Il-Kurçifiss jew a ̇jar il-Kurçifissi ta' Kandja ©ewwa Bormla It-Tieni Kurçifiss mill-Belt ta' Kandja? Dr. Simon Mercieca Fil- ̇ar©a tal-Programm tal-Festi tal-Ìimg ̇a Mqaddsa fil-Belt ta' Bormla ppubblikat is-sena l-o ̇ra (2009), tkellimt b'çertu dettall dwar ilkurçifiss li llum iΩejjen il-kappella tal-Kurçifiss fil-knisja ta' Bormla. Fittitlu ta' dan l-artiklu kont indikajt il-probabbiltà tal-eΩistenza ta' aktar minn kurçifiss wie ̇ed li seta' n©ieb mill-gΩira ta' Kandja qabel ma din waqg ̇et f'idejn it-Torok fl-1669. F'dan l-artiklu nixtieq nid ̇ol fi ftit aktar dettal dwar kurçifiss ie ̇or li jinsab f'Bormla li probabbilment in©ieb ukoll minn din ilbelt Venezjana ta' Kandja ©ewwa Kreta fil-ba ̇ar E©ew. Meta Sandro Debono ̇are© il-ktieb tieg ̇u dwar numru ta' kurçifissi li jinsabu fil-knejjes tag ̇na, ta ̇t l-isem bil-Latin ta' Imago Dei, huwa tkellem fid-dettal dwar il-kurçifissi li n©iebu minn Kandja. Nafu issa li n©iebu tliet kurçifissi. Tnejn kbar; wie ̇ed jinsab il-Birgu jΩejjen l-artal tal-kurçifiss fil-knisja ta' San Lawrenz u t-tieni jinsab Bormla fuq l-artal tal-Kurçifiss. Debono jid ̇ol fid-dettal ta' kif wasal f'Malta dan il-kurçifiss ta' Bormla. Permezz tal-istudju ta' Debono, issa nafu wkoll li ma' dan il-kurçifiss kbir li qieg ̇ed Bormla kien in©ieb ie ̇or ta' daqs iΩg ̇ar. Ma' dan il-kurçifiss kienu n©iebu wkoll o©©etti sagri o ̇ra li jintuΩaw biex iΩejnu l-artali (probabbilment gandlieri jew vaΩuni) kif ukoll vent'artal. Dawn kollha kienu ttie ̇du millistess knisja ©ewwa Kandja. MaΩ-Ωmien dawn id-dettalji kollha ntesew speçjalment il-wasla ta' dan it-tieni kurçifiss. Intesiet ukoll il-wasla ta' dawn l-o©©etti l-o ̇ra minn Kandja. Fil-ktieb tieg ̇u, Debono jitkellem dwar minn kienu l-protagonisti wara l-wasla ta' dawn Ω-Ωew© kurçifissi u anke kif kienu n©arru u x'kien in©ieb mag ̇hom. Il-Protagonisti wara dawn il-Kurçifissi Dawn iΩ-Ωew© kurçifissi n©iebu mill-knisja ta' San Pietru li kienet tinsab fil-belt ta' Kandja. Din kienet knisja f'idejn il-patrijiet Dumnikani. Kif kont spjegajt fl-artiklu l-ie ̇or, din kienet knisja li tappartjeni g ̇ar-rit Latin. Minn dan l-istudju ta' Debono, nafu li minn din il-knisja kienu salvati Ωew© kurçifissi, wie ̇ed kbir li llum qieg ̇ed Bormla u ie ̇or ̇afna iΩg ̇ar fid-daqs. Dwar dan it-tieni kurçifiss ma nafu xejn aktar. Lanqas ma nafu x'kien sar mill-o©©etti sagri l-o ̇ra li kienu n©iebu mieg ̇u minn din il-knisja. Minn din il-knisja kienu salvati wkoll erba' kolonni polikromatiçi u nduranti, xi gandlieri u vent'artal. F'dan ilkaΩ ukoll ntilef kull traçça tag ̇hom. Dawn l-o©©etti kollha kienu n©arru Salib Grieg wara r-restawr tal-injam mis-Sur fuq it-tartana mill-belt ta' Kandja, Muscat biex ma jaqg ̇ux f'idejn it-Torok u b'hekk ©ew salvati minn qerda Ωgura. Kif kien ji©ri f'sitwazzjonijiet simili tul il-gwerer li kellhom fihom lem ̇a reli©juΩa, dak kollu li kien jappartjeni g ̇ar-rit tar-Religjon telliefa kien ji©i mkisser u meqrud jekk m'hux ukoll desagrile©©jat. Fl-istudju tieg ̇u, Debono jag ̇ti l-ismijiet ta' Ωew© persona©©i li kienu ©arrew dawn l-o©©etti sagri. Fil-kitba tas-sena li g ̇addiet, jien kont aççennajt li kemm il-kaptan tat-tartana, Bartolomeo Cristiano u l-persona©© l-ie ̇or Gio Angelo Balzan kienu joqog ̇du Bormla. Dan jispjega il-g ̇ala finalment dan il-kurçifiss il-kbir spiçça Bormla u na ̇seb li jkun qieg ̇ed jing ̇ad tajjeb li mieg ̇u spiççaw Bormla l-o©©etti l-o ̇ra salvati mill-knisja ta' San Pietru ©ewwa Kandja. F'dan l-istudju nixtieq nag ̇ti ftit aktar informazzjoni dwar dawn it-tnejn minn nies. Mir-riçerka li g ̇amilt jirriΩulta varjazzjoni flisem ta' Cristiano. Skond dokumentazzjoni li ©iet konsultata minn Debono, l-isem ta' Cristiano huwa Barthassar. Issa minn riçerka li g ̇amilt fl-arkivju parrokkjali ta' Bormla, ma teΩisti ebda Dettall tal-wiçç tas-salib BiΩantin qabel ir-restawr Ìimg ̇a Mqaddsa persuna li ©©ib l-isem ta' Barthassar Cristiano. Biss f'dan il-perjodu ta' nofs is-seklu sbatax teΩisti familja wa ̇da bil-kunjom ta' Cristiano u din hija ta' Bartolomeo Cristiano. Hawn wie ̇ed irid jg ̇id li f'dan il-perjodu, ir-registri parrokkjali ma tantx kienu jag ̇mlu differenza bejn l-isem ta' Barthassar u Bartolomeo. Dawn kienu j ̇alltuhom u g ̇alhekk, ma g ̇andux ikun hemm dubju li dawn iΩ-Ωew© persuni huma l-istess individwu. Ir-ra©uni g ̇al din il-konfuΩjoni fl-isem tista' tkun ukoll façilment spjegata u ©ejja mill-fatt li kemm f'dik li hija pronunzja u fil-mod ta' kitba, Bartolomew u Barthassar g ̇andhom similitudini jew xeb ̇ apparenti ̇afna. Fuq kollox, minn din ir-riçerka jo ̇ro© il-fatt li dan Cristiano kien Grieg. IΩ-Ωwie© tieg ̇u ma jinsab f'ebda parroçça tal-Kottonera u fil-parroççi prinçipali l-o ̇ra ta' Malta. Ebda informazzjoni dwaru ma nsabet fil-iStatus Liber,i ji©ifieri dik id-dokumentazzjoni tal-knisja li titkellem dwar il-barranin li jitolbu biex jiΩΩew©u f'Malta. Qabel ma dawn kienu jiΩΩew©u kienu jintalbu biex jippruvaw li ma kinux miΩΩew©a x'imkien ie ̇or. Il-probabbiltà hi li dan kien wie ̇ed minn dawk li ̇arbu minn Kandja bil-familja u ©ie Malta. Cristiano g ̇aΩel li jmur joqg ̇od f'Bormla. Infatti, f'Bormla kienu jirreferu g ̇alih b ̇ala Grieg. Hu kien miΩΩewwe© lil Mariuzza. F'Bormla, Cristiano kellu numru ta' tfal li kollha ©ew mg ̇ammda ©ewwa din il-knisja parrokkjali u dawn kienu Gio Nicolao (07-03-1659), Angeluzza (22-111660), Maddalena (12-03-1663), Fabrizio (20-09-1665), Carlo (29-12-1667), Clemenza (08-04-1670) u Antonio (06-11-1673). Anke Gio Angelo Balzano kien minn Bormla. Twieled ©ewwa Bormla nhar 31-07-1638 bin Giuseppe u Imperia Roncato. Hu ΩΩewwe© lil Filippa Briffa fil-Birgu nhar 23 ta' Jannar 1661. Hu mar joqg ̇od f'belt twelidu, Bormla, fejn kellu numru ta' tfal fosthom Ludovico (22-02-1663), Giuseppe (17-03-1665), Giuseppe (26-02-1668), Anna (18-02-1671), Mattea (29-03-1672), Imperia (13-091677), Maddalena Lorenza (10-091680), Maria (19-09-1684) u Caterina (01-03-1686). It-tieni salib minn Kandja? Matul riçerka li kont qieg ̇ed nag ̇mel ©ewwa l-istess knisja ta' Bormla, kelli l-opportunità li ni©i wiçç imb'wiçç ma' salib Ωg ̇ir li kien Ìimg ̇a Mqaddsa jintuΩa fil-passat fuq l-artal ma©©ur. Dan is-salib kellu storja mqallba sew g ̇aliex minn informazzjoni li ©ejt mog ̇ti jidher li kien inseraq u re©a' n©ieb lura bil-qrar. Dan is-salib jidher li hu xog ̇ol li jmur g ̇as-seklu sbatax. Hu salib miΩbug ̇ skur kwaΩi iswed. It-ter ̇a kienet indurata bid-deheb. Biss kontra dik tas-salib il-kbir ta' Kandja, din hija içken u ma tg ̇attix il-qadd kollu ta' Kristu. Dan hu fattur li jindika li hu anqas qadim minnu. Il-pali tassaqajn ta' Kristu huma fuq xulxin. L-artist ried biss jippro©etta poΩizzjoni ta' tbatija f'dan il-kurçifiss. Hija ̇asra li wa ̇da mill-pali tal-idejn intilfet g ̇al kollox waqt li l-o ̇ra g ̇andha s-swaba kwaΩi kollha neqsin. Anke w ̇ud misswaba tas-sieq intilfu waqt li s-saqajn tkissru riçentement u ©ew imwa ̇ ̇la ma' xulxin bil-glue. Biss kienu mag ̇mula f'din il-poΩizzjoni biex jirriflettu poΩizzjoni ta' tbatija. Anke kif skolpiti l-muskoli tal-©isem jirriflettu din it-tbatija waqt li l-kustat huwa muri, b ̇al ma hu dak tal-korp tas-salib ta' Kandja f'poΩizzjoni miftu ̇a ̇afna. Fuq kollox, l-artist juri r-raffinatezza tieg ̇u fl-injam fejn sa ̇anistra joqg ̇od attent li j©ib jidhru snien Kristu waqt li jipprova wkoll juri sintomi ta' tbatija fil-poΩizzjoni tas-swaba' tassaqajn anke jekk huma skolpiti kemmxejn dritti. F'dan il-kuntest, hija ̇asra li s-swaba' tal-idejn kwaΩi intilfu. Biss minn dak li fadal jidher li l-artist ipprova jo ̇loq il-poΩizzjoni tat-tlett iswaba' l-kbar miftu ̇a u tnejn iΩ-Ωg ̇ar mag ̇luqa ji©ifieri Kristu qieg ̇ed f'poΩizzjoni li jbierek in-nies minn fuq is-salib waqt li simbolikament qieg ̇ed jag ̇mel riferenza bis-swaba' g ̇atTrinità l-Qaddisa – tliet persuni f'Alla wie ̇ed. Hekk g ̇andna g ̇al darba o ̇ra referenza teolo©ika li din m'hix xi mewt ta' xi bniedem komuni. G ̇andu fih ukoll referenza medjovali dik dwar il-moviment voldieri fil-poΩizzjoni li ng ̇ata Kristu f'dan il-korp, dan l-artist ukoll ipprova jipproduçi dawk it-tliet faΩijiet mill-a ̇ ̇ar mumenti fuq is-salib; (a) il-mument li fih qieg ̇ed jg ̇id ilkelmiet, (b) l-a ̇ ̇ar nifs u (ç) Kristu mejjet fuq is-salib. L-akbar varjazzjoni f'dan il-kurçifiss hija fil-poΩizzjoni tat-ter ̇a li kif ©a spjegajt ma tg ̇attix ilqadd kollu ta' Kristu iΩda t ̇alli parti mil-la ̇am jidher waqt li kontra ta' dik medjovali, hija ta' xe ̇ta 'misluta' u tasal sa fuq il-koxxa. Dan huwa sinjal li jindika li dan il-kurçifiss hu xog ̇ol li jmur lura g ̇as-seklu sbatax. Jidher li huwa salib ta' produzzjoni vernikolari mag ̇mul biex iqanqal devozzjoni lejn it-tbatijiet ta' Kristu. Jista' jkun xog ̇ol li sar lokalment, biss jista' jkun ukoll, xog ̇ol li n©ieb minn barra u forsi anke dan hu l-istess salib Ωg ̇ir li d-dokumenti jitkellmu dwaru li kien ittie ̇ed minn Kandja mill-kaptan Bartolomeo Cristiano u n©ieb Malta mal-kurçifiss il-kbir ta' Kandja. Li hu Ωgur, li r-ras ta' Kristu f'dan il-kurçifiss Ωg ̇ir hija skolpita b'mod li artistikament ma tappartjenix g ̇at-tradizzjoni Latina uΩata f'dik il- ̇abta ©ewwa Malta anzi kwaΩi kwaΩi tfakkrek fl-arti BiΩantina. Fi kliem ie ̇or, l-artist seta' pprova jimita fl-injam is-sura ta' uçuh ta' Kristu msallab Ìimg ̇a Mqaddsa kif kienu jkunu raffigurati fuq l-ikoni BiΩantini ©ewwa Kandja u fid-dinja BiΩantina. Anzi l-fatt li t-ter ̇a hija ndurata bid-deheb jista' jag ̇ti prova o ̇ra li dan mhux prodott lokali. Fis-slaleb Maltin, it-trie ̇i kienu b'mod ©enerali jkunu mpittra bojod. Il-fatt li t-ter ̇a hija ndurata bid-deheb tirrifletti tradizzjoni orjentali fejn l-artist ipprova jag ̇ti glorja divina lill-bniedem imsallab u jkompli t-tradizzjoni BiΩantina li turi permezz tal-uΩu tad-deheb, materjal irjali, li l-bniedem fuq is-salib m'hux xi bniedem kwalunkwe iΩda Alla. Li hu Ωgur hu li dan is-salib Ωg ̇ir hu salib importanti ̇afna. Na ̇seb li wasal anke Ω-Ωmien li jsir studju tal-valur intrinsiku tieg ̇u. Huwa importanti g ̇alhekk li tinsab eΩattament il-provinjenza tieg ̇u. Fil-kuntest li dan is-salib qieg ̇ed fil-Knisja ta' Bormla fejn spiçça wkoll salib ie ̇or akbar li kien fi knisja f'Kandja, wie ̇ed ma jistax jeskludi l-fatt li dan it-tieni salib, n©ieb wkoll mill-istess knisja ©ewwa Kandja. Óa©a ta' interess f'dan il-kurçifiss hija li ma g ̇andux traççi ta' demm fuqu. L-uniku idea li wie ̇ed jista' jie ̇u tal-passjoni ta' Kristu ©ejja millkulur taΩ-Ωebg ̇a tal-kurçifiss, ji©ifieri dak ta' a ̇mar skur ̇afna li hu kwaΩi iswed. F'din is-swidija hemm traççi tal-kulur a ̇mar. Dan l-aspett jid ̇ol fiddialettika diskussa fuq, ji©ifieri l-idea tal-unità li dan l-bniedem fuq salib kellu ma' Alla. Id-dinja Ortodossa kienet tenfasizza din l-idea ta' divinità billi jevitaw li juru lil Kristu fuq is-salib b ̇ala bniedem sofferenti u dan kien isir biex ikun evitat li wie ̇ed ja ̇seb li dan kien biss bniedem komuni. IlGriegi kienu jassoççjaw din id-dinjità ma' l-imma©ini ta' Alla. L-artist kien jipprova jo ̇ro©ha billi jiskolpi figura li turi bniedem li g ̇andu çertu dinjità u regalità li tittraxxendi l-imma©ini umana ta' bniedem li miet fuq salib wara tbatija kbira. F'din id-djalettika, m'hux çert jekk dan il-kurçifiss kellux kuruna taxxewk. Fuqu nstabet kuruna tax-xewk mag ̇mula mid-drapp. M'hux mag ̇ruf l-ori©ini tag ̇ha, ji©ifieri jekk kinetx fuqu fiΩ-Ωmien passat jew tqieg ̇det meta twa ̇ ̇let ir-ra©©iera tal-landa li kien hemm fuqu. Probabbilment m'hix wa ̇da ori©inali u twa ̇ ̇let wara. Wisq probabbli li dan ma kellux kuruna tax-xewk ̇alli l-espressjoni ta' wiççu tkun wa ̇da aktar ta' regalja u divinità kif inhija ma ̇suba fid-dinja orjentali. Wie ̇ed irid jg ̇id li teΩisti problema dwar id-derivazzjoni ta' dan ilkurçifiss ji©ifieri kif eΩattament wasal fil-knisja ta' Bormla. Biss anke jekk warajh, kif ©a spjegajt hemm storja ta' serq, il-fatt li kien ritornat il-knisja ta' Bormla na ̇seb li hija indikazzjoni çara ta' fejn kien ori©inarjament. Meta wie ̇ed iqis l-istil tieg ̇u, ji©ifieri dak Grieg BiΩantin, iΩda li g ̇andu rabta mal-knisja kattolika (u m'hux dik Ortodossa) dan il-kurçifiss huwa t-tieni kurçifiss Ωg ̇ir li ttie ̇ed mill-knisja ta' San Pietru f'Kandja u spiçça f'din il-knisja ta' Bormla. G ̇alhekk f'Bormla na ̇seb li jkun aktar ©ust li wie ̇ed jitkellem dwar Ωew© kurçifissi minn Kandja u m'hux kurçifiss wie ̇ed. IΩda l-istorja ta' dan it-tieni kurçifiss tidher li ntilfet u na ̇seb li jkun xieraq li dan l-o©©ett, li huwa wie ̇ed ta' pre©ju artistiku, jing ̇ata l-importanza u l-istudju li jixraqlu. Ma g ̇andux ikun hemm dubju li meta dan is-salib wasal Bormla, dan tqieg ̇ed fuq l-artal ma©©ur jew xi post prominenti ie ̇or. Id-daqs tieg ̇u juri li dan kien salib ma ̇dum g ̇al fuq l-artal ma©©ur, f'sistema ritwali antika fejn is-salib ta' bejn il-gandlieri tax-xema' kien ikun wie ̇ed kbir u ma jag ̇milx parti mis-sett tal-gandlieri. Forsi prova o ̇ra li tkompli turina li dan il-kurçifiss kien f'Bormla hija referenza li kienet saret fil-qorti tal-InkwiΩizzjoni. Dan il-fatt ©ie prodott mill-istoriku Frans Ciappara Ix-xbieha tal-Kurçifiss fil-ktieb tieg ̇u Society and the Inquisition in Early Modern Malta, pubblikat mill-P.E.G. fit-2001. Ciappara jirrakkonta li eΩattament qabel ma faqqg ̇et il-pesta f'Malta fl-1676, mara mill-Birgu qalet li l-kurçifiss tal-Birgu huwa isba ̇ minn dak ta' Bormla g ̇aliex dan il-kurçifiss ta' Bormla huwa ikreh daqs wild minn mara sewda. Dan il-kumment sar g ̇aliex Bormla kellha kurçifiss li kien iswed waqt li dak tal-Birgu kellu karna©©jon aktar çar. Issa Ω-Ωew© kurçifissi li n©iebu minn Kandja huma suwed, biss dan iΩ-Ωg ̇ir huwa aktar iswed mill-kbir li hemm illum fuq l-artal tal-kurçifiss. Dan il-kumment ©abilha inkwiet kbir lil din il-mara g ̇aliex spiççat quddiem l-inkwiΩitur. Kumment b ̇al dan juri li çerti tendenzi ta' razziΩmu huma qodma fostna waqt li jitfg ̇u dawl ukoll dwar il-pika bejn dawn l-in ̇awi. Din il-pika hija wa ̇da li g ̇andha g ̇eruq fondi ̇afna. Na ̇seb li din ir-referenza kienet saret lejn dan il-kurçifiss iΩ-Ωg ̇ir li min ̇abba l-kulur iswed tieg ̇u beda jkun meqjus b ̇ala kurçifiss li jixbah lissuwed u forsi din kienet ir-ra©uni g ̇aliex maΩ-Ωmien twarrab u postu ̇adu salib bil-korp abjad mag ̇mul mill-avorju. In fatti, dan it-tieni kurçifiss huwa bil-wisq aktar iswed mill-kbir li hemm illum fuq l-artal dedikat lilu. G ̇alhekk na ̇seb li waqt li din il-mara kienet qieg ̇da tirreferi g ̇al dan il-kurçifiss kbir, f'mo ̇ ̇ha kellha aktar dan iΩ-Ωg ̇ir li g ̇adu kif re©a' nsab ©ewwa Bormla. Fil-kuntest kontemporanju, fejn 'issues' ta' kulur u razza qeg ̇din jerg ̇u jerfg ̇u rashom, dan id-dettal hu importanti g ̇ax juri kemm kienet miftu ̇a Ìimg ̇a Mqaddsa s-soçjetà f'Bormla f'dan il-perjodu. Juri l-aspett tal-universalità tal-Knisja u l-aççettazzjoni ta' din l-università f'Bormla. Illum f'dinja fejn qieg ̇ed isir aktar diskors dwar id-djalogu interkulturali, il-metafora li joffri dan ilkurçifiss, permezz tal-kulur iswed tieg ̇u, tie ̇u importanza ©dida. Il-Proçess ta' Restawr Il-pass naturali li kien imiss kien dak li dan il-kurçifiss ji©i restawrat. Infatti, dan il-kurçifiss ̇are© fid-deher meta ntweriet ix-xewqa li kandilabru tal-kurçifiss li kien miksur u li fil-passat kien jintuΩa fuq l-artal ma©©ur filfesta tal-Madonna tar-RuΩarju ji©i restawrat. Peress li dan il-kandilabru kien litteralment f' ̇afna biççiet wara li kien tkisser fit-Tieni Gwerra Dinjija, kellu l-korp tieg ̇u nieqes. Matul it-tfittxija g ̇alih ̇ar©u numru ta' korpi miksura li kien hemm merfug ̇a fil-bini tal-knisja, fosthom wie ̇ed tal-kartapesta li se jinbag ̇at g ̇ar-restawr dalwaqt tul din is-sena u li kien jintuΩa g ̇al fuq il-pulptu u t-tieni kien il-korp ta' dan il-kurçifiss. Kien instab il-korp talkurçifiss ta' dan il-gandlier waqt li kien ̇are© ukoll dan il-kurçifiss qadim iswed. Meta rajt dan il-kurçifiss, kif ©a spjegajt aktar 'il fuq, indunajt li kien ta' valur inestimabbli. Biss restawr b ̇al dan kien jitlob ukoll ̇sieb u programm ta' studju. L-ewwel ried ji©i stabbilit it-tip ta' injam li kien mag ̇mul minnu. Dan il-kurçifiss jidher li hu ma ̇dum minn tip ta' yellow pine (injam tal-abjad jew a ̇jar punett) partikolari li wie ̇ed ma tantx jiltaqa' mieg ̇u f'Malta tul dan il-perjodu tas-seklu li n ̇adem fih. Dan ikompli jikkonferma li m'hux xog ̇ol lokali u li dan in©ieb minn barra. Fuq kollox dan il-kurçifiss kien ma ̇dum fi tliet biççiet. Il-korp huwa biçça xog ̇ol wa ̇da, il-parti t'isfel tas-saqajn kienu mag ̇quda, ji©ifieri il-pali kienu mag ̇quda b'mod naturali fuq xulxin. Imbag ̇ad, l-iskultur g ̇amel iΩ-Ωew© idejn u ikkrea minçott biex iwa ̇ ̇alhom mal-bqija tal-korp. Tul iΩ-Ωmien, dan il-kurçifiss ©arrab g ̇add ta' ̇sarat. L-a ̇ ̇ar wa ̇da kienet ukoll riçenti meta dan twaqqa' u nkiser is-subg ̇a l-kbir tas-sieq illeminija. Jidher li f'din il-waqg ̇a kienu nkisru wkoll is-saqajn. Dawn iΩΩew© saqajn twa ̇ ̇lu b'mod delettantesk bil-kolla, xi tip ta' super glue, li hija wa ̇da mill-ag ̇ar kolol li wie ̇ed g ̇andu juΩa g ̇al dan it-tip ta' xog ̇ol. Imbag ̇ad kien hemm ̇sarat o ̇ra b ̇alma huma dawk li g ̇andu mitlufa l-pala tal-id il-leminija u wkoll erba' swaba tal-id ix-xellugija. L-aspett ta' nuqqas ta' kura re©a' ̇are© mill-fatt, li xi ̇add wa ̇ ̇allu diadema tal-landa wara li dik ori©inali intilfet. L-ori©inali kienet inwa ̇ ̇la b'delikattezza permezz ta' musmar irqiq. Il-©dida twa ̇ ̇let ©o nofs rasu permezz ta' uΩu ta' vit goff, li kellu diametru wiesa' kwaΩi Ωew© millimetri. Qieg ̇ed ng ̇id dawn l-affarijiet biex wie ̇ed jitg ̇allem li meta ji©ru l- ̇sarat ma jaqbadx u jsewwi bl-addoçç, Ìimg ̇a Mqaddsa iΩda jitlob l-g ̇ajnuna ta' min jifhem ̇alli l- ̇sara tiçkien u m'hux tiΩdied. G ̇alhekk il-faΩi tar-restawr inqasmet fi tnejn. Fl-ewwel faΩi kien hemm ir-restawr ta' injam ji©ifieri li ji©u kreati l-affarijiet in-nieqsa li kellu dan il-kurçifiss. Ix-xog ̇ol ta' restwar kien jitlob li jer©g ̇u ji©u skolpiti fl-injam il-pala ta' l-id nieqsa. L-istess sar g ̇as-swaba' l-o ̇ra li kienu mitlufa. B'paçenzja kbira re©g ̇u ©ew rikostruwiti s-swaba n-nieqsa tal-id ixxellugija. Kien grazzi g ̇al din l-id, u l-eΩistenza ta' numru ta' biççiet Ωg ̇ar mis-swaba, li stajna ner©g ̇u nibnu l-poΩizzjoni tas-swaba', ji©ifieri li dan ilkurçifiss kellu l-poΩizzjoni ta' Kristu qieg ̇ed ibierek in-nies bi tliet swaba' miftu ̇a u tnejn mag ̇luqa. Dan ifisser li ma ntuΩa ebda tip ta' 'pasta' biex issir ir-rikostruzzjoni talpartijiet il-mitlufa li tippermetti li jer©g ̇u ji©u modellati l-partijiet u wara li tinxef u ssir iebsa daqs l-injam, ti©i raffinata. Minflok re©a' ntuΩa materjal ̇aj, ji©ifieri njam (li mhux xi ̇a©a sintetika b ̇al 'pasta') u n ̇admu bl-idejn mill-©did. Dan sar biex tkun rispettata s-sagralità ta' dan l-o©©ett. Dan il-kurçifiss kellu wkoll l-idejn maqlug ̇a mid-drieg ̇. Dawn re©g ̇u twa ̇ ̇lu fejn kienu. MaΩ-Ωmien dan il-kurçifiss kien sofra xi ̇sarat o ̇ra. Kien waqa' u Ω-Ωew© saqajn inkissru u tqaççtu minn mal-korp. Kif ©a spjegajt, kienu re©g ̇u twa ̇ ̇lu f'posthom b'mod delettantesk u b'kolla ̇aΩina li normalment tintuΩa fid-djar, xi tip ta' 'super glue'. Kellhom g ̇alhekk jer©g ̇u jinqalg ̇u. Proçess li ̇a çertu ammont ta' ̇in g ̇aliex dawn riedu jinqalg ̇u bla ma ssir ̇sara. Wara li nqalg ̇u re©g ̇u twa ̇ ̇lu f'lokhom kif suppost. Fuq kollox, dan il-kurçifiss kellu xi swaba' tas-sieq nieqsa li tkissru wkoll meta kien sofra minn waqg ̇a. Dawn re©g ̇u in ̇admu fl-injam. Dan ix-xog ̇ol g ̇amlu l-img ̇allem Toninu Muscat. Fuq kollox dan l-o©©ett kien sofra wkoll minn attakk tas-susa. Kien g ̇alhekk li kellha ting ̇ata kura kontra s-susa billi ©iet injettata kimika apposta permezz ta' uΩu ta' siringi f'kull toqba tas-susa li kellu dan il-kurçifiss. Wara li tlesta x-xog ̇ol ta' rikostruzzjoni tal-partijiet nieqsa kien imiss biex dawn il-partijiet jer©g ̇u jinΩebg ̇u mill-©did u ji©i mnaddaf. IΩ-Ωebg ̇a in©iebet apposta mill-belt ta' Nizza fejn g ̇ad hemm kumpanija li ta ̇dem iΩΩebg ̇a b'mod tradizzjonali u arti©janali. In fatti, kien g ̇and din il-kumpanija partikolari li nstabet Ωebg ̇a li taqbel eΩattament mal-kulur tal-korp ta' dan il-kurçifiss. Hawn intalbet il-g ̇ajnuna ta' Dr Keith Sciberras u issa permezz tal-uΩu ta' restawraturi professjonali, dan il-kurçifiss tnaddaf. G ̇al dan ix-xog ̇ol tqabbdet il-kumpanija Recoop li ̇adet ̇sieb tnaddfu u ter©a' ©©ibu g ̇al kif kien fl-istat ori©inali tieg ̇u. B'hekk permezz ta' dawn l-interventi kollha, dan il-kurçifiss re©a' ng ̇ata s-sbu ̇ija li kellu meta ̇eles milli jintilef g ̇al dejjem f'id l-g ̇edewwa. Ìimg ̇a Mqaddsa Wara dan ir-restawr re©a' ̇are© il-kulur sabi ̇ fl-iswed tieg ̇u u wkoll l-induratura tad-deheb tal-perizonium tieg ̇u – fi kliem ie ̇or re©a' ̇are© ilkuntrast ori©inali bejn id-deheb u l-kulur ta' dan il-korp, waqt li issa wie ̇ed jista' jer©a' jibda japprezza s-sbu ̇ija ta' dan is-salib, u jifhem g ̇aliex ittie ̇ed minn Kandja biex ma jaqax f'idejn il-Mislem u meta wasal Bormla, re©g ̇u qeg ̇duh fuq l-artal il-ma©©ur. Issa kien jonqos li jsir is-salib ta' dan il-kurçifiss g ̇aliex dan ma kellux wie ̇ed wara li dak or©inali ma nstabx aktar. Din il-biçça xog ̇ol ̇a ̇siebha Toninu Muscat. Huwa offra li tintuΩa fallakka li hu g ̇andu tal-injam talqastan. Din il-fallakka antika u tmur lura g ̇al kwaΩi Ω-Ωmien ta' dan l-istess kurçifiss. Kienet ori©inarjament travu ta' dar antika li missier Toninu, li kien mastrudaxxa prim, kien qatta' biex g ̇amilha twavel. Imbag ̇ad kien uΩa dan l-injam biex g ̇amel l-arkivju muΩikali tas-soçjetà tal-Isle Adam tar-Rabat. Minn din il-biçça xog ̇ol kien baqa' din it-tavla li offrihieli ̇alli nuΩaha g ̇al dan il-kurçifiss antik. B'hekk dan il-kurçifiss prezzjuΩ ©ie kompletament restawrat u ng ̇ata lura l-glorja li darba kellu. Restawr ta' Kurçifiss Barokk imprezzabbli ie ̇or Dan ma kienx l-uniku kurçifiss li ©ie restawrat tul din is-sena li g ̇addiet. Fl-awla l-qadima kien hemm kurçifiss ie ̇or merfug ̇ u kien deçiΩ li ji©i restawrat. Dan il-kurçifiss ukoll kellu xi partijiet tal-injam tieg ̇u nieqsa biss ma kellux ̇sara daqs l-ie ̇or li kien in©ieb minn Kandja. Tul iΩ-Ωmien kien inΩebag ̇ aktar minn darba b'mod dilettantesk tant li ©iet kreata skorça ̇oxna ta' Ωebg ̇a li g ̇attiet il-fattizzi s-sbie ̇ ta' dan il-kurçifiss tant li kien tilef ilvalur artistiku tieg ̇u. Tant kemm dan il-kurçifiss kien tilef il-pre©ju tieg ̇u, li ma baqax jing ̇araf minn dak ori©inali. Dan il-kurçifiss ukoll kellu xi partijiet tal-injam neqsin fosthom partijiet mix-xewk tal-kuruna ta' fuq rasu, seba' tal-id u seba' tas-saqajn. Dawn ©ew restawrati u ma ̇duma mill-©did fl-injam minn Toninu Muscat. Wara, dan il-kurçifiss ittie ̇ed g ̇and ir-Recoop g ̇ar-restawr fejn b'paçenzja kbira tqaxxret iΩ-Ωebg ̇a kollha li kien hemm fuqu, saff wara saff u tne ̇ ̇iet sakemm waslu biex ̇ar©et iΩ-Ωebg ̇a tas-saff l-ori©inali. Dan huwa proçess Is-salib Barokk waqt ir-restawr delikat ̇afna g ̇aliex ir-restawratur irid b'paçenzja kbira jne ̇ ̇i saff wara saff iΩ-Ωebg ̇a mog ̇tija tul iΩ-Ωminijiet ming ̇ajr ma jolqot u jne ̇ ̇i Ω-Ωebg ̇a ori©inali. Wara li tne ̇ ̇ew is-saffi taΩ-Ωebg ̇a kollha, ̇are© korp totalment differenti minn dak li kien jidher qabel. Qabel kien jidher korp b'wiçç kwaΩi sfigurat ming ̇ajr dettalji u fattizzi. Wara t-tindif ̇are© korp ta' ©miel liema b ̇alu. Il-©ilda ta' Kristu hija bajda u tpitter hekk biex tirrifletti r-realtà ta' bniedem mejjet. L-uΩu ta' dan il-kulur bajdani juri li min kien g ̇amilha kellu Salib Barokk qabel ir-restawr sens qawwi ta' anatomija kif bdiet ti©i mifhuma f'dan il-perjodu. Peress li Kristu kien Ωvina fuq is-salib, il-korp kien bjad u g ̇alhekk il-©ilda ©iet impin©ija bajdanija. Biss il-.passjoni u t-tbatija kienu jibqg ̇u evidenti fuq il-©ilda. Il-mewt tieg ̇u ma kinetx wa ̇da normali. Bniedem li g ̇adda minn dik il-passjoni kollha kien kundannat biex ikollu numru ta' tben©il fuq ©ismu. L-artist ta' dan il-korp ried jo ̇ro© dan it-tben©il u ppreΩentahom fuq il-korp ta' Kristu permezz ta' tbajja' suwed li jikkreaw kuntrast mal-korp abjad tal-©isem mejjet. Hekk fuq il-ponot tal©isem, b ̇al ma huma l-pali tas-saqajn, ©ew impittra kwaΩi suwed min ̇abba t-tben©il kreat mit-tismir. F' ̇alq Kristu ©ie impitter id-demm biex juri li kien sofra minn emor©ija interna, xi ̇a©a mistennija f'kundizzjonijiet b ̇al tieg ̇u. Din kienet biolo©ikament mistennija minn bniedem li kien sofra dik it-tbatija kollha. In fatti, l-artist juri tben©il fuq sider Kristu. Din turi korrelazzjoni medika bejn l-emor©ija interna rappreΩentata bid-demm f' ̇alq Kristu u dan it-tben©il fuq sidru. Dawn id-dettalji jkomplu juru li l-artist kien qieg ̇ed jag ̇mel uΩu mill-avvanz tax-xjenza medika, speçjalment flosservazzjoni ta' ©isem uman quddiem it-tbatija li beda jkun hemm fis-seklu Is-salib Barokk waqt ir-restawr sbatax. Ìimg ̇a Mqaddsa Hija ̇asra li s-salib ori©inali ta' dan il-korp kwaΩi ntilef g ̇al kollox. Dan il-korp kellu s-salib tieg ̇u interzjat. Kull ma fadal hija dik il-minduda tassalib u minn dak li fadal juri li kien xog ̇ol ta' valur kbir. L-injam uΩat g ̇allinterzjar ma kienx injam lokali. Kien diffiçli biex ji©i identifikat l-ori©ini eΩatta ta' dan l-injam. Ûgur li fil-ponot ta' dan is-salib kien hemm ukoll irjus tal-injam. Dawn sa issa g ̇adhom ma nstabux. Hija ̇asra li minn dan is-salib ma baqa' xejn aktar u g ̇alhekk se jkun diffiçli biex jer©a' ji©i restawrat. Aktar Xog ̇ol ta' Restawr Kif spjegajt qabel, is-sejba tassalib li n©ieb minn Kandja qanqal aktar restawr ta' opri qodma li kellha din il-knisja u li llum ma g ̇adhomx jintuΩaw. Infatti sar ukoll restawr ta' Ωew© slaleb o ̇ra. L-ewwel restawr kien ta' salib li f'Bormla kien hemm numru akbar minnhom iΩda li llum kull ma baqa' huwa dan il-wie ̇ed biss. Kif spjegali s-Sur Salvu Attard, is-sagristan, dawn it-tip ta' slaleb kienu jintramaw fuq l-artali tal-©nub tul Ωmien ir-Randan. Kienu slaleb sempliçi, miΩbug ̇a bl-iswed bilkorp tal-metall banjat bil-fidda. Dak li kien fadal minn dak il-kurçifiss kien imkisser. G ̇al darba o ̇ra intalbet il-g ̇ajnuna tas-sur Toninu Muscat u dan irrestawrah. Dawn il-kurçifissi kien ikollhom baΩi kbira li kienet ti©i mimlija birramel ̇alli s-salib ma jinqalibx. IsSur Muscat re©a' kkrealu l-partijiet in-nieqsa li kellu tal-injam, waqt li ̇a ̇sieb ukoll biex jer©a' jiΩbg ̇u iswed u g ̇al dan ix-xog ̇ol, huwa uΩa trab li kellu tal-ebbanu (li kien g ̇adu minn ta' Ωmien missieru) u uΩah skond kif kienet is-seng ̇a ori©inali biex b'hekk dan is-salib jer©a' jibda jidher li kien qisu talÌimg ̇a Mqaddsa ebbanu meta kien fil-fatt mag ̇mul minn injam tal-abjad. L-a ̇ ̇ar salib li kien restawrat kien is-salib tal-ma©©ur proprjetà talfratellanza tal-Madonna tar-RuΩarju. Dan kien jag ̇mel parti minn sett ta' sitt kandlieri tal-prima u sitta o ̇ra tas-sekonda li n ̇admu minn Giovanni Farrugia miΩ-Ûejtun fl-1868. In fatti, Farrugia kien t ̇allas is-somma ta' 102 skudi u 6 grani biex jag ̇mel tnax-il kandelabru kif ukoll gandlier bilkurçifiss. Maestro Gio Battista Cassar minn Bormla t ̇allas 125 skud talli kien indurahom. Il- ̇addied, Lorenzo Abela, wkoll minn Bormla, ̇a 5 skudi talli g ̇amel tnax-il bokkin tal- ̇adid biex iΩommu x-xemg ̇at. Il-materja prima ©iet mog ̇tija lilu b'xejn mill-Fratellanza tar-RuΩarju stess. Maestro Lorenzo Grima kien g ̇amel il-plattini tal-landa g ̇all-kandilabri waqt li Maestro Salvatore Aquilina t ̇allas 5 skudi talli g ̇amel il-g ̇ata tad-drapp g ̇al dawn il-kandilabri. Dan Farrugia ma kienx xi mastrudaxxa prim g ̇aliex mir-restawr ̇ar©u numru ta' nuqqasijiet f'dik li hija ̇ila u seng ̇a fl-injam. Biss xorta wa ̇da dan is-salib g ̇andu l-istorja tieg ̇u u l-valur tieg ̇u. In fatti, hu mag ̇mul minn numru ta' materjali differenti u ̇afna mill-injam uΩat kien jinsab f'dan il-perjodu biss fit-tarznari tag ̇na. Illum ma ghadekx issib dan it-tip f'Malta kif ©ieb u la ̇aq. In fatti, Farrugia uΩa njam li kien jintuΩa fil-bini tal-bastimenti b ̇al bark li f'dan il-perjodu kienu jibnew fit-tarznari privati li kellna f'Malta. Il-parti l-kbira ta' dan il-gandlier kien mag ̇mul mill-injam imsejja ̇ elmu. Dan kien injam b'sa ̇ ̇tu ̇afna u kien jintuΩa biex jag ̇mlu minnu t-tmunijiet tal-bastimenti. Din il-parti kienet te ̇tie© injam b'sa ̇ ̇tu li jifla ̇ g ̇all-ilma. Jekk ilbastiment kien jitlef din il-parti kien jid ̇ol f'periklu kbir g ̇aliex ma jkunx jista' jibqa' jsegwi id-direzzjoni iΩda jispiçça biex imur g ̇al ri ̇u. Wie ̇ed g ̇andu jg ̇id li din il-parti kienet tkun ta ̇t l-ilma u g ̇alhekk kienet titlob injam b'sa ̇ ̇tu aktar min-normal ̇alli ma jitherriex. Imbag ̇ad il-parti t-twila tal-kandlier tas-salib ©iet ma ̇duma miç-çipress. Min-na ̇a l-o ̇ra s-salib u l-korp kienu ma ̇duma mill-injam tal-punet li wkoll kien injam li jintuΩa fil-bini tal-bastimenti, iΩda kellu l-vanta©© li jista' façilment ji©i skolpit. Dan is-salib ma kienx ta' dan il- Is-salib waqt ir-restawr Ìimg ̇a Mqaddsa kandlier. Jidher li huwa eqdem u kien inkorporat u uΩat biex isie ̇eb lil dan il-gandlier. Óa©a li kienet normali dik il- ̇abta. Dan il-kandlier kellu wkoll bΩonn ta' ̇afna restawr. Kellu ̇afna ̇sara. Is-saqajn kellhom isiru kollha mill-©did u saru minn 'African oak'. Il-korp kellu ̇afna minnu nieqes u kull parti nieqsa, ji©ifieri, l-id, is-saqajn u parti mill-wiçç, kellhom jin ̇admu mill-©did. Dan ix-xog ̇ol kollu ta' restawr sar minn Toninu Muscat. B'hekk permezz ta' dan ix-xog ̇ol kollu ta' restawr re©g ̇u ng ̇ataw il ̇ajja mill-©did erba' kurçifissi qodma u importanti li kellha l-knisja ta' Bormla u li tnejn minnhom (ji©ifieri l-ewwel Ωew© kurçifissi) kienu jappartjenu lillknisja l-antika, dik li kienet teΩisti qabel l-1732. Bibliografija Ciappara, Frans, Society and the Inquisition in Early Modern Malta, Malta, P.E.G., 2000. Debono, Sandro, Imago Dei. Sculpted Images of the Crucifix in the Art of Early Modern Malta, Malta, 2005.