Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p2 il-Faqqiegħ Il-faqqiegħ veru affaxxinanti. Mhux talli għandu forma stramba, imma kapaċi jgħix bla ma jieħu saħħa mid-dawl tax- xemx, mhux bħal pjanti normali. F'Malta għandna mijiet ta' speċi u għadna lanqas nafu sew x'għandna! Ritratt ta' Victor Falzon Ħej Ħuttaf! Meta tispiċċa sena ħafna minna nagħmlu wegħdiet magħna nfusna biex fis-sena l-ġdida ngħixu aħjar, iktar b'saħħitna, naqtgħu xi vizzju ikrah u nkunu nies iktar tajbin. S'intendi aħna n-naturalisti ta' Klabb Ħuttaf inżidu wkoll xi wegħda li biha ngħinu xi ftit lin-natura u l-ambjent. Jekk irċivejtu l-aħħar ħarġa tal-magażin sibtu biss biss 100 ħaġa x'tistgħu tagħmlu biex tgħixu b'mod iktar ambjentalist. Kemm minnhom diġà qed tagħmluhom? Tgħid għad tgħaqqduhom kollha? Mhux impossibli ta, jien qed nipprova! Is-sena 2010 kienet is-Sena tal-Bijodiversità. Matul dis-sena l-pajjiżi suppost għamlu sforz ikbar mis-soltu biex isalvaw il-varjetà ta' annimali u pjanti li jgħixu magħna fuq din il-ġmiel ta' pjaneta. Ma nafx, jien inħoss li KULL SENA għandna tkun is-sena tal-bijodiversità, u l-isforzi jridu jibqgħu jsiru kull sena, kull xahar, kuljum. Insomma ħbieb, nawguralkom sena ġdida mimlija saħħa, ferħ u daħq. Jien nista' nieħu? Biex ngħinu l-bijodiversità Biex nispiċċaw dis-sena dedikata lill-bijodiversità, inħajrukom tagħmlu dak li spiss inħajrukom: armaw BIRD TABLE. Hija waħda mill-aqwa u l-eħfef modi biex tħajru l-għasafar iżurulkom il-ġnien, ġardina, bitħa, anke gallerija. Ma tridx għerf biex tarma bird table. Kull ma tridu biċċa plajwud daqs dil-paġna u lasta ta' xkupa. Waħħlu t-tavla mal- lasta u deffsu l-lasta fil-ħamrija (f'qasrija bil-ħamrija jew ramel jekk m'għandekx ġnien) u ferrxu fuqha frak tal-ikel, żrieragħ u frott. Esperimentaw u araw l-għasafar x'jieħdu u x'iħallu. Biex ma jtirilkomx l-ikel bir-riħ waħħlu strippi żgħar tal-injam mad-dawru tal-wiċċ, u biex ma jitlgħalkomx bebbux deffsu għonq ta' flixkun tal-plastik fil-lasta kif hemm fl-istampa. Armawha x'imkien fejn tarawha minn wara xi tieqa, inkella ma tgawdux l-għasafar li jiġu jżurukom. U tpoġġuhiex x'imkien fejn qattus jista' jistaħba u jambuxja l-għasafar. Tikkumplikawx id-disinn, l-aktar sempliċi huma l-aħjar u l-iktar li jindraw malajr mill-għasafar. Kultant naddfu waħda l-wiċċ speċjalment jekk tkunu poġġejtu xi ikel żejtni. Il-bird table użawha biss fil-ħarifa u fix- xitwa. Fir-rebbiegħa u s-sajf toħorġux ikel ħalli l-frieħ ġodda jitgħallmu jfittxu l-ikel naturali, u mhux isibu dejjem il-lest. għonq ta' flixkun Il-Pitirross (Robin) ingawduh sitt xhur sħaħ, allavolja jbejjitx. Jekk għandkom ġardina ħajru f'Malta ma l-Pitirrossi jżurukom billi tarmawlhom bird table għal dawn ix-xhur kesħin. U fl-istess ħin tgħinuhom għax ikel daż-żmien ma tantx isibu msieken. Ritratt ta' Victor Falzon X'għandna? Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid? Mid-dinja Websajts Intervista ma' Fjura Attività Morna nħawlu Paprati Is-Sellum tan-Natura Il-Bosk Agħti kulur Poeżija, Arti, Ritratti Tgħidx ħmerijiet! Ntietef tan-Natura 4 Mill-arti ta' PAU il-kumitat indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Diċembru 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p3 Xi ġralhom iz-Zizka? Jekk tifakru f'Il-Ħuttafa 98 konna ġibna kif fil- Belt Valletta żabru s-siġar li fihom kull xitwa jorqdu eluf ta' Zizka Bojod. U konna staqsejna: "Issa fejn se jorqdu z-Zizka la jaslu Malta fil-ħarifa?" U waslet il-ħarifa, u ġew iz-Zizka bħas-soltu biex jgħaddu x-xitwa f'Malta. Moħħhom kien mistrieħ li ħa jorqdu fil-post tas-soltu, bħalma kienu jagħmlu kull sena. Wasal filgħaxija u daħlu jtiru lejn il-Belt. Imma flok siġar folti sabu pjazza b'siġar qishom skeletri, kważi bla weraq xejn. Immaġinak tiġi lura mill-iskola u flok id-dar issib Iz-zizka msieken iġġennu, itiru 'l hawn u 'l hemm ma jafux x'ħa jagħmlu, mejtin bin-ngħas u m'għandhomx fejn jorqdu. Iduru u jduru, min jiggranfa ma' werqa, min jitperreċ fuq wajers u ċnut, min jiġri fl-art fit- triq qalb in-nies mixjin. Insomma, pandemonju sħiħ. Dix-xena baqgħet tiġri kuljum tul il-ħarifa kollha, jaslu kull filgħaxija u mill-ġdid jitħawdu. Imma bdew jonqsu, u l-aħħar li ċċekkjajna kien baqa' biss ftit għexieren li rnexxielhom jitgeddsu f'xi rkejjen jew qalb xi erba' werqiet. Fejn spiċċaw is-7000 Zakak Abjad li kellna sas-sena l-oħra għadu ħadd ma jaf. Nisperaw li għall-inqas sabu post ieħor fejn jorqdu. Min ħareġ il-permess biex jinżabru s-siġar kien jaf li hemmhekk jorqdu z-zizka, imma x'jimpurtah! Imissna nistħu nittrattawhom hekk l-għasafar. X'Nista' Nara Tgħid? Il-Kokka tax-Xagħri Asio flammeus Short-eared Owl Jgħidu li fl-antik kienet komuni, imma llum naqset ħafna u mhux faċli tinzertaha. Ngħidulha tax-Xagħri għax dan hu ambjent tipiku fejn issibha. Hija għasfur pjuttost kbir, b'medda tal-ġwienaħ li taf tlaħħaq metru. Il-mara u r-raġel għandhom l-istess lewn u jintgħarfu biss mid-daqs għax il-mara tkun kemm kemm ikbar mir-raġel. Snin ilu kienet bejtet fuq Kemmuna, imma l-bejta sfrattat għax wieħed mill-par kien "sparixxa". Ġeneralment tbid minn erba' sa sitt bajdiet, imma meta l-ikel ikun 1abbundanti taf tbid anke 12-il bajda. Il-Kokka tax- Xagħri tidher fl-istaġuni tal-passa, imma tista' tinzertaha wkoll fix-xitwa. Kontra kokk ieħor, il-Kokka tax-Xagħri tikkaċċja bi nhar u ttir fil-baxx biex taqbad ġrieden u kultant anke insetti kbar. Għaliex SPARIXXA qiegħda bl-imsielet? Għax kokka li tkun bil-bejta ma taqbadx u tisparixxi, ruħi. Bilfors qatilha xi kaċċatur. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. 1 ikel abbundanti = ikollha ħafna x'tiekol Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta X'għandna mid-dinja? Il-Pine Marten iħobb il-foresti u huwa xabbatur prim. Xita tajr mejjet… Ir-Red-winged Starling huwa għasfur spettakolari. Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p4 Reġa' tfaċċa! daqs qattus Fir-razza tal-Ballottra hemm annimal jgħidulu Pine Marten. Malta m'għandniex minnu (lanqas isem bil-Malti m'għandna għalih) imma fl-Ewropa għadu komuni f'inħawi bil-foresti. Fil-foresti ta' Scotland u Wales ukoll għadu jinstab, imma fl-Ingilterra le. Dari l-Pine Marten kien mifrux mal-Ingilterra kollha, imma wara sekli jikkaċċjawh sparixxa. Kienu joqtluh jew biex joħdulu l-pil jew għax kienu jibżgħu li jaqbdilhom it-tiġieġ jew tajr tal-kaċċa. Għaxar snin ilu l-Pine Marten iddikjarawh 1estint mill-Ingilterra. Imma ftit xhur ilu nstabu sinjali ta' dan l-annimal f'bosk kbir privat f'Northumberland, fin-naħa ta' fuq tal-Ingilterra, u dan qajjem ħafna interess fost in- naturalisti. Id-Dipartiment tal-Foresti flimkien mal- Vincent Wildlife Trust qed jibnu moħbiet artifiċjali biex iktar iħajru l-Pine Martens ikomplu jinfirxu f'dawn l-inħawi u forsi jerġgħu jsiru iktar komuni. Kemm hu sabiħ meta l-bniedem jibdel l-imġiba tiegħu lejn l-annimali u ma jibqax jistmahom ta' għedewwa. Illum il-Pine Marten huwa protett fl- Ingilterra. Jalla jinfirex sal-parks ta' Londra! Il-Ġgant Ftit xhur ilu fil-Peru sabu fdalijiet ta' pingwin. Dan ma kienx pingwin li miet riċenti, imma annimal li għex 36 miljun sena ilu - qabel ma Malta bdiet tifforma f'qiegħ il-baħar! Ix-xjenzati semmewh Incayacu paracasensis, li tfisser "re tal-ilma". Kien pingwin ġgant, twil xi 150ċm, jiġifieri ras u spalla itwal mill-Emperor Penguin, li jeżisti llum. U kellu munqar twil u ppuntat. Mhux hekk biss, mal-fdal sabu wkoll rix li minnu setgħu jgħidu x'kulur kien dan l-għasfur: ma kienx iswed u abjad bħall- pingwini tal-lum, imma kien griż u kannella. Aħjar minnek, għax qisek banana! Ħaħaj, intom dejjem libsin qiskom sejrin tieġ! ġranet ilu, f'Beebe (belt żgħira f'Arkansas, USA) in-nies qamu filgħodu u sabu t-toroq mimlijin iġsma ta' għasafar mejtin, kollha Red-winged Blackbirds. Ftit ġranet wara - xi 500km bogħod, f'Louisiana (ukoll USA) - sabu mal-500 għasfur ieħor mejjet, ukoll Red-winged Starlings. Ix- xjenzati ġabru mijiet minnhom ħalli jifhmu ġara, imma baqgħu jħokku rashom. Min waħħal fil-murtali, min waħħal fil-maltemp, min fil-bexx, u hemm anke min qal (mhux xjenzati però) li l-għasafar mietu għax ħabtu ma' UFO! Il-verità hi li s'issa għad m'għandhomx idea x'qatel ħabta u sabta lil dawn il-ġmiel ta' għasafar. 1 estint (extinct) = pjanta jew annimal li jkun inqered għal kollox minn pajjiż, minn reġjun jew anke mid-dinja. Per eżempju, id-dinożawri huma kollha estinti mid-dinja. Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p4 Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p5 Għandek 10 sekondi għan-natura? L-Internet jista' jagħmel ħafna ġid lill-ambjent. Hemm websajts li anke jekk biss tikklikkja fihom, dik il-klikk issarraf f'għotja ta' flus lil xi għaqda li tgħin lin-natura jew annimali fil-bżonn. Waħda minn dawn il-websajts hija THE ANIMAL RESCUE SITE (www.theanimalrescuesite.com). Matul is-sena 2010 dil- websajt għamlet għotjiet li bihom inxtraw 86 miljun ikla għal klieb jew qtates fil-bżonn. Websajt oħra bħalha hija THE RAINFOREST SITE (www. therainforestsite.com). Matul is-sena 2010 dil-websajt salvat 5134 ettaru ta' foresta tropikali (biċċa art kważi daqs Għawdex) milli jinqerdu. Bis-saħħa tal-klikks! Mela żid daż-żewġ websajts mal-lista tal-favoriti, u ħudha drawwa li kull darba li tidħol fl-Internet tikklikkja fihom. Kwistjoni ta' 10 sekondi! Bozza waħda. Jien kollha bdilthom tiegħi. Biex tixgħellek bozza waħda tal-mija (100w) mill-qodma għal tliet sigħat kuljum, il- pawer stejxin tuża iktar minn 50 litru żejt fis-sena. Għalhekk bis-sens li taqleb għall- bozoz il-ġodda, li ma jaħlu kważi xejn u jagħtu l-istess dawl. Sensiela ġdida Intervista ma' Fjura Il-Garni tal-Pipa X'jismek? Jiena jisimni Garni tal-Pipa, u l-Ingliżi jgħiduli Friar's Cowl. Għaliex jismek hekk? Għax il-fjuri tiegħi ikunu magħluqin f'tubu qisu pipa. Inti Maltija jew barranija? Jiena Maltija indiġena. Il-fjuri tiegħek ifuħu? M'għandhomx xi riħa partikolari. X'tip ta' ambjent tħobb? Jien inħobb postijiet fejn il- ħamrija żżomm l-ilma. Ix-xemx tħobbha? Inti tikber is-sena kollha? Le, jien nikber tard fil-ħarifa, u tibqa' ssibni sar-rebbiegħa. Imbagħad nagħmel iż-żerriegħa u ninxef għal kollox. Inti pjanta komuni jew rari? Jiena pjanta komuni sew. Għandek xi problemi? Le, b'xorti tajba l-ambjent tiegħi mhux rari, u n-nies ma joqogħdux jaqtgħuni. Grazzi ħafna. M'hemmx imniex. Jewwilla ħanex jitkellem huwa normali! Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p6 Sejrin sal-Mistra Il-ħarġa li jmiss tal-Klabb se tkun sal-Mistra. U le tibżgħux m'aħniex ħa ngħumu! Fil-fatt m'aħniex ħa noqogħdu fil-bajja, imma ħa mmorru mixja ħelwa f'dawk l-inħawi ħalli ngawdu ftit il-kampanja, il-beraħ, il-veduti u n-natura t'hemmhekk. Dawk in-naħat hemm xtut u bajjiet żgħar u kwieti li ħafna nies ma jafux bihom, u hemmhekk inkunu wkoll viċin ħafna tal-gżira Selmunett. Aħna ta' Klabb Ħuttaf s'intendi ħa noqogħdu wkoll attenti għall-għasafar. Daż-żmien ikollna diversi għasafar qed jgħaddu x-xitwa magħna, bħal Pitirrossi, Buċaqq tax-Xitwa, Fjammi Suwed, Psiepes u Sturnell. hemmhekk Peress l-irdum fil-qrib, hemm nafu ninzertaw xi Merill, u anke xi gawwi għaddej fuq il-baħar. Selmunett huwa isem ieħor għall- Gżejjer ta' San Pawl, ibni. Il-Merill huwa għasfur tal- irdumijiet, u kif jaf kulħadd huwa l-għasfur nazzjonali ta' Malta. Imma xorta ħafna nies qatt ma raw wieħed. Dan t'hawnhekk huwa raġel, il-mara tkun kannella skur. data il-Ħadd 30 Jannar 2011 niltaqgħu fil-bajja tal-Mistra ħin 9am nispiċċaw xi 12.00pm ġibu jekk għandkom tromba, kamera, nowtbuk, ikel u xorb. merħba membri* u familja *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir Daqshekk paroli. Ejjew u gawdu n-natura magħna! Fid-9am tal-Ħadd 28 Novembru 2010 iltqajna quddiem ir-riserva naturali tal-Għadira, fejn Ray Vella (ir-rejnġer tal-Foresta) u l-leader Kathleen Mamo spjegawlna ftit fuq Foresta 2000 li fiha konna se nħawlu. Imbagħad, filwaqt li Ray tella' s-siġar il-Foresta bil-Land Rover, aħna tlajna sal-ewwel grada. Minn hemm dħalna l-Foresta u mxejna Morna nħawlu koċċ siġar. jirrapporta Tim Micallef Bdejna billi tlajna telgħa li wasslitna sal- lukanda mitluqa taħt it-Torri l-Aħmar, imbagħad imxejna lejn il-Punent kważi sal-irdum li jgħidulu ċ-Ċumnija u nżilna biċċa oħra u qbadna passaġġ ieħor. Ħin minnhom ilmaħna Kamaleonte, li warrabnieh minn nofs il- mogħdija biex ma jintrifisx. B'kollox ħawwilna xi 15-il siġra jew arbuxxell. Dawn kienu Ballut, Għargħar, Alaternu u Rand. Wara ħadna l-aħħar mixja lura għall- Għadira fejn rajna xi pjanti fosthom Ċistu Abjad, Tengħud ta' Malta u Garni tal-Pipa. Fost l-għasafar li rajna kien hemm Merill, Bufula tal-iMrewħa, Ħuttafa u anke tip ta' kokka li probabbli kienet Qattus (Long-eared Owl)! Meta wasalna l-Għadira ħafna minna dħalna fir-riserva, fejn rajna Blonġun Prim, għasfur skars. Il-membri jippużaw mas-siġra tagħhom. Nisperaw li jiftakru l-post ħalli fis-snin li ġejjin imorru jżuru din il-ħabiba ġdida u jaraw kemm iddum biex titwal iktar minnhom! Nixtieq nirringrazzja lil-leaders u lir-rejnġer talli organizzaw din il-ħarga interessanti ħafna fejn żidna ftit aktar siġar mad-19,000 li diġà hemm f'Foresta 2000! Tgħid jagħmel mjaw? Blonġun Prim Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p7 U meta taraw papra b'denbha ppuppat 'il fuq u b'rasha mgħaddsa fl-ilma, dik mhux tixrob tkun qiegħda, imma tkun qed tferkex fil-qiegħ b'munqarha għal xi ħaġa tajba! Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p8 Is-Sellum tan-Natura L-ambjent naturali magħmul minn affarijiet ħajjin, u l-affarijiet ħajjin jinbidlu. Meta għandek post li fih tip ta' ambjent, ma jfissirx li dak l-ambjent minn dejjem kien hemm. Jista' jkun li qablu kien hemm ambjent differenti. Fin-natura huwa normali li biż-żmien ambjent jiżviluppa f'ieħor, u dan il-bdil l-istudjużi jgħidulu succession. Qisha n-natura titla' sellum skaluna wara oħra. Per eżempju, l-ambjent tax-xagħri huwa iktar żviluppat minn dak tal-isteppa. Ix-xagħri biż-żmien jista' jiżviluppa f'makkja, u l-makkja wara mijiet ta' snin tista' tinbidel f'bosk. Il-Bosk Mediterranju huwa l-iktar skaluna għolja fis-sellum tas-succession, u jgħidula climax community. Il-Mediterran darba kien imdawwar bil-boskijiet, imma tfaċċa l-bniedem u qaċċat il-foresti kważi kollha. Issa n-natura trid terġa' tibda tielgħa s-sellum! Ritratt meħud ħdejn il-Ġnejna Ritratt meħud ħdejn il-Marfa Ritratt meħud San Martin Ritratt meħud … mhux Malta! xagħri makkja Liema hu l-ambjent favorit tiegħek? Jien xagħri jogħġobni. Kif tista' jekk qas għandek xagħra waħda?! Tippreferi tigra hekk? Jew hekk? Jekk tippreferi r-ritratt tal-lemin tMuRX ċIRKLI LI Jużaw L-aNNIMaLI Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p9 ambjenti maltin F'din is-serje s'issa tkellimna fuq ix-xagħri, il-makkja u l-isteppa. Illum se nħarsu lejn il-bosk. Fejn mar il-bosk? Il-bosk ftit nassoċjawh ma' Malta, għax m'għandniex foresti kbar kif insibu f'pajjiżi oħra. Dan ma jfissirx però li f'Malta qatt ma kien hawn meded kbar ta' siġar; anzi x'aktarx li l-bosk kien ambjent komuni ħafna fil-passat mad-dawra kollha tal-Mediterran. Fil- bosk Mediterranju tipiku jikbru siġar li jħaddru s-sena kollha, u li għandhom weraq ftit ibsin. Allura għalfejn il-bosk mhuwiex ambjent komuni f'Malta? Dan għaliex meta l-bniedem ġie jgħix fil- Gżejjer Maltin qata' ħafna mis-siġar li kien hawn. Dan ġara mhux f'biss Malta, imma mal-Mediterran kollu. Għalhekk l-ambjent tal-bosk Mediterranju huwa ħafna inqas komuni illum milli kien dari. U minbarra li qata' s-siġar, il-bniedem ġab miegħu ukoll in-ngħaġ u l-mogħoż biex jirgħu, u dawn ma ħallewx siġar żgħar ġodda jieħdu post is-siġar li nqatgħu. X'baqa'? Illum baqa' biss fdalijiet żgħar ta' bosk f'Malta. Dawn huma il-Ballut tal- l-Ballut tal-Wardija, iMġiebaħ u Ta' Baldu / Wied Ħażrun, fejn insibu ftit siġar li x'aktarx kienu jiffurmaw parti minn bosk ikbar fil-passat. Fost is-siġar li nsibu f'dawn l-inħawi hemm il-Ballut (inkluż uħud li għandhom mijiet ta' snin) u ż-Żnuber. Hemm ukoll il-bosk tal-Buskett ħdejn ir-Rabat u Ħad-Dingli, li huwa każ partikolari. Dan għaliex il- Buskett mhuwiex bosk naturali, imma ħafna partijiet minnu tħawlu mill-bniedem fi żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann. B'hekk insibu taħlita ta' ambjenti naturali u oħrajn li nħolqu mill-bniedem. Imma llum- il ġurnata s-siġar fil-Buskett 1jirriġeneraw b'mod naturali u għalhekk ngħidu li l-Buskett huwa bosk semi-naturali. Fih insibu siġar bħal Żnuber, Ballut, Żebbuġ u Ħarrub, kif ukoll Deru, Rand u Alaternu. Il-Buskett huwa l-uniku bosk matur li hawn f'Malta llum, u jipprovdi ħabitat, kenn u ikel għal diversi speċi ta' fawna, inkluż ħafna invertebrati u għasafar. Fost l-għasafar li naraw fil-bosk fix-xitwa hemm il- Kapinera, il-Vjolin tax-Xitwa, il-Pitirross, il-Bufula tal-Qamar, u forsi xi Malvizz Iswed ukoll. il-Bosk Il-Buskett huwa bosk semi-naturali għax ħafna mis-siġar li hemm fih ma kibrux weħidhom imma kienu tħawlu mill-bniedem. L-Aħrax L-iMġiebaħ Il-Ballut tal-Wardija Il-Miżieb Wied Ħażrun It-tbajja' u t-tikek suwed fil-mappa huma l-irqajja' siġar li hawn Malta. Kemm aħna neqsin mis-siġar hux! L-ikbar żewġ firxiet siġar huma l-Miżieb u l-Aħrax, li t-tnejn tħawlu f'dawn l-aħħar 50 sena. B'xorti ħażina dawn iż-żewġ postijiet ikunu invażati bil-kaċċaturi, u joqtlu eluf ta' għasafar li jinżlu fis-siġar mingħalihom se jsibu l-kenn. Il-BirdLife u Klabb Ħuttaf qed nagħtu s-sehem tagħna biex inżidu s-siġar f'pajjiżna, u dan qed nagħmluh bil- proġett Foresta 2000. Din hija Kapinera raġel għax għandu l-beritta sewda. Il-mara jkollha beritta kannella 1 jirriġenera = meta ambjent jibda jikber u jinfirex. Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p10 Granċ tal-Bebbuxu Bonġu L-annimali tal-baħar spiss ikollhom kuluri sbieħ ħafna. Il-ħasra li taħt l-ilma d-dawl jonqos u xi kuluri ma tkunx tista' tarahom sew, speċjalment l-aħmar. Imma hawnhekk jidher sew, għalhekk qis li tużaw kuluri jgħajtu. Iktar int qed tgħajjat, mhux il-kuluri! agħti kulur lill-istampa! Kartun ħelu ieħor ta' askya Pizzuto (14) Kartun ieħor ta' askya Pizzuto 15 POEżIJa L-annimali Jien inħobb l-annimali kollha. U l-għaqda li hemm bejnietna, Ma nixtieq qatt inħollha. Anzi nixtieq inżidha, Bejn il-bnedmin kollha. Ma rridx li joqtluhom, U jibbalzmawhom, B'għajnejn tal-ħġieġ! Nixtieq li jsiru jħobbuhom, Bla ma jaqbduhom. Xi nies għandhom ix-xorti sabiħa, bħal Karl, li filgħaxija jiġi jżurhom qanfud fil-ġnien. Ftakru però li l-Qanfud mhuwiex pet, u għandna ngawduh mingħajr ma nfixkluh. Il-VJOLIN taX-XItwa l-għasafar? Mela żur Tħobb il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing. Dil-websajt ħolquha l-ħbieb tagħna Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. Dil-websajt diġà fiha mas- 700 ritratt, kollha meħudin Malta. Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p11 tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Il-ġurati jagħtu s-sikkina! U x'jagħtu jagħtu! Ħafna nies jibżgħu minn povru ġurat, avolja ħadd qatt ma ra ġurat jaqta' jew iferi bniedem bis-'skieken' ta' saqajh! Fil-fatt dawn m'huma skieken xejn. Is-saqajn ta' wara ta' xi ġurati għandhom ringiela snien żgħar max-xifer, imma dawn ma jużawhomx bħala arma imma bħala strument mużikali! Meta r-raġel ikun irid jiġbed mara lejh, iħokk dawn is-snien mal-gwienaħ jew ma' ġismu u jagħmel ħoss biex iħabbar fejn qiegħed, ħalli n-nisa jtiru lejh. Il-ġurati mhux talli ma jattakkawx lin-nies, imma saqajhom qegħdin imdawrin kontra ħalli iktar ikunu jistgħu jagħtu s-salt u jaħarbu malajr minna! Jekk trid sikkina, mur fittex fil-kexxun tal-kċina! Ħarsa lejn annimali żgħar madwarna Il-Busaqajn Il-Busaqajn huwa annimal żgħir qisu boċċa kannella mdawra b'saqajn twal ħafna. Jekk tarah taħsbu brimba għax bħalhom għandu tmien saqajn, u hemm brimb fil-fatt jixbħuh. Imma l-Busaqajn mhux brimba u ma jafx jagħmel ħarir bħall-brimb. Narawh l-iktar jippassiġġa fuq il-ħaxix, u kultant jekk noqogħdu bilqiegħda fil-ħaxix issib xi wieħed li jibqa' tiela' ma' ħwejjiġna. Imma b'daqshekk m'għandniex nippanikjaw, inwerżqu jew noqtluh, għax il-Busaqajn ma jagħmlilna assolutament xejn. Bl-Ingliż jgħidulu harvestman. Busaqajn Tixtieq għandek is-saqajn? Le, biex toqgħod tirfishomli jew? Mill- arti ta' Pau Fi ktieb ieħor dan l-annimal deher bħala BRIMBA SAQAJHA TWAL, imma aħna bdilnihulu għax ma kienx jixraqlu. Għaliex? Għax saqajh qosra? Għax mhux brimba! aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Young Savers Account u gawdi minn: • Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont • Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 - Malta Impenn lejn is-Suċċess tiegħek