Vjaġġ 55 Mhux wieħed jew tnejn isostnu li l-poeżija f'Malta mhix popolari daqs ġeneri letterarji oħra. Minkejja kollox, imma, ċerti pubblikaturi baqgħu jemmnu fil-poeżija u b'sagrifiċċju kbir jippubblikawha anki jekk jafu li ċ-ċirkolazzjoni hi waħda limitata. Ktieb tal-poeżija żgur ma jsirx għan-negozju. Anzi fih hemm telf garantit u hi ħasra kif il-poplu matul is-snin ma jafx japprezza u jħobb il-poeżija. L-unika konsolazzjoni li wieħed jista' jsib hi li dan mhux fenomenu lokali biss. Anki lil hinn minn xtutna, il-poeżija għandha udjenza limitata. Dawn l-aħħar snin rajna diversi esperimenti mid-dar tal-kotba Horizons li fost l-oħrajn ippubblikat il-poeżiji ta' John Portelli, Carmel Scicluna, John Buttigieg, Omar Seguna, Charles Flores, Victor Fenech, Fra Gioele u bosta oħrajn. Dan l-aħħar ippubblikaw ġabra ta' iktar minn 500 paġna bil-poeżiji ta' Albert Marshall. Il-kollezzjoni ġġib it-titlu Poeżiji 1964-2019. Il-ktieb jinqasam f'seba' taqsimiet differenti fejn wieħed anki josserva kongruwenzi mal-istorja ta' Malta. Fl-aħħar taqsima qed jidhru xi poeżiji bl-Ingliż tal-poeta. Vjaġġ twil li għadu ma ntemmx Kif jindika t-titlu, Marshall jistedinna hawnhekk għall-vjaġġ twil fejn jippreżentalna l-poeżija tal-bieraħ u fuq kollox dik tal-lum. U wisq probabbli hemm anki ħjiel ta' x'forma se tieħu l-poeżija ta' għada. Għax jien persważ li l-vjaġġ poetiku tiegħu se jibqa' għaddej għax Marshall nistħajlu vulkan tal-kliem li ma jibbastax jieqaf. Konsistenti l-fatt li iktar ma għadda żmien, iktar il-poeżija ta' Marshall iddakkret b'metafori sbieħ u xi drabi mhux daqstant penetranti. Marshall hu poeta kuraġġuż fis-sens li hu jmur jistad għall-kliem u ma jiddejjaqx jekk ma jsibx kliem adattat għalih u joħolqu hu nnifsu. Ma jibżax jisgrammatizza. Għalih l-importanti li f'poeżija jiġbor dak il-waqt li jixtieq jirrappreżenta. Tiegħu hi poeżija li trid tinqara vers vers u mhux paġna wara paġna. Hemm ċerta mużikalità fiha. Hemm lessiku tipiku tiegħu. Żgur li baqa' jixrob ħafna mill-vokabularju ekkleżjastiku minkejja li tiegħu mhix poeżija klerikali. Għall-kuntrarju. Jekk xejn hija riċerka kontinwa għal al di là. Essenzjalment nara xebh bejn Albert Marshall u Dario Fo. It-tnejn ġullari. It-tnejn jilagħbu bil-kliem. It-tnejn b'vokabularju wiesa'. Oliver Friggieri jinnota li sa mill-bidu l-poeżija ta' Marshall laqtet l-immaġinazzjoni tal-qarrejja – "Meta fl-1967 ħareġ Dħaħen fl-Imħuħ, ktieb b'għażla mill-poeżiji ta' tliet ilħna ġodda, it-taqsima bil-versi ta' Albert Marshall kienet dik li laqtet l-attenzjoni l-aktar. Il-Moviment Qawmien Letterarju kien għadu kemm twaqqaf u l-paġni letterarji tal-ġurnali kienu fl-aqwa żmien tagħhom. Id-dibattitu letterarju kien qawwi u miftuħ. Kollox kien juri li l-kitba letterarja f'Malta kienet dieħla bis-saħħa kollha fis-seklu għoxrin." Albert Marshall kien wieħed minnhom. Kien anki jxandar il-poeżija fuq ir-Rediffusion apparti li jippreżenta programm ta' qari alternattiv fil-pjazez u postijiet oħrajn insoliti fejn il-poeżija mhux bilfors tidħol kexxun. Kien iħallat il-poeżija mal-jazz u dan kien esperiment avangardist għal żmienu. Ta' dik il-ħabta hemm poeżija ċkejkna li lili tant taffaxxinani – Duende. Il-poeżija għandha vers li jien insejjaħlu skakk matt – "forsi għax jien għandi lili/imma lili se jmut." Hemm il-poeżija Ħa Nerħu x-Xlief jissajja Waħdu. Eżami kuxjenzjuż u iktar. X'seħer ta' vrus! Kemm ili nsegwi lil Marshall Personalment ilni nsegwi l-poeżija ta' Albert Marshall u ma nħossx li f'ġurnal nista' nagħmel biżżejjed ġustizzja mal-poeżija tiegħu. Żgur li narah fl-aqwa tiegħu meta juża l-poeżija biex jagħdab kontra l-kbir u jesiġi l-ġustizzja soċjali. Anki l-Awstralja ħass li m'għandux jiskot. Il-famuża poeżija ta' Polly Seisun – l-istorja ta' mara aktarx vulgari imma bil-vulgarità li tippossedi jinfetħulha l-bibien kollha. U meta tiġi mar-reġim, hija hi li għandha raġun. L-ewwel laqgħat tiegħi ma' Marshall kienu fis-sixth form. Aktarx hu kien għadu jgħix l-Awstralja. Jien kont bdejt vjaġġ personali wara diversi lezzjonijiet fil-klassi tal-poeżija minn Mario Azzopardi u kont bdejt infittex fuq il-Moviment Qawmien Letterarju li Marshall kien attiv fih. Nammetti li kont bdejt nara xi kontradizzjonijiet fih ukoll dan il-moviment. Kien hemm xi poeżiji ta' Marshall fl-antoloġija Ilħna Mkissra editjata minn Dun Peter Serracino Inglott. Antoloġija li kienet sa ċertu punt oskura għal żgħażagħ bħalna li moħħhom fuq il-werqa u forsi mhux dejjem kien faċli li tapprezza dawk il-vrus. Kont nitla' l-Bibljoteka u hemmhekk kont nara l-antoloġiji ta' dik il-ħabta – verament kont nifhem ftit jew xejn anki minħabba ċerta ambigwità. Illum naħseb li kollha għandi dawn il-kotba u ngħożżhom fil-libreriji tiegħi. Nemmen li din l-ambigwità baqgħet ma' Marshall anki fi żmienna. Imma hi ambigwità li aktarx tixhed iż-żmien post modern li qed ngħixu fih fejn l-idea tat-trijonfaliżmu u n-narrattivi grandjużi ta' dari ġew sfiduċjati u ntremew fil-landa taż-żibel. Kont skoprejt ukoll l-istorja tal-Madonna taċ-Ċoqqa li kien idderieġa Marshall fuq l-uniku stazzjon li kien hawn dik il-ħabta u kont fittixt fil-ġurnali tal-epoka fejn qrajt il-kummenti kattivi fil-konfront tal-koppja minħabba xena jew tnejn li l-poplu qatt ma' laqa'. Paradossalment, kien ukoll żmien it-Teleblea u dan l-istazzjon ħadd ma kien jikkritikah! Anzi kienet daħlet il-mistoqsija 'il fejn ridt tippożizzjona l-aerial! Kont iltqajt miegħu b'iktar mod formali fi żmien li Albert Marshall kien imexxi r-Radju tal-Università minħabba assenjament li kellna li mingħalija kont għamiltu ma' Gejtu Micallef, illum ġurnalist mal-Union Press. Imma b'xi mod maż-żmien bdiet anki ċerta ħbiberija. Il-preżenza ta' Marshall Malta wasslitu biex anki jibda jidderieġi fit-teatru. Niftakar fost l-oħrajn id-direzzjonijiet tiegħu ta' produzzjonijiet Griegi antiki li kienu jsiru f'Tal-Qroqq. U anki maż-żmien beda jieħu sehem b'riwali puntwali f'attivitajiet letterarji. Dik il-mistoqsija goffa! Fl-1996 Marshall kien ingħata ħatra ta' CEO tal-PBS fi żmien il-gvern ta' Alfred Sant u jien kont bdejt sensiela fuq ir-Radju tal-Università dwar il-Moviment Qawmien Letterarju. Kont stedintu u minkejja l-impenji li kellu kien ġie. Naħseb li kien ħa xi ftit għalih meta għamilt il-mistoqsija tiegħi b'ċertu mod goff u sostnejt, għalkemm kont korrett mija fil-mija fl-analiżi, li llum il-pampaluni tal-Moviment kellhom kollha xi forma ta' impjieg statali huma li tant ħadmu kontra l-establishment. Għalkemm Albert qatt ma żamm f'qalbu għax sal-lum anki meta ndumu ma niltaqgħu nieqfu nifirħu b'xulxin. Niftakar li f'dan il-perjodu Albert, flimkien ma' Oliver u ma nafx min iżjed, kienu ġurati f'konkors li kien organizzat mill-Għaqda Letterarja Maltija li tagħha kien qattajt bosta snin segretarju. Jien kont ġejt mistieden inkun magħhom meta saret l-evalwazzjoni biex niġbor ir-rapport mill-ewwel għax iż-żmien kien dieħel. Niftakar li kien Oliver li ta l-ikbar kontribut għalih dak ir-rapport. Jien bqajt osservatur. Sempliċiment kont messaġġier. Fl-istess perjodu bħala għaqda konna wkoll nagħmlu Mill-Ġnejna Maltija. Dakinhar niftakar lil Marshall jagħmel il-punt li l-Malti jrid jidħol fix-xandir b'iktar saħħa. Xi żmien wara waqqafna Poeżijaplus u niftakar li konna intervistajnieh. Sadanittant Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea u Marshall kien mar traduttur fl-Ewropa, u din hija importanti għax naħseb li għenet biex jiżviluppa ċertu sitilistika għall-poeżija tiegħu. It-temi tal-poeżiji f'dil-ġabra Ġabra bħal din tiġbor fiha għadd ta' temi – l-innoċenza, it-telfien tal-innoċenza, l-imħabba, il-patrija jew l-antipatrija. Ir-radju. It-televiżjoni. L-emigrant li jirbaħ futur imma jitlef lil artu. L-uġigħ tal-ġenituri li wliedhom rabbew il-kuraġġ u qatgħu l-kurdun u emigraw. Is-safa. Iż-żmien. L-isfumaturi tal-ħajja. L-antipatrijottiżmu. It-traduzzjoni. It-tradizzjonijiet li jitilfu kull appell. Il-promozzjoni minn missier għal nannu – xi ġmiel ta' versi. L-ulied u wliedhom. Il-mewt u l-ħajja. Il-poeżija u xi drabi l-antipoeżija. Dawn huma poeżiji li jkellmu lir-ruħ. Nazzarda ngħid terapija. Terapija għal dinja li fil-preżent tinsab mismuta dwar il-futur tagħha. Wara kollox il-poeżija tiftaħ ħafna bibien u lill-ħajja tkantalha laude.