L-ISKRUTINJU TAL-KUNJOMIJIET FIL-LEXICON Introduzzjoni Kemm-il darba jixref l-argument li l-kunjomijiet, bħan-nomi proprji kollha, jokkupaw pożizzjoni relattivament marġinali fis-sistema tal-lingwa. Ħafna drabi jitqiesu bħala kategorija primittiva ta' kliem li jipprovdu sempliċi tikketta ta' referenza. Din l-idea preġudikata hija aktarx konnessa mal-ħsieb li n-nomi proprji, f'kuntrast man-nomi komuni, ma jħaddnux tifsir kunċettwali. Il-kunjomijiet għal żmien twil kienu jitqiesu bħala kreazzjonijiet immaġinattivi, imsejsa fuq speċi ta' drawwa ritwalistika qadima. Fir-realtà, kull kunjom għandu tifsira – anki jekk mhux dejjem dik apparenti. Kull kunjom jista' jiġi razzjonalizzat u kklassifikat. Illessikografi damu ftit mhux ħażin biex fehmu dan. F'dan il-kuntest wieħed għandu japprezza aktar il-kontribut bikri, imma importanti, ta' Mikiel Anton Vassalli filqasam tal-onomastika, ix-xjenza li tgħarbel l-oriġini u n-nisel tal-ismijiet proprji. L-iskrutinju tal-kunjomijiet sewwasew jaqa' fl-ambitu tal-antroponomastika, l-istudju tal-ismijiet tan-nies li jinkludu wkoll l-ismjiet personali u l-laqmijiet.1 Irridu napprezzaw il-fatt li fi żmienna kemm Ġużè Aquilina kif ukoll Erin Serracino-Inglott taw lill-kunjomijiet l-importanza li tixirqilhom fid-dizzjunarji tagħhom.2 Kif wieħed jista' jobsor, l-ewwel skular Malti li pprovda xi tagħrif fuq kunjomijiet lokali kien Ġan Franġisk Abela fil-ktieb indispensabbli Della descrittione di Malta (1647). Madankollu, ħafna mid-deliberazzjonijiet tiegħu huma ta' natura bijografika u ġenealoġika aktar milli lingwistika. L-aġenda tiegħu kienet sewwasew li jiċċelebra l-kisbiet u l-attributi ta' diversi familji distinti biex b'hekk jiddefendi l-jedd tannobbli Maltin li jipparteċipaw fit-tmexxija ta' pajjiżhom fi żmien l-Ordni. Minkejja dan, il-commendatore xi kultant jazzarda jagħti xi tifsiriet etimoloġiċi, bħal fil-każ tal-kunjomijiet Cuschieri, Asciaq, Xuereb, Curmi, Tabone u Farrugia.3 Wara Abela, jitfaċċa s-soltu Ġan Franġisk Agius de Soldanis, li fil-ktieb tiegħu Il Gozo antico e moderno, sacro e profano (1746) jimxi essenzjalment fuq il-passi tal-predeċissur tiegħu u jitkellem fuq xi familji illustri Għawdxin bħal dawk ta' Apap, Rapa u Cassar. F'nofs is-snin ħamsin tas-seklu sbatax, imbagħad, Agius de Soldanis ħadem fuq id-dizzjunarju Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fomm tal Maltin u Ghaucin. Dan il-manuskritt ta' erba' volumi jittanta jagħti s-sinjifikat ta' ċerti kunjomijiet bħal Balzan, Ciappara, Callus, Cassia, Refalo, u Sammut.4 Irridu għalhekk nirrikonoxxu l-fatt li Agius de Soldanis, qabel Vassalli, kien diġà fehem is-siwi tal-kunjomijiet bħala elementi lessikali denji ta' studju. Vassalli nnifsu jidher li qagħad ħafna fuq dak li kien kiteb qablu l-kanonku Għawdxi. Dan jidher ċar mit-tifsiriet li jagħti tal-kunjomijiet Agius, Borg, Buttigieg, Ebejer, Farrugia, Micallef, Mifsud, u Psaila. Fl-1796, f'Ruma, Mikiel Anton Vassalli ħareġ id-dizzjunarju Ktieb il-Kliem Malti Mfisser bil-Latin u bit-Taljan, magħruf bħala l-Lexicon Melitense-Latino-Italum b'madwar 18,000 kelma.5 Id-dizzjunarju jibqa' trijonf lessikoloġiku, imma ftit kienu dawk li osservaw li Vassalli sa minn kmieni fehem li l-kunjomijiet huma wkoll parti mis-sistema tal-lingwa u li jistħoqqilhom skrutinju daqs kull element lessikali ieħor.6 Lexicon huwa sewwasew kompendju jew vokabularju ta' kliem, filwaqt li ġabra ta' ismijiet tissejjaħ onomasticon. Imma jibqa' l-fatt li l-onomasticon huwa sottosistema tal-lexicon, għax wara kollox kull isem oriġina minn xi element preeżistenti fil-lingwa. Għalhekk mhux lakemm tista' tagħżel bejn Vassalli l-lessikografu u Vassalli l-onomasta. It-tieni kompetenza hija sussidjarja għallewwel waħda. Apparti minn hekk, Vassalli bħal donnu intuwixxa li bis-saħħa tal-kunjomijiet, l-istess bħal fil-każ tat-toponimi (l-ismijiet tal-postijiet), jistgħu jixirfu elementi lessikali li llum għebu kompletament mill-vokabularju Malti. Vassalli inkluda madwar 65 kunjom fil-Lexicon tiegħu.7 Xi drabi jagħti t-tifsira tagħhom, imma drabi oħra isemmihom biss mingħajr ebda kumment. Hija tassew ħasra li l-appendiċi etimoloġiku li kellu l-ħsieb jippubblika aktar tard spiċċa distrutt fi żmien l-irvell kontra l-Franċiżi. B'hekk intilfet minjiera ta' tagħrif li żgur kienet tixħet aktar dawl importanti fuq l-ilsien Malti inġenerali u fuq l-antroponimija lokali inpartikolari. Fil-każ tal-kunjom Buttigieg juża l-frażi cognome di varie famiglie Maltesi; fil-każ ta' Tabone jikteb cognome di famiglia in Malta; fil-każ ta' Curmi jgħid cognomen quarumdam familiarum Melitensium; filwaqt li meta jitkellem fuq il-kunjomijiet Chetcuti (Ketkūti), Agius (Aagiùs), Attard, u Caruana jinqeda bil-frażi cognome d'alcune (jew di alcune) famiglie. Interessanti l-fatt li Vassalli ma jinkludix il-lemma 'kunjom' fil-Lexicon tiegħu. Interpretazzjoniet meqjusa korretti Vassalli l-onomasta, l-istess bħal Vassalli l-lessikografu għandu l-limitazzjoniet tiegħu. L-istudju tal-kunjomiet minn żmienu 'l hawn għamel passi ta' ġgant u xi spjegazzjonijiet li jagħti fil-Lexicon illum ġew ikkonfutati, jekk mhux skreditati. Madankollu, fejn jidħlu l-kunjomijiet ta' nisel Semitiku, Vassalli kien aktarx korrett u d-deliberazzjonijiet tiegħu ġew ikkonfermati minn studjużi aktar eruditi f'dan il-qasam anki fi żminijietna. Jinterpreta tajjeb il-kunjomijiet Agius, Borg, Buttigieg, Caruana, Cassar, Ebejer, Ellul, Farrugia, Mifsud, Saliba, Scerri, Xuereb, Zahra, u Zerafa. Agius (Aagiùs): forma Latinizzata ta' għaġuż, 'vecchio (decrepito)', 'cadente' [335d].8 In-nasab Għarbi Ibn al-'Ağūz ifisser 'bin ix-xiħa' u jintuża b'antonomasja għallprofeta Eżekjel minħabba l-parentela tiegħu.9 FlGħarbi al-burği għandha diversi tifsiriet, fosthom 'borġ', 'munzell', u bi twessigħ semantiku 'torri' jew 'forti'. Bħala nisba tal-provenjenza t-terminu jista' jfisser xi ħadd li ġej minn post fortifikat.10 Cf. Hekk tfisser fil-fatt il-kelma Għarbija kārwān 'ġliba ta' vjaġġuturi fuq diversi bhejjem tat-tagħbija'. Il-kunjom seta' tnissel min-nisba tal-provenjenza al-qayrawānī 'xi ħadd li ġej mill-belt ta' Qayrawān (Kairouan fit-Tuneżija)'.12 Skont Giloramo Caracausi l-etimu jista' jkun ukoll caruana li fl-Isqalli tfisser 'ricino' (pjanta li minnha jinsilet iż-żejt ir-riġnu).13 Skont Caracausi l-kunjom Cassar ġej mill-Għarbi al-qaṣṣār 'follatore' (wieħed li jaħsel u jiżbogħ id-drapp; dak li l-Ingliżi jsejħulu fuller) jew al-ḥaṣṣār 'stuoiaio' (wieħed li jagħmel il-ħsajjar).14 Ebejer: < għ[a]bajjar jew għ[e]bejjer, plural ta' għabur, 'montoncino o pecorella di un anno o poco più' [329g, 355c–d].15 Il-kunjom fil-fatt tnissel mill-kunyah Għarbi 'Abū 'l-'Abā'ir, aktarx b'referenza għal xi ragħaj jew raħħal. Elul huwa fil-fatt it-tnax-il xahar fil-kalendarju Lhudi u jkopri l-perjodu minn nofs Awwissu sa nofs Settembru fil-kalendarju Ruman. Bl-Għarbi 'aylūl tfisser preċiżament 'Settembru'. Madankollu, dan il-kunjom seta' tnissel ukoll mill-Għarbi allūl 'affluwenti' jew mill-Ebrajk allul 'abjad'.17 of Maltese Studies 2 (1964): 151–2. It-terminu nasab ifisser isem li jibda bil-kelma ibn u għalhekk jirreferi għal missier jew l-omm l-individwu. Farrugia (Farruġa): < farrūġ 'pollastro', 'polcino' [183e].18 Fl-Għarbi al-farrūğī tfisser 'wieħed li jrabbi t-tjur'.19 Vassalli hawnhekk jissuġġerrixxi li l-kunjom Pullicino jista' jkun kalk Taljan tal-lessema Maltija. Mifsud: < mifsūd (a) 'salassato' (jekk minn fasad), (b) 'corrotto', 'guasto', 'viziato' (jekk minn fised) [488o, 489a].20 It-tnejn jagħmlu sens, imma t-tifsira li jagħti d-DAFN (mafsūd 'lanced' < mifsad 'lance') toqrob aktar lejn l-ewwel interpretazzjoni.21 Il-kunyah Għarbi 'Abū 'l-Ṣalībī jirreferi għal kavallier ta' żmien il-Kruċjati jew għal Kristjan kwalunkwe. Caracausi jislet il-kunjom Scerri mill-Isqalli sciarra 'lite', 'litigio'.23 Għalhekk, indubjament, beda bħala laqam għal xi ħadd pezzakustjoni. Il-kunjom fil-fatt tnissel mill-kunyah Għarbi 'Abū šawārib (< šārib), b'referenza għal xi ħadd li kellu mustaċċi pjuttost kospikwi. Vassalli jindika wkoll lokalità b'dan l-isem. Zahra: < żahra 'fiore', 'fioretto' [665i]. L-isem femminili Għarbi Zah(i)ra, huwa marbut ma' zahra 'fjur (tal-larinġ)', 'blanzun' u b'estensjoni metaforika '(tfajla) sabiħa'; jew ma' zahrā < azhar 'jgħammex', 'jiddi'. Zerafa: 'giraffa' [680l]. Fl-Għarbi zarāfah tfisser tabilħaqq 'ġiraffa'; u aktarx ilkunjom beda bħala laqam għal xi ħadd b'għonqu twil. Il-kunjom fil-fatt huwa rifless aferetiku ta' Agresti < Sqalli agresti 'campagnolo', 'persona rustica', oriġinalment laqam għal xi ħadd rozz u bla manjieri.24 Gerhard Rohlfs iltaqa' mal-laqam Rèfulu f'Reggio Calabria, bit-tifsira 'raffica di vento.'25 Min-naħa l-oħra, ma nistgħux ninjoraw il-possibiltà li l-kunjom huma forma ridotta tal-isem personali Raffaello/Raffaele < Ebrajk Bibliku Refael. Spiteri fil-fatt jista' jkun forma sinkopata tal-kunjom meridjonali Taljan Spitaleri < Latin Medjevali hospitarius 'ospitalier'.26 Madankollu, il-kunjom jista' jkollu tifsiriet oħra marbuta ma' xogħol fil-metall: Spitero jirreferi għal wieħed li jagħmel il-vireg tal-ħadid, filwaqt li Spatari jirreferi għal xi ħadd li jagħmel ixxwabel.27 L-aħħar tliet kunjomijiet huma sintendi ta' nisel Rumanz. Interpretazzjonijiet meqjusa dubjużi L-etimoloġiji tal-kunjomijiet f'din is-sezzjoni huma dibattibbli. Filwaqt li Vassalli jforni spjegazzjonijiet pjuttost affidabbli, studjużi oħrajn jissuġġerixxu alternattivi li huma ugwalment konvinċenti. Dessoulavy jissuġġerrixi t-tifsira 'maħbub (passjonali)', 'namrat'.28 Il-psewdoThesan (Vocabolario Maltese-Italiano, ca. 1750) jiddefinixxi l-kelma Maltija għaxxaq bħala putanegiare (puttaneggiare).29 Spjegazzjoni alternattiva hija li l-kunjom huwa varjant tal-isem Għarbi Isḥāq (Malti Iżakk) < Ebrajk Yitschak (Yishaq). Ir-referenzi medjevali għal Presbitero Bartholomeo de Aschac jew de Ysac (1372) jikkostitwixxu glossa li twieżen din it-tieni interpretazzjoni.30 Vassalli jsemmi wkoll it-toponimu Ħal Għaxaq (imma sintendi l-kunjom ippreċieda t-toponimu).31 Għarbi u Ebrajk ab 'missier'. Vassalli għalhekk jissuġġerixxi li l-kunjom suppost għandu jinkiteb Abab < ab + ab. Min-naħa l-oħra, teżisti l-possibiltà li hu ta' nisel Grieg, marbut (a) malkunjom Apapis < apápe 'ċikwejra selvaġġa (bl-Ingliż dandelion)', jew (b) malaġġettiv ápappos 'mingħajr missier' < páppas 'missier'.32 Il-kunjom preċiżament huwa r-rifless tal-kunyah Għarbi 'Abū Ḥağar < ḥağar 'ġebel', 'blat' (bi twessigħ semantiku anki 'fortizza'). Caracausi għalhekk jispjega l-kunjom bħala 'padre' + 'pietra'.33 Vassalli jagħti wkoll il-kunjom Ħaġġar (Haggiàr) 'lapidatore', 'chi tira pietre' [243d]. Madankollu, dan il-kunjom qatt ma ltaqjt miegħu fid-dokumenti; nissuspetta li huwa r-rifless aferetiku tal-istess Buhagiar. Casha (Kasha): < qasgħa 'scodella', 'piatto fondo' [411g]. Din l-interpretazzjoni forsi ma tantx tidher konvinċenti, imma spjegazzjonijiet oħra li ltqajt magħhom ma kkonvinċewnix lanqas. Mil-lat semantiku u fonetiku, il-verżjoni ta' Vassalli xorta tibqa' l-aktar waħda plawsibbli. Mill-banda l-oħra, Aquilina jissuġġerixxi l-etimu katkūt 'fellus' (kelma użata fl-Għarbi talLvant Nofsani) u jfakkarna fil-kelma arkajika ketkuti 'wieħed li jsejjaħ lill-flieles jew xi ħadd li hu mdorri jidħaq bl-iskossi', mill-verb onomatopejiku ketket < Għarbi katkata.34 Nazzarda nipproponi, bħala alternattiva, rabta mal-kelma Għarbija ketkuda 'rajjes'. Spjegazzjonijiet oħra li ġew suġġeriti jinkludu: (a) millGrieg kormós (Għarbi qurma) 'zokk ta' siġra' (minfejn ħareġ il-kunjom Taljan Curmo);35 (b) Curmi, lokalità f'Zafferana Etnea, provinċja ta' Catania, li aktarx ħadet isimha mill-Isqalli curma 'quċċata'; (ċ) mit-Taljan colmo 'fawwara talilma'; u (d) min-nisba tal-provenjenza Għarbi al-kurmī 'xi ħadd mill-Krimea'.36 Vassalli jagħti wkoll it-toponimu Ħal Qormi, imma fir-realtà l-isem tal-lokalità tnissel mill-kunjom, u mhux bil-maqlub. Fil-fatt il-kunjom jista' jinferixxi t-terminu Għarbi mukallaf 'ikkommissjonat', 'awtorizzat', 'marbut'. Fil-liġi Musulmana dan it-terminu jirreferi għal kwalunkwe persuna li hija obbligata twettaq id-dmiritjiet reliġjużi mitluba mill-Iżlam. Aktar plawsibbli huwa l-etimu Għarbi mukallaf 'imħolli wara', aktrax isem mogħti lil tarbija mwielda wara l-mewt tal-missier.37 F'dan il-każ jirrappreżenta l-eżitu partiċipjali ta' kalīfa 'suċċessur'. Studjużi oħrajn, madankollu, jippreferu jorbtu dan il-kunjom mal-kelma Għarbija muḥallif 'imħallef'. 38 Ir-referenza għal Dr Valerio Michallef (Del Giudice), li ggradwa f'Ruma fl-1563, tidher tapprova din l-interpretazzjoni, almenu fuq livell popolari.39 Psaila (Bsajla): forma diminuttiva ta' basla, allura 'cipolletta', 'cipollina' [58b].40 Probabbilment hawn għandna eżempju ta' etimoloġija folk jew paraetimoloġija, imma safrattant it-tifsira tibqa' elużiva. Mill-bqija l-kunjom forsi jintrabat mal-kunyah Għarbi 'Abū Sala. Madankollu hawn min jgħid li huwa ta' oriġini Griega: (a) rifless tal-isem personali Basilia (femminil ta' Basilio);41 jew (b) eżitu tat-terminu qadim ypsilos 'twil' 'għoli' jew tal-kelma psilos 'irqiq'.42 Ebda minn dawn is-suġġerimenti mhi konvinċenti għalkollox. Interpretazzjonijiet meqjusa żbaljati L-eżempji f'din is-sezzjoni jixhdu sewwasew il-limitazzjonijiet ta' Vassalli. L-interpretazzjonijiet tiegħu jidhru pjuttost dgħajfin komparati mas-suġġerimenti fornuti minn speċjalisti oħrajn li ġew aktar tard. Abela (Habbela): forma Latinizzata ta' ħabbiela (< ħabel) 'funari': [239h]. Ħafna jippreferu jinterpretawh bħala l-forma femminili tal-isem bibliku Abele.43 L-alternattivi l-oħra huma anqas konvinċenti minħabba kunsiderazzjonijiet fonetiċi: (a) l-isem tal-belt Spanjola ta' Avela (magħrufa wkoll bħala Abela, Abila) jew oħra bl-isem ta' Abella (eż. Abella de la Conca), (b) l-isem tal-belt ta' Abella, provinċja ta' Avellino;44 u (ċ) il-kelma Katalana abella 'naħla'.45 Anki hawn jidher li għandna eżempju ta' etimoloġija folk. Il-kunjom, għall-kuntrarju, huwa aktarx ir-rifless ta' La Maira jew De Maira, li minħabba diviżjoni żbaljata ġew riinterpretati bħala L'Amaira jew D'Amaira. Attard: forma korrota tal-kelma arkajika għattār 'aromatario', 'droghiere', 'speziale' [3d, 330h]. Għall-kuntrarju, Attard huwa forma apokopata ta' Attardo/i li tnissel mill-isem medjevali Actardo < Franċiż Qadim Atard < Ġermaniż Qadim Athard, Actard li jħaddan l-elementi Ġermaniċi *atha 'nobbli' + *hard(u) 'qawwi', 'qalbieni'.46 Vassalli jsemmi wkoll it-toponimu Ħ'Attard. Calleja (Kalleja): < qallejja < qallej 'friggitore' [401g]. Hawnhekk għandna eżempju ieħor ta' etimoloġija popolari. Calleja huwa aktarx ta' nisel Grieg. Dan hu każ klassiku ta' miżdiviżjoni – żball ripetut kemm-il darba minn Aquilina. Il-kunjom fil-fatt tnissel minn D'Armanin(o), mill-forma diminuttiva ta' Armano. L-etenerarju huwa ċar daqs il-kristall: Darmanin < Darmanino < D'Armanino < Armanino < Armano. Vassalli jsemmi wkoll l-irħajjal ta' Ħal Manin. Spjegazzjoni li ftit li xejn tikkonvinċi. L-aktar żewġ soluzzjonijiet probbbli huma: (a) forma apokopata tal-kunjom Taljan Falzone/Falsone < falso 'falz', 'qarrieqi'; u (b) addatament tal-Franċiż Faucon (Taljan Falcone) 'bies', 'falkun', skont kif jixhdu l-forom arkajiċi tal-istess kunjom De Falcono, Fauczono u Fauczone (l-aħħar tnejn huma forom vokalizzati, au = al). Galea: forma Latinizzata ta' kelma li fl-ilsien Kaldew tfisser 'revelat' [307c]. Hawnhekk Vassalli, f'mument rari, jidher jantiċipa l-ossessjoni pjuttost patetika ta' Anton Manwel Caruana u Annibale Preca, li fl-iskrutinju tagħhom ta' xi kunjomijiet Maltin riedu akkost ta' kollox jistabbilixxu qrubija, ħafna drabi imsejsa fuq koinċidenza fonetika, ma' elementi lessikali Ebrajċi, Puniċi u orjentali.48 Hu x'inhu Galea jibqa' kunjom problematiku. Jista' jkollu oriġini Rumanza (jekk jintrabat mal-isem personali Latin Galià li jfisser 'Gallu', 'Franċiż'), Griega (jekk huwa forma mleħħna tal-isem Càlia li jfisser 'attraenti'), jew Semitika (jekk jirrifletti l-isem Għarbi 'Alya (Alia, Aliyah), forma femminili ta' 'āliya 'nobbli', 'sublimi', 'elevat'. Veru huwa kunjom Semitiku, imma fil-fatt jirrifletti l-isem Għarbi Sa'īd 'hieni', 'ixxurtjat', jew b'anqas probabbiltà l-isem Sayyid < sayyid jew sā'id 'sid', 'rajjes'. Dan ilkunjom, fil-fatt, għandu oriġini Semitika, u aktarx ġej minn (a) šarīq 'orjentali' (anki 'ġuvni grazzjuż) jew (b) šarīk 'kollega', 'ħabib'.50 Anki dan għandu oriġini Semitika u jintrabat mat-termini (a) at-ṭābūnī 'wieħed li juża forn imħaffer fil-blat biex jaħmi l-ikel jew it-tafal'; jew (b) tabbuni, kelma Siċiljana li tfisser 'fidil', 'baħnan', 'stupidu', imnissla mill-Għarbi ṭābūn 'għoxx'.51 Vassalli jsemmi wkoll l-irħajjal Ħal Tabūni (diġà estint fi żmienu). Xi osservazzjonijiet oħra Vassalli jinkludi l-lemmi Għawċi ('Għawdxi': 323d), Għabd-Alla ('qaddej jew ilsir ta' Alla': 329e), Mejlaq ('cultro', 'novacule': 470e-f), Mūlæ ('rajjes': 525m), Sultan ('ħakkiem', 're': 621h-i), u Saraċin ('Sareċen': 593i), imma għal xi raġuni stramba ma jżidx li dawn huma wkoll kunjomijiet Maltin – Gauci, Abdilla, Meilaq, Mula, Sultana, u Serracino. It-tifsira ta' Mula (mill-Għarbi Mullāh) hija sana, imma jista' jagħti l-każ li l-kunjom tnissel mit-Taljan meridjonali mula (Grieg moulás) 'bagħla' (Ingliż she-mule). Skont Godfrey Wettinger, il-kunjom Meilak huwa filfatt Malacio (diġà ddokumentat hawn Malta fl-1277), u jirreferi għall-belt Siċiljana ta' Milazzo, provinċja ta' Catania. Ta' min iżid hawnhekk li Vassalli, fid-dizzjunarju tiegħu, isemmi toponomi Sqallin oħra bħal Trapani [135f], Catania [367f] u Lentini [436f] imma għal darb'oħra ma jikkommettix ruħi dwar il-valur tagħhom bħala kunjomijiet. L-istess ħaġa tgħodd għat-toponimu Salerno [581m]. Vassalli jinkludi l-kunjom Fantīn imma jżid 'cognome, ma non nostrale' [181g]. Fil-fatt dan il-kunjom ma jokkorrix fl-onomasticon Malti tal-lum. Isemmi kunjom ieħor li m'għadux jeżisti; dan hu Xara (Xāra), cognementum familiae, bħala terminu ekkwivalenti ta' Sūra, 'xbieha' [628e].52 Anki din tidher interpretazzjoni żbaljata għax il-kunjom fil-fatt jirrifletti l-element topografiku Sqalli sciara, Malti xagħra (< Għarbi ša'rah) 'terra incolta ove cresceno piante selvatiche'). Jispjega l-kunjom Alfiere tajjeb bħala agglutinazzjoni tal-artiklu Għarbi al mal-kelma fāris/fieres 'kavallier' [199g], imma mid-dehra ma indunax li fil-fatt baqa' jeżisti fil-forma vokalizzata Aufieri. Vassalli jsostni li l-kunjom Magri jista' jkun kalk ta' Dghīf bis-sens ta' 'rqiq', Madankollu, din hi biss traduzzjoni żbaljata tal-isem Deyf (millGħarbi ḍayf li tfisser 'mistieden'). Wettinger kien sab din il-glossa: Jacobus Magro Deif (iddokumentat fl-1504).53 Dan ifisser li din il-miżinterpretazzjoni kienet ilha tħuf ferm qabel Vassalli li jsemmi wkoll it-toponimu Ħal Dgħif (diġà estint fi żmienu).