l a ħ g 2 € Il-Peprin jiġbed l-għajn mhux biss għax huwa aħmar nar imma wkoll għax fejn tara waħda spiss tara mitt elf oħra! Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Attività Intervista mal-Ħabb il-Qamħ Iżuruna fir-rebbiegħa Tista' tgħidli? Arti u ritratti X'nista nara tgħid? Periklu moħbi Il-Buskett u l-Girgenti Ċentrali Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil- Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena. Kuntatt indirizz BirdLife Malta Flats 1-2 Xemxija Waterfront Apartments It-Telgħa tax-Xemxija Ix-Xemxija SPB 9025 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org ©BirdLife Malta, April 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħej Ħuttaf… Ir-referendum tlifnieh, imma b'daqshekk il-kaċċaturi xorta ma ħadux ir-raġun. Għaliex? Għax li toqtol l-għasafar għall-gost bla sens kien u bla sens jibqa'. Kif tafu, min jaħqar lil min hu iżgħar minnu ngħidulu bully. U l-bullies min iħobbhom? Ir-referendum tlifnieh, imma fl-istess ħin kellna rebħa oħra. li sibna tgħallimna kemm għexieren ta' eluf ta' Maltin għandhom għal qalbhom l-għasafar u n-natura. Prosit, bil-mod il-mod qed insiru pajjiż ċivilizzat! Baqgħalna x'naqdfu, imma jidher li ftit ftit qed naslu. Per eżempju ħadt gost nara fit-toroq dawk it-tabelli ġodda biex iwissu lis-sewwieqa joqogħdu attenti ma jtajrux qniefed (araw ukoll paġna 2). Affarijiet bħal dawn jagħmlu l-qalb lilna li nħobbu n-natura għax juru li hemm min nefaq flusu mhux biss għall-bżonnijiet tal-bniedem imma anke għall-bżonnijiet tan-natura. Kellu bżonn naraw iktar proġetti bħal dawn, mhux dejjem proġetti biex jaqdu lin-nies biss. Tajjeb niftakru li f'pajjiżna mhux nies biss jgħixu imma ħafna pjanti u annimali li għandhom bżonn il-ħabitati tagħhom ukoll. Victor Falzon L-Editur Kordinazzjoni mill-uffiċju Ma' din il-ħarġa, Il-Ħuttafa għalqet 21 sena minn meta bdiet toħroġ. Inbidlet mhux ħażin matul is-snin, imma f'ħaġa waħda ma nbidlitx żgur: minn dejjem ippruvat tgħallem lill-qarrejja jħobbu u jirrispettaw in-natura. Irnexxielha tgħid? Mal-faċċata Il-Gamiema (Turtle Dove) tpassi minn pajjiżna fir-rebbiegħa u fil-ħarifa. Xi par 'l hawn u 'l hemm kultant ibejtu imma rari jirnexxielhom għax jinqatlu mill-kaċċaturi. Dari l-Gamiema kienet komuni sew imma llum naqset ħafna u għalhekk jixirqilha protezzjoni tajba. Ritratt ta' Denis Cachia. aħbarijiet Nhar il-Ħadd 15 ta' Marzu 2015 iltaqgħu 106 membri, familji u ħbieb ta' Klabb Ħuttaf, kif ukoll studenti u għalliema minn xi skejjel. Iltaqgħu quddiem il-Mużew tal-Ferrovija ħdejn l-Imdina, u minn hemm bdew il-Mixja Maratona. Kien temp perfett għall-mixi u s-serbut twil ta' nies ma damx ma wasal Id-Dwejra fejn kulħadd straħ ftit. Imbagħad komplew, għaddew miż-Żebbiegħ u qasmu għal San Martin, fejn waqfu mill-ġdid u l-Leaders tal-Klabb qassmu mandolin lil kulħadd. Imbagħad qabdu mixjin l-aħħar tappa, u għal xi 12.30pm waslu x-Xemxija sewwasew ħdejn ir-riserva naturali tas-Simar, fejn xi Leaders oħrajn kienu lestew xi attivitajiet biex il-membri jieħdu sehem fihom. Fl-aħħar ingħatat pin badge lil kull min ġabar xi flus bħala grazzi u tifkira tal-okkażjoni. Istrina kif imtlejt! Fir-ritratt tidher Giulia Debattista Montalto (xellug) qed tingħata field guide tal-għasafar u tromba mingħand Leader Sivie Cauchi bħala rigal talli għamlet l-ikbar ġabra (€138). Il-ġabra totali kienet ta' €525.70. Bil-flus li nġabru f'din il-mixja ħa nagħmlu bird tables u nqassmuhom fl-iskejjel. B'hekk indaħħlu iktar id- drawwa li n-nies jitimgħu l- għasafar fix- xitwa. Naħseb ħafna minnkom rajtu dawn it- tabella ġodda f'xi triq jew oħra. Ħafna qniefed jittajru mill-karozzi waqt li jkunu qed jaqsmu xi triq fil-kampanja bil-lejl. Għalhekk din it-tabella tavża lis- sewwieqa biex isuqu bil-mod ħalli jekk qanfud ikun qed jaqsam triq fid-dlam is- sewwieq jilħaq jarah u ma jtajrux. Prosit lin-Nature Trust ta' din l-idea. Bis-saħħa ta' dawn it-tabelli nisperaw li ħafna qniefed isalvaw. Bħall-mammiferi l-oħrajn kważi kollha, il-Qanfud (Algerian Hedgehog Atelerix algirus) huwa protett f'Malta. Grazzi ħafna. Sa ftit snin ilu lanqas biss konna nafu li teżisti f'Malta. Kien hemm biss xi rekords qodma minn ġnien botaniku. Imma reġgħet instabet tikber, u kmieni dir-rebbiegħa nstabet pjanta waħda b'żewġ fjuri (kif taraw fir-ritratt), fix-xagħra ta' Pembroke. Hija fjura vera sabiħa, ħasra li kieku kellna nerġgħu nitilfuha. Il-ħarruba siġra tipika tal-makkja. Dari kienet titħawwel ħafna għax l-għeruq tagħha jaqsmu l-blat, il-weraq isir terriċċju u bil-frott jagħlfu l-bhejjem. Ħasra li llum ma napprezzawx dis-siġra tant tipika tal- kampanja tagħna. Il-pajżana tniggeż u tixxeblek. Fil-ħarifa u x-xitwa tagħmel frott li ħafna għasafar jikluh, speċjalment meta jiksaħ it-temp u ma jsibux insetti. Aħjar toqgħod attent għax titfaċċa bufula u tiffanga fik! Għalkemm jisimha brimba tal-pal tal- bajtar, spiss tibni l-għanqbuta tagħha qalb friegħi ta' arbuxelli folti bħad-deru. Faċli tagħrafha dil-għanqbuta għax ikollha ħafna saffi kkumplikati. Il-bufula passajra tinduna biha għax tisma' Ċċkk! minn ġo arbuxell. Dawn l-għasafar jieqfu Malta waqt il-passa ħalli jistrieħu ftit u jieklu l-frott tal-makkja. Ir-raġel ikollu sidru lewn is-sadid. Il-kamaleonti jistaħba qalb il-weraq folt tal- arbuxelli tal-makkja. Iqabbel lewn il-ġilda ma' tal-weraq, u jaħtaf insetti kif ipoġġu fuq fjura ta' xi arbuxell. Is-serp iswed huwa l-iktar serp komuni f'Malta. Għalkemm bla saqajn jaf jixxabbat sew mal-friegħi tal-arbuxelli, u meta jsib bejtiet tal- buful jisirqilhom il-bajd jew il-frieħ. Puu għalih kemm hu kattiv! Għandek żball! Mela s-serp mhux ukoll irid jiekol jew? Bħall-annimali kollha, jiekol għax jaqbdu l-ġuħ mhux għax kattiv. Aħħ kemm jidher tajjeb dal-frott. Mank kont għasfur ħalli niffanga fih. Il-kaċċamendula mhix komuni imma jekk ikun hemm waħda fil- viċin għandek taraha għax tħobb titperreċ fil-quċċata tal-arbuxelli. Minn hemm toqgħod tgħarrex għall-insetti, li taqbadhom b'dak il-munqar oħxon u b'saħħtu. Ambjenti u Residenti Mill-bogħod id-deru jixbaħ ħarruba imma għandu weraq żgħar u ovali. Fil-ħarifa jimtela frott irqiq aħmar li jipprovdi ikel għal ħafna għasafar. Fir-rebbiegħa l-bufula sewda kultant tbejjet fih. Il-makkja hija ħabitat skars li f'Malta ssibu l-iktar mal-ġnub ta' xi widien nixfin. Fih jikbru l-iktar arbuxelli kbar bħal deru, ħarrub, alaternu u riħan. Dawn tant jikbru folti f'xulxin li medda makkja matura ma jirnexxilekx tgħaddi minnha. Dawn l-arbuxelli kapaċi jgħixu f'ħamrija baxxa li ma żżommx ħafna ilma. Għalhekk għandhom għeruq b'saħħithom li jistgħu jinżlu fix-xquq bejn il-blat. Ħafna mill-arbuxelli tal-makkja jagħmlu frott żgħir li l-għasafar jiġġennu għalih. Fir-ritratt tidher medda makkja fl-inħawi ta' San Martin (ħdejn il-Wardija). Jekk tfittex maz-zkuk tal-arbuxelli spiss issib bejtiet taż-żunżan tax-xehda żgħira. Fil-makkja ż-żnażan isibu njam x'igerrmu għall-bini tal-bejta, polin għall-ikel u kenn fl-arbuxelli. Intervista ma' fjura Attività Niżlin sa Wied il-Luq Issa li bdiet is-sħana, it-temp ma tantx jibqa' jħajjarna noħorġu jekk mhux sa xatt il-baħar! Imma post bħal Wied il-Luq fil-qalba tal-Buskett jibqa' sabiħ għax is-siġar kbar iżommu l-frisk. Għalhekk se ninżlu waħda s'hemm ħalli naraw x'toffri n-natura ta' dan il-wied uniku f'Malta. U kif inkunu hemm għandu mnejn ninzertaw ftit bird Għaliex wied uniku? Mur paġni 10-11 u tkun taf. Bird ringing x'jaħbat? Huwa studju tal-għasafar bl- użu taċ-ċrieket. Jekk trid tkun taf iktar, mur il-ħarġa! Ħabb il-Qamħ Field Gladiolus Data Is-Sibt 16 Mejju 2015 Niltaqgħu Taħt it-Tinda @ 2.00pm Nispiċċaw Xi 4.30pm–5.00pm Merħba *Membri kollha + familji Avżawna Jekk tkunu ġejjin avżawna b'imejl qasira lil il-huttafa@birdlifemalta.org Prezz Xejn! *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir. I l - B u s k e t t h e m m t a n - n a s p l i l - g ħ a s f u r t a q a g ħ l u ż a q q u g ħ a l i h ! ħ a f n a s i ġ a r Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 3. Bonġu, fjura sabiħa! Bonġu, grazzi tal-kumpliment. Għaliex jismek Ħabb il-Qamħ? Għax jien l-iktar li tarani nikber f'xi għalqa qamħ. Dan li għandek madwarek qamħ? Hawn taħlita imma lkoll huma kuġini tal- qamħ: ħafur, nixxief, skalora u barrum. Inti fl-għelieqi biss tikber? L-iktar f'għelieqi li jkunu tqallbu imma spiss issibni anke fi steppa u raba' mitluq. X'taħseb? Imm'issa daqshekk xita hux. Hekk hu, imma fix-xitwa għamlet biżżejjed xita biex kbirt u ftaħt il-fjuri. U l-ħamrija għadha ftit niedja għax mgħottija bil-ħaxix. U fis-sajf? Fis-sajf innixxef il-parti ta' fuq u tibqa' biss speċi ta' basla taħt il-ħamrija. Fix-xitwa nerġa' nibda ntella' weraq ġdid. U kollox jirrepeti ruħu? Hekk hu, in-natura mimlija ċikli. Tajjeb, serraħtli moħħi. Saħħa. Saħħa lilek, u tinkwetax. Ir- rebbiegħa li ġejja nerġa' narak. Iżuruna fir-rebbiegħa L-iktar li naraw għasafar f'Malta huwa fi żmien il-passa. Jgħaddu iktar minn 110 speċi ta' għasafar, uħud kbar u oħrajn żgħar. Dawn huma ftit mill-għasafar żgħar li fir-rebbiegħa jagħmlu l-kampanja iktar interessanti u eċitanti għal min iħobb in-natura. Buċaqq tas-Silla Bufula Passajra Żanżarell Iswed Żanżarell tal-Kullar Vjolin Ħadrani Diżż Minħabba li dawn għasafar żgħar, dejjem jaqbel ikollok tromba ħalli tkun tista' tarahom sew. It-tromba hija għodda importanti għall- berdwoċer. Għodda oħra tajba hija gajd tal-għasafar. Gajd (jew field guide) ikun ktieb li jagħtik stampa u dettalji fuq kull għasfur li tista' tinzerta. Dik il-membru li ġabret l-iktar flus għall-mixja ta' Marzu fil-fatt rebħet tromba u gajd tal-għasafar. Ħuttafa Il-kaxxi bojod għalfejn qegħdin tgħid? Biex jekk l-għasfur tarah tagħmel marka fihom. Ritratti kollha ta' Aron Tanti, ħlief il-Bufula Passajra (ta' Nick Galea) u ż-Żanżarell tal-Kullar (ta' Victor Falzon) Tista' tgħidli? Rokna ġdida li fiha nwieġbu mistoqsijiet u misteri mistifikanti li tibagħtulna intom il- membri. Fuq in-natura, s'intendi! Se jaqagħlek xagħrek fl- aħħar! Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil- paġna. Basta jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta. Ħobbejża tal-Warda Kbira - Francesco Tanti 7 Għażiża Ħuttafa, Il-bieraħ ħadt dan ir-ritratt ta' dan l-għasfur li kien qed itir fuq rasna. Jekk jogħġbok din ħuttafa? Grazzi. Matthew Caruana 11 L-Iklin Għażiż Matthew, jixxiebħu ftit għax Dak Rundun (common swift) mhux Ħuttafa. Mad-daqqa t'għajn it-tnejn ġwinħajhom twal u bil-ponta, u t-tnejn għandhom denbhom mifruq fi tnejn. Imma r-Rundun ikun ikbar, ġwinħajh ħafna itwal, denbu qasir u jkun kollu skur, filwaqt li aħna l-Ħuttaf (barn swallow) ikollna sidirna ċar. Prosit tar-ritratt, mhux faċli tieħu ritratt ta' Rundun daqs kemm hu żvelt. Ħuttafa Id-Daddy qalli li jekk kamaleonti joqgħod fuq l-aħmar imut, imma l-Mummy qaltli li mhux veru. Tista' tgħidli min għandu raġun? Grazzi. Għażiża Mia, Dil-mistoqsija spiss jistaqsuhieli, u nixtieq naf dil-ħrafa min ivvintaha! Għandha raġun ommok, Mia, għax il-kamaleonti ma jiġrilu xejn jekk joqgħod fuq l-aħmar. La ħa jsir aħmar u lanqas mhu ħa jmut. L-Editur Għażiż Editur, Grazzi. Jekk jogħġbok tista' tgħidli x'inhu dan l-insett? Għażiża Shanaya, Dik jgħidulha Ħadranija tal-Fjuri, ħanfusa komuni li taraha fuq il-fjuri, speċjalment il-Lellux. L-isem xjentifiku tagħha huwa Psilothrix viridicoeruleus. L-Editur Iktbu lill-Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org X'nista' nara tgħid? Żanżarell Iswed Iż-Żanżarell Iswed jidher l-aktar fir-rebbiegħa. Hu wieħed mit-tliet tipi ta' żanżarelli li l-aktar għandek ċans tiltaqa' magħhom fil-kampanja tagħna fi żmien il-passa. Isimhom ġej mill- kelma Taljana zanzara li tfisser nemusa, peress li dawn l-għasafar jieklu nemus u insetti oħra. Iż-Żanżarell Iswed issibu l-aktar f'postijiet bis-siġar, minn imsaġar sa ġonna. Jintefa' fuq xi fergħa jgħasses madwaru, biex hekk kif jara xi insett itir fil-qrib, jinqala' minn fejn ikun wieqaf u jaqbdu fl-arja. Hemm tip ieħor ta' żanżarell, imsejjaħ Żanżarell tal- Kullar, li jingħaraf miż-Żanżarell Iswed għax għandu bħal kullar abjad madwar għonqu (ara paġna 7). In-nisa taż-żewġ għasafar jixxiebħu ħafna u diffiċli tagħrafhom minn xulxin. Periklu moħbi… Moħbija taħt tinda li bniet minn żewġ petali ta' fjura tal-lellux, Brimba tal-Fjuri tgħasses u tistenna insett żgħir ipoġġi fuq il-fjura biex mingħalih jieħu xarba nektar tal- fjuri. U kif jinżel toħroġ għalih bħal għafrid, u taħtfu bejn dirgħajha… Ħeqq kulħadd irid jiekol, hux! L-isem xjentifiku ta' dil-brimba huwa Synaema globosum. Il-Brimba tal-Fjuri hija tip ta' crab spider komuni f'Malta. Tista' tkun safra, oranġjo jew ħamra imma fuq daharha dejjem ikollha disinn iswed qisu lampshade. ħuttafa Iktar qisha l-elmu ta' Darth Vader! Natura 2000 Natura mħarsa Il-Buskett u l-Girgenti Illum se nitkellmu dwar il-Buskett, post li fost is-siti Natura 2000 Malta huwa forsi l-iktar magħruf man-nies. Fejn qiegħed? Il-Buskett qiegħed ħdejn Ħad-Dingli. Il-Buskett u l-inħawi tal-Girgenti li wkoll jiffurmaw parti minn dan is-sit Natura 2000, jinstabu fl-inħawi tar-Rabat u ta' Ħad-Dingli. Dan wieħed mill-ftit postijiet f'Malta fejn insibu ambjent ta' bosk, u huwa fil-fatt mill-kelma Taljana boschetto li ġej l-isem Buskett. Il-Buskett huwa l-uniku bosk proprja (għalkemm kif rajna f'ħarġiet oħrajn, insibu wkoll f'xi bnadi fdalijiet ta' dawk li xi darba kienu boskijiet naturali). Komplew ħawlu… Il-Buskett mhuwiex ambjent kompletament naturali. X'aktarx li meta ġew il-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta kien hemm diġà xi tip ta' bosk Mediterranju jeżisti fl-inħawi tal- Buskett, imma l-Kavallieri komplew ħawlu ħafna siġar biex ikabbru l-bosk naturali li kien hemm, bl-iskop li jkollhom iktar art fejn jikkaċċjaw. Dan il-bosk 'artifiċjali' biż-żmien stabbilixxa ruħu u beda jirriġenera waħdu, mingħajr il-bżonn li jintervjeni l-bniedem, l-istess kif jirriġeneraw il-boskijiet naturali. Minbarra li kabbru l-bosk, il-Kavallieri għamlu ħafna tibdil ieħor. Bnew il-Palazz Verdala u t-tliet irziezet magħrufin bħala r-Razzett tal-Bosk, ir-Razzett tal-Ispirtu u r-Razzett tal- Bagħal. Ħawlu wkoll ħafna siġar tal-larinġ u dwieli, u ħolqu sistema sofistikata ta' tisqija, li partijiet minnha għadhom hemm sal-lum, fl-hekk imsejħa Baħar ta' Fuq u Baħar t'Isfel. Il-Buskett huwa fost l-iktar wirt sinjur li ħallewlna l-Kavallieri. Kull sena waqt il-passa jinżel jorqod il-kuċċard fis-siġar tal-Buskett 1 F'Wied l-Isqof ( fuq il-mappa) tikber is- Safsafa ż-Żgħira, siġra rari ħafna. Laetiporus sulphureus - fungu rari li jikber fil-Buskett. siġar u art imħawla xagħri toroq, bini, eċċ Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Mappa tal- Buskett u l-Girgenti Wied L-Isqof Wied il-Luq Illum-il ġurnata, il-Buskett huwa protett mhux biss bħala Sit Natura 2000, imma wkoll bħala Sit ta' Importanza Ekoloġika, Sit ta' Importanza Xjentifika, u Post ta' Valur Għoli Pajsaġġistiku. Huwa wkoll Santwarju tal-Għasafar, fejn kaċċa ma tistax issir, u Important Bird Area ta' valur Ewropew. Barra min hekk, kemm is-siġar tal-Buskett kif ukoll il-wirt kulturali li nsibu hawnhekk huma protetti. Ħafna ambjenti… bżonn ħarġa sħiħa tal-Ħuttafa biex nitkellmu fuq kull ma nsibu hawnhekk! L-aħjar mod biex issiru tafu dan il- post hu li tmorru t e s p l o r a w h intom stess. Waħda mir-raġunijiet li nqisu dawn is-siti daqstant importanti hija d-diversità ta' ambjenti li nsibu fihom. Per eżempju, diġà semmejna l-bosk semi-naturali tal- Buskett, fejn jikbru siġar bħal Ballut, Deru, Żnuber u Ħarrub; dan il-bosk jipprovdi ambjent importanti ħafna għall-għasafar, inkluż dawk li jkunu qed ipassu, però huwa wkoll ambjent fejn insibu varjetà interessanti ta' insetti u fungi. l-Kbira, F'postijiet oħrajn insibu speċi li jikbru viċin l-ilma fil-widien, per eżempju s-Safsafa is- Safsafa ż-Żgħira, il-Luq u l-Fraxxnu, ilkoll siġar li ma tantx huma komuni f'Malta. F'Għajn il-Kbira fil- Girgenti hemm sors ta' ilma ħelu s-sena kollha, fejn insibu speċi rari ħafna fil-Gżejjer Maltin u anke speċi li jinstabu hawnhekk biss. F'partijiet oħra nsibu xi għerien, bħall-Għar tal-Inkwiżitur. Dan huwa ambjent importanti għall-friefet il-lejl. Insibu wkoll meded ta' xagħri u ta' makkja, kif ukoll diversi speċi endemiċi ta' flora u fawna. Hawnhekk stajna nagħtu biss titwila fuq fuq lejn dan is-sit Natura 2000, mhux biss għax huwa sit kbir imma wkoll għax tant huwa sit rikk u varjat. Din hija hunting lodge minn ta' żmien il-Kavallieri li hemm fil- Buskett. Inbniet fis-Seklu 16 u hija eqdem mill-Kastell Verdala. Ħajjar lill-familja tiegħek issir Membru Familja fil-BirdLife. Membru Familja fil-BirdLife tirċievi l-magażin Il-Ħuttafa tirċievi l-magażin Bird's Eye View tkun tista' tattendi ħafna attivitajiet oħrajn, anke barra minn Malta Bħala Membru Familja, il-familja tiegħek kollha tkun qed tgħin lill-ikbar għaqda tan-natura f'Malta biex tkompli tiddefendi l-għasafar u l-ambjent naturali. Grazzi! Struzzjonijiet lill-ġenitur Tista' tibdel il-kategorija minn Klabb Ħuttaf għal Family Membership onlajn billi Tidħol fil-websajt tal-BirdLife www.birdlifemalta.org Tikklikkja Join/Renew Timla d-dettalji fil-parti jisimha Renew Local Membership* *Fejn jitolbok Member ID ħu n-numru minn fuq il-label tal-envilop li fih waslitilkom Il-Ħuttafa.