Ħbieb Ħuttaf… Barra l-għasafar komuni tas-soltu li jgħixu magħna jew li naraw fil-pases, kull sena jitfaċċaw ukoll xi speċi skarsi jew rari, kultant rarissmi wkoll. ikun b'xortih li jarahom ikollu tassew b'xiex jifraħ. Biex niftiehmu, il-berdwoċer ta' veru huwa dak jew dik li jitpaxxew b'KULL għasfur li josservaw, anke sempliċi għasfur tal-bejt li narawh madwarna kullimkien. Wara kollox, dak li huwa komuni llum mhux bilfors ħa jibqa' komuni dejjem. Nafu b'ħafna stejjer ta' għasafar li darba kienu komuni imma li mbagħad skarsaw u anke spiċċaw. Per eżempju fi żmien il-Kavallieri ċ-ċawla tant kienet komuni f'Malta li l-gvern kien jagħti flus għal kull waħda li tinqatel! Għadda ż-żmien u ċ-ċawl ma baqax komuni, imma l-kaċċaturi baqgħu joqtluhom bl-addoċċ. U x'ġara? Ħeqq, qatluhom kollha hux! Illum diffiċli biex titfaċċa ċawla Malta, għax iċ-ċawl mhux għasfur tal-passa. L-aħħar ċawla fil-Gżejjer Maltin inqatlet f'Għawdex fl-1956. X'ħasra. Għasafar oħrajn li darba kienu komuni f'Malta u li llum naqsu huma d-durrajsa, il-bufula ħamra u l-bilbla. Dawn ma naqsux minħabba l-kaċċa imma minħabba problemi oħrajn, fosthom il- bexx fir-raba', l-iżvilupp fil-kampanja, il-bdil fil-klima, u l-firien. Kif taqraw f'paġna 3, xi berdwoċers ħbieb tagħna dan l-aħħar raw żewġ għasafar rari mill-Afrika ta' Fuq. S'intendi meta jiġri hekk jibdew għaddejjin essemmessijiet bl-addoċċ, u fil-post malajr jinġabru berdwoċers oħrajn, ilkoll akkaniti biex jilmħu huma wkoll l-għasfur r-rari. il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid? Avviżi Attività Intervista ma' fjura Kulħadd bil-Bejta Arti Paġna Falko Iċ-Ċittadella il-Kumitati Ċentrali il-Klabb għaddejjin Min jaf xi darba għadx il- jibdew messaġġi anke meta berdwoċer jilmaħ xi għasfur tal-bejt! Nisperaw le, għax ma rridux l-għasafar tal-bejt isiru rari wkoll. Gawdu n-natura kollha, ħbieb, anke l-iktar komuni. Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. il-magażin il-Kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org ©BirdLife Malta, April 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ir-rundun żaqqu bajda (alpine swift) huwa wieħed mill- għasafar tal-passa li jgħaddu minn Malta fir-rebbiegħa u fil-Ħarifa. Jidher kull sena imma huwa ħafna inqas komuni minn kuġinuh ir-rundun komuni. Jingħaraf mill-ewwel minn dik iż-żaqq bajda tlellex! Ritratt ta' Aron Tanti mal-faċċata ħ iji Fi Triq il-Pwales Konna grupp sabiħ ta' 178 ruħ - numru rekord fil-fatt. Inġbarna r-Rabat fit-8.30am u nofs siegħa wara tlaqna nimxu. Waqfa d-Dwejra, oħra San Martin, u wasalna x-Xemxija ftit wara 12.30pm, għajjenin imma kuntenti. Fil-wasla ħadna xi rigali, imbagħad wieħed mir-ringers tal-BirdLife spjegalna dwar ir-ringing. Imbagħad ippruvajna nirringjaw lil Ħuttafu il-maskot tal-Klabb, fl-aħħar sibnielu ċurkett jiġih! :) :) Kif tafu b'dawn il-mixjiet niġbru xi flus għall-proġetti tal-BirdLife - dis-sena l-flus ħa jintużaw biex nixtru apparat fotovoltajku għaċ-ċentru żgħir tar-ringing li l-BirdLife għandha fuq Kemmuna. Mill-Mixja ta' dakinhar inġabar total sabiħ ta' €1076 u inġabar bis-saħħa tat-tfal kollha li hawn f'dil-lista. L-iktar li ġabret kienet Giulia Debattista Montalto (€100). Grazzi Giulia u t-tfal l-oħrajn kollha, u anke ġenituri u għalliema li ġew magħhom. Ħadu sehem ukoll sitt skejjel primarji. Grazzi wkoll lil-Leaders Christopher, Desirée, Felix, Janet, Nicholas, Nicolette, Sivie, Timothy u Victor, kif ukoll lir-ringer Justin, u lil Steve, Helen u Michela mill- uffiċċju tal-BirdLife li attendew. Spjega fuq ir-ringing Grazzi wkoll lil Richard u l-membri kbar li dakinhar ukoll organizzaw mixja, minn Ħad-Dingli għal Għar Lapsi. U ġabru €450 oħra! Barra li iżgħar minn rundun komuni, tagħrfu wkoll minn dan l-abjad. L-aħħar li deher rundun żgħir hawn Malta kien fl-2003. U l-aħħar trumbettier? Kull sena narah fil-banda! Kiesaħ! Rundun Żgħir Little Swift Ir-rundun żgħir nafu li deher 11-il darba biss f'Malta. Iż-Żgħiru… Fis-16 Marzu 2013 il-ħbieb tagħna Martin Austad u Nick Galea kienu r-riserva tal-Għadira u qalb folla runduni jagħqdu fuq rashom lemħu wieħed differenti. Kien rundun żgħir, għasfur rari sew għal pajjiżna. Ir-rundun żgħir jgħix f'xi nħawi tal-Afrika ta' Fuq, fosthom it-Tuneżija. Imma għalkemm mhux bogħod minna xorta rari narawh hawn Malta, għax ir-rundun żgħir tal-Afrika ta' Fuq ma tantx ipassi. …u l-Istorbjuż! Għasfur ieħor rari (mhux rari daqs ir-rundun żgħir però) li deher f'Marzu huwa t-trumbettier. Deher mill-inqas darbtejn - forsi kien l-istess għasfur, forsi tnejn differenti. Fit-23 tax- xahar, seħibna berdwoċer Adin Vella ra wieħed f'Ta' Ċenċ f'Għawdex u ħadlu anke xi ritratti. It-trumbettier huwa wkoll għasfur mill-Afrika ta' Fuq, u wkoll Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. X'għandna mid-dinja? Fil-baħar madwar il-gżejjer San Juan jgħixu diversi balieni orka. Monumenti għan- Il-President Obama tal-Istati Uniti għadu kemm iddikjara ħames National Monuments ġodda. Dawn spiss jkunu xi bini storiku imma jafu jkunu wkoll xi biċċa art ġmielha b'veduti sbieħ. Fost dawn il-ħamsa fil- fatt hemm tnejn naturali. Waħda minnhom medda ġmielha tax-xmara Rio Grande, kollha natura u xenarju sabiħ, inkluż anke xi 1vulkani mejtin. It- tienu huma San Juan Islands, grupp ta' 450 gżira b'pajsaġġ tal-ġenn ta' muntanji, foresti, widien u xmajjar, baħar u bajjiet, fejn jgħixu ajkli, balieni u annimali oħrajn. National Monuments ma jkunux protetti daqs parks nazzjonali imma xorta ma jistax imur xi ħadd jibda jkisser, iniġġes u jibni fihom bl-addoċċ. Prosit ta' din Obama! L-ewwel raħal Ir-raħal żgħir ta' Feldheim sar l-ewwel u l-uniku raħal fil-Ġermanja li rnexxielu jiġġenera l-eletriku kollu li għandu bżonn minn 2sorsi rinovabbli, fosthom ir-riħ u impjanti ta' biogas. Huwa raħal ta' xi 125 resident biss, imma huma lkoll nies li kellhom biżżejjed kuraġġ biex jinqatgħu għal kollox mill-grid nazzjonali li jipprovdi d-dawl. Film kartuns ħelu fuq il- pappagalli huwa RIO. X'kellu fil- bagalja… Dan l-aħħar, raġel Tajlandiż twaqqaf mill-pulizija tad- dwana fl-ajruport ta' Bangkok fit-Tajlandja, fittxewlu fil-bagalji u sabulu 54 fekruna żgħira. Ħaduhomlu u arrestaw lilu u mara oħra. Meta ċċekkjaw liem speċi ta' fkieren kienu sabu li kienu PLOUGHSHARE TORTOISE Astrochelys yniphora, razza rari immens li tgħix fil-Madagaskar. Jaħsbu li minn din il-fekruna fid-dinja baqa' biss xi 400, jiġifieri dak il-ħalliel fil-bagalja kellu 13% tal-popolazzjoni tad-dinja! Dawn kien bi ħsiebu jbigħhom u min jaf x'kemxa flus kien idaħħal minnhom. Imma b'xorti tajba nqabad u l-fkieren kellhom jirranġaw biex jibagħtuhom lura l-Madagaskar biex jinħelsu. Skont ir-Red Data Book tal-IUCN, din il-fekruna hija Critically Endangered. Jiġifieri f'periklu kbir li tinqered mid-dinja. Kun af In-negozju f'annimali li jinqabdu mis-selvaġġ huwa t-tielet l-ikbar negozju illegali fid-dinja (wara d-droga u l-armi). Dawn l-annimali jinbigħu jew lil ċirkli, żuwijiet u petshops jew inkella biex jinqatlu ħalli joħdulhom il-ġilda, l-għadam, il-qrun, eċċ. għal tiżjin jew taparsi mediċina. Fi kliem ieħor, dil-moħqrija u qtil ta' miljuni ta' annimali jsir kollu għall-ħmerijiet li jivvinta l-bniedem, u mhux għal xi bżonn veru. Tal-mistħija! Iktar ma nies irabbu 3pets eżotiċi iktar ħa jkomplu jisparixxu annimali mid-dinja. Kull sena n-nies joqtlu mal-100 miljun kelb il-baħar! Minħabba dal-massakru l-klieb il-baħar naqsu sew. Minn 360 speċi ta' xark, daqs terz qegħdin fil-periklu li jispiċċaw minn wiċċ id-dinja. Minħabba l-fama ħażina li għandhom, il-klieb il-baħar ftit huma protetti għax ma tantx huma maħbubin. U tafu għalfejn injqatlu dawn ix- xarks kollha? Biex joħdulhom il-fins… għall-brodu! Vulkan li jkun instadd għal kollox u m'għadux jiżbroffa. Sorsi ta' enerġija li ma jinħlewx, per eżempju x-xemx, ir-riħ, l-ilma tax-xmajjar u l-mewġ. 3pet eżotiku. Pet li ma jkunx tas-soltu, spiss ikun minn pajjiż tropikali, per eżempju pappagalli, sriep goffi, igwani, brimb kbir, gerriema (rodents), xadini, tigri, eċċ. Fix-xjenza l-kelma eżotiku tfisser ALJEN, speċi li tinġab minn art/ reġjun/baħar ieħor (il-maqlub ta' INDIĠENU). Iftħilna waħda please ħalli mmorru d-dar. Jiġifieri f'perik-- Kulħadd jaf x'inhu Kokatù għax huwa Fis-selvaġġ dan l-għasfur jgħix fl-Awstralja u n-New Guinea, u f'xi nħawi Mhux hekk kuġinuh però… sulphurea) jixbaħ ħafna lill-kokatù l-komuni imma huwa iżgħar u jgħix f'xi ġżejjer tal-Indoneżja. Dan l-għasfur ukoll jinżamm bħala pett imma ħafna drabi jinqabad mis- selvaġġ. Tant jinqabdu minnhom li din l-ispeċi issa kważi nqerdet mid-dinja. Fl-aħħar servej li għamlu biex jippruvaw jgħoddu kemm baqa', sabu total ta'… 107 għasfur. Iva jafu ruħi, diġà spjegajtilhom! X'nista' nara tgħid? Girwiel Ruff Bħal daż-żmien fir-riserva naturali tal-Għadira, u ġieli anke fis-Simar, jitfaċċa xi girwiel. Għalkemm aħna narawh f'waħdiet jew f'numri żgħar, f'pajjiżi oħra jidher fi qtajjiet li ġieli jkun fihom eluf. Bħal ħafna għasafar tax-xtut, lewnu pjuttost mitfi, jagħti fil-kannella u l-griż. Dnub li f'Malta l-irġiel ma jidhrux bir-rix tas-sajf, iffullat madwar għonqhom (bħal tar-ritratt), għax barra li tagħrafhom minn seba' mili bogħod, ikun fihom tassew x'tara. Dan it-tiżjin jużawh biex jiġbdu n-nisa lejhom, u biex jagħmlu hekk, l-irġiel jinġabru flimkien u joqogħdu… jiftaħru b'rixhom! Il-girwiel jiekol l-aktar dud, ħniex Fl-Ewropa jbejjet l-aktar fil-pajjiżi tat-tramuntana, u jbejjet ukoll fl-Asja. Ix-xitwa jqattagħha fl-Afrika, ʼl isfel mid-deżert tas- Saħara, max-xatt tal-Indja u anke f'parti żgħira mill-Awstralja. Ħaqqek, talli l-aħħar darba waħħaltni bit-tejp. Kalendarju 2013 Ħaffu jekk tridu kopja għax kważi spiċċalna. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Naħseb swiek kemxa dak il-blow-dry! Ħallini ara! Għandi tieġ il-lejla u m'għandix aptitu. Bħalissa ħafna għasafar ikunu qed jibnu l-bejtiet u jrabbu l-frieħ. Jekk fil- ġnien tagħkom qed tbejtilkom xi bufula sewda, tersqulhiex viċin il-bejta għax jekk l-għasafar jaraw wisq indħil min-nies, ma trid xejn biex jabbandunaw dik il-bejta u jmorru jibnu oħra x'imkien ieħor. U tkun ħasra jekk ikunu diġà biedu u faqqsu xi frieħ! Awguri Dax-xahar il-magażin għażiż tagħna jagħlaq 19-il sena. L-ewwel ħarġa kienet f'April 1994. Awguri Ħuttafa! G ħ a l we b s a j t m i m l ij a r i t r a t t i t a n - n a t u r a M a l t ij a u m e ħ u d i n ko l l h a M a l t a , ż u r u w w w. a r o n t a n t i . c o m Grazzi lill-gazzetta Malta Today talli kull ġimgħa tagħti rokna lill-BirdLife biex inkomplu ngħallmu fuq in-natura. Ir-rokna jisimha BirdLife Nature Notebook u ilha sejra 7 snin! Fl-aħħar ħarġa ħarbilna żball. F'paġna 11 flok ritratt ta' xebb ġibna ritratt ta' arbuxxell tax- xorbett. Skużawna! Baqgħalna l-aħħar koċċ u biex ifittxu jitilqu komplejna raħħasniehom għal €1.50. Tistgħu tixtruh mill- uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar. Jew bil-posta billi tibagħtu ċekk ta' €1.80 (pagabbli lil BirdLife Malta) fl-indirizz fuq paġna 2. Prezz tal-ġenn! Intervista ma' Fjura Ħarġa għall- Għadira Meta tagħmel ix-xita jiffurmaw ħafna għadajjar fil-widien ta' pajjiżna, imma kollha jinxfu wara ftit ġimgħat jew xhur. Imma fir-riserva naturali tal-Għadira hemm għadira permanenti, jiġifieri din tkun bl-ilma s-sena kollha. Dan huwa ambjent rari f'Malta, u għalhekk in-natura li tgħix hemm ma tantx issibha f'postijiet oħrajn. Għalhekk in- naturalisti jħobbuh dal-post. U għalhekk ħa naqbżu qabża s'hemm aħna wkoll. U kif inkunu hemm immorru wkoll passiġġata mad-dawra tar-riserva fejn hemm roqgħa xagħri sabiħa. Data il-Ħadd 28 April 2013 Niltaqgħu l-Għadira ħdejn l-għassa Ħin fid-9am Nispiċċaw xi 11am Ġibu ikel, xorb, tromba, kamera Iġġibux storbju! :) Merħba *membri, familji u ħbieb *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir. Pispisella Ħamra Curlew sandpiper L-Orkida Piramidali ta' Malta Maltese Pyramidal Orchid X'jismek? Għandek hawn fuq, ma tafx taqra? Orrajt ħej, x'ħatfa ħtaftni! Sorry, imma rrabjata u qalbi maqsuma. Għaliex? Xi ġralek? Għax għadha kemm ġiet familja bnedmin u serqet ħafna minn ħuti! Iss, għaliex? Ħeqq rawna sbieħ u qatgħu bukkett biex imorru jżejnu d-dar tagħhom! U żgur li mhux sew! Jiena fjura ma ssib bħali mkien iktar fid-dinja. Imma xi nies ikaxkru kull ma jogħġobhom. Żomm, jiġifieri inti 1endemika? Għalhekk f'ismi hemm "ta' Malta", hux. Jiena fjura tax-2xagħri imma ma nikbirx f'kull xagħra. Int imissek tkun imħarsa bil-liġi. Jiena diġà mħarsa kieku, imma n-nies jew ma jafux jew ma jimpurtahomx. Ħallini ara… Mela ħa nħallik, u skużani fixkiltek. Ċaw, u skużani jekk ħtaftek. Pjanta jew annimal li jinsabu f'post jew pajjiż wieħed, u mkien iktar fid-dinja. 2xagħri. Art bil-blat fil-wiċċ u bi ftit ħamrija fi xquq u rkejjen. Kulħadd bil-bejta… Ir-rebbiegħa hija l-iktar żmien bieżel għal ħafna għasafar. Dan għaliex bħalissa ħafna minnhom jibnu l-bejta, ibidu l-bajd u jrabbu familja. Il-bejtiet ivarjaw minn speċi għal oħra, u kif taraw minn dawn ir-ritratti, anke l-bajd ivarja ħafna fil-kulur. F'pajjiżna jbejtu regolari xi 20 speċi ta' għasfur Dawn huma l-bejtiet ta' sebgħa minnhom. Dawn ir-ritratti ttieħdu b'attenzjoni kbira. Jekk issibu bejta tbegħdu minnha biex ma tisfrattawx il-familja! Żanżarell tat-Tikek Spotted Flycatcher Għasfur tal-Bejt Spanish Sparrow U hawn isfel hawn il-ġenituri kburin… Qabblu n-numri biex taraw ta' min huma l-bejtiet. Dan il- bajd qisu żambul! Bufula tal-Għollieq Cetti's Warbler Ħeħe, jaqaw Parents' Day? Ħadd minnkom ma jibni bejta mżejna daqs tiegħi. Iss, il-bejta tiegħi għandha bieb mill-ġenb. Il-bajd li nbidu aħna qisu perlini Ħadd minnkom ma jbid bajd daqs kemm inbidu aħna. Għidu li tridu, il-bajd li nbid jien l-isbaħ! Iss, u jien… emm… emm… Issa sew, x'ħa ngħid? Sempreviva t'Għawdex t-tpinġijiet tieħdu u Ibagħtulna r-ritratti tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna. Basta jkunu veru tagħkom! Tistgħu tibagħtuhom bil-posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org *Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura. Mhux faċli tarah dan l-annimal għax għandu kamuflaxx tajba ħafna. Meta tkunu fil-kampanja Maltija tistennewx se taraw annimali kbar. Imxu bil-mod u ħarsu sew lejn il-pjanti. Hemm ikunu s-sigrieti tan-natura! Ġurat ta' Rasu Twila Francesco Tanti (5) Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17) Ġurat tad-Dliel Fabian Camilleri (13) r u l u k i t ħ g A Membri tal-Falko jistgħu jattendu ħarġiet taż-żgħar? Ħbieb Wara xitwa twila reġgħet magħna r-rebbiegħa, u l-għasafar żdiedu sew. Ħuttaf jittajjar baxx fuq l-għelieqi, xi daqquqa tat- toppu fuq ħajt tas-sejjieħ, xi passa kuċċard. Insomma toħroġ naqra berdwoċing għandek ittella' lista sura, u anke ssebbaħha bi speċi mhux tant komuni, bħal xi daqquqa kaħla jew farruġ. Kif taqraw mir-rapport tal-aħħar attività, jista' jinqala' xi għasfur verament rari wkoll! Bħalissa l-għasafar ikunu qegħdin ipassu mill-Afrika għall-Ewropa, u ħafna minnhom jgħaddu minn fuq Malta biex jistrieħu ftit u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. Imma xi speċi jibqgħu hawn u jbejtu, bħall-bufula tal- qasab, li tbejjet Is-Simar jew Is-Salina. Ir-rundun sar midħla sew ta' postijiet mibnijin bħall-Imdina u Tas- Sliema, fejn ibejjet fil-ventilaturi. Bħalissa s-Simar hemm par tiġieġ tal-baħar fuq il-bejta u daqt ikunu qed iduru bil-frieħ warajhom. Messaġġ żgħir tal-aħħar. Ħafna jaħsbu li l-berdwoċing huwa passatemp għas- subien biss! Imma mhuwiex, għax il-berdwoċing huwa għal kull min iħobb u jieħu gost bin-natura u l-għasafar. Inkluż it-tfajliet! Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf. Il-membri li għandhom 13-il sena jew iktar awtomatikament isiru membri fil-Falko. Għalihom il-Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna. S e j r i n Għawdex Ġurnata Il-bilbla (short-toed lark) tbejjet f'kampanja miftuħa. Minħabba żvilupp fil-kampanja u tfixkil mill-bniedem, dan l-għasfur naqas sew minn pajjiżna. Ritratt ta' Aron Tanti F'Mejju l-passa tal-għasafar tkun bdiet tbatti imma l-għasafar li jbejtu jkunu fl-iktar żmien attiv! Il- kampanja tkun mimlija bliebel, buful aħmar u xi durrajs jgħannu u jitimgħu l-frieħ fil-bejtiet. Dawn l-ispeċi naqsu minn Malta imma Għawdex għadhom pjuttost kommuni. Għalhekk ħa nitilgħu nimxu u nduru fl-inħawi ta' Ta' Ċenċ. Forsi anke nilmħu xi ċief iħuf fuq il-baħar. Mixja u Sorpriża Waqt il-mixja fil-Qammieħ Fis-16 ta' Marzu kellna t-tieni attività tal- Falko u magħha sorpriża xejn mistennija! Qabel l-attività Nicholas u jien konna r-riserva tal-Għadira ma' berdwoċers oħra meta lmaħna għasfur li mad-daqqa t'għajn m'għarafnihx. Meta reġa' għadda ndunajna li kien rundun żgħir! Dan hu għasfur rari ħafna f'Malta, fil-fatt din kienet biss il-ħdax-il darba li deher. Ftit wara ġew il-bqija tal-Falkuni li wkoll irnexxielhom jaraw din ir-rarità! Billi kienet nieżla ftit xita sew bqajna fir-riserva u malli fetaħ (u kif! għax imbagħad ħarġet ġurnata mill-isbaħ) bdejna l-mixja. Minn Foresta 2000 għaddejna għall-Qammieħ. Apparti l-għasafar stajna ngawdu pajsaġġ mill-isbaħ u ftit li xejn mittiefes mill- bniedem. Il-merilli jgħannu minn fuq l-irdum ma naqsux, kif ukoll psiepes, fjammi suwed u irnexxielna naraw ukoll żewġ bufuliet ħomor. Insomma ħadna ħafna gost u nisperaw li narawkom Kemmuna! Data Il-Ħadd 19 Mejju 2013 Niltaqgħu 7.15am Post Iċ-Ċirkewwa (naqbdu l-vapur tas-7.30am). Lura Iċ-Ċirkewwa tard wara nofs inhar. Ġibu lkel, xorb, żarbun tal- mixi, tromba (jekk għandkom) Età 13+ Is-Sibt 20 April 2013 Niltaqgħu ċ-Ċirkewwa fil-7.15am Naqbdu l-lanċa (biljett xi €10) għal Kemmuna. Jekk tkunu ġejjin ħarġiet tal-Falko dejjem ibagħtu email lil falkoblm@gmail.com jew ċemplu 99214143 / 99809190. Natura 2000 Postijiet f'Malta li huma protetti għall-valur naturali tagħhom. Iċ-Ċittadella Iċ-Ċittadella qiegħda fuq għolja ħdejn ir- Rabat t'Għawdex. Darba kienet il-belt t'Għawdex, bħalma l-Imdina kienet ta' Malta. is-sit hija li nsibu diffiċli. Pjanta oħra f'dan l-kamumilla t'Għawdex. Mhix endemika għal Malta imma xorta hi ta' interess xjentifiku fil-Mediterran; l-uniku post fejn din il-pjanta tinsab fil-Gżejjer Maltin huwa proprju fiċ-Ċittadella! Fawna speċjali Iċ-Ċittadella hija wkoll ħabitat ta' valur kbir għall-fawna. Fil- ħitan tas-swar tagħha hemm diversi mini u kuriduri li bena l-bniedem żmien ilu. Illum-il ġurnata dawn jipprovdu ambjent tajjeb għall-friefet il-lejl. Tajjeb ngħidu li l-ispeci kollha ta' friefet il-lejl ta' Malta huma mhedda, minħabba tfixkil mill- bniedem, u minħabba li ftit baqgħalhom ambjenti tajbin fejn (golden Mill-Gżejjer Maltin, chamomile) tikber biss fl-inħawi taċ-Ċittadella. F'xi nħawi oħrajn t'Għawdex probabbli tikber ukoll razza tixbaħha. il-Kamumilla T'Għawdex Meta nitkellmu fuq siti ta' importanza naturali, x'aktarx li naħsbu l-ewwel fil-kampanja, f'xi post imwarrab u bogħod mit-tfixkil tal-bniedem. Però nsibu wkoll siti ta' importanza naturali f'postijiet li mhumiex imbegħdin mill-ambjent urban. Eżempju tajjeb ta' dan hija ċ-Ċittadella t'Għawdex. Post speċjali Iċ-Ċittadella hija magħrufa mal-Maltin u mat-turisti bħala belt storika importanti, fortifikata bis-swar, u peress li qiegħda fl-għoli toffri veduta sabiħa fuq medda kbira ta' Għawdex. Imma minħabba l-mod kif inhi mibnija, u minħabba l-pożizzjoni tagħha f'nofs Għawdex, iċ-Ċittadella hija wkoll sit importanti għall-ekoloġija. Is-swar li mdawra bihom jiffurmaw speċi ta' sies (cliff) bħal dawk li għandna ħafna minnhom jagħtu fuq il-baħar. Imma flok ambjent li sar b'mod naturali, dan huwa ambjent maħluq mill-bniedem. Per eżempju, flok xquq fil-blat insibu xquq fis- swar. Minħabba li mibnija fuq għolja u mikxufa għall-irjieħ, iċ-Ċittadella, bħall-irdumijiet u s-sisien naturali, jaffettwaha l-baħar. U bħas-sisien ukoll, is-swar taċ-Ċittadella ma tantx jistgħu jintleħqu mill-bniedem, u għalhekk joffru kenn għal diversi speċi. Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa. U f'Malta kemm għandna, Profs? L-aħħar darba għedtli 35… Ftit ilu żiedu erbgħa oħra! Flora speċjali Insibu varjetà interessanti ta' pjanti fiċ-Ċittadella. Is-siġra tal-irmied (jew xebb) hija 1endemika għal Malta u kapaċi tkampa f'ambjenti neqsin mill- ħamrija u l-ilma, u fejn tkun esposta għar-riħ u għar-raxx tal-baħar. Insibu wkoll il-papoċċi ta' Malta, li tinstab biss f'Malta u fuq 2Linosa, u li wkoll kapaċi tghix f'dawn il-kundizzjonijiet Dan huwa l-logo ta' Natura 2000 jistgħu jgħixu. Iċ-Ċittadella hija waħda minn ftit postijiet li jipprovdulhom kenn. Tnejn mill-ispeċi ta' friefet il-lejl li nsibu hawn huma meqjusin mill-Unjoni Ewropea bħala speċi li l-ħarsien tagħhom huwa importanti ħafna. Dawn huma l-vespertin tal-Magreb u n-Nagħli. Barra friefet il-lejl insibu wkoll iż-żugraga t'Għawdex, bebbuxu endemiku għal Malta, kif ukoll ħanfusa rari Onthophilus globulosus, li l-unika popolazzjoni tagħha f'pajjiżna qiegħda biss hawnhekk. Mhux natura biss Il-UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) hija għaqda fil-Ġnus Magħquda li tieħu ħsieb il-wirt importanti tal-umanità. Wieħed mix-xogħlijiet tal-UNESCO hu li tfittex u taħtar World Heritage Sites. Dan huma postijiet uniċi fid-dinja - bħall-Piramidi ta' Giża fl-Eġittu - li jingħatalhom dat- titlu ħalli jiġu mħarsin għat-tgawdija tan-nies tad-dinja kollha. F'Malta għandna diversi minn dawn, fosthom il-Belt Valletta u t-Tempji tal- Qedem. Il-UNESCO qed tikkunsidra li taħtar iċ-Ċittadella bħala World Heritage Site. Mela kif rajna, iċ-Ċittadella hija sit ta' importanza partikolari għall-ħarsien tan-natura f'Malta. Imma hija wkoll sit ta' valur arkeoloġiku u ta' 3importanza pajsaġġa. Pjanta jew annimal li jgħixu f'post jew pajjiż partikolari u mkien iktar. Gżira żgħira Taljana (xi daqs Kemmuna) xi 130km fil-punent ta' Malta. 3importanza pajsaġġa. Post li jitqies importanti għax ikollu dehra (naturali jew mibnija mill-bniedem) li tpaxxi l-għajn (bl-Ingliż landscape value). In-Nagħli (lesser horseshoe bat) huwa wieħed mill-iżgħar friefet il-lejl Maltin. Il-bilbla Il-Papoċċi ta' Malta (Maltese toadflax) tħobb (short-toed hija fjura rari u kważi endemika. ambjent miftuħ mingħajr Iż-Żugraga T'Għawdex (Gozo top- snail) hija bebbuxu endemiku. Grazzi lil Edwin Lanfranco u lil Alex Casha għall- għajnuna tagħhom f'xi dettalji ta' dan l-artiklu.