Ħej Ħuttaf! Kemm tgħidu li hu t-total ta' speċi ta' għasafar li s'issa dehru f'Malta? Mija u ħamsin? Le ta, sew iktar minn hekk… Tliet mija u disgħin, l-aħwa! Jien niskanta kif f'did-daqsxejn ta' gżira, fgata bin-nies u bil-bini, jista' jkun li jkollna lista daqshekk twila. S'intendi, ħafna mill-għasafar fil-lista huma rari immens. Hemm minnhom dehru darba biss, jew rawhom l-aħħar xi mitt sena ilu! Għalhekk l-ebda berdwoċer - lanqas l-iktar wieħed akkanit li joħroġ berdwoċing kuljum - m'għadu rahom kollha dawn l-għasafar f'Malta. U tiskanta, kważi kull sena nżidu xi għasfur ġdid. Daqqa jkun għasfur żgħir, u daqqa jitfaċċa wieħed spettakolari, bħalma deher dan l-aħħar (araw p3). Iktar għasafar, iktar varjetà ta' ħajja: biodiversità. U la qed insemmu l-biodiversità, hawn ftit ħowmwerk għal darb'oħra: Jekk għandkom ġnien, żidu l-biodiversità fih billi tarmaw vaska. Xejn enormi: trej tal-plastik biżżejjed. Idfnu t-trej fil-ħamrija sax-xifer, jekk ftit fid-dell aħjar. Poġġu xi żewġ ġebliet fih u mlewh bl-ilma (tal-bir jekk għandkom). Jekk iżżidu flixkun kif hemm fl-istampa, l-ilma jdum iktar biex jinxef, basta l-ilma tal-flixkun iżżiduh kultant. F'dik il-vaska jistgħu jinżlulkom l-għasafar jixorbu u jinħaslu (araw p7), żnażan jiskejzjaw fuq il-wiċċ, forsi xi gremxula tbill griżmejha - issa li bdiet in-nixfa kulħadd jaqbdu l-għatx. U jekk ma tħallux l-ilma jinxef, ġebel lasta fil-ħamrija flixkun tal-plastik ġablo ħamrija fih jibdew jikbru xi pjanti żgħar, u forsi jitfaċċaw ukoll bebbux tal-ilma u Ninfi (araw p11). Jekk tagħmlu dal-proġett, ħudulu ritratt u ibagħtuhulna, forsi nġibuh fil-magażin. Jien ukoll sejjer nitbaħbaħ! E bilħaqq! It-tweġibiet għall-ħowmwerk tal-aħħar darba kienu dawn: ħut = 15,400 speċi amfibji = 5700 speċi rettili = 8900 speċi għasafar = 9000 speċi mammiferi = 4700 speċi Jekk qallibtu l-Internet indunajtu li ħadd donnu ma jaqbel fuq it-totali: min jgħid numru u min jgħid ieħor. Dan għaliex id- dinja kbira u l-istudjużi kuljum isibu annimali ġodda, filwaqt li annimali oħrajn jisparixxu. Għalhekk impossibli tkun taf bl-eżatt. In-numri li tajniekom huma bejn wieħed u ieħor. Il-Qerd in-Naħal (European Bee-eater) huwa l-iktar għasfur ikkulurit li jżur Malta. Narawh fil-pases tar- rebbiegħa u l-ħarifa, imma s-sena l-oħra bejjet ukoll f'pajjiżna! Huwa protett bil-liġi, imma ħafna kaċċaturi xorta joqtluh. Għax sabiħ! Ritratt ta' Guido Bonett. Bomblu naħla sufija u simpatika ritratt ta' Victor Falzon X'għandna? Editorjal Aħbarijiet X'għandna mid-dinja? X'nista' nara tgħid? L-iSkrepbuk tal-Fjuri L-Għadira Il-Banju tal-Vjolin Mixja Mixjun! Attività Ix-Xagħri Nilagħbu tikka Gallerija Mill-arti ta' Pau U tgħidx ħmerijiet! Natura fil-Lenti Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, April 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Aħbarijiet Fl-Ewwel ta' April dejjem nistennew li xi ħadd jagħmlilna ċajta, jew jagħtina aħbar li ma tkunx vera. Għalhekk meta dakinhar smajna li l-Għadira tfaċċa Gallozz Sultan, bilkemm ridna nemmnu. Il-Gallozz Sultan huwa għasfur li jimpressjonak. Qisu tiġieġa kbira blu fil-vjola b'munqar goff aħmar nar u saqajn twal ħomor ukoll! Dan l-għasfur jgħix u jbejjet f'diversi nħawi tal- Mediterran, anke f'artijiet viċin tagħna bħal Sqallija. Mhux għasfur li s-soltu jpassi, imma kultant jivvjaġġa xi ftit. U issa tfaċċa wieħed Malta. L-ewwel niżel fir-riserva naturali tal-Għadira u dam hemm ftit ġranet. Imbagħad tar u mar fir- riserva tas-Simar, fejn ukoll hemm ambjent tajjeb għalih. Din kienet l-ewwel darba li deher Gallozz Sultan Il-Gallozz Sultan huwa għasfur mistħi u joħroġ l-iktar filgħodu kmieni jew filgħaxija ma' nżul ix- xemx. Dar-ritratt meħud l-Għadira… f'pajjiżna. Għasfur ieħor li dan l-aħħar qanqal ħafna interess fil-berdwoċers kienet Alwetta Qastnija, li tfaċċat Delimara fil-bidu t'April. l-Alwetta Qastnija hija żgħira u kannella, jiġifieri mhijiex xi għasfur li fid-daqs jew fil-kulur iġiblek għajnejk wara widnejk. Imma din l-ispeċi rari ħafna li tidher Malta, u s-soltu trid tmur fid-deżert Saħara biex tarah. Għalhekk kienet rekord eċitanti għan-naturalisti tal-BirdLife. Dan l-għasfur bl-Ingliż jismu Bar-tailed Desert Lark (Ammomanes cincturus) u l-aħħar li deher Malta kien fl-1969… 41 sena ilu! Mid-dehra sewwa jgħidu li fuq tlieta toqgħod il- borma! Ukoll għall-bidu t'April, f'Ta' Ċenċ (Għawdex) deher għasfur ieħor rari ħafna għal Malta. Din kienet Bilbla Sekonda - għasfur żgħir minn lewn l-art u li mhux faċli tarah. Imma l-berdwoċers xorta marru jfittxuh, għax din l-ispeċi kienet ilha koċċ ma tidher Malta. Mill-1982, fil-fatt! Il-Bilbla Sekonda hija wkoll għasfur li s-soltu tarah f'inħawi tad-deżert. Għal min iħobb l-għasafar, dawn kienu tassew tliet figolli tal- Għid tajbin immens. …u dawn ir-ritratti huma tal-istess għasfur meta mar Is-Simar. Bis-saħħa tal- fotografija naqsmu flimkien il-ġmiel tan-natura. X'għandna Paleo-antropologu huwa xi ħadd li jistudja l-fossili tal-bnedmin tal-qedem. mid-dinja? Ġenna fuq l-art …u fil-baħar Ir-Renju Unit għadu kemm waqqaf riservi naturali enormi fil-baħar. Din hija ċ-Chagos Islands Marine Reserve u qiegħda fl-Oċean Indjan madwar iċ-Chagos Islands, grupp ta' xi 60 gżira baxxa. Dir-riserva naturali fiha medda ta' 545,000km2 (ikbar mill-Baħar l-Iswed) u hija l-ikbar marine reserve fid-dinja. Il-Gżejjer Chagos ma jgħixux nies fuqhom (ħlief gżira waħda) u huma ġenna tal-art tropikali, kif taraw mir-ritratt t'hawn fuq. Imma jekk l-art hija ġenna, il- baħar ta' madwarha huwa ġenna t-tripplu! F'dawn l-ibħra jgħixu iktar minn 220 speċi ta' qroll, u madwar dan il-qroll jgħixu iktar minn 1000 tip ta' ħut, minn speċi żgħar kollha kuluri, sal-whale shark, l-ikbar ħuta tad-dinja. Huwa wkoll wieħed mill-iktar inħawi ta' baħar nadif li jeżistu fuq il-pjaneta. Issa li dal-baħar sar riserva naturali, m'għadux jista' jsir sajd goff fih, jew li jsir tħaffir għaż-żejt. Problema waħda baqgħalhom isolvu: li n-nies li kienu jgħixu f'dawn il-gżejjer u li kienu tkeċċew 50 sena ilu, xi darba jitħallew imorru lura f'pajjiżhom! Matthew Berger, tifel ta' 9 snin, ftit ilu, kien qed iqalleb fil-ħamrija fl-Afrika t'Isfel u sab xi għadam antik. Huwa ħaseb li kien ta' xi ċerv, imma meta rahom missieru beda jiżfen bil-ferħ! Missieru huwa paleo-antropologu, u mill-ewwel induna li dak l-għadam ma kien ċerv imma speċi antika xejn, ta' bniedem-xadin tat-tip Australopithecus. Komplew iħaffru fl-inħawi u sabu żewġ skeletri tal-istess speċi. Xi studjużi huma ċerti li din hija speċi ġdida, imma oħrajn għadhom mhux qed jaqblu. Hu x'inhu, huwa ċar li għad baqa' ħafna iktar studju x'isir fuq l-istorja tal-bniedem! U iva, mela m'għandix għalfejn nibża' minnha din il- gremxula, għax frott biss tiekol. Ħeħe! Sakemm ma taħsbekx banana… Sabu gremxula ġdida, imma timmaġinawx gremxula bħal dawk li jkollna fil-ġnien: dil-gremxula twila 2m! Din hija n-Northern Sierra Madre Forest Monitor Lizard (x'isem twil!) u tgħix fil-foresti tal-Gżejjer Filippini. Hija każ rari ta' gremxula li tiekol frott biss, hija mgerrxa sew u tgħix l-iktar fis- siġar. U fil-fatt għalhekk l-istudjużi damu daqshekk ma indunaw biha. L-isem xjentifiku tagħha huwa Varanus bitatawa. Imma jekk in-naturalisti skoprew l-ispeċi issa, in-nies li jgħixu f'dawk in-naħat ilhom jafu biha… għax mid-dehra jikluha wkoll! Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta Meta jtir jidher l-isfar fuq ġwinħajh. X'Nista' Nara Tgħid? Il-Gardell hu wieħed mill-għasafar magħrufin bħala tal-għana. L-isem tiegħu ġej mit-Taljan (cardellino). Fil-kulur żgur li huwa l-isbaħ wieħed minnhom. Tispikka ħafna l-maskra ħamra tal-wiċċ u l-faxx isfar tal-ġwienaħ. Il-Gardell ibejjet mal- Ewropa kollha, fl-Afrika ta' Fuq u partijiet tal-Asja. Fl-artijiet fejn tagħmel ħafna kesħa, il-Gardell ipassi. F'Malta jidher fiż-żewġ pases imma n-numru jvarja minn sena għall-oħra. Għandu munqar pjuttost irqiq ħdejn l-għasafar tal-għana l-oħra. Il-munqar jużah biex jislet iż-żerriegħa mill-pjanti tax-xewk. Il-Gardell għandu għanja sabiħa, u minħabba fiha dan l-għasfur huwa marbut mal-ferħ. Infatti f'bosta lingwi, inkluż il-Malti, nsibu l-idjoma "hieni daqs gardell". L-għanja u l-ilwien tiegħu wasslu biex matul iż-żminijiet il-Gardell iddaħħal f'ħafna artijiet fejn ma kienx jinstab, bħall-Awstralja, New Zealand u l-Arġentina. Illum nafu li meta f'art iddaħħal speċi ġodda mhix ħaġa ta' ġid għan-natura tal-post. L-iSkrepbuk tal-Fjuri L-Orkida Piramidali Pjanta 1perenni bil-basla. Titwal sa 20ċm. Tagħmel weraq aħdar ċar u ovali bil-vini dritti għall-ħabta ta' April. F'Mejju tagħmel fjuri roża (kull waħda qisha insetti żgħir) f'bukkett forma piramidali. Żerriegħa żgħira immens u ma tidhirx. L-orkidi jagħmlu fjuri forma ta' insett biex jiġbdu insetti bħal naħal u żnażan solitarji li jkunu qed ifittxu sieħba. Tikber fix-xagħri, fil-2makkja, fl-3isteppa, fiż-żrieżaq tat- tafal u anke f'raba' mitluq. Speċi 4indiġena. Frekwenti fil-biċċa l-kbira tal-Gżejjer Maltin. Pjanta li tgħix diversi snin. Ambjent b'ħafna siġar baxxi u arbuxxelli jikbru folti f'xulxin. Ambjent bla siġar, b'ħamrija fqira fejn jikber l-iktar ħaxix. 4 indiġena. Speċi tal-post, li ma ddaħħlitx mill-bniedem. L-istampa tal-Gardell meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li ssib tixtrih (€5) mingħand il-BirdLife. Il-piramida qed naraha. Xieraq toħroġ xi mumja minn ġo fiha, kemm inwerżaq! Tħobb l-għasafar? Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. PROĠETT BIRDLIFE L-Għadira Bużaqq Il-Bajja tal-Mellieħa hija popolari għall-għawm, u fis-sajf tkun mimlija nies, storbju, traffiku, dwal u riħa ta' ċips! U jet-skis, laneċ u lajlows, u gabbani, ristoranti u lukandi. Imma jekk taqsam it-triq issib ruħek f'post differenti ħafna. Hemmhekk hemm ħaġa li tiġbed lin-natura: hemm għadira ilma, u din l-għadira tkun hemm is-sena kollha. Fejn hemm l-ilma s-sena kollha jgħixu iktar pjanti u annimali. Din hija r-riserva naturali tal-Għadira, post imħares bil-liġi u ndukrat biex ħadd ma jidħol fih bla permess u jagħmel ħerba min-natura. Il-BirdLife ilha ħafna snin tistudja u tieħu ħsieb l-Għadira. Il-flora u l-fawna tal-Għadira huma speċjali għax iridu jifilħu għall-ilma mielaħ li jidħol mill-baħar. Fost il-pjanti li jgħixu f'dan l-ambjent hemm ix-Xorbett, l-Almeridja, Kromb il-Baħar u l-Bjanka tal-Baħar. Hemm anke Simar Niggież, Qasbet ir-Riħ, Siġar tal-Bruk, Pankrazju u Mentna - dawn tal-aħħar huma żewġ fjuri rari li jikbru fir-ramel. Fl-ilma tal-Għadira jgħix il-Bużaqq, ħuta rari li tħobb l-għadajjar. Din tiekol ħaxix li jikber fl-ilma u anke annimali żgħar tal-ilma, bħal bebbux u gambli. Imma l-Bużaqq irid joqgħod attent għax jista' jsib min jiekol lilu, speċjalment għasafar bħall-Agrett Abjad, l-Għasfur ta' San Martin u l-Blonġun Sekond. Dawn ma jgħixux l-Għadira s-sena kollha imma jgħaddu ftit ġranet, ġimgħat jew anke xhur. L-Għadira spiss jidħlu wkoll għasafar tax- xtut bħall-Monakella, it-Tertuxa, il-Pispisella, il-Girwiel u l-Fras-servjent. Dawn jgħixu max-xtut tal-baħar jew tal-għadajjar u jieklu dud li jtellgħu mit-tajn u r-ramel. Is-sabiħ ta' riserva naturali hu li dawn l-għasafar ħadd ma jpoġġihom hemm, imma jiġu weħidhom! Barra għasafar, l-Għadira jgħixu wkoll rettili bħas-Serp Iswed, ix-Xaħmet l-Art u l-Kamaleonti, u hemm varjetà sabiħa ta' insetti, fosthom friefet u baħrijiet. Hemm jgħix ukoll il-Grillu tar-Ramel, speċi rarissma f'Malta. Ħafna minnkom forsi mortu l-Għadira ma' tal-iskola jew Jekk le, ħajru lill-ġenituri jew lill-għalliema joħdukom, għax l-Għadira hija waħda mill-ftit postijiet f'Malta fejn in-natura tiġi l-ewwel u l-bniedem jiġi t-tieni. L-Għadira tiftaħ… Għall-publiku Sibtijiet u Ħdud (10am-4pm) minn Novembru sa Mejju. Dħul bla ħlas. Għall-iskejjel fil-ġranet tal-iskola. Dħul bla ħlas, imma żjarat minn skejjel iridu jsiru bil-booking (21347646) Il-Banju tal-Vjolin Roqgħa ilma xita f'nofs mogħdija fil-kampanja kienet biżżejjed biex dal- Vjolin Ħadrani jitnaddaf, jiffriska u jixxala! Ritratti ta' Victor Falzon. Isma' jimporta ma tħarsux please? Qed ninħasel hawnhekk! Grazzi, ta… Imxejna mixja mixjun! Il-Mixja Maratona Marret Meravilja! Did-darba ħadna rotta ġdida. FL-14 Marzu 2010 iltqajna taħt is-Saqqajja (r-Rabat), u meta nġabar kulħadd tlaqna nimxu fid-direzzjoni tas- Siġġiewi. It-triq kienet sabiħa u faċli, u t-temp kien perfett. Matul il-mixja kellna spettaklu sabiħ ta' Bgħadan Ħomor iduru fuq rasna. Dawn huma ajkli żgħar li fir-rebbiegħa jgħaddu minn pajjiżna fil-maratona tagħhom mill-Afrika għall-Ewropa! Minbarra bgħadan, dakinhar rajna wkoll Daqquqa tat-Toppu, Spanjulett, Pitirrossi, Zizka Bojod, Buċaqq tax- Xitwa u anke Bekkaċċ. U rajna wkoll xi Runduni! Ir-Rundun kien l-għasfur speċjali tal-mixja, għax il-flus li ġabru l-membri għall-mixja se jintużaw proprju biex nibnu kaxxi apposta ħalli nħajru iktar Runduni jbejtu f'Malta. Wara waqfa qasira, il-mixja kompliet qalb il-kampanja, ġbidna lejn l-irdum fejn erġajna waqafna ftit u tqassam xi frott lil kulħadd. Komplejna lejn l-inħawi ta' Ħaġar Qim, imbagħad imxejna lejn il-Qrendi u spiċċajna Il-Maqluba, fejn il-membri għamlu ċart kbira bir-Rundun. Imbagħad saru xi intervisti minn ġurnalisti, tqassmu rigali lil min attenda u l-attività spiċċat. Għal dil-mixja nġabru b'kollox €1115. Klabb Ħuttaf u l-BirdLife jirringrazzjaw lil dawk kollha li għenu biex tinġabar dis-somma (ara l-lista). Grazzi wkoll lil-Leaders kollha li taw daqqa t'id biex kollox imur ħarir. Għall-mixja dis-sena konna b'kollox 153 ruħ. U żewġt iklieb! U issa jmiss li ninżlu niżla sal- Naħseb kollha mortu l-Buskett. Mal-familja, ma' tal-klassi, xi ħajk mal-ħbieb. Imma kos tinżel kemm tinżel f'dak il-wied kollu siġar, frisk u dellijiet, qisu qatt mhu biżżejjed hux! Aħna wkoll hekk inħossuna. Wara kull siġra donnu dejjem hemm xi sorpriża sabiħa tan-natura tistenniena nsibuha. Xi sigriet ġdid li qatt ma rajna qabel. Xi ħoss misterjuż. Insomma, aħna ħa mmorru s'hemm. Titħajru tiġu magħna? It-Tajra Safra hija għasfur li nistgħu naraw il- Buskett. data il-Ħadd 9 Mejju 2010 niltaqgħu Taħt it-Tinda, Buskett ħin 8.30am - 11am ġibu jekk għandkom tromba, gajd, nowtbuk merħba membri* tal-Klabb, familja u ħbieb *Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult. U ejja, kiesaħ! ambjenti maltin Wara li dawritna mal-ambjenti tad-dinja, ELISABETH CONRAD ġġibna lura Malta u tgħallimna ftit fuq l-ambjenti differenti ta' pajjiżna stess. Ix-xagħri huwa ambjent naturali komuni fil-Gżejjer Huwa ambjent tipiku ħafna tal-Mediterran, u jinstab f'postijiet bi klima li mhix ħarxa u li hi niexfa fis-sajf, u fejn il-blat huwa 2kalkarju, bħas-saffi ewlenin tal-blat Malti. Toqob, xfar u ponot Ix-xagħri jikber fuq art bi blat mikxuf, speċjalment fuq il-Blat tal-Qawwi. Din it-tip ta' art jgħidulha karst: wesgħat ta' blat li jkun fihom ħafna toqob, xfar, ponot u ħofor. Il-karst jifforma bl-effett tal-ilma tax-xita fuq il-blat kalkarju. L-ilma tax-xita jiġbor is-CO2 mill-arja u mill- ħamrija u b'hekk isir ftit aċiduż. Dan l-ilma aċiduż imermer il-minerali fil-blat. Jiffurmaw forom differenti għax fi blata waħda nsibu diversi tipi ta' minerali, li mhux kollha jittieklu bl-istess rata. Il-fdalijiet tal-blat li ma jinħallux jinġemgħu fix-xquq u fil-ħofor u biż-żmien isuru rqajja ħamrija. Bl- Ingliż ix-xagħri jgħidulu garrigue (proprjament hija kelma Franċiża!) Mhux ambjent faċli Fuq dan il-blat jikbru pjanti tipiċi tax-xagħri, fost dawn is-Sagħtar, it-Tengħud Malti, l-Għansar u l-Erika. Ħafna pjanti tax- xagħri jikbru baxxi mal-art. Dan għaliex ix-xagħri mhuwiex ambjent faċli għall-pjanti. Mhux biss hemm ftit ħamrija, imma dawn l-inħawi huma spiss mikxufin ħafna għar-riħ. Il-Fenek Selvaġġ ma tantx jiffansjaha t-togħma tal-pjanti aromatiċi! Barra minn hekk, tinsewx in-nixfa twila tas-sajf Malti! Xi pjanti jadattaw billi jkollhom il-basal taħt l-art biex ikampaw waqt l-istaġun niexef, bħalma jagħmlu l-orkidi. Pjanti oħrajn huma 3annwali, bħal Demm il-Madonna, li jħaddru fl-istaġun tax-xita u jħallu biss żerriegħa għas-sajf. Il-pjanti li jħaddru s-sena kollha għandhom ukoll diversi modi kif ikampaw mas- sajf, per eżempju weraq sukkulenti biex jaħżnu l-ilma, jew weraq żgħar u ta' forma u materjal li jnaqssu it-telf tal-ilma. Ħafna pjanti tax-xagħri huma wkoll aromatiċi, li fil- weraq ikollhom żjut b'riħa qawwija. Lilna jogħġbuna ħafna minn dawn l-irwejjaħ u anke nħawru l-ikel tagħna bihom, imma l-annimali bil-maqlub: ir-riħa tal-pjanti aromatiċi ddejjaqhom u jevitaw li jieklu l-weraq. Minħabba li x-xagħri huwa ambjent komuni f'Malta, forsi ma tantx nagħtu kaz il-valur tiegħu, però meta terġgħu toħorġu fil-kampanja, araw li tapprezzaw ftit il-ġmiel u r-rikkezza ta' pjanti li jikbru f'dan l-ambjent naturali. Fir-ritratt tidher medda sabiħa ta' xagħri li qiegħda fuq l-għolja tal- Marfa, ħdejn Foresta 2000. Dawk l-arbuxxelli bil-fjuri sofor huma Tengħud Malti, pjanta 1endemika li hawnhekk tikber komuni. Fil- bogħod tidher ukoll Kemmuna, li wkoll fiha meded sbieħ ta' xagħri. Ix-Xagħri Ta' Ċenċ Il-Qammiegħ Ix-Xagħra l-Ħamra Il-Qortin ta' Santa Marija Għar Lapsi Mappa ta' fejn hemm xagħri fil-Gżejjer Maltin, bl-ismijiet ta' xi postijiet. Annimal jew pjanta li tinsab biss f'reġjun u mkien iktar fid-dinja. 2kalkarju. Blat kalkarju jkun magħmul fil-biċċa l-kbira minn ġir (bl-Ingliż limestone). Pjanti li jgħixu ċ-ċiklu ta' ħajjithom f'sena waħda. GĠ Għ DĊ Ġ Ġ Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu. Basta tan-natura… Nilagħbu tikka! ma' Konna mixjin fil-kampanja u sibna karta b'xi kliem miktub fuqha. Jidher li minn kitibhom uża xi forma ta' kodiċi, però waħda minnhom kellha l-kelma mikxufa. Tgħid biżżejjed biex insibu x'inhuma l-kelmiet l-oħrajn kollha? Ċ Għ Ċ għakreb gabriel bugelli 13 Mill-arti ta' PAU U TGĦIDX ĦMerIJIeT! Nisimgħu ħafna ħmerijiet fuq in-natura. F'dis-sensiela, DESIRÉE FALZON iddur dawra ma' ftit minnhom. Il-kamaleonti jekk tqiegħdu fuq l-aħmar imut! Il-ġilda tal-kamaleonti magħmula minn ħafna rqajja' żgħar ta' kuluri differenti. Huwa juża dawn l-irqajja' biex ibiddel il-kulur tal-ġilda tiegħu ħalli jiġi jaqbel mal-ambjent ta' madwaru. Dan jagħmlu billi jkabbar u jċekken l-irqajja' skont il-kulur u d-disinn li għandu bżonn. Bis-saħħa ta' dat-trikk, il-kamaleonti jkollu kamuflaxx tajjeb u jaqbad ħafna insetti għax ipoġġu viċin tiegħu u ma jarawhx. Il-kamuflaxx jgħin ukoll lill-kamaleonti biex jistaħba mill-għedewwa tiegħu. Imma l-kamaleonti m'għandux il-kuluri kollha tal-qawsalla: il-ġilda tiegħu tvarja minn safrani għal aħdar ċar, u ġieli jaqleb aħdar skur, kważi iswed b'xi tbajja' safranin. Peress li jgħix fis-siġar jew fix- xagħri, l-aħmar m'għandux bżonnu f'dawn l-ambjenti. Imma b'daqshekk ma jfissirx li jekk kamaleonti joqgħod fuq xi ħaġa ħamra ħa jmut! U lanqas mhu ħa jwerżaq, jintefaħ, itirlu d-demm, jaqagħlu denbu jew jisplodi! Natura fil-Lenti F'Malta jgħixu eluf ta' speċi ta' annimali, imma ħafna minnhom huma żgħar. F'dir-rokna nressqu l-lenti lejn xi ntietef naturali. In-Ninfa hija insett żgħir. Forsi għall-ewwel taħsibha nemusa, imma jekk tħares sew tinduna li hija differenti. Biss biss fit-tarf ta' ġisimha għandha qishom żewġ xagħriet twal. In-Ninfa (bl-Ingliż mayfly) kważi dejjem taraha viċin xi ġibjun, vaska jew għadira tal-ilma ħelu. Dan għaliex in-Ninfa tbid fl-ilma u l-frieħ tagħha jgħixu taħt l-ilma. Il-ferħ idum xhur jikber, u meta fl-aħħar isir adult għandu xorti jgħix iktar minn ġurnata! F'dik il-ġurnata n-Ninfa trid ittir, issib sieħeb, issib vaska bl-ilma u tbid il-bajd. in- Ninfa Jekk tafu b'xi vaska tal-ilma ħelu, osservaw ftit il-ħajja fl-ilma u forsi taraw xi frieħ tan-Ninfa. Il- frieħ ikollhom tliet xagħriet f'tarf ġisimhom (mhux tnejn).