Ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta' Santu Wistin bil-Malti – it-Tieni Parti Dan hu t-tieni artiklu minn sensiela ta' tlieta li bdiet fil-ħarġa preċedenti ta' l-aċċent. F'dan lartiklu se nagħti ħarsa lejn ix-xogħlijiet teatrali Griegi u Latini maqlubin għall-Malti li ttellgħu f'Malta. Fl-ewwel artiklu ktibt li meta nużaw il-Klassiċi (bl-artiklu) qed nirreferu biss għax-xogħlijiet li nkitbu bil-Grieg jew bil-Latin sa minn elfejn sena Qabel Kristu sal-waqgħa tal-Imperu Ruman. Hu minnu li l-istudju tal-Klassiċi jkopri dan il-perjodu storiku iżda peress li l-eqdem kitbiet li għandna huma dawk li nemmnu li huma ta' Omeru, dan ifisser li effettivament ilperjodu li jiġbor fih il-kitbiet Klassiċi li qed nirreferi għalihom f'din is-sensiela jibda bejn wieħed u ieħor fit-tmien seklu Qabel Kristu. F'din is-sensiela m'iniex nirreferi għall-Bibbja li xi kultant tingħadd ukoll mal-kitbiet Klassiċi. Kelma żgħira dwar it-terminu addattament fl-ambitu tat-traduzzjoni. Fil-każ tax-xogħlijiet teatrali Klassiċi, l-addattament jew isir mittraduttur jew aktarx ikun misjuq mid-direttur teatrali nnifsu. Dan jagħmlu bi skop li jaqdi l-fantasija teatrali u jintgħoġob maludjenza jew biex jissodisfa l-eżiġenzi tal-mezzi differenti li bih tista' tixxandar it-traduzzjoni – fuq ir-radju jew fuq it-televiżjoni, tittella' fuq il-palk jew tiġi ppubblikata fi ktieb stampat jew elettroniku. Introduzzjoni Bejn l-1947 u l-1950, l-udjenzi Maltin setgħu jgawdu l-preżentazzjoni bl-Ingliż ta' ħames xogħlijiet teatrali Klassiċi, tlieta mtellgħin mill-fergħa Maltija tal-Virgil Society ibbażata f'Londra, u tnejn imtellgħin mill-British Institute Players. L-ewwel ma ttellgħet f'dan il-perjodu kienet il-produzzjoni Captivi ta' Plautus fi Frar tal-1947 u xahar wara ttellgħu Orestes u Iphigenia in Aulis, it-tnejn ta' Ewripide. F'Mejju tal-1948 ittellgħet Hippolytus ta' Ewripide u fl-1950 ittellgħet Agamemnon ta' Eskilu (Serracino, 2016, pp. 290-296). *Maħruġin fi ktieb fl-2008. **Bħala parti minn Evenings on Campus. ***Dawn huma l-uniċi żewġ produzzjonijiet li ttellgħu f'Malta li l-ilsien oriġinali tagħhom hu l-Latin meta l-ilsien oriġinali tal-bqija li qed jidhru f'din it-tabella hu l-Grieg. (D) = Direttur. L-ewwel dramm Klassiku bil-Malti Ix-xogħlijiet Klassiċi li ttellgħu bejn l-1947 u l-1950 kienu kollha bl-Ingliż iżda dawn kienu biss ġamra żgħira li baqgħet tkebbes l-imħabba għat-teatru Klassiku. F'Awwissu tal-1968 ittella' l-ewwel dramm Klassiku Grieg bil-Malti fil-Festival tat-Teatru Klassiku (Times of Malta, 3/8/1968, p. 16; Xuereb, 2018, p. 36), organizzat mill-University Players fit-Teatru Grieg tal-Kulleġġ tal-Edukazzjoni, Ta' Giorni. Id-drammaturgu u r-rumanzier Alfred Sant, li kien wieħed mill-instigaturi ewlenin talfestival, u l-poeta Philip Sciberras, jemmnu li l-produzzjoni ta' Edipu Sultan ta' Sofokle (c. 497/6 – c. 406/5 QK), traduzzjoni għall-Malti mill-Ingliż ta' Louis Azzopardi (1918-1989), hi l-ewwel traġedja Griega Klassika bil-Malti li qatt ittellgħet f'Malta (Serracino, 2018, p. 152). Oħt Azzopardi hi l-attriċi Karmen Azzopardi; huma ta' dixxidenza diretta ta' Mikiel Anton Vassalli (Schiavone, 2009, p. 138). Edipu Sultan ma kinitx l-unika traduzzjoni ta' test Klassiku ta' Louis Azzopardi (ritratt). Hu qaleb għall-Malti wkoll In-Nisa ta' Trojja u Ifiġenja f'Tauris ta' Ewripide, Antigone, Ajjaks u Elektra ta' Sofokle u Iż-Żrinġijiet ta' Aristofane. Jidher li Ifiġenja f'Tauris, Ajjaks u Elektra qalibhom biex jixxandru fuq ir-radju. Ma jidhirx li Azzopardi qaleb dawn ix-xogħlijiet Klassiċi mill-Grieg (Serracino, 2018, p. 152). Dan it-traduttur mill-Ħamrun, deskritt mill-istoriku tar-Rediffusion f'Malta Toni Sant, bħala "among the most prolific translators of radio drama into Maltese" ta' żmienu (2016, p. 110), qaleb ħafna xogħlijiet letterarji għall-Malti u ħoloq ħafna drammi oriġinali biex jiġu ppreżentati bħala drammi radjufoniċi u produzzjonijiet teatrali, l-aktar mill-Malta Drama League (Schiavone, 2009, p. 139 u riċerka f'dar privata). Fi kliem id-drammaturgu Francis Ebejer, li fiżżmien li ttellgħet Edipu Sultan kien il-kritiku teatrali ta' The Sunday Times of Malta, din kienet traduzzjoni ta' ġmiel straordinarju (18/8/1968, p. 21). Il-produzzjoni tad-dramm kienet tinvolvi, fost oħrajn, lil Albert Marshall bħala direttur u lil Lino Farrugia bħala attur, tnejn li wara kellhom jagħmlu isem fit-teatru u t-televiżjoni Maltin u maż-żmien, jidderieġu u jipproduċu għadd ta' drammi Klassiċi bl-Ingliż u bil-Malti (ara t-tabella). Il-Bakkanti F'Settembru 1973 il-kumpanija Teatru- Workshop tellgħet Il-Bakkanti ta' Ewripide (c. 480 – c. 406 QK), traduzzjoni għall-Malti u direzzjoni ta' John J. Schranz, fit-Teatru Grieg tal-Kulleġġ tal-Edukazzjoni, Ta' Giorni. Il-produzzjoni ta' Edipu Sultan fl1968 u Il-Bakkanti fl-1973 seħħet fi sfond ta' entużjażmu u ħajja ġdida fix-xena artistika u letterarja Maltija u fost sforz qawwi biex jiġi promoss l-użu talMalti fl-oqsma kollha tas-soċjetà Maltija. Fl-1966 twieled ilMoviment Qawmien Letterarju (MQL), li kellu l-ewwel għan tiegħu "li waqt li jkabbar fost ilpoplu Malti interess fil-letteratura, iħabrek biex idaħħal f'kull qasam ta' kitba bil-Malti – proża, poeżija u palk – l-aħħar xejriet fil-letteratura kontemporanja internazzjonali" (It-Triq talQawmien, 1996, p. 42). Il-moviment kellu jagħmel ħiltu kollha biex juri lill-poplu Malti "is-siwi tal-ilsien tiegħu" (It-Triq tal-Qawmien, 1996: 42). Din l-organizzazzjoni ġabret fi ħdanha awturi, drammaturgi u poeti żgħażagħ li 'l quddiem kellhom ikunu wħud mill-pilastri tal-letteratura moderna Maltija bħal Frans Sammut, Oliver Friggieri, Alfred Sant, Mario Azzopardi u Oreste Calleja. F'dak li hu teatru bil-Malti, Francis Ebejer (1925-1993) kien jiddomina x-xena tas-snin sittin u sebgħin biex tana kapolavuri tal-proża teatrali Maltija moderna kemm għat-teatru kif ukoll għatteleviżjoni, fosthom Vakanzi tas-sajf (1962), Boulevard (1964), Menz (1967), Il-Ħadd fuq ilBejt (1971), L-Imnarja Żmien il-Qtil (1973) u Meta morna sal-Mellieħa (1976) (Schiavone, 2009, p. 741). Ħafna mill-atturi involuti fl-ewwel Festival tatTeatru Klassiku flimkien mal-protagonisti talMQL fil-bidu tas-snin sebgħin ġew involuti filfestival tad-drama annwali "Xsenuru" (Azzopardi, 2003, p. 133) fejn matulu rajna jittellgħu għall-ewwel darba Iġsma Iħirsa ta' Oreste Calleja, fost xogħlijiet oħra importanti. Meta traduzzjoni bil-Malti taqla' kontroversja Huwa f'dan l-isfond soċjoletterarju li nistgħu nifhmu kif traduzzjoni għall-Malti ta' dramm Klassiku Grieg tista' toħloq kontroversja dwar l-użu tal-ilsien nazzjonali fis-soċjetà Maltija. Ftit jiem qabel ma ttella' d-dramm, Il-Bakkanti, dehret ittra, "Language for a Greek play", miktuba taħt in-nom de plume ta' Thoughtful minn San Ġiljan, fejn l-awtur ħadha qatta bla ħabel kontra "x-xejra ta' dak iż-żmien": Ġimgħa wara, Oliver Friggieri wieġeb lil Fi ftit kliem qallu: L-ideat espressi minn Thoughtful huma skaduti; il-kwistjoni tal-lingwa kienet ilha li ndifnet; Li l-Maltin, bħala nazzjon indipendenti, għandhom lingwa, mhix kwistjoni ta' sentimenti imma ta' sens komun; L-użu tal-Malti f'Malta mhux kwistjoni ta' "xejriet" imma hu naturali; Friggieri jirribatti li x-'xejra' li l-Malti jintuża aktar, hu mhux jaraha. GħallMaġenb l-ittra ta' Friggieri, taħt l-istess titlu, dehret ittra ta' Anthony Licari fejn qal li għalih kienet dejjem naturali għal persuna ta' kwalunkwe nazzjonalità li tħossha kburija meta tesperjenza preżentazzjoni kulturali serja billingwa proprja tagħha. Nerġgħu naraw The Bacchae The Bacchae ta' Ewripide rġajna rajnieha bilMalti fl-1983, bit-titlu Allat Imġarrfa, imtellgħa mill-kumpanija teatrali, ATEATRU, bi traduzzjoni u addattament ta' Ġużi Gatt taħt id-direzzjoni ta' Dominic Said. "Fis-snin tmenin tas-seklu l-ieħor, is-soċjetà Maltija pproduċiet fenomenu kulturali li kien magħruf bl-isem ta' ATEATRU," spjegali Gatt, "il-Gvern kien tana kamra mdaqqsa filforti ta' Tigné [Tas-Sliema] li dak iż-żmien kien f'idejn l-Assoċjazzjoni Sportiva Tigné (AST). F'dik il-kamra (u bnadi oħra ta' Tigné) kienu saru rappreżentazzjonijiet teatrali li għandhom il-post ċkejken tagħhom fl-istorja tal-kultura popolari Maltija. Konna ġemgħa ta' żgħażagħ, ħafna minna żgħażagħ proletarji, li ma kellniex pretensjonijiet ta' sofistikazzjoni kulturali, imma konna ntbaħna li dak li konna qed nagħmlu kien qed jiġi nnutat, u allura ħadna r-riskji. F'nofs din l-ewforija ta' suċċess, kien avviċinani ċertu Dominic Said, li kien ukoll parti minn dal-fenomenu, u tani script ta' The Bacchae, bl-Ingliż. It-test Ingliż diġà kellu ħafna paragrafi minnu maqtugħin (minn Said, li xtaq li jissimplifika ftit l-istorja), u jien aċċettajt li naqleb it-test mill-Ingliż għall- Fl-1991 Gatt reġa' għamel l-istess ħaġa bliscript ta' The Knights, kummiedja Klassika Griega ta' Aristofane (c. 446 – c. 386 QK) li ttellgħet bħala parti mill-Festival Internazzjonali tal-Arti ta' dik is-sena. Fuq talba tad-direttur teatrali Saviour Pirotta, Gatt qalibha għall-Malti mill-Ingliż u addattaha. "Fiż-żewġ każi [jiġifieri, fil-każi ta' Allat Imġarrfa u Il-Kavallieri]," kompla jiktibli Gatt, "it-traduzzjoni saret mill-Ingliż, u fiż-żewġ każi x-xewqa tiegħi kienet li nipproduċi produzzjoni teatrali li tagħmel sens bil-Malti, u b'Malti tajjeb, imma mingħajr pretensjonijiet akkademiċi. Forsi għal dir-raġuni, iż-żewġ scripts għadhom għandi (imgerfxin ftit) imma qatt ma ppubblikajthom." Għarbi għall-Malti xi siltiet mill-kitba ta' Kahlil Gibran. Għal ATEATRU fl-1983 qaleb ukoll għall-Malti d-dramm Marat Sade – Il- Persekuzzjoni u l-Qtil ta' Jean-Paul Marat taħt id-Direzzjoni tal-Markiż De Sade kif imtella' mill-Imġienen ta' Charenton ta' Peter Weiss (Xuereb, 2017, p. 388). Drammi Klassiċi Latini F'Mejju tal-1983, il-kumpanija Actors' Studio tellgħet Il-Ħabel ta' Titus Maccius Plautus (c. 254 – 184 QK), magħruf aħjar bħala Plautus, fid-Deporres Arts Centre, Tas-Sliema, taħt iddirezzjoni ta' Michael Tabone (Ellul, 1983: Din il-kummiedja, aktarx l-ewwel xogħol teatrali Latin li qatt ittella' bil-Malti, inqaleb mill-Ingliż minn Alfred Scalpello, senior lecturer fl-Università ta' Malta fejn jgħallem ilĠermaniż u t-traduzzjoni, jagħmel riċerka dwar il-kultura u l-letteratura tal-Ġermanja u xi kultant jaħdem ta' interpretu mill-Ġermaniż għall-Malti f'xi istituzzjonijiet tal-UE. Barra Il-Ħabel ta' Plautus, Scalpello qaleb għall-Malti tliet drammi ta' Anton Chekov: IlĠnien taċ-Ċirasa, Il-Ġublew u L-Ors li ġew trażmessi fuq ir-radju, it-televiżjoni u ttellgħu fit-Teatru Manoel. MillĠermaniż qaleb għall-Malti Der Beobachter ta' Charlotte Link (In-Nemmies – Horizons, 2016). Fl-2001, flimkien ma' Dr Thomas Freller, ittraduċa mill-Ġermaniż Gotiku għall-Ingliż, id-deskrizzjoni bikrija ta' Malta ta' Friedrich Breithaupts, Malta Island of Christian Heroes (pubblikazzjoni tal-Fondazzjoni Patrimonju Dramm Latin ieħor li ttella' bil-Malti kien Medea ta' Seneca. F'Ġunju tal-1999 l-istudenti taċ-Ċentru tad-Drama Mikelanġ Borg, il-Blata l-Bajda, tellgħu serata ta' għeluq is-sena akkademika li fiha ppreżentaw Medea ta' Lucius Annaeus Seneca, magħruf aħjar bħala Seneca jew aħjar Seneca ż-Żgħir (4 QK - 65 WK). Il-poster u żewġ xeni minn Il-Ħabel ta' Plautus, imtella' fl-1983 fid-Deporres Arts Centre, Tas-Sliema, mill-Actors' Ħajr: Alfred Scalpello Din it-traġedja Rumana b'tema Griega nqalbet mit-Taljan għall-Malti mill-għalliem tad-drama, Immanuel Mifsud (ritratt). Dan l-awtur Malti ta' fama internazzjonali qaleb u addatta wkoll The Bacchae ta' Ewripide u ppreżentah flimkien mal-istudenti tiegħu f'Malta u f'Sarajevo taħt ittitlu ta' Bakki. Mifsud hu l-awtur ta' Fl-Isem tal-Missier (u tal-iben), il-ktieb rebbieħ tal-Premju tal-Letteratura tal- Unjoni Ewropea tal-2011. Aktar kummiedji ta' Aristofane F'Malta, barra Il-Kavallieri tal-1991, ittellgħu tliet kummiedji oħra ta' Aristofane bil-Malti: The Frogs ittellgħet bil-Malti darbtejn, darba fl-1984 bħala Żrinġijiet u darb'oħra fl-1996, bħala 2000 Żrinġ. Fl-1995 rajna l-kummiedja The Assembly of Women (Ecclesiasuzae), taħt l-isem ta' IlParlament tan-Nisa u fl-2004 The Clouds ippreżentata bħala Sħab. Hemm rabta twila bejn il-kummiedji ta' Aristofane u Malta li tmur lura sal-ewwel nofs tas-seklu dsatax. John Hookham Frere (1769-1846) meta kien qed jgħix f'Malta. L-ewwel tlieta nġabru fi ktieb li ġie stampat fl-Istamperija tal-Gvern fil-Belt Valletta fl-1839 iżda l-frontispizju tiegħu ġie stampat flIngilterra u jgħid li l-ktieb ħareġ f'Londra fl-1840. Jingħad li Frere kien ilu jaħdem fuq dawn ittraduzzjonijiet minn ftit wara li wasal Malta fl-1821. Hu baqa' jgħix f'Malta sa meta miet fl-1846 (Cassar, 1984, pp. 52, 49). F'Mejju tal-1983 il-kumpanija Actors' Studio ppreżentat Żrinġijiet fit-Teatru Manoel bi traduzzjoni u direzzjoni ta' Joe Bonnici. Ilkritiku teatrali Paul Xuereb ftit li xejn kellu kliem ta' tifħir għal din il-produzzjoni imma faħħar it-traduzzjoni għall-Malti ta' Bonnici (2017, p. 45). F'Lulju tal-1996, il-Koperattiva Kulturali Universitarja ppreżentat 2000 Żrinġ, spettaklu psewdokontemporanju mnebbaħ millkummiedja klassika ta' Aristofane. Ittellgħet bħala parti mill-programm ta' Evenings on Campus tas-sajf tal-1996, bl-addattament ta' Albert Marshall u bid-direzzjoni ta' Toni Sant (Xuereb, 2017, p. 549). Il-kummiedja Il-Parlament tan-Nisa ġiet ippreżentata fl-1995 minn Joe Friggieri li barra li dderiġieha, ittraduċieha għall-Malti wkoll. It-traduzzjoni għall-Malti ta' Sħab, li ttellgħet bħala parti mill-programm ta' Evenings on Campus tal-2004, saret minn Franklin Mamo. It-traduzzjonijiet ta' Oliver Friggieri Id-drammaturgi Eskilu, Ewripide u Sofokle huma t-trijumvirat prinċipali tat-traġedja Griega li l-għan ewlieni tagħha hu li toħloq dawk li Aristotli fi Dwar l-Arti tal-Poeżija (maqlub għall-Malti mill-Grieg, Dr Karmenu Serracino, 2012) isejħilhom il-mimesis (l-imitazzjoni) u l-catharsis (il-purifikazzjoni talemozzjonijiet), żewġ ingredjenti li jintrigaw l-udjenzi universali u fl-istess ħin jagħmluha popolari magħhom. Bejn l-1989 u l-2016 l-udjenza Maltija kellha l-okkażjoni tara sitt traġedji ta' Ewripide u Sofokle, b'uħud minnhom jiġu ripetuti fi staġuni teatrali varji u f'siti teatrali differenti, saħansitra blistess traduzzjoni. Bejn l-1989 u l-1990 rajna triloġija ta' traġedji Griegi maqlubin għall-Malti mill-Ingliż minn Oliver Friggieri, li minkejja li hu magħruf l-aktar għall-kritika letterarja u x-xogħlijiet letterarji tiegħu, kien ukoll traduttur prolifiku (Said, 2012, p. 27). Iċ-ċiklu beda f'April tal-1989 bil-preżentazzjoni ta' Edipu s-Sultan ta' Sofokle mill-Koperatturi fit-Teatru Manoel, taħt id-Direzzjoni ta' Carmel S. Aquilina. "Fil-qlib tiegħi fittixt, qabel xejn, li nersaq kemm nista' lejn ir-reqqa li jitlob test Klassiku bħal dan," kiteb Friggieri fil-programm ta' Edipu s-Sultan li tqassam lill-membri tal-udjenza. "Id-dinjità talespressjoni, il-burdati differenti tat-taħdit, it-tensjoni li tinħass fil-versi, ir-ritmi differenti li timxi bihom il-kuxjenza matul id-dramm kollu: huma lkoll xejriet tal-kontenut u tal-forma li ħabrikt li rroddhom fl-aħjar Malti li stajt nasal għalih". Fl-istess programm Friggieri jgħidilna li studja l-Grieg u l-Latin fis-Seminarju u fl-Università iżda biex qaleb Edipu s-Sultan kellu jistrieħ fuq żewġ traduzzjonijiet bl-Ingliż ta' John Gassner u H.D.F. Kitto. It-triloġija kompliet f'Lulju tal-istess sena bil-preżentazzjoni ta' Antigone ta' Sofokle fisSur ta' De Redin, l-Imdina, taħt id-direzzjoni ta' Joe Friggieri. "Fil-qlib tiegħi ta' Antigone għall-Malti nixtieq li terġa' tidher il-viżjoni tad-dinja ta' Sofokle, imgħoddija mix-xquq qodma tal-ilsien tagħna," jikteb Oliver Friggieri fil-programm tas-serata, "Is-sbuħija, l-espressività, l-għana tal-kliem u talfrażeoloġija tal-Malti huma għodod mill-aqwa f'idejn it-traduttur li jrid juri għal darb'oħra li dan l-ilsien qadim u għani, sikwit imżeblaħ u mwarrab saħansitra fis-seklu 'tal-progress', ma jonqsu xejn mill-qawwa u mill-medda tal-ilsna l-oħra li tlaqqgħu ma' din iċ-Ċiviltà kbira. Għandu mnejn li minħabba l-qedem tiegħu, ilsienna hu eqreb lejha minn ilsna oħra". Iċ-ċiklu trittiku għalaq f'Awwissu tas-sena ta' wara bil-produzzjoni ta' Medea ta' Ewripide fis-Sur ta' De Redin taħt id-direzzjoni ta' Lino Farrugia. Fil-programm, Oliver Friggieri jikteb li permezz tat-traduzzjoni għall-Malti ta' Medea "il-Maltin jissoktaw jintebħu kemm lilsien Malti hu għani u sabiħ u kemm jista' jiltaqa' bla biża' mal-aqwa xogħlijiet letterarji ta' kull żmien" għaliex "Medea hi eżempju ta' poeżija qawwija li tqajjem is-setgħat rieqda kollha tal-lingwa, u turi kemm il-poeżija hi tabilħaqq l-aqwa muftieħ li jbexxaq sa ma jiftaħ beraħ il-bieb maqful tal-qalb talbniedem." It-tliet traġedji Griegi kif tradotti minn Friggieri nħarġu fi ktieb wieħed fl-2008. Medea kif tradotta minn Oliver Friggieri reġgħet ittellgħet fl-1999 mill-istudenti taċĊentru tad-Drama Mikelanġ Borg taħt iddirezzjoni tal-għalliem tagħhom John Suda. Fl-2008 rajna addattament ta' din it-traġedja fuq il-campus tal-Università l-Qadima, il-Belt Valletta mill-kumpanija Teatru Dù. In-nisa ta' Ewripide In-nisa jgħaqqdu t-tliet traġedji Griegi ta' Ewripide li ttellgħu bil-Malti bejn l-2001 u l-2005. Fil-verità hemm konnessjoni qawwija bejn In-Nisa ta' Trojja, li ttellgħet fit8 ta' Lulju 2001 u Ħekuba, li ttellgħet ġimgħa wara: Ħekuba hija l-mara protagonista tat-traġedja ta' In-Nisa ta' Trojja fejn in-nisa jiddeskrivu l-ħajja wara l-waqgħa ta' Trojja, inkluż il-ħtif ta' Ħekuba minn Odisseu li żammha bħala skjava. Anke t-traġedja Ħekuba sseħħ wara l-waqgħa ta' Trojja: Polidorus, l-iżgħar iben ta' Priam u Ħekuba, jintbagħat għand is-Sultan Polimestor biex jipproteġih iżda meta Trojja taqa', Polimestor joqtol lil Polidorus. Ħekuba ssir taf b'dan u meta Polimestor iżur Trojja mirbuħa, Ħekuba tagħmih u toqtollu ż-żewġ uliedu. Din it-triloġija ta' traġedji femministi ta' Ewripide waslet fi tmiemha bilproduzzjoni ta' In-Nisa Feniċi f'Awwissu 2005. John Suda ttraduċa In-Nisa ta' Trojja, produzzjoni li kienet tinvolvi l-istudenti tad-drama, taħt id-direzzjoni artistika ta' addattament milli produzzjoni sħiħa (2018, p. 39). L-istess produzzjoni ttellgħet fit-Teatru Grieg ta' Sirakuża, Sqallija (APGRD – Archive of Performances of Greek & Roman Ħekuba ġiet tradotta minn Alfred Palma fuq kummissjoni esklużiva tal-attriċi Karmen Azzopardi li ħadmet il-parti protagonista ta' Ħekuba. Din ġiet ippreżentata fit-Teatru Grieg, Ta' Qali, fil-15 ta' Lulju 2001, mill-kumpanija Talenti, taħt id-direzzjoni ta' Żepp Camilleri (1955-2019). Paul Xuereb, f'reċensjoni ta' din il-produzzjoni, faħħar it- 3 Immaġni (ħajr Mario Micallef) 1 Karmen Azzopardi fil-parti ta' Ħekuba fil-produzzjoni tal-2001. 2 Tpinġija ta' Mario Azzopardi li dehret fil-programm tad-dramm Agamemnon li ttella' fl-1971. Xena mill-produzzjoni ta' Ħekuba tal-2016. Karmen Azzopardi f'In-Nisa Feniċi tal-2005. traduzzjoni ta' Palma, iżda staqsa għala xi ismijiet ta' xi karattri ġew taljanizzati filwaqt li oħrajn ingħataw stil Grieg (The Sunday Times of Malta, 15/7/2019, p. 23). Din mhix l-unika traduzzjoni ta' Palma li ttellgħet fuq il-palk Malti: 10 mis-26 xogħol ta' Shakespeare li Palma qaleb għall-Malti ttellgħu fit-Teatru Manoel mill-istess kumpanija li tellgħet Ħekuba fl-ewwel għaxar snin ta' dan is-seklu. Barra minn hekk, hu qaleb is-sunetti kollha ta' Shakespeare (Vassallo u Said, laċċent, Jannar 2017, p. 43). L-istess Ħekuba reġgħet ittellgħet mill-istess kumpanija fit-Teatru Manoel f'Novembru 2016 taħt id-direzzjoni ta' Josette Ciappara. Karmen Azzopardi reġgħet ħadmet il-parti prinċipali ta' Ħekuba (APGRD – Archive of Performances of Greek & Roman Drama). Lino Farrugia dderieġa In-Nisa Feniċi li ttellgħet fl-2005 bħala parti minn Evenings on Campus. Kien hu li qalibha għall-Malti millIngliż bl-għajnuna ta' verżjoni mit-Taljan. Karmen Azzopardi ħadmet il-parti ta' Jokasta filwaqt li Mario Micallef ħadem il-parti ta' Edipu (The Malta Independent, 23/8/2005). Konklużjoni Fiż-żewġ artikli li dehru s'issa f'din is-sensiela rajna li t-traduzzjoni tat-traġedji Klassiċi ta' Sofokle u Ewripide kienet prolifika, anke jekk mhux dejjem inqalbu mill-Grieg, l-ilsien oriġinali. Mit-trijumvirat prinċipali tat-traġedja Griega, f'dak li hu qlib għall-Malti, jonqos Eskilu li t-traġedja tiegħu ta' Agamemnon ittellgħet darbtejn bl-Ingliż f'Malta iżda qatt bil-Malti. Għal dawk li huma kummiedji Griegi, jidher li dawk ta' Aristofane huma popolari mhux biss mat-tradutturi imma anke mal-udjenzi Maltin. It-traduzzjonijiet tax-xogħlijiet Klassiċi Latini huma skarsi: inqalbu tnejn biss, Il-Ħabel ta' Plautus u Medea ta' Seneca – u mhux milLatin, il-lingwa oriġinali. Din l-iskarsezza ta' xogħlijiet teatrali Latini maqlubin għall-Malti hi stramba tassew meta tqis li, minħabba lpreżenza twila u attiva tal-Kattoliċiżmu f'Malta, il-Latin kien mifrux u mħaddem ferm aktar mill-Grieg. F'dan l-artiklu, għal darb'oħra rajna li, biex nuża kliem Oliver Friggieri li deher filprogramm teatrali ta' Edipu s-Sultan tal-1989, "il-Malti huwa lsien għani u sabiħ, espressiv u mogħni bix-xejriet kollha li b'ebda mod ma jagħmluh inferjuri quddiem l-ilsna meqjuma loħra." Forsi wasal iż-żmien li nagħtu kas listedina li kien għamlilna l-awtur eminenti flistess programm meta qal: "Nemmen li minbarra drammi oriġinali Maltin, it-teatri lokali għandhom jippreżentaw kull dramm barrani bil-Malti, jiġifieri b'din il-lingwa li daqskemm hi sabiħa u għanja hi wkoll imkasbra, sikwit imwarrba minħabba kriterji foloz li d-dinja moderna ilha li ċaħdithom." Tal-għajnuna li tawni biex nikteb dan l-artiklu nixtieq nirringrazzja lil: Alfred Palma, Alfred Scalpello, Ġużi Gatt, Immanuel Mifsud, Karmen Azzopardi, Karmenu Serracino, Lino Farrugia, Mario Micallef u l-membri kollha talistaff tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università ta' Malta. Ħajr ukoll għall-immaġni fil-pp. 55 u 60 lill-iSchool of Performing Arts' Digital Archive tal-Università ta' Malta.