 Daħla Ir-rumanz À la recherche du temps perdu ta' Marcel Proust, tradott bil-Malti bħala Għat-Tfittxija tażŻmien Mitluf, hu mequs mill-parti l-kbira tal-kritiċi letterarji bħala l-akbar xogħol tal-letteratura Franċiża tas-seklu għoxrin. Saħansitra fil-qoxra tal-ktieb tiegħu Leighton Hodson jiddeskrivih bħala: Kif jgħid sew ukoll Walter A. Strauss: U ma' dan li qed jgħid Strauss nixtieq inżid li mhux biss dan ix-xogħol hu katedral iżda hu wkoll labirint li mhux faċli għall-qarrej li jsib triqtu fih, tkun xi tkun il-lingwa li biha jkun qed javviċinah. Madankollu, l-għan tiegħi hu li din it-traduzzjoni sservi bħall-kobba ta' Arjadne sabiex tiggwida lqarrej Malti ġo dan il-labirint bħalma l-lingwa Franċiża tiggwida fih lil dak Franċiż. Effettivament dan il-katedral-labirint letterarju, permezz tat-titlu ġenerali tiegħu, jiġbor fih seba' taqsimiet li ħarġu bħala kotba separati fis-sekwenza kronoloġika (mogħtija bejn il-parentesijiet) li qed tidher hawn taħt: B'hekk, ir-rumanz dam jinkiteb għal madwar 28 [sic 16-il] sena, jiġifieri bejn l-1906 u l-1922, u ġie ppubblikat bejn l-1913 u l-1927. L-isem ġeneriku ta' À la recherche du temps perdu jiġbor u jagħti tema ġenerali lil dawn is-seba' rumanzi. Bl-użu ta' isem komuni għar-rumanzi tiegħu Proust kompla fuq il-mudell mibdi minn Honoré de Balzac li ħoloq La Comédie humaine/Il-Kummiedja Umana (li tinkludi fiha madwar 90 rumanz) – mudell li aktar tard kien adottat ukoll b'suċċess, qabel Proust, minn Émile Zola fis-sensiela ta' rumanzi tiegħu bl-isem ġenerali ta' Les Rougon-Macquart (li tammonta għal 20 rumanz ieħor). Fil-każ ta' traduzzjoni dan ifisser li biex nispiċċa x-xogħol kollu fuq La Recherche jeħtieġli nittraduċi s-seba' rumanzi kollha – proġett li mhux faċli u li biex jiġi komplut jeħtieġlu impenn fit-tul għal snin sħaħ. Dan l-impenn mhux biss iebes minħabba t-tul tarrumanzi iżda wkoll minħabba l-fatt li l-istil tal-kitba ta' Proust hu wieħed kumpless u elaborat għallaħħar. Saħansitra, il-kritika letterarja Valerie Minogue, hi u tiddeskrivi lil Proust u tqabbel ix-xogħol tiegħu ma' xogħlijiet ta' awturi oħrajn, tara fih u f'xogħlu: "the ailing but indefatigable creator of a work whose length and complexity make the average novel look as insubstantial as the back of a cornflakes packet." Għalhekk, apparti li bħala traduttur naf kemm hu impenjattiv li taħdem fuq Proust, naf ukoll li hu daqstant ieħor ta' impenn u sforz kbir li wieħed jaqrah. B'hekk, biex kemm jien kif ukoll il-qarrej bilMalti nsibuha aktar faċli li nissieltu mal-qari ta' dawn ir-rumanzi, iddeċidejt li naqsamhom f'partijiet skont il-qsim intern ta' kull rumanz kif stabbilit minn Proust innifsu. Għalhekk, dan l-avviċinament prattiku qed napplikah għax hu ta' vantaġġ kemm għalija bħala traduttur kif ukoll għal dawk li jitħajru jaqrawh. B'dan il-mod Du côté de chez Swan, li bil-Malti qed jiġi tradott Mix-Xaqliba ta' Dar Swann, hu l-ewwel ktieb fis-sensiela li beħsiebni nippubblikah fi tliet kotba differenti. Fil-fatt, Combray hu l-ewwel parti minnu billi Chez Swann magħmul minn tliet partijiet: (a) Combray I, II (jiġifieri jinkludi żewġ taqsimiet distinti iżda li jħaddnu fihom l-istess tema); (b) Un amour de Swann; u (ċ) Les noms de pays: Le nom. Il-fatt li qed nippubblikah fi tliet kotba, u mhux fi ktieb wieħed, qed jagħtini ċ-ċans li nirrifletti aktar dwar ix-xogħol, li naħkem aħjar l-istil kumpless ta' Proust u kif dan għandu jiġi tradott bl-aħjar mod għall-Malti, u li finalment narah jinbena biċċa biċċa biex b'hekk ma narahx bħala xogħol interminabbli. Mill-banda l-oħra, billi dan hu stil li l-qarrej lokali mhux imdorri bih għax qatt ma ltaqa' miegħu f'kitba bil-Malti, il-benefiċċju għalih hu li meta jaqrah ftit ftit hu wkoll jiffamiljarizza ruħu mal-istil tal-kitba Proustjana, jaqrah u jassimilah gradwalment, u b'hekk ma jaqtax qalbu mill-kumplessità intrinsika li fuqha hu mibni. Din l-istess kapaċità ta' Proust li jħaddimha fil-pastiċċi preparatorji tinħass ukoll fil-kapulavur tiegħu. Għalhekk, min qara r-rumanzetti ta' Balzac li diġà ttraduċejt, jiġifieri Il-Qattus bir-Rakketta f'Idu u Il-Kapillan ta' Tours, kif ukoll ir-rumanz ta' Flaubert Salammbô, diġà għandu ħjiel ta' xi jfisser stil kumpless – li Proust innifsu xorob minnu – speċjalment fid-deskrizzjonijiet elaborati li jinsabu fihom u sa jħoss dan ixxebh fl-istil ta' dawn il-kittieba ġganti tal-letteratura Franċiża. Għalhekk, il-qarrej tax-xogħlijiet tradotti ta' Proust għandu jsib xi ftit jew wisq l-istess elaborazzjonijiet deskrittivi li madankollu spiss huma aktar kumplikati minn dawk ta' Balzac u Flaubert billi, fost ħwejjeġ oħrajn, is-sekwenza tal-ħsieb fis-sentenzi twal ta' Proust ħafna drabi tiċċara lilha nfisha lejn tmiem issentenza. Nixtieq ukoll f'dawn il-kelmtejn nirreferi għall-qoxra tal-ktieb, flimkien mal-qxur ġejjiena talpubblikazzjonijiet sussegwenti tal-partijiet u r-rumanzi l-oħrajn. Biex norbot il-qoxra mal-parti tarrumanz li nkun qed nippubblika qed nagħżel li nuri fiha pittura li Proust isemmi fit-test. Din l-idea ħadtha meta jien u nfittex kotba dwar Proust iltqajt mal-ktieb Paintings in Proust: A Visual Companion to 'In Search of Lost Time' ta' Eric Karpeles li dwar Għat-Tfittxija, dwar Proust u l-ktieb ta' Karpeles il-websajt tal-Book Depository jgħid: Għalhekk, għal din l-ewwel parti qed jidher fuq il-qoxra wieħed mill-affreski ta' Giotto li jirrappreżenta l-virtù tal-Karità li fir-rumanz tissemma fost oħrajn f'din is-silta: Is-sena li fiha kilna tant spraġ, is-seftura tal-kċina li s-soltu kienet inkarigata li "tnittfu" kienet kreatura povra marradija, fi stat diġà avvanzat ta' tqala mal-wasla tagħna fl-Għid, u konna tassew niskantaw li Françoise kienet iġġegħelha tagħmel tant xiri u xogħol, billi kienet bdiet iġġorr b'mod diffiċli quddiemha l-qoffa misterjuża, kuljum aktar mimlija, li tagħha stajna nindunaw taħt l-ilbiesi mlaħalħin bil-forma manjifika. Dawn kienu jfakkru fl-imnatar li jkeffnu lil ċerti figuri simboliċi ta' Giotto li tagħhom M. Swann kien tani xi fotografiji. Kien hu stess li kien ġegħelna nirrimarkaw dan u meta kien jistaqsina dwar is-seftura tal-kċina, kien jgħidilna: "Kif inhi l-Karità ta' Giotto?" Naraw li permezz ta' din it-teknika letterarja, Proust jassoċja l-persunaġġi tiegħu ma' karattri misjubin f'pitturi famużi u f'pitturi li hu stess joħloq b'mod immaġinarju. B'dan it-tħaddim metaforiku u simboliku Proust juża kontinwament l-intertestwalità fil-livell letterarju u l-ekfrażi li ssib is-sorsi tagħha fl-arti viżiva, fl-arkitettura, fil-mużika, fl-istorja, fil-ġeografija u fix-xjenza. Fi ftit kliem Proust hu fil-vera sens tal-kelma enċiklopediku iżda l-enċiklopedija Proustjana tissawwar u tissarraf fi stil ta' proża poetika li tifli b'mod profond dak li jkun qed jingħad.  Tagħrif dwar Mix-Xaqliba ta' Dar Swann – Combray Kif spjegajt hawn fuq Chez Swann hu l-ewwel ktieb ta' La Recherche. Hawnhekk sintendi sa nitkellem dwar l-ewwel parti ta' Dar Swann li kemm fit-test oriġinali kif ukoll f'dak tradott iġġib l-isem ta' Combray. Din il-parti hi maqsuma f'żewġ taqsimiet Combray I u Combray II. Dwar it-tieni u t-tielet parti ta' Du côté de chez Swann nittama li jkolli ċans nikteb dwarhom meta jiġu ppubblikati aktar 'il quddiem fis-snin li ġejjin. Ħafna jqisu din l-ewwel parti ta' dan ir-rumanz b'seba' friegħi kandelabri bħala l-preludju jew ilftuħ orkestrali tat-tema prinċipali, jiġifieri t-tfittxija taż-żmien mitluf li effettivament tirriferi għallimgħoddi jew b'mod ambigwu għall-ħin mitluf. Iż-żmien hu l-akbar u l-ifjen ħalliel; jisirqilna ħinna lħin kollu u ħadd ma għandu s-setgħa jżommu! Iżda Proust jipprova juri li għalkemm iż-żmien jinsterqilna u jintilfilna xorta waħda ninsabu f'qagħda li nerġgħu nsibuh, kemm b'mod volontarju kif ukoll b'mod involontarju. Kif jgħid Bowie Malcolm fix-xogħol ta' Proust: "Time may be measured as a connected series of physical events, sense-perceptions, and mental promptings (…)."12 B'hekk, irrumanz jibda f'wieħed mill-mumenti li fih in-narratur – li jibqa' sal-aħħar ta' Combray mingħajr ma jiżvela ismu billi jirreferi għalih innifsu bħala "je" ("jien/a") u li aktar tard fir-rumanz jidentifika ruħu bħala Marcel (li jinkorpora fih kemm lil Marcel in-narratur kif ukoll lil Marcel l-awtur awtobijografist) – jiftakar fit-taħwid li jgħaddi minn moħħu meta jkun qed jistenbaħ mill-irqad u jqabbel l-istat li jkun fih f'dak il-mument bħallikieku kien wieħed li jseħħ wara speċi ta' metempsikosi (riinkarnazzjoni). Dan il-mument li fih il-konxju jkun għadu taħt l-influwenza tal-irqad iġiegħlu jiftakar fil-kmamar tas-sodda differenti li raqad fihom, u fil-proċess jiftakar fi tfulitu meta f'okkażjoni minnhom ġie mċaħħad mill-bewsa li ommu bi drawwa kienet tagħtih qabel jorqod. B'dan il-mod Proust iġegħelna nirrealizzaw li aħna, bħala individwi, magħmulin minn dimensjonijiet distinti minn xulxin, frott id-dimensjonijiet spazjali u temporali li ngħaddu minnhom u li jittrasformawna. B'hekk kull preżent li nsibu ruħna fih jista' jqanqal il-memorja ta' dawn l-eżistenzi permezz tas-sensi li jwassluna sabiex nassoċjaw dak li naraw, dak li aħna, u dak li nisimgħu filpreżent ma' dak li rajna, dak li konna, u dak li smajna fil-passat. Il-memorja tgħaqqad dawn leżistenzi differenti u tgħinna nerġgħu nġedduhom, b'mod speċjali meta din titqanqal involontarjament permezz tal-ħames sensi tagħna. F'din il-parti ta' Dar Swann niltaqgħu wkoll mal-famuża petite madeleine li n-narratur xappap fitte u li tevokalu l-belt ta' Combray li bħallikieku b'bakketta maġika toħroġ bit-tifkiriet kollha tagħha minn ġol-kikkra tat-te tiegħu! B'hekk niltaqgħu, fost persunaġġi u affarijiet oħrajn, ma' Swann li dwaru għad irridu nsiru nafu aktar fit-tieni parti tar-rumanz; mal-prozija u ma' bintha z-zija Léonie u l-eċċentriċitajiet li kellhom; ma' Françoise, is-seftura, u l-imġiba ambigwa tagħha; mal-imħabba li nnarratur għandu għas-siġar taż-żagħrun; mal-ħolm dwar il-Prinċipessa de Guermantes; mal-pajsaġġ, il-knisja u l-ħwienet ta' Combray; mal-kampnari ta' Martinville, eċċ. Għalhekk, fil-persunaġġi li jidhru f'Combray nibdew naraw kif: "The Proustian character represents the different events or transformations in society brought on by time, external events, and personal development." Dan liżvilupp tal-persunaġġi jseħħ kontinwament tul is-seba' rumanzi u b'hekk Proust jirnexxilu jagħmel dak li Balzac kien xtaq iżda li l-mewt ċaħħditu milli jagħmel, jiġifieri, li jiżviluppa l-persunaġġi tiegħu fil-milja ta' żmienhom u l-effetti li dan iħalli fuqhom.  Traduzzjoni Din it-traduzzjoni ta' Proust bil-Malti sa tagħmilha eħfef għal min jixtieq jaqra dan ix-xogħol monumentali bi lsien pajjiżna milli kieku jaqrah b'lingwa oħra. Eħfef għax jitneħħa l-ostaklu tallingwa sors, anke għal min għandu għarfien tagħha. It-traduzzjoni tagħmilha aktar faċli li wieħed jaqrah bil-Malti milli bil-Franċiż minkejja li l-lessiku użat bil-Malti joqrob b'mod kemm jista' jkun fidil lejn dak użat fit-test oriġinali li ħafna minnu fil-proċess tat-traduzzjoni ħtieġli nfittxu bir-reqqa minħabba l-preċiżjoni meħtieġa waqt dan il-proċess. Din il-preċiżjoni mhux neċessarjament titħaddem waqt il-proċess ta' sempliċi qari tat-test, anke jekk dan isir bil-lingwa Franċiża. Dan jgħodd ukoll għall-istil ta' Proust li ħallejtu intatt kif sibtu u b'hekk f'dan il-livell il-qarrej jeħtieġlu jagħmel l-istess sforz bħalma jagħmlu qarrejja oħrajn li jaqraw La Recherche, kemm bil-Franċiż kif ukoll b'lingwi oħrajn. Il-problemi li ltqajt magħhom waqt il-proċess tat-traduzzjoni m'iniex sa nitkellem dwarhom fid-dettall f'din id-daħla. Bħala postskritt beħsiebni, li meta nasal għall-pubblikazzjoni tat-tielet u liqsar parti jiġifieri ta' Les noms de pays: Le nom, nikteb fid-dettall dwar il-problemi u s-soluzzjonijiet applikati li bihom dawn ġew solvuti.  Għeluq Kif għidt dan hu proġett ambizzjuż u jeħtieġ nifs twil biex jitlesta. Xewqti hi li jinqara u li jiġi apprezzat. Nittama li nippersevera sabiex intemmu biex b'hekk ikollna s-sodisfazzjon ngħidu li bilMalti tinsab ukoll waħda mill-isbaħ opri letterarji li qatt inkitbu. U li t-traduzzjoni bl-għodda flessibbli tal-Malti kapaċi twassalha bi lsien pajjiżna.