jistgħu jitqiesu familjari malmaġġoranza, tgħum f’oċean Ingliż. Bħal dak li qallu li l-kuxjenza ġeografika Maltija tibda lQrendi u tispiċċa x-Xlendi, jew l-iktar l-iktar, tkopri mill-Ponta ta’ Bengħajsa, Ħal Far, sa Kap San Mitri, ir-raħal tal-Għarb. Nafu li dan mhux minnu, u li lanqas qatt ma kien. Lil hinn It-tismija ta’ bliet Taljani la Ingliża mhix komuni, iżda jidher li bdiet tinstema’ wkoll. Eżempju meħud millinternet: “Min jaf Maria Pia kif sejra Venice?” (http://www.theweddingsite.com/bridalforum/ index.php?topic=814.30). l-aċċent ambjentali milli ġeografija ‘tradizzjonali’, ilmapep li fih xorta jibqgħu skarsi, u millMediterran ma jitbegħdux. Lil hinn mill-kotba għall-iskejjel, u mill-ftit paġni ġeografiċi tal-ENĊIKLOPEDIJA GĦATTFAL adattati minn Pierre Mejlak bl-għajnuna ta' Trevor Żahra (Merlin Library, 2005), lisforzi li saru biex tinħoloq toponomija dinjija bil-Malti huma diversi u sparpaljati, u jikkonċernaw, kważi esklussivament, l-ismijiet tal-pajjiżi jew stati nazzjon. Dan hu l-każ tallisti li nsibu fl-aħħar paġni taż-żewġ dizzjunarji ta' Ġużè Aquilina, u tal-lista tan-nazzjonijiet li tidher fl-Anness A5 tal-GWIDA TAL-ISTIL INTERISTITUZZJONALI, li impona l-gvern Malti erba’ snin ilu, bl-inkonsistenzi kollha tagħha.3 Nistennew bil-ħerqa r-riżultati tal-ħidma li għaddejja bħalissa mill-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti biex tiġi kkoreġuta u aġġornata din il-lista ‘uffiċjali’ skont kriterji fis-sod. IlKunsill diġà ħa ħsieb il-verżjoni Maltija tallista tal-ismijiet tar-reġjuni tal-pajjiżi talUnjoni, midmuma abbażi tal-livelli 1 u 2 talklassifikazzjoni NUTS (in-Nomenklatura ta' Unitajiet Territorjali għall-Istatistika), u ppubblikata f’Diċembru li għadda bħala lAnness A10 tal-istess GWIDA TAL-ISTIL. Ilkriterji għat-traduzzjoni (u t-traspożizzjoni ortografika) jew għaż-żamma bl-ilsien lokali jew fit-trażlitterazzjoni Ingliża (fejn xieraq) jidhru konsistenti, u din il-lista diġà qed tkunilna ta’ siwi għat-traduzzjonijiet dwar ilprodotti agrikoli b’denominazzjoni protetta taloriġini, l-għotjiet għall-iżvilupp reġjunali, ilpolitiki ekoloġiċi lokali, u l-bqija. Dan l-ewwel artiklu minn tnejn huwa sempliċi proposta dwar il-possibbiltà ta’ mappa taddinja (u eventwalment, min jaf?, ta’ atlas sħiħ) bil-Malti. Fid-dawl tal-ħidma li għaddejja 3 Ara l-artiklu “ListCountriesandtheirDerivatives.xls" [sic.; kien l-isem tal-fajl bil-lista ‘uffiċjali’ li kellna nsegwu reliġjużament fit-traduzzjonijiet tagħna], ta’ Andrew Sammut, l-aċċent Nru 2, Marzu 2010, p. 2-4. Marzu 2014 bħalissa fi ħdan il-KNM, nevita li nidħol wisq fi kwistjonijiet rigward l-ismijiet tal-pajjiżi (u l-ortografija tagħhom); f’kull każ, billi mappa tmur neċessarjament lil hinn mill-ismijiet talistati nazzjon, tinteressani ħafna iktar, f’dan listadju, it-traduzzjoni ta’ toponomi proprjament ġeografiċi (reġjuni fis-sens ġeoloġiku, muntanji, xmajjar, eċċ.) aktar milli politiċi. Madankollu, ċerti koinċidenzi se jkunu inevitabbli: biss biss, insibu ismijiet ta’ xmajjar li għalihom huma msemmija l-pajjiżi maqsumin minnhom, eż. il-Gambja u l-Kongo. Mappa fil-ktejjeb IL-ĠOGRAFIJA, ta’ Lizio Zerafa F’dan l-ewwel artiklu niddiskuti wħud middiffikultajiet li rridu nkunu lesti li nattakkaw meta niġu biex noħolqu toponimi bil-Malti, marbutin ma’ ċerti realtajiet politiċi u lingwistiċi fil-lingwi sors, iżda anki malgħarfien ġeografiku ġenerali fil-lingwa mira, li billi huwa ddominat mill-Ingliż jista’ faċilment irażżan il-kreattività toponomika jekk irriżultati ma jkunux trasparenti biżżejjed. Filħarġa li jmiss ta’ l-aċċent, beħsiebni nesplora xi kriterji preliminari – x’jista’ jiġi tradott jew trażlitterat, u kif – li aktar ’il quddiem, wara lpubblikazzjoni tat-tabella kkoreġuta talismijiet tal-pajjiżi mill-KNM, ikunu jistgħu jitqabblu mal-kriterji li adotta l-Kunsill għattitjib u għall-irfinar tagħhom. l-aċċent Id-diffikultajiet L-ewwel diffikultà timplika wkoll riżerva: f’elenku ta’ toponimi (gazetteer), iżda anki fuq il-mappa stess, inkunu idealisti wisq, biex ma ngħidx inġenwi, jekk nassumu li kull post bilfors irid juri isem waħdani. Għandna naċċettaw il-possibbiltà ta’ varjanti, li jeżistu minħabba kwistjonijiet politiċi, żviluppi storiċi, jew sempliċi realtajiet lingwistiċi. Filkaż tar-raġunijiet politiċi, it-trattament ta’ tali varjanti tant jista’ jkun sensittiv li nNazzjonijiet Uniti stess, fil-MANUAL FOR THE NATIONAL STANDARDISATION GEOGRAPHICAL NAMES (2006), iħallu f'idejn listati nazzjon individwali d-deċiżjoni dwar kif il-varjanti għandhom jintwerew fuq il-mappa (jew jitħallew barra), filwaqt li jisħqu fuq limportanza tal-konsistenza fl-applikazzjoni tas-sistema magħżula.4 Aneddotu li jiċċirkola ħafna fir-rivisti ġeografiċi huwa l-battibekk imġebbed bejn lIran u l-Emirati Għarab Magħquda rigward lisem ‘internazzjonali’ tal-baħar li jifridhom: fl2004, in-National Geographic Society ippubblikat it-tmien edizzjoni tal-Atlas tadDinja tagħha, li fiha, għall-ewwel darba, inkludiet l-isem Arabian Gulf fil-parenteżi wara l-isem Persian Gulf; wara sitt snin ta’ pressjonijiet minn bnadi differenti, is-Soċjetà ħalliet l-isem sekondarju barra mid-disa’ edizzjoni tal-istess Atlas (2010). Dan eżempju wieħed minn ħafna ta’ ilsna li jiġġieldu biex ikunu l-‘lingwa pont’ li permezz tagħha toponimu jiġi adattat f’ilsna oħra, speċjalment fl-Ingliż, u ta’ sikwit, istituzzjoni li taħdem f’dik it-tielet lingwa jkollha tagħmel għażla politika kontra qalbha, għax anki jekk turi żewġ ismijiet, wieħed minnhom bilfors ikollu jidher fuq jew quddiem l-isem l-ieħor. Dokument tal-UNGEGN (UNITED NATIONS GROUP OF EXPERTS ON GEOGRAPHICAL NAMES), p. 49. http:// unstats.un.org/unsd/publication/seriesm/ seriesm_88e.pdf Tali għażla politika mhux dejjem ikollha ssir bejn żewġ lingwi pont, iżda anki bejn varjanti li jistgħu jeżistu fl-istess lingwa, spiss minħabba modifiki ortografiċi minsuġa ma’ żviluppi storiċi. Fl-1947, il-gvern tal-Indja beda proċess (li għadu għaddej sal-lum) ta’ tismija mill-ġdid ta’ ċerti reġjuni u bliet talpajjiż, bl-adattament ta’ ħafna toponimi millIngliż kolonjali għall-‘Ingliż tal-Indja’, illingwa franka tas-subkontinent: b’hekk, l-isem uffiċjali tal-belt ta’ Calcutta ġie ‘kkoreġut’ għal Kolkata (abbażi tal-fonetika Bengali), Bombay saret Mumbai (abbażi tal-Marathi), u Bangalore nbidlet f’Bengaluru (abbażi talKannada). Il-mappa tan-National Geographic tirrispetta dawn it-tibdiliet, iżda tagħti ttoponimu kolonjali bħala isem sekondarju, filparenteżi wara l-isem aġġornat u f’tipa tikka iżgħar, x’aktarx għax l-ismijiet il-ġodda għadhom mhux mifruxin biżżejjed fost ilkelliema tal-Ingliż barra mill-Indja, filwaqt li l‘antiki’ mhux talli għadhom jiċċirkolaw, talli għadhom jinħassu moderni (ħlief forsi l-isem Bombay, li beda jieħu bixra iktar nostalġika). F’każijiet bħal dawn, atlas bil-Malti jista’ faċilment jagħżel li jibbaża esklussivament fuq l-ismijiet bl-Ingliż tal-Indja (Kolkata u Bengaluru jibqgħu jinkitbu l-istess, filwaqt li Mumbaj sempliċement jadatta l-i għassemivokali j), mhux biss bħala għelm ta’ rispett iżda anki għall-preċiżjoni ġeopolitika; mill-banda l-oħra, kif se naraw issa fit-tieni osservazzjoni, wieħed għandu jixtarr jekk dawn l-ismijiet humiex trasparenti biżżejjed waħedhom, jew jekk, nagħtu każ, Kolkata jkollu warajh l-isem sekondarju Calcutta filparenteżi, biex min mhux familjari mattoponimu l-ġdid ikun jista' jorjenta ruħu, flok jintilef fil-mappa. Lil hawn jew lil hinn mill-istejjer ta’ lingwistika patrijottika, il-varjanti toponomiċi jistgħu jitqiesu sors ta’ rikkezza, iżda għandna noqogħdu attenti wkoll li ma nitilfux il-bilanċ billi ninjoraw ċertu bżonn ta’ stabbiltà, li filkaż tal-Malti ilu ħafna jinħass, anki fejn jidħlu termini ġeografiċi mill-iktar bażiċi: biżżejjed l-aċċent insemmu l-kelma ġeografija stess, li ilha ddeċennji tikkompeti mal-forma Anglo-Taljana ġografija. Għadu jeżisti nuqqas ta' qbil ukoll rigward l-ismijiet ta’ ċerti kontinenti (Affrika vs. Afrika, Asja vs. Ażja), filwaqt li l-kelma oċeanu għadha ma ċedietx għalkollox għallforma oċean. (Interessanti li fil-paġna 419 tattieni edizzjoni tad-DIZZJUNARJU ta’ Mario Serracino Inglott, tal-2003, tidher oċean bħala entrata għaliha, u eżatt wara, taħt l-entrata oċeaniku, insibu t-tifsira “li għandu x’jaqsam mal-oċeanu”; tmien snin wara, fit-tielet edizzjoni tal-istess dizzjunarju, l-edituri ndunaw bl-inkonsistenza u l-u ta’ oċeanu waqqgħuha.) (Calcutta) iktar ’il fuq; madankollu, din ma tantx tinħass soluzzjoni prattika lanqas, għax b’hekk l-użu tal-Malti jkun qed jiġbed wisq attenzjoni lejh innifsu, u jsir aktar importanti mill-mappa stess. It-tieni diffikultà, skabruża wkoll iżda mod ieħor, tikkonċerna l-fattur tat-trasparenza tattoponimi li jieħdu libsa Maltija, kemm dawk li jkunu adattamenti fonetiċi-ortografiċi, u kemm dawk li jinħolqu permezz ta’ traduzzjoni kunċettwali, parzjali jew bis-sħiħ. Tkun fejn tkun miġbuda l-linja, nemmen li aktar ma l-qarrejja tal-mappa jassorbu ttoponimi proposti, aktar se jidraw ċerti xejriet (uħud minnhom offruti mill-istruttura tal-ilsien Malti stess, bħall-istat kostrutt), u aktar lismijiet li fil-bidu jinħassu strambi se jsirulhom trasparenti, u eventwalment ukoll familjari. Eżempju sempliċi: Belt il-Messiku u Belt ilVatikan jinftiehmu mill-ewwel u jintużaw (f’kompetizzjoni mal-forma il-Belt tal-...); Belt il-Panama u Belt il-Gwatemala ma nafx li qatt Hawnhekk tidħol iż-żurżieqa tal-familjarità talkelliem Malti ‘medju’ mat-toponimi kif inhuma fil-lingwa pont, qabel ma jiġu adattati jew tradotti: żurżieqa, għax il-livell ġenerali ta' familjarità mal-ġeografija dinjija (speċjalment lil hinn mill-fruntiera Ewro-Mediterranja li semmejna aktar ’il fuq) mhux lakemm tkejlu, u kull suppożizzjoni rigward tali livell ġenerali tkun perikoluża. Minn banda, jekk nassumu wisq, il-mappa bil-Malti tista’ toħorġilna iktar eżotika milli informattiva, u nkunu qegħdin nagħżqu fl-ilma; mill-banda l-oħra, jekk ma nassumux biżżejjed, il-mappa jaf turi ċertu lapazzar arbitrarju, u tikxef inkonsistenzi flapplikazzjoni tal-kriterji, għax inkunu tajna aktar importanza lill-fattur tal-familjarità ġeografika ġenerali milli lill-possibbiltajiet ta’ kreattività toponomika. Għażla oħra tkun li, tal-anqas fl-ewwel ftit edizzjonijiet tal-mappa, ċerti proposti ta’ toponimi bil-Malti jidhru flimkien malekwivalenti tagħhom fil-lingwa pont bejn ilparenteżi, bħal fis-suġġeriment ta’ Kolkata 32 Kif għidt iktar ’il fuq, fl-eżerċizzju tiegħi nixtieq niffoka l-iktar fuq toponomi proprjament ġeografiċi, iktar ġeoloġiċi milli politiċi, iżda ma nistax nagħmel hekk mingħajr ma navviċina wkoll ċerti ismijiet ta’ pajjiżi u ta’ bliet. Fejn niġbdu l-linja bejn dak li jista’ jitqies trasparenti – identifikabbli fuq il-mappa mingħajr ma jidher ħdejh l-isem bil-lingwa pont – u dak li ma jistax? smajthom, iżda jibqgħu trasparenti; jien u nisraq ħarsa lejn il-mappa bl-Ingliż li hemm warajja, għajnejja jaqgħu fuq Ho Chi Minh City, fin-nofsinhar tal-Vjetnam: jekk nikteb Belt Ho Chi Minh, ma naħsibx li nkun qed nitkessaħ. Anzi, bl-għajnuna tal-erba’ eżempji ta’ qabel, b’sempliċi analoġija fuqhom, ikun hemm iktar ċans li Belt Ho Chi Minh tiġi aċċettata mill-kelliem ‘medju’ wkoll. Madankollu, meta niġu għat-toponimi maħluqa bi traduzzjoni sħiħa, inkunu qed nitolbu u nistennew ftit (jew ħafna) aktar sforz min-naħa tal-qarrej. Eżempju mill-vjaġġ tul ix-xatt talpunent tal-Afrika li ħlomna fil-bidu tal-artiklu huwa Belt il-Kap, għadma tikka aktar iebsa minn Belt Ho Chi Minh, għax tirrikjedi żewġ gidmiet flok waħda biex dak li jkun jasal għal Cape Town. Hawnhekk x’aktarx insibu ’l min jifhem u l-aċċent jaċċetta t-toponimu Belt il-Kap minnufih, u min bl-isem Malti jħossu iktar imbiegħed millbelt imsemmija milli mqarreb lejha, tal-anqas l-ewwel darba li jarah. Paċenzja jkun hemm bżonn ħafna, fuq iż-żewġ naħat: l-ewwel pass huwa li t-toponimu propost jinqara; it-tieni pass li jintlaqa’; u t-tielet li jindara. Issa però t-tieni pass mhuwiex esklussivament f’idejn il-qarrejja, għax it-toponimu propost irid jikkonvinċi, permezz ta’ kriterji applikati b’mod kemm jista’ jkun konsistenti; millbanda l-oħra, tajjeb ukoll li t-toponimi li għallewwel jinħassu strambi jisfidaw u jwessgħu lkuxjenza ġeografika ta’ min jikkonsulta lmappa, inkella l-mappa tkun inutli, għajr bħala sempliċi oġġett ta’ tiżjin. It-tielet pass, li toponimu ġdid jindara, jibqa’ ’l bogħod ħafna, u jkun f’idejn il-midja, l-iskejjel, u kull min jemmen tassew fil-possibbiltà – u fil-ħtieġa – ta’ toponomija dinjija bil-Malti. It-tielet diffikultà tikkonċerna l-lingwi pont, li fil-każ tal-Malti għandhom ikunu tnejn: iktar possibbiltajiet, iva, iżda wkoll iktar każijiet ta’ kompetizzjoni u iktar lok għall-inkonsistenzi. Bħalma l-kultura Spanjola tas-seklu 19, kif għidna, kienet tħares lejn il-bqija tal-Ewropa mill-priżma ta’ Franza bħala punt ta’ riferiment kulturali, sa xi ġenerazzjoni u nofs ilu, il-Malti kien iħares lejn id-dinja mil-lenti tal-kultura Taljana, u llum dik Ingliża globalizzata. Ma nemminx li t-Taljan għandna nwarrbuh bħala lingwa pont possibbli, għax jaqdina diġà filmaġġoranza tal-ismijiet tal-pajjiżi (tal-anqas, dawk stabbiliti), u jaqdina tajjeb b’mod partikolari għat-toponimi tad-dinja Latina (lAmerka Ċentrali u l-Amerka t’Isfel), ovvjament għax il-morfoloġija tiegħu mhijiex differenti wisq minn dik tal-Ispanjol. Xi eżempji: il-Perù, b'dak l-aċċent importanti fuq l-aħħar vokali (l-aċċent Spanjol huwa bilmaqlub, iżda għandu l-istess għan); il-muntanji tal-Andi (anki jekk bdiet tinstema’ wkoll talAndes); l-Amażonja (mogħtija minn Aquilina u użata f’diversi paġni tal-Wikipedija Maltija, Marzu 2014 għalkemm ħadd ma jitniffes ormaj jekk titlissen minflokha l-kelma Amażon).5 Xorta waħda, kif għad naraw meta niġu għallkriterji għat-trażlitterazzjoni jew traduzzjoni tat-toponimi, jekk nassumu li se nimxu strettament fuq it-Taljan għall-Amerka Latina, u fuq l-Ingliż għal kull kontinent ieħor lil hinn mill-fruntiera Ewro-Mediterranja mistħajla aktar ’il fuq, tkun semplifikazzjoni qarrieqa. Lil hinn mill-Amerka Latina, għad hemm ħafna varjanti f’kompetizzjoni: skont statistiċi misluta mill-korpus tal-MLRS6, għal ħafna postijiet, il-verżjoni mit-Taljan tidher li qed titlef, eż. l-Golf Persjan vs. il-Golf Persiku, 234, jew il-Himalayas vs. il-Ħimalaja, 18-5, iżda għal postijiet oħrajn, it-toponimu mit-Taljan għad għandu s-sopravvent, eż. l-Baħar Kaspjan vs. il-Baħar Kaspju, 4-8. Ir-raba’ diffikultà tkompli żżid il-bżonn ta’ prudenza, mhux biss fl-applikazzjoni talkriterji u r-rispett għal ċerta trasparenza, iżda fuq kollox, rigward il-periklu li naqgħu finnasba tal-etimoloġija falza. Kultant, ittentazzjoni li noħolqu toponimu bil-Malti ta’ ċerta ‘eleganza’ tista’ tkun qawwija, u jaqbel li noqogħdu attenti għal ċerti toponimi li jistgħu jidhru metafori meta fil-fatt ġejjin minn sempliċi nomi proprji. Il-peniżola tal-Grigal tal-Afrika, pereżempju, magħrufa bl-Ingliż bħala the Horn of Africa, jisimha hekk proprju għax għandha forma ta’ qarn (aktarx ta’ rinoċeronti), u allura jixraq li bil-Malti tissejjaħ il-Qarn tal-Afrika. Madankollu, fil-każ ta’ Anomalija li l-loġika tagħha għadni ma wasaltx nifhem, jekk hemm, hija l-isem iċ-Ċilì, bl-aċċent fuq ittieni i: mhux imsejjes fuq it-Taljan (Cile, fuq l-Ispanjol Chile), u lanqas fuq l-Ingliż (Chi-le, bl-aċċent fuq lewwel sillaba). Forsi kien żball tat-tipa fid-dizzjunarju ta’ Aquilina, jew żball ġenwin fir-rigward ta’ wieħed mill-pajjiżi l-iktar imbiegħda mir-realtà Maltija, li baqa’ jitnissel sal-lista ‘uffiċjali’ tal-ismijiet tal-pajjiżi li ħareġ il-gvern Malti ta’ erba' snin ilu. Madankollu, tant smajt iċ-Ċilì fuq fomm in-nies, tradutturi u mhux, li nibża’ li ormaj tard wisq biex jiġi ‘kkoreġut’, jekk tista’ fil-fatt ‘tikkoreġi’ dak li hu diġà stabbilit. l-aċċent Cape Horn, dak li jitqies l-aktar punt meridjonali tal-Amerka t’Isfel, anki jekk ixxtut tal-Lvant u tan-Nofsinhar ta’ Tierra del Fuego jixbhu t-taqwisa ta’ qarn, it-toponimu ma jitnissilx mill-istess metafora: fil-fatt, dalkap jinstab fit-tarf ta’ gżejra jisimha Hornos (li f’kull każ kieku tfisser fran, mhux qarn), iżda bħalma Kap it-Tama t-Tajba tgħammed millPortugiżi, din il-gżejra, u magħha l-kap talAmerka t’Isfel, huma msemmija għall-belt Olandiża Hoorn, mnejn kien jiġi ċ-ċelebri baħħar u merkant Willem Schouten. Fid-dawl ta’ din l-istorja, it-toponimu *Kap il-Qarn kien ikun falz, u minfloku jaqbel l-isem Malti Kap Horn, jew Kap Ħorn biex jirrifletti aħjar ittlissin tal-isem proprju, skont ir-regoli ta’ trażlitterazzjoni li nadottaw. Xi jmiss Evitajt apposta li nsemmi d-diffikultajiet ortografiċi fit-trażlitterazzjoni tat-toponimi (fejn fattibbli), għax huma parti integrali millkriterji li se nesplora fit-tieni artiklu, u jeħtieġu ċertu żvilupp u dettall. Kap Horn jew Ħorn? Il-Vulkan Fuji jew Fuġi? Iktar diffiċli minn hekk, u bilwisq iktar interessanti, tkun it-‘traduzzjoni’ proprja, il-ħolqien ta’ toponimi bil-Malti fejn ma jeżistux jew mhumiex stabbiliti. L-ewwel deċiżjoni li tkun trid tittieħed, każ wara każ, hija jekk toponimu jaqbillux jiġi tradott, u jekk iva, kemm minnu jista’ jinqaleb mingħajr ma tintilef it-trasparenza: ngħidu aħna, il-wied li minnu ġejja l-umanità kollha, għandna nsemmuh il-Great Rift Valley? Jew forsi il-Wied tal-Qasma lKbira? Mit-tliet xmajjar il-kbar taċ-Ċina, apparti l-kwistjoni tal-ortografija tal-Yangtse (jew Jangzè), ix-Xmara s-Safra tinftiehem malajr bħala l-Yellow River, iżda x-Xmara talĠawhar jaf tinħass wisq eżotika biex tkun reali. Deċiżjoni oħra, jew sensiela ta’ deċiżjonijiet, ikunu jirrigwardaw l-użu ta’ termini bażiċi li se jkunu komuni: bħalma lag tindika korp ta’ ilma ikbar minn għadira, ilkelma kaskata tista’ titqies xierqa biex tirreferi għal dawk ta’ Victoria, Niagara u Iguazú, jew hemm bżonn terminu ieħor li jwassal aħjar lidea tad-daqs? Dan l-ewwel artiklu kien diskussjoni preliminari ħafna, iżda l-vjaġġ lejn mappa taddinja bil-Malti beda: salpajna, għaddejna millIstrett ta’ Ġibiltà bla ma żżerżaqna filbelliegħa, u żbukkajna fl-oċean. Iżda sa ma nduru ma’ Kap it-Tama t-Tajba – biex nirreferi għall-espressjoni ġeografika Ingliża (to round the Cape of Good Hope) – baqgħalna ħafna u ħafna x’naqdfu. L-ewwel passi tal-bini talkriterji għat-trażlitterazzjoni u għat-traduzzjoni jkunu pjuttost faċli, bl-Irjieħ Aliżej impoppa, iżda kif naqbżu l-Ekwatur il-kriterji se jikkomplikaw ruħhom, u l-irjieħ se jkunu qed jonfħu bil-kontra, u se jkomplu jiħraxu iktar ma noqorbu lejn l-Oċean tan-Nofsinhar. Xorta waħda, nemmen li l-vjaġġ huwa importanti, u li jmur ħafna lil hinn minn sempliċi divertissement. Lil hinn mill-mili ta’ lakuna kbira, u lil hinn mill-isfida personali jew kollettiva, l-ikbar vantaġġ li nara f’mappa taddinja bil-Malti jkun li, billi mhux biss inkunu nistgħu nħarsu lejn il-bqija tad-dinja b’għajnejna iżda wkoll naħsbuha, insemmuha u ngħixuha bi lsienna, psikoloġikament, dik iddinja tkunilna inqas imbiegħda. U b’hekk, ilħuta Maltija, sa ċertu punt, forsi ssib ruħha inqas iżolata, u iktar parti mid-dinja l-kbira milli hi bħalissa, flok mitlufa fil-mapep ta’ lingwi oħra, mistura wara ċ-ċirku bl-istilla. Antoine Cassar huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra Minn rebbieħa tal-Juvenes Translatores għal stagiaire fid-DĠT l-2008, Paula Schembri kienet ir-rebbieħa Maltija tat-tieni edizzjoni ta' Juvenes Translatores, konkors annwali talKummissjoni Ewropea għat-tradutturi żgħażagħ li fih jieħdu sehem aktar minn 3,000 student madwar l-UE. Ħames snin wara, Paula ngħaqdet mad-Dipartiment tal-Ilsien Malti tadDĠT, il-Lussemburgu, għal apprendistat ta’ ħames xhur. Storja ta’ suċċess mhux biss għal Paula, li għandha karriera promettenti ħafna quddiemha, iżda wkoll għall-konkors Juvenes Translatores stess, li qed jilħaq l-għan tiegħu li jippromwovi l-professjoni tat-traduzzjoni fliskejjel, filwaqt li jħeġġeġ liż-żgħażagħ jistudjaw il-lingwi u t-traduzzjoni fil-livell universitarju. Il-Ħamis 29 ta’ Novembru 2008, fil-Junior College tal-Imsida. Fil-klassi, skiet taqsmu b’sikkina. Paula qed taqleb artiklu dwar limportanza tat-tagħlim ta’ varjetà ta’ lingwi. Kif qed tħossha? “Eżatt qabel ma bdiet il-kompetizzjoni, niftakar li kont eċitata. Bqajt kalma u ffukata. L-interess tiegħi fil-lingwi u fitġej mit-tfulija; traduzzjoni ilu jaffaxxinawni l-ħafna modi li ssib biex tesprimi idea jew sentiment meta lingwa tużaha fil-potenzjal kollu tagħha. Fil-fatt, l-artiklu li kelli naqleb dakinhar kien proprju fuq hekk, u allura ħadt pjaċir ħafna nittraduċih.” Dawk is-sagħtejn li qattgħet tikkonċentra fisskiet, Paula ma kellhiex l-impressjoni li kienet qed tagħmel eżami. Anzi, l-hena tagħha tfittex il-kelma preċiża, issib l-idjoma xierqa, tgħarrex għall-ekwivalenti kulturali fejn ma jkunx hemm korrispondenza sħiħa bejn iż- żewġ ilsna. Ftit xhur wara, Paula sabet ruħha Brussell, bilwieqfa bejn Juhani Lönnroth (dak id-Direttur tad-DĠT) u liż-żmien Kummissarju Orban, hi u tiġbor il-premju talJuvenes Translatores. “Kienet esperjenza sabiħa ħafna li tatni sens ta' sodisfazzjon, u fuq kollox tatni lmotivazzjoni biex inkompli nitgħallem illingwi u nistudja t-traduzzjoni.” U, fil-fatt, dik l-istess esperjenza wasslet għal żviluppi sbieħ lil hinn mill-karriera tagħha: fost ir-rebbieħa mill-pajjiżi l-oħra tal-UE għamlet ħbieb ġodda, u għadhom f'kuntatt sal-lum. “Wara ċ-ċerimonja, bqajt f'kuntatt ma' tliet rebbieħa. Kull meta konna nsibu ċans konna nitkellmu fuq kollox: l-istudju, ilpassatempi, il-pajjiżi li żorna, iddifferenzi bejn il-lingwi u l-kulturi tagħna ...” Ħames snin wara, b’BA Unuri fil-Lingwa u lLetteratura Franċiża ġewwa u b’Masters fitTraduzzjoni fuq ix-xefaq, Paula qed tgawdi kemm tista’ l-apprendistat tagħha fid-DĠT. “Il-ħajja fil-Lussemburgu, u x-xogħol mal-Kummissjoni Ewropea, qed jagħtuni l-opportunità li nrabbi attitudni iktar 35 l-aċċent r-realtà partikolari ta’ kull Stat Membru hija differenti iżda anki minħabba l-preferenzi jew il-ħiliet partikolari tal-uffiċjal involut. Iżda filkalendarju tagħna hemm jiem jew attivitajiet ta’ prominenza komuni għal kull Stat Membru. miftuħa u iktar multikulturali, u qed insir iktar multilingwi wkoll. Mindu wasalt, bdejt nitgħallem il-Portugiż, l-Ispanjol u l-Ġermaniż, u ngħallem il-Franċiż lillistagiaires sħabi. L-apprendistat qed jilħaq l-aspettattivi tiegħi u jisboqhom.” Bejn tant lingwi, liema hi l-favorita tagħha? Bla dubju, il-Franċiż. “Togħġobni l-istruttura tas-sentenzi bilFranċiż, qisha xmara, b’mod li l-ideat u l-ħsibijiet tista’ tesprimihom b’mod loġiku u bi preċiżjoni. Jogħġobni anki lvokabolarju tal-Franċiż, rikk u varjat ħafna, f’kull reġistru.” Għal aktar tagħrif dwar l-apprendistat fi ħdan il-Kummissjoni Ewropea, żur il-paġna http:// ec.europa.eu/stages. ~•~ Ir-rwol tal-Uffiċjal tal-Lingwa fir-Rappreżentanza tal-KE f’Malta Brian Buhagiar ’kull Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea hemm uffiċjal tad-DĠT (jew tnejn) imsejjaħ l-Uffiċjal tal-Lingwa. Għal Malta hemm jien u ili ftit iktar minn tliet snin. Ir-rwol tal-Uffiċjal tal-Lingwa jvarja minn Rappreżentanza għal oħra, l-iktar minħabba li 36 żgħażagħ Il-kompetizzjoni tat-tradutturi Juvenes Translatores tapplika għall-istudenti tas-sixth form li jkunu fl-ewwel sena. Fil-każ ta’ Malta, in-numru massimu ta’ skejjel li jistgħu jieħdu sehem kull sena huwa sitta (listess daqs is-siġġijiet fil-Parlament Ewropew) u kull sena naċċerta li jieħdu sehem f’din ilkompetizzjoni mill-inqas sitt iskejjel. Sitt iskejjel mhux xi għadd enormi imma minħabba li d-data tal-għeluq biex tieħu sehem f’din ilkompetizzjoni taħbat viċin il-bidu tas-sena skolastika, spiss ikollok tiffitta ftit lill-kapijiet tal-iskola u tfakkarhom. Il-Jum Ewropew tal-Lingwi li jaħbat fis-26 ta’ Settembru wkoll huwa punt saljenti għalina lUffiċjali tal-Lingwa. Kull sena nipprova norganizza xi ħaġa differenti bl-iskop li naħdem ma’ partijiet interessati differenti filkamp tal-lingwa u t-traduzzjoni kif ukoll biex niġbed kemm jista’ jkun nies u ġurnalisti għallattività partikolari. F’Settembru li għadda pereżempju, għamilna fiera tal-lingwi fi Pjazza Tignè b’bosta stands biex jippromwovu assoċjazzjonijiet differenti tal-lingwa u lkultura. Ħadu sehem l-Għaqda tal-Malti talUniversità, l-Alliance Française, il-Fondazzjoni Valletta 2018, l-Aġenzija Nazzjonali tażŻgħażagħ, is-Centro Cultural Hispano Maltés, iċ-Ċentru Kulturali Ċiniż, l-Assoċjazzjoni Kulturali Ġappuniża, il-Fondazzjoni Reggie Miller, id-Deaf People Association, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, u ċ-Ċentru tal-Lingwa Għarbija. Il-poeta u kollega Antoine Cassar għalaq l-attività b’qari tal-aħħar xogħol tiegħu MAPPA TAL-MEDITERRAN, akkumpanjat millmużiċisti Effie Azzopardi u Samwel Grima. Forsi waħda mill-ikbar sfidi hi li tagħmel iktar b’inqas, u kultant li tagħmel iktar b’xejn! Wieħed mir-rwoli tal-Uffiċjal tal-Lingwa huwa l-aċċent Waqt Jum l-Ilsna Ewropej, Tignè, nhar is-26 ta’ Settembru 2013 li jorganizza attivitajiet li jippromwovu ttagħlim tal-lingwi, il-multilingwiżmu u ttraduzzjoni. Waqt l-ewwel laqgħa annwali taluffiċjali tal-lingwa li attendejt għaliha, ġietni lidea li nibda norganizza serata letterarja Maltija fil-pajjiż tal-Presidenza tal-UE, f’kollaborazzjoni mal-Uffiċjal tal-Lingwa talpajjiż partikolari. Hekk evitajt li ‘nikkompeti’ ma’ għaqdiet lokali kompetenti li jorganizzaw serati letterarji Maltin u nirreplika xogħolhom, u żidt il-probabbiltà li niġbed l-interess talġurnalisti biex jitkellmu dwarha. Din l-attività saret parti mill-kalendarju tiegħi u għadni kemm ġejt lura minn Vilnjus – is-sitt serata letterarja Maltija ta’ dan it-tip, mal-kittieba Simone Inguanez. Parti minn xogħol l-Uffiċjal tal-Lingwa huwa li jagħti preżentazzjonijiet lil udjenzi differenti, u li jvarjaw minn studenti tal-primarja sa dawk fil-livell terzjarju u l-pubbliku ġenerali. Is-sena li għaddiet kienet tinvolvi ftit iktar minn dawn minħabba l-concours tat-tradutturi tal-Malti. Dan fisser li ridna nxerrdu l-kelma biex ikunu jafu kemm jista’ jkun nies b’din l-opportunità. Dejjem sibt li l-aqwa prassi hija dik li tinvolvi l-kollaborazzjoni. Flimkien mal-Uffiċċju talParlament Ewropew u l-EPSO għamilna preżentazzjoni dwar l-eżami tat-tradutturi u stedinna lill-pubbliku u ’l-ġurnalisti. Imbagħad bl-għajnuna tad-dipartiment Malti fid-DĠT deher artiklu dwar ix-xogħol tat-tradutturi Maltin li kien fih ukoll intervisti. Meta għalqu l-applikazzjonijiet, f’kollaborazzjoni masSegretarjat tal-Presidenza tal-UE 2017 u talFondi tal-UE, tajt erba’ sessjonijiet ta’ taħriġ li seta’ jattendi għalihom kull min applika, u li kienu ffukati fuq il-mistoqsijiet b’alternattivi varji li spiss iħabbtu lil min jagħmel dan leżami. l-aċċent Iżda l-attivitajiet li jinvolvi ruħu fihom lUffiċjal tal-Lingwa mhumiex biss dawk li jorganizza hu. Hemm bosta attivitajiet oħra li jsiru minn entitajiet oħra u li jistidnuni biex nieħu sehem fihom. U fuq kollox hemm lattivitajiet tar-Rappreżentanza, li bi staff żgħir tapprezza daqqa t’id minn kulħadd. Ħallejt għall-aħħar, għax dulcis in fundum, ixxogħol ta’ traduzzjoni, editjar u lokalizzazzjoni tal-messaġġ li hu parti mill-ħajja ta’ kuljum ta’ Uffiċjal tal-Lingwa. Kull komunikazzjoni li toħroġ mir-Rappreżentanza ssir f’żewġ lingwi u allura kollox b’xi mod jew ieħor irid jgħaddi minn taħt l-Uffiċjal tal-Lingwa. Dan ir-rwol huwa opportunità għat-tradutturi biex jutilizzaw l-għarfien tagħhom billi jaħdmu f’kamp li jlaqqa’ fih dak li huma familjari miegħu u dak li għalihom huwa kompletament ġdid. Huwa wkoll opportunità għalina l-Maltin biex niftakru li xi darba konna ngergru bissħana. Brian Buhagiar huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Il-VTS f'Malta – Żjarat fl-Università u fisSettur tas-Sajd u l-Akkwakultura Carmen Carabott eta, lejn tmiem l-2012, ħarġu lapplikazzjonijiet għall-Visiting Translators Scheme tal-2013, ikkonkludejt li din kienet skema ideali biex inwettaq xogħol ta’ terminoloġija fis-settur tas-Sajd u lAkkwakultura, xogħol li kont ilni nixtieq nagħmlu għal bosta xhur iżda qatt ma sibt ilħin. Barra minn hekk, jekk dan ix-xogħol isir Malta, inkun nista’ nikkonsulta esperti fissettur u b’hekk narmonizzaw it-termini tagħna ma’ dawk li jintużaw Malta. Billi ġejja mill-kamp edukattiv, ħsibt ukoll li nagħmel żjarat l-Università, biex mhux biss nindirizza lill-istudenti iżda nattendi wkoll xi lezzjonijiet, għax qatt ma kont studjajt il-Malti fl-Università jew id-dixxiplina tat-traduzzjoni. Safrattant ikkomunikajt kemm mal-Università kif ukoll ma’ partijiet interessati fis-sajd u lakkwakultura f’Malta biex wasalt għal skeda ta’ tliet ġimgħat. Min-naħa tad-Dipartiment talMalti fil-Lussemburgu, ikkoordinajt matterminologi sabiex ipprovdewli aktar minn 250 terminu relatati mas-sajd u l-akkwakultura li riedu jiġu kkonfermati jew irriċerkati. Fl-Università ta’ Malta Meta ppjanajt iż-żjara tiegħi l-Università ta’ Malta kelli żewġ skopijiet. L-ewwel skop li nindirizza lill-istudenti fil-korsijiet tal-Malti u tat-Traduzzjoni u nkellimhom dwar xogħolna, l-għodda li nużaw, ħajjitna barra minn Malta f'komunità multikulturali u l-opportunitajiet disponibbli għalihom. It-tieni skop kien li nattendi għal lezzjonijiet tad-Dipartiment talMalti u tad-Dipartiment tal-Istudji tatTraduzzjoni, Terminoloġija u Interpretazzjoni. Kelli kollaborazzjoni sħiħa miż-żewġ dipartimenti (Dr Bernard Micallef u Prof. Joseph Eynaud rispettivament). Ingħatajt ilkuntatti kollha kif ukoll skeda tal-lezzjonijiet għall-perjodu li kont se nkun hemm jien fih. B'konsegwenza ta’ dan attendejt lezzjonijiet dwar l-Istorja tal-Lingwa Maltija u l-Malti bħala Għodda Komunikattiva mas-Sur Olvin Vella u lezzjonijiet dwar il-Malti għatTraduzzjoni ma’ Dr George Farrugia. Mil-lat ta’ traduzzjoni attendejt lezzjonijiet dwar itTeoriji tat-Traduzzjoni ma’ Dr Sergio Portelli. Matul dawk it-tliet ġimgħat indirizzajt lillistudenti tal-Malti tat-tielet sena u kellimthom dwar xogħolna u l-opportunitajiet tax-xogħol mal-istituzzjonijiet Ewropej, u lill-istudenti talMalti tat-tieni sena fejn il-fokus kien fuq ittraduzzjoni u t-terminoloġija. l-aċċent Kelli wkoll l-okkażjoni nitkellem mal-istudenti tad-Diploma tat-Traduzzjoni u wrejthom fiddettall kif naħdmu bl-SDL Trados Studio u lgħodda l-oħra għad-dispożizzjoni tagħna. Waqt sessjoni oħra mal-istudenti kollha ta' dan id-Dipartiment tkellimt dwar xogħolna u listituzzjonijiet Ewropej, l-esperjenza tagħna barra minn Malta u opportunitajiet tax-xogħol. Terminoloġija fis-Settur Akkwakultura Il-punt tat-tluq hawnhekk kienet lista ta’ aktar minn 250 terminu minn dan is-settur ġentilment ippreparata mit-terminologi tadDipartiment. Din kienet il-bażi ta’ ħafna riċerka fis-sezzjoni tal-Melitensia fl-Università ta’ Malta, kif ukoll diversi laqgħat matul ilġimgħat li kont Malta. Il-laqgħat kienu dawn: Laqgħa mas-Sin. Rachel Ann Galea u s-Sur Michael Darmanin, u ngħatajna opinjonijiet dwar it-traduzzjonijiet tagħna u ddiskutejna xi termini mil-lista li kont qed naħdem fuqha. Ġie stabbilit li s-Sin. Eleanor Ciantar, li taħdem fis-settur tal-Kontroll tas-Sajd, tkun il-kuntatt tagħna fidDipartiment. Wara l-laqgħat ħejjejt dokument li jispjega lkollaborazzjoni attwali u futura bejn iż-żewġ dipartimenti, flimkien ma’ lista ta’ termini missettur li dwarhom xtaqna l-opinjoni tal-esperti li ngħatat lill-membri tal-Bord tas-Sajd waqt laqgħa fl-4 ta’ Diċembru 2013. Sfortunatament ma rċevejna ebda reazzjoni mingħand ilmembri u dan nammetti li huwa diżappuntanti. Il-lista terminoloġika nqasmet fi tliet listi oħra wara r-riċerka fil-fond li saret kif spjegat filpaġna li jmiss. Laqgħa ma’ Dr Robert Vassallo Agius, il-Kap taċ-Ċentru ta' Riċerka talAkkwakultura ta' Malta fit-Torri San Luċjan, u ħareġ il-fatt li ma hemm ebda struttura sabiex l-informazzjoni (anke mmirata għall-pubbliku ġenerali) tiġi tradotta għall-Malti. Fi spirtu ta’ kooperazzjoni offrejt li nittraduċi wieħed minn dawn il-fuljetti ta’ informazzjoni li issa jinsab fil-proċess tal-istampar filverżjoni Maltija. Laqgħa ma’ Dr Edric Micallef, midDipartiment Legali tad-Dipartiment tasSajd u l-Akkwakultura, u ħareġ li lverżjonijiet bil-Malti huma kkonsultati regolarment. Filwaqt li ġie rrimarkat li lkwalità hija ġeneralment tajba, ġieli nstabu xi inkonsistenzi mat-testi bl-Ingliż u bit-Taljan. Żammejna dan il-kuntatt miftuħ sabiex jekk ikun hemm inkonsistenza fit-test tal-liġijiet bil-Malti dawn jingħaddu lilna sabiex isiru rrettifiki meħtieġa. l-aċċent Lista A – lista ta’ 152 terminu li jew diġà kienu fil-IATE jew li r-riċerka tat sorsi affidabbli ħafna. Dawk it-termini li diġà kienu fil-IATE ġew ivverifikati ma’ sorsi oħrajn u, fejn kien xieraq, żidt definizzjonijiet u kuntesti. Din linformazzjoni ngħatat lit-terminologi u linformazzjoni kollha addizzjonali diġà ddaħħlet fil-IATE. Lista B – lista ta’ 78 terminu li jew ma kinux fil-IATE (u ma stajtx insib sors affidabbli biżżejjed) jew ħassejt li r-referenza mogħtija kienet teħtieġ aktar verifika. Ġie suġġerit terminu bil-Malti għal kull entrata filwaqt li ngħata r-raġunament wara kull terminu. Dawn ġew diskussi aktar fil-fond waqt il-laqgħat li kelli, u għadu għaddej ix-xogħol dwarhom. Lista Ċ – lista ta’ 18-il terminu fejn ma stajt insib ebda informazzjoni mir-riċerka li għamilt li setgħet twassalni għal verżjoni Maltija. Din il-lista ngħatat lill-kuntatti kollha tagħna għarreazzjonijiet u l-opinjonijiet tagħhom. Attivitajiet oħra Matul it-tliet ġimgħat tiegħi Malta kelli opportunitajiet oħra li ħassejt li kelli nisfrutta, fosthom: L-attività Back to School – peress li din kienet se ssir waqt li kont Malta ħtaft l-opportunità mmur l-iskola sekondarja tal-Bniet tal-Kulleġġ San Ġorġ Preca l-Blata l-Bajda, fejn kont studenta jien, u qattajt ġurnata nkellem lill- Marzu 2014 istudenti u nagħti preżentazzjonijiet dwar listituzzjonijiet Ewropej. Laqgħat fl-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika – b’kuntatt personali kelli laqgħat mad-Direttur Ġenerali tal-NSO, is-Sur Michael Pace Ross u l-Kap tal-Komunikazzjoni u l-Kooperazzjoni Esterna, is-Sin. Catherine Vella u stabbilixxejt kuntatt magħhom u ngħatajt kopja tal-ktieb BILINGUAL GLOSSARY OF STATISTICAL TERMS ENGLISH-MALTESE li ħareġ fl-2013. Dan ġie senjalat lill-Korrispondent tad-Dipartiment għal-Librerija biex jinxtraw kopji tiegħu. Evalwazzjoni ġenerali Matul it-tliet ġimgħat li qattajt Malta rnexxieli nagħmel kulma ppjanajt. Mil-lat terminoloġiku x-xogħol għadu għaddej u ġaladarba tibda rriċerka tħoss li għandek bżonn aktar jiem fillibrerija. Wieħed jispera li l-kuntatti li għamilna mad-Dipartiment tas-Sajd u lAkkwkultura jagħtu l-frott, għalkemm sfortunatament ninnota li s’issa ma kellniex parteċipazzjoni attiva minn dawn il-kuntatti. Fl-Università ta’ Malta l-affarijiet ma setgħux imorru aħjar u kelli kull appoġġ mingħand lawtoritajiet. Sfortunatament ma rċevejtx ilmaterjal kollu li tlabt mingħand id-DĠ COMM u kien biss bl-għajnuna ta’ Brian Buhagiar li kelli materjal biżżejjed xi nqassam lillistudenti universitarji. M’hemmx dubju li hemm għatx kbir sabiex isiru jafu x’hemm disponibbli għalihom u kif naħdmu aħna. L-esperjenza tal-VTS kienet waħda pożittiva ħafna minn kull lat. L-Università rajt interess qawwi mill-istudenti. Min-naħa l-oħra kien interessanti ferm li niddiskuti xogħolna u tterminoloġija rilevanti ma’ nies li jaħdmu effettivament fis-settur ikkonċernat. Carmen Carabott hija traduttriċi mal-unità web tadDĠT, il-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Mikiel Anton Vassalli, traduttur Ivan Said Marzu 2014 iżżewweġ lil Katerina Formosa de Fremaux u kellu tlett itfal, iżda rritorna pajjiżu xi għoxrin sena wara.1 F’Malta taħt l-Ingliżi, Vassalli kien fqir u għajjien. Ma nafux jekk kellux rispons tajjeb għall-avviż li huwa ppubblika fil-GAZZETTA TAL-GVERN f’Novembru tal-1820 (is-sena tarritorn tiegħu u ta’ familtu f’Malta) li kien jgħid li se jibda jagħti l-lezzjonijiet tal-Franċiż fi 347, Triq San Pawl, il-Belt. “Meta ġie Malta ma sab ebda għajnuna mingħand ħadd... F’supplika lill-Arċisqof Malti jistqarr kemm kien fqir u li ma kellux biex jgħajjex ilfamilja.” t-traduzzjoni għall-Malti kienet l-epilogu tal-ħajja mqanqla ta’ Mikiel Anton Vassalli. L-akbar biċċa xogħol ta’ traduzzjoni li għamel Missier l-Ilsien Malti kienet il-qlib mil-Latin tal-Vanġeli u l-Atti tal-Appostli. Ninu Cremona, l-ewwel bijografu ta’ Vassalli, jistqarr li “l-aħħar xogħol it-traduzzjoni talVanġeli ... għalkemm taħt it-toqol taż-żminijiet kiefra, taħt il-qilla ta’ mard u faqar, għaraf jibni għamla ta’ kitba u stil li fuqha maż-żmien kellha tissawwar il-proża Maltija.” (1975: I) Kif daħal Vassalli fil-professjoni tattraduzzjoni? Tal-oppożizzjoni li wera kontra setgħet pajjiżu mhux l-ewwel darba ħallas prezz għoli. L-Ordni qaflitu fil-ħabs wara li nqabad f’komplott kontra l-Gran Mastru. Qatgħuhielu għall-mewt iżda wara qafluh għal għomru fir-Rikażli. Ħbiebu ħarrbuh u sab ruħu Salerno. M’għandniex xi ngħidu, meta ġew ilFranċiżi f’Malta Vassalli sab ruħu Malta iżda fl-imblokk inqabad il-Belt u, meta tkeċċew ilFranċiżi, hu u ħiereġ minn hemm ġie arrestat mill-Ingliżi. Fl-1800, ġie kkundannat għal għomru fl-eżilju. Iżda Sir John Hookham Frere, diplomatiku Ingliż u lingwista, għenu ħafna fl-aħħar snin ta’ ħajtu. Sir John, li kellu “interess filkoltivazzjoni tal-Malti u l-edukazzjoni talpoplu in ġenerali” (Sant, 1993: 59), saħansitra għen lil Vassalli biex sar l-ewwel Professur talMalti fl-Università ta’ Malta u ħallaslu ssalarju. Mons. Karm Sant jemmen li Sir John laqqa’ lil Vassalli mar-Rev. W. Jowett (Sant 1975: 27), u Sa minn meta Ninu Cremona ħareġ għad-dawl il-ħajja u l-ħidma ta’ Vassalli bil-bijografija MIKIEL ANTON VASSALLI U ŻMINIJIETU, l-ewwel f’sensiela ta’ artikli f’IL-MALTI u mbagħad miġburin fi ktieb, ir-riċerka dwar Vassalli qatt ma waqfet. Saħansitra fil-5 ta’ Marzu li għadda, fil-Palazz ta’ San Anton tnediet il-bijografija dwar dan l-Illuminista Malti tas-seklu tmintax, M.A. VASSALLI (1764-1829) − AN ENLIGHTENED MALTESE REFORMER, miktuba mill-istoriku eminenti, il-Professur Frans Ciappara, u qed nistennew ktieb ieħor, MINN FOMM VASSALLI: TAGĦRIF ĠDID FIL-MANUSKRITTI TALKANONKU FORTUNATO PANZAVECCHIA ta’ David Agius Muscat u Olvin Vella. Ħafna mir-riċerka, jekk mhux kollha, li saret sal-1993, inġabret f’edizzjoni speċjali talJOURNAL OF MALTESE STUDIES – ESSAYS ON MIKIEL ANTON VASSALLI, editjat mill-Professur Oliver Friggieri. Fih hemm ukoll “Id-dati ewlenin fil-ħajja ta' Vassalli” (p. 34-36). Kronoloġija simili ħafna, flimkien ma’ kronoloġija tal-avvenimenti storiċi ewlenin ta’ żmienu, tista’ tinsab fil-LEXICON TA' MIKIEL ANTON VASSALLI (preżentazzjoni u annotamenti ta’ Frans Sammut, SKS, 2002). Hemm ukoll paġna tal-Facebook iddedikata lil Vassalli. l-aċċent L-ewwel ħames versi tal-Ewwel Kapitlu tal-Evanġelu ta’ San Mattew kif qalibhom Vassalli, flimkien mal-vulgata bilLatin, kif dehru fl-edizzjoni ppubblikata mill-Protestanti fl-1829, imqabbla mal-edizzjoni moderna tal-Għaqda Bibblika Maltija tal-1984. li dan il-qassis Anglikan kien id-Direttur talpubblikazzjonijiet taċ-Church Missionary Society (CMS), li f’ittra tat-28 ta’ April, 1823, stqarr li “huwa rnexxielu fl-aħħar iqabbad traduttur ġdid għall-Malti, li fejn l-oħrajn hu laħjar wieħed fil-Gżira, sew għal dik li hija ħila kemm għal dak li hu isem, u dan hu xejn inqas ħlief l-għaref Antonio Vassallo [sic], awtur ta’ dizzjunarju Malti, li kien qiegħad jgħix f’faqar kbir.” (Cremona 1975: 61)2 Jidher li Vassalli beda jaqleb il-Vanġelu skont San Mattew fil-bidu tal-1823 ftit wara li qabbduh il-Protestanti, u f’April tal-istess sena beda t-traduzzjoni tal-Vanġelu skont San Mark u spiċċa bil-qlib tal-Atti tal-Appostli f’Jannar 1829, ftit qabel ma miet (Cremona 1975: 189). Vassalli ma ħadimx fuq it-test tal-Bibbja Protestanta Ingliża imma ħadem fuq il-verżjoni Latina, il-Vulgata3, it-test uffiċjali tal-Knisja Kattolika. Is-CMS daħlet f’Malta fl-1815 bl-iskop li xxerred lAnglikaniżmu fil-Mediterran u waqqfet stamperija f’pajjiżna fl-1822 (Vella, 2006: 37). 3 Din hi l-verżjoni uffiċjali tat-traduzzjoni mil-Latin talBibbja tal-Knisja Kattolika: il-versio vulgata, li tfisser ‘it-traduzzjoni l-aktar użata’ li fis-seklu sittax ġiet ipproklamata uffiċjalment bħala l-verżjoni Latina definittiva tal-Bibbja tal-Knisja Kattolika (http:// en.wikipedia.org/wiki/Vulgata). Huwa miet fil-faqar fit-12 ta’ Jannar 1829, b’attakk f’qalbu kkawżat mill-kankrena, meta kien qed jaqra l-provi tat-traduzzjoni tiegħu stess, peress li ma ried lil ħadd min jaqrahomlu (Cremona 1975: 68). Il-Vanġeli u l-Atti ħarġu stampati f’Londra ftit xhur wara mewtu fl-1829, it-traduzzjoni bilMalti kellha magħha l-Vulgata. M’aħniex ċerti jekk laħaqx ittraduċa xi ftit mill-ittri ta’ San Pawl. Din it-traduzzjoni ħarġet wara li lProtestanti Ingliżi ppubblikawlu f’Malta t-tieni ħarġa tal-GRAMMATICA – LINGUA MALTESE tiegħu bit-Taljan f’Settembru tal-1827 u ġabra ta’ aktar minn 800 proverbju Malti bit-titlu MOTTI, AFORISMI E PROVERBII MALTESI fl1828. Jidher li t-traduzzjoni tal-Vanġeli u lAtti saret minn Vassalli b’kundizzjoni li qabel jippubblikawlu dawn it-tnejn (Sant, 1993: 61). Mons. Karm Sant, bl-awtorità ta’ Biblista, jistqarr li “it-traduzzjoni ta' Vassalli baqgħet fondamentali fl-istorja tat-traduzzjoni Maltija tal-Vanġeli u l-Atti” u jsemmi bosta tradutturi Maltin li użaw din it-traduzzjoni meta ġew biex jittraduċu l-Bibbja bil-Malti (1993: 62). Għal Cremona f’dan ix-xogħol tat-traduzzjoni tal-Vanġeli “kien għad hemm ilebilbu n-nirien ta’ moħħ misjur u mikdud mid-dwejjaq u għeja ta’ ħajja xewwiela, imħabbta, imħawda, li l-aċċent baqgħet tissabbar u taħdem u tagħraq sal-aħħar nifs.” (Cremona 1975: I) Sentejn wara mewtu, fl-1831, ilProtestanti stampaw traduzzjoni oħra ta’ Vassalli, STORJA TASSULTAN ĊIRU oriġinarjament bilFranċiż, meħuda mill-HISTOIRE ANCIENNE DES EGYPTIENS, DES CARTHAGINOIS, DES ASSYRIENS, DES BABYLONIENS, DES MEDES ET ..., ta’ Charles Rollin. Aktarx li Vassalli għamel din it-traduzzjoni għall-ħabta tal-1825 meta kien qed jgħin lir-Rev. Jowett f’xi kotba tat-tagħlim. Anke hawn, skont Cremona, Vassalli “wera sengħa kbira” u “ħoloq bidu ta’ stil Malti”, madankollu “ma nistgħux ngħidu li huwa tajjeb f’kollox.” (1975: 103) Fl-1793, fl-aqwa tiegħu, Vassalli ppubblika traduzzjoni għal-Latin ta’ tliet skrizzjonijiet Kufiċi, li ppubblika, flimkien ma’ spjega, fi ktieb bit-titlu TRIA MONUMENTA LAPIDEA SEPULCRALIA KUFICOARABICO-SICULA etc. Qabel qaleb Din is-sena qed niċċelebraw il-250 sena mit-twelid ta’ Vassalli fil-5 ta’ Marzu. Hawn qed jidher f’riljiev tal-iskultur Ċensu Apap filwaqt li fid-daħla l-epigrafi ta’ oqbra b’karattri qed jidher f’pittura ta’ Anna Galea. Kufiċi għal-Latin, ittraskriviehom bin-Neski. Is-Sultan Ċiru: Fuq ix-xellug, silta oriġinali bil-Franċiż mill-HISTOIRE ANCIENNE DES EGYPTIENS, DES CARTHAGINOIS, DES ASSYRIENS, DES BABYLONIENS, DES MEDES ET ..., ta’ Charles Rollin, it-Tieni Taqsima, p. 224 u fuq il-lemin, kif listess silta qalibha Vassalli fl-edizzjoni ppubblikata mill-Protestanti fl-1831, p. 6-7. l-aċċent Jien inqis lil Vassalli bħala wieħed mill-akbar Maltin li qatt ra pajjiżna, jekk mhux l-akbar, li twieled qabel żmienu, jew aħjar, li twieled barra minn loku. Kien minn tal-ewwel li tkellem dwar Malta nazzjon. Ftit fehmuh fi żmienu. Huwa kbir mhux biss għax sejjes ilgrammatika tal-Malti tal-lum, kien għaref, kien jaf ħafna lingwi u kien patrijott, iżda għax fuq kollox kellu viżjoni għall-iżvilupp tal-poplu Malti. Mhux biss ħadha kontra l-qawwiet ta’ żmienu li kkalpestaw lill-Maltin, iżda kellu viżjoni u pjan ta’ kif il-fidwa ta’ dan il-poplu setgħet isseħħ. It-traduzzjoni wriet li dan il-bniedem verament kellu setgħa fuq l-ilsien Malti li tant kien iħobb u li kien kapaċi jħaddmu f’kull ċirkostanza, b’ċerta finezza, inkluża t-traduzzjoni millKotba Mqaddsa. Cremona, Ant., MIKIEL ANTON VASSALLI U ŻMINIJIETU, Edizzjoni Klabb Kotba Maltin, 1975. M.DCCC.XXIX, traduzzjoni attribwita b'ċertezza lil M.A. Vassalli. Jinsab fuq http:// books.google.com.mt Sant, Karm, IT-TRADUZZJONI TAL-BIBBJA U L-ILSIEN MALTI 1810-1850, L-Università Rjali ta’ Malta, 1975. Sant, Karm, “Studjuż u traduttur”, JOURNAL OF MALTESE STUDIES – ESSAYS ON MIKIEL ANTON VASSALLI, 23-24, Malta: Id-Dipartiment talMalti, il-Fakultà tal-Arti, l-Università ta’ Malta, 1993, 58-62. STORJA TAS-SULTAN CIRU, mohuda myr-Rollin, Malta, 1831, traduzzjoni attribwita b’ċertezza lil M.A. Vassalli. Malta, il-Fondazzjoni Patrimonju Malti bl-assoċjazzjoni tal-Awtorità Maltija tatTuriżmu, is-Sajf 2006. Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Koedituri: Mark Vella, Louise Vella, Antoine Cassar Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar: Alan Delia Qari tal-Provi: Jeantide Naudi, Angela Debono, Jennifer De Barro Editur tal-Istil: Mark Amaira Ċaħda Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.