ĦARĠA DIĊEMBRU 2019 Ippubblikat u stampat Qari tal-provi Melvin Farruġia Ritratt tal-faċċata Ritratt minn Mdina Glass Ritratt tal-kontenut Ritratt meħud minn Roger Azzopardi fil-Knisja Arċipretali tan-Naxxar (Pittura Stefano Erardi) Ritratti oħra Roger Azzopardi Dipartiment tal-Avviżi 25900200 / 230 / 235 advertsQEunionprint.com.mt GG Inwassal il-KULTURA (L l-istorja liċ-ċittadimi kollha G'Vattin a L-ebda parti minn dan il-magażin ma tista' tiġi kkoppjata mingħajr il-permess bil-kitba tal- pubblikaturi Union Print Co. Ltd. Filwaqt li nagħmlu kull sforz biex niżguraw li l-kontenut ta' Kultura hu korrett, ma nistgħux ninżammu responsabbli jew kontabbli għal żbalji fattwali li jistgħu jiġu pprintjati. l-festi sbieħ tal-Milied u l-Ewwel tas-Sena reġgħu jinsabu magħna. Il-magażin Kultura jixtieq jaqsam magħkom dawn il-festi billi joffrilkom numru ta' artikli u ritratti marbuta ma' dawn iż-żminijiet. Magħhom qegħdin noffrulkom artikli oħra, b'tagħrif ġdid dwar l-istorja ta' Malta. Kif ħafna jafu, matul din is-sena qed ikun iċċelebrat 250 sena mit-twaqqif tal-Università ta' Malta. Għall-ewwel darba f'dan il-magażin qed jiġu ppubblikati dokumenti marbuta ma' din il-ġrajja li qatt qabel ma dehru fil-pubbliku. Fuq kollox nixtieq naqsam magħkom il-qarrejja, messaġġ li rċevejt migħand wieħed mill-intelletwali kontemporanji Għarab. Salim Farhat hu Libaniż, espert tal-ilsien Għarbi u ġurnalista prominenti f'pajjiżu. Kelli l-pjaċir u l-unur li niltaqgħu miegħu f'Malta. Iddiskutejt fit-tul miegħu aspetti tal-kultura Mediterranea u dik Għarbija. Meta rritorna lura f'pajjiżu bagħatli dan il-messaġġ bl-Ingliż li qed naqsmu magħkom il-qarrejja: Hu dan li jien qed nipprova nagħmel permezz ta' dan il-magażin, li nwassal il-kultura u l-istorja liċ-ċittadini kollha Maltin. Permezz ta' dan il-magażin qed inżomm kuntatt magħkom il-qarrejja, Fl-istess waqt, nieħu gost nintroduċi kittieba ġodda permezz ta' dan l-istess magażin. Dan qed nagħmlu għax verament inħoss li dan il-magażin għandu joffri spazju kreattiv għall-ilħna ġodda. Nemmen ħafna li l-qarrejja li jħobbu l-kultura huma għatxana biex jaqraw u jsiru jafu aktar fuq pajjiżna, speċjalment fuq karattri li għexu qabilna u fuq esperjenzi li għaddew minnhom il-kittieba tagħna, meta ġew wiċċ m'imb wiċċ mal-arti u l-kultura. F'ismi u f'isem dawk kollha involuti f'dan il-magażin nixtiqilhom (ĠO ĦOLL G) Vletcieca l-isbaħ xewqat għal dawn il-festi. () A ii it il-Milied f'Raħal Ġdid. Kif u meta bdiet… A 4 Kliem dwar Ilbies Malti IIA TIT Et A f Il-kultura ta' taħriġ vokazzjonali fil-Belġju 3 Malta f'għajnejn in-Nunzju USA OI Kelsev Sciberras u l-esperjenzi artistiċi tagħha Ti () Il-kittieb ikellimna: Patri Mark Cauchi ħal L-EWWEL DARBA LI SIRT NAF LI OMMI KELLHA ZIJU IEĦOR MIN-NAĦA TA' MISSIERHA KIEN META KELLI XI TMIEN SNIN. 77W a dakinhar kont naf biss bin- he nannu Emanuel Vassallo, b'ħuh, k iz-ziju Ġużeppi li kien joqgħod ir- Rabat u biz-zija Rafela, li kienet toqgħod Triq Palma, Raħal Ġdid (it-tlieta magħrufa bħala Tal-Funderija). Dakinhar mort inżur liz-zija Rafela, xebba ta' 67 sena waħdi. Ġeneralment kont inżurha ma' ommi. Dakinhar qabel tlaqt lura lejn id-dar, iz- zija Rafela tatni ktieb u ċertifikat tal-iskola b'midalja tal-bronż mdendla miegħu. Qaltli li dawn iż-żewġ oġġetti kienu ta' ħuha, Ġanni. Meta bdejt nikber sirt naf li ommi kellha żewġ zijiet oħra min-naħa ta' missierha: iz-ziju Salvu li fl-għoxrinijiet (1920s) kien emigra bil-familja lejn l-Istati Uniti u biz-zija Ġulja li mietet fl-1924 ta' Sfortunatament, iċ-ċertifikat bil- midalja (speċi ta' school leaving certificate) taz-ziju Ġanni m'għadux għandi, osfor. Iċ-ċertifikat kien jingħata lill-istudenti li jispiċċaw b'suċċess l-iskola primarja. Il-ktieb 'Great Battles of the British Arnw' ta' Charles Rathbone Low, stampat Londra mid-ditta George Routledge X Sons, Limited ta' Broadwav, Ludgate fl-1901 għadu għandi. Fuq in-naħa ta' ġewwa tal-qoxra ta' barra tal-ktieb hemm skrizzjoni li tgħid: Midsummer 1904 Iffirmat mill-Head Master u mill-Admiral Superintendent. Fis-sajf 1904 Ġanni Vassallo kellu 16 il-sena. Twieled fit-13 ta' Frar 1888 f'Kordin. Dak iż-żmien, dawn l-inħawi kienu servuti mill-knisja ta' San Francesco di Paola, li kien hemm fix-xatt ta' Kordin. Kienet imsejħa 'chiesa filiale' tal- Kolleġġjata ta' Bormla. Ismu sħiħ kien Gio Batta, Carmelo, Salvatore, Agostino. Fiċ-ċertifikat tat-twelid imniżżel li twieled Bormla, għax din il-parti ta' Raħal Ġdid kienet mitqiesha bħala parti mill-parroċċa ta' Bormla. IL-MILIED WARA L-GWERRA Il-familja tagħna dejjem nafha li kienet tiċċelebra l-Milied bil-kbir. Minn kmieni ommi u missieri kienu jippreparaw il-pudini tal-Milied. Għall-pudina tal-Milied ma kien jerbħilhom ħadd, l-ebda dulċier. Fl-ewwel snin ta' wara l-gwerra fil-pudini kienu jitfu muniti żgħar, tliet soldijiet u sixpenzijiet tal-fidda. Kienu jsajruhom banju marija f'kaldarun kbir fuq frame kwadru tal-ħadid b'żewġ spiritieri tal-isteam jagħtu l-ħin kollu minn kmieni filgħodu sa xil-erbgħa ta' wara nofsinhar. Il-knisja ta' Santa Ubaldesca f'Raħal Gdid. Ommi nhar il-Kunċizzjoni, barra li kienet tinżel Bormla tisma' quddiesa, kienet tiżra' l-ġulbiena. Xi jiem wara missieri kien iżejjen il-kamra tal-ikel b'karti kkuluriti u jarma s-siġra tal-Milied fl-intrata ma' ġenb statwa mdaqqsa ta' Ġesu Bambin. Għal ommi l-festi tal-Milied ma' kinux ikunu kompluti jekk ma tattendix in-Novena sħiħa. Meta kont żgħir, ommi kienet teħodni magħha. Meta tfarfart bdejt immur waħdiu noqgħod ma' ġenb tfaloħra. Il-quddiesa tan-Novena fil-knisja ta' Kristu Re Raħal Ġdid li kienet tibda fil-5.45 a.m. u titqaddes fuq l-artal ta' Marija Bambina. Kull sena l-quddiesa tan-Novena kienet tkun iċċelebrata minn Dun Adolf Agius, Il-ktieb li ngħata lil Ġanni Vassallo. il-viċi kappillan ta' Raħal Ġdid ta' dak iż- żmien. Waqt il-Quddiesa tan-Novena, fis-6.00 a.m. kienet toħroġ quddiesa oħra fuq l-artal maġġur. Bosta kienu jemmnu li qed jisimgħu żewġ quddisiet fl-istess ħin. Fil-bidu tal-ħamsinijiet wara li sar ħafna xogħol voluntarju fuq il-bini tal-knisja ta' Raħal Ġdid u tlesta s-saqaf, in-Novena bdiet issir fuq l-artal maġġur. IL-KNISJA TA' RAĦAL ĠDID Għalkemm il-ħitan tal-knisja kienu lesti jew kważi, wara li spiċċat il-gwerra, parti biss mill-knisja kienet tintuża. Kienet tintuża l-parti ta' wara li kienet imsaqqfa bl-injam, jiġifieri bejn l-artal maġġur u fejn jinżamm is-Sagrament u t-tarf ta' taħt il-koppla. L-ispazju bejn il-kolonni ta' taħt il-koppla kien magħluq b'ħajt tal-injam. F'dan il-ħajt tal-injam kien hemm bibien għal barra. Niftakar li qabel issaqqfet bil-ġebel, il-knisja ta' Kristu Re kienet imsaqqfa bl- injam, qisha 'hangar. Kull meta kienet tagħmel ix-xita kien jidħol ilma minn diversi postijiet fis-saqaf. Is-sagristija dak iż-żmien kienet fejn illum hemm il- bieb ta' faċċata ta' Triq il-Qalb Imqaddsa. L-ispazju bejn il-kolonni li fih kien hemm is-sagrestija kien magħluq bl-injam. F'xi bnadi kien hemm tieqa. Waħda mit- twieqi, dik li tagħti lejn Triq Lampuka kienet t-tieqa favorita ta' Dun Ugo Gambin. Dan kien wieħed mill-qassisin tal-parroċċa. Kull filgħodu wara li jqaddes kien jintasab bil-qegħda fuq siġġu taħt din it-tieqa jixrob tazza kafċ u jaqra l-gazzetta. L-art tas-sagristija kienet livellata. It-taraġ li hemm illum sar wara li s-sagristija mxiet lejn fejn qiegħda llum. IL-PURĊISSJONI TA' LEJLIET IL-MILIED Fl-1956 jiena u tlieta oħra mill-klassi tal-Aspiranti tal-qasam tal-MUSEUM ta' Raħal Ġdid intgħażilna biex nerfgħu l-Bambin fil-purċissjoni ta' Lejliet il- Milied ta' dik is-sena. Għalija din kienet okkażjoni unika u għadni niftakarha. Bħala tifkira s-Superjur, is-Sur G. Zahra tani kopja tal-ktieb 'What are Saints' ta' C.C. Martindale, S.). Ftit wara din l-okkażjoni, ommi qaltli dwar il-provenjenza ta' dak il-Bambin partikolari li konna ġarrejna fuq spallitna. Ommi, Ġuża Vassallo, it-tifla l-kbira ta' Emanuel Vassallo u Melita, xebba Cole, twieldet Raħal Ġdid fit-30 ta' Mejju 1919. L-ewwel ġebla tal-knisja tqiegħdet fl-1923, jiġifieri ommi kellha erba' snin. Il-kumitat inkarigat mill-proġett tal- bini tal-knisja beda jorganizza lotteriji biex jiġbru l-fondi biex jibda l-bini ta' din l-istess knisja l-ġdida. F'lotterija minnhom, il-premju kien statwa kbira ta' Ġest Bambin. Ommi kienet tirrakkonta li dakinhar li kienu se jtellgħu l-premjijiet, l-organizzaturi — tal-lotterija għażluha biex ittella' l-biljett rebbieħ mill-urna. Tellgħet biljett li nzerta ta' zijuha, Ġanni Vassallo, membru tal-MUSEUM ta' Raħal Ġdid. Peress li zijuha kien ġuvni, ommi ippretendiet li l-Bambin jagħtih lilha u kienet tiftakar li kienet għamlitlu xenata. Zijuha kellu pjani oħra għal dan il- Bambin. Wara li Dun Ġorġ Preca kien organizza l-ewwel purċissjoni ta' lejliet il-Milied fil-Ħamrun, ordna li din il- purċissjoni għandha tibda ssir fl-ibliet u l-irħula ta' Malta kollha. Nikkalkula li dik ta' Raħal Ġdid saret għall-ewwel darba fl-24 ta' Diċembru 1923. Dakinhar u għal bosta snin wara din il-purċissjoni marret lejn il-knisja ta' Santa Ubaldeska. Il-Bambin li beda jintuża fl-1923 għadu jeżisti. Dan il-Bambin baqa jintuża sal-1999 (skond informazzjoni li ksibt mingħand soċju anzjan). Fl-2000 ħadlu postu Bambin ieħor. Ommi u sintendi l-kumplament tal- familja ftit li xejn kienu jafu dwar zijuhom, Ġanni Vassallo. Ġanni miet fid-9 ta' Awwissu, 1930, fid-dar ta' ommu, numru 60B, Triq Wara Santa Ubaldeska, Raħal Ġdid (il-lum Triq Ninu Cremona). Skont kif kienet tirrakkonta ommi, ġranet wara l-mewt ta' zijuha Ġanni, Dun Ġorġ żar lill-ommu fid-dar tagħha. Dun Ġorġ f'din iż-żjara qal lil omm Ġanni 'li kien ra lil Ġanni tiela' s-sema wara tlett ijiem li miet'. Is-sors. ta' informazzjoni dwar Ġanni Vassallo kienet ommi. Dawn il- ġrajjiet qalithom diversi drabi u baqgħat tirrakkonta l-istess dettalji sa ma mietet fi Frar 2002. Ta' Ġanni Vassallo, barra l-ktieb 'Battles of the British Armwv/, jiena 'writt mingħand il-ġenituri tiegħi 'Verbum Dei Caro Factum Est' irrakkmata b'ħajt isfar fuq drapp aħmar. Din ġiet għand il- ġenituri tiegħi b'wirt mingħand iz-Zija Rafela fl-1952. ĠANNI VASSALLO FIL-KOTBA TAL-ISTORJA Ftit snin ilu ġew f'idejja l-kotba 'Dun Ġorġ — Il-Bniedem tal-Poplu' ta' Frans Sammut (SKS 94) u 'Dun Ġorġ Preca 1880 — 1962 Fid-Dawl ta' l-Ittri Tiegħu' ta' Alexander Bonnici, O.EM. Conv. F'dawn iż- żewġ kotba, l-awturi jaqblu ħafna, għajr għal xi kummenti. It-tnejn kitbu li fl-1916 Dun Ġorġ kien għażel lil Ġanni Vassallo biex jgħinu u kien sejjaħlu 'Teologu Maġġur. Alexander Bonnici kkummenta hekk: Hu veru li Dun Ġorġ kien iqis lil dan is- soċju bħala intelliġenti ħafna, imma t-titlu kien bombastiku ħafna u għalhekk ma damx ma spiċċa. Fil-fatt, fis-6 ta' Marzu 1917, l-Isqof Mauru Caruana bagħat lill- Mons. Luigi Attard biex f'ismu jiltaqa' ma' Dun Ġorġ Preca u s-Superjuri kollha fil- qasam prinċipali li kien dak tal-Ħamrun. L-Isqof ried li jitneħħew diversi affarjiet, fosthom l-uffiċċju ta' Teologu Maġġur u Minuri. Ġie projbit li huma jistudjaw id-dommatika, il-morali, l-axxetika u l-iskrittura, eċċ' 'Fis-6 ta' Jannar 1919', ikompli jikteb Alexander Bonnici, 'il-Fundatur għażel l-ewwel Korp Bon Ordni tas-Soċjetà. Dan kien fih 10 membri u 3 supplenti. Ewġenju Borg intgħażel mill-Fundatur bħala Superjur Ġenerali, Spiru Spiteri (bħala Primarju), Emidju Callus (Seġretarju). Ġanni Vassallo, Antonju Debono, Luwiġi Vidal, Dwardu Pantalleresco, Antonju Buttigieg, Salvu Muscat (li kien ħoloq l-isem tax-Xirka) u Ġużeppi Micallef (kienu l-bqija tal-membri). It-tliet supplenti kienu: Vinċenż Demicoli, Rużar Maniscalco u Kola Cilia' Għoxrin xahar wara l-mewt ta Ġanni Vassallo, 'fit-12 ta' April 1932 ix- Xirka kollha nġabret madwar l-Arcisqof fil-Knisja tal-Ġiżwiti, l-Belt u tkanta Te Deum solenni b'radd ta' ħajr lil Alla wara li l-Arcisqof approva l-istatut tax-Xirka bla eċċezzjoni fir-regolamenti wara 25 sena ta ħidma' B'hekk bis-saħħa ta' dan zijuwi, Ġanni Vassallo, Raħal Ġdid, kien wieħed mill-ewwel postijiet f'Malta li organizza l-purċissjoni bl-istatwa ta' Ġest bambin ta' lejliet il-Milied. Waqt li l-ewwel purċissjoni bil-bambin saret il-Ħamrun, aktar iwa milli le, dik ta' Raħal Ġdid kienet waħda minn tal-ewwel, jekk mhux l-ewwel, li saret b'Bambin li kien proprjetà tal-qasam u mhux wieħed missellef għall-okkażjoni. Id-dedika ġewwa IM ia iatiali Ġanni Vassallo Leli u Gf etil ni l-għada tal-Milied L-ACGGESSIBBILTA. IL-PROFESSJONAGHMA U L-PRESERVAZZJONI TAL-WIRT KULTURALI TA' PAJJIZNA $ it-tradizzjonijiet Sisien sodi għal strateġija IeTI KO gal t'eċċellenza Ministru għall-Ġustizzja Kultura u Gvern Lokali Dr Owen Bonnici Is-sena 2018 kienet sena li fiha ċċelebrajna s-sbuħija tal-Belt Valletta bħala l-Kapitali Ewropea tal-Kultura. F l-2019 il-ħidma fis-settur kompliet tibni fuq dan u aktar, hekk kif f'dawn l-aħħar xhur ħabrieka, Malta reġgħet affermat b'suċċess l-intenzjonijiet tagħha biex tkompli tinvesti fil-wirt kulturali tagħna. Dan kien possibbli grazzi għall- introduzzjoni tal-Passaport ta' Heritage Malta kemm għat-tfal tal-iskola kif ukoll għaċ-ċittadini anzjani tagħna; miżura li turi lill-wirt kulturali tagħna bħala sors ta' ispirazzjoni għat-tagħlim. Dawn l-inizjattivi edukattivi u divertenti jippromwovu l-mużewijiet u postijiet oħra storiċi bħala siti ta' tkabbir personali matul fażijiet differenti fil-ħajja, minn età żgħira sa età kbira, filwaqt li jwasslu wkoll messaġġ ċar li l-edukazzjoni mhux biss hija limitata għall-konfini fiżiċi ta' skejjel u universitajiet. It-tagħlim tul il-ħajja ilu fil-mira tal- Gvern; objettiv li qiegħed jiġi indirizzat mill-Ministeru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali b'mod li jagħmel il-kultura aktar aċċessibbli għall-pubbliku ġenerali, irrispettivament mill-età, status soċjali u interessi personali ta' persuna. Barra minn hekk, filwaqt li studenti tal-primarja u tas- sekondarja qegħdin jintlaħqu permezz tal-Culture Pass, li tintitolahom għal avveniment kulturali b'xejn kull sena, il- familji wkoll qegħdin jibbenefikaw minn open davs f'il fuq minn 30 sit differenti ta' Heritage Malta madwar Malta u Għawdex. Avvenimenti ta' tagħlim kulturali b'saħħithom bħal dawn iġibu magħhom opportunitajiet varji għal pedagoġiji kulturali speċifiċi għal mas-sit li jinkoraġġixxu ħafna udjenzi differenti biex jiskopru aktar dwar l-identitajiet personali u kulturali tagħhom fi ħdan il-komunità. Id-djalogu kostanti bejn il-forom differenti ta' organizzazzjonijiet kulturali dejjem kienet prijorità bħala parti mill- istrateġija kulturali tal-Ministeru għall- Kultura, u kien għalhekk li saħħaħ l-għajnuna lejn il-komunitajiet kulturali li jimpenjaw ruħhom u l-enerġiji tagħhom lejn tradizzjonijiet kulturali lokali fil-ħin personali tagħhom. Fost l-oħrajn, dawn il-gruppi jinkludu soċjetajiet mużikali u dawk l-għalliema fi ħdahom dedikati tat-teorija tal-mużika u tal-prattika ta' strumenti partikolari, u kif ukoll dawk li jagħmlu xogħol volontarju fil-kmamar tan-nar. Saret ħidma kontinwa biex dawn il- gruppi tal-komunità jingħataw l-għajnuna meħtieġa biex jissalvagwardjaw it- tradizzjonijiet kulturali lokali quddiem il- globalizzazzjoni, b'mod li nsaħħu aktar din il-fergħa partikolari tas-soċjetà Maltija. F'Malta tas-seklu 21, ir-rwol tal-komunità tal-każini tal-banda għandha titqies bħala aktar minn sempliċiment organizzatur ta' festi esterni u avvenimenti popolari li jallegraw l-iljieli sajfin bil-logħob tan-nar u l-mużika. Permezz ta-natura tanġibbli tal- arti u artiġġjanat espressivi u tradizzjonali, is-soċjetajiet mużikali jipprovdu liż- żgħażagħ tagħna balternattiva konkreta u b'xejn lil hinn mill-kultura tal-iskrins li ħafna drabi ma jkolliex mertu, għan u tifsir artistiku sabiex inkomplu nikkultivaw imħabba lejn il-kultura. Aspett kulturali ieħor li attira l-attenzjoni tal-Ministeru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali matul din is-sena kien il-bżonn li jiġi identifikat element lokali li jista' jiġi jitqies bħala l-ewwel wirt kulturali intanġibbli ta' pajjiżna. Bdifferenza mill-binjiet u artefatti storiċi, il-wirt intanġibbli jista' jiġi ppreservat imma ma jistax jiġi restawrat, b'hekk, sabiex dan ikun jista' jegħleb l-isfidi taż- żmien u l-progress, hemm bżonn li dan jingħata l-mertu uffiċjali b'mod tanġibbli tal-UNESCO. kkonsulta ma' diversi gruppi tal-komunità tal-kultura tradizzjonali, li wasslet għal ħafna interess mill-komunità ta' furnara Maltin, li ppromoviet il-gastronomijia Maltija u fuq kollox il-ftira Maltija bħala element denju li għandu jiġi nominat bħala l-ewwel element Malti għall-wirt kulturali intanġibbli. Fl-istess ħin, l-Aġenzija Kulturali permezz Il-Ministeru għall-Belt Valletta hija wkoll proġett ta' suċċess ieħor li għandha x'taqsam mal- wirt tagħna. Din l-Aġenzija twaqqfet fl- 2019 u tibni fuq il-legat ta' Valletta 2018, fejn tat lil dan tal-aħħar skop perpetwu li se jkun imrawwem mas-snin li ġejjin. Fost l-għanjiet prinċipali tagħha, l-Aġenzija tpoġġi enfasi fuq ir-riġenerazzjoni infrastrutturali tal-wirt kulturali tanġibbli tal-belt kapitali tagħna permezz ta' tisbiħ kontinwu ta' spazji pubbliċi miftuħa, ġonna u pjazez fil-Belt Valletta. Fost l-oħrajn, dawn il-postijiet jinkludu l-MUŻA fi ħdan il-Berġa tal-Italja, Pjazza Kastilja u Strada Stretta. Is-sena 2019 rat ukoll it-twaqqif uffiċjali ta' Festivals. Malta bħala l-aġenzija nazzjonali li tieħu ħsieb toħloq, torganizza u tamministra portafoll vast ta' avvenimenti u festivals kulturali u artistiċi kemm fuq livell nazzjonali kif ukoll internazzjonali. Il-professjonaliżmu jitlob ukoll li Festivals Malta tissodisfa l-ħtieġa infrastrutturali ta' settur kulturali b'saħħtu, billi tiżgura li l-festivals u dokumenti storiċi li jirrakkontaw il- ħajja ta' vera tal-ġenerazzjonijiet passati u kurrenti. Apparti mir-restawr tal- binja tal-Arkivji Notarili, il-Ministeru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali qiegħed jimmira li jagħmel din il-binja aktar aċċessibbli għal komunità usà, filwaqt li joħloq kundizzjonijiet ideali biex jippreserva dawn id-dokumenti storiċi ta' valur f'laboratorju state-of- the-art ddisinjat b'mod speċifiku għall- konservazzjoni tal-karta. Eventwalment parti mill-binja se ssir mużew li jesebixxi partijiet tal-Arkivji Notarili. Kollezzjonijiet hekk se jkunu aċċessibbli għall-pubbliku ġenerali fil- kamra tal-qari, b'mod li jiġu inkoraġġuti akkademiċi lokali u barranin, turisti, u mill-kollezzjoni membri oħra tal-komunità biex jagħmlu aktar riċerka, filwaqt li jiskopru aktar fuq il-wirt kulturali rikk tagħna. Sadanittant, TVM beda proġett li se jeqleb il-fatti storiċi li għandu fl- arkivji tiegħu li huma 24,200 siegħa ta' filmati diġitali li jiffukaw fuq il-kultura, w intehessi personali ta' pesuna. l-avvenimenti jkunu aċċessibbli kemm jista' jkun għall-pubbliku inġenerali. L-aċċessibbiltà għandha l-għan li tinkoraġġixxi l-parteċipazzjoni attiva ta' udjenzi differenti kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex u taffetwa b'mod pożittiv is-settur turistiku, li jibbenefika minn ippjanar ta' din is-sura li jikkomplementa kalendarju kkulurit ta' avvenimenti li dejjem qiegħed jiżdied u jpoġġi lil Malta fuq livell kompetittiv. internazzjonali matul is-sena kollha. Ir-restawr u l-preservazzjoni ta' wirtna mhux limitat biss għall-ambjent mibni imma jinkludi wkoll artefatti u avvenimenti importanti, figuri storiċi u postijiet importanti Maltin. Dan huwa kunċettt kontemporanju li jgħaqqad il- ġenerazzjonijiet passati, preżenti u futuri permezz ta' metodu ta' preservazzjoni diġitali li jservi bħala għodda edukattiva u divulgazzjoni ta' valur, li tagħmel dan it-tagħrif aktar aċċessibbli għall-pubbliku. Permezz ta' strateġija komprensiva li tolqot aspetti differenti u varji tal-kultura Maltija, l-għan hu, li matul l-2020 inkomplu nibnu fuq ir-riżultati miksuba matul l-2019, fejn inkomplu nsaħħu l-aċessibbiltà, l-professjonalità u l-preservazzjoni tal-wirt kulturali ta' pajjiżna. Palazz ta' San Anton, Ħ' Attard ( 12 nofsinhar MA l NA MA LIÀ Valletta Baroque Ensemble (ViBE) Knisja Kolleġġjata tal-Immakulata Kunċizzjoni, Knisja Parrokjali ta' San Gorġ, Ħal Qormi (f 7:30 pm NIŻŻEL THE GOLDBERGS REINVENTED L-APP TAGĦNA MOA Trio Il-Mużew Marittimu, il-Birgu f 12 nofsinhar Il-Kon Katidral ta' San Gwann, il-Belt Valletta f 7:30 pm IL-ĦAMIS 23, JANNAR MUSICA CLANDESTINA Elin Manahan Thomas ġ£ Elizabeth Kennv Il-Palazz tal-Verdala, il-Buskett (f 12 nofsinhar Il-8 EDIZZJONI TAL-VALLETTA W BAROQUE FESTIVAL GĦAL DARB' KIF UKOLL LIL HINN MINN XTUTNA, FEJN SE JKUNU QEGĦDIN JAGĦTU SPETTAKLU TA' MUŻIKA MILL-ISBAĦ, MINN MONTEVERDI, SA BACH, U AKTAR HVBF20 Ashlev Solomon Knisja tal-Giżwiti, Valletta f 7:30 pm Bi ħlas żgħir tista' tiltaqa' mal-artisti wara l-kunċert, filwaqt li jkun hemm bibita u tnaqqir disponibbli wkoll. IL-ĠIMGĦA 24, JANNAR NEL MEZZO DEL CAMMIN DI NOSTRA VITA Voces Suaves Il-Palazz tal-Verdala, il-Buskett f 12 nofsinhar Il-Mużew tal-Arkeoloġija, il-Belt Valletta ) 12 nofsinhar $ f'dizzjunarju Elitiisi ħa X. CASSAR DWAR TERMINI U TAGĦRIF IEĦOR LI GĦANDU X'JAQSAM MA' MALTA F'KITBIET Te 1 7 a 8 REINHART PIETER ANNE DOZV (1820-1883), SKULAR OLANDIŻ TAL-ILSIEN, L-ISTORJA U L-LETTERATURA GĦARBIJA ost il-kitbiet tiegħu nsibu 'Dictionnaire dċtaillċ des noms Kif jindika l-istess isem ta' dan id- dizzjunarju, dan kien xogħol speċjalizzat fuq kliem Għarbi marbut mal-ilbies. Dozv jagħti numru ta' espressjonijiet bl-Għarbi li fosthom hemm laqtiet varji ta' tifsir ta' xi kliem Malti ta' nisel semitiku. F'dan l-artiklu se nagħtu ħarsa lejn kliem fil-Malti li għandu x'jaqsam mill-bogħod kif kienu jilbsu missirijietna u ommijietna. L-importanza ta' dan il-kliem Malti, li xi wħud minnu llum ma għadux jintuża, tinsab fil-Malti li dan il-lessikografu jgħid li kien qiegħed jintuża f'ilsienna. L-ewwel kelma li se nitkellmu dwarha hi qorq. Dozv jagħmel konnessjoni ma' Malta. Ir-raġunijiet għala jsemmi lil Malta huma tnejn. L-ewwel minħabba li din il-kelma mhix użata fid-dinja Għarbija kollha, iżda għall-bidu kienet tinsab biss fl-Għarbi tal-Magħreb flimkien ma' Spanja u Malta. Dozv jikkwota lil Vċtem u jgħid li din il-kelma kienet użata għal żarbun tan-nisa. Dan hu dettall interessanti għax illum nassoċċjaw il-qorq ma' sandli tal- irġiel aktar milli man-nisa. Dozv iżid dettall ieħor. Jgħid li din daħlet fl-Għarbi mil-Latin. Il-kelma li qed jirreferi għalija fil-Latin hi 'cortex. Il-kelma Latina għal sandli hi 'sandalia. Referenza bħal din tista' titfa' dawl fuq kif il-Latini tal-Mediterran kienu jlissnu l-ittra 'c. Jidher li din kienet qiegħda tkun pronunzjata qrib il-'qaf' Għarbija. Fuq kollox, il-kummenti ta' Dozv jiftħu baħar ta' studju dwar jekk f'Malta baqax mitkellem il-Latin sal-wasla tal- Għarab jew le. Jidher li din il-kelma daħlet f'Malta mal-Għarab aktar milli l-Għarab ħaduha minn Malta. B'hekk, jekk qorq daħlet direttament mingħand l-Għarab, il-preżenza ta' din il-kelma mhux biss qiegħda turina l-konnessjoni lingwistika mal-Għarbi tal-Afrika ta' Fuq iżda wkoll ma' dak tal-Andalusija. Referenza bħal din tkompli tqarreb lil Malta lejn l-Andalusija, konnessjoni li l-kittieb Għarbi AI Qazwini għamel diġà, iżda li ftit li xejn ġiet esplorata lokalment. Kelma oħra li nsibu b'referenza għal Malta f'Dozv hi l-kelma 'żarbun: L-iskular Sqalli Amari jinforma lil Dozv li din il- kelma għadha tinsab użata fil-Malti. Infatti, kemm il-kelma żarbun u l-plural żraben għadna nużawhom sal-lum. Skont Dozv, fl-Għarbi hemm 'xarbul' u 'żarbun. Dozv jkompli jikteb li l-kelma 'xerbil' tfisser tip ta' żarbun ta' kulur il-ġilda, li n-nisa fl- Alġerija kienu jużaw biex imorru l-Moskea bih. Dak tal-irġiel ukoll jissejjaħ 'xerbif u kien ta' kulur isfar. It-tnejn kienu mingħajr takkuna. Min-naħa l-oħra, żerbul fil- Lvant kienet tintuża biex tfisser suletta jew takkuna. Il-fatt li fil-Malti, bil-kelma żarbun nifhmu oġġett magħluq u tal- ġilda, it-tifsira tiegħu tqarribna aktar lejn dik tal-Algerija. B'hekk dan it-terminu, jista' jitqies li daħal fil-Malti minħabba li matul il-perjodu Għarbi, il-Musulmani kellhom żarbun apposta biex imorru l-Moskea2ż Jekk dan hu minnu, din id- drawwa baqgħu jżommuha l-Maltin insara għax fl-imgħoddi kien ikollhom iż-żarbun biex imorru bih il-knisja jew għal xi ħarġa speċjalil Fuq kollox, hawn wieħed irid jgħid li fil-liturġiji qodma Kristjani, kien hemm l-użu ta' dak li bil-Malti jissejjaħ il-papoċċ liturġiku. Hemm konnessjoni bejn l-użu tal-papoċċ liturġiku fil-liturġija li kienet issir fl-Afrika ta' Fuq qabel il- wasla tal-Iżlam għaliex l-użu tagħhom imur għas-seklu ħamsa. Inċidentalment, Dozv jagħti l-kelma papoċċ. Meta jitkellem dwar din il-kelma ma jagħtix referenza għaliha fil-Malti, biss jgħid li hi kelma ta' oriġini Persjana u ddaħħlet fl-Għarbi bħala 'babbux' Fil-Malti tidher li ma daħlitx mill- Għarbi. LIŻAR Kelma oħra li nsibu fid-dizzjunarju tal-ilbies ta' Dozv li fiha jagħmel referenza għal Malta hi l-kelma liżar. Hu jgħid li din il-kelma tinsab fid-djalett tal-Eġittu. Interessanti li l-kelma fl-Għarbi hi 'iżar. Fil-Malti, l-artiklu twaħħal mal-kelma. Dak li jagħmel din il-kelma interessati għall-istorja ta' Malta hu l-fatt li skont Dozv, fl-ewwel bidu Iżlam, il-kelma 'iżar' jiji kienet tintuża biex tirreferi għal libsa b'mod ġenerali, kienet x'kienet l-għamla tagħha. Dozv jagħmel referenza għad- dizzjunarju ta' Vassalli biex juri li f'Malta din il-kelma kienet tinkiteb u ppronunzjata liżàr jew liżor, u kellha l-plural lożor. ĦARQA Dozv jagħti din il-kelma u jgħid 'li f'Malta l-kelma tirreferi għal ħarqa tat-tfal, imma jkompli jiċċara li dan it-terminu, kif użat f'Malta, hu kif kien użat minn kittieba klassiċi Għarab. Hu jagħti l-eżempju, Ibn Badrun fil-kummentarju storiku tal- poema (qasida) ta' Ibn Abdun: ''Huwa ġab quddiemhom Abu-Al-Abbas as-Saffàh li kien għadu kif twieled imgeżwer f'ħarqa, waqt li qalilhom, 'Dan Sidkom ' gi kanżJi H ka jal prlikalt Gujadih sal 139 Lal iljalia fi 2g1. Kelma li nsibu fid-dizzjunarju tal- ilbies u li llum ma għadhiex fil-Malti hi 'mulut' jew ilbies ħafif li kien jintlibes fuq ieħor. Dozv jgħid li dan l-ilbies oriġina fost il-Kopti. Dozv jikteb hekk: 70) tabilħaqq jinnota li din il-kelma mhix għajr uaMXwri li l-Kopti għamluha 1, paġ. 485) li ib dl hi ża, ilbies ħafif li jinlibes fuq kwa x-à. Dan l-ilbies kien jintuża wkoll fi Spanja billi Pedro de Alcala (Vocabolario Spain Arabigo) trandot cugulla de abito de fravle li i L L3 fil-plural b9MA tingħad ukoll għall-i: 4. Pedro de Alcala qal immedjatament wara l-artiklu li kkwotajna li: cugulla hija wkoll ża li fil-plural cu. Dozv jkompli jikteb li 'dan l-ilbies jidher li kien jinlibes ukoll f'Malta, billi fid-Dizzjunarju ta' Vassalli (Lexicon Melitense, Col. 445) wieħed isib il-kelma biz bil-femminil i L f 3 u l-plural ill Jl, imma l-kelma ntilef illum fil-gżira għax il-leksikografu jżid: desideratur sigificatio. Fi kliem ieħor Vassalli jikteb li ma kienx jaf is-sinifikat ta' din il-kelma. Min-naħa l-oħra, il-preżenza ta' din il-kelma tkompli tagħtina kliem ieħor fil-Malti li jidher li oriġina mill-Għarbi tas-Sirja u fl-istess ħin turi l-konnessjoni ta' Malta mal- Andalusija. Dozv kompla bir-riċerka u fis-sena 1881 ħareġ '14 3 s-sa JIALSS jew Supplement aux Dictionnaire Arabes u fih Malta terġa' tissemma diversi drabi. Din il- verżjoni Franċiża ta' dan id-dizzjunarju ġiet użata fost l-oħrajn minn Erin Serracino Inglott meta ġie biex jikteb id-dizzjunarju tiegħu, Il-Miklem Malti. Biss kif juri dan l-istudju, din il-verzjoni Għarbija fiha referenzi għal Malta li ma nsibuhomx fil- verzjoni Franċiża. Dan id-dizzjunarju kien ġie tradott għall-Għarbi. Is-siltiet hawn taħt huma traduzzjoni minn Frans X. Cassar minn dan id-dizzjunarju Għarbi, F'din il-kitba ser naraw biss dawk il-kliem li b'xi mod għandhom x'jaqsmu mal-ilbies. Din il-kelma llum ma għadhiex tinstabx fil-Malti. Biss Dozv jgħid li din il- kelma kienet fil-Malti. Magħha jagħti tliet termini differenti li fihom din il-kelma u jassoċċjahom ma' Malta. Din il-kelma hija marbuta mal-produzzjoni tal-qoton li f'Malta tal-imgħoddi kien tant importanti. L-ewwel kelma hija 'khàm' Meta jitkellem dwar din il-kelma, Dozv jagħmel referenza għal Espina li kien jikteb fuq Malta fir- Revue De LOrient de TAlgċrie et Des Colonies. Fit-tifsira tiegħu, Dozv issemmi l-kelma 'calicċ. Forsi ħafna jaħsbu li din il-kelma mhix fil-Malti. Biss E.D. Busuttil jagħti din il-kelma fid-dizzjunarju tiegħu magħruf bħala 'Kalepin' (p. 82) ifissir 'kaliko' bħala tajjar (drapp) stampat. Got) $ LU SSILS 6 jua al lab ija gal ;alà 3 LSS silżajħ (qaws 428 :4 3 JU) ghala san (15213 33) Sadi 5 6 jċdl Alana Us) Àrlalta 'khàm': insiġ mill-qoton li ma jixtorobx, Calicċ; jissejjaħ ukoll: Malti (Barth 4:28) jissejjaħ ukoll: 'calicċ' Malta' (Espina: Magazin L-Orjent X Algiers 13-152). Mela skont Dozv, dan kien tip ta' drapp li meta jinħasel ma kienx jixtorob. Dwar il-kelma khàm Dozv għandu daħla oħra fis-suppliment tad-Dizzjunari Għarbi u għal darba oħra jorbotha mal-qotton u ma' Malta u jerġa' jirreferi għal Espina. Din l-espressjoni hija 'khàm ħalufi' u hija spjegata bħalha. qr għen ĠħRħ aġud Ġa ĠA Ż 33 rzjħol iż (152 :13 jil jali 5 G JŻJ Klara Uianal (Akola 'khàm khuluf': tip ta' nsiġ raff tal-qoton maħdum Malta (Espina: Magazin L-Orjent $ Algiers 13:152). Imbagħad jagħti kwalità oħra ta' qoton li jsejjaħ 'khàm sukri'. Din id-darba l-kelma 'calicċ' hi spjegata bħala isem ta' belt. Dan kien dettall li żiedu t-traduttur tal-Għarbi u mhux qiegħed fil-verżjoni Franċiża. Dozv jgħid biss 'calico' ta' Malta. F'Malta l-belt assoċjata mal-qoton jew it-tajjar kienet dik ta' Ħaż-Żebbuġ. Il-fatt li fit-traduzzjoni Għarbija ddaħħlet il-kelma belt kienet rifless tal-fatt li din il- belt ta' Ħaż-Żebbuġ kienet magħrufa fost l-Għarab għall-qoton jew it-tajjarż Il-qoton li kien qiegħed isir f'Ħaż-Żebbuġ jidher li kien anki magħruf fost l-Għarab għall-kwalità tiegħu: GAD qgiklll ALI ja Bid jp SAB ig Ka ala Ala Użul (Alalha GG SAS Aijaa qd aa 'khàm sukri': tip ta' drapp irqiq mill-qoton li jinħadem fil-belt ta' 'calicċ' f'Malta. (Espina: Magazin L-Orjent K Algiers 13:152). Din hi kelma oħra li skont Dozv kienet assoċjata f'Malta mal-produzzjoni tal-qoton. Illum din il-kelma għadha fil- Malti, biss ma għadhiex assoċjata mal- qoton. Baqgħet fl-espressjoni 'agħtih biċċa minn djulek, jiġifieri 'żomm 'il bogħod minnu' jew 'aqta' minn miegħu: GżaRii Ghid si ISJI ba 8 j 885 iAlalla jA GJB 'dhejl, f'Malta: dublett magħmul mill- qanneb jew mill-qoton l-abjad li jinlibes minn raħħala nisa. Biss hawn insiru nafu li 'dhejl' kien tip ta' dublett li kien ikun magħmul mill-qanneb jew il-qoton. B'hekk l-espressjoni 'agħtih biċċa minn djulek' hi espressjoni femminili, li kienu jużaw in- nies bejniethom u kienu jirreferru għad- dublett li kienu jilbsu. Din hi kelma oħra li jagħtina Reihart Dozv fid-dizzjunarju marbuta mal-ilbies. Dozv jgħid li din tinsab fil-Malti jew kif jikteb għand nies Malta. Hu jiddiskriviha hekk: JLNU jwidla jA ħala jA Jal sie jla $ das lgh ghi g lane; 5 15 80 bl 1 Sa, (Aalallli anna 6 gHLĠ), jwali g) aqile Ġuża 'basta': tinja fi lbies it-tfal sabiex tkun tista, meta jikbru twessa' jew ittawwal meta jiġuhom issikkati jew jixtorbu. Dozv sab din il-kelma fil-'Lexicon, jiġifieri dizzjunarju ta' Mikiel Anton Vassalli. GEŻWIRA Kelma oħra li jagħti Dozv marbuta mal-ilbies hija geżwira. Hu jagħti l-plural tagħha. Ta' min jgħid li fil-Malti hemm il- verb 'geżwer, bħal meta ngħidu geżwer fil- karti. Imbagħad hemm in-nom geżwira, li hu ekwivalenti għall-'kilt' tradizzjonali Skoċċiż. Ikompli jgħidilna li kien hemm dubblett żgħir magħmul mill-qoton li kien irrigat u li kienu jgħidulu 'teninira ŻASJI -iżamali) $ jslja ghe ta-3 593 illa Jal dal 8 48 5 (Igiustacuore fAdlNi dMaża jliS ja mwa (B jgħma $ ) si3) 8 jus ĦIŻŻA A i Ca L EOetteħu ti il l i Bi gia ln ċintorin. Fil-fatt, din il-kelma għadha fil- Malti u wieħed jista' jqabbilha mal-kelma 'ħożoż' li tingħad għal wieħed liebes bla JA PE BT ARJA ARA Fa IEPIRJA FIET A (GĦA MET PA) D grazzja. Dwarha jikteb hekk: d N ig ;- IO ta Mi L . l — Vs f'Tal ma Tj tal F'RIŻAW a ITTTI m - - ITITD , GŻàri tà l Tu CJ KA iI LG Et ee ta nies Malta 'teninira' (dublett żgħir) magħmul mill-qoton irrigat iżraq u abjad. Din għandha KG Et lit taa e f ei malàbis 121) GĦOTI l f Ea ta' dublett żgħir magħruf bħala teninira. Ikun interessanti fejn jew kif kien jintlibes. Dan id- G ag DIN like ila te II Bi f a IB l jintuża bħala dublett ta' taħt2 Ki ti i l ar j t r U l-kelma geżwira ltaqa' biss magħha f'Malta. BUIrZZMIT I rAii ħlieWratli qalziet, terħa jew ħżiem. (Al-malàbis 129) IO A l liebes bla grazzja għax ikun ħariġlu l-ħwejjeġ mill-qalżiet u dan jiġri għax ma ID Tea fi enti jkollux ċintorin. għamel it-traduzzjoni e aa għaliex. L B ka INSEW AEO kjgha bħala Għarbija. Fuq kg IGTU sl GAŻJI ha BUS qima le Ji bail AW JARA ;, iqis il-popolazzjoni ta' NAT e JI ja. Jgħid li din il-kelma hi magħmula ' A ii vifb Kgaħiifitteru u fe Am iii ha si ita Ba tal Ċeka L e mi 4 puttitt ri ET lii fii da taa ħiet Oi e A TE ol e if rat te a tA f A TO si tit ' xi materjal ieħor billi l-kelma fl-Isqalli f l mi JE SIT Oi Tu a ie f B sal TM 258) li jittraduċi t-tifsira tagħha 'qillàda' ID TA A KE TE Botti titfi Wi i Ii A TA KT Għandha fetħa fuq naħa li tingħalaq bil-qfieli. ISO RE Me jiri ħ Aokfaġ Ġ.1 L-istorja a Jil- 2) ie mill-Pasturi META WIEĦED IFITTEX L-ISTORJA TAL-PRESEPJU U L-PASTURI F'MALTA, WIEĦED JASSOĊJA DIN L-ISTORJA MAL-PENINŻULA TALJANA. FIL-KAŻ TA' MALTA NORBTUHA MA' DIK TA' SQALLIJA in il-konnessjoni ma' Sqallija tispiċċa b'mod formali fl-1798, anke jekk minħabba l-element ġeografiku, ir-rabta bejn Malta u Sqallija tibqa, wara l-1816 Malta ssaħħaħ għall- perjodu qasir il-konnessjoni tagħha ma' Napli. F'dik li hi l-istorja tal-presepju u l-pasturi, żewġ elementi jiddominaw. L-ewwel wieħed hu dak tal-presepju u pasturi Sqallin u t-tieni hu dak tal-presepju Naplitan. Ir-rabta tagħhom ma' Malta tmur lura, b'mod partikolari, għas-seklu tmintax. Sa issa għadu ma ħariġx presepju tas-seklu sittax jew bidu tas-seklu sbatax. Wisq probabbli, li kieku kellu jinstab, dan kien ikun ta' influwenza Spanjola għaliex sal-1713, Sqallija u Napli kienu taħt din l-influwenza. — L-influwenza Spanjola narawha f'Malta, b'mod partikolari fuq statwi reliġjużi qodma li saru matul is- seklu sbatax. Permezz tal-famuż trattat ta' Ultrecht fl-1713, li ġab fi tmiemha l-ġwerra msejħa tas-suċċessjoni Spanjola, jiġifieri liema familja tar-rejiet Ewropej kellha tieħu t-tron ta' Spanja, Sqallija għaddiet għand il- familja Savoja bejn 1713 u 1720. Imbagħad saret parti marret għand l-Asburgi tal- Awstrija bejn 1720 u 1734 u wara għand il-Borboni. Biss sal-1816, Sqallija żammet l-awtonomija tagħha. Fl-1816, twaqqaf dak li kien jissejjaħ ir-Renju taż-Żewġ Sqallijiet. Iżda diġà qabel ma seħħet din l-għaqda, Sqallija u Napli bdew iħallu effett fuq Malta. L-aktar effett hu dak tal-arti għolja. Biss kien hemm influwenzi oħra, fuq l-arti li kienet tolqot lill-popolin. Hawn fejn jidħlu l-pasturi. Dan it- terminu mhux qed ikun użat għal dawk il- pasturi artistiċi, iżda għal dawk il-figurini ta' ftit jew xejn arti. Din it-tradizzjoni żviluppat fin-naħa t'isfel ta' Franza u n-naħa ta' fuq tal-Italja, fejn kien hemm numru ta' bejjiegħa jbigħu l-figurini li kienu jagħmlu huma stess. Bl-Ingliż, dawn il-bejjiegħa huma magħrufa bħala 'peddlers. Kienu bejjiegħa li jduru b'tilar fuq rashom, bil- figurini fuqu. Kien suq immirat biex jilħaq il-klassi l-medja. Fost l-affarijiet li dawn il-bejjiegħa kienu jbigħu, insibu l-pasturi. Dawn il-bejjiegħa spiċċaw biex ħadu din il- prattiċità magħhom kull fejn marru. IL-PASTURI AMERIKANI Ir-rivoluzzjoni Franċiża ġabet id- diffużjoni ta' dawn il-figurini. L-attakk tar- rivoluzzjonarji fuq l-arti sagra wasslet biex min kien jaħdem din l-arti għall-knejjes beda jaħdimha fil-privat. Ried u ma riedx kellu jiddiversifika biex jgħix. Xi wħud kellhom anke jemigraw minħabba li ġew taħt attakk tar-rivoluzzjonarji minħabba l-ħidma tagħhom. Studji li qegħdin isiru juri li l-immigranti kienu ħadu din il-prassi magħhom fl-Amerika. Wieħed minn dawn il-bejjiegħa sar popolari ħafna tant li spiċċa immortalizzat f'pittura magħrufa sew fl- Amerika. Hawn qed nirreferi għall-pittura ta' Francis William Edmonds, bl-isem ta' The Image Pedlar. Il-bejjiegħa Taljani kellhom jiddiversifikaw il-prodott tagħhom fl- Amerika ta' Fuq. Il-kultura kienet waħda Protestanta li fiha ma kienx hemm spazju għall-bejgħ tal-immaġni reliġjużi. Infatti, fl-Amerika ta' Fuq, dawn it-tip ta' bejjiegħa kienu jkunu iffaċċjati minn ħafna problemi. Biex jgħixu kienu bdew ifittxu jbigħu figurini ta' natura sekulari, bħalma kienu statwi Griegi jew inkella ta' poeti bħal Milton jew Shakespeare. Kienu jagħmlu immaġni ta' xi qattus jew ta' xi għasfur. Illum dawn it-tip ta' figurini saru parti mid-dekor tad-djar tagħna, anke grazzi għall-proċessi kolonjali li seħħew matul is-seklu dsatax u għoxrin. Infatti, f'dik li hi emigrazzjoni ta' Taljani lejn il-kontintent Amerikan, din tinqasam fi tliet fażijiet. L-ewwel fażi hi dik ta' intellettwali Taljani li marru lejn il-kontinent Amerikan matul iż-żmien tar-Rinaxximent. It-tieni fażi hi dik ta' qabel il-gwerra ċivili Amerikana. F'din il-fażi, insibu l-emigrazzjoni ta' numru ta' artiġġjani mill-Italja. Malta gawdiet minn din l-emigrazzjoni ta' artisti Taljani. Imbagħad tibda t-tielet fażi ta' immigrazzjoni ta' Taljani wara t-tmiem tal- gwerra Ċivili Amerikana. Din kienet aktar ikkaratterizzata minn gruppi differenti ta' Taljani, ħafna minnhom mill-klassi ta' isfel. F'din il-fażi, tibda l-isterotipizzazzjoni tal- emigrant Taljan u Mediterraneu. F'Boston, fl-għoxrinijiet tas-seklu dsatax ikun hemm irvellijiet kontra l-Kattoliċi li kienu fil-maġġoranza Irlandiżi. L-istess ġara f'Philadelphia fl- 1844. Dan is-sentiment anti-Kattoliku wassal biex il-Protestanti attakkaw lil ħafna immigranti Irlandiżi li fittxew ħajja ġdida fl-Amerika. Fuq kollox, is-soċjetà Protestanta fl-Amerika tibda tħares lejn dawn it-tip ta' 'pedlars' b'suspett. Fl-1844, Francis William Edmonds, immortalizza wieħed minn dawn il-bejjiegħa Taljani. F'Malta għandna l-istess proċess. Ikun f'dan l-istess żmien, jiġifieri fil- bidu tas-seklu dsatax li naraw il-wasla ta' dawn il-bejjiegħa. F'Malta dawn assoċjaw ruħhom mal-'figurini belli. Dawn kienu figurini maħduma fil-ġibs li kienu jinbigħu minn bejjiegħa tat-triq. Minflok ma kien ikollhom tilar fuq rashom, dawn il- bejjiegħa kienu jġorruhom f'żewġt iqfief, wieħed fuq kull naħa. Din is-sengħa għaddiet għand il-Maltin. Fost il-Maltin li kienu jagħmlu dawn il-figurini nsibu lil ta' Brincat minn Fleur-de-Lvs. It-terminu nnifsu, figurini belli' juri din l-influwenza Taljana. Dan it-terminu jfisser statwi jew figurini sbieħl F'Malta żviluppaw il-bejjiegħa ta' dawn il-figurini fil-festi tagħna. Fost il-figurini li kienu jbigħu kienu dawk tal-pasturi u tal-fratelli tal-fratellanzi. Dawn kienu jintgħoġbu għax kienu jkunu miżbugħa b'ħafna kuluri. L-GĦAĠEB TAL-PRESEPJU B'hekk f'Malta wkoll kellna dawn il-bejjiegħa ta' influwenza Taljana. Il-figurini belli' kienu tal-ġibs. Il- pasturi u tal-fratelli kienu tat-tafal. Aktar iva milli le, il-pasturi tat-tafal kienu jinbigħu fuq xi tilar. Il-festa tal-Karmnu tal-Imdina, per eżempju, kienet magħrufa sew għall-bejgħ ta' dawn il-pasturi. Wara t-Tieni Gwerra, dawn kienu jinbigħu sold. B'hekk f'Malta, bħal fl-Italja u fil-kontinent Amerikan, kien hemm l-istatwi tal-ġibs marbuta tal-klassi medja. Biss dawn il-bejjiegħa Taljani sabu f'Malta anke suq reliġjuż, li fil- maġġoranza tiegħu kien magħmul min-nies tal-klassi ta' isfel. B'hekk f'pajjiżna, dawn setgħu jmorru pass lil hinn minn hekk. Bdew jagħmlu Il-pittura ta' Francis William Edmonds bl-isem ta' 'The Image Pedlar' l-pasturi mit-tafal. B'hekk il-pasturi tat-tafal setgħu jitgawdew mit-tfal iż- żgħar tal-klassi l-baxxa. Iżda l-vera rivoluzzjoni f'dan is-settur għamilha Dun Ġorġ Preca u s-Soċjetà tal-Mużew. Huma ppopolarizzaw din il-prassi tant għall-qalb il-klassi medja u wasslu biex jaraw li anke t-tfal tal-klassi l-baxxa, speċjalment dawk li ma kellhomx flus, ikollhom presepju jew bambin id-dar. Biss f'Malta tas-seklu dsatax daħal element ieħor marbut mal-presepju tagħna. Dan il-fenomenu hu marbut ukoll mal-emigrazzjoni Maltija ta' dik il-ħabta. Din id-darba din l-influwenza mhix ġejja mill-Italja, iżda mill- Maltin li marru lejn l-Afrika ta' Fuq. Fil-presepju Malti naraw numru ta' figuri li aħna nqisuhom bħala figuri bħalma hu tradizzjonali tagħna x-xabbatur, l-għaġeb tal-presepju jew inkella l-kaċċatur. Hawn nixtieq nieqaf fuq wieħed minn dawn il-figuri, dak tal-għaġeb tal-presepju. L-għaġeb tal- presepju hu figura tipika tal-presepju Provencal. Provenza tinsab fin-naħa t'isfel ta' Franza, u hi waħda mir-reġjuni li minnha, ħafna Franċiżi marru jgħixu fl-Afrika ta' Fuq. Issa kif seta' karattru tipikament tal-presepju Franċiż jidħol fil-presepju Maltiż Meta l-presepju Malti beda jieħu fil-popolarità tiegħu fis-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin, kien hemm ħafna Maltin qed jgħixu fit- Tuneżija u l-Algerija. B'hekk l-uniku mod possibbli biex din il-figura daħlet fil-presepju tagħna kien permezz tal- emigrazzjoni. Ir-reġjun ta' Provenza hu wieħed Kattoliku. Dawn ħadu l-kultura tal-presepju magħhom fit-Tuneżija u l-Alġerija. Il-kultura Franċiża f'Malta hi normalment assoċjata mal-Ordni ta' San Ġwann. Biss ftit jafu li din baqgħet b'saħħitha, anke wara tmiem tal-Ordni minn Malta, speċjalment fost il-Kattoliċi. Wieħed irid jiftakar li l-Kattoliċi Franċiżi kienu kontra r-rivoluzzjoni Franċiza u dan il-fatt aktar joħloq empatija fost il-klassi għolja Kattolika f'Malta lejn il-kultura Franċiża. B'hekk l-imħabba u l-interess lejn il-kultura Franċiża kien għadu qawwi sal-bidu tas-seklu għoxrin. Dawk il-Maltin li marru jgħixu f'Tuneż jew f'Algiers setgħu biss ikomplu jsaħħu dan l-interess f'din il-kultura u b'hekk bdew iġibu lejn Malta din il- kultura ta' Marsilja, li l-aktar li tidher hi fin-numru ta' statwi u lbies reliġjuż li sar għall-knejjes Maltin matul it-tieni nofs tas-seklu dsatax u l-bidu tas-seklu għoxrin. Magħhom daħlet il-figura tal-għaġeb tal-presepju li spiċċat ukoll espressjoni fil-Maltil Fil-presepju Provencal, din il- figura hi magħrufa bħala 'le ravi' li tfisser 'il-ferħan. Ma' din il-figura daħlet ukoll mill-presepju Provencal il-figura tar-raġel xiħ qed jitmexxa minn tifel. Din hi wkoll figura tipika ta' dawk li bil-Franċiż jissejħu 'santons. Karattri oħra li nsibu fil-presepju ta' Provenza huma 'la cuelleuse dolive' (il-mara li tiġbor iż-żebbuġ), 'La gitane' (iż- żingara), 'le notaire' (in-nutar), 'la bugadiere' (il-ħassiela) il-kaċċatur u 'le boulanger. Dan tal-aħħar hu l-ħabbaż. Minn dawn il-karattri kollha, dak tal- kaċċatur u tal-ħobż daħal fil-presepju Malti. Magħhom insibu nisa jġorru xi riċipjent jew ilma fuq rashom. Hawn fejn naraw ukoll lill-ħassiela. Dawn ukoll daħħlu mill-presepju Provenzal. Il-forma tan-nisa u tal- għaġeb fil-presepju Malti hi identika għal dik ta' dawn is-santons ta' Provenza. IL-KAKKATUR FIL-PRESEPJU MALTI Biss it-tradizzjoni tal-pasturi fi Franza ma nsibuhiex biss fi Provenza. Insibuha f'reġjuni oħra u kull reġjun għandu l-karattri tiegħu. Kull reġjun ilibbes il-pasturi skont il-kostum tal- lokalità. Din il-karatteristika daħlet fil-presepju Malti, anke jekk imbagħad, f'Malta din żviluppat fi tradizzjoni li nlibbsu l-pasturi skont it-traduzzjoni Lhudija, jiġifieri rġiel lebsin it-turban. Fuq kollox, dan kif kienu l-immigranti Malti jaraw libsin l-Għarab tal-Afrika ta' Fuq. Fuq kollox, fost il-karattri li nsibu f'forma ta' pasturi fiż-żona Franċiża magħrufa bħala l-Pvrenċes-Orientales, hemm il-membri tal-konfraternitajiet reliġjużi. Din hi tradizzjoni Katalana. B'hekk tidher li din it-traduzzjoni ta' fratelli tat-tafal ddaħħlet f'Malta wkoll grazzi għall-kuntatt li l-emigranti Malti fl-Afrika ta' Fuq kellhom ma' immigranti Franċiżi minn dan ir-reġjun Franċiż. Fil-belt ta' Perpignan, dawn il-pasturi ta' fratelli jinbigħu mal-pasturi tal-Milied. Biss mhux il-figuri kollha Franċiżi daħlu fil-presepju Malti. In-nies tan-naħa ta' Perpignan, jiġifieri fost dawn. il-Katalani, hemm il-figura tal-kakkatur. Infatti jissejjaħ bil-Franċiż 'caganer. Dan insibuh popolari f'dan ir-reġjun tant li hu ppreżentat liebes il-kostum ta' dan il-pajjiż. L-idea hi li dan ir- raġel f'pożizzjoni li qed jaħra, qiegħed jiffertilizza l-art. Għall-inqas din hi l-ispjega li tingħata lil min jixtieq jixtri wieħed minn dawn il-pasturi. B'hekk hu mitqies bħala simbolu ta' prosperità u riżq tajjeb għas-sena li tkun ġejja. Għall-Katalani din hi figura li ġġib ir- riżq. Iżda anke jekk din il-fiġura ġġib ir-riżq, ma daħlitx fil-presepju Malti. Il- fatt li f'Malta kienet taħt l-Ingliż, li f'din il-ħabta kellhom mentalità Vittorjana qawwija ħafna, żgur li dan l-element ta' fertilità ma kienx ser jiftiehem. tiegħu kienet tkun waħda li twassal messaġġ bil-maqlub. Fil-każ tar-reġjun tal-Katalunja, il-kakkatur insibuh liebes l-ilbies tradizzjoni. Biss riċentament f'dan ir-reġjun insibuh ukoll rappreżentat bħala xi politiku internazzjonali jew lokali. Hawn għandha l-influwenza Naplitana fuq dan il-pastur għax hi fit- tradizzjoni Naplitana li jdaħħlu karattri kontemporanji, inkluż dawk ta' politiċi, bħala pasturi fil-presepju. Anke hawn il-presepju qed isir wieħed globalizzat. Il-figura tal-kakkatur qed narawha llum dieħla fil-presepju Malti, bid-differenza li hu ppreżentat bħala liebes l-ilbies jew il-kostum tradizzjonali Malti. Min jaf, jekk nibdewx narawh wkoll rappreżentat bħala xi politiku lokali jew barrani f'Perpignan' Dak li hu żgur, li l-figurini tal- pasturi tagħna huma influwenzati mill- kuntatti kulturali li seħħew permezz tal- emigrazzjoni tal-Maltin u l-kambjamenti li ġraw fl-Ewropa. IA i taħriġ vokazzjonali fil-Belġju Bejn l-20 u l-24 ta' Ottubru kelli l-opportunità li nkun parti minn grupp ta' edukaturi li żaru l-Belġju bħala parti minn proġett ta' Erasmus imniedi mill-Institute for Education fi ħdan id- Dan il- proġett jismu 'Mv journev, Mv mobilitv'. Dipartiment tal-Edukazzjoni. Barra minn edukaturi minn Malta, kien hemm għal din il-mawra, edukaturi mill-Belġju, l-Estonja u l-Ġermanja. Din kienet żjara edukattiva ta' tlett ijiem. Hawn irid jingħad, li l-kapijiet Maltin qegħdin jittieħdu fuq dawn iż-żjarat. u l-viċi-kapijiet tal-iskejjel Jien flimkien ma' kollegi oħra morna fil-Belġju fejn żorna skejjel differenti, kollha vokazzjonali. Hemm rajna kif jiġu mħaddma u mgħallma dawn is-suġġetti. Bisslil hinn minn din id-deskrizzjoni, li tajt biex wieħed jifhem aħjar il-kuntest li qed nikteb dwaru, din iż-żjara toħroġ numru ta' punti li kull edukatur u min imexxi fl-edukazzjoni għandu jixtarr. Dawn it-tip ta' vjaġġi edukattivi jibdew billi ssir attività ħalli sservi bħala 'icebreaker), jiġifieri dawk kollha li qegħdin jieħdu sehem iwaqqgħu l-ħitan ta' bejniethom li jkunu ġejjin mill-fatt li qatt ma jkunu ltaqgħu ma' xulxin. Dan isir peress li l-grupp ikun magħmul minn persuni ta' nazzjonalitajiet differenti. Is-suġġett magħżul kien dwar fatturi li jikkontribwixxu biex student ma jattendix skola u jispiċċa jitlaq kmieni mill-iskola. Dan hu suġġett ta' importanza anke għalina f'Malta. Dawk preżenti ġew mogħtija karta b'lista ta' affarijiet li jżommu lill-istudenti milli jmorru l-iskola. L-ewwel kellna nimmarkaw dak li aħna naħsbu li huma l-ħames l-aktar raġunijiet għaliex it- tfal ma jmorrux l-iskola. Wara, kellna naħdmu fi gruppi żgħar ta' erbgħa jew ħamsa u noħorġu liema huma l-iktar ħames raġunijiet importanti għaliex l-istudenti ma jmorrux skola. Minn din l-attività ħareġ l-ewwel li l-istudenti jridu jiġu motivati. Imbagħad kien hemm ukoll l-enfasi fuq l-ambjent fil-familja hu importanti biex it-tfal imorru tajjeb fl-iskola. anke f'Malta, biss naħseb li l-ġenituri jagħtuh Il-konklużjoni li wieħed L-ambjent Dwar dan nisimgħu ħafna għandhom bżonn aktar jista' jislet wara din is-sessjoni, hu żgur li se tkun element ta' studju fil-futur, li aktar ma jikbru l-problemi fil-familja, aktar se jkun hemm bżonn ta' servizzi magħrufa bħala psiko-soċjali. Ħareġ ukoll li l-istudenti jridu jħossuhom siguri u integrati fl-ambjent tal-iskola. Dan jaffettwa ħafna l-'wellbeing' tal- istudenti. Ma' dawn wieħed ma jistax jonqos li jżid il-fattur tar-relazzjonijiet bejn l-istudenti u l-għalliema. Meta jkun hemm relazzjoni tajba bejn l-istudenti u l-għalliema, l-istudenti jiġu l-iskola iktar għal qalbhom. L-ewwel żjara iskola bl-isem ta' Recherches des- Industries. Din tinsab fiż-żona ta' Anderlecht, ftit 'il barra miċ-ċentru ta' Brussels. Hawnhekk, kull pajjiż għamel preżentazzjoni dwar x'qed isir fil-pajjiż rispettiv tiegħu. Ħlief fil-każ tagħna, l-iskejjel vokazzjonali huma separati minn dawk mainstream. Fil-Belġju, l-Estonja u anke l-Ġermanja, l-istudenti jibdew is-snajja' minn 15-il sena 'l fuq. Il-Ġermaniżi u l-Belġjani tkellmu dwar is-sistema tagħhom. Dawn għandhom sistema ta' 'dual training' fejn l-istudenti jqattgħu jumejn skola u tlett ijiem jaħdmu. Esperjenza oħra li toħroġ minn din iż-żjara hi li l-għalliema jingħataw esperjenza vokazzjonali anke jekk dan mhux is-suġġett tagħhom. Wara nofsinhar ilbisna libsa bajda tal-plastik u dħalna naraw workshops ta' din l-iskola CERIA. hemm l-istudenti jipprattikaw is-sengħa Fdawn il-workshops kien tagħhom. F'wieħed mill-workshops kien hemm studenti li qegħdin jitgħallmu l-catering.. Dan kien workshop jispeċjaliżża fil-ħelu u ċ-ċikkulata, li fil-Belġju hi prodott importanti. Kien hemm min kien qed jagħmel l-għaġina tal-pasti u min kien qed jaħdem iċ- ċikkulatini. Kien hemm min kien qed jagħmel l-eclairs — speċjalità Frankofona. Imbagħad kien hemm aspett ieħor li ma nsibux fl-iskejjel vokazzjonali tagħna, ħlief fl-iskola tal-catering li għandha ristorant magħha. Fil-każ tagħna, bħalma hu fil-każ ta' din l-iskola, dan hu ristorant maħsub biex jitgħallmu l-istudenti. Hawn is-sitwazzjoni hi differenti. Mal- iskola hemm ħanut. L-ikel jew il-ħelu li jagħmlu l-istudenti jiġi mibjugħ fil-ħanut tal-iskola lill-istaff u l-istudenti. Billi l-iskola hi kbira, m'għandhomx problemi li l-ikel se jibqa' ma' wiċċhom għax l-affarijiet jinħatfu mill-ewwel. Kellna wkoll workshop dwar il- produzzjoni taċ-ċikkulata li fiha aħna tgħallimna dwar it-tipi differenti ta' ċikkulata u kif dawn it-tipi differenti jiġu magħmula. Kellna wkoll sessjoni fejn doqna ċ-ċikkulata u ridna naqtgħu x'livell ta' kakaw fiha ċ-ċikkulata li kien hemm quddiemna. Xogħol magħmul miz-zokkor mill-istudenti tal-iskola CERIA. L-għada kellna t-tieni żjara, li kienet fl-iskola CEFA (Centre d'Education et de Formation en Alternance) Court-St- Etienne ukoll ftit 'il barra miċ-ċentru ta' Brussels. Dan ukoll hu ċentru tat- tagħlim. Fih jattendu studenti tal-età bejn il-15 u l-25 sena. Dawn l-istudenti jingħataw stipendju jagħmlu. Dan jitħallas abbażi ta' tlett ijiem li huma jagħmlu jaħdmu matul tax-xogħol li il-ġimgħa. Din l-iskola għandha diversi taqsimiet ta' tagħlim, fosthom 'office 'metal works' u anke 'carpentrv. Peress li hawn administration, — 'hospitalitv, jiġi mgħallem is-suġġett tal-'hospitalitv, ħadna l-ikla ta' nofsinhar fl-iskola. Hawn ukoll, l-ikel kien ippreparat u servut mill- istudenti. Din hi skola li għandha diversi proġetti Erasmus. Fosthom hemm il- proġett imsejjaħ CEFAccueil. L-istudenti fil-mira huma dawk li qegħdin ibatu fl-istudji akkademiċi tagħhom u dawk l-istudenti immigranti li mgħandhomx għarfien tal-ilsien Franciż. B'hekk dawn l-istudenti jieħdu lezzjonijiet żejda tal- ilsien Franċiż biex iħossuhom aktar integrati fl-iskola. Fit-tielet u l-aħħar jum żorna skejjel fl-ibliet ta' Herve u Liege. F'Herve, ħaduna fil-gvm, fejn hemm kien hemm speċi ta' kamp. Dan hu proġett iffinanzjat mill-Gvern Franciż. Hawnhekk, aħna kollha ġejna mistiedna nieħdu sehem f'logħob interattiv. Jiena ħadt sehem f'logħba li kienet tinvolvi molekoli differenti. Ġejt imlibbsa maskra fejn biha tara l-molekoli differenti. Trid taqbadhom u tpoġġihom fil-post fejn jgħidulek tat-tim miegħek. Imbagħad ikollok ir-riżultat tal-molekoli. Wara ġew l-istudenti biex iqattgħu lezzjoni jużaw dan il-logħob interattiv. Dan hu intiż biex jurihom li dak li qed jitgħallmu fit-teorija jistgħu japplikawh fil-prattika. Wara dan, morna Liege li jinsab ftit minuti bogħod. Hemmhekk morna f'park tax-xjenza ieħor. Dan hu post li jagħti taħriġ lil nies 'il fuq minn 18-il sena, bit- tama li jekk dawn huma qiegħda, isibu xogħol. Jingħataw taħriġ ukoll lil nies li jaħdmu fl-industrija u li jiġu mibgħuta hemm minn min iħaddimhom. F'din l-iskola jigu wkoll studenti mill-iskejjel primarji u sekondarji, biex iqattgħu ġurnata ta' prattika. Dawk tal-primarja jkunu ġeneralment l-istudenti li jkunu fil-ħames jew is-sitt sena. Dawn jagħmlu 'milling' u 'lathing' u joħolqu pupi mill- metal. Dan hu intiż biex inissel f'dawn l-istudenti, diġa minn età żgħira, sens ta' mħabba li taħdem b'idejk. Jitgħallmu li hi xi ħaġa sabiħa li tmidd idejkl Dħalna wkoll fil-kamra fejn jitħarrġu l-istudenti tas-sekondarja. It-taħriġ jibda b'mod virtwali u mbagħad imorru għall- prattika. Jekk wieħed jieħu l-qasam tal- welding, l-ewwel l-istudenti jitgħallmu kif jagħmluh b'mod virtwali. Hemm apparat li jurik kif għandek tpoġġi rasek u anke kif iżżomm idejk. Dak li tkun qed tagħmel jidher fuq screen kbir. Anke għalliema li mhux tas-suġġett jiġu introdotti għal dan it-tagħlim virtwali. B'hekk hemm l-għalliema u l-istudenti. Fuq kollox, waqt li l-istudenti jkunu qegħdin jistennew iċ-ċans tagħhom, ikunu jistgħu jaraw x'qegħdin jagħmlu sħabhom. Wara dan, meta l-istudenti jkunu ipperfezzjonaw l-arti tal-welding b'mod virtwali, jinżlu isfel fil-workshop biex jagħmlu l-welding ta' veru. Technifutur ta' Liege. L-BIBBJA Fdan il-park tax-xjenza jiġu mħarrġa mas-16,000 student kull sena. Il- bini qisu hangar tal-ajruplani, kbir u mgħammar b'bosta għodda avvanzata. Hemm sezzjonijiet differenti. Eżempju, rajna sezzjoni tal-mekkanika u sezzjoni tal-elettriku. Il-klassijiet imbagħad ikunu fuq, fejn dawk li jiġu biex jieħdu t-taħriġ, jigħallmu t-teorija. B'hekk wara li jkun żgurat li l-istudenti tgħallmu t-teorija, dawn ikunu jistgħu jinżlu isfel jagħmlu l-prattika. Sezzjoni oħra li għandha din l-iskola hi dik tar-robotika. Hawnhekk inqsamna fi gruppi ta' tnejn jew tlieta fuq kompjuter. L-instructor bdiet tagħtina istruzzjonijiet kif nagħmlu programm fuq ir-robot li kellna. Hi esperjenza ta' gost. Bdejna mill-ħafif. L-ewwel għallimna lir-robot jitkellem. Imbagħad ipprogrammajnieh biex jibda jiċċaqlaq f'linja dritta. Għallimnieh jimxi kemm 'il quddiem u anke lura. L-aħħar sfida li tatna kienet biex ir- robot ngħallmuh imur minn punt għal ieħor billi jikser fuq il-lemin, jimxi ftit u imbagħad jerġa' jdur biex jiġi f'linja dritta. Tant ħadna gost li lanqas rajna l-ħin għaddejl Minn dawn it-tliet ijiem imballati b'ħafna attivitajiet ħareġ b'mod ċar li l-motivazzjoni hi importanti għall- istudenti. Is-suġġetti vokazzjonali jagħtu motivazzjoni lil dawn l-studenti li jkunu 'disenchanted, jiġifieri li ma jkunx iridu jibqgħu jattendu l-iskola. Nirringrazzja lill-Institute for Education għal dawn l-esperjenzi. Tabilħaqq, dawn iż-żjarat ikabbru l-oriżżonti tagħna għax juruna x'qed isir lil hinn minn xtutna. Dawn huma opportunitajiet li jgħinu lill-għalliema biex isiru jafu x'inhu jiġri f'pajjiżi oħra fil-qasam vokazzjonali. L-iskola CERIA fi Brussell. Dan l-artiklu jirrifletti l-ħsibijiet tal-kittieb u l-Kummissjoni mhix responsabbli għal użu li jista' jsir minn informazzjoni li hawn f'din il-kitba. L-Esploratur Malti u l-Misteru tax-Xmara Nil Ewropej ħażżew u pinġew mapep ta' fejn kienu jmorru biex il-bniedem ikollu informazzjoni aħjar u jsir jaf aktar dwar id-dinja ta' madwaru. Wieħed minn dawn l-esploraturi kien Andrea Debono. B Ta A L TA a f a ta żżewweġ lil Teresa Carabott u minn dan iż- Din kienet xi sentejn iżgħar minn ħuha. Andrea ġie mgħammed it Teal filata eee TO raj EN B Ta It Reli ETO Ti B i KE Tit st A a u BT mhux minnu għax iċ-ċertifikat tat-twielid f TO i ri i ef a f'numri 125 u 126 fi Strada Due Porte, illum Triq iż-Żewġ Mini, ġewwa din il- belt. Fdik il-ħabta kien hemm biss tliet skejjel tal-Gvern; waħda fil-Belt Valletta, l-oħra f'Għawdex u oħra f'l-Isla. Fis- sena 1827, il-Gvern Kolonjali kien ta l-permess li jinfetħu aktar skejjel mill- privat. Il-familja ta' Andrea kienet tat- tajjeb. B'hekk setgħu jibagħtuh jieħu l-edukazzjoni tiegħu f'waħda minnhom. Huwa kien jaf sew l-ilsien Taljana u studja il-kimika. Jidher li kien bi ħsiebu jibda l-kors ta' tabib. Ma kienx jonqos li tfajjel mill-Kottonera kien jaf jgħum, iħobb jaqdef u jibbordja bil-qlugħ. IL-FAMILJA TMUR L-EĠITTU Missieru kien investa biex iġib u jixtri xogħol minn barra. Ġara li l-vapur li kien qed iġorrlu l-merkanzija sab ruħu f'maltempata u għereq. Għalhekk, missieru kellu jmur l-Egittu u jittanta xortih hemm fejn fetaħ negozju. Il- familja kienet baqgħet Malta. L-isfortuna reġgħet laqtet lill-familja, meta ftit xhur wara, Michele miet f'Lixandra. Il-familja bdiet għaddejja minn żmien diffiċli u għall-ħabta ta' 1837, Andrea, flimkien ma' ommu u oħtu ħallew Malta u emigraw lejn l-Egittu. Dak iż-żmien l-emigrazzjoni lejn l-Afrika ta' Fuq kienet komuni ma' bosta Maltin. Ħafna Maltin kienu telqu lejn l-Afrika ifittxu futur aħjar f'dan il-kontinent. Andrea ma damx ma sab impieġ fi spiżerija fil-Belt ta' Rosetta fl-Eġittu. Issa kienu qegħdin jiddraw l-ambjent u bl-għajnuna ta' Andrea, il-familja kienet qegħda tieħu r-ruħ, meta għall-għarrieda, ommu Teresa mardet u miet. Għall-ħabta tas-sena 1850, mas-sitt elef u ħames mitt Malti kienu marru l-Eġittu u ħafna minnhom kienu jaħdmu fil-kostruzzjoni tal-Kanal tas-Swejż. Il- Kanal infetaħ fl-1869 mill-Imperatriċi Franċiża Eugenie, mart Napuljun III u kuġina ta' Ferdinand de Lesseps, il- famuż inġinier li ddisinja l-pjanti tiegħu. Ħaddiem Malti tas-sengħa kellu paga ta' tliet xelini fil-ġimgħa meta l-paga f'Malta kienet żewġ xelini u tliet soldi fil- ġimgħa. Huwa kien jista' jfaddal u jgħix ħajja komda. MILL-KAJR GĦAL KHARTOUM Sadanittant oħtu Battistina iltaqgħet ma' ġuvnott, Malti tal-Eġittu u fis-sena 1841 iżżewġu. Andrea safa waħdu, telaq mill-impieg ta' spiżjar u beda negozju fil- gomma li tinġabar miz-zokk tas-siġra. Bħal ħafna żgħażagħ kellu ħolma li xi darba jmur jivvjaġġa u jiskopri artijiet madwar ix-xmara Nil. Kien ta sikwiet jisma' li pajjiżi Ewropej kienu qegħdin jibgħatu nies tagħhom fl-Afrika minn fejn kienu jistgħu jsibu riżorsi bil-ħsieb li fl-aħħar jokkupaw dan il-kontinent. Dam jgħix fil-belt tal-Kajr għal għaxar snin u minn hemm mar joqgħod f'Khartoum, il-belt kapitali tas-Sudan. Huwa u sejjer jivvjaġġa lejn Khartoum f'Settembru fis-sena 1847, seta' ltaqa' mal-Malti Annetto Casolani. għadu ma ġiex ikkonsagrat isqof. Dan kien intbagħat mill-Vatikan biex iwaqqaf Missjoni Kattolika f'Eġittu. Matul il-vjaġġ niżlu l-art fejn qattgħu jum għall-kaċċa, waqfu f'Kerdasa u l-għada komplew sejrin lejn il-belt ta' Minja fl-Eġittu fejn ġew milqugħa mit- tabib Franċiż tal-post u miegħu kien hemm spiżjar u ħuh, it-tnejn Maltin bil-kunjom ta' Sammut. Mal-isqof kien hemm tliet patrijiet, tnejn mill-Awstrija u l-ieħor Pollakk bl-isem ta' Rvilo. Dan tal-aħħar kien ġie Malta fl-1839 u kellu l-inkwiet mal-Gvernatur meta fettillu jgħid lill-Kurja biex f'Malta jerġgħu jiġu l-patrijiet Ġiżwiti. Il-Gvernatur Bouverie kien qal lill-arċisqof biex ma jħallihx jipprietka u iġegħlu jitlaq minn Malta. L-Isqof Casolani kien iżomm djarju. Fih jkompli jgħid 'bqajna sejrin u wasalna Hamrah, il- belt kapitali tal-Eġittu ta' Fuq. Hawnhekk inqbadna f'maltempata u l-Bambin ried li ma għereqniex. Għal ħabta tat-12 ta' Ottubru, għaddejna qrib ix-xatt tax- xmara, waqafna u nżilna naraw it-tempji ta' 'Luxor' Minn hemm tlaqna għal 'Aswan, krejna id-dgħajjes u salpajna għall-'Wadi Ħalfa' Erġajna waqafna u rkiebna l-ġmula u wara tlett siegħat sibna d-dgħajjes jistennewna, għabbejna xi provizzjon u wasalna fil-belt ta' Khartoum għal bidu tas-sena 18487 IX-XMARA NIL U L-VJAĠĠ GĦAL GONDOKORO Għall-ħabta Andrea beda l-espedizzjoni u telaq lejn Gondokoro, post madwar elf mil 'il bogħod minn Khartoum. in-naħat, it-temp sħun u umdu, kien qiegħed iġiegħel il-grupp jieqaf biex jistrieħ. Ma tul il-vjaġġ matul ix-xmara nll, kull fejn tilmaħ, ħlief iż-żkuk twal tal-papirus, għadajjar infestati bin- nemus, ipoppodami jitmiegħku fit-tajn u kukkudrilli jixxemmxu matul ix-xifer tax-xmara ma kienux jaraw. F'Gondokoro, Andrea sab li l-belt kienet il-post ideali biex ikabbar in- negozju. Beda jimpjega nies miegħu mill-Eġittu u mis-Sudan bħal reffiegħa u baħrin. Rama' flotta ta' dgħajjes u qabel telaq bl-espedizzjoni kien jagħżel nies armati għal tal-apposta biex jipproteġu l-merkanzija matul il-vjaġġi fuq ix-xmara u fuq l-art. Kien f'dan il-waqt li Debono tħajjar u beda ibigħ l-avorju. Biex ilaħħaq max-xogħol kien ħatar aġenti f'postijiet 'il barra minn Gondokoro biex jieħdulu ħsieb il-merkanzija meta tasal fil-post allokat u tinbiegħ. Sar magħruf u popolari mall-kommunità u ħafna kienu ifittxuh biex jagħmlu negozju miegħu. L-ESPEDIZZJONI LEJN 'MAKEDO' Fis-sena 1852 huwa u l-missjunarju Taljan, Don Angelo flimkien in-naħa ta' fuq tax-xmara Don Vinco kien tħajjar immur fil-Missjoni fl-Afrika u fis-sena 1849 kien mar Khartoum u miegħu kien hemm patri Malti, Don Gaetano Zahra. Għalkemm Don Vinco ma jsemmiex lil Debono, il-kompatrijott tagħna, jiġifieri Debono kien kiteb lill-Konslu Ingliż u qallu li kien mar vjaġġ ma qassis Taljan. Il-professur Roberto Almagia' f'artiklu dwar il-vjaġġ ta' Don Vinco jgħid li dan tal-aħħar mar lura lejn Khartoum meta Debono offrilu passaġġ fuq il-vapur tiegħu. Sadanittant Andrea Debono kellu jitlaq lejn Khartoum u l-qassis kellu jieqaf mill-vjaġġ, peress li kien qiegħed ibati bil-malarja. Il-marda kienet daħlet il-ġewwa u fit-22 ta' Jannar tas-sena 1853 miet fl-eta' ta' erbgħa u tlettin sena. F'Khartoum, Andrea kien magħruf bl-isem ta' 'Latiff Effendi Debono jew Is-Sur Debono. Hu kien meqjuż bħala persuna importanti. Telaq minn Khartoum f'Novembru tas-sena 1852. Skont ma ħalla bil-miktub l-istess Debono, huwa beda vjaġġ ieħor minn 'Bellinia' u niżel fir-raħal ta' 'Lopei' qrib Gondokoro. Il-kap tal-villaġġ qallu li hu kien l-ewwel Ewropew li kien wasal sa dan il-post. Wara li waqfu għal xi ġranet, telqu għal 'Lakoniori' u kull fejn kien jieqaf, kien iqassam żibeġ u kafċ fost in-nies tat-tribu. Għaddew biex jaqsmu lejn gżejjer żgħar u fuq il-gżira ta' Bonga, Debono naqqax l-ittri A.D. fuq blata kbira biex iħalli l-memorja li huwa kien għadda minn dan il-post. Il-baħrin fuq id-dgħajjes kellhom biċċa xogħol biex jevitaw il-blat nofsu mgħarraq waqt li kellhom jaqdfu fil-kurrent qawwi tal-kaskata, ikkawżat minn inżul wieqaf fil-qiegħ tax-xmara. Andrea kien għamel rapport bit-Taljan ta' fejn kien ivvjaġġa fir-reġjun ta' 'Makedo u traduzzjoni tiegħu bil-Franċiż kienet ġiet ippubblikata fil-magażin 'Geografical Societv' ta' Pariġi fis-sena 1860. IL-VJAĠĠ GĦAL 'SOBAT' Jumejn qabel il-Milied tas-sena 1854, Andrea Debono telaq minn Khartoum lejn 'Sobat' u fl-1 ta' Jannar tas-sena l-ġdida l-espedizzjoni waslet ma' ġenb ix-xmara. L-esploratur Malti ltaqa' mal- aġent tiegħu Filippo Terranuova, u tliet rikbu d-dgħajjes, baqgħu niżlin, kultant jieqfu, sakemm waslu fil- villaġġ ta' 'Bongiak. Hawnhekk inqala inċident li Andrea seta' tilef ħajtu. Raġel mit-tribi: tal-post inqabad jisraq il- ijiem wara qamħ mill-kamp tal-esploraturi u n-nies ta' Debono għamlu għalih. Dan malajr xiref il-lanza għalihom, u f'kemm ilna ngħidu t-tribi: ħebb għal Debono u sħabu. Andrea Debono kien qiegħed fuq id-dgħajsa u kif ħareġ rasu minn wara l-kabina, li ma kienx pront tbaxxa, kien jintlaqat minn vleġġa. Kontra qalbu huwa għamar lin-nies tiegħu biex jiftħu n-nar. Ġew milquta xi membri tat- tribi: u wara, dawn ħarbu minn fuq il- post. Għamlu xi xhur weqfin jistennew l-istaġun tax-xita u reġgħu komplew il- vjaġġ sakemm waslu f'baħar magħluq bejn ix-xmajjar ta' Bongjak u Giubba. Filwaqt li Andrea ħaseb biex imur lura lejn Khartoum, Terranuova ħa miegħu xi nies u ried ikompli l-vjaġġ bil-mixi. Kienu ilhom xi erbat ijiem bogħod mid- dgħajjes ta' Andrea, jimxu u jgħoddsu fit-tajn tal-għadajjar baxxi, mitlufin u għalhekk bdew jisparaw tiri bħala sinjal ta' għajjut. Riedu li Andrea jisma' l-isparar. Andrea semgħu l-isparar. Tella' l-qlugħ u rnexxielu jilħaq lil sħabu u jsalvahom. Mill-banda l-oħra, xi drabi meta kien jasal f'xi villaġġ, kien jiġi milqugħ tajjeb u jagħmel ħbieb man-nies tal- post. Rakkont ħelu nsibuh fil-ktieb tal-awtur Franċiż Lacrois, fejn jgħid li, meta Debono ġie quddiem 'Re' ta' villaġġ, dan beżaqlu f'wiċċu. L-interpritu malajr qallu lill-esploratur Malti li dak kien kumpliment, u li huwa għandu jagħmel l-istess, u jobżoq f'wiċċ ir-'Re. Hekk għamel Debono u r 'Re' kuntent u ferħan, offrielu dak kollu li kellu bżonn IL-TELLIEQA LEJN IL-BIDU TAN-NIL Mhux Andrea Debono biss kien jhewden li xi darba jsib minn fejn kienet tibda ix-xmara. Esploraturi oħra Ewropej kellhom l-istess xewqat. Minkejja li kienu jħabbtu wiċċhom mal-mard, attakki minn tribujiet fil-gungla u minn annimali feroċi, minn klima li ma kinux imdorrijin għaliha, dawn l-esploraturi xorta kienu jmorru u jissugraw ħajjithom fil-kontinent Afrikan. Filwaqt li l-esploraturi Ingliżi baqgħu magħrufa fl-istorja, ftit jafu li Andrea Debono kien wasal qrib biex isib il-post minn fejn kienet tibda x-xmara Nil. Hu ġie nsemmi fin-novella 'Five Weeks in a Balloon' tal-kittieb famuż Jules Verne. Hija avventura ta' tlieta min-nies Ingliżi dwar il-vjaġġi tagħhom fil-kontinent tal- Afrika. Wieħed mit-tliet karattri, it-tabib Samuel Ferguson jilmaħ l-iniżjali A.D. li l-esploratur Malti kien naqqax fuq blata snin qabel. Ftit hemm tagħrif dwar Debono għax huwa qatt ma żamm djarju tal- vjaġġi li kien għamel. Kulma għandna huma xi rapporti li huwa kien bagħat lis-Soċjetà Geografika ta' Pariġi. ukoll xi kitba ta' xi esploraturi li kienu semmewh jew iltaqgħu miegħu matul il-vjaġġi tiegħu. Maż- żmien ismu intesa. Għall-kuntarju ta' esploraturi i jet l Tie tt ja l jxandruhom għax il-pubbliku kien għatxan biex IEEE EN alia tat i o lia kienu mitqiesha bħala eroja tal-pajjiż. GT i tt e at la jii A it a LT Ta Tri ĠITI IT A Te i d IT GO lt kien jaf lil Andrea, jgħid li xi aġenti fl-impjieg f lo JU A ZZ tii Ba ta ta ln ti f a) għall-Kajr biex jidher quddiem il-qorti. Huwa flħ ii B sl San iii TE az A a Tata u saħansittra mill-awtoritajiet fis-Sudan u fl- ra i Gili e ert imdaħħal f'dan in-negozju. Ta min jgħid li dik il- ħabta kienet id-drawwa li familji sinjuri kellhom IE El ae ei iet li let Jidher li Debono kien se jiġi fl-inkwiet minħabba BT stabx ħati u ġie illiberat minn kull akkuża. l a oħt MT CeT ġodda. Madanakollu huwa qatta' mal-għoxrin Coil T TA A a Oi G rt Ez l-akbar xmara fid-dinja. Bahr Al-Nil, l-itwal xamar fid-dinja, toħroġ ma' ġenb il-fruntieri ta' IET a ET i l e i A Te ME AEO i fitt tara Men tn bliċ l-kaħla u toħroġ għall-baħar tal-Mediterran. Hija ta o ta ta Ta A tii ei ET għelieqi tal-madwar. Andrea Debono miet fil-belt tal-Kajr fid-29 ta' Ottubru tas-sena 1871. Malta f'għajnejn in- Ċ) lunzju Giuseppe X'KELLU XI JGĦID DWAR MALTA U L-MEXXEJJA TAGĦHA N-NUNZJU GIUSEPPE MOJOLI, JIĠIFIERI L-AMBAXXATUR TAL-VATIKAN F'MALTA7 SERGIO GRECH JAGĦTINA DAN HU DOKUMENT ESKLUSSIV LI QED JIXXANDAR GĦALL-EWWEL ejn l-1969 u l-1971, l-istat tal- Vatikan kien irrappreżentat f'Malta min-Nunzju Giuseppe Bergamo fl-Italja, kien it-tielet Nunzju minn wara l-Indipendenza ta' Malta meta l-Istat Malti beda jwaqqaf ambaxxati madwar id-dinja u joħloq relazzjonijiet diplomatiċi ma' pajjiżi internazzjonali. Monsinjur Mojoli kien ukoll l-ewwel nunzju residenti f'Malta. Qabel Malta qatta' disa' snin fl-uffiċċju ta' Nunzju fl- Etijopja. Dwar dan il-passaġġ f'ħajtu kiteb ktieb li kopja tiegħu wieħed jista' jsibha wkoll fil-librerija tal-Università ta' Malta. Kien irrappreżenta lill-Papa Ġwanni XXIII fil-festi tal-Indipendenza tal-Uganda. Inħatar Nunzju għal Malta wara Monsinjur Saverio Zupi li fil-verità qatt ma assuma l-kariga minħabba li fil-frattemp kien marad serjament. Dan li ġej hu sommarju ta' relazzjoni li n-Nunzju Monsinjur Giuseppe Mojoli kiteb dwar Malta, il-politiċi, il-Knisja Maltija, is-sitwazzjoni f'Għawdex, ir- lura għall-1970. Id-dokument fih ċerta importanza għax joffri stampa ta' Malta ta' dik il-ħabta kif ukoll l-opinjonijiet ta' uffiċjal għoli fid-Diplomazija Internazzjonali li xi drabi huma wkoll skjetti. In-Nunzju jibda r-relazzjoni billi joffri sfond storiku ta' Malta u josserva li l-gżira esperjenzat diversi ħakkiema sakemm fl-1964 ħadet l-Indipendenza tagħha. Joffri wkoll sfond ġeografiku fejn jitkellem dwar iċ-ċokon tal-gżira u jinnota li x-xita hi pjuttost limitata fil- każ ta' Malta u li l-għola temperatura fis-sajf hi ta' 23 grad celsius. Għalkemm iżid ukoll li ma jidhirx li Malta għandha skarsezza ta' ilma. L-Arċisqof Mojoli jżid li f'Malta ta' żmienu hemm iktar nisa milli rġiel minħabba li ħafna rġiel telqu mill-gżira bħala emigranti. Ma jonqsux kummenti dwar il- partiti politiċi f'Malta. Jgħid li Malta għandha żewġ partiti ewlenin — l-istess tal-lum — u jżid li għandha wkoll żewġ partiti mingħajr importanza. Għalih tant mhumiex importanti li lanqas l-isem ma jsemmi. Kien qed jirreferi għall-Partit Demokratiku Nazzjonalista tal-Avukat Herbert Ganado u l-Partit tal-Ħaddiema Nsara ta' Toni Pellegrini. Bejniethom iż- żewġ partiti kienu tellgħu tmien siġġijiet fl-elezzjoni tal-1962 imma sal-1970 kif nafu kienu majnaw għal kollox u kienu passat jew biex wieħed ikun eżatt fix-xifer tax-xoljiment. Monsinjur Mojoli kkonkluda li għalkemm il-Partit Laburista jsejjaħ lilu nnifsu soċjalista, għandu programm ekonomiku kważi identiku għal dak tal- Partit Nazzjonalista. Jinnota li l-PN fil- Gvern kien kontra d-dħul taċ-Ċina fil- Ġnus Maqgħuda u ma ħalliex lir-Russja tiftaħ ambaxxata f'Malta u lanqas ma taha aċċess għall-portijiet Maltin fil-waqt li ta aċċess għall-flotta tan-NATO. Skont l-Arċisqof Mojoli għalkemm il-Gvern Nazzjonalista jidher kajman u li jieħu ħafna żmien biex imexxi, irnexxielu jġib stabilità ekonomika fil-pajjiż. Aktarx in-Nunzju wasal għal din il-konklużjoni minħabba l-kritika li kienet issir lill- gvern ta' Borg Olivier li kien għejja. In- Nunzju jiġbed l-attenzjoni għall-fatt li l-partiti l-kbar kellhom pożizzjonijiet opposti għan-NATO. Il-PN kien favur waqt li l-PL kien kontra l-organizzazzjoni msemmija. Skont in-Nunzju Giuseppe Mojoli, għalkemm il-Labour jitkellem dwar politika newtrali, xorta għandu simpatiji lejn il-Lvant. Skont hu fil-partit imsemmi, kien hemm membri — għalkemm ma jsemmihomx b'isimhom u kunjomhom - li fil-privat kienu jammettu li kienu Komunisti. In-Nunzju Mojoli osserva li f'dak il-mument li hu kien qed jikteb ir-relazzjoni tiegħu ma setax jipprevedi min se jirbaħ l-elezzjoni li kien imiss. Li kien żgur li l-Labour kien iktar attent fil-kompartamenti politiċi u pubbliċi tiegħu. Probabbli anke riżultat tal-ftehim tal-1969 li hawn in-Nunzju ma jirreferix għalih. Is-sitt taqsima tad-dokument hi ddedikata għall-edukazzjoni f'Malta fejn in-Nunzju josserva li l-edukazzjoni Maltija hi obbligatorja sa 14-il sena u li l-gvern Malti joffri l-edukazzjoni primarja u sekondarja mingħajr ħlas. In-Nunzju kien kuntent li l-edukazzjoni f'Malta Kattoliku u jsemmi kif id-Dipartiment tal- titlaq mill-punt Edukazzjoni lokali kien anke jimpjega spetturi reliġjużi. Jilmenta li l-għajnuna finanzjarja li l-Gvern jagħti lill-iskejjel tal-Knisja kienet insinifikanti. Monsinjur Mojoli nnota li t-turiżmu f'Malta kien qed jikber mhux ħażin. Jikkwota li fl-1964, 38,000 turist żaru Malta u sa ħames snin wara dawn qabżu għal 186,000. F'Malta tal-1970 kellek iktar minn mitt lukanda li bejniethom kienu joffru 8,000 sodda. Josserva li t-turiżmu Malti kien jiddependi wisq fuq is-suq Ingliż. Semma li dik il-ħabta l-gvern kien beda jirreklama lil Malta fil-Ġermanja tal-Punent u fl-Iżvezja. Skont hu, kien żball li t-titjiriet diretti bl- ajruplani minn Malta kienu jmorru biss Ruma u Londra. In-Nunzju studja wkoll il-familja f'Malta u osserva fenomenu fejn iż- żgħażagħ Maltin irġiel kienu qegħdin jiżżewġu nisa barranin u dawn bħala koppja kienu qegħdin jagħżlu li jgħixu barra l-pajjiż flok f'Malta. Fost il-profil tal-Prim Ministru Borg Olivier, Mojoli jinnota li martu ma kinitx qed tgħix miegħu f'dik l-aħħar sena. Jiddeskrivih b'talenti politiċi mhux komuni u li jaġixxi dejjem b'kalma. Jgħid li jżomm relazzjonijiet kordjali mal-Knisja. Dwar Mintoff, Mojoli jikteb, 'Intelligente e energico, ma troppo irruente e vendicativo' u li jissuspetta ħażin anke fil-kollaboraturi tiegħu. Josserva li ċ-ċokon ta' Malta hu rifless anke fil-korp diplomatiku u jgħid li Malta għandha relazzjonijiet diplomatiċi ma' 21 stat imma għandha biss seba' ambaxxaturi. Ma tonqosx ukoll analiżi tal- arċidjoċesi ta' Malta u d-djoċesi Għawdxija u kummenti dwar l-Isqfijiet Maltin. Skont Mojoli, il-popolazzjoni Maltija kienet reliġjuża ħafna u prattikanti ħafna. Malta (fl-1970) kellha 57 parroċċa, 313-il knisja, 419-il saċerdot djoċesan u 459 reliġjuż. Malta kellha ħames knejjes kolleġjali bil-kapitli b'kollox. Jippreżenta t-teżi li Malta ma ġietx influwenzata wisq mil-liġi Napoleonika u dan fil-prattika fisser purċissjonijiet kbar, ħwejjeġ korali 'splendenti', logħob tan-nar u rivalità bejn il-baned. Mojoli jippreżenta stampa pjuttost ħawtiela tal-Arċisqof Mikiel Gonzi. Isemmi li ta' 85 sena kien għadu b'saħħtu għalkemm kien qed jittarrax xi ftit u jgħid li kien għadu attiv ġmielu meta tqis l-età li kellu. Skont hu, Gonzi kien mogħni b'rispett kbir lejn il-Papa, is-Santa Sede u d-dmirijiet tiegħu. Jikkritikah li ma kienx dispost wisq għar-riformi u li dawn kienu jimxu b'pass ta' nemla. Wieħed ma jridx jinsa li fis-sittinijiet kien għaddej il-Konċilju Vatikan it-Tieni li għalih Gonzi kien preżenti u li talab riformi kbar mill-Knisja. Mojoli josserva li lill- Arċisqof Gonzi kien tah ġewwa l-fatt li bħala riżultat tal-Indipendenza, f'dik li hi preċedenza mit-tieni post spiċċa fit-tielet wara l-Prim Ministru meta qabel kien fit- tieni post wara l-Gvernatur. Dwar Monsinjur Emanuel Gerada, in-Nunzju Mojoli jgħid li għall-bidu li Gerada ġie Malta (fl-1967) kellu iktar appoġġ speċjalment mill-qassisin żgħażagħ. Mojoli osserva li Gerada u Gonzi ma kienu jaqblu f'xejn. Skont Mojoli, l-Arċisqof Gerada kellu dħul ta' 130 sterlina fix-xahar — somma kbira meta tqis kollox. In-Nunzju jkompli josserva li l-Arċisqof Gerada kien baqa' jgħix mal-ġenituri tiegħu fiż-Żejtun. Dwar l-Isqof Emanuel Galea, li kien joqgħod iż-Żejtun ukoll, mas-sorijiet ta' Ġest: Nazzarenu, Mojoli hu iktar konċiż u jsemmi d-dokument 'Volume Skont Mojoli din weġġgħetu ħafna. Mojoli jirrikonoxxi kif bosta drabi l-Isqof Galea kien jagħmilha ta' medjatur bejn l-Arċisqof Mikiel Gonzi u l-Arċisqof Emanuel Gerada li kif nafu minn sorsi oħrajn bħal Dun Charles G. Vella, Gerada kien qed jimbotta biex jieħu post Mons. Gonzi u jsir it-tmunier tad-djoċesi hu. Biex wieħed ikun ġust mal-istorja, Mojoli ma jagħtix dettalji dwar il-medjazzjonijiet ta' Galea. Fil-perjodu tad-differenzi bejn Gonzi u Gerada ma ninsewx ukoll li kienet għaddejja l-indaġni minn Monsinjur Luigi Ligutti dwar il-finanzi tal-Knisja f'Malta. Monsinjur Luigi Ligutti kien mibgħut Malta mill-Papa Pawlu VI nnifsu. Parti mdaqqsa mir-relazzjoni hija ddedikata għas-Seminarju li Mons. Ġużeppi Mercieca kien isejjaħlu l-kċina tad-djoċesi. Fil-Minuri, l-istudenti kienu jitgħallmu l-Latin, it-Taljan, l-Ingliż, il- Malti, il-Franċiż, il-Matematika, il-Fiżika, l-Istorja u l-Ġeografija, ir-Reliġjon u l-Grieg Klassiku. Is-Seminarju Minuri kien joħroġ ir-rivista s-Seminarium (li kien joħroġ ukoll fiż-żmien li jien kont student bejn l-1986 u l-1992) u għadu joħroġ sal-lum. Jinnota li kien hemm 70 seminarist iħejju ruħhom għas- saċerdozju imma jammetti li maż-żmien in-numri kienu se jinżlu minħabba li s-sekulariżmu kien qed jidħol ħafna. Fil- Minuri kien hemm 310 studenti. Osserva li l-Kunsill Pastorali kien qed jaħdem aħjar mill-Kunsill Presbiterali. Iż-żewġ organi twieledu wara l-Konċilju imsemmi iktar kmieni. Sadanittant, Mojoli nnota li kien hemm 123 qassis Malti u Għawdxili kienu jgħix barra l-pajjiż. Skont hu, minħabba l-fatt li kien hemm numru ta' saċerdoti li kienu qegħdin jagħżlu li jsiru għalliema, ma kienx qed jibqa' kandidati tajba għall- kariga ta' Viċi-Kappillan u Kappillan. Isemmi li b'mod ġenerali l-Kleru Malti jobdi lill-mexxejja tiegħu imma nsista li waqt l-elezzjoni tal-1962 kien hemm min ma obdiex u ta xorta l-assoluzzjoni fil-qrar lill-votanti li kienu Laburisti minkejja direzzjoni differenti. Jgħid li minħabba l-ġlieda politiko-reliġjuża kien hemm xi Laburisti li telqu mill-Knisja imma bis-saħħa tal-ftehim tal-1969 bejn il-Knisja u l-Partit reġgħu ġew u bdew jieħdu sehem fil-ħajja sagramentali. Żied ukoll li kien hemm min qed jinnota żieda fit-tqarbin u tnaqqis fil-qrar. Ir-rapport janalizza wkoll lil Għawdex u fost l-oħrajn jgħid li l-gżira hi mifnija bil-parrokjaliżmu li fl-opinjoni tiegħu kien ikkawżat mill-każini tal- baned li f'Għawdex kienu jorganizzaw dik li nsejħulha l-festa ta' barra. jakkuża liż-żewġ baned Rabtin li jargumentaw fuq kollox — fuq il-knejjes, il-purċissjonijiet, id-drittijiet u l-bqija u meta l-affarijiet ma jmorrux kif jixtiequ huma jibdew jheddu li se jagħlqu l-knejjes u jissospendu l-purċissjonijiet. lfaħħar lil Monsinjur Nikol Ġ. Cauchi li dik il-ħabta kien Amministratur Appostoliku ta' Għawdex. Jiddeskrivieh bħala timidu u paċifiku u skont Mojoli partit żgħir ta' nies li kienu jappoġġjaw lill-Isqof (Ġużeppi Pace, San Ġorġ u l-banda kienu l-opponenti tiegħu. In-Nunzju kien ukoll kritiku lejn il-Kleru Malti li ma riedx jaġġorna skont il-Konċilju speċjalment fejn jidħlu l-ħwejjeġ marbuta mar-ritwali. Hu kien qed jistenna li l-mitri u l-cappamagni jispiċċaw għal kollox. Hija relazzjoni ta' 24 paġna li bla dubju toffri paġna vibranti ta' Malta tal- 1970. Din kienet Malta li bil-mod il-mod ħarġet mill-isfida tal-kolonjaliżmu u anke jekk mhux b'rata mgħaġġla kienet qiegħda tipprova tinħall mid-dekolonizzazzjoni mhux biss politika imma fuq kollox mentali. Din ir-relazzjoni ta' Mojoli qiegħda timla f'dan is-sens ċertu vojt. L-Experjazzi attistiċi tiegħi KELSEV SCIBERRAS TKELLIMNA DWAR L-ESPERJENZA PERSONALI TAGĦHA. KIENET INVOLUTA FI PROĠETT KULTURALI, FEJN ERBA' STUDENTI MILL-MCAST INGĦAQDU MA' NUMRU TA' ANZJANI MINN BIRKIRKARA BIEX JIPPRODUĊU XOGĦLIJIET ARTISTIĊI ISPIRATI MILL-KULTURA MALTIJA. il Kelsev Sciberras tlabniha l tagħtina l-viżjoni tagħha dwar dak li tħoss u taħseb dwar dan il-proġett u dwarha nnifisha bħala artista żagħżugħa. ILWIEN NOSTALĠIĊI FIL- KUNSILL TA' BIRKIRKARA Ilwien Nostalġiċi hu proġett artistiku li ġie installat fil-Kunsill Lokali ta' Birkirkara matul din is-sena. F'Marzu tal-2019, il-Kunsill rebaħ il-premju tal-President tar-Repubblika għall- Kreattività. Il-proġett hu mgħejjun mill-Kunsill Malti għall-Arti. Ilwien Nostalġiċi kien immexxi mill-artist Carmel Azzopardi flimkien ma' numru ta' parteċipanti li jinkludu anzjani attivi, kif ukoll erba' studenti mill-Istitut tal- Arti fl-MCAST. Madwar 1,200 ħġieġa tlestew f'xahrejn. Sar madwar 3,000 siegħa ta' xogħol bejn l-istudenti u l-anzjani, maqsumin rispettivament bejniethom f'450 siegħa u 2,550 siegħa. Fuq kollox, dawn is-sigħat ta' xogħol servew ukoll bħala sigħat ta' tagħlim. Dan il-proġett fittex li joħloq fl-anzjani lejn it-tfulija tagħhom u għaqqad din in-nostalġija ma' aspetti tal-identità Maltija. B'hekk intużaw simboli mill-imgħoddi biex nostalġija jitqanqal interess f'affarijiet passati bħalma hi replika tal-madum Malti. Fuq kollox, dan hu proġett f'raħal. B'hekk fittex li joħroġ elementi Karkarizi, bħalma hi l-emblema tal-istess kunsill lokali jew il-kuluri tradizzjonali ta' din il-lokalità. Kien hemm elementi oħra ispirati min-natura. Dawn twaħħdu mal- identità tal-lokalità bħalma hi l-Fleur De Lvs u Widnet il-Baħar. Dawn huma żewġ fjuri li nħadmu fuq il-ħġieġ. Fil-ħġieġ il- kbir, fl-ewwel sular, intwera s-salib ta' tmien ponot b'kuluri Karkariżi. Bħala persuna li ħadt sehem f'dan il-proġett, ninsab kuntenta mhux biss għax ipparteċipajt iżda wkoll li ddisinjat widnet il-baħar. Ħdimt ukoll vidjo fuq ix-xogħol tal-artiġġjanat Malti. Dan il-vidjo qiegħed impoġġi fuq Voutube fejn il-pubbliku jista' jarah. Dan il- vidjo jismu 'Ilwien Nostalġiċi 2019 — Birkirkara Local Council' Din il-parteċipazzjoni tiegħi ġiet għax waqt it-tfassil tal-proġett, is-Sur Azzopardi talab l-għajnuna mill-istudenti biex jagħmlu disinni oriġinali tal-fjura Maltija, Widnet il-Baħar. Jien ħtaft l-opportunità u bdejt naħdem fuqha l-istess jum li sirt naf bdan il-proġett. Għamilt anke użu minn software li kont qiegħda nitgħallem fuqu l-MCAST. B'hekk ħriġt dan id-disinn, kif ukoll applikajtu fuq ħġieġ, sintendi wara li għamilt l-evalwazzjoni meħtieġa mal- artiġġjan li kien se jaħdem dan l-istess ħġieġ. Id-disinn ġie maħdum 12-il darba. Peress li hemm 12 minn dawn id-disinni, li jagħtu fil-għajn għax huma ta' skala kbira, ġie ppjanat li mhux kollha jkunu l-istess. F'Widnet il-Baħar intużaw żewġ settijiet ta' kuluri għal kull disinn; hemm il-vjola mal-aħdar skur u r-roża ma' aħdar aktar ċar. F'kull disinn jintwerew tliet fjuri u b'hekk f'sitta minnhom naraw fjuri mis-sett tal-vjola mal-aħdar skur u waħda mis-sett tar-roża bl-aħdar ċar u vice-versa mas-sitta l-oħra. Min hu interessat jara dan ix-xogħol, kulma għandu jagħmel hu li jmur il- Kunsill Lokali ta' Birkirkara. Dak li ġie prodott se jibqa' għall-wiri tal-inqas għas-sentejn li ġejjin fil-Kunsill Ċiviku ta' din il-lokalità. L-ARTI U JIEN Minn età żgħira, l-arti kienet ta' passjoni kbira għalija u fl-iskola li kont nattendi, kont nieħu gost immidd idi meta kien ikollna l-lezzjonijiet tal-'craft' Eżempju meta ta' tfal konna nkunu mitluba biex nagħmlu l-kartolini tal- Milied jew kartolini għal Jum l-Omm jew Jum il-Missier u affarjiet oħra bħal dawn. Aktar 'il quddiem għażilt l-arti bħala suġġett prinċipali tat-tagħlim tiegħi u din kienet id-deċiżjoni għaliex mort l-MCAST. Għalija l-arti hi mezz kif nesprimi ruħi u nħoss li b'hekk inkun nista' noħroġ kull emozzjoni li hemm fija. Bħal kull mezz artistiku, it-tpinġija ġġorr ħafna tifsiriet warajha. Għall- artist, l-emozzjoni hi l-istimolu jew it- tattika biex ix-xogħol artistiku jinħadem kif suppost. Imbagħad hemm il-kritiku jew l-ispettatur sempliċi. Meta dawn jaraw xogħol artistiku, qed jaraw anke l-emozzjonijiet tal-artist li hemm warajh. Fdan il-mument tal-ħajja artistika tiegħi, qiegħda nfittex li naħdem fuq skali żgħar. Meta naħdem hekk, inħossni aktar iffokata u jkun aktar faċli għalija biex noħroġ kull dettall ta' dak li nkun irrid inpinġi. B'hekk permezz tal-arti, wieħed jista' jaqbad kull mument tal-artista; kull ħsieb, emozzjoni jew perjodi differenti fil-ħajja tiegħu ta' kuljum. Artisti bħal Pablo Picasso u Kithe Kollwitz kienu ta' għajnuna għalija b'mod partikolari f'dawk il-perjodi f'ħajti li mhux bilfors kienu daqstant sbieħ, f'dawk il-mumenti fejn l-interess fil-passatempi u l-attività artistika naqas fija drastikament. Dawn l-artisti kbar kienu ta' għajnuna kbira għalija għax huma kienu miftuħa fl- arti tagħhom u b'hekk wieħed seta' jara kull emozzjonijiet u mhux dawk ta' ferħ biss. B'hekk ħassejtni mhux waħdi fil- mumenti diffiċli li kull persuna tgħaddi minnhom matul ħajjitha. Ikun f'dawn il-mumenti fejn l-arti ma tibqax oġġett mejjet, iżda ssir effettiva. Dan hu l-għan għalxiex jiena nħobb inpinġi affarjiet li għalija huma effettivi. Filwaqt li nkun qed nesprimi ruħi, inkun nixtieq ukoll ngħin lil ħaddieħor li qed jgħaddi minn mumenti simili bħalma għaddejt minnhom jien. B'hekk permezz ta' din l-arti tiegħi, nipprova ngħin lil ħaddieħor li jkun qed jipprova jifhem lilu nnifsu aħjar. Meta wara biċċa xogħol tal-arti nsib elementi li ma tantx għoġbuni, nipprova nagħmel riċerka fuqha u anke nipprattika fuqha. Bħala artista, nieħu l-kummenti ta' min ikun qed jara xogħli biex nifhem aħjar lili nnifsi u lill-individwu li qed jikkummenta fuq xogħli. Kull individwu għandu l-opinjonijiet tiegħu u kull opinjoni hija differenti minn oħra. Illum, anke quddiem kritika kattiva, tgħallimt ma naqtax qalbi. Meta l-artist ikun qed jipproduċi l-kuluri, ikun jixtieq isir parti minn dak il-kulur. Għalija l-kulur hu kollox, tant li nippreferi naħdem fid- dawl tax-xemx aktar milli taħt xi bozza. Għalija, hu biss fid-dawl tax-xemx li nara l-kuluri ċari kif suppost. L-artist jitjieb biss bil-prattika. Wieħed m'għandu qatt jikkumpara artist ma' ieħor. Wisq aktar artist, mgħandux iqabbel xogħlu ma' ta' ħaddieħor biex ma jwaqqax lilu nnifsu f'burdati mhux mixtieqha. Meta artist iħares lejn xogħol ħaddieħor, għandu jfittex biss li jieħu inspirazzjoni minn għandu. Kull arti u stili differenti huma importanti. Għalhekk kollha għandhom jiġu apprezzati. Hu xieraq li artist ma għandux jinkwieta jekk xi parti ma tkunx tolqot lil għajnejh, basta l-arti maħluqa tkun magħmula mil-qalb. Nota biografika: Kelsev Sciberras hi studenta ta' 18-il sena li se tiggradwa mill- Advanced Diploma fl-Arti u d-Disinn fl-MCAST. Bħala Arti, Sciberras tħobb l-aktar tpinġi fid-detall bil-lapes u biż- żebgħa, u tħalli l-kompożizzjoni libera. Ħ' KULTURA JRĦI i) Żjara li kull Malti li jmur Londra għandu jara MHUX L-EWWEL DARBA LI NUMRU TA' MALTIN JITILGĦU 12 NS R9) 1 8 TNEJN JA XI PRODUZZJONI TEATRALI emmhekk hu rinomat għal diversi teatri, li jtellgħu diversi produzzjonijiet mużikali, Madankollu, jekk inti persuna li tħobb il-kultura u t-teatru, minbarra l-imsemmija teatri fil-West End, hemm teatru partikolari li ma tistax taqbżu jekk iżżur Londra, u dan hu r-Roval Albert Hall. Dan hu teatru li minbarra li għandu storja rikka, għanja u reputazzjoni mondjali minħabba li għandu rabta intima mal-familja Rjali, hu wkoll magħruf minħabba li dan hu teatru li żaruh numru ta' personalitajiet ta' fama mondjali, minn kantanti, politikanti, sportivi u oħrajn. GĦALIEX INBENA2 Il-moħħ biex jinbena dan it-teatru kien tal-Prinċep Albert, li kien ir-raġel tar-reġina Vittorja. Il-ħolma li kellu dan il-Prinċep kienet li dan it-teatru jkun post speċifikament għall-Arti u x-Xjenza. Fil-Fatt, fl-1851 il-Prinċep Albert kellu viżjoni għal spazju kulturali u kreattiv. Intant, fil-qrib ta' fejn jinsab it- teatru Roval Albert Hall inbnew ukoll il- mużew tal-istorja naturali (The Natural Historv Museum), il-mużew tax-xjenza (Science Museum) u l-Imperial College, fejn din tal-aħħar hi Università rinomata u prestiġġjuża għar-riċerka pubblika. Oriġinarjament, it-teatru kien ippjanat li jissemma Ċentru għall-Arti u l-Kultura (Central Hall of Arts and Sciences), iżda l-Princep Albert ma kellux ix-xorti jara l-ħolma tiegħu ssir realtà, minħabba li miet fis-sena 1861, u ma leħaqx jarah jiġi inawgurat (fis-sena 1871). Għalhekk martu, ir-Regina Vittorja ddeċidiet li ssemmi dan it-teatru għal żewġha. Wara dawk is-snin kollha, il-ħsieb li kellu dan il-Prinċep għadu ħaj u b'saħħtu sal-lum. Saħansitra, wieħed jinnota li fl-awditorju ta' dan it-teatru jittellgħu madwar 400 produzzjoni fis-sena. Dan ifisser li jkun hemm drabi fejn jittellgħu aktar minn produzzjoni waħda f'kull ġurnata. Iżda, timmaġinaw x'tip ta' produzzjonijiet jittellgħu f'dan it-teatruż Wieħed jibqa' skantat u mmeraviljat bil- produzzjonijiet u l-attivitajiet li jittellgħu f'dan it-teatru, partikolarment meta aħna l-Maltin għandna kultura li t-teatru mmorru biex naraw xi dramm jew xi programm mużikali. Fil-fatt, minn meta nfetħu l-bibien tar-Roval Albert Hall fl- 1871, ittellgħu, u għadhom isiru ħafna produzzjonijiet u attivitajiet diversi. L-arena ta' dan it-teatru tista' tgħid rat minn kollox, minn attivitajiet sportivi, sa attivitajiet marbutin ma' moda, konferenzi, kunċerti mużikali u ballet fost oħrajn. Intant, uħud mill-produzzjonijiet li ttellgħu f'dan it-teatru prestiġġjuż kienu, Miss World Pageants, Turnament tat-Tennis, ġlied tal-boxing (fuq livell professjonali), — kompetizzjoni tal- Bodvbuilding, 'Wrestling, konferenzi tal-partiti politiċi u edukattivi, ċirklu (mil-kumpanija Cirque du Soleil), sat- tnedija tal-ktieb popolari 'Harrv Potter. Interessanti wkoll li ta' kull sena, f'dan it-teatru jittellgħu l-'BBBC Proms li ilhom isiru mil-1941. Dawn huma kunċerti annwali u li jittellgħu kull sajf, u jsiru fuq medda ta' diversi ġimgħat. Barra minn hekk, dawn huma kunċerti mużikali jiġu trasmessi diretti fuq ir-radju Ingliż 'BBC: Ġewwa dan it-teatru jsiru wkoll dawk li jgħidulhom 'Films in Concert, fejn film jintwera fuq skrin kbir, u l-mużika ta' dak il-film partikolari li jkun qiegħed jintwera, tindaqq live u prattikament tkun sinkronizzata max-xeni tal-film li jkun qiegħed jintwera. Madankollu, wieħed irid japprezza li dan it-teatru, laqa' fih numru ta' personalitajiet ta' fama mondjali fosthom lill-Principessa Diana, Winston Churchill, Albert Einstein, Nelson Mandela, Muhammed Ali, Eric Clapton, Bruce Springsteen, Shirlev Bessv, Adele u numru kbir ta' stilel oħrajn, fejn il- lista ma tispiċċa qatt. Uħud minn dawn il-personalitajiet ħafna drabi jkunu mistednin speċjali, jew saħansitra protagonisti fuq il-palk. Għalhekk, meta' persuna żżur dan it-teatru, ma jistax jonqos li tħossha onorata u privileġġata (kif ħassejtni jien) li qiegħda f'teatru li kien hemm il-preżenza fiżika tal- imsemmija personalitajiet. ii GS MA jġi Il-kobor u l-istil kif inhu ddisinjat l-awditorju ta' dan it-teatru hu xi ħaga li jpaxxi l-għajn bil-ġmiel tiegħu, anke jekk wieħed sempliċiment jiddeċidi li jmur iżuru meta ma jkunx hemm produzzjonijiet. Fil-fatt, jien personali, meta mort inżur dan it-teatru, ma mortx biex nara xi produzzjoni, iżda mort biex nara u napprezza l-post, u nsir naf aktar dwaru. Hekk wieħed ikun jista' josserva u jammira aktar il-post minħabba li ma jkun hemm xejn xi jtellef. Intant, bħal ħafna postijiet ta' attrazzjoni, ikun hemm dawk li jissejħu 'tours, fejn wieħed ikun jista' jżur il-post, u l-gwida li jdawrek mal-post, jagħti spjega dettaljata. Fil-fatt, waqt din iż-żjara, wieħed ikun jista' jżur u jara b'għajnejh xi postijiet li jintużaw mill- familja Rjali meta jattendu għal xi kunċert jew attività f'dan it-teatru. Minbarra l-ġmiel tal-awditorju, hemm ukoll numru ta' boxes fejn in-nies ikunu jistgħu jsegwu r-rappreżentazzjonijiet minnhom. Iżda l-aktar boxes li jispikkaw huma l-boxes tal-familja Rjali, li jinsabu eżattament fiċ- ċentru tal-awditorju. Dawn jintużaw biss mill-membri u xi ħbieb tal-familja Rjali Ingliża. Għalhekk, min imur tour f'dan it-teatru jkollu l-privileġġ li jżur diversi postijiet li jintużaw mill-familja Rjali, fosthom il-boxes u t-taraġ li l-membri tal-familja Rjali jużaw biex jaslu sal-boxes tagħhom. Saħansitra, il-viżitatur ikun jista' jżur il-kamra li l-familja Rjali tuża meta jkun hemm xi intermission. Waqt iż-żjara f'dan it-teatru, il- viżitatur ikollu l-privileġġ ukoll li jżur bar, fejn hemmhekk jinsab pjanuforte mill-isbaħ. Dan hu pjanu, li hu misluf lit- teatru mill-kantant famuż Sir Elton John. Waqt il-mawra f'dan it-teatru, wieħed iżur ukoll numru ta' ħwienet u ristoranti li hemm fit-teatru. Iżda xi ħaga li wieħed jista' jinnota waqt iż-żjara huma numru ta' plattini li jinsabu mdendlin mas- saqaf fl-awditorju, u li dawn għandhom forma ta' faqqiegħ. Fil-fatt, dawn jissejħu 'mushrooms-acoustic diffusers.— Dawn mhuma xejn ħlief, 85 plattina magħmulin mill-fibre glass u hi sistema li nħolqot minn numru ta' inġiniera biex isaħħu Għalhekk, meta xi darba, għażiż qarrej, titħajjar tmur btala f'Londra, jien personali ninkoraġġik iżżur dan it-teatru, għax minbarra li hu teatru meraviljuż, wieħed jista' japprezza l-ġmiel u jħoss sentiment partikolari, speċjalment, meta jsir jaf l-istorja li għandu dan it-teatru u n-nies li żaruh. Barra minn hekk, nassigurakom li kif ġara lili, wara li wieħed iżuru, jibda jaħseb u jippjana biex jattendi xi kunċert jew attività artistika jew kulturali f'dan it-teatru Rjali. Mingħajr dubju, li hemmhekk kull wieħed u waħda minna se ssib xi produzzjoni li tolqot il- gosti tiegħu u tagħha żgur, għax fir-Roval Albert Hall jittellgħu diversi attivitajiet u produzzjonijiet li jattiraw kemm tfal, żgħażagħ u anke anzjani. Għalhekk, din tkun okkażjoni, fejn wieħed ikun jista' japprezza u jesperjenza b'mod personali u intimu l-elementi tal-arti, ix-xjenza u l-kultura, u fejn dawn l-elementi jkunu mżżewġa b'mod li jagħmlu din l-esperjenza ta' kull individwu waħda unika u indimentikabbli. Ir-riskji għas-saħħa ta' piz zejjed u obezità fil-qtates jiet Et EE jkollha impatt serju, tul il-ħajja tal-qattus, li jaffettwa saħħtu, il-kwalità tal-ħajja u iSti al ii IH Xi qtates huma predisposti għall-obeżità' l ft tiegħek jissielet ma' żieda fil-piż u IKONA W MA i ka fe etil nEOTa nil lil d erzzjnii eh A TUE i i T Ċ it la tA l iktar mill-porzjon rakkomandat; NA A l Tea MA i IT emozzjonali; u A L SETA L U TO A B Ta jżid il-piż; l-operazzjoni tnaqqas il-ħtieġa fid i i IC i Għaliex il-piż żejjed jew l-obeżità jaffettwa l-qattus Mc ITE FIZIKA te On late jaħżen l-ikel li jikkonsma bħala xaħam, f T ffe IKA Dan ix-xaħam imbagħad jibda jaffettwa l-funzjoni tal-ġisem peress li jinfiltra organi speċifiċi — bħalma huma l-fwied — jew jimblokka oħrajn, bħal huma l-arterji. Il-piż żejjed jagħmel pressjoni fuq is- sistema interna tal-qattus tiegħek u l-ġogi, Iz ES i Ti A TITTI tiegħi jkollu piż żejjed jew isofri minn obeżità B'mod ġenerali, l-obeżità tista' tnaqqas gate it l iU tiegħek; huwa iktar diffiċli għalih li jilgħab Ii fe a dati g te a ei T-Za ups isiru iktar diffiċli. Qtates li jsofru minn obeżità huma ħafna iktar f'riskju ta' dijabetċ — bejn 8096 IE CINI ora in ii out e għandhom din il-kundizzjoni, li teħtieġ injezzjonijiet ta' insulina kuljum. Ħafna filċii G ili ifa a e elet e l I xi piż żejjed, billi x-xaħam akkumulat l iI nuqqas ta' m'għadux preżenti. Sistema immunitarja kompromessa OO G ni iii l eta fa ia ii TM er El Ta suxxettibbli jinkludi infezzjonijiet fl-awrina u l-ġebla, li jseħħu hekk kif qtates b'piż żejjed huma f għall-infezzjonijiet. IO Oi a spiss minn qtates b'saħħithom. Riskju serju u potenzjalment fatali fil- qtates li jsofru mill-obeżità hija falliment i U a EE O C aa Tan li mhux qiegħed jiekol biżżejjed — JI i er i ET GR G flit Tifi lii ee Mina la f JE Et GT FK e ie fili Ti tif CI ta biex il-fwied jiffunzjona inqas effettiv, u pi ien Ii Iii f tir ET fwied fatali u falliment tal-fwied. Il-grooming u s-saħħa mentali Minħabba l-piż żejjed, il-qtates JO i MO EM i i tifdal nn f a i AJ Tata ke kardjovaskolari u respiratorji huma wkoll Ti a IĊ nifs u problemi tal-qalb. Qattus li għandu piż żejjed jew isofru f A A Ta f tt jal Ii i EM reċti bet f A KE SA B Oi kN TA IE A A Itla tajba, int tkun tista' tipproteġi lill-qattus i i A l U isofri mill-obeżità. Biex tibda, kellem lill- ka a d al parir dwar dak li l-aħjar għandek tagħmel. $ ĦMODVI a. PUR xa bid. KO BA VOTI fa Ż. : tan $ 1 o Maġs- FALZA, (7 Fa A GLA Ta € ġġ so B. I ĊOMOMZIJTI Kai 2 l li af fekkvementii fa ji free dovut. PĠ Z Fa ċ m Ġa) la FFEMATI. e Wa Lanbsen Qil-omiiivazaw iiwedha sub sufficienz a gta: a a ġ lures, WA STQD, adoniiiċa wa ganġrekl, ac FLĠTI Occzgi 4 7 ċ G ja ħaj MM d-haqa JA imutikomemas, e Vera. ) sema amehu: iverej wi: Qa-Juċdi sad jiewi vi Fiżagġien joslaġ few Àa fidw $e79 fuori cozkumi) aċċebi io Qecizjit- A hueqo Vanarsamensas taxa wwddi mid S jn Medja: . fi iitċ Ab wara il-piovanaz, AD PŻCOALI AM ġi Meta twaqqfet l-Università ta' Malta SNIN MIEGĦU, KIEN IĊĊELEBRA L-500 MITT SENA MIT-TWAQQIF TA' DAK MAGĦRUF BĦALA L-COLLEGIUM MELITENSE. ħala tifkira, kien sar simpożju u anke pubblikazzjoni interessanti ta' ħafna artikli varji. Din is-sena, l-Università ta' Malta qiegħda tiċċelebra l-250 sena mit-twaqqif tagħha. Biss matul is-snin kien hemm kontroversji varji dwar id- data ta' meta twaqqfet l-Università ta' Malta. Hemm min kien jassoċċja mas- sena 1592 meta twaqqaf il-Collegium Melitense. Hemm minn kien jagħti d-data 1727, meta kien inġieb permess minn Ruma, biex dan il-kulleġġ jestendi l-lawrji li kien jagħti, u hemm minn kien jorbot mal-1769, meta Pinto waqqaf dik li baqgħet magħrufa bħala l-Università de' Studi. Iżda qabel ma nidħol fis-suġġett, nixtieq nirrakkonta storja li tolqot lili direttament u hi marbuta ma' rkant ta' manuskritti qodma. Meta studjajt l-istorja ta' Malta, jien kont ħdimt bħala teżi tal-baċellerat u tal-maġisteru fuq l-amministrazzjoni tal-Ordni ta' San Ġwann. Kont ħdimt fuq xogħlijiet li kien għamel kavallier tal-Ordni kunjomu, Caravita. numru ta' kotba dwar l-Ordni ta' San Ġwann u l-amministrazzjoni tagħha. Ħafna mix-xogħlijiet tiegħu kienu baqgħu manuskritti. F'dan il-perjodu li kont qed nistudja kont inħobb nixtri l-kotba qodma minn irkantijiet. Biss ma kontx bqajt nixtri dawn il-kotba jew manuskritti għax kull darba li nixtri xi ħaġa kienu jiġu tal-mużew (wara li kienu għaddew għand Heritage Malta) u jixtru fuqi. Oriġinarjament, dan id-dritt kien għand il-Bibljotekarju Nazzjonali. Personalment, ma naħsibx li l-mużewijiet għandu jingħatalhom dan id-dritt li jixtru fuq l-aħħar offerta. Jekk iridu jixtru xi ħaġa, inkluż kotba storiċi li normalment lanqas għandhom x'jaqsmu mas-suġġett tal-mużew, kif beda jiġri, dawn għandhom jitfgħu l-offerti bħal ħaddieħor. Kont u għadni nħoss li din kienet inġustizzja. Biex ma ngħidx ukoll li l-inġustizzja kienet ikbar għax dawn il-manuskritti ma kinitx qed teħodhom bibljoteka jew il- librerija tal-Melitensia tal-Università. B'hekk iddeċidejt li ma nibqax nitfa' offerti. Biss xorta kont bqajt immur. Darba mort irkant li fost l-oħrajn kien hemm grupp ta' kotba magħmul minn żewġ volumi ta' manuskritti. Fil-wiċċ kien hemm il-volum ta' Caravita tal-Commun Tesoro kif id- dipartiment tal-finanzi tal-Ordni ta' San Ġwann kien magħruf fl-imgħoddi. Ħadd ma tefa' offerta u b'hekk id-Dipartiment tal- Mużewijiet ma setax jitfa' offerta fuqi. Niftakar li dan l-irkant kien għand Belgravia u kien sar fil-ħanut li l-irkantatur kellu f'San Ġiljan. Wara l-irkant kont mort fuq l-irkantatur u staqsejtu jekk riedx ibigħhomli. Peress li ħadd ma kien tefa' l-offerta fuqhom, ġentilment bigħhomli. Ħadthom id-dar u żammejthom fl-istudju. L-interess kien primarjament li jkolli souvenir ta' Caravita. Bħala manuskritt kont naf sew x'fih għax kont użajt dak tal- bibljoteka li hu identiku. Wara kont mort nistudja Franza. Meta ġejt lura fl-2002 qatt ma kont ikkonsultajthom aktar mbagħad f'Parigi kont ħdimt fuq Riċentament ġietni l-kurżità biex nerġa' narahom. Ftaħt it- tieni manuskritt. Fil-wiċċ kien hemm kitbiet bl-idejn, kopji minn manuskritti li jikkonċernaw l-istorja tal-Università ta' Malta. Jidher ċar minn din il-kitba, li dan il-manuskritt partikolari kien oriġinarjament għand xi professur tal- mediċina. Ninsab kważi ċert li kien għand il-Professur Victor Griffiths. Imbagħad, taħt dawn il-karti hemm l-istatuti eżattament dawk li biha, skont ċerti oriġinali tal-Università, storiċi, twaqqfet l-Università ta' Malta fl-1769. KIF KIENU JITWAQQFLU L-UNIVERSITAJIET FIL- MEDJU EVU Hawn nixtieq nirreferi għax-xogħol tal-iskular, Paul Grendler bl-isem ta' The Universities. Fl-ewwel paġni tal- ktieb tiegħu, Grendler juri l-qasma li ki J KA af c 4 iew Gaħnid g JIEWER LOW fe al fr att kħarniġ- wie ba KAN. ten TA SeKJEKĠ gini (AN, Mk 7 Cost, tConme razza Ta Ver ($ Jċienzjara ikiċoetwes DSA mascemre) Jżuiveraa taq C7reB2s ma l ( Ajef A fereju ferawerel JAr Come mi Gajgn Gesbnere fe esniu pareŻitomi c eii-Verfi żelfa jirgita ii i fiw SZomzerimentż oħe piiverettà a 'awer c nn L Ħ Ma Nekzz l-e j iri il-ħen 13 esi f jed $ ż f'ħievere . tf Duqeli) TA Tirrwat (MT AS dua sibna 8 ' AL l helz A'ĠI a A Kaħolomiw. MKGĦA WANT. b 'sese 190.—. ima Tea WA a ---— - -— A , €a—— kienet teżisti fil-Medju Evu bejn l-universitajiet tat-tramuntana u dawk tal-Mediterran. Bil-kelma Mediterran, jien qed nifhem primarjament il- pajjiżi tal-Italja u Spanja. Il-mudell tal-università tagħna jidħol ma' dak Taljan u Sqalli. Skont Grendler, l-universitajiet tal-Italja ma żviluppawx b'mod organiku minn istituzzjonijiet żgħar, bħalma kienu l-iskejjel li fil-Medju Evu. Dawn kienu marbuta ma' xi kattidral. L-Università ta' Pariġi żviluppat bdan il-mod. F'Malta, il-Kattidral kellu l-iskola tiegħu iżda ma kellhiex l-istatus ta' Università u lanqas ma żviluppat minnha. Lanqas l-universitajiet fl-Italja u inkluż f'Malta ma żviluppaw bħala riżultat tal-korporazzjonijiet ta' studenti u għalliema bħalma ġara f'Oxford u f'Cambridge. Fil-każ tal-Italja, l-universitajiet żviluppaw bħala riżultat ta' intervent dirett mill-Papa jew l-Imperatur, normalment wara li l-Papa kien ikun ħareġ xi bolla jew l-Imperatur kien ikun għamel dak li jissejjaħ 'charter' li bih kien jawtorizza t-twaqqif ta' università biex tibda tagħti dawn id-degrees dottorali. Fl-Italja, b'mod partikolari fi Sqallija, dawn it-tip ta' bolol pontifiċi kienu jingħataw lill- Ordnijiet Reliġjużi. Matul il-Medju Evu, l-Ordni tad-Dumnikani kien fuq quddiemnett fi Sqallija f'dan it-tip ta' tagħlim. Fil-każ ta' Malta, din il- mixja lejn it-twaqqif ta' università ma ġietx mill- istat iżda bħalma kien qed jiġri fi Sqallija, waslet mill-Knisja. Fil-każ ta' Malta, l-inizjattiva ħadha l-Isqof Tumas Gargallo. Kien grazzi għal dan l-isqof li l-Ġiżwiti ngħataw id-dritt li jwaqqfu kulleġġ. Il-kontroversja storika kienet iddur dwar kemm dan il-kulleġġ kellu d-dritt li jagħti lawrji dottorali. Żgur li kien inġieb id-dritt li jagħti l-lawrja dottorali fit-teoloġija fl-1727. Biss, lanqas il-Ġiżwiti ma kienu l-uniċi li waqqfu kulleġġ. Id-Dumnikani kienu ngħataw ukoll struttura simili, jiġifieri d-dritt li jwaqqfu dak li fil-perjodu sittax kien magħruf bil-Latin bħala 'studium publicum' u dan kien jagħti lawrji. Eventalment, anke huma kienu ġabu d-dritt li jagħtu l-lawrja dottorali fit-teoloġija. Biss fil-każ tal-Università ta' Malta, din tmur għall-Kulleġġ tal-Ġiżwiti. In fatti, meta l-Gran Mastru Pinto għamel ir-riforma fil-kulleġġ tal- Ġiżwiti, ma messx il-kulleġġ tad-Dumnikani. Fuq kollox, meta għamel ir-riformi tiegħu, Pinto ma ried bl-ebda mod ixekkel dan il-fatt li dan il-kulleġġ kien qed jagħti lawrji fl-imgħoddi. Tant hu hekk, li t-toga u l-berettin baqgħu dawk marbuta mal- kulleġġi Ekkleżjastiċi Rumani. Mela dak li ried il-Gran Mastru Pinto kien li jirkeb fuq dak li kien hemm. Anzi meta xi papa kien jagħti dan it-tip ta' boll jew l-imperatur dan it-tip ta' 'charter, kull lawra mogħtija kien tkun rikonoxxuta mad-dinja Kristjana kollha. Meta l-Collegium Melitense beda joħroġ il-lawrji, dawn kienu rikonoxxuti mad-dinja Kristjana kollha. Wara li saret ir-riforma ta' żmien Pinto, ir-rikonoxximent mad-dinja kristjana baqa' anke tal-lawri preċedenti. L-ISTATUTI TAL- UNIVERSITÀ Dan joħroġ ċar mill-istatuti. Meta analizzajt bir-reqqa l-istatuti li għandi f'idejja, malajr indunajt, li dawn huma bastardella, jiġifieri dawn kienu l-istatuti qabel il-verżjoni finali. B'hekk il-valur storiku tagħhom hu kbir. Il- proċess ta' kif jiġu magħmula l-istatuti hu wieħed tali, anke f'din il-ħabta, li dawn kienu jgħaddu minn numru ta' kumitati. Kull kumitat kien jagħmel il- kambjamenti jew suġġerimenti. Qabel ma jintbagħtu għall-approvazzjoni finali tal-Gran Mastru, li f'dik il-ħabta kien Manoel Pinto, kienu saru xi kambjamenti żgħar tal-aħħar. Dan hu dak li ġara lil dawn l-istatuti. Kienu diġà ġew miktubin b'mod formali u sabiħ. Biss meta wieħed janalizzahom isib li hemm sentenzi maqtugħin u mbagħad is-sentenza l-ġdida miktuba fil-marġini tal-manuskritt. Biss lil hinn minn dan kollu, dan il-manuskritt ixejjen l-idea li l-Gran Mastru Pinto ġdida. Kulma għamel Pinto kien li ħa tal-Ġiżwiti biex jirriforma dak li kien hemm fl- edukazzjoni terzjarja f'dik il-ħabta. Jekk xi ħadd qed jaħseb li l-Gran Mastru Pinto daħħal xi element ta' sekularizzazzjoni f'din waqqaf università l-okkażjoni tat-tkeċċija ġdida qed jiżbalja bil-kbir. Anzi l-Gran Mastru Pinto għamel l-Università ta' Malta aktar klerikali milli kienet qabel. Jekk xejn, issa ta ċ-ċans lil numru ta' patrijiet li setgħu jsiru professuri f'din l-istituzzjoni. Qabel, it-tagħlim kien biss f'idejn il-Ġiżwiti. Jekk wieħed iħares lejn dawn l-istatuti, jinduna li fl-1769 ma kienx hemm qasma iżda kontinwazzjoni ma' li kien hemm qabel. Biex il-Ġiżwiti jkunu akkommodati aħjar, l-Isqof Gargallo kien ħa l-knisja tal-Parroċċa tal-Belt u d-dar tal-kappillan u għaddihom lill-Ġiżwiti ħalli jużawhom bħala parti mill-kulleġġ. B'hekk il-kappillan ta' San Pawl tal-Belt tilef kemm id-dar u l-knisja tiegħu. B'riżultat ta' dan, il- parroċċa ta' San Pawl tal-Belt kellha tibni mill-ġdid knisja ġdida f'xaqliba oħra tal-Belt fin-naħa fejn tinsab illum. L-istess bini baqa' issa jservi għall- istrutturi ta' din l-università tal-istudji. Fl-1674, il-Gran Mastru Nicholas Cottoner waqqaf kulleġġ jew skola. Pinto waqqaj univensità ġdida. b i Din id-darba marbuta mal-mediċina. Din l-iskola ġiet marbuta mas-Sagra Infermerija u kienet indipendenti mill- Kulleġġ tal-Ġiżwiti. Dan il-kulleġġ jew skola kellu fih it-tagħlim tal-kirurġija, botanika, anatomija u mediċina. It- tobba kienu jiggradwaw minn din l-iskola. Dan hu importanti ħafna biex wieħed jifhem sew xġara fl-1769, jiġifieri meta l-Gran Mastru Pinto ġie biex iwaqqaf l-università, li fil- verità għaqqad il-kulleġġ tal-Ġiżwiti u l-iskola tal-mediċina fi struttura waħda Il-mod kif beda l-istatuti tal-Università, juru biċ-ċar din l-estensjoni. Kontra l-impressjoni li tingħata, Pinto ma ħassarx dak li kien hemm qabel. Minflok ġab dan il- kulleġġ li primarjament kien jgħallem it-teoloġija u l-iskola tal-mediċina taħt mexxej wieħed, li sejjaħlu rettur. Anki fit-terminu użat juri din il-kontinwità mal-kulleġġ — tal-Ġiżwiti. — L-iskola medika kienet taħt il-protomediku. Ma sejjaħx il-mexxej ta' din l-università protomediku jew uditur. Lanqas nomenklatura ġdida bħal dik ta' propostu li nsibuha użata Minflok żamm in-nomeklatura li kellu l-kulleġġ ħoloq f'universitajiet fl-Ewropa. tal-Ġiżwiti. Imbagħad żied numru ta' katedri oħra. Kabbar in-numru ta' katedri tat-teoloġija. Waqqaf kattedri tal-liġi u katedri oħra li llum huma marbuta mal-Fakultà tal-Arti. F'dan il- kuntest, insibu l-ħolqien ta' professur tal-umaniżmu, kif fil-fatt din il-fakultà baqgħet magħrufa bħala 'Humanities'. B'hekk min jaħseb li din hi xi eredità Brittanika qed jgħarralu bil-kbirl B'hekk fl-1769, ma twilditx l-università. Fl-opinjoni tiegħi dak li jrid ikun iċċelebrat hu t-twaqqif jew il- bidu tal-Fakultà tal-Arti u dik tal-Liġi. Biss- bil-kelma universitas ma kinux qed jifhmu dik li nifhmu llum, jiġifieri università b'numru ta' fakultajiet fiha. Il-professuri kollha kienu taħt l-istess umbrella, li l-kelma Latina u anke Taljana li tirrappreżenta din l-umbrella kienet appuntu l-kelma universitas, jiġifieri struttura universali li fiha kien hemm il- jpresnurej Dip TEĊANW ATA. tu fur: Krifirie-; ed Aajnimae) traria mekie il-obiużeos GIISIAL. ; Saq D'mant jper ċar FAWREZ/A ċeztanti Verità, €45 Pewwn, a-e Qef LE Qi Caitaline, sabi JKAAWĠA. u wn tak jisieġ; adspnas mai, L -esiimii Virtu, pie ajeE gha. sŻRne utik Mk TAL l vsi CAireat; d ale 2/FR fli skedi kagħaa de jer tl-ppriġirstari ġ ne f'neguiett, A iflapma i feta dk porgionati —IR- ai, DP jiri ja f'esortstianza Jawe aġiekaa 8l ga ġpjarfturi regt: A a jie la Gratimna 8 abeiċiċvierza f naħoiigata Del fet ba f i-tqi PE Fa f CAQL, kd estenira /d żetbigra jek professuri ta' materji distinti minn xulxin. L-istatuti jkomplu jsaħħu dan. Huma maqsuma fi tnejn. L-ewwel parti tinkludi u tkopri l-istatuti tal-kulleġġ tal-Ġiżwiti. Aktar kontinwità minn hekk ma nafx jistax ikollokl Imbagħad hemm it-tieni parti fejn hemm l-istatuti maħluqa fl-1769. L-università kienet immexxija minn dawn iż-żewġ statuti. Wieħed irid jiftakar li l-istatuti kienu f'dik il-ħabta jservu bħalma llum isservi l-liġi tal-edukazzjoni. Fuq kollox wieħed irid jiftakar, li f'dik il-ħabta, speċjalment meta twaqqaf il-kulleġġ fl-1592, it-terminu universitas kien użat fil-kuntest Malti għat-tmexxija sekulari tal-gżira. Fuq livell lingwistiku ma kienx jagħmel sens li kulleġġ, li kien qed jagħti lawriji, jissejjaħ universitas għax dan kien joħloq konfużjoni u jagħti wieħed x'jifhem li dawn kienu qed jingħataw mhux minn istituzzjoni edukattiva iżda mill-gvern lokali li kien jissejjaħ ukoll università. B'hekk Pinto ħa ħsieb li jikkwalifika l-kelma università u kull darba li kien jużaha, kien iżid, università de' studi. Dan l-element joħroġ ċar fl-istatuti tal-1769 għax it-terminu universitas qed jintuża b'attenzjoni u f'akkumpanjament mat- terminu kulleġġ. Fl-istatuti, it-terminu universitas qed jintuża biss fis-sens lingwistiku tiegħu, jiġifieri li f'din l-istruttura kien hemm fiha t-tagħlim kollu li kien jingħata dik il-ħabta fuq livell terzjarju. IL-KATEDRI TAL- PROFESSURI WARA L-1769 Dawn l-istatuti huma interessanti għax fihom anke hemm il-lista tal- professuri li kienu se jikkomponu din l-istruttura l-ġdida. Ġara iżda li wara li kienu ġew stabbiliti n-numru ta' professuri kien hemm xi tibdil ta' ħsieb u kienu żdiedu fin-numru tagħhom bil- parti teoloġika tieħu l-ikbar żieda. Mela kif rajna, kien ġie stabbilit li l-università titmexxa minn rettur. Dan kien ingħata salarju ta' 425 żekkin maġistrali u ma kellux obbligu ta' tagħlim. Wara kien hemm viċi-rettur pro-tempore. Dan ingħata salarju ta' 212.6. Ġara li kien ġie stabbilit li l-viċi-rettur seta' jgħallem f'waħda mill-katedri ta' din l-istruttura l-ġdida. Imbagħad teoloġija peress li din kienet l-eqdem waħda. Għall-ewwel ħasbu li jkollhom ħames il-prijorità baqgħet it- Dawn kienu l-professur tal-iskrittura mqaddsa, li ried jgħallem il-Grieg u l-Ebrajk. It- tieni professur kien dak tat-teoloġija skolastika. professur kien dak tal-morali, ir-raba' professur kien dak ta' dak tas-sacri canoni, jew il-liġi kanonika. Il-ħames professur kien tal-istorja tal-knisja u dik tal-Ordni ta' San Ġwann. Jidher li kienet saret pressjoni u b'hekk inħolqu żewġ katedri oħra, it-tnejn professuri tat-teoloġija dommatika. Kull professur kellu salarju ta' 180. Wara kien hemm żewġ professuri tal-liġi. Jidher li n-numru jew materji dehru ftit għaliex kien żdied professur tal-liġi naturali. Wara kien hemm żewġ professuri ta' dik li kienet tissejjaħ l-'intiera' filosofija, jiġifieri jgħallmu l-filosofija kollha magħrufa sa dik il- ħabta. Wara kien hemm il-professur tal-matematika li kellu marbut miegħu l-istudju marittimu jew nawtiku. Imbagħad kien hemm il-professur tal-mediċina, kimika, u botanika. Wara kien jiġi dak tal-elokwenza, u l-istorja Griega u Rumana. Imbagħad kien hemm il-professur tal-kirurġija u l-anatomija. Dawn. il-professuri kellhom salarju daqs il-professuri tat- teoloġija. a) L-ewwel parti tal-istatuti: it-tmexxija tal-kulleġġ Imbagħad kien hemm il-professur tal-umanità b'salarju ta' 120. Wara kienu jiġu ż-żewġ majjestri tal-infima b'salarju ta' 90 żekkin-il wieħed. Imbagħad il- majjestru tal-kaligrafija u l-aritmetika b'salarju ta' 60 żekkin u żewġ prefetti b'salarju ta' 48 żekkin kull wieħed. Biss ir-risposta jekk dak li ġara fl- 1769 ma kienx it-twaqqif ta' università ġdida jew le, tinsab f'dak li seħħ wara. Fl-1798 Napuljun Bonaparte ħa Malta u waħda mill-miżuri li ħa kienet li jagħlaq l-università biex waqqaf minflokha skola teknika. Wisq probabbli, dan il-manuskritt li Ilum jinsab f'idejja għaliex kien spiċċa mormi f'dawn il- kambjamenti kollha. Fih għad għandu l-marki li juru li kien intrema u l-karta sofriet ħsarat. Nafu li f'dan it-tibdil kollu ħafna manuskritti, mitqiesha qodma kienu ntremgħu. Għall-inqas dan kien ġie salvat minħabba l-valur intrinsiku tiegħu. Imbagħad fl-1800, permezz tal- ħidma ta' Patri Agostinjan Vincenzo Tei reġgħet twaqqfet l-Università. L-Ingliżi kellhom obbligazzjoni lejn l-Agostinjani jew forsi dawn lejhom. L-Agostinjani kienu fuq quddiem u għenu lill-Ingliżi biex jissetiljaw f'Malta tant li kienu tawhom il-kunvent tar-Rabat ħalli jużawh bħala barracks għas-suldati tagħhom. Fuq kollox dan ma kienx l-aħħar tibdil li seħħ f'din l-Università. Fis-snin sebgħin Dom Mintoff għamel riformi fl-Università, tant li l-1977 kien ħoloq dak li kienet tissejjaħ The Old Universitv u The New Universitv u mbagħad fl-1981, waqqaf The Universitv of Malta. Fl-1988, Eddie Fenech Adami reġa' rrifonda mill-ġdid l-Università ta' Malta. Il-kambjamenti li għamel il-Gran Mastru Pinto kien minuri ħdejn dan it-tibdil kollu li sar wara l-1769 b) It-tieni parti tal-istatuti: it-tmexxija tal-istudji fl-Università. e) Il-lista tal-professuri. L WIEĦED IKUN MGĦARRAF DWAR IX-XJENZA, IT-TEKNOLOĠIJA, L-INĠINERIJA SA a a NO ON ZI GĦODDA IMPORTANTI GĦAĊ-ĊITTADINI KEMM BIEX JAGĦMLU GĦAŻLIET BAŻIĊI F'ĦAJJITHOM KIF UKOLL GĦALL-GĦAŻLIET TA' IMPJIEG. ' GĦALFEJN DIN L-IMPORTANZA FUQ STEM7 Fil-preżent, kif ukoll fil-futur, hu mifhum li l-ekonomija ta' pajjiżna ser tkompli tikber. Hu mifhum ukoll li s-settur tax-xjenza u t-teknoloġija hu t-tieni l-akbar settur li mistenni jikber u dan briżultat ta' diversi fatturi fosthom l-iżvilupp mgħaġġel tax-xjenza u t-teknoloġija, tas-servizzi onlajn offruti f'Malta, servizzi tal-avjazzjoni, dawk marbuta mal-farmaċewtika u anke kannabis mediċinali, servizzi marittimi u ħafna oħrajn. Malta, fil-preżent, għandha wkoll waħda mill-anqas rati ta' qagħad fost il-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea, u dan skont statistika maħruġa mill-Eurostat, u għaldaqstant qed ikun ferm diffiċli li min iħaddem isib impjegati xierqa u mħarrġa fl- oqsma msemmija hawn fuq, li ħafna drabi jinvolvu setturi tal-iSTEM. Apparti minn hekk, bir-rata mgħaġġla tal-iżvilupp tar-riċerka, innovazzjoni u teknoloġija, il-ħajja qed tinbidel b'rata bla preċedent. Tagħlim fl- oqsma ta' STEM iħarreġ lin-nies fl-għarfien, ħiliet u kompetenzi importanti u ewlenin għas-seklu għoxrin bħall-abbilità li wieħed ikun kapaċi jikkritika, isolvi problema, fil-qasam DR JEFFREX PULLICINO ORLANDO Cermen Ezekuttiv tal-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija jaħdem fi grupp, ifittex informazzjoni minn sorsi ta' evidenza tajba onlajn u anke fid- deċiżjonijiet tal-ħajja. NISIMGĦU BI STEM U ANKE STEAM, X'INHI D-DIFFERENZA BEJNIETHOM2 STEM nużawha fil-qosor għas-suġġetti tax-Xjenza, Teknoloġija, Inġinerija u Matematika filwaqt li fil-kunċett STEAM indaħħlu wkoll l-arti. F'Esplora nemmnu li l-arti u x-xjenza huma relatati ħafna u għandhom ikunu meqjusha fuq l-istess livell fejn tidħol bażi ta' importanza. L-oqsma relatati mal-iSTEM iwasslu għal taħriġ u għarfien f'ħiliet relatati mar-riċerka, innovazzjoni u l-użu tal-evidenza filwaqt li l-oqsma fl-arti u d-disinn iwasslu għal għarfien u taħrig f'ħiliet relatati mal- kreattività, l-użu tal-immaginazzjoni, design thinking u dixxiplina fost affarijiet oħra. Persuna kompluta hija persuna li taf tapprezza l-importanza kemm tax-xjenza u kemm tal-arti f'ħajjitha u tagħraf kif dawn id-dixxiplini huma żewġ metodi differenti imma kumplimentari għas-suċċess tal- individwu fil-ħajja. KIF JGĦINU S-SUĠĠETTI STEM FIS-SEKLU 217 L-oqsma STEM huma. relatati mal-applikazzjoni tax- xjenza u t-teknologija fil-ħajja ta' kuljum. Għaldaqstant jekk iċ-ċittadini: mhux imħarrġa biżżejjed fl-oqsma STEM (bħal ngħidu aħna fil-qasam tas-saħħa, dieta, eżerċizzju, żvilupp sostenibbli, vaċċini, tibdil fil-klima, fil-mod kif jagħrfu aħbarijiet foloz, jagħrblu ċ-ċans li wieħed jistà jkun rebbieħ f'lotterija, jagħrfu jixtru telefown ċellulari minn ieħor, jużaw servizzi ta' e-banking u affarijiet oħra), hemm imnejn li persuni jidħlu f'dik li tissejjaħ Skills Gap. Dan ifisser li ma jkunux kompetenti biżżejjed sabiex ikunu ċittadini attivi, jieħdu deċiżjonijiet ibbażati fuq opinjoni informata u anke jgħarblu sitwazzjonijiet u soluzzjonijiet diversi. X'INHUMA L-PJANIJIET GĦALL-FUTUR7 F'Esplora dejjem nagħmlu l-almu tagħna biex inkomplu nsaħħu s-servizz tagħna u nkunu ta' valur, ta' rilevanza u mill-aktar aċċessibbli għal kulħadd, miż- żgħar nett sal-anzjani. Minn stħarrig li nedejna bħala Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija, ħareġ li l-poplu Malti saħħaħ il-perċezzjoni u l-attitudni tiegħu lejn ix-xjenza f'dawn l-aħħar snin. hu ta' sodisfazzjon kbir u jkompli jimliena bil-kuraġġ biex inkomplu nkunu minn ta' quddiem fejn jidħol it-tagħlim, taħriġ u għarfien fl-oqsma STEM. e GC, ħa KI FPq X) . 3, kal AI TAHADX (MA U di AW g MU ż 'Eau PALM i 4 Ħ ru qr ( $ ka ki FM l LINK ., iċ ħ FIĊ-ĊIMITERJU TAL-ADDOLORATA TEŻISTI LAPIDA SEPOLKRI FTIT Na o NI ol IN A FID-DAĦLA TA' DAN IĊ-ĊIMITERJU U MHUX QIEGĦDA FUQ XI QABAR. i lapida biex tfakkar il- H memorja ta' Emanuele Luigi Galizia, il-perit li kien għamel dan iċ-ċimiterju. Din il-lapida ma ssemmix li Emanuele Luigi Galizia kien il-perit ta' dan iċ-ċimiterju. Tgħid biss li Galizia kien il-perit tal-kappella li hemm f'dan iċ-ċimiterju, jiġifieri dik iddedikata lill-Madonna tad-Duluri. Naħseb li fuq dan il-livell, min għamel din il-lapida kellu raġuni u kien qed juri ċertu sensibbiltà, għax kien hemm perit ieħor li ħadem fuq dan iċ-ċimiterju. Dan kien il-perit Mikiel Busuttil. Dak li jolqtok f'din il-lapida huma ż-żewġ armi li hemm fiha. Fuq nett tagħha hemm arma tal-arloġġ tar-ramel. Dan l-arloġġ tar-ramel hu mqiegħed bejn żewġ ġwienaħ. Taħt nett hemm l-arma tal- Kamra tal-Periti. Fihom infushom, dawn iż-żewġ armi ma jidher li għandhom xejn ħażin, fis-sens li huma armi li mad-daqqa t'għajn jidhru newtri. L-arma tal-arloġġ tar-ramel bil- ġwienaħ insibuha użata fl-imgħoddi biex tirrappreżenta l-idea taż-żmien jew il- ħin li jtir. Iżda dawn il-ġwienaħ kellhom sinifikat ieħor. Meta dawn kienu jiddaħħlu mal-arloġġ tar-ramel, kien ifisser li l-persuna kienet mietet ta' età żgħira jew f'daqqa jew waqt li kien qed jagħmel xi proġett. Meta l-arloġġ tar-ramel kien ikun ċatt, kien ifisser li l-ħajja għall-persuna rappreżentata fuq il-qabar kienet spiċċat. Fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann, dan is-simbolu tal-arloġġ tar-ramel insibuh rappreżentat fuq wieħed mill-oqbra tal- Gran Mastru De Redin. Żgur li De Redin ma mietx żgħir għax kellu 81 senal Biss seta' miet waqt li kien qed jagħmel il- proġetti tat-torrijiet tal-gżira. Hu dam biss granmastru sentejn u ħames xhur u għalhekk, dan is-sinifikat ta' ħajja jew karriera li spiċċat fi żmien qasir jinsab fil- ħajja ta' De Redin. Imbagħad fuq qabar partikolari naraw ir-rappreżentazzjoni tal- ġwienaħ mal-arloġġ mingħajr minutieri li tfisser l-eternità jew inkella ż-żmien li waqaf. X'JGĦIDU DAWN L-ARMI FUQ IL-LAPIDA TA' EMANUELE LUIGI GALIZIW Sakemm din u armi oħra bdew jintużaw mill-massonerija dawn kont issibhom użati fil-knejjes Kattoliċi. Mis- seklu 18 'il quddiem, is-simbolu tal- arloġġ tar-ramel sar simbolu massoniku, speċjalment dak li kien jidher fih il-ġwienaħ, waħda fuq kull naħa. Normalment, dan is-simbolu, speċjalment fil-massonerija Amerikana tas-seklu dsatax, kien jintuża biex jindika li persuna kienet tat-tielet grad massonika. Meta bil-mod il-mod dawn l-armi saru armi assoċjati mal-massonerija, fil-ġerarkija naqas l-interess. tagħhom jew ir- rappreżentazzjoni tagħhom fuq l-oqbra tal-Kattoliċi. B'hekk meta wieħed jara xi A kkoniċ fuq l-oqbra' arma bħal din fuq xi qabar, jibda mill- ewwel jistaqsi għala ntgħażel dan is- suġġett u mhux ieħorż Issa jekk wieħed iħares ftit lejn il- ħajja ta' Luigi Galizia wieħed isib li dan ma kienx għex ħajja qasira. Hu twieled fl- 1830 u miet fl-1907. B'kollox għex 77 sena. Żgur ħadd ma jista' jgħid li miet żgħir. Mela għala ntgħażlet arma li fl-imgħoddi kienet tittieħed biex tfisser li l-persuna mietet ta' eta' pjuttost żgħira2 Dak li jolqtok ukoll f'din il-lapida li tfakkar lil Emmanuele L. Galizia hu n-nuqqas tas-salib fuqha. Ma hemm l-ebda referenzi reliġjużi Kattoliċi ħlief għall-knisja taċ-ċimiterju li ddisinja Galizia nnifsu. Minflok, fil-quċċata tqiegħdet din l-arma partikolari. Min-naħa l-oħra, din l-arma ma fihiex il-kumpass jew t-triangolu li normalment nassoċjaw mal-massonerija. Dan ma kienx se jiddaħħal f'lapida ta' ċimiterju li kien taħt il-kontroll ekkleżjastiku u li kien ikun parti miż-żjara pastorali li l-isqof tad-djoċesi kien jagħmel fit-territorju f'Raħal Ġdid. Kien żmien fejn il-mażuni kienu jiltaqgħu bil-moħbi. Biss b'mod diskret kien qed isir użu minn simboli pre-massoniċi, iżda li mis-seklu 19 'il quddiem, il-mażuni kienu adottawhom bħala simboli tagħhom. B'hekk meta kienu qed jintużaw dawn is-simboli, ħadd ma seta' jgħid li kienu mażuni iżda fl- istess ħin il-massonerija setgħet tħossha li kienet parti minnha. Fuq kollox, f'din il-lapida qed ikun enfasizzat il-fatt li Galizia hu membru tal-Assoċjazzjoni Ingliża tal-Inġiniera. Qegħdin f'epoka kolonjali. mhux dejjem kienu jkunu ammessi f'dawn l-għaqdiet Ingliżi, anzi sħubija f'għaqdiet massoniċi kienu rekwiżit għal sħubija bħal din. Fil-verità, Galizia kien jieħu l-kuntratti kollha tal-Gvern. Fl-opinjoni tiegħi, meta tqis il-perjodu, dan l-appoġġ massoniku kien hemm bżonnu. Dak li ġara fuq livell lokali kien li fl-1921, Malta ħadet is- self government. Hawn definittivament kamp ta' riċerka biex ikun studjat jekk dan wassalx biex il-massonerija tilfet ftit mis-saħħa imperjali li kellha fl-għoti tal- kuntratti għax issa bdew jingħataw minn Din il-lapida tqiegħdet f'dan iċ- ċimiterju mill-Kamra tal-Periti Maltin. Tqiegħdet ħafna snin wara li Emanuele Luigi Galizia kien miet. Din tqiegħdet fis-snin 30. F'dik il-ħabta, meta saret din l-arma, it-tifel ta' Emanuele Luigi Galizia, Godwin, kien it-teżorier tal- Kamra tal-Periti. Fl-opinjoni tiegħi, din il-lapida tqajjem ħafna mistoqsijiet dwar jekk il- Perit Emmanuele Luigi Galizia kienx affiljat tal-mażunerija jew le. L-ewwel idea li tiġik f'moħħok hi jekk din il- lapida, kinitx saret mill-mażuni biex ikun kkommemorat xi persuna li kienet membru ta' din l-assoċjazzjoni u biex isir dan il-għan daħħlet il-Kamra tal-Periti u l-Inġinieri li kellha affiljazzjoni diretta mal-massonerija. Din l-assoċjazzjoni tal-Kamra tal- Periti mal-massonerija toħroġ mill- istess arma li huma għażlu li jagħmlu fl-1920. Din l-arma fiha l-kodiċi kollha li normalment huma assoċjati mal- massonerija. Fuq livell storiku, l-użu tat-tliet kolonni kienu jintuża biex jirrappreżenta din il-professjoni. L-użu ta' dawn it-tliet kolonni mill-mażuni ġej mill-fatt li fis-seklu 19, il-Massonerija Ewropea kienet tfittex li tassoċja lilha nnifisha — mal-Kavallieri: Templari. Dawn il-kolonni kienu jfissru t-tempju mwaqqa' ta' Ġerusalemm. B'hekk hemm relevanza għall-użu ta' dan is-simbolu mill-massonerija għax it-Templari kienu ġew soppressi. Huma kienu nħolqu biex jiddefendu dan it-tempju jew aħjar il- pellegrini Nsara li jmorru Ġerusalemm. Il-kamra tal-periti tagħżel dan is- simbolu meta diġà kellu assoċjazzjoni intima mal-massonerija. Fil- kunċett massoniku dawn il-kolonni jirrappreżentaw l-għerf, il-qawwa u s-sbuħija. Fuq kollox, f'din l-arma tiddaħħal il-preżenza tax-xemx li kien u għadu simbolu għal qalb il-massonerija. Fuq kollox, il-periti u inġiniera Maltin għażlu arma fuq l-istil tal- eraldika Ingliża. Ikun interessanti jekk din ġietx ippreżentata lill-College of Arms Ingliż għall-approvazzjoni jew patent ta' din l-arma jew ittiħidx il- parir ta' din l-għaqda qabel il-ħruġ taċ- 'Ċertifikat ta' Għotja ta' Arma'. Jekk wieħed iħares lejn iż-żwieġ ta' Emanuele L. Galizia, wieħed isib li dan kien iżżewweġ ma' Vittoria, it-tifla ta' Giovanni Vella li kien membru fuq il-Kunsill tal- Gvern. Giovanni Vella miet fl-1868. Hu żżewweġ lil Maria Anna Vassallo fl-1834. Dak li hu żgur hu li Godwin Galizia kienet qagħad fuq kummissjoni jew Missione anti-Masonica. Mhux ta' interess tiegħi li nidħol fl-istorja personali ta' Godwin Galizia. Dan iqajjem ħafna mistoqsijiet għax Godwn żgur kien jaf bl-użu estensiv ta' din it-tip ta' arma mill- massonerija u allura għaliex għażel lilha. Kien jaf li l-għażla se tqajjem mistoqsijiet. Dak li jista' jingħad bċertezza hu li matul is-snin tletin, erbgħin u ħamsin, ħafna mażuni kienu wkoll membri ta' għaqdiet reliġjużi, b'mod partikolari dik tar-Rożarjanti li kienet affiljata mal-knisja tad-Dumnikani l-Belt. Kienu jiltaqgħu fl-Oratorju ta' din l-istess Fratellanza tar- Rożarjanti li hemm f'din il-knisja. Żgur li fi żmien Emanuele Luigi Galizia kien hemm persuni kompetenti iżda għax ma kellhomx l-appoġġ ta' klikek, tilfu ċ-ċans li kellhom biex jesprimu ruħhom. L-insinji massoniċi kollha huma meħuda mill-liturġija Kristjana Kattolika. L-arloġġ tar-ramel, it-Trinità bl-għajn fiha u simboli oħra inkluż il-kolonni. Iżda mis-seklu 19 'il quddiem, l-użu ta' dawn is-simboli naqas fil-liturġija Kattolika minħabba l-approprjazzjoni tagħhom mill-massonerija, b'mod partikolari minn dik Ingliża u Skoċċiża li kellhom relevanza diretta għal Malta mis-seklu 19 'il quddiem. Meta dawn is-simboli, speċjalment dak tal-arloġġ tar-ramel u l-ġwienaħ jibda' jiġi użat fuq xi oqbra, dak li jolqtok hu, li dawn jiġu ppreżentati b'mod differenti mill-mod kif dawn l-insinji kienu qegħdin ikunu użati mill-mażuni. Fis-seklu 20 insibu dan is-simbolu wżat f'Malta fuq żewġ oqbra fil-Katidral tal-Imdina. L-ewwel wieħed insibuh fuq l-għatu tal-qabar ta' Alfredo Mifsud. Issa jekk wieħed iħares sew lejn dan il-qabar, l-arloġġ tar-ramel hu miżmum minn żewġ ġwienaħ. Kien jaf sew bdan is-simbolu, li fis-seklu 17 kien newtru u ma kienx juri biss li ż-żmien itir, iżda sar simbolu tal-mażuni. B'hekk għala ddeċida li jqiegħdu fuq qabruż Ma naħsibx li għamlu Id-diffikultà hawn. Fuq is-simboli massoniċi, dan b'kumbinazzjoni. tinsab is-simbolu hu ta' ġewnaħ ta' għasfur u normalment huma bojod. Fuq il-qabar ta' Mifsud, dawn il-ġwienaħ huma ta' farfett il-lejl u għalhekk suwed. Hawn irid jingħad li Mifsud miet żgħir. B'hekk jagħmel sens l-użu tal- i Il-lapida kommemorattiva ta' Galizia arloġġ tar-ramel bil-ġwienaħ fih. F'dan il-każ għandna erba' ipotesi possibbli: L-ewwel - li dan kien biss fatt aċċidentali It-tieni — li dan użah apposta għax kien mażun It-tielet — li dan użah biex jgħaddi biż- żmien lill-mażuni Ir-raba' — riedu jużawh biex jemfasizzaw li miet żgħir iżda fl-istess ħin riedu jiddassoċjaw kull ħsieb ta' konnessjoni massonika u għalhekk għamlu l-ġwienaħ ta' kulur iswed. Mifsud baqa' magħruf għall-kitba tiegħu dwar l-istorja medjevali u għall- kontroversja li kien daħal ma' William Hardman dwar l-oriġini tas-sovranità Brittanika fuq Malta. It-tradizzjoni storika tfakkarna li Mifsud kiteb dan il-ktieb dwar dokumenti marbuta mal-istorja ta' Malta biex jiġġieled affermazzjonijiet tal-kolonjaliżmu Ingliż dwar is-sovranità tagħhom fuq Malta. Quddiem il-preżenza ta' simbolu bħal dan, il-mistoqsija tiġi waħedha. Il-ktieb ta' Mifsud hu verament il-prodott tal-ġlieda anti-kolonjali kif konna niġu mgħallma jew kien ir-riżultat ta' ġlieda interna fil-mażunerijaż Peress li miet żgħir u wisq probabbli ma kellux x'jaqsam ma' din il-lapida, iċ-ċans hawn ta' rabta massonika huma aktar iva milli le, ineżistenti. Fuq kollox l-użu tal-ġwienaħ tal-farfett il-lejl insibuh użat fl-imgħoddi fuq dawn it-tip ta' rappreżentazzjonijiet Il-lapida kommemorattiva fuq funebri iżda ma jidhirx li kienu użati mis- soċjetajiet massoniċi. It-tieni qabar li fih simbolu dirett massoniku hu dak ta' Monsinjur Leopoldo Farrugia li kien minn Senglea. Kellu ħuh Latinista li kien jikkomponi iskrizzjonijiet bil-Latin. Skont din il-lapida, Monsinjur Leopoldo Farrugia miet fl-1948. Meta Leopoldo Farrugia ġie biex jagħmel il- lapida tiegħu, hu qiegħed l-arloġġ tar- ramel miżmum minn erbat iġwienaħ, tnejn fuq kull naħa. Fdan il-każ, il- ġwienaħ huma bojod. Għal darboħra, wieħed jistaqsi jekk din l-għażla ta' erbat iġwienaħ u mhux tnejn kinitx biss deċiżjoni każwali jew inkella deċiżjoni ta' disassoċjazzjoni mal-massonerija billi juri forma differenti minn dawk użati minnhom. Dak li hu żgur li anke f'dan il- każ hawn il-preżenza ta' persuna litterata li diffiċli timmaġina li ma kienetx taf bir-relevanza massonika ta' simboli bħal dawn matul is-seklu għoxrin. Ħajr lil Giovanni Vassallo, il-Professur Conrad Thake, u Michael Buhagiar talli qasmu miegħi l-ħsibijiet tagħhom dwar dan is-suġġett: Il-Professur Thake għal- lapida ta' Galizia, Buhagiar għaż-żewġ oqbra fil-Katidral tal-Imdina u Giovanni Vassallo għall-qabar ta' De Redin u l-arloġġ bil-ġwienaħ f'San Ġwann. q ) l f MT Ok. ki f TUL IL- A A i ata) ġo ċTiTi a B TA mmexxi mill-komunità Wikimedia f'Malta, l-għan prinċipali ta' dan il- proġett huwa l-iżvilupp ta' kontenut fuq il-pjattaforma Wikipedia, b'lenti partikolari fuq il-prodott artistiku lokali. Dan mhux biss biex jixhed b'mod aktar ċar ir-repertorju artistiku Malti, iżda wkoll biex informazzjoni dwar dawn il- kreattivi tkun disponibbli u saħansitra aċċessibbli. Fost l-attivitajiet li saru fl-imgħoddi, wieħed isib għadd ta' preżentazzjonijiet u taħditiet li lkoll jitfgħu dawl fuq diversità ta' forom artistiċi. Barra minn hekk, il- proġett jinkludi wkoll sensiela ta' wirjiet, bħalma sar f'edizzjonijiet oħrajn fejn ġew esebiti xogħlijiet tal-arti mill-kollezzjoni tal-Fondazzjoni Kreattività. Ta' min issemmi wkoll l-editatoni, sessjonijiet speċjali fejn kemm amaturi kif ukoll dawk aktar intiżi jsibu l-opportunità li jitħarrġu f'kif għandhom joħolqu, itellgħu u jeditjaw kontenut fuq Wikipedia. Għall-edizzjoni li jmiss, Wiki Loves Art se jkun qiegħed jieħu xi xejriet differenti: l-aħħar snin kien qiegħed isir bħala Art4-Feminism, li dawn proġett apparti, din is-sena se jinserixxi ruħu bħala parti integrali minn Wiki Loves Art. Permezz tal-integrazzjoni ta' dan il-proġett, li ġie maħsub bil- mira li jissaħħaħ il-leħen femminil fuq Wikipedia, Wiki Loves Art se jkun qiegħed jaħdem sabiex dan ir-repertorju artistiku ta' nisa kreattivi joħroġ aktar fid-deher. Dan flimkien mal-attivitajiet ewlenin ta' Wiki Loves Art, li kif jinkludu semmejna diskussjonijiet, esibizzjonijiet, u editatoni. L-iskop ewlieni ta' din l-edizzjoni mhuwiex l-uniku fattur li jrendiha differenti minn dawk preċedenti. Tassew, il-Wiki Loves Art li jmiss u l-attivitajiet li tkopri mhumiex se jittellgħu biss fil- limiti tal-Kavallier ta' San Ġakbu, iżda se jkunu qegħdin jimirħu lejn spazji ġodda u artijiet oħrajn. Min-naħa l-oħra, filwaqt li dan il-proġett qiegħed jerġa' jsir bil-ħsieb li jagħti spinta lil xogħlijiet Maltin lokali, bħalma sar fis-snin ta' qabel, l-edizzjoni li ġejja se titfa' dawl anki fuq xogħol minn artisti ġejjin lil hinn minn xtutna. Toni Sant, Id-Direttur Artistiku ta' Spazju Kreattiv, jisħaq fuq kif din l-edizzjoni ta' Wiki Loves Art hija l-attività l-kbira li jmiss għall-2020 — attività li mhux biss se tkun qiegħda tieħu minn dawk l-elementi li saru sinonimi mal-proġett innifsu, iżda waħda li se tkun qiegħda tissokta l-ħidma fuqhom hi u żżewwiġhom ma' xogħol ġdid. Is-success kulturali se jkompli fl-2020 awk kollha li jattendu huma persuni li jħobbu l-ġrajjiet l storiċi jew dawk kulturali tal-mument. Aspetti ta' arti, personaġġi, avventuri u kurżitajiet varji ma jonqsux. L-importanti li dak diskuss jittratta l-kollegament bejn l-Italja u Malta. Dan l-avveniment ta' kull xahar illum hu parti mill-kalendarju li jkabbar l-għarfien f'pajjiżna u jġib l-isem ta' 'La Scatola Magica' jew 'Il-Kaxxa Maġika. L-isem hu b'riferiment għall-kaxxa li s-saħħar ikollu miegħu, u li minnha joħroġ diversi oġġetti biex jużahom għal-logħob tal-maġijal 'La Scatola Magica' twieldet minn idea tad-Direttur tal-Istitut Dr Salvatore Schirmo. Schirmo kellu intwizzjoni ta' kif seta' jwessa' l-preżenza tal-kultura Taljana f'Malta. Hu kien staqsieni, bħala l-persuna mibgħuta mill-Ministru tal-Affarijiet Barranin tal-Gvern Taljan, biex ngħallem it-Taljan f'Malta, biex nibda norganizza dawn. l-attivitajiet. Mill-bidu tas-sena 2013, bdejna naħsbu li dawn kellhom jieħdu forma ta' laqgħa ta' kull xahar u li kellom jsiru parti regolari mill-kalendarju annwali tal-Istitut Taljan tal-Kultura. Qbilna li għandu jkollhom argumenti varji marbuta mal-kultura Taljana u li dawn l-argumenti għandhom iqajmu kurżità, l-interess u l-parteċipazzjoni tal-Maltin li jħobbu l-kultura Taljana. Artikli mimlijin umoriżmu, bl-iskop li jsaħħu l-argument li jkun trattat, kienu jinkitbu minn Louis Michael. Louis Michael kien ħabib u sostenitur li ħadem qatigħ favur din l-attività li kien iħobb jippreżenta bl-istil umoristiku tiegħu. Il-konferenzi normalment ikunu bit- Taljan u b'hekk dawn anke jservu biex tkun ipprattikata u mismugħa b'mod ħaj l-lingwa Taljana. Għaldaqstant, ta' kull sena, id-Direttur tal-Istitut Taljan flimkien miegħi, nagħmlu l-programm li jibda minn Jannar sa Diċembru. Naraw li jkun varjat kemm jista' jkun. Fuq kollox inkunu rridu li kull min jiġi jieħu togħma tajba, fejn l-aspett akkademiku u dak ta' tagħlim jitħallat ma' konvivalità u l-ħbiberija ma' dawk kollha preżenti. Anke t-titlu stess, 'La Scatola Magica, intgħażel biex jagħti dan il-messaġġ ta' sorpriża u pjaċir: l-idea hi li nissorprendu bl-argumenti u l-aħbarijiet li: nwasslu. B'hekk dawk preżenti jsiru jafu b'affarijiet u avvenimenti ġodda. Fil-bidu, proprju fil-mumenti tat-tluq, verament kelli l-bakketta maġika'l Ħabiba tal-Istitut Taljan u tal-ilsien Taljan, li kienet l-Ambaxxatriċi Awstrijakka għal Malta, Petra Schneebauer u t-tifla tagħha Katharina, li kien għad kellha tmien snin, meta ġew informati bdin l-inizjattiva u l-għażla tal-isem, ġew għall-ftuħ uffiċjali u offrulna… bakketta maġikal U b'hekk bdiet din l-avventura ta' laqgħat kulturali u informattivi. Kollox beda f'Marzu tal-2013 b'kelliem eċċezzjonali, il-Professur Joseph Brincat, li tkellem dwar il-korsijiet li jsiru bl-ilsien Ingliż u Taljan fil-'Bocconi' ta' Milan. Fix-xhur ta' wara, komplejna b'numru ta' mistednin kemm Taljani u anke Maltin li ttrattaw argumenti differenti, li jmorru mill-kċina għall-isport, mill-karozzi għall- mużika, mir-restawr għall-avventura. Kien hemm anke argumenti dwar is-saħħa, il- meravilji tan-natura, personaġġi illustri u kostumi popolari. Żewġ argumenti li ntlaqgħu tajjeb ħafna minn dawk preżenti kienu bla dubju, kurżitajiet u riċetti varji dwar il-ħobż u l-pizza. Kienu ħadu sehem Carmelo Fiore u Cristiano Bagnaschi, pizzaiolo u ħabbież rispettivament. It-tnejn jaħdmu f'Malta. L-atmosfera fis-sala tal-Istitut Taljan saret litteralment elettrifikanti meta n-nies preżenti ma waqfux jistaqsu dwar is-sigrieti kif tista' tkun ippreparata pizza tajba jew ħobż bninl Il-kċina hi bla l-iċken dubju argument li jiġbed lil kulħadd. permezz tas-serati 'L-Italja ta' togħmiet differenti' (LItalia dei sapori). Fihom il- kelliema ħaduna f'reġjuni bħal Puglia, Sardegna, Lazio u Liguria. Dawn kollha għandhom il-gosti partikolari tagħhom. Imbagħad wieħed ma jridx jinsa l-ġelat Taljan maħbub minn kulħadd. Dan ġie ppreżentat minn Fabio Ferretti. Kien hemm ukoll preżentazzjoni tax-xorb, fosthom dik tal-birra artiġġjanali li qed tkun prodotta f'Għawdex minn Samuele D'Imperio, mingħajr ma ninsew aktar minn preżentazzjoni waħda ta' xorb bnin (liquori) Taljan. Appuntament ieħor kien ma' Sonia Sanċġ Suraci dwar prodotti organiċi. Dr Anthonv Abela Medici wera ġabra ta' kartolini storiċi li jillustraw il-kuntatti bil- kitba bejn Malta u l-Italja. Serata li fiha kien hemm attendenza numeruża kienet dik meta ġie jitkellem Pietro Ghedin, li sal-2017 kien imexxi t-tim nazzjonali tal- Kien hemm ukoll attendenzi numerużi għal żewġ taħditiet: waħda dwar l-istorja tal-Fiat 500 u l-oħra dwar il-Vespa. Kienet saret anke esebizzjoni ta' dawn il-vetturi quddiem l-Istitut, f'Misraħ San Ġorġ u din kienet attirat l-interess tal- pubbliku' Ta' min isemmi wkoll in-numru ta' mistiedna oħra li ħadu sehem f'dan il-programm, fosthom mill-qasam tal- mużika. Kien ġie Mro. John Galea li tana espożizzjoni sħiħa dwar Giuseppe Verdi. Dakinhar ħadu sehem ukoll Charles Vincenti u Graziella Debattista li paxxew lill-udjenza bil-leħen sabiħ tagħhom. F'serata oħra ħa sehem Maurizio Rocca, li hu vjolinist bravu ħafna, minn Palermo. Kien hemm il-preżenza tal-Coro della Valle di Susa, li minbarra li kantaw għanjiet tradizzjonali tagħhom, dewquna wkoll mill-ikel tipiku tar-reġjun. Aktar riċenti kien hemm serata ma' Elia Biasi fuq it-trumbun u oħra ma' Pierangelo Tamiozzo li semmgħalna għanjiet bl-ilsien Cimbru, kantati minnu stess. L-udjenza, inkluż l-ambaxxatur De Vito u martu, kienu ngħaqdu mal-mużika u għanjiet ta' Tamiozzo u kantaw miegħu. Okkażjonijiet oħra sbieħ kienu dawk offruti mill-organista bravu Robert Buhagiar u s-Sależjan Prof. Aurelio Mulċ Stagno li tkellmu dwar l-orgnijiet Taljani f'Malta. Kien hemm taħditiet fuq l-arti, fosthom minn Dun Gino Gauci mar- restawraturi Giuseppe Mantella u Sante Guido. Taħdita oħra fuq ir-restawr kienet marbuta mal-injam, minn Josef Aquilina. Luca Lacitignola, fuq nota differenti, tkellem dwar il-passjoni tiegħu għall- qlugħ u l-ibburdjar. Kellna wkoll taħditiet dwar is-saħħa, waħda minnhom mill-Prof. Ugo Orestano li tkellem dwar problemi fl- għadam, l-osteoporosi. Dawk li jħobbu l-avventura kellhom taħdita minn Alessandro Costa dwar it- triq medjevali magħrufa bħala 'La Via Francigena', waqt li Paolo Andriotto tkellem dwar eskursjonijiet fuq il-muntanji Dolomiti. Lawrence Formosa ta tagħrif dwar l-arti tal-falkunerija u Daniel Cilia dwar l-esperjezi tiegħu dwar il-fotografija fl-Italja. L-Italja taħt il-lenti fotografika kienet ukoll ippreżentata mill-brava Nicoletta Muscas. Taħditiet oħra kienu dawk marbuta mal-Istorja. Is-Sależjan Dun Joe Cini tkellem dwar il-kariżma ta' ġgant Taljan, Don Bosco. Don Angelo Manca ġie minn Sardegna u għamel taħdita dwar il-preżenza tal-kavallieri ta' San Ġwann f'pajjiżu, waqt li f'okkażjoni oħra, il-kulunell Luca Mariz ppreżenta 'La Missione Militare Italiana' f'Malta. Bħal kull sena, l-attivitajiet ta' 'La Scatola Magica' jiftħu fil-bidu ta' Jannar u anke l-avventura tal-2020 se jkun hemm fiha numru ta' appuntamenti b'mistiedna li se jitkellmu dwar punti differenti, u bi stejjer ta' interess. It-taħditiet se jibdew fl-14 ta' Jannar u jinfetħu minn Chiara Garrisi li se titkellem dwar il-belt ta' Lecce fil-Puglia. Din hi belt Barokka li għandha ħafna similjanza ma' Malta. Fi Frar ġejja Chiara Vigo li se titkellem dwar 'TI bisso, la seta di mare'. Imbagħad fl-10 ta' Marzu, xahar marbut mal- preparamenti tal-Ġimgħa l-Kbira, se jkollna lil Dr Christian Attard u lil Dr Simon Mercieca li se jitkellmu dwar ix- xogħlijiet ta' Fra Innocenzo da Petralia Soprana f'Malta. Fra Innocenzo kien minn Sqallija, u Sqallija se tibqa' t-tema ta' 'La Scatola Magica' għas-serata tal-14 ta' April. dwar il-pupi Sqallin. Fit-12 ta' Mejju, Dr Pasquale Palazzo jitkellem dwar is-saħħa. F'Ġunju, is-serata se tkun marbuta mal-Għanafest: se jkun hawn f'Malta għannejja Sardi li se jkantaw bis-Sard. Dawn huma l-famużi 'tenores sardi. Wara l-btajjel tas-sajf, nerġgħu niftħu nhar il-15 ta' Settembru. Ignazio Cannavo hu sewwieq. tal-karozzi minn Sirakuża u li se jitkellem dwar il-Lamborghini tiegħu fil-One Racing Team ta' Malta. Ix-xahar ta' Diċembru hu dejjem assoċjat mal-ħsieb fl-oħrajn. F'din l-edizzjoni, Sofia de Dominicis se titkellem dwar xogħol fil-Kenja. Id-dħul għal dawn it-taħditiet hu b'xejn. Wara kull taħdita jkun hemm dik it-tazza nbid marbuta ma' ftit ikel, ħafna drabi ikel tipiku ta' xi reġjun tal-Italja. Il-kittieb ikellimna: x ZAR x- FET ĠEN Wi l l L RT TTIE ' Ai l A 1,7 PWeA. g jj SAM, Ir ae i SARA EN 4 FES l $: ħaġa GMO kW l A - X PATRIJIET AGOSTINJANI LI GĦAMBD ISEM. llavolja għandu mad-90 sena, għadu attiv fil-kitba. miegħi, Simon Mercieca, għadu kif ħareġ ktieb ieħor dwar l-Ordni Agostinjana. Din id-darba ġabra ta' studji dwar patrijiet Agostinjani. Biss xorta ħassejt li għandi nitkellem miegħu dwar dan ix-xogħol għax inħoss li Patri Mark Cauchi għandu jkun magħruf. Fuq kollox jirrappreżenta persuna anzjana li kulturalment għadha attiva. Għal din biss, ħaqqu li jkun magħruf aktar. Għażilt dan it-titlu bil-Latin għaliex verament jirrifletti dak li xtaqt nikteb dwaru. Dan it-titlu meħud mill-Ktieb tal-Bibbja 'L-Ekkleżjastiku', kapitlu 44, vers 1. Dan il-kapitlu jibda bdin il-frażi Laudamus Viros Gloriosos. Din il-frażi hi bil-Latin u nsibuha fil-bibbja Latina, imsejħa l-Vulgata. F'ilsienna, din il-frażi tfisser 'infaħħru rġiel glorjużi'. Dan hu dak li ipprovajt nagħmel. nfaħħar numru ta' patrijiet Agostinjani, li fil-maġġoranza tagħhom illum huma mejtin u xi wħud minnhom għexu ħafna sekli ilu. llum ftit li xejn huma magħrufin. Xtaqt inġedded it-tifkira tagħhom. Fuq kollox xtaqt li dan il-ktieb ikun kontinwazzjoni ta' ktieb ieħor li ippubblikajt fl-2015 miegħek, (Simon Mercieca) dwar l-istorja tal-kunvent ta' San Mark, li hemm fir-Rabat, Malta. It- titlu ta' dan il-ktieb kien Vetustor Glorior. Bil-Malti, dan it-titlu jfisser 'Fil-qedem il- glorja', b'referenza diretta għal din l-istorja ta' dan il-kunvent. Biss il-glorja ta' kunvent tinsab fin-nies jew aħjar il-patrijiet li għexu fih. B'hekk f'dan il-ktieb, b'mod ħafif u simpatiku, ridt ifakkar dawn il-patrijiet li għexu f'dan il-kunvent. B'hekk dan il- ktieb għandu jitqies bħala kontinwazzjoni tal-ewwel ktieb li ħriġt fl-2015. X'FIH DAN IL-KTIEB2 Dan il-ktieb jikkonsisti f'numru ta' ġrajjiet qosra dwar patrijiet individwali. Xi wħud minn dawn il-ġrajjiet huma ta' natura umoristika. Oħrajn huma ta' natura pjuttost sombrija jew ta' dieqa. Huma stejjer vera li qed jiġu rrakkontati kemm permezz tal-użu tad-dokumentazzjoni storika li kont għamilt, meta l-provinċjal kien il- maħbub Fr Rav Francalanza u anke permezz tal-memorja. Tifkiriet ta' ġrajjiet imgħoddija li jien kont nisma' mingħand patrijiet xjuħ. Xtaqt li dawn il-ġrajjiet ma jintilfux u jiġu ppriservati permezz ta' din il-kitba. XI TGĦIDLI DWAREKŻ Illum jien kważi trux għal kollox. Tlift is-smigħ, biss nirringrazzja lill- ħanin Alla, il-menti tiegħi għadhom tajbin. Xi drabi nħossni li qed ngħix dak li t-Taljani jgħidulha 'la seconda infanzia' jew kif ngħidu bil-Malti, nerġa' nsir tifel. X'TGĦIDLI DWAR TFULITEKŻ Niftaħar li jien Bormliż u bqajt inħobb din il-lokalità u kont inweġġa' meta isem Bormla kien jissemma fil-batal. Bormla ta' qabel il-gwerra nista' niddiskrivihielek bl-amment. Għadni niftakar kull persuna li kienet toqgħod fin-naħa tas-Suq il- Qadim, it-Telgħa tal-knisja, illum triq il- Pellegrinaġġ u Strada Marina. Nafhom u niftakarhom kollha bieb bieb. Fuq livell personali, illum ftit fadalli qraba. Ħuti emigraw lejn l-Amerika u l-Kanada. Is- sena l-oħra, barra ħija, tlift kuġin, it-Tabib Ċensu Moran. TISTA' TGĦIDILNA XI ĦAĠA DWAR IL-KTIBT TIEGĦEK Ktibt f'kull gazzetta li ħarġet f'Malta. Kont nibgħat l-ittri u l-artikli fuq il- gazzetti kollha, inkluż fuq dawk tal- Union Press, bħalma huma l-orizzont u IT-TORĊA. L-edituri dejjem ġabuhomili. Kont nikteb f'dawn il-gazzetti anki fi żmien meta mhux kulħadd kien jieħu gost li qed nikteb fihom. Imbagħad għandi numru ta' kotba oħra, fosthom l-istorja tal-Kunvent u l-Knisja tal-Patrijiet Agostinjani tal- Belt u anke ktieb dwar Mattia Preti li fih, ippubblikajt dokument indit dwar dan l-artist kbir li ħadem f'Malta. Kont nikteb anke f'ġurnali barranin dwar l-Ordni f'Malta, fosthom rivisti li kienu u għadhom joħorġu f'Ruma u fi Sqallija. KIF TĦARES LEJN MALTA L L-MALTIN7 Illum jien persuna anzjana. Għext ħafna minn ħajti barra minn Malta. Wara li sirt Patri, kont mibghut kemm fl-Alġerija u anke fit-Tuneżija, biex naħdem fil-parroċċi li l-Agostinjani kellhom f'dawn il-pajjiżi. Kien iż-żmien tal-gwerer għall-Indipendenza. Għexthom mal-Maltin. Bħalma hu l-każ ta' Bormla, għadni niftakar il-Maltin li kienu jgħixu fil-belt ta' Tuneż u anke f'Ġerba fejn għext. Niftakar sew il-Maltin li kien hemm fl-Alġerija. Nista' ngħidlek bla tlaqliq, li dawn il-Maltin, ħafna minnhom mitwielda hemmhekk, kienu Maltin verament ġenerużi u ta' qalb kbira. Niftakar familji sħaħ. Il-familja Bondin li kellhom waħda mill-aqwa kafetteriji li kien hemm fil-belt ta' Tuneż. Niftakar lill-familja Borġ u tant oħrajn. Għamilt żmien anke fl-Iżvizzera. Għamilt perjodu ta' studju fi Franza. Fis- snin sebgħin kont irbaħt borża ta' studju u mort nistudja l-Franċiż Grenoble. Xi wħud minn dawn il-Maltin li kien hemm l-Alġerija u t-Tuneżija kont erġajt iltqajt magħhom meta kont inżur Franza. GĦANDEK XI PROĠETTI GĦALL-FUTUR) Il-gost tiegħi llum hu naqra dwar l-istorja. Xi drabi nikteb ukoll xi ittra fil- gazzetti fuq xi punt li għandu x'jaqsam mal- istorja tal-Ordni tal-Patrijiet Agostinjani f'Malta u Għawdex. L-età żżommok milli tagħmel proġetti kbar, biss naħseb li din il- mistoqsija nagħmilha lilek. Jekk għandek il-pjaċir, allavolja kbir fl-età ma ngħidlekx le biex miegħek nagħmel xi ktieb ieħor. sġl 4 wie għad u l - £'M I AM u. B.5K 4 al : KEE MEE $ ww. ċ g , l Il iżiwit SA $ $ sj ti i a kOX sest ħ kw 4 l m-siege l