Biex nippruvaw ma nitfixklux minn Reuben Seychell it-Terminologu tad-Dipartiment tal-Malti il-Kummissjoni Ewropea Il-kamp tax-xogħol terminoloġiku tagħna ma jimmirax lejn il-lingwaġġ għal skop ġenerali (normali, il-lingwa użata għal intenzjonijiet komunikazzjonali1 ta’ kuljum jew ordinarji) imma lejn lingwaġġ għal skop speċjali (anormali)2. Kelma jew espressjoni fil-lingwaġġ għal skop ġenerali (LSĠ) ikollha aktar minn tifsira u sinifikat wieħed, u dawn tal-aħħar jissawru skont il-kuntest u l-intensità fl-uniformità tal-istess kuntest3, skont ir-regoli tal-logħba lingwistika4 prevalenti f'dak il-kuntest partikolari. Ilparteċipanti f'dik il-logħba jifhmu t-tifsira u ssinifikat għaliex huma jkunu jifhmu u jkunu familjari mar-regoli komunikazzjonali partikolari. Il-lingwaġġ għal skop speċjali (LSS) jissellef mill-kliem u espressjonijiet fil-livell ta’ skop ġenerali (LSĠ) u fejn ikun hemm bżonn jaħtih tifsira aktar speċifika, aktar iffukata, idjaq, illi tnaddaf l-ambigwitajiet li jinħolqu minn kuntesti u sitwazzjonijiet differenti. Sa ċertu punt huwa parassitiku. Fejn ma jsibx x'jissellef, joħloq biex jindirizza diskrepanza fil-LSS. 1 Għal aktar dwar dan is-suġġett ara Strawson, P., "Meaning and Truth", Synthese, 1967. 2 Nazzarda nibbaża fuq id-duwaliżmu ta’ Thomas Kuhn bejn xjenza normali u dik anormali (maħluqa minn bidla filparadigma) (ara Kuhn, TS., The Structure of Scientific Revolutions, 1996). Għandu għalhekk ikun ċar li t-tifsira u ssinifikat tat-termini ttrattati f'xogħolna blebda mod ma jkollhom jew ma huma intenzjonati li jkollhom neċessarjament ibiddlu jew iħassru t-tifsiriet u s-sinifikati li l-kliem jew espressjonijiet jingħataw jew ikunu ngħataw fil-pletora ta’ kuntesti u sitwazzjonijiet meqjusa fil-LSĠ u wisq anqas li jiddeterminaw ir-regoli jew liżvilupp tal-grammatika jew li jimminaw tagħha5. Mhuwiex eskluż li jkun hemm effett aċċidentali jew inkella inċidentali bejn dominju fil-LSS u kuntest jew sitwazzjoni fil-LSĠ; jew saħansitra bejn żewġ dominji jew aktar fil-LSS. Dan għaliex ma hemm lebda regola dwar kif jiżvolġu l-forom differenti tal-ħajja u l-kunċetti li joħorġu minnhom li jinneċessitaw kelma jew espressjoni bħala r-referent tagħhom. Ix-xogħol terminoloġiku tagħna jimmira li jipprovdi termini li jwasslu għal testi legali tal-UE li jiggarantixxu ċarezza legali6. B'dan il-mod jonqsu l-possibiltajiet ta' ambigwità7 fil-liġijiet u għalhekk l-inċidenza ta’ tilwim bla bżonn u inkonsistenzi fl-applikazzjoni u 5 Mil-lat tal-loġika ara Lorenzen, P., "Logic and grammar", Constructive Philosophy, 1987 6 Il-lingwa legali tirrappreżenta komunikazzjoni bejn speċjalisti aktar minn komunikazzjoni fil-livell ordinarju; hija għodda għall-kontenut nomattiv tal-espressjoni legali. 7 Inxejnu l-polidossija u nistabilixxu monodossija ħielsa fi kliem Lorenzen; ara "Logic and hermeneutics," Lorenzen, 1987. inizjattiva l-implimentazzjoni tad-dritt tal-UE f'realtà legali multilingwi. Xogħolna jinkludi dawn il-funzjonijiet: • nirreġistraw dik it-terminoloġija li diġà tintuża u li għal bosta tidher ovvja: dak li hu ovvju llum mhux bilfors jibqa' ovvju għada; • nirriċerkaw termini tekniċi f'oqsma diversi u nirreġistraw l-għażla terminoloġika tagħna; • nindirizzaw diskrepanzi terminoloġiċi bejn utenti prinċipali ta’ dik it-terminoloġija; • attivament nisiltu kunċetti ġodda u nippruvaw insibu modi biex nirrappreżentaw dawk il-kunċetti b'termini validi; • insibu metodi konsistenti biex nittraduċu b'mod effiċjenti kunċetti li ma jkunux rappreżentati bil-Malti jew li jkunu rappreżentati b'mod inkonsistenti u insuffiċjenti għall-funzjoni tagħhom fid-dritt tal-UE. * * * Din il-pubblikazzjoni mhix maħsuba biex tissostitwixxi t-taqsima dwar it-terminoloġija f' l-aċċent, li huwa mmirat għad-diskussjoni u lespożizzjoni ta’ argumentazzjoni terminoloġika. Dan is-suppliment huwa maħsub li jaqsam malqarrej xogħol terminoloġiku li jkun sar speċifikament dwar termini rriċerkati meħtieġa għall-kitba tal-liġijiet tal-UE. Illum qed nippubblikaw l-eżitu ta’ proċess varat mid-Dipartimenti tal-Malti tal-Kunsill tal-UE u tal-Kummissjoni Ewropea (grazzi għal Anthony Privitelli u Jeantide Naudi rispettivament, li ħadu ħsieb ukoll jiġbru l-punti ta’ qbil u kitbu l-Linji gwida li ġejjin) li wassal għallqbil interistituzzjonali dwar kif jiġu tradotti s-sustanzi kimiċi u l-komposti tagħhom. Iddipartimenti tal-lingwi parteċipi huma dawk tal-Kunsill tal-UE, il-Kummissjoni Ewropea, il-Parlament Ewropew, il-Qorti tal-Ġustizzja, il-Kumitat tar-Reġjuni, il-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew, iċ-Ċentru tat-Traduzzjoni għall-Korpi tal-UE, il-Bank Ċentrali Ewropew u l-Qorti tal-Awdituri. L-importanza ta’ dan il-metodu hija li d-dritt tal-UE, speċjalment il-leġiżlazzjoni REACH, jirregola kull sustanza kimika u kombinazzjonijiet tagħhom li toħroġ fis-suq Ewropew. Leġiżlazzjoni ta’ dan it-tip tinvolvi listi sħaħ ta’ komposti kimiċi fejn ilpossibbiltajiet tal-istess kompost huma inkredibbilment ħafna. B'dan il-metodu, ilkittieb u l-qarrej qed jingħataw għodda lingwistika li permezz tagħha jistgħu jesprimu u jifhmu l-komposti kimiċi attwali u eventwali. Xi ftit mill-eżempji ta’ oqsma konċernati minn dan it-tip ta' termini huma likel, u s-sikurezza fl-ikel, apparat użat għallikel, l-għalf għall-bhejjem, l-agrikoltura u lvinikultura, iż-żebgħa, il-ġugarelli tat-tfal, ilvetturi, u standards tal-arja u ta’ tniġġis. L-għan ta’ din il-gwida mhuwiex li tiddetta t-taħdit tan-nies, imma li tistabbilixxi metodoloġija li tiggarantixxi ċertezza legali billi toffri akkuratezza, konsistenza, applikabilità wiesgħa, sempliċità u utilità. L-ismijiet tas-sustanzi kimiċi bil-Malti Linji gwida interistituzzjonali WERREJ It-traduzzjoni tas-sustanzi kimiċi bil-Malti ............................................................................ 3 Tabella Nru 1: Ismijiet li jidhru ta' spiss ................................................................................ 4 Tabella Nru 2: Affissi li jidhru ta' spiss ................................................................................. 5 Eżempji fil-prattika ................................................................................................................ 7 Nota dwar l-użu tal-ittra j wara l-vokali i............................................................................... 7 Indiċi globali f'ordni alfabetiku EN-MT ................................................................................ paġna suppliment ma’ Daħla It-traduzzjoni tas-sustanzi kimiċi bil-Malti Spiss niltaqgħu ma' dokumenti fejn ikollna nħabbtu wiċċna mal-ismijiet tas-sustanzi kimiċi. F'dawn id-dokumenti d-dilemma dejjem tkun listess - inħalluhom bl-Ingliż jew naqilbuhom għall-Malti? Għalkemm jidhru kkomplikati, jekk wieħed jimxi b'mod loġiku l-ismijiet tas-sustanzi kimiċi mhumiex diffiċli. Fil-parti l-kbira dawn jikkonsistu f'għadd ta' partijiet żgħar mgħaqqdin flimkien. Dan iseħħ fuq livell molekulari kif ukoll fuq livell lingwistiku, li fil-fatt jirrifletti dak li jseħħ fil-livell molekulari. Kulma għandna bżonn nagħmlu hu li nistandardizzaw l-ismijiet tal-komponenti ż-żgħar li jiffurmawhom. Id-dilemma tkun akbar meta d-dokument ikun jinkludi xi tabella b'lista twila ta' dawn issustanzi kimiċi. Hawnhekk it-taħbil il-moħħ jiżdied speċjalment meta niltaqgħu mhux biss ma' sempliċi element mit-tabella perjodika bħal, ngħidu aħna, il-kubrit jew iż-żingu, iżda niltaqgħu wkoll ma' komposti organiċi kumplikati b'ħafna numri, prefissi u suffissi. It-terminoloġija xjentifika formali bil-Malti hi bbażata kważi kollha fuq it-Taljan. Dan huwa fatt stabbilit, u joħroġ ċar minn bosta eżempji: diossidu tal-karbonju, klorur tas-sodju, idroġenu, spettru, temperatura, densità, pressjoni, ... Huwa veru li fit-taħdit informali nirrikorru għall-Ingliż, għar-raġuni li t-tagħlim xjentifiku aħna l-Maltin ħadnieh kollu kemm hu bl-Ingliż. Allura jekk żewġ tradutturi waqt li qed jieħdu kafè jiddiskutu t-tisħin globali b'mod informali dawn se jirreferu għall-"carbon dioxide" li qed joħloq "global warming". Imma 5 minuti wara l-istess żewġ tradutturi se jidħlu l-uffiċċju u jiktbu "diossidu tal-karbonju" u "tisħin globali", għax hekk jitlob ir-reġistru formali ta' dokument uffiċjali. X'se nagħmlu f'dawn is-sitwazzjonijiet? Se nittraduċu kollox jew se nħallu wħud bl-Ingliż u oħrajn bil-Malti? F'dan il-każ il-passat żgur li mhuwiex garanzija għall-futur għaliex f'pubblikazzjonijiet preċedenti nsibu ftit minn kollox. Għalhekk ġie ffurmat grupp b'rappreżentanti mill-unità lingwistika ta’ kull istituzzjoni tal-UE biex niddiskutu din il-problema. Ikkuntattjajna lill-ġuristi lingwisti tal-Kunsill fi Brussell għallparir tagħhom, u t-tweġiba kienet din li ġejja: "Mil-lum 'il quddiem, fir-rigward ta' termini kimiċi, it-taqsimiet traduttivi MT talistituzzjonijiet jadottaw l-ismijiet tal-kimiċi fuq mudell intern stabbilit skont it-traduzzjonijiet ekwivalenti fil-IATE tal-lingwa Taljana u dik Franċiża. Anke jekk xi dipartiment tal-Gvern MT ikun qiegħed juża xi varjazzjoni morfoloġika ta' xi terminu kimiku partikolari, jiġifieri t-terminu ma jkunx morfoloġikament eżattament simili għall-mudell MT intern stabbilit mill-istituzzjoni konċernata fl-istrument legiżlattiv partikolari tal-UE, l-ekwivalenza terminoloġika m'għandhiex tiġi miċħuda. Naħsbu li kulħadd jista' jimxi fuq din il-presunzjoni." Dan il-fatt jgħin ħafna meta niġu biex nittraduċu l-ismijiet tas-sustanzi kimiċi. Infatti, f'parti sostanzjali tal-każijiet ikun biżżejjed li wieħed jikkopja l-isem bit-Taljan u jagħtih ortografija Maltija. Xi eżempji fl-ordni EN-IT-MT jinsabu fit-tabella hawn taħt. Li rridu nagħmlu, allura, hu li nistandardizzaw: Abbażi ta' dan il-prinċipju, il-grupp ifformula dawn il-linji gwida li ġejjin, li għandhom l-għan li joħolqu uniformità bejn l-istituzzjonijiet u għaldaqstant għandhom jintużaw anki fejn ikun hemm differenzi ma’ sorsi oħrajn. l-ismijiet ta' joni, gruppi ta' atomi (radikali), u termini oħra li jidhru ta' spiss fl-ismijiet tas-sustanzi kimiċi (Tabella Nru 1 aktar 'il quddiem); l-affissi li għandhom sinifikat li jiddetermina l-kompożizzjoni molekulari tas-sustanzi (Tabella Nru 2); l-ismijiet tal-elementi (Tabella Nru 3). klorur tas-sodju idrossidu tal-ammonju aċidu aċetiku karbur tal-kalċju inizjattiva Ismijiet li jidhru ta' spiss Wieħed jinnota hawnhekk kemm huma qrib lejn it-Taljan il-verżjonijiet bil-Malti. Kulma wieħed ikollu jagħmel, anki għal dawk il-joni li mhumiex f'din il-lista, hu jaqleb l-ortografija tal-verżjoni bit-Taljan għall-Malti. aċidu dejjem segwit b'aġġettiv li jispiċċa "-iku" li jiddetermina t-tip tal-aċidu, eż. aċidu sulfuriku aċetilen fit-taħdit popolari tintuża 'aċitilena', iżda l-isem xjentifiku għandu jkun 'aċetilen' amminoaċidu jew aċidu amminiku benżen ċjanur ferruż aloġenur aloġenu kloridriku jew idrokloriku siliċur paġna iż-żewġ forom huma tajbin fit-taħdit popolari titlissen bil-ħoss mill-Ingliż 'benżin', iżda l-isem xjentifiku għandu jkun 'benżen' din normalment ngħaqqduha fl-aħħar, eż. diethyl ether - dietiletere din eċċezzjoni: 'carbon' magħquda ma' 'hydro' ssir 'idrokarbur' u mhux 'idrokarbonju' il-forma mill-mudell bl-Ingliż għandha użu stabbilit ħafna fil-Malti, u allura għandha tkun aċċettata wkoll suppliment ma’ Tabella Nru 2: Affissi li jidhru ta' spiss EN Dan hu prefiss użat dejjem l-istess fuq skala internazzjonali, li jfisser 'l-istess', u huwa ppreferut li jibqa' jintuża b'dan il-mod fil-Malti wkoll. m doppja billi ġej millammonju m doppja billi ġej millammonju. Eċċezzjoni: histamine = istamina -ażi -ażol- -benż- bis- bis- -ożju ċiklo- eża- Għajr 'oxide' li ssir 'ossidu' (tieħu preċedenza oxy- / oxi- = ossi- ) eż. keton (eċċezzjoni li daħlet sew fil-Malti aċetun) derivat minn "ossiġenu" Kif intqal qabel, l-affissi mqegħdin f'ordni u f'pożizzjoni speċifika fl-isem jiddeterminaw ilkompożizzjoni molekulari tas-sustanza. L-elementi* Rimarki attinju ċesju kalċju ameriċju ċerju barju imsemmi għax-xjenzjat Nils Bohr disprożju ewropju paġna franċju promezju protattinju ġermanju hija prassi internazzjonali li jibda blh idroġenu samarju ħadid siliċju lawrenzju stronzju ċomb lutezju teknezju manjeżju manganiż nettunju ununeżju nitroġenu ożmju ossiġenu ittriju żingu żirkonju paġna imsemmi għax-xjenzjat Meitner isegwi l-mudell ta' idroġenu u nitroġenu; f'taħdit mhux tekniku 'ossiġnu' għalkemm f'taħdit mhux tekniku 'fosfru' tajba wkoll * L-isem ta' element f'ċerti każijiet jinbidel meta jinħarġu derivati minnu, pereżempju l-komposti millkubrit jinkludu s-sulfat u s-sulfur, melħ mill-ħadid huwa ferriku jew ferruż. suppliment ma’ Eżempji fil-prattika Għas-sustanzi inorganiċi, ġeneralment l-isem joħroġ mit-tabelli 1 u 3 ta' hawn fuq: eż. sodium chloride = klorur tas-sodju. Għas-sustanzi organiċi, l-isem spiss ikun aktar komplikat, u jinħareġ billi jinqasam fil-komponenti tiegħu, ibbażat fuq il-mudell bit-Taljan. MT 2-(2H-Benżotriażol-2-il)-4,6-bis(1metil-1-feniletil)fenol Isem tal-biża' b'soluzzjoni sempliċi għall-aħħar. Il-partijiet komponenti huma: Benżo - tri -ażol (tri + ażol, allura ma tidħolx j) -il (suffiss) - bis (tibqa' l-istess) - metil - fenil - etil - fenol EN MT 6,7-Diidro-5H-ċiklopenta[b]piridina di-idro-5H-ċiklo-penta-[b]-pirid-ina, prattikament copy/paste mit-Taljan b'żewġ irtokki ortografiċi EN Methyl 3-aminothiophene-2carboxylate MT 3-amminotijofen-2-karbossilat talmetil Hawnhekk nosservaw inverżjoni tipika tas-sekwenza tal-kliem mill-Ingliż (l-eżempju klassiku: carbon dioxide diossido di carbonio - diossidu tal-karbonju). Din hija raġuni importanti oħra għaliex fid-dubju wieħed jaqbillu jikkonsulta l-verżjoni bit-Taljan (jew anki bil-Franċiż). Nota dwar l-użu tal-ittra 'j' wara l-vokali 'i' Jista' jinqala' dubju dwar jekk għandhiex tiddaħħal l-ittra 'j' bejn il-vokali 'i' u vokali oħra li tiġi warajha. Din ilproblema tissolva billi jiġi stabbilit jekk iż-żewġ vokali jiffurmawx parti mill-istess entità jew le. Allura: thio- issir tijo- ; (eżempju f'kuntest differenti) bio- issir bijoImma: dioxide = di + oxide: diossidu; triazol = tri + azol: triażol Fid-dubju, kemm fuq din il-biċċa xogħol u anki b'mod ġenerali għas-sustanzi kimiċi l-oħrajn kollha, wieħed ikollu jagħmel xi ftit tar-riċerka biex jivverifika, nagħmlu mod, li "thio" hija entità kimika waħda. L-internet fih minjiera vasta ta' informazzjoni u tiftixa sempliċi tagħtik it-tagħrif kollu li jkollok bżonn, bi grafika tal-kompożizzjoni tal-atomi b'kollox, kif ukoll (eż. fil-Wikipedia) l-ismijiet tal-istess sustanzi b'lingwi differenti inklużi dawk li jinteressawna laktar: it-Taljan u l-Franċiż. Indiċi globali f'ordni alfabetiku EN-MT EN acetylene MT aċetilen ferruż aċidu attinju franċju ameriċju ġermanju amminoaċidu jew aċidu amminiku aloġenur aloġenu promezju protattinju eża- -ażi -ażol- paġna barju kloridriku jew idrokloriku -benż- idroġenu benżen samarju bis- bis- siliċur siliċju ħadid stronzju lawrenzju ċesju ċomb teknezju kalċju lutezju manjeżju manganiż ċerju nettunju ununeżju ċjanur ċiklo- nitroġenu disprożju -ożju ożmju ittriju żingu żirkonju ewropju ossiġenu paġna suppliment ma’