l-aċċent Pubblikazzjoni tad-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea ◊ Numru 18 ◊ Marzu 2019 L-EDITORJAL F’ċertu sens, ir-rivista l-aċċent saret adult – din hija t-18-il ħarġa, iżda għadha tikber ukoll fit-tul. Din l-itwal edizzjoni s’issa, avolja xorta ma inkludejniex kulma xtaqna. Qatt qgħadt thewden fuq jekk tridx tikteb jedha jew jehda, jew jekk jissemma għandux jieħu lappostrofu? Fl-ewwel taqsima, Louise Vella tieħu spunt millmanwal siewi Nikteb il-Malti Tajjeb ta’ Karl Scicluna biex tixħet ftit dawl fuq l-omofoni. Isegwu żewġ artikli fuq aspetti tas-sintassi – l-ewwel puntata minn sensiela ġdida ta’ Mark Amaira dwar il-qbil grammatikali, u studju ta’ Ray Fabri fuq l-użu tal-artiklu definit – biex imbagħad immorru lura għallortografija b’sommarju tar-rapport finali tad-Deċiżjonijiet 2 tal-KNLM. Qatt smajt bil-Katerina għolli denbek, jew bil-kappillan li jerfa’ denbu u jnitten kull m’hawn? Jinstemgħu qishom kliem minn xi għanja tat-tfal, iżda fil-fatt huma ismijiet ta’ insett! It-tieni taqsima tibda b’artiklu mill-entomologu David Dandria dwar it-tismija tal-insetti. Imbagħad nidħlu ftit fitterminoloġija tas-snajja’, b’rapport fuq taħdita mogħtija minn Ġużi Gatt. Marbuta ma’ din hemm preżentazzjoni minn Clyde Triganza tat-Termattwalità, berqa informattiva regolari (imxerrda fost ittradutturi Maltin tal-KE u fuq il-paġna Facebook ta’ l-aċċent) li żżommna aġġornati fuq deċiżjonijiet u distinzjonijiet terminoloġiċi ewlenin. Il-vjaġġ madwar il-mappa fiżika tad-dinja bil-Malti jkompli, bilħames tappa ddur mat-toponomija tal-Amerka ta’ Fuq. Fiha nerġgħu nistħarrġu l-użu jew in-nuqqas tal-artiklu definit, ma’ ismijiet ta’ stati, gżejjer jew ibħra. Fit-tielet taqsima, imżewqa ġmielha, insibu dossier ikkurat minn Alan Delia dwar it-traduzzjoni bilmagna tal-ġenerazzjoni l-ġdida, li flok tissejjes fuq il-materja prima tal-istatistika qiegħda tinbena ikompli f’paġna 2 l-aċċent IL-WERREJ BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta L-omofoni fil-Malti Il-qbil grammatikali: l-ewwel parti L-artiklu definit fil-Malti: xi ħsibijiet fuq l-użu Id-Deċiżjonijiet 2: Il-kitba tal-kliem mill-Ingliż fil-Malti Il-Linji Gwida Interni: L-ordni sintattika fil-frażi nominali KELMA B’KELMA It-terminoloġija L-ismijiet tal-insetti Kliem is-snajjaʼ: taħdita taʼ Ġużi Gatt It-Termattwalità Lejn mappa tad-dinja bil-Malti 5: L-Amerka ta’ Fuq MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra It-Traduzzjoni bil-Magna: se tħalli spazju għall-intervent uman? L-(ir)realità tal-ħin Ilsienna Ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta’ Santu Wistin bil-Malti L-ewwel parti Xi ttraduċejna dan l-aħħar? Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din ilpubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la lKummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu. Ma’ din l-edizzjoni – It-tim ta’ l-aċċent Koedituri: Antoine Cassar, Alan Delia, Louise Vella Editur tal-istil: Claire Bonello (mill-Qorti tal-Ġustizzja) Impaġnar, disinn u grafika: Alan Delia, Mark Amaira Suppliment terminoloġiku: Jeantide Naudi, Jennifer Debarro Pretrattament: Marija Agius Segretarju: Ivan Said Distribuzzjoni: Maryann Agius Relazzjonijiet Pubbliċi: David Schembri Il-Mappa tal-Amerka ta’ Fuq Is-Suppliment terminoloġiku: “Baġit tal-UE modern għal Unjoni li tipproteġi, tagħti s-setgħa u tiddefendi" It-terminoloġija ewlenija tal-Qafas Finanzjarju Pluriennali għall-2021-2027. permezz tal-intelliġenza artifiċjali. L-iskop mhuwiex li tieħu post ittradutturi tad-demm u l-laħam (illaħam li jħoss l-ambigwetajiet u lkuntesti), iżda li tħaffifilna l-iktar xogħol ta’ natura ‘mekkanika’ u tiffrankalna l-ħin. L-artiklu li jmiss, interessantissmu, huwa proprju fuq il-kliem marbut mal-ħin, millperspettiva filosofika u legali ta’ Alan Xuereb. Kit Azzopardi jintroduċi s-sensiela televiżiva Ilsienna, programm innovattiv li qed ikisser l-isterjotipi fuq il-Malti billi jippreżentah bħala għodda versatili u plurali. Ivan Said iżomm l-appuntament tiegħu billi jiffoka fuq it-traduzzjoni ta’ ċerti xogħlijiet klassiċi, fosthom il-ħrejjef ta’ Esopu. Ir-rivista tagħlaq b’kolonna ġdida, Xi ttraduċejna dan laħħar?, li fiha Mark Vella jiġbor tagħrif dwar proġetti ewlenin tiegħu bħala Uffiċjal tal-Lingwa. Bħas-soltu, ma’ din il-ħarġa ssib ukoll is-Suppliment Terminoloġiku, did-darba marbut mal-Qafas Finanzjarju Pluriennali, sinsla ta’ eluf ta’ dokumenti oħra, kif ukoll mappa fiżika tal-Amerka ta’ Fuq. Nittamaw li tedha taqra din ilħarġa, u li bis-saħħa tal-interess tiegħek, ir-rivista tkompli tikber bla ma tehda. Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin: l-accent@ec.europa.eu Antoine Cassar f’isem il-Bord Editorjali l-aċċent BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta L-omofoni fil-Malti Louise Vella ull min jagħmel l-isforz li jitgħallem jikteb bil-Malti tajjeb, jiffrustra ruħu meta jara l-Malti miktub addoċċ fuq xi pubblikazzjoni li tasallu d-dar, fuq linternet jew fuq it-televixin. Għal dawn l-aħħar snin, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti organizza bosta korsijiet ta’ aġġornament filkitba tal-Malti kemm għall-għalliema u kemm għall-ġenituri, biex listudenti żgħar ikollhom min jiggwidahom tajjeb. Hemm ukoll kors l-Università għal min hu interessat jitgħallem jikteb Malti preċiż, u dan il-kors jattenduh studenti, ġurnalisti, nutara, tradutturi, uffiċjali pubbliċi, u oħrajn. Mażżmien qed jiżviluppaw ukoll riżorsi primi biex jgħinu fil-kitba ta’ lsienna. Il-pubblikazzjoni l-aċċent tħobb tippromwovi riżorsi ta’ kwalità u bħalma timbotta siti elettroniċi ta’ min joqgħod fuqhom, din id-darba qed tfakkar lill-qarrejja tagħha f’xogħol pjuttost riċenti: Nikteb ilMalti Tajjeb — Manwal Prattiku tal-Ortografija (BDL Publishing). L-awtur, Karl Scicluna, li ġieli kkontribwixxa kitbiet f’din ir-rivista minkejja li mhuwiex traduttur mal-istituzzjonijiet tal-UE, huwa għalliem tal-Malti u jagħti anki lekċers fil-Kors tal-Qarrejja tal-Provi bil-Malti (l-Università). Illum qed nirriproduċu wħud mill-omofoni li s-Sur Scicluna jsemmi fil-manwal tiegħu. L-omofoni huma kliem li għalkemm jinstema’ l-istess, jinkiteb b’mod differenti. Tisma’ ħafna lil min jgħid li għalkemm jitkellem bil-Malti, meta jiġi biex jikteb ikun pront jaqleb għall-Ingliż. L-għan tagħna hu li l-aċċent jilħaq kemm jista’ jkun nies, biex kulma jmur nibdew naraw il-Malti miktub, u miktub tajjeb. Kif jgħid is-sit tal-Kunsill tal-Malti: “Il-Malti tibżax minnu, ibża’ għalih”. l-aċċent L-omofoni u l-kliem li jixxiebah bela’ – belgħa – belha Ħija bela’ xewka waqt li kien qed jiekol ikla ħut. Ħadt belgħa te u qgħadt naqra l-gazzetta. Lil oħti ma niflaħhiex meta toqgħod tilgħabha talbelha. ħadd – ħatt – Ħadd – ħadt Xħin wasalt lura d-dar ma sibt lil ħadd. Il-lavrant ħatt il-kaxxi minn ġol-vann. Nhar il-Ħadd se mmur ġurnata Sqallija. Imnalla ħadt l-umbrella miegħi għax kont insir għasra. dar – dahar Tlaqt mid-dar tard u ħallejt iċ-ċwievet warajja. Malli dar il-kantuniera ltaqa’ ma’ sieħbu. Importanti li tpoġġi dritt ma’ dahar is-siġġu. jedha – jehda In-nannu kien jedha jsewwi xi biċċa għamara biex jgħaddi l-ħin. L-alarm ta’ ħdejna qabad idoqq bla ma jehda u qabbadni wġigħ ta’ ras. ġieh – ġieħ Salvu tefa’ l-melħ flok iz-zokkor u l-kejk ġieh tassew ħażin. Il-Mosta hemm monument f’ġieħ il-vittmi tal-gwerra Mostin. jgħinha – jgħinna Janice talbet lil binha biex jgħinha taħsel il-platti. Meta nkunu f’xi diffikultà napprezzaw jekk xi ħadd jgħinna. għada – għadha Għada beħsiebi mmur sal-Belt biex nixtri libsa. Dik id-dar waqgħet fil-gwerra u sal-lum għadha ma nbnietx. jissemma – jissemma’ F’dokument storiku jissemma priġunier Tork li rnexxielu jaħrab minn fuq ix-xwieni tal-Ordni. Henry qagħad jissemma’ lil ommu titkellem ma’ missieru. għadsa – għatsa – għazza Il-bugħaddasa organizzaw għadsa b’risq il-karità flinħawi tad-Dwejra. In-nanna tinkwieta ħafna u mal-ewwel għatsa tgħidlek li tkun ħadt riħ. Għazza fuq il-wiċċ titqies bħala sinjal tas-sbuħija. kas – każ Fil-ħajja m’għandekx tagħti kas ta’ kulma tisma’. Il-pulizija kien sodisfatt meta solva l-każ tal-pittura misruqa. għar – agħar Int u miexi taħt xi rdum spiss issib xi għar jew ħofra fil-blat. Fis-sajf għaddejt mill-agħar esperjenza ta’ ħajti meta daħlu fuqna bil-karozza. għatu – agħtu Insejt inpoġġi l-għatu fuq il-borma u xħin għela lmisħun beda tiela’ ħafna fwar. “Agħtu d-donazzjonijiet tagħkom!” huwa l-appell ta’ kull sena f’L-Istrina. għażel – agħżel Fil-quċċija t-tifel għażel kuruna u kulħadd qal li se jsir qassis. L-għażel huwa materjal fin li minnu jsiru ħwejjeġ ħfief li jżommuk frisk. Agħżel dejjem dak li hu l-aħjar għalik fil-ħajja. hemeż – għemeż L-iskrivan hemeż id-dokument mal-ittra u bagħathom bil-posta. Il-missier għemeż lil ibnu biex jurih li kien qed jiċċajta. kera – kerha Illejla ġej sid il-kera biex inħallsu tax-xahrejn li ġejjin. It-tifel imbotta lil ħuh u ommu tatu ħarsa kerha. kolla – kollha Inkisirli vażun antik u waħħaltu bil-kolla. Ommi sajret tliet torti u kilniehom kollha. min – minn Min se jixtrihom il-biljetti għall-kunċert? Għaddejt minn triq imwarrba u ntlift. minna – minnha L-ebda wieħed minna ma wasal fil-ħin għax-xogħol. Il-katusa nstaddet u l-ilma ma bediex jgħaddi minnha. imqatta’ – imqattgħa Spiċċajt bil-qalziet imqatta’ wara li żlaqt f’għadira ilma. Għandi bżonn basla mqattgħa u bott tadam għaz-zalza. imweġġa’ – imweġġgħa Il-logħba waqfet għal ftit minuti għax kien hemm plejer imweġġa’ maġenb il-lasta. Rajt mara mweġġgħa fuq bank u mort nagħtiha lgħajnuna. l-aċċent Ħajr lil Peter Magro, għalliem tal-Arti u illustratur https://www.instagram.com/peter.m_art/ https://www.facebook.com/pmagro11/ nar – nhar Il-purtiera ħadet in-nar u fi ftit minuti qabdet il-kamra kollha. Inħobb immur nistad nhar ta’ Sibt filgħodu kmieni. sema’ – sema Ġanni sema’ d-diska favorita tiegħu. Fis-sema beda jifforma s-sħab u donnha kienet ġejja xxita. ors – għors L-ors kapaċi jaħtaf ħuta b’difrejh. It-tfal l-għors tagħhom jiġru u jilagħbu waqt xi festin. tatu – tagħtu L-omm żammet il-wegħda tagħha ma’ binha u tatu rigal meta għadda mill-eżamijiet. L-appell tagħna hu li tkomplu tagħtu d-demm. qagħad – qgħad tiela’ – tielgħa L-arloġġ qagħad eżatt fil-kaxxa li sibtlu. Il-ħaddiem tfixkel hu u tiela’ s-sellum, u weġġa’ siequ. In-numru żgħir ta’ persuni bla xogħol jindika li fil-pajjiż Kien riesaq is-sajf u t-temperatura bdiet tielgħa mhux naqas il-qgħad. ħażin. qatt – qadd – qgħadt wiesa’ – wiesgħa Fil-ħajja qatt m’għandek tiġġudika lil ħadd. Il-qalziet beda jiġini wiesa’ u kelli ndejqu ftit. Il-qies tal-qadd hu importanti meta tiġi biex tixtri qalziet Rumanz twil normalment ikun fih firxa wiesgħa ta’ jew libsa. karattri u episodji. Wasalt kmieni d-dar u qgħadt bilqiegħda naqra ktieb. qatta – qatta’ Il-bidwi qabad qatta silla u taha liż-żwiemel biex jikluha. L-istudent qatta’ l-karta u beda jikteb mill-ġdid. ragħwa – rawha Il-birra trid tferragħha bil-mod għax inkella ttella’ ħafna ragħwa. Il-wirja tal-vari kienet sabiħa u rawha ħafna nies. xagħar – xahar Illum tara ħafna stili ta’ xagħar differenti anke fuq lirġiel. Bħal-lum xahar għandi t-tieġ tal-kuġina. żar – żahar – żgħar Luca żar lil sieħbu l-isptar u ħadlu flixkun ilma. Fil-ġnien kien hemm riħa tfuħ ta’ żahar tal-larinġ. In-nanniet bilkemm jiftakruha l-gwerra, għax kienu għadhom żgħar ħafna. l-aċċent Il-qbil grammatikali: l-ewwel parti Mark Amaira ista’ jkun li fit-taħdit qajla nagħtu kas, iżda kwistjoni ewlenija meta niġu biex niktbu l-Malti hi l-qbil grammatikali. Filfatt, bilkemm għadni ktibt l-ewwel sentenza li ma kienx hemm min staqsieni għalfejn użajt “hi l-qbil grammatikali” f’dik is-sentenza u mhux “hu l-qbil grammatikaliˮ. Ħaddieħor kien pront qabeż u wieġbu, “Biex taqbel ma’ ‘kwistjoni ewlenija’, mhux hekk?” Din hi dik li Albert Borg, f’Ilsienna jsejħilha sentenza ekwattiva, bħal meta fil-matematika jkollna a=b u allura b=a. Jekk nieħu eżempju bl-erba’ permutazzjonijiet possibbli, nista’ ngħid: 1. L-Awstralja hija l-pajjiż tal-kangarù. L-Awstralja huwa l-pajjiż tal-kangarù. Il-pajjiż tal-kangarù huwa l-Awstralja. Il-pajjiż tal-kangarù hija l-Awstralja. Skont l-idjolett tiegħi, l-ebda waħda minnhom ma tistona. Madankollu mill-korpus u millesperjenza tiegħi bir-reviżjonijiet tal-kitba jidher li l-kittieba donnhom jippreferu jagħmlu l-qbil mal-frażi nominali ta’ qabel, jiġifieri ‟LAwstralja hija...ˮ u ‟Il-pajjiż huwa...ˮ Imbagħad ħaddieħor staqsieni liema minn dawn għandna niktbu: ‟Wieħed/Waħda millpajjiżi involuti hija Malta.ˮ Il-frażi tal-bidu: “wieħed/waħda mill-pajjiżi involuti” qed tirreferi għal pajjiż (nom fis-singular maskil) partikolari u allura fl-idjolett tiegħi jidhirli li għandna nużaw ‟wieħedˮ; bħalma konna 6 nużaw il-forma fil-femminil ‟waħdaˮ kieku qed nirreferu għal xi nom fil-femminil. Filwaqt li l-qbil tal-espressjoni kopulari ‟huwa/hija Maltaˮ jimxi skont il-frażi nominali ta’ qabel. Id-diskussjoni dwar dan għadha fil-bidu filMalti, u ktiba ewlenija li nirreferi għaliha flargumentazzjonijiet tiegħi hi ‘To agree or not to agree: suspension of formal agreement in Maltese’ ta’ Ray Fabri. Ngħidu aħna, tistaqsi fil-Malti xi ngħidu u x’niktbu: “Tazza nbid aħmarˮ jew “Tazza nbid ħamraˮ? F’Ilsienna, Borg isemmi xi eżempji oħrajn fejn il-qbil grammatikali ma jgħinniex nagħrfu liema hu s-suġġett tas-sentenza u liema hu loġġett. Eżempju, min qatel lil min f’dawn ittlissiniet? U għalhekk, la l-qbil grammatikali ma jaqdiniex, Borg isemmi limportanza tal-intonazzjoni f’dan il-każ, biex niddistingwu u niftiehmu fit-taħdit. Il-verbi impersonali u l-psewdoverbi Uħud mill-aktar żewġ subkategoriji li joħolqu differenzi bejn il-kelliema/kittieba fejn jidħol il-qbil grammatikali huma l-hekk imsejħa verbi impersonali u psewdoverbi. Dawn nittrattahom f’teżi minn tiegħi dwar Il-Kategoriji Grammatikali tal-Malti, filwaqt li lpsewdoverbi jidħol fihom fid-dettall ukoll John Peterson fil-ktiba Pseudo-Verbs: An analysis of non-verbal (co-)predication in Maltese. Fuq fuq, il-verbi impersonali huma dawk ilverbi li ma jinflettux bħall-bqija tal-verbi, li jżommu dejjem il-forma tat-tielet persuna singular maskil fl-imperfett, u ġieli fil-perfett, l-aċċent u li ħafna drabi jinhemżu magħhom is-suffissi pronominali tal-verb (diretti jew indiretti) biex jirreferu għas-suġġett, minflok għall-oġġett tas-sentenza, eż: jisimni, jixraqlek, xeraqlek, jeħtiġilhom. Infatti ljenħtieġ li fid-dokumenti leġiżlattivi nużaw bħala traduzzjoni ta’ ‟shouldˮ hija wkoll verb impersonali u varjant sħiħ tal-verb impersonali jeħtieġ. Min-naħa l-oħra, il-psewdoverbi huma elementi oħrajn li bħall-verbi impersonali, jingħaqdu magħhom is-suffissi pronominali verbali u nominali biex jaqdu funzjoni verbali f’sentenza, eż: qisni, beħsiebek, għandhom. Fejn jidħlu dawn iż-żewġ subkategoriji, fil-kitba jew fit-taħdit jidher nuqqas ta’ qbil bejn il-kelliema nattivi meta jħaddmuhom wara xulxin, pereżempju f’dawn l-ordnijiet: <verb><verb impersonali>, jew <verb><psewdoverb>, jew <psewdoverb><verb impersonali>, jew <psewdoverb><psewdoverb>, u oħrajn. Uħud iqisu s-suffiss pronominali tal-psewdoverb bħala element invarjabbli, u jkun xi jkun is-suġġett iħalluh fit-tielet persuna singular, filwaqt li oħrajn jinflettuh għall-persuna/għadd/ġens tas-suġġett tassentenza bl-istess mod kif jinflettu s-suffiss pronominali tal-verb impersonali ta’ warajh. Ngħidu aħna, uħud jgħidu (bla qbil): ‟Dawn għandu jkollhom tikkettaˮ, filwaqt li oħrajn jgħidu (bil-qbil): ‟Dawn għandhom ikollhom tikkettaˮ. Jew uħud jiktbu (bla qbil): ‟F’dan ir-ritratt, jien kien qisu għandi ħamsin senaˮ, filwaqt li oħrajn jiktbu (bil-qbil): ‟Jien kien qisni għandi ħamsin senaˮ, jew ‟Jien kont qisni għandi ħamsin senaˮ. Fi ftit kliem, jeżisti dan l-ispettru: Invarjabbli Jien Varjabbli qis- Invarjabbli Jien għand- Varjabbli Invarjabbli Varjabbli għand- Varjabbli Invarjabbli Varjabbli Invarjabbli Varjabbli għand- Minkejja dawn l-osservazzjonijiet dwar il-varjazzjoni fl-użu, biex aħna t-tradutturi nkunu konsistenti f’xogħolna, Il-Linji Gwida Interni (LGI) jagħmluha ċara li “l-psewdoverbi, bħal għandu, ma jridux jaqblu mas-suġġett fl-għadd u fil-ġens, anki fil-kuntest ta’ kellu” iżda jibqgħu invarjabbli. (Qed nirreferi għan-nota 8 fil-LGI.) Din id-deskrizzjoni lingwistika tal-qbil grammatikali beħsiebni nkompliha fl-edizzjoni li jmiss b’aktar eżempji ta’ qbil u nuqqas ta’ qbil, u bi gwidi li jgħinuna fit-traduzzjonijiet. Mark Amaira huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent L-artiklu definit fil-Malti: xi ħsibijiet fuq l-użu Prof. Ray Fabri awn li ġejjin huma xi osservazzjonijiet fuq l-użu tal-artiklu definit (minn issa ’l quddiem “lartiklu”) fil-Malti. L-artiklu fil-Malti għadu ma ġiex studjat fid-dettall formalment u, għaldaqstant, dawn li ġejjin huma biss xi ħsibijiet preliminari bbażati fuq lintwizzjonijiet lingwistiċi tiegħi u infurmati mill-esperjenza tiegħi fir-riċerka u t-tagħlim tal-lingwistika. Ninkoraġġixxi lill-qarrejja jaħsbu fuq dan li se ngħid u jifformaw lopinjoni tagħhom. Nibdew bl-eżempju (1a) bl-Ingliż traduzzjoni tiegħu fil-Malti (1b) u (1ċ). Hawnhekk ferra’ ilma, bin-nom ilma mingħajr l-artiklu, mhijiex aċċettabbli fil-Malti, u għandha tkun ferra’ l-ilma, bl-artiklu bħalma hemm f’(1ċ). Min-naħa l-oħra, jekk nieħdu każ ftit differenti, li fih għandna l-kelma litru qabel ilma, jiġifieri “Pour a litre of water”, l-artiklu ma jistax jintuża; mela: ferra’ litru ilma u mhux ferra’ l8 Ngħidu ferra’ l-litru ilma meta nnom (ilma) ikun ikkwalifikat jew diġà magħruf mill-kuntest, bħalma jidher fl-eżempju Ferra’ l-litru ilma li tkun ippreparajt. Il-mistoqsija hija għaliex *ferra’ ilma mhijiex aċċettabbli. Qabel inwieġeb, nixtieq nieħu eżempju ieħor li jista’ jgħinna niċċaraw laffarijiet. Jekk minflok ilma nieħdu, ngħidu aħna, in-nom flixkun, naraw li jkollna effett differenti. Is-sentenza bl-Ingliż “Place a bottle on the table” nittraduċuha Poġġi flixkun fuq il-mejda u mhux Poġġi l-flixkun fuq il-mejda, li hija ttraduzzjoni ta’ “Place the bottle on the table”. Mela d-differenza jidher li għandha x’taqsam mat-tip ta’ nom li jkollna, u l-mistoqsija issa hi fuq x’inhi d-differenza fil-grammatika tażżewġ nomi ilma u flixkun. In-nom ilma ma jistax jingħadd (bl-Ingliż jissejjaħ “uncountable” jew “mass noun”), waqt li n-nom flixkun jista’ (eż. żewġ fliexken). Li jidher li qed jiġri huwa li, filMalti, in-nom tal-massa ma jistax jidher waħdu mingħajr xi tip ta’ determinant, li jista’ jkun lartiklu imma jista’ jkun ukoll kwantifikatur, bħal ftit, ħafna, jew litru. Fid-dawl ta’ dan, hija interessanti wkoll losservazzjoni li ġejja, li għall-ewwel tidher li tikkontradixxi dak li għadni kemm spjegajt għax in-nom tal-massa ilma jidher mingħajr lartiklu jew kwantifikatur. (Is-sing ta’ taħt jindika l-aċċent tal-kelma (stress): sing doppju = l-aċċent primarju, u sing wieħed = l-aċċent sekondarju.) l-aċċent “... hemm aktar minn fattur wieħed li jiddetermina meta jintuża l-artiklu ma’ nom filMalti li fl-Ingliż ikun indefinit.” 2a) Ixrob ilma (kemm tiflaħ) b) *Ixrob l-ilma ċ) *Ixrob ilma d) Ixrob l-ilma Dawn l-eżempji juruna li l-affarijiet huma xi ftit aktar ikkumplikati, fis-sens li rridu ninvolvu wkoll il-fattur tal-aċċent (“stress”). Dawn il-fatti nistgħu niddeskrivuhom hekk: meta l-aċċent primarju jaqa’ fuq il-verb, innom tal-massa ma jistax ikollu l-artiklu (qabbel 2a u 2b), imma meta l-aċċent primarju jaqa’ fuq in-nom, dan irid ikollu l-artiklu biex ilkostruzzjoni tkun aċettabbli (qabbel 2ċ u 2d). Interessanti li, f’dan il-każ, it-tip tan-nom (talmassa jew tal-għadd) jagħmel differenza wkoll fl-użu tal-artiklu, kif juri l-eżempju li ġej binnom tal-għadd (countable) flixkun. 3a) Ġib flixkun b) *Ġib il-flixkun (imma: Ġibu l-flixkun) ċ) Ġib flixkun d) Ġib il-flixkun (imma: Ġibu l-flixkun) Dawn l-eżempji juru li hemm aktar minn fattur wieħed li jiddetermina meta jintuża l-artiklu ma’ nom fil-Malti li fl-Ingliż ikun indefinit. Issa ħa nħarsu lejn l-użu tal-artiklu f’dawn leżempji li ġejjin u nqabbluhom ma’ dawk li ddiskutejna s’issa. 4a) L-oriġinali bl-Ingliż Copernicus is a global game changer in Earth Observation, a domain which was traditionally reserved for governments, large companies and scientists. b) It-traduzzjoni oriġinali Copernicus hu rivoluzzjoni globali flOsservazzjoni tad-Dinja, dominju li tradizzjonalment kien riżervat għal gvernijiet, għal kumpaniji, u għal xjenzjati. ċ) It-traduzzjoni mibdula Copernicus hu rivoluzzjoni globali flOsservazzjoni tad-Dinja, dominju li tradizzjonalment kien riżervat għallgvernijiet, għall-kumpaniji, u għaxxjenzjati. Il-fatti huma simili: waqt li fl-Ingliż ma jintużax l-artiklu, fil-Malti huwa aktar “naturali” li jintuża. Għaliex? Id-differenza bejn dawn l-eżempji u dawk ta’ qabel hi li n-nomi relevanti f’(4) huma kollha fil-plural. Jidher li dak li għidt fuq in-nom talmassa japplika wkoll għan-nom fil-plural, jiġifieri li n-nom fil-Malti jintuża bl-artiklu (jew b’determinant ieħor, eż. kwantifikatur: għal ħafna gvernijiet). Din mhijiex xi ħaġa sorprendenti għaliex huwa fatt magħruf flistudju tal-grammatika li n-nomi tal-massa u nnomi fil-plural jixxiebhu f’ħafna aspetti. Mhux lok hawnhekk li nelabora u nidħol fid-dettall fuq teoriji tal-grammatika imma tajjeb li wieħed jieħu nota ta’ dan il-punt. Interessanti wkoll li jidher li, f’dan il-każ, huwa aċċettabbli li n-nom fil-plural jintuża 9 l-aċċent mingħajr l-artiklu jekk ikun ikkwalifikat b’xi mod; eż. kien riżervat biss għal xjenzjati b’esperjenza fil-qasam. Mela, b’mod ġenerali, jidher li nistgħu ngħidu li, f’ċerti kuntesti, fil-Malti jintuża l-artiklu meta fl-Ingliż ma jintużax jew meta fl-Ingliż jintuża l-artiklu indefinit (a/an). Hawn xi eżempji oħra: l-intwizzjoni tgħidli li f’dawn li ġejjin il-varjanti (b), bl-artiklu, hija dik aċċettabbli jew għallinqas aktar “naturali”. Din id-darba, inħalli għall-qarrejja jaħsbu huma fuq ir-raġuni l-għaliex il-forma bl-artiklu hija aħjar, jew l-unika waħda aċċettabbli. 5a) The processing operations of personal data in the context of consultations are necessary. b) L-operazzjonijiet tal-ipproċessar ta’ dejta personali fil-kuntest ta’ konsultazzjonijiet hemm bżonnhom. ċ) L-operazzjonijiet tal-ipproċessar tad-dejta personali fil-kuntest tal-konsultazzjonijiet hemm bżonnhom. 6a) All personal data will be deleted from databases. b) Id-dejta personali kollha se titħassar minn bażijiet ta’ dejta. ċ) Id-dejta personali kollha se titħassar millbażijiet tad-dejta. 7a) The Data Protection Officer publishes the register of all operations processing personal data. b) L-Uffiċjal tal-Protezzjoni tad-Dejta jippubblika r-reġistru tal-operazzjonijiet kollha li jipproċessaw dejta personali. “L-artiklu fil-Malti huwa differenti ħafna mill-Ingliż, mhux biss semantikament imma wkoll morfoloġikament u sintattikament.” ċ) L-Uffiċjal tal-Protezzjoni tad-Dejta jippubblika r-reġistru tal-operazzjonijiet kollha li jipproċessaw id-dejta personali. Li żgur joħroġ ċar min dan l-eżerċizzju żgħir hu li, fit-traduzzjoni ta’ test għall-Malti millIngliż, wieħed m’għandux juża nom mingħajr l-artiklu sempliċement għax fl-Ingliż m’hemmx artiklu jew hemm l-artiklu indefinit. L-artiklu fil-Malti huwa differenti ħafna millIngliż, mhux biss semantikament imma wkoll morfoloġikament u sintattikament. Fost affarijiet oħra, l-artiklu fil-Malti ssibu wkoll mal-aġġettiv (il-ktieb il-ġdid “the new book”, *“the new the book”) u trid ukoll bilfors tużah wara d-dimostrattiv (Dak ir-raġel telaq “That man left”, mhux *Dak raġel telaq jew *“That the man left”). Il-fatturi li jiddeterminaw l-użu tal-artiklu filMalti għad mhumiex ċari f’kull każ imma nispera li dawn il-ftit ħsibijiet jistgħu jagħtu indikazzjoni ta’ kif wieħed jipprova jinvestiga u jifhem l-użu tal-artiklu fil-Malti. Il-Prof. Fabri huwa ċ-Chairman tal-Istitut Lingwistika u t-Teknoloġija tal-Lingwa l-aċċent Id-Deċiżjonijiet 2: Il-kitba tal-kliem millIngliż fil-Malti l-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti approva b’mod unanimu r-rapport finali tad-Deċiżjonijiet 2, u ġie ppubblikat f’Diċembru li għadda. Ħajr speċjali jistħoqqilhom il-Prof. Albert Borg u Dr George Farrugia – il-Kap u s-Segretarju tal-Kumitat tal-Kunsill tal-Malti li ħadmu fuq dan irrapport – li, flimkien mal-kollegi tagħhom filkumitat tul iż-żewġ fażijiet tiegħu (l-ewwel ta’ natura konsultattiva u mbagħad teknika), iddedikaw sigħat twal ta’ laqgħat u taħditiet għall-konsultazzjoni, ħsieb u evalwazzjoni talfehmiet kollha mressqa lill-Kunsill. Fil-ħidma tagħhom, kellhom il-fiduċja sħiħa ta’ tliet kunsilli differenti, immexxija l-ewwel millProf. Manwel Mifsud, imbagħad mill-Prof. Ray Fabri, u issa mill-Prof. Quddiem kwistjoni daqstant serja u artikolata, il-Kunsill ra li ma jiħux deċiżjonijiet bl-għaġla u li jkun sema’ lil kull min xtaq jaqsam fehemtu u qies il-possibbiltajiet kollha li kellu quddiemu għall-ġid tal-kitba bil-Malti u ta’ min juża l-Malti f’xogħlu. F’konsultazzjoni mal-pubblikaturi lokali, ilKunsill tal-Malti ddeċieda li jħalli perjodu ta’ 5 snin, jiġifieri sentejn aktar mill-perjodu li tħalla wara d-Deċiżjonijiet 1, biex il-pubbliku jilħaq jidra dawn ir-regoli aġġornati, sa ma jidħlu fis-seħħ. Għal matul dan il-moratorju, ilKunsill fassal programm ta’ laqgħat mifrux apposta ma’ nies minn setturi differenti biex jispjega d-deċiżjonijiet meħuda u jwieġeb iddiffikultajiet li jista’ jkollhom fuqhom. Id-Deċiżjonijiet 2 għandhom jieħdu post ‘Taqsima A’ (Preambolu) u ‘Taqsima B’ (Regoli Fundamentali) taż-Żieda matTagħrif, ippubblikata mill-Akkademja talMalti fl-1984. Ir-rapport tħejja wara żewġ seminars pubbliċi ta’ konsultazzjoni b’attendenzi numerużi, u numru kbir ta’ laqgħat imsejħa mill-Kunsill tal-Malti li matulhom, fl-aħħar 10 snin, iddiskuta s-suġġett u sema’ x’kellhom x’jgħidu dawk li xogħolhom imiss mal-Malti, bħall-edukaturi, it-tradutturi u l-qarrejja tal-provi, l-awturi u lpubblikaturi, u l-ġurnalisti u x-xandara. IlKunsill sema’ wkoll it-tħassib tal-ġenituri u ta’ dawk kollha li, b’mod jew b’ieħor, urew lopinjoni tagħhom direttament miegħu jew filgazzetti stampati u diġitali. Tagħrif ieħor dwar dawn is-snin ta’ ħidma fuq id-Deċiżjonijiet 2 issibu mill-kronoloġija li tinsab f’dan lindirizz: http://kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/ filebank/documents/decizjonijiet2/dec2krono.pdf Mir-rapport joħroġ ċar li mhux kull kelma mill-Ingliż bilfors tinkiteb la Maltija. Dik kienet ix-xewqa tal-biċċa l-kbira tal-Maltin u lGħawdxin, u l-Kunsill fehemha u laqagħha. Hawn qed nippubblikaw lista bil-punti ewlenin tad-Deċiżjonijiet 2 u tabella skematika li tista’ ssegwiha meta tiġi biex tikteb xi kliem millIngliż fil-Malti. Naturalment, dawn għandhom jittieħdu fid-dawl tar-rapport sħiħ għax jippreżentaw biss l-aktar punti prinċipali. Il-Kunsill fiduċjuż li d-Deċiżjonijiet 2 għandhom joffru iżjed għajnuna mir-regoli ta’ 34 sena ilu, u li kull min jikteb bil-Malti se jħoss li jgħoddu aktar għar-realtà bilingwi ta’ żmienna. l-aċċent Marzu 2019 verbi: ‘fajjar – fajjarna – tfajjar – ifajru’, ‘startja – startjajna – tistartja – tistartjaw’; Il-Punti Ewlenin tad-Deċiżjonijiet 2 1. Qabel ma wieħed juża kelma minn lingwa oħra, l-aktar fil-kitba, jiżgura ruħu li ma jkunx hemm diġà kelma stabbilita fil-Malti li taqdih tajjeb għall-istess tifsira: eż. ‘biljett/ċitazzjoni’ mhux ‘nieda/ vara’ mhux ‘illonċja’. Mhux kull kelma li mal-ewwel daqqa t’għajn tidhrilna żejda bilfors tkun hekk: eż. ‘date’ (appuntament romantiku) u ‘data’ (tal-kalendarju), ‘tiċċettja’ (fuq linternet) u ‘titħaddet’ (bil-fomm). Il-kriterju ewlieni li bih niddeċiedu jekk kelma daħlitx jew le fil-lingwa għandu jkun lużu mifrux u l-ħtieġa tagħha fil-Malti. Kelma mill-Ingliż jista’ jkollha aktar minn pronunzja waħda fil-Malti. Jekk il-kittieb jagħżel li jiktibha la Maltija, din il-varjabbiltà għandha tkun irrispettata fil-kitba: eż. ‘kantin/kentin’, ‘maniġer/meniġer’. Il-kittieb għandu jkollu l-libertà jagħżel dik lalternattiva li tesprimi bl-aħjar mod ilpreferenza lingwistika tiegħu waqt li jżomm ilkonsistenza fil-forma li jagħżel. Kull kelma mill-Ingliż li daħlet fil-Malti u qagħdet għar-regoli morfoloġiċi tiegħu għandha tkompli tinkiteb la Maltija, ngħidu aħna: nomi: ‘kitla – ktieli’, ‘sors ‘brejk – brejkijiet’ (tal-karozza); 12 aġġettivi/partiċipji: ‘iggaraxxjat/a/i’. Wieħed jinnota li hawn għandna forom differenti talistess nom jew tal-istess verb jew tal-istess aġġettiv/partiċipju. Għalhekk, ir-raġuni għaliex wieħed jikteb nom bħal ‘brejk’ la Maltija mhijiex għax juża l-verb korrispondenti ‘ibbrejkja – jibbrejkja’ (derivazzjoni) imma għax il-plural tan-nom huwa adattat morfoloġikament: ‘brejkijiet’ (inflessjoni) 6. Tajjeb li tingħata preferenza lill-plural integrat ta’ nomi bħal ‘ċippa – ċipep’ (plural miksur), ‘ċans – ċansijiet’ (‘–ijiet’), ‘briksa – briksiet’ (‘–iet’), ‘sors – sorsi’ (‘–i’) (plural sħiħ), u għalhekk fil-kitba tintuża l-forma Maltija tas-singular u l-plural tagħhom b’konsistenza. Għall-iskop ta’ dawn ir-regoli, il-plural millIngliż ‘–s’ m’għandux jitqies awtomatikament bħala kriterju tal-integrazzjoni, għaliex inkella jiġri li l-biċċa l-kbira tan-nomi li wieħed juża fl-Ingliż ikun jista’ jqishom integrati fil-Malti bis-saħħa tiegħu. Meta l-kittieb iqis li xi nomi, li jieħdu biss is-suffiss tal-plural Ingliż ‘–s’, ikunu ndraw fis-sura Maltija tagħhom u/jew ma jitbegħdux viżwalment mill-forma Ingliża, jista’ jiktibhom la Maltija basta jwassal ħsiebu bl-aħjar mod u bl-inqas tfixkil għal min jaqra. Għalhekk, filwaqt li l-kittieb jista’ jagħżel li jikteb ‘kompjuter/s’ għax iqishom forom li ndraw la Maltija u lanqas ma jitbiegħdu viżwalment daqstant mill-forma Ingliża, l-aċċent jiddeċiedi li ma jiktibx ‘toilet/s’ la Maltija (jiġifieri, ‘tojlit/s’) għax iħoss li dawn il-forom ma ndrawx, jitbiegħdu mill-forma Ingliża u jdarrsu lil min jaqrahom. L-għażla bejn il-kitba la Maltija jew la Ingliża ta’ kliem, l-aktar nomi, mhux adattat morfoloġikament issir minn min ikun jikteb minħabba li mhux il-kliem kollu jippresta ruħu ndaqs biex jinkiteb la Maltija basta, fil-każ talistess nom, tinżamm il-konsistenza fil-kitba tas-singular u l-plural tiegħu. Biex nieħdu eżempju, jista’ jkollna dawn il-possibilitajiet: In-nom: ‘scan – scans’ jew ‘skenn – skenns’ ‘scanner – scanners’ jew ‘skener – skeners’ ‘scanning’ jew ‘skening’ Il-verb: ‘skennja’, ‘niskennja’, ‘skennjajt’, eċċ. In-nom verbali: ‘skennjar’ Il-partiċipji passiv: ‘skennjat’, ‘skennjata’, ‘skennjati’ 10. Il-kliem kompost minn żewġ kelmiet jew aktar għandu jitħalla miktub bl-Ingliż, eż. ‘air conditioner’ mhux ‘erkondixiner’. Il-kliem miktub bl-Ingliż m’għandux ikun immarkat, imma biex nilqgħu għal xi diffikultajiet li jistgħu jiltaqgħu magħhom ittfal ta’ età bikrija qed nirrakkomandaw li f’testi pedagoġiċi u/jew f’testi mmirati għalihom, il-kliem li jitħalla la Ingliża jista’ jkun immarkat bil-virgoletti, bil-korsiv jew skont kif jidhirlu l-aħjar l-awtur jew ilpubblikatur. Meta l-kittieb jiddeċiedi li jikteb kelma la Maltija, dan għandu jiktibha fonetikament kif tinstema’ fil-Malti skont ir-regoli uffiċjali talortografija Maltija: eż. ‘kompjuter’ ‘compjuter’. Il-konjugazzjoni tal-verb mill-Ingliż tinbena fuq iz-zokk. Xi verbi li z-zokk tagħhom fl-Ingliż jispiċċa b’ħoss konsonantali, min ikun jiktibhom bil-Malti jista’ jsibha bi tqila biex jiddeċiedi jekk qabel il-‘–ja’ finali toqgħodx konsonanti singla jew doppja. Għalhekk: Verbi li z-zokk tagħhom huwa b’sillaba waħda magħluqa u bil-vokali twila, eż. ‘jillikja’ u verbi li z-zokk tagħhom jispiċċa bissemivokali (j, w), indipendentement minnumru tas-sillabi u mit-tul tal-vokali taz-zokk tagħhom, eż. ‘slowja’, ‘sprejja’, jinkitbu dejjem b’konsonanti singla qabel ittarf ‘–ja’. Bl-istess mod, kliem ieħor Ingliż, l-aktar nomi, b’sillaba waħda magħluqa u bil-vokali twila, jekk jinkiteb la Maltija ma jinkitibx b’konsonanti mtennija fit-tarf, anke meta jiżdiedu miegħu xi elementi oħra, eż. ‘seat > sit – sits’, ‘team > tim – timijiet’. Verbi li z-zokk tagħhom huwa b’sillaba waħda magħluqa u bil-vokali qasira, għajr ilverbi li z-zokk tagħhom jispiċċa bissemivokali (j, w), jinkitbu dejjem b’konsonanti mtennija qabel it-tarf ‘–ja’, eż. ‘iċċekkja’, ‘iġġoggja’. l-aċċent 16. Bl-istess mod, kliem ieħor Ingliż, l-aktar nomi, b’sillaba waħda magħluqa u bil-vokali qasira, jekk jinkiteb la Maltija jinkiteb b’konsonanti mtennija qabel it-tarf ‘–ja’, anke meta jiżdiedu miegħu xi elementi oħra, eż. ‘set > sett – settijiet – issettja’, ‘blog > blogg – bloggs – ibbloggja’, ‘bluff > blaff – i bblaffja’. F’każ li l-element miżjud ikun ‘–er’, ‘–ing’ jew ‘–is’, jekk jinkiteb la Maltija, il-konsonanti mtennija ssir singla, eż. ‘blogg’ imma ‘bloger’, ‘ibbukkja’ imma ‘buking’, ‘swiċċ’ imma ‘swiċis’. Verbi li fil-Malti l-mamma tagħhom jista’ jkollha żewġ pronunzji differenti jistgħu jinkitbu b’żewġ modi differenti imma tajjeb li l-kittieb ikun konsistenti fl-għażla tiegħu, eż. ‘ippanikja/ippanikkja’, ‘ibbaġitja/ i bbaġittja’, ‘ippolixja/ippolixxja’. Il-kliem mill-Ingliż miktub la Maltija li jifforma l-plural tiegħu biż-żieda ta’ ‘–s’ f’tarf is-singular jibqa’ jinkiteb bis-‘s’ anke meta din tieħu l-ħoss ta’ ‘ż’, eż. Marzu 2019 Dan japplika wkoll meta l-element jintuża waħdu bħala nom, eż. Il-kelma ‘extra’, li meta tintuża bħala prefiss tingħaqad mal-kelma ta’ warajha, għandha tinkiteb la Maltija (‘ekstra’) biex tkun evitata l-kitba ta’ żewġ sistemi differenti flistess kelma, eż.‘ekstrakurrikulari’ (mhux‘extrakurrikulari’). Għandha tinkiteb la Maltija wkoll meta tintuża f’sens aġġettivali, eż. ‘żejt taż-żebbuġa ekstra verġni’ (extra virgin olive oil). Meta l-kelma ‘extra’ tintuża bħala nom tista’ tinkiteb la Ingliża jew la Maltija, eż. eż. ‘ex plejer’, ‘l-Ex President Joe Attard’, ‘ex prim ministru’, jew fonetikament ‘eks’ u separat mill-kelma ta’ warajh, eż. ‘Applikajt bħala extra/ekstra għall-film li qed jinġibed Malta.’ Meta quddiem nomi komuni u titli ta’ persuni mill-Ingliż, li ma jinkitbux la Maltija jew li l-kittieb jagħżel li jħallihom miktubin blIngliż tinħass il-ħtieġa tal-vokali tal-leħen, ortografikament din għandha tinkiteb ħaġa waħda man-nom jew mat-titlu: eż. L-element ‘ex’ jista’ jibqa’ jinkiteb ‘ex’ u separat mill-kelma ta’ warajh, ‘Ried jevita li jkellem lill-ex/eks tiegħu.’ ‘L-ispanner u l-iskateboard ma nistax insibhom.’ ‘L-Ispeaker Joe Borg kien ma jiflaħx.’ F’każ li tinħass il-ħtieġa li dan il-kliem ikun immarkat minħabba l-istil tad-dokument li jkun se jidher fih (testi pedagoġiċi u/jew testi mmirati għal tfal ta’ età bikrija), il-vokali talleħen għandha ssegwi l-istess stil tal-bqija talkelma mmarkata. l-aċċent eż. i. fil-virgoletti: L-‘iscooter’ li xtratlu tgħidx kemm għoġbu. ii. bil-korsiv: L-iscooter li xtratlu tgħidx kemm għoġbu. iii. bil-grassett: L-iscooter li xtratlu tgħidx kemm għoġbu. Fil-każ ta’ nomi proprji mill-Ingliż (bħal ismijiet ta’ pajjiżi jew postijiet, ditti, organizzazzjonijiet, programmi, akronimi li jinqraw bħala kelma sħiħa, eċċ.) li ma jinkitbux la Maltija u li magħhom tinħass ilħtieġa tal-vokali tal-leħen, din tinkiteb żgħira u l-isem jinkiteb b’ittra kbira: eż. L-ismijiet xjentifiċi u l-ismijiet ta’ pubblikazzjonijiet jinkitbu bil-korsiv (ara dDeċiżjonijiet 1 (2.3 u 2.4)) u l-vokali tal-leħen tinkiteb żgħira u bil-korsiv ukoll: eż. ‘Fl-iSpanish Revolution, ktieb li domt naqrah ġimagħtejn, qrajt li kienu mietu eluf ta’ nies.’ ‘l-iStreptococcus pneumoniae’. Meta jinkiteb bl-id, l-isem xjentifiku jintuża b’sing taħtu: eż. eż. l-iStegosaurus ungulatus, filwaqt li lisem ta’ pubblikazzjoni jinkiteb filvirgoletti, l-‘iSpanish Revolution’. Quddiem kliem miktub mhux la Maltija niktbu l-artiklu (jew il-prepożizzjoni mal- artiklu) skont kif inlissnu, jiġifieri skont ilprinċipju fonetiku, eż. ‘ix-show’, ‘iċ-chat’, ‘is-central heating’, ‘fix-shock absorbers’, ‘fil-Eurovision’. Dan japplika wkoll għall-akronimi u linizjaliżmi: eż. Wara kelma mill-Ingliż miktuba mhux la Maltija niktbu skont l-aħħar ittra tagħha, jiġifieri skont il-prinċipju viżiv. Għall-fini ta’ din ir-regola l-ittra ‘y’ titqies bħala konsonanti: eż. ‘Biex jipprattikaw il-waterpolo jridu jitħarrġu kuljum.’ ‘It-trolley il-ġdid aħjar nibżgħu għalih.’ ‘Melbourne llum hija waħda mill-akbar bliet tad-dinja.’ ‘Audrey ippreferiet li tibqa’ d-dar.’ ‘Ir-Renault il-ħadra qiegħda għall-bejgħ.’ ‘Is-Sur Le Roux ikollu jċedi postu filkumitat u s-Sinjorina Grzegorczyk illum se tidħol minfloku.’ Dan japplika wkoll għall-akronimi u linizjaliżmi, eż. ‘Jekk il-BBC ikun jinstema’ sew, nisma’ l-aħbarijiet fuqu imma mbagħad narahom fuq ir-RAI wkoll.’ Fil-paġna 16 issibu tabella skematika li sservi ta’ gwida prattika. Fir-rapport sħiħ tifhmu r-raġunijiet li hemm wara d-Deċiżjonijiet 2. Filmat qasir dwar idDeċiżjonijiet 2: https://www.youtube.com/watch?time_continue=1&v=3 qpmJZqo6ZE Ir-rapport sħiħ issibu hawn: http://kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/fileban k/documents/decizjonijiet2/dec2shih.pdf Dan l-artiklu qed jitwassal b’kollaborazzjoni malKunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. l-aċċent l-aċċent L-ordni sintattika fil-frażi nominali Is-silta li ġejja hija meħuda mil-Linji Gwida Interni mfassla għat-tradutturi tad-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea. Qed naqsmuha mal-qarrejja ta’ l-aċċent f’każ li tista’ tkun ta’ għajnuna għalihom ukoll. Il-Linji Gwida Interni ssibhom hawn: https://ec.europa.eu/info/files/maltese-resources-guidelines-translating-maltese_en u minnu li l-ordni tal-kostitwenti fil-frażi nominali tal-Malti ħafna drabi tkun differenti għalkollox mill-ordni fl-Ingliż. Meta jkollna frażijiet b’sensiela ta’ aġġettivi li jkunu qed jimmodifikaw lin-nom f’ras il-frażi jew lillbqija tal-frażi nominali, ħafna drabi rridu nittraduċu s-sekwenza bil-kontra tal-Ingliż, eż: gross domestic product prodott domestiku gross mhux prodott gross domestiku, competent national authority awtorità nazzjonali kompetenti mhux awtorità kompetenti nazzjonali. Meta n-nom ikun qed jiġi modifikat b’aġġettiv li anke dan ikun qed jiġi modifikat b’avverb, ħafna drabi rridu nittraduċu s-sekwenza bil-kontra tal-Ingliż, eż: genetically modified organism organiżmu modifikat ġenetikament meqjusa aħjar minn organiżmu ġenetikament modifikat. Iżda mhux kull avverb għandu jinxteħet fl-istess keffa u għalhekk dan il-mudell ma jgħoddx għal kull frażi li jkun fiha avverb. Xi drabi l-ordni tvarja, eż: tifel daqsxejn imqareb mhux tifel imqareb daqsxejn. Xi frażijiet mhux faċli tinfilsa kliem f’nofshom, bħal donnhom ikunu saru fossila. Eżempju frażijiet bħal kamra tal-banju jieħdu l-aġġettiv warajhom u mhux f’nofshom: kamra tal-banju ġdida meqjusa aħjar minn kamra ġdida tal-banju. Hu żgur, madankollu, li l-frażi kollha tiret l-għadd u l-ġens ta’ ras il-frażi kamra u għalhekk meta laġġettiv jinzerta wara r-ras (kamra ġdida) jew wara l-frażi sħiħa (kamra tal-banju ġdida), dan ikun qed jinfletti għall-istess ġens u għadd. l-aċċent F’dan il-każ, ir-ras u s-sieq tal-frażi għandhom ġens jew għadd differenti u għalhekk din ilkwistjoni tal-ordni mhix daqshekk problema għax il-qarrej mill-ewwel jagħraf li ġdida qed timmodifika lir-ras kamra jew lill-frażi kamra tal-banju kollha, u mhux lil banju/tal-banju. Iżda d-diffikultà tfeġġ meta r-ras u s-sieq talfrażi jinzertaw bl-istess għadd u ġens u allura tinħoloq ambigwità fuq liema frażi jew kelma tkun qed timmodifika l-aġġettiv. Allura x’għandna niktbu: kodiċi tal-etika ġdid kodiċi ta’ etika ġdid, ?  kodiċi ġdid tal-etika jew ?  kodiċi ġdid ta’ etika? It-tweġiba tistrieħ l-aktar fuq l-idjolett talkelliem nattiv partikolari. Pereżempju, meta nqisu l-frażijiet awtorità nazzjonali ta’ kompetenza u awtorità ta’ kompetenza nazzjonali, peress li awtorità nazzjonali u awtorità ta’ kompetenza t-tnejn jokkorru f’xogħolna kif inhuma, u peress li awtorità u kompetenza huma t-tnejn nomi fis-singular femminil, l-aħjar hu li bħala regola, l-aġġettiv nazzjonali jinxteħet kemm jista’ jkun qrib in-nom li jkun qed jimmodifika. F’dan il-każ it-traduttur irid jiddeċiedi jekk hux awtorità jew kompetenza. Din il-linja gwida nkitbet wara diskussjonijiet informali mal-Prof. Albert Borg u ħarsa lejn il-kitbiet tiegħu. Nirringrazzjawh. l-aċċent KELMA B’KELMA It-terminoloġija L-ismijiet tal-insetti David Dandria -insetti jiffurmaw l-akbar grupp ta’ ħlejjaq fir-renju tal-annimali. Huwa maħsub illi jeżistu aktar minn miljun speċi fid-dinja. S’issa, f’Malta ġew irrappurtati madwar 4,300 speċi. L-entomologi jaqsmu lgrupp tal-insetti f’numru ta’ “ordnijiet” (EN orders). Tajjeb li nibdew din il-ħarsa lejn lismijiet tal-insetti bil-Malti billi nsemmu dawk tal-ordnijiet prinċipali li jinsabu f’Malta. B’kollox għandna rappreżentanti minn wieħed u għoxrin ordni ta’ insetti, iżda wħud minn dawn huma żgħar u ftit magħrufin ħlief mixxjentisti u għalhekk m’għandhomx isem billingwa tagħna. Fit-tabella tal-paġna li jmiss jidhru l-ismijiet Maltin tal-ordnijiet prinċipali li jinsabu f’Malta. Minbarra dawn l-ismijiet tal-gruppi prinċipali, insibu ħafna ismijiet ta’ speċi individwali li jagħmlu parti minn xi wieħed minn dawn lordnijiet. Uħud minn dawn huma magħrufin sew fost il-Maltin, waqt li oħrajn x’aktarx li huma midħla tagħhom biss il-bdiewa u persuni oħra li jaħdmu fil-qasam agrikolu. Dan minħabba li numru kbir ta’ insetti jagħmlu ħsara fl-uċuħ tar-raba’ waqt li oħrajn jikkaġunaw il-mard fil-bhejjem jew ixerrduh. Nibda billi nsemmi u niddiskuti xi ismijiet minn dawn li mhumiex daqshekk magħrufa Kappillan, jew Katerina Għolli Denbek (Wikipedia) jew inkella li huma ta’ interess partikolari. Grupp ta’ insetti li jagħmlu ħafna ħsara lilluċuħ tar-raba’ huma dawk li bl-Ingliż jissejħu aphids. Għal dawn insibu tliet ismijiet Maltin: briegħed tal-pjanti, afidi u mell. Dawn l-insetti għandhom bħal labra f’ħalqhom li biha jniggżu l-qoxra tal-weraq jew iz-zkuk tal-pjanti u jerdgħu s-sugu mill-vini. Dan huwa l-oriġini tal-isem “briegħed tal-pjanti” għaliex jixbhu lill-briegħed li jinstabu fuq l-annimali u li jiksbu n-nutriment billi jerdgħulhom demmhom. L-isem “afidi” ġej direttament mill-Ingliż, waqt li “mell” huwa l-isem li laktar jintuża mill-bdiewa. Interessanti li lkelma “mell” tintuża wkoll biex tfisser tip ta’ moffa li tikkaġuna mard fil-pjanti, l-aktar fiddwieli u fil-bħajra. L-isem Ingliż ta’ dan ilfungu huwa Powdery Mildew u l-bdiewa ġieli jsejħulu “mell dqieqi”. l-aċċent mazzarelli damiġelli ġurati mqassijiet wrieżaq nemus abjad bergħud tal-pjanti; afidi; mell misktiet qamel ħanfus briegħed dubbien nemus żunżan naħal nemel friefet baħrijiet Insett li ma jagħmilx ħsara imma li huwa magħruf ħafna fl-inħawi rurali huwa tip ta’ ħanfusa ta’ kulur iswed. Din għandha mġiba partikolari meta tiġi mhedda: terfa’ denbha u titlaq kimika tinten. Din il-ħanfusa għandha żewġ ismijiet bil-Malti: “kappillan” u “Katerina għolli denbek” (għalkemm ma nafx kif Katerina daħlet fil-kredu). Tal-ewwel ġej mill-kulur iswed li jagħti idea tas-suttana li jilbes il-kappillan, waqt li t-tieni isem jirrifletti l-imġiba difensiva tal-ħanfusa. Interessanti li waqt li l-Maltin jużaw xejra reliġjuża, l-Ingliżi aktar jorbtuh max-xitan għaliex jużaw Devil’s 20 Fil-fatt filfolklor Brittaniku nsibu l-leġġenda li dan linsett kien kiel parti mit-tuffieħa ta’ Eva u għalhekk min jirfsu u joqtlu jinħafrulu seba’ dnubiet. Ħlejqa oħra li isimha b’xi mod jew ieħor intrabat mad-dimonju hija d-“debba tax-xitan”. Din għandha saqajha ta’ quddiem żviluppati ħafna u adattati biex jaqbdu l-priża, x’aktarx xi insett ieħor. Id-Debba tax-Xitan tlesti biex tattakka brimba (Roaring Earth) Hija toqgħod tistenna qisha qed titlob sakemm xi insett ieħor jersaq lejha, biex imbagħad b’ħeffa kbira taħtfu u tibda tieklu. Dan latteġġament wassal biex bl-Ingliż tissejjaħ “Praying Mantis”. Id-debba tax-xitan magħrufa wkoll għax waqt in-namra l-mara tibda tiekol lir-raġel; mhux ta’ b’xejn li ngħatat dan l-isem! Fl-ordni tal-grillijiet insibu insett imdaqqas li jgħix taħt il-ħamrija. Huwa jħaffer mini taħt wiċċ il-ħamrija u jiekol kull tip ta’ għeruq li jiltaqa’ magħhom. Għal dan il-għan għandu saqajh ta’ quddiem iffurmati qishom pala biex iħaffer. Bl-Ingliż ingħata l-isem ta’ Mole Cricket għax din l-imġiba tixbah lil dik tat- l-aċċent L-isem Malti huwa wkoll marbut ma’ dan it-tħaffir taħt l-art għax jissejjaħ “buħarrat”, kelma mnissla mill-verb ħarat. Hemm diversi insetti li isimhom jibda bilprefiss bu- segwit minn xi karatteristika tal-insett. Għalhekk għal Weevil, insett li għandu rasu mtawla ’l quddiem qisha munqar, nużaw “bumunqar”. Għandna wkoll il-“busuf”, ħanfusa sufija li tħobb toqgħod fuq il-fjuri; “busewdien”, ħanfusa Il-buqarn: insett li jagħti lemħa lir-rinoċeronti sewda; “bunittien”, ħanfusa li terħi riħa (http://animals.mom.me) tinten ħafna; “buqarn”, insett b’qarn wieħed fuq rasu li jixbah dak tar-rinoċeronti u “buqran”, tip ta’ ġurat bil-qrun twal ħafna. Ta’ min insemmu wkoll farfett li bil-Malti ngħata numru ta’ ismijiet differenti, dak li bl-Ingliż jissejjaħ Swallowtail. Bil-Malti dan insibuh bħala “farfett tal-Lira”, “farfett tar-Reġina”, “farfett talfejġel” jew “farfett tal-bużbież”. Dan il-farfett huwa wieħed sabiħ ħafna u jagħti fil-għajn, u forsi għalhekk ingħata diversi ismijiet. Ix-xagħat ta’ dan il-farfett jiekol il-weraq tal-fejġel jew talbużbież. kamla tad-djar Anax imperator mazzarell sultan damiġella werżieq tad-djar buħarrat ġurat tal-passa buqran tal-għelieqi mqass komuni wirdiena ħamra l-aċċent Biex nikkonkludi se nagħti lista ta’ ismijiet bil-Malti ta’ xi insetti komuni. qaddief tal-għadajjar spallut irrigat mqass tal-ilma seffud tal-assalt seffud tal-ġamar nemusa bajda taċ-ċitru bergħud tal-ful werżieq ta’ binhar miskta bajda; iċerja susa tal-għeruq għawwar Nannakola; żebbellika bugħawwar musbieħ il-lejl Kappillan; Katerina għolli denbek buqarn kbir bumunqar aħmar tal-palm dubbiena tal-frott dubbiena taż-żebbuġ dubbiena niggiżija l-aċċent qerd il-brimb naħla tal-għasel żunżana taċ-ċerniena ħażżien iswed, nemlu iswed naħla bennejja qerd in-naħal żunżana tax-xehda żarżur farfett tal-lira, farfett tar-reġina farfett tal-kromb farfett tal-anġlu farfett tal-ħurrieq farfett tax-xewk Lista ta’ referenzi Aquilina, Joseph. (Manuskritt illegat f’żewġ volumi fil-Librerija tal-Università ta’ Malta). Valletta: Uffiċċju tal-Biedja, 1932-1935. Malta: Pubblikazzjonijiet Indipendenza, 2000. (Teżi mhux ippublikata tal-B. (Hons.) fil-Fakultà tal-Edukazzjoni, l-Università ta’ Malta). Flora u Fawna ta’ Malta. Malta: Dipartiment għall-Ħarsien tal-Ambjent, 1995; Wildlife of the Maltese Islands. Traduzzjoni bl-Ingliż ta’ Flora u Fawna ta’ Malta minn David Dandria, 1996. David Dandria huwa entomologu u lettur tal-Bijoloġija fl-Università ta’ Malta. Qabel kien jaħdem fid-Dipartiment talAgrikoltura fil-qasam tal-Ħarsien tal-Pjanti. l-aċċent Kliem is-snajjaʼ: taħdita taʼ Ġużi Gatt Antoine Cassar har l-24 taʼ April 2018, is-Sur Ġużi Gatt – l-awtur taż-żewġ kotba essenzjali tat-terminoloġija Qiegħda fil-Ponta taʼ Lsieni (KKM, 2005 u 2015), leditur tar-rivista L-Imnara, u traduttur taʼ drammi taʼ Brecht u Pinter fost l-oħrajn – kien mistieden għand id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tad-DĠT fil-Lussemburgu biex jagħti taħdita dwar il-vokabolarju marbut maʼ professjonijiet tradizzjonali. Bejn diskussjoni terminoloġika kritika u għadd taʼ kurżitajiet lingwistiċi affaxxinanti, din it-taħdita kienet okkażjoni mhux taʼ min jitlifha biex nirriflettu fuq ċerti mekkaniżmi kreattivi tal-morfoloġija Maltija li għadhom disponibbli sal-lum, minkejja li bʼxorti ħażina kulma jmur qegħdin jgħibu. Marzu 2019 Kontra l-isfond pessimist impinġi minn kliemu stess dwar ‟l-iżvalutazzjoniˮ tal-lingwa li qiegħda tiġi ‟korrotta bil-griefexˮ, Gatt jibqaʼ jrawwem it-tama xorta waħda fir-riċerka, fittiftix tal-preċiżjoni, u fuq kollox, fil-qsim talgħarfien, u tal-ħeġġa li biha jistħarreġ bla hedu l-enimmi tal-lingwa. Apparti t-telf taʼ kliem fʼoqsma tekniċi u mhumiex (‟proċess taʼ tindif etnikuˮ, skont ma ddeskrivieh waqt intervista fil-programm tarradju Taħt il-Qoxra fi Frar 2018), Gatt ilmenta wkoll dwar ‟il-makkinarju msaddadˮ tallingwa fʼfomm il-kelliema, li donnhom mhux qegħdin jirtu jonkella li qegħdin jinsew ċerti mekkaniżmi inerenti għall-Malti. Fosthom, fejn jidħlu s-snajjaʼ, il-possibbiltà li minn għerq Semitiku jinbena nom komuni billi tittenna t-tieni ittra u tintuża l-a mkarkra jew lie bejn it-tieni u t-tielet ittra: eż. naġġâr, reffiegħ, kennies, eċċ. Fost ħafna eżempji oħra, Gatt semma li sas-snin 90, fil-fabbrika tat- l-aċċent tabakk kien ikun hemm il-barrama u lwerrieqa, filwaqt li fl-ifran kienu jaħdmu l-għaġġiena u lħabbieża. Wara l-ismijiet tassnajjaʼ, dorna fuq termini marbutin mal-biedja, bʼgħadd taʼ aneddoti mill-iktar interessanti, fosthom referenzi għallCalendariu tal Bidwi ppubblikat mis-Società Economico-Agraria lura fl-1849, għall-ewwel darba fʼedizzjoni bilingwi (bit-Taljan u bilMalti; ara l-artiklu “Kliem mitluf: IlKalendarju tal-Bidwi” fil-ħarġa 11 taʼ l-aċċent, pp. 23-27). Mekkaniżmu ieħor tal-lingwa li jidher li qed jitħaddem dejjem inqas huwa lfrażi avverbjali bil-prepożizzjoni bi + nom: pereżempju, il-Kalendarju jagħmel distinzjoni bejn iż-żrigħ bil-ħatt (fʼlinja) u ż-żrigħ bil-keff (bl-addoċċ). Distinzjoni importanti oħra li ssir filKalendarju, iżda li toħroġ fid-dieher biss meta jsir tqabbil mal-verb Ingliż to harvest, hija lmod taʼ kif prodott naturali ʻjinkisebʼ fi tmiem il-kultivazzjoni: il-qamħ jinħasad, iżda l-patata tinqalaʼ, il-frott jinqataʼ, u l-melħ jinġabar. Din l-għażla taʼ verbi tkunilna taʼ siwi kbir, pereżempju, fit-traduzzjoni taʼ leġiżlazzjoni agrikola, l-iktar fl-oqsma tal-għajnuniet lillbdiewa u tal-protezzjoni taʼ ismijiet taʼ prodotti tradizzjonali bʼrabta ġeografika (DOP u IĠP). Gatt aċċenna għal sinjal fit-triq fl-inħawi tasSalini, li jsemmi l-“ħsad tal-melħ” – xʼaktarx każ taʼ kalk fuq il-ħsieb bl-Ingliż, meta kien jagħmel aktar sens li tintuża l-kelma ġbir. (Firxa oħra taʼ termini spjegata minn Gatt tikkonċerna ekwivalenti varji tal-kelma Ingliża bud: ara l-kaxxa marbuta mal-artiklu tatTermattwalità li jidher wara dan.) It-taħdita taʼ Gatt kienet imżewqa bʼdiversi kurżitajiet etimoloġiċi li niżlu għasel u li iktar minn traduttur wieħed baqgħu jberrnu fuqhom tul il-jiem taʼ wara. Biex insemmu biss ftit minnhom: meta jsir trapjant tal-basal, jingħad li l-basla titgħarras – tgħid tkun ʻgħarusaʼ għax tagħti l-frott? Skont ipoteżi oħra taʼ Gatt, laħħar sillaba tal-kelma qamħirrum tirreferi mhux preċiżament għar-Rumani iżda għallBiżantini, minkejja li l-pjanta kien ġabha Kolombu mill-Amerka; tali konfużjoni tkompli tħawwad il-borma miruta mill-isem Taljan, grano turco. Fl-aħħar nett, skont proposta etimoloġika oħra taʼ Gatt, il-kelma riżq jidher li ġejja mill-istess għerq bħal merżuq, li minnaħa tagħha titnissel minn kelma Għarbija li tfisser ʻdon, rigalʼ. Gatt semma wkoll itterminu merżuq tas-silġ, ʻicicleʼ. Li hu żgur hu li din it-taħdita ma ħalliet lil ħadd imkessaħ jew indifferenti, anzi, kienet rigal u merżuq taʼ tama li iktar keċċa milli kabbar il-pessimiżmu mid-diskors qawwi tal-bidu. Antoine Cassar Ewropea mal-Kummissjoni l-aċċent ix-xogħol tat-traduzzjoni għandna bosta għodod teknoloġiċi li nistgħu nserrħu fuqhom biex fuq livell terminoloġiku jgħinuna nsibu tarf xi kobba mħabbla jew biex inkunu nistgħu noħorġu minn xi sqaq. Fost dawn l-għodod insibu l-IATE (il-bażi ta’ dejta interistituzzjonali tat-terminoloġija interattiva għall-Ewropa) li għadha kemm għalqet għaxar snin, kif ukoll ir-rikjesta TERMal, tip ta’ Helpdesk li biha ta’ sikwit nitolbu l-parir espert tat-terminologi tad-Dipartiment tagħna biex jagħtuna palata. Minħabba diversi raġunijiet fosthom il-ġirja kontra l-ħin, ġieli jiġri li ċerti termini importanti jintużaw tajjeb dak il-ħin u mbagħad jitħallew fuq l-ixkaffa jrabbu t-trab. B’dan il-ħsieb f’moħħi, flimkien matterminologi, kull tant żmien xtaqt nislet xi termini importanti mill-maħżen intern tarrikjesti terminoloġiċi biex b’hekk ix-xogħol siewi li jsir jinqasam ma’ kulħadd u jista’ jintuża minn min jaf jiġi bżonnu. L-għan hu li dan il-maħżen ikollu l-vetrina tiegħu wkoll, sabiex terminu li tant ikun swielna xogħol ma jmutx fuq ommu. Għalhekk, darba fix-xahar, id f’id matterminologi u ma’ kollegi oħra, nieħu ħsieb li nipproponi xi termini fil-paġna Termattwalità fis-sit tad-Dipartiment. Hawn nixħtu lenti fuq terminu jew għadd ta’ termini attwali u nipprovdu t-termini ekwivalenti bil-Malti u blIngliż kif ukoll id-definizzjonijiet u xi noti terminoloġiċi. Kull xahar isir ħafna xogħol 26 minn wara l-kwinti biex kemm jista’ jkun invarjaw l-oqsma ta’ politika u nkopru l-firxa wiesgħa ta’ dokumenti li jiġu tradotti. Barra minn hekk, it-Termattwalità tittella’ fuq ilpaġni tal-midja soċjali tad-Dipartiment biex b’hekk ikollu aċċess għaliha l-pubbliku inġenerali. Hawnhekk ta’ min jippreċiża li ttermini li ntellgħu bħala parti mill-inizjattiva Termattwalità jagħmlu parti minn terminoloġija li tikkonċerna l-lingwa speċjalizzata u minn reġistru legali li aħna marbutin nużaw fit-testi leġiżlattivi li nittraduċu. Kif nafu, il-lingwaġġ legali u dak li jkopri l-oqsma speċjalizzati mhux dejjem jersaq lejn il-lingwaġġ li nużaw fil-ħajja ta’ kuljum. L-interess huwa kbir, u minn xhur qabel diġà nkunu qed infasslu termini kandidati għatTermattwalità tax-xhur li jmiss. B’hekk nistgħu ngħidu li l-ewwel għan tatTermattwalità qed jintlaħaq, għaliex mhux talli s-soluzzjonijiet terminoloġiċi siewja li jkunu ntużaw qed jitħaddmu, talli xi kultant qed insibuha diffiċli biex inlaħħqu mad-domanda. Sinjal tajjeb, li jqawwilna qalbna biex inkomplu naqdfu ’l quddiem. Clyde Triganza Ewropea mal-Kummissjoni l-aċċent Hawnhekk qed nirriproduċu żewġ eżempji ta’ kif ikunu l-ispjegi maħruġa minn Termattwalià Terminu MT: ilmentatur vs kwerelant Terminu EN: complainant It-tifsira: Fl-oqsma mhux ġuridiċi, l-entità li tilmenta tissejjaħ ilmentatur. Min-naħa l-oħra fil-qasam ġuridiku, b’mod partikolari fil-qasam kriminali, meta entità tagħmel kwerela biex tinfetaħ kawża, tissejjaħ kwerelant. Din l-entità hija l-ekwivalenti ta’ attur (fil-kawżi ċivili) jew ta’ rikorrent (fil-każ ta’ involviment ta’ Stat Membru). żahra, raħsa, għajn u blanzun Fil-qasam tal-biedja u tal-botanija, il-Malti jaf joffri termini speċifiċi u preċiżi għal affarijiet li bl-Ingliż ikollhom biss terminu ġeneriku deskrittiv. Dan huwa l-każ bitterminu bud bl-Ingliż. Pereżempju, is-siġra tiżhar, jiġifieri toħroġ ż-żahar, fjuri femminili li biż-żmien jikbru u jsiru frott. Iż-żahra (female flower bud jew blossom) tal-larinġ maż-żmien twaqqa’ l-petali u mill-qalba tagħha tibda tonfoħ il-larinġa. Kif jixhdu “Il-Kalendarji tal-Bidwi”, li dari kienu komuni u popolari ħafna, il-Malti kellu wkoll kelma li m’għandhiex titħalla tintilef. Qabel ma tiżhar, is-siġra traħħas, jiġifieri toħroġ il-weraq il-ġdid. Fil-verżjoni Taljana ta’ dawn il-kalendarji, din il-kelma tfissret bħala frondescenza, filwaqt li tiżhar tfissret bħala fioritura. Iż-żewġ kelmiet mhumiex l-istess. Ir-raħsa hija leaf bud bl-Ingliż. Meta bl-Ingliż bud tintuża fis-sens ġeneriku, bil-Malti t-traduzzjoni t-tajba għandha tkun għajn. Hekk, meta tlaqqam bil-biċċa, il-brokk (jiġifieri l-fergħa jew il-biċċa missiġra t-tajba li titlaqqam fuq is-selvaġġ) irid ikollu għajn. Mill-għajn toħroġ rimja (shoot) li ssir fergħa ġdida. Barra minn hekk, il-Malti jaf ukoll il-kelma blanzun – fjura (mhux żahra) li tkun għadha qiegħda tiftaħ. Bl-Ingliż tissejjaħ bud ukoll. Huwa importanti li niddistingwu bejn it-tipi differenti ta’ buds u nużaw itterminoloġija korretta sabiex fit-traduzzjoni kollox ikun tassew ward u żahar! Ħajr lil Ġużi Gatt tal-kollaborazzjoni siewja tiegħu l-aċċent Lejn mappa tad-dinja bil-Malti 5 - L-Amerka ta' Fuq Antoine Cassar ara l-vjaġġ żigużajg mal-gżejjer tal-Karibew, nittrakkaw lura għal fuq itterraferma. Tidher ta’ spiss fil-midja s-sura tal-Istati Uniti kontigwi, qisha forma ta’ vaska jew vagun, ġieli bil-qalba ħamra u t-truf blu. Proprju minħabba l-pressjoni talġeografija politika fuq dik fiżika, x’aktarx inqas imdorrijin naraw is-sura tal-kontinent sħiħ talAmerka ta’ Fuq, sintendi, dak li mill-Istmu tal-Panama jibqa’ tiela’ sax-xatt tal-Artiku – jew biex inkunu iktar preċiżi, jekk inqisu l-gżejjer bħala t-tkomplija tal-kontinent, sal-gżejra ta’ Kaffeklubben, tikka ’l fuq mill-Kap Morris Jessup ta’ Greenland, u l-iktar art qrib il-Pol tat-Tramuntana.1 Mhux daqshekk faċli tagħlaq għajnejk u ġġib quddiemhom il-forma tal-Amerka ta’ Fuq, anki għax tvarja ħafna skont il-projezzjoni: jekk Mercator, l-Alaska tidher ħafna ikbar milli diġà hi, u tħares dritt lejn il-Punent (li jsir il-Lvant malli tkun qsamt l-Istrett ta’ Bering); mill-banda l-oħra, jekk ilprojezzjoni tkun waħda li tirrispetta iktar it-tondjatura tad-dinja u magħha l-qisien proporzjonali talartijiet, l-Alaska kapaċi tidher ftit mgħaffġa, u tħares iktar lejn il-Majjistral. F’għadd ta’ ilsna indiġeni talAmerka ta’ Fuq, il-kontinent jissejjaħ “il-Gżira tal-Fekruna”, għaliex skont il-mitoloġija nbena minn speċi ta’ far kbir (muskrat) bl-għajnuna ta’ fekruna, li bil-mod il-mod qagħdet ittella’ l-ħamrija minn fond il-baħar billi terfagħha fuq daharha. Fuq l-internet, hemm min tnebbaħ minn dan il-mit biex jilmaħ fil-kontorni tal-art il-forma ta’ fekruna; oħrajn jaraw dragun, rasu fil-Québec u l-Peniżola talLabrador; meta kont żgħir, ilkontinent kont nistħajlu ġifen talVikingi, bil-qala’ abjad silġ; u llum ġieli nara l-forma ta’ ballerina Nevita apposta l-kitba *Arktiku, li teżisti iżda skont l-MLRS hija ħafna inqas frekwenti minn Artiku (8 vs. 102). Listess jgħodd għall-*Antarktika (1 b’żewġ k, 128 b’k waħda). Nevita wkoll *il-Pol ta’ Fuq u *il-Pol t’Isfel, għax billi jirreferu għall-estremi tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar, importanti li dawn jissemmew espliċitament. l-aċċent mibruma, fuq ponot subgħajha, titmattar ’il fuq, ittawwal għonqha u rasha qisha biex tbus imnieħer ittigra Siberjana bin-nejba twila daqs xabla. Id-dinja jew l-art – liema tiġi l-ewwel? Tajjeb niftakru li, ġeneralment, it-toponomija politika tissejjes fuq dik fiżika: ngħidu aħna, stat nazzjon spiss jieħu l-isem tar-reġjun storiku (il-Perù), jew ta’ element ġeografiku bħal xmara (lUrugwaj). Madankollu, partikularment fit-traduzzjoni, kultant jiġri bil-maqlub: isem l-entità amministrattiva jiġi importat l-ewwel, u toponomu fiżiku li jieħu l-istess isem jinħoloq wara (eż. il-Lag Nikaragwa). Għaldaqstant, minkejja li f’dan il-proġett qiegħed niffoka apposta fuq it-toponomija fiżika, ġieli jkolli nħares l-ewwel lejn dik politika biex inkun nista’ nasal ‘lura’ għal dik fiżika. Mhix eżattament skumdità, iżda jkolli nżomm f’moħħi li, ta’ tfal, x’aktarx nitgħallmu l-ġeografija politika qabel dik fiżika, anki għax il-mapep politiċi (li jippreskrivu2) huma ħafna iktar preżenti u mifruxa minn dawk fiżiċi (li jiddeskrivu). Wara kollox, donnu iktar ngħixu fid-dinja – mifhuma bħala l-art mgħammra mill-bniedem, u l-istrutturi kollha li nwaqqfu fuqha – milli ngħixu fl-art, jew appuntu flArt. Xorta waħda, billi t-toponomija politika ma tistax teżisti mingħajr ma sserraħ fuq dik fiżika, huwa importanti li nżommu d-distinzjoni. Ngħidu aħna, mappa tal-50 stat li jiffurmaw il-USA kapaċi tibqa’ bl-Ingliż, iżda malli nibdew inżidu elementi proprjament ġeografiċi, it-traduzzjoni (li tinkludi ttrażlitterazzjoni) issir possibbli, fattibbli, u meħtieġa biex jiffurmaw parti mill-kuxjenza ġeografika tagħna. Fiex jew fejn jidħol l-artiklu? Tneħħi l-Amerka Ċentrali u l-Québec, fl-immappjar bil-Malti tal-ġeografija fiżika tal-Amerka ta’ Fuq, il-lingwa pont ewlenija ovvjament kienet l-Ingliż. Madankollu, kif iddiskutejna fit-tul f’artikli preċedenti ta’ din is-sensiela, ħarsa lejn il-prattika ta’ ilsna oħra, l-iktar it-Taljan, spiss tkun utli għal għajnuna morfoloġika (bħal fil-każ tal-Muntanji Appalakki), iżda wkoll għall-iċċarar ta’ ċerti sottillezzi sintattiċi, fosthom il-preżenza tal-partiċella ta’ minħabba rabta ta’ appartenenza jew omaġġ (il-Gżira ta’ Vancouver, iżda l-Gżira Devon). Sottillezza oħra hija l-ħtieġa tal-artiklu. Eżempju minnhom: wara li tgħaddi mill-Baħar u l-Istrett ta’ Bering, imsemmija għal esploratur Daniż, tiżbokka fil-Baħar taċ-Chukchi, bl-artiklu għax imsemmi għal poplu indiġenu tas-Siberja. F’dal-każ it-Taljan (Mare dei Ciukci) u l-Franċiż (Mer des Tchouktches) ikkonfermaw il-bżonn tal-artiklu, iżda għażilt li nirrispetta t-traskrizzjoni Ingliża tal-isem, mhux biss għax mhuwiex parti mid- Mhux ta’ b’xejn, ngħidu aħna, il-kartografija nazzjonali fiċ-Ċile ssir mill-forzi armati. Fiċ-Ċina jingħataw pieni ħorox lil min iwettaq attivitajiet ta’ mmappjar mingħajr l-awtorizzazzjoni tal-gvern. l-aċċent dinja ‘Latina’, iżda wkoll fid-dawl (soġġettiv dejjem) tan-nuqqas ta’ familjarità mill-perspettiva talgħajnejn Maltin. Sas-seklu 18, il-kartografi kienu jaħsbu li l-Kalifornja kienet gżira. L-isem x’aktarx ittieħed mir-rumanz kavalleresk Amadís de Gaula ta’ Garci Rodríguez de Montalvo (1510), li fih deskrizzjoni tal-gżira fittizja ta’ California, ġenna tal-art popolata biss min-nisa. (stampa: Library of Congress) Kwistjoni ferm iktar kumplessa hija l-użu tal-artiklu ma’ ċerti ismijiet ta’ reġjuni storiċi, approssimattivi, li jeżistu fl-immaġinarju lil hinn mill-kunċett ta’ stat amministrattiv. Jiena d-deżert għatxan talAriżona, kiteb Achille Mizzi, f’waħda mill-iktar poeżiji emblematiċi tiegħu, bl-artiklu u bit-tikka. Ovvjament kellu f’moħħu l-pajsaġġ, mhux l-istat nru 48 bil-belt kapitali Phoenix. Il-poeżija mhijiex xjenza, iżda l-użu tal-artiklu jissuġġerixxi ċerta intimità jew familjarità mal-post, jew mal-istħajjil tiegħu. Huwa każ analogu għal min jgħid it-Toskana, in-Normandija, is-Siberja: bl-artiklu, ir-reġjun ikun iktar ‘konkret’, iktar ‘tanġibbli’ fil-kuxjenza ġeografika tal-kelliem. Stati jew mhux, trażlitterati jew le, ir-riċerka fil-konkordanzi tal-MLRS tikxef inkonsistenza wiesgħa fl-użu tal-artiklu mar-‘reġjuni’ tal-Istati Uniti. Minn banda, Alaska jieħu l-artiklu f’76.74 % talkażijiet, u Ħawaj/Hawaii f’70.45 % – perċentwali pjuttost għoljin, x’aktarx għax bħala stati ’l bogħod 30 l-aċċent mill-metropoli, jitqiesu daqslikieku kienu pajjiżi għalihom (u dan minkejja li Ħawaj/ Hawaii hija arċipelagu). Mill-banda l-oħra, ebda isem ta' stat kontigwu ma jieħu l-artiklu f’aktar minn 20 % tal-okkorrenzi tagħhom: lArizona/l-Ariżona 16.19 %; in-Nevada 14.28 %; l-Arkansas 13.16 %; in-Nebraska 12.12%. Dawn l-erba’ perċentwali huma logħla fost it-48 isem ta’ stat, forsi għal raġunijiet fonetiċi li għad irrid nistħarreġ donnu l-ittri A u N għandhom iktar tendenza li jistiednu l-artiklu.3 Where are you from? Kollega tiegħi, Alan Delia, jiftakar djalogu bejn żewġt itfal żgħar fi skola primarja, wieħed Malti u l-ieħor Malti tal-Amerka li familtu kienet ġiet lura ftit xhur qabel. I’m from California”, qal b’sens ta’ ftaħir. Il-Malti kien pront wieġbu: “Għal daqshekk qed tistagħġeb? Inti minn California, u jien minn Kalafrana”. Issa però, ċerti ismijiet ta’ stati li jissemmew iktar ta’ spiss fil-midja u fit-taħdit, u li allura llingwa hija iktar midħla tagħhom, jieħdu lartiklu ħafna inqas ta’ spiss milli stennejt: Ka3 Qabbel l-istat ta’ Ariżona u l-istat tal-Ariżona. Jista’ jkun li min ilissen tat-tieni forsi jħoss, anki subkonxjament, il-bżonn li jdaħħal l-L tal-artiklu bejn ilpartiċella u l-bidu tal-isem għal aktar ċarezza? L-ewwel ittra ta’ isem hija parti essenzjali mill-identità tiegħu, u meta tinbela’ f’eliżjoni, l-isem jaf jitlef mis-saħħa tiegħu fis-sentenza. Dan kieku ma jispjegax, madankollu, ixxejra tal-użu tal-artiklu mal-ismijiet ta’ stat li jibdew blN. Eċċezzjoni hija l-istat ta’ New York, imsemmi ovvjament għall-belt. lifornja (trażlitterata hekk 448 darba, mhux ammont żgħir) jieħu l-artiklu biss f’6.25 % talkażijiet, u Florida f’5.54 %. B’danakollu, nemmen li meta nirreferu għalihom bħala reġjuni ġeografiċi u storiċi, ikun ħaqqhom l-artiklu għal raġunijiet ta’ familjarità - jekk mhux malpost innifsu, mal-eżistenza tiegħu bħala żona ta’ ċerta importanza ġeografika u demografika. Ironikament, bl-artiklu, dawn ir-reġjuni jsiru iktar definiti mill-istati li għandhom fruntieri ddefiniti bir-riga. Dan għax it-toponomija politika mhijiex loġika, fost l-oħrajn għax frammentata u ġieli kapriċċuża, filwaqt li ttoponomija fiżika, minkejja l-pressjonijiet ta’ dik politika, kapaċi timmira lejn ċerti livelli ta’ konsistenza billi timxi fuq kriterji kumplessi iżda ġustifikatorji. Kollox kbir Imqabbla mal-Ewropa ċkejkna u kumpatta, ilġeografija tal-Amerki fiha wesgħat donnhom ma jispiċċaw qatt, u allura mhux ta’ b’xejn insibu fuq il-mappa ruxxmata toponimi li jibdew bil-kelma Great. Ħafna minnhom huma lagi, iżda hemm ukoll il-Great Plains, strixxa wiesgħa ta’ bwar u steppi li prattikament taqsam ilkontinent fi tnejn, u l-Great Basin, żona idroloġika fil-Lbiċ b’ebda konnessjoni mal-oċean. Stajt niżżilt faċilment *il-Lagi l-Kbar u l*Pjanuri l-Kbar, iżda tfixkilt meta ġejt għall*Baċir il-Kbir: ambigwetà skomda, għax żgur mhux forsi tfakkar fil-baċir tat-tarzna qabel ma twassal lil dak li jkun lejn l-idea ta’ dipressjoni topografika f’art imbiegħda. Jeżisti wkoll ilvarjant baċin, inqas mifrux, iżda l-ħolqien ta’ distinzjoni semantika bejniethom (ngħidu 31 l-aċċent aħna, bl-r għad-dokk u bl-n għal tal-art) kieku jkun artifiċjali.4 Hemm kelma oħra, Maltija ormaj daqs laġġettiv kbir, li għat-toponomija taqdina tajjeb: Gran. Jeżistu diġà l-Gran Brittanja u l-Gran Dukat tal-Lussemburgu, u lil hinn millġeografija, il-Gran Mastru (meta ma tinkitibx f’kelma waħda), biex ma nsemmux il-Gran Alla. Bl-eċċezzjoni tal-ewwel eżempju, Gran tindika xi forma ta’ awtorità politika, anki ironika; iżda fil-każ tal-Gran Brittanja, huwa strettament marbut mat-toponomija fiżika bħala isem ta’ gżira, oriġinalment b’distinzjoni mill-Bretanja li llum hija reġjun ta’ Franza. Fuq il-mappa tal-Amerka ta’ Fuq, il-Gran Lagi (u magħhom il-Gran Lag Mielaħ, tal-Ors u tal-Iskjavi), il-Gran Pjanuri5 u l-Gran Baċir joqogħdu kexxun, anzi huma aktar trasparenti u grafikament prattiċi mill-ismijiet possibbli bl-aġġettiv kbir. Fl-artiklu dwar ittoponomija tal-Afrika (l-aċċent 12, pp. 28-29) konna wasalna għall-isem il-Wied tar-Rift ilKbir, li issa jista’ jiġi aġġornat għal il-Gran Wied tar-Rift. Mill-banda l-oħra, m’azzardajtx inħaddem listess mekkaniżmu biex nasal għal isem Malti tal-Grand Canyon. Minħabba u minkejja l-fatt li l-aġġettiv Ingliż huwa differenti (Grand mhux Great, fuq l-Ispanjol Gran Cañón), cf. “Malta ma tistax tinfired mill-Baċir li tinsab fih.” – Adrian Grima, L-Istorja tar-Raħal Jismu Malta, babelmed.net, 2002. 5 Ikkunsidrajt ukoll Witjiet flok Pjanuri, iżda għandi suspett li pjanura tissuġġerixxi art ikbar u usa' minn wita, xi ftit bħalma lag ikun ikbar minn għadira. Forsi wkoll minħabba l-assoċjazzjoni ma' kliem ieħor - qisu lpjanura tiġi wara l-muntanji, u l-wita wara l-għoljiet. żammejt lura milli nesperimenta b’ismijiet bħal *il-Gran Kanjon jew Kanjun, jew kwalunkwe nom simili bħal ħandaq, foss jew oħrajn li ddiskutejna fl-artiklu ta’ qabel dan firrigward ta’ trench (l-aċċent 17, p. 16). Aquilina jagħti kanjon, iżda tinħass imġebbda. Hawnhekk huwa għaqli li tinżamm il-forma Ingliża, kif jiġri fit-Taljan u saħansitra filPortugiż, minkejja l-qrubija tiegħu malIspanjol. L-iskumdità tal-“Muntanji Rocky” Mument ieħor fejn għall-ewwel ħassejt li kelli nieħu pass lura mit-traduzzjoni ġie fil-każ tarRocky Mountains, magħrufin ukoll bħala rRockies, x’aktarx għax bħal fil-każ tal-Grand Canyon, l-isem Ingliż, u l-ħoss tiegħu, huma wisq rikonoxxibbli jew b’saħħithom flimmaġinarju biex jinqalbu. Madankollu, lelement ġeneriku tat-toponimu jitlob li jiġi tradott għal Muntanji, li mbagħad iħalli lelement speċifiku, l-isem aġġettivali Rocky, qisu jiddendel minn fuq il-qċaċet tagħhom. Ħarsa lejn ilsna oħra kkonvinċietni li l-istedina tat-traduzzjoni sħiħa ta’ min jilqagħha: it: le Montagne Rocciose es: las Montañas Rocosas, las Rocallosas fr: les montagnes Rocheuses, les Rocheuses B’hekk wasalt għall-isem il-Muntanji Blatin, li forsi mhux mill-iktar trasparenti, iżda jirrispetta n-natura tal-istess muntanji. Jista’ jidher tawtoloġija jekk muntanja titqies bħala blata waħda għolja u mastizza, iżda apparti l-fatt li t-toponomija dinjija hija miżgħuda bittawtoloġiji (eż. Ohio River, fejn Ohio ġejja minn kelma indiġena għal ‘xmara’, jew il-każ l-aċċent klassiku ta’ Timor Leste, li tfisser Lvant Lvant), l-isem ġej mid-dehra spiss għerja ta’ dawn ilmuntanji meta wieħed iħares lejhom mill-pjanura. Min-naħa l-oħra, ma nissuġġerix li nadottaw ukoll l-isem qasir *il-Blatin, għax ma jagħmilx sens barra mil-kuntest, u bilkemm kieku jagħmel sens fih. Wieħed jista’ però jgħid ir-Rockies, ladarba fil-plural ma għadux isem aġġettivali, iżda nom proprju. Tarka u tarġa L-iktar elementi ġeografiċi li ħabbtuni fl-immappjar bil-Malti tal-Amerka ta’ Fuq kienu l-oronimi, kemm fid-dawl ta’ ġeoloġija kumplessa u kemm minħabba l-bżonn ta’ riċerka terminoloġika aktar filfond. Il-Canadian Shield, imsemmi wkoll il-Laurentian Plateau, huwa reġjun wiesa’ ta’ blat pre-Kambrijan mikxuf li jdur mal-Bajja ta’ Hudson. Shield huwa terminu ġeoloġiku speċifiku, iżda huwa wkoll metafora, għaliex il-blat ikun qadim u tettonikament stabbli. Din ilmetafora tinżamm fil-Franċiż (le Bouclier Canadien), kif ukoll fitTaljan (lo Scudo Canadese). Fid-dawl ta’ dan żammejtha wkoll fittoponimu Malti, it-Tarka Kanadiża. L-isem sekondarju jista’ jiġi lAltipjan Lawrenzjan, ladarba msemmi għax-Xmara San LaIt-Tarka Kanadiża, bl-aħmar. wrenz. It-Tarġa ta’ San Andreas, kif tidher fil-Pjanura ta’ Carrizo, il-Kalifornja. Kif kont spjegajt b’rabta malġemgħa ta’ ħaġjonomi filKaribew (l-aċċent 16, p. 20), l-ismijiet tal-qaddisin inqishom traduċibbli, għajr fejn illingwa tal-post iżżomm ilforma ta’ lingwa oħra. Dan tal-aħħar huwa l-każ tas-San Andreas Fault, forma Spanjola arkajka flok *Saint Andrew. It-terminu fault huwa problematiku, għax hemm diversi tipi skont iddirezzjoni tal-qxur tettoniċi, u jidher li ma hemmx kelma ġenerika bil-Malti għalih. IdDizzjunarju t’Aquilina ma jazzardax joffri kelma waħda, 33 l-aċċent iżda jipprovdi spjega qasira: “(ġeol.) ksur talkontinwità tas-saffi u vini tal-art [ksur u tiġrif tas-saffi fil-qoxra tal-art b’xi theżżiża – Dun Karm]” (EN-MT p. 1001). Fault timplika imperfezzjoni, jew ksur. Jekk wieħed iħares lejn dik ta’ San Andreas missema, tidher f’forma ta’ xaqq. L-art qiegħda tixxaqqaq, u hemm il-periklu li parti millKalifornja tinqala’ minn mal-bqija tatterraferma. Madankollu, il-kelma xaqq jaf ma tkunx preċiża biżżejjed biex tirreferi għal fault, għax ix-xquq proprjament huma r-riżultat tagħha. L-istess jgħodd, kieku, għall-kelma kisra. Ikkunsidrajt ukoll il-kelma qasma, iżda mhijiex xierqa, kemm għax mhix speċifika biżżejjed, u kemm għax kieku toqgħod iktar għal divide, bħall-Continental Divide li tirreferi għas-serbut ta’ ktajjen ta’ muntanji li jtul millIstrett ta’ Bering sa Tierra del Fuego. Marzu 2019 jiġifieri li l-moviment mal-konfini tal-qxur tettoniċi huwa orizzontali, u allura għandi nifhem li hija qiegħ. Madankollu, jekk qiegħ huwa tterminu li qed infittxu, issa għandna f’idejna kelma li, għal fuq il-mappa, x’aktarx tkun speċifika wisq, għax tirreferi mhux tant għal fault, iżda għal tip ta’ fault. Dan mingħajr ma nikkunsidra l-ambigwetajiet tal-kelma qiegħ. Ftit iktar ’l isfel, ħdejn il-kelma Ridge, Gatt joffri possibbiltà oħra: “Tarġa (dejjem skont is-sens u kuntest, ‘Tarġa’ tista’ tkun ‘fault’ ukoll)” Ladarba tarġa tingħata f’żewġ glossarji speċjalizzati, nagħżel lilha għat-Tarġa ta’ San Andreas, imqar b’mod temporanju. Jaf ma toqgħodx għal kull tip ta’ fault, iżda beħsiebni nkompli nistħarreġ ’il quddiem. -- Gilson et al., fit-tielet edizzjoni tal-glossarju tagħhom ta’ termini għat-tagħlim talġeografija, ħdejn fault jagħtu “tarġa filblat” (2014, p. 18). Għalkemm għandna lfamuża Tarġa fl-inħawi tal-Mosta, nibża’ li tarġa timplika ċerta forma (saff ’il fuq minn ieħor jew jirkeb fuq ieħor), li bħal xaqq, hija iktar ir-riżultat ta’ fault milli l-fault innifsu. Qabel ma naqsmu l-baħar lejn l-Ażja, fit-tappa li jmiss ta’ din is-sensiela, induru dawra malPaċifiku, mhux biss biex inżuru xi wħud millgħenieqed ta’ gżejjer (fejn nistgħu nerġgħu nittestjaw il-kriterji għat-tismija tal-gżejjer li rajna fl-artiklu tal-Karibew), iżda biex naraw ukoll ċerti karatteristiċi fiżiċi f’żona ġeoloġikament attiva. Ġużi Gatt jagħti żewġ possibbiltajiet taħt Fault (QPL1, p. 17): “Brama (jekk ix-xaqq ikun wieqaf) Qiegħ (jekk ix-xaqq ikun mimdud)” Nerġa’ nirringrazzja lill-kollegi u lil sħabi talgrupp Kelmet il-Malti tad-diskussjonijiet siewja fit-tħejjija ta’ dan l-artiklu. Interessanti li Gatt juża l-kelma xaqq fiż-żewġ tifsiriet. Ta’ San Andreas hija transform fault, Antoine Cassar Ewropea mal-Kummissjoni l-aċċent L-AMERKA TA’ FUQ reġjuni ġeografiċi Marzu 2019 (a) traduzzjoni kunċettwali (b) trażliterazzjoni l-Alaska (il-)Kalifornja (il-)Florida (l-)Ariżona il-Muntanji Blatin, il-Muntanji ta’ Sant’Elija l-Appalakki id-Denali, ilLogan it-Tarka Kanadiża / l-Altipjan Lawrenzjan il-Wied tal-Mewt il-Peniżola (il-)Québec tal-Alaska, tal-Labrador, il-Midwest tal-Florida, tal-Kalifornja t’Isfel il-Peniżola tal-Yucatán, ta’ Seward il-Peniżola Gaspé il-Muntanji Appalakki il-Muntanji Adirondack is-Sierra Madre tal-Lvant, tal-Punent il-Muntanja Denali, Logan id-Deżert tal-Ariżona / ta’ Sonora il-Gran Pjanuri il-Gran Baċir (c) tħollija fillingwa pont it-Tarġa ta’ San Andreas id-Deżert ta’ Chihuahua, tal-Mojave il-Fondoq talAlewtini idronimi l-Oċean Artiku il-Golf tal-Messiku il-Baħar tasSargassi il-Passaġġ talMajjistral il-Kolorado ix-Xmara Kolorado il-Golf talKalifornja il-Baħar talLabrador il-Yukon, ilMissouri, ilMississippi, inNiagara il-Kaskati tan-Niagara il-Baħar ta’ Beaufort, taċChukchi il-Baħar ta’ Bering l-Istrett ta’ Bering il-Gran Lagi il-Gran Lag Mielaħ il-Gran Lag talIskjavi il-Gran Lag tal-Ors il-Lag Nikaragwa il-Bajja ta’ Hudson, ta’ Baffin ix-Xmara San Lawrenz oħrajn iċ-Ċirku tan-Nar iċ-Ċirku Artiku it-Tropiku talKankru il-Gżira ta’ Vancouver, ta’ Baffin, ta’ Ellesmere, ta’ Banks il-Gżira Victoria, Devon l-Everglades l-Arċipelagu Artiku Kanadiż, l-Arċipelagu Alessandru il-Gżejjer Alewtini l-Istmu tal-Panama l-Istmu ta’ Tehuantepec il-Kap Breton, Cod, Hatteras, San Lucas, Farewell, Catoche, Columbia, Morris Jessup l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra It-Traduzzjoni bilMagna: se tħalli spazju għall-intervent uman? llum waħda mill-applications tal-ismartphone li l-aktar nuża fil-ħajja taʼ kuljum hija l-Google Translate. Mitluf kif inkun fis-supermarket bejn elf prodott bl-ingredjenti u l-istruzzjonijiet bʼlingwa li għadni ma nafhiex daqshekk tajjeb, il-Google Translate jgħinni nagħmel ftit sens minn dak li nkun qed nara u forsi nixtri l-prodott li vera jkolli bżonn mhux xi varjant li jispiċċa jintrema. It-traduzzjoni awtomatika llum mʼgħadhiex xi ħaġa tal-fantaxjenza u l-Google Translate huwa wieħed biss mill-eżempji prattiċi taʼ kif programm tal-kompjuter, fil-futur mhux imbiegħed, jistaʼ jieħu xogħol it-traduttur. Fil-fatt, dan l-iżvilupp jidher li qiegħed wara l-kantuniera, jekk wieħed joqgħod fuq l-opinjoni taʼ Ofer Shoshan, l-uffiċjal eżekuttiv taʼ One Hour Translation - waħda mill-akbar kumpaniji tat-traduzzjoni fid-dinja - li jgħid li minn sena sa tliet snin oħra, l-hekk imsejħa neural machine translation se tkun qed tagħmel aktar minn nofs ix-xogħol li jsir mis-suq globali tattraduzzjoni li jammonta għal 40 biljun dollaru. Il-kwalità tat-traduzzjoni bil-magna tant tjiebet flaħħar snin, li nofs miljun traduttur u 21,000 aġenzija jistgħu jispiċċaw bla xogħol fʼqasir żmien. l-aċċent Anke l-Kummissjoni Ewropea qed tħaddimha n-neural machine translation. Qed tirfinaha bilmod il-mod sakemm tkun tistaʼ toffriha bħala għodda lill-armata tat-tradutturi li jaqilbu proposti, liġijiet, stqarrijiet tal-istampa u dokumenti varji oħra, fil-maġġoranza tagħhom mill-Ingliż lejn 23 lingwa oħra. Il-bniedem responsabbli minn dan fil-KE huwa Markus Foti, il-Kap tal-Proġett tat-traduzzjoni elettronika. Dan l-artiklu, li fih taħlita taʼ kontributi differenti, jinkludi intervista li għamilt lis-Sur Foti fejn jitkellem dwar liżviluppi tal-użu tat-teknoloġija tat-traduzzjoni mill-Kummissjoni u xʼjaħseb li se jkun limpatt fuq it-tradutturi u fuq l-industrija bʼmod aktar wiesaʼ. Id-Dipartiment tal-Malti għadu kemm beda juża n-neural machine translation, iżda lverżjoni preċedenti, dik ibbażata fuq listatistika (SBT) għadha tintuża. Għalkemm irriżultati li tipproduċi l-SBT bl-ebda mod ma jistgħu jissejħu sodisfaċenti mingħajr lintervent tal-bniedem, stħarriġ li sar fost ittradutturi tal-Malti fil-Kummissjoni juri kemm hi popolari. Dwar dan jitkellmu fʼaktar dettall il-kollegi Graziella Galea u Carmen Carabott fʼkontribuzzjonijiet separati. L-aħħar kontribuzzjoni hi tal-kollega Miguel Debattista li jazzarda jispekula kif is-sitwazzjoni tagħna se tkun fl-2043. Dan l-iżvilupp teknoloġiku qed jittrasforma mill-qiegħ it-traduzzjoni kif nafuha llum. Lesperimenti bl-Intelliġenza Artifiċjali qed juru kemm il-magni saru u jistgħu jsiru aktar kompetenti biex jittraduċu l-lingwi. Bħala eżempji taʼ rivoluzzjonijiet simili wieħed jistaʼ Marzu 2019 jħares lejn l-iżvilupp tal-fotografija diġitali jew il-word processor li ħa post it-typewriter. Lakbar lezzjoni li wieħed jieħu minn dawn leżempji hi li inutli wieħed jirreżisti l-bidla għax il-momentum tagħha ma twaqqfu bʼxejn. L-isfida prinċipali li se jkollhom it-tradutturi hi kif se jadattaw ruħhom biex jaħdmu malmagni. Nittama li ssibu din il-ġabra taʼ artikli interessanti u l-Bord Editorjali japprezza rreazzjonijiet tagħkom li tistgħu tibagħtuhom fuq il-mezzi li d-dettalji tagħhom jinsabu fʼpaġna 2. X’inhi t-traduzzjoni awtomatika? Graziella Galea It-traduzzjoni awtomatika, magħrufa bħala MT (machine translation) tibni traduzzjoni billi tgħaqqad kliem jew espressjonijiet tradotti f’sentenzi b’wieħed minn tliet modi: (i) bl-użu ta’ regoli definiti minn qabel, magħrufa bħala rule-based machine translation (RBMT), (ii) permezz ta’ traduzzjoni awtomatika bbażata fuq metodi statistiċi applikati fuq kwantitajiet kbar ta’ testi allinjati b’żewġ lingwi, jew corpora, magħrufa bħala statistics-based machine translation (SMT), (iii) taħlita tattnejn (sistema ibrida). Reċentement ilKummissjoni bdiet taqleb mill-SMT għallhekk imsejħa neural machine translation li dwarha Markus Foti jitkellem f’aktar dettall f’dan l-artiklu stess. B’differenza għas-sistemi RBMT, li jiddependu fuq regoli kodifikati manwalment u għalhekk jeħtieġu riżorsi umani sostanzjali, flSMT l-intervent mill-bniedem huwa ħafna 37 l-aċċent L-SMT tiddependi fuq kwantitajiet kbar ta’ corpora ta’ kwalità tajba, flimkien ma’ riżorsi tatteknoloġija talinformatika konsiderevoli, jiġifieri magni u servers, sabiex jiġu prodotti traduzzjonijiet fi żmien qasir. F’konformità ma’ din ix-xejra, il-Kummissjoni Ewropea adottat is-sistema bbażata fuq statistika u fl2013 nediet is-servizz tat-traduzzjoni awtomatika, MT@EC, mill-Ingliż għal-lingwi uffiċjali kollha tal-UE. Il-faċilità toffri traduzzjoni minn u lejn il-lingwi uffiċjali kollha tal-UE. Minħabba diversi raġunijiet, l-ogħla kwalità narawha f’dawk it-traduzzjonijiet fejn l-oriġinal ikun l-Ingliż. Kif għidna, il-kwalità tat-traduzzjoni awtomatika mhijiex uniformi fil-lingwi kollha. L-Ispanjol, ilPortugiż u l-Malti għandhom l-ogħla kwalità, indikata b’simbolu kulur id-deheb. Il-kwalità ta’ wħud mil-lingwi l-oħra hija indikata bħala ta’ livell aktar baxx, kulur il-fidda, u fl-aħħarnett insibu lingwi li l-kwalità tat-traduzzjoni awtomatika tinsab fl-inqas livell, jiġifieri kulur il-bronż. L-istess sistema talmedalji olimpiċi, biex niftiehmu. Ninsabu ffurtunati li għall-Malti għandna potenzjal għal traduzzjonijiet awtomatiċi ta’ kwalità għolja, iżda dan xorta waħda jfisser li jkun għad irid isir ħafna xogħol b’intervent uman fuq dokument wara l-ipproċessar mill-magna. Ta’ min iżid nota dwar il-popolarità ta’ din l-għodda fost it-tradutturi Maltin. 33 minn 38 traduttur li wieġbu għal stħarriġ li sar fid-Dipartiment tal-Malti qalu li jużaw it-traduzzjoni bil-magna b’modi differenti. Hemm min jużaha imma jżommha biss bħala referenza u hemm min jużaha ma’ dokumenti li jsegwu formola fissa, bħal dawk ta’ natura legali, imma mhux għal dokumenti fejn it-tħaddim talidjoma huwa importanti u fejn is-sintassi tkun tista’ tinbidel bħall-istqarrijiet għall-istampa. Ilmaġġoranza tal-parteċipanti żiedu jgħidu wkoll li huma interessati jattendu għal taħriġ dwarha u dan jindika li hemm ħeġġa fost il-Maltin li jkomplu jisfruttaw din l-għodda bl-aħjar mod possibbli. Sew jekk tkun qed isservi biss għall-iskop li t-test jinftiehem, u sew bħala materja prima għal traduzzjoni ta’ kwalità għolja tradotta minn bniedem, is-suċċess u l-utilità tal-MT jiddependu ferm fuq il-kwalità tal-prodott. Id-DĠT qiegħda tieħu din l-isfida tal-kwalità b’serjetà kbira. L-għarfien espert disponibbli permezz tat-tradutturi, il-memorji tat-traduzzjonijiet u l-lingwisti komputazzjonali jrendu t-traduzzjoni awtomatika aktar u aktar effettiva għall-utenti kollha. l-aċċent Markus Foti—il-Kap talProġett tat-traduzzjoni elettronika Intervistat għal l-aċċent minn Alan Delia L-evoluzzjoni tat-traduzzjoni mekkanika flistituzzjonijiet sa issa. L-użu tat-traduzzjoni mekkanika flistituzzjonijiet imur lura sas-snin sebgħin fejn kellna sistema bbażata fuq ir-regoli (rule-based system). Din kienet isservi biss xi żewġ pari taʼ lingwi u sakemm waslet biex tieqaf fl-2011, kienet qed isservi madwar sitt pari. Ħames snin ilu mbagħad kellna bidla kbira meta ġiet introdotta t-traduzzjoni mekkanika bbażata fuq l-istatistika (statistics-based machine translation). Meta introduċejna din is-sistema lħsieb kien biss li nipprovdu traduzzjonijiet imma mhux li x-xogħol nagħmluh iktar veloċi. Kien ukoll iż-żmien fejn id-dinja taʼ barra bdiet tara l-esperiment tat-traduzzjoni mekkanika fejn l-aktar servizz popolari kien dak talGoogle Translate. Imma dan l-aħħar, għalkemm il-metodu statistiku kien biżżejjed għal xi lingwi, fosthom il-Malti u l-Ingliż, kellna l-bidla kbira meta wasalna għattraduzzjoni mekkanika newrali (neural machine translation). Id-differenza bejn it-traduzzjoni mekkanika bbażata fuq l-istatistika u dik newrali Dawn is-sistemi kollha jirrikjedu ħafna u ħafna data. Id-data tiddaħħal fil-kompjuter u dan mistenni li jitgħallem. Imma jitgħallem bʼmod differenti. Fil-każ tat-traduzzjoni mekkanika bbażata fuq l-istatistika, il-kompjuter jaqsam is-sentenzi fʼbiċċiet żgħar u jassoċja l-biċċa mil-lingwa sors mal-istess biċċa fil-lingwa fil-mira. Pereżempju fejn fl-Ingliż nara l-kelma ‘catʼ, taʼ spiss nara l-ekwivalenti fil-Malti ‘qattusʼ. Imma fʼxi każijiet ma narahiex u dan juri għalfejn ikun hemm l-iżbalji. Il-verżjoni li konna nużaw, kienet tħares lejn frażijiet (biċċiet) li jkunu sa sebaʼ kelmiet, imma qatt lejn sentenza sħiħa. Jekk ikollok sentenza bʼ14 -il kelma, il-kompjuter kien ifittex fid-database tiegħu bl-assoċjazzjonijiet li jkun għamel, jagħżel żewġ biċċiet taʼ sebaʼ kelmiet-il waħda u jpoġġihom wara xulxin. l-aċċent U allura jkollok sentenza tradotta magħmula minn żewġ biċċiet. Dan hu l-aħjar xenarju. Fl-agħar xenarju l-kompjuter ma jsibx biċċiet bʼsebaʼ kelmiet, imma jsib bʼsitta, jew bʼħamsa jew bʼkelmiet individwali, imbagħad jipprova jgħaqqad il-kelmiet flimkien fʼsekwenza li jidhirlu li tagħmel sens. Imma qatt ma kien iħares lil hinn minn dawk iż-żewġ biċċiet. It-traduzzjoni mekkanika newrali taħdem ukoll billi tanalizza d-data, imma taħdem billi tikkunsidra lkuntest usaʼ, fis-sens li tikkunsidra s-sentenza sħiħa u tipprova ssib mudelli komuni permezz taʼ analiżi wara l-oħra. Taħdem iktar billi ssib mudelli taʼ tifsiriet, billi ssib il-qbil grammatikali – fil-każ taʼ dawk il-lingwi li għandhom – filwaqt li fit-traduzzjoni mekkanika bbażata fuq l-istatistika jkollok biss dak il-qbil li jinsab fʼdawk il-biċċiet. Allura tistaʼ tispiċċa bil-maskil fl-ewwel parti tas-sentenza u bil-femminil fit-tieni parti u l-magna ma tkunx taf. Bis-sistema newrali, tkun taf li kelma hija assoċjata maʼ oħra u li fil-kelma l-oħra għandha l-kwalitajiet taʼ kelma fil-femminil, allura dik ilkelma jkollha l-istess assoċjazzjonijiet, u bʼhekk ikollok qbil aħjar. Din hi forma limitata taʼ intelliġenza artifiċjali. Aħna nużaw għodod open-source u r-riċerkaturi jaħdmu fuqhom biex itejbuhom. L-għodod ikunu emendati biex japplikaw għat-traduzzjoni, imma lprinċipji bażiċi jibqgħu l-istess bħal dak tal-programm tal-kompjuter tal-Google li kien jismu AlphaGO li kien rebaħ lill-aqwa plejer uman tal-logħba Go, meqjusa minn ħafna bħala l-aktar board game sofistikata li teżisti. In-netwerks newrali, meta jkunu qed ifittxu l-mudelli, jkunu qegħdin 40 l-aċċent jagħmlu ċikli, u aktar ma jgħaddu minn ċikli, aktar isiru intelliġenti. Dawk li l-aktar jidħlu fil-fond, jagħmlu sitt ċikli, tagħna jagħmlu tnejn. Aktar ma l-magna tidħol fil-fond, aktar iddum sejra u bʼdak li għandna sʼissa nħossu li għandna bilanċ tajjeb. Ovvjament fil-futur dan jistaʼ jinbidel u jiddependi mill-progress tatteknoloġija u mill-finanzjament li nirċievu. L-impatt fuq it-tradutturi Fl-istituzzjonijiet qegħdin taħt pressjoni biex jitnaqqsu l-impjiegi, irrispettivament mittraduzzjoni mekkanika u dan ma jolqotx biss lid-DĠT. Jien kont traduttur għal 13-il sena u t-traduzzjoni hija għal qalbi ħafna, allura bixxogħol li nagħmel issa żgur mʼgħandix xi aġenda biex nelimina t-traduzzjonijiet umani kollha! Dak li qed nosserva huwa li t-tradutturi li għandna hawnhekk qegħdin jiġu dejjem iktar taħt pressjoni. Naħseb li t-traduzzjoni mekkanika gradwalment issir għodda standard li t-tradutturi jibdew jużawha mingħajr ma jaħsbuha darbtejn. Minn dak li nismaʼ, il-Maltin huma pjuttost entużjasti dwar l-użu tat-traduzzjoni mekkanika, imma mhux it-tradutturi kollha Marzu 2019 għandhom l-istess entużjasmu għat-teknoloġija li għandna. Allura dejjem se jkun hemm nies li jirreżistuha, imma hemm limitu kemm tistaʼ tirreżisti mingħajr ma ssir dinosawru. Naħseb li t-tradutturi jridu jadattaw ruħhom għaliha u naħseb li dan jirrikjedi tibdila fil-mentalità fissens li ħafna mix-xogħol jimxi lejn l-editjar iktar milli traduzzjoni kif nafuha llum. Ħafna nies jilmentaw li dan se jxejjen il-lat kreattiv tat-traduzzjoni, fattur li hu ftit frustranti. Imma ma naħsibx li hemm xi lat kreattiv kbir meta wieħed ikun qed jittraduċi xi regolament dwar l-għalf tat-tiġieġ, per eżempju. It-tradutturi hawn ikollhom jiffukaw aktar u aktar fuq l-editjar u jippruvaw joħorġu ddokumenti malajr kemm jistaʼ jkun, ħaġa li naħseb xorta qed issir irrispettivament milleżistenza tat-traduzzjoni mekkanika. Din se tkun għodda tajba biex wieħed ikun jiflaħ għal pressjonijiet qawwija taʼ xogħol u jkun jistaʼ jipproduċi dejjem iżjed. Naħseb li fi żmien għaxar snin qajla jkun hemm traduttur li ma jużax it-traduzzjoni mekkanika bħala għajnuna biex jipproduċi traduzzjoni perfetta. Ovvjament din it-teknoloġija mhux se jkollha xi impatt kbir biex wieħed jittraduċi xogħol li għandu involviment artistiku bħall-poeżija jew ir-rumanzi. Madankollu tistaʼ tkun utli ferm biex wieħed ikollu traduzzjoni taʼ livell għoli pereżempju tas-sinjali fʼpostijiet pubbliċi bħattoroq, l-ajruporti, il-postijiet popolari matturisti inklużi l-mużewijiet. Ir-ristoranti u llukandi jistgħu jsibuha utli ħafna wkoll biex ikollhom traduzzjoni tajba ħafna tal-menujiet tagħhom. l-aċċent X’inhu mistenni mittraduttur tal-lum u ta’ għada? Carmen Carabott Bħal kull professjoni oħra fid-dinja, dik tattraduzzjoni hi affettwata mill-iżviluppi kemm fl-industrija fiha nnifisha kif ukoll bʼmod globali fʼtermini taʼ avvanzi teknoloġiċi. Dan diġà rajnieh fil-bidla li saret anke filprogrammi tal-kompjuter li nużaw għattraduzzjoni. It-traduzzjoni awtomatizzata hi żvilupp ieħor li diġà biddel u se jkompli jbiddel mhux biss il-mod kif nittraduċu iżda rrwol innifsu tat-traduttur. Dan se jsir kemm jekk wieħed jiddeċiedi li jużaha kif ukoll jekk le. Aħna għandna x-xorti li minħabba n-natura tad-dokumenti, naħdmu fʼambjent fejn ilpreċiżjoni hi importanti ħafna u għalhekk mʼaħniex se naslu mil-lum għal għada fil-punt fejn it-traduzzjoni awtomatizzata teħdilna xogħolna, però ma jfissirx li r-rwol tagħha mhux se jkun dejjem aktar importanti. “...it-traduttur issa ma jistax jibqaʼ jaħseb u jaħdem bl-istess mod u se jeħtieġlu jitħarreġ fʼħiliet ġodda biex jaffaċċja din ir-realtà ġdida.” Fʼdinja fejn l-għajta hi dejjem “Nagħmlu aktar bʼanqas”, it-traduzzjoni awtomatizzata hi għodda li tagħmilna aktar produttivi. Naturalment it-traduttur issa ma jistax jibqaʼ jaħseb u jaħdem bl-istess mod u se jeħtieġlu jitħarreġ fʼħiliet ġodda biex jaffaċċja din irrealtà ġdida. L-okkażjonijiet meta t-traduttur jibda jittraduċi sentenza mix-xejn dejjem se jonqsu u ħafna drabi t-traduttur se jibda jaħdem fuq xi verżjoni tradotta mogħtija minn xi tip taʼ memorja. Għaldaqstant it-traduttur issa se jkollu bżonn taʼ ħiliet differenti minn dawk tradizzjonalment assoċjati maʼ din ilprofessjoni. L-ewwel it-traduttur irid jara jekk dak li qed jiġi ssuġġerit bʼmod awtomatiku hux tajjeb biżżejjed biex jaħdem fuqu u jeditjah. Imbagħad jadatta xogħlu skont ma jiddeċiedi. l-aċċent Fʼkull każ, hu importanti li jkun jaf sew xʼaspetti l-aktar irid joqgħod attent għalihom skont it-teknoloġija użata mit-traduzzjoni awtomatizzata. Din hu l-impatt ewlieni fuq ixxogħol tagħna fejn l-enfasi issa se tkun iktar fuq il-post-editjar milli fuq it-traduzzjoni fiha nnifisha. Xi tradutturi li ppruvawha fil-bidu, ma kinux kuntenti bir-riżultat u ddeċidew li huma aktar produttivi mingħajrha. Din il-mentalità tixbah lil dik taʼ persuna li mʼgħandhiex mowbajl għax meta ppruvat l-ewwel verżjonijiet sabitu goff u tqil wisq. L-istess bħal fid-dinja talmowbajls, it-teknoloġija tat-traduzzjoni awtomatizzata tjiebet sew, u bʼritmu mgħaġġel. Il-prodott hu ħafna aktar preċiż u bʼinqas żbalji anke wara konsultazzjonijiet magħna t-tradutturi stess. Apparti minn hekk, il-benefiċċju taʼ din lgħodda jiddependi mill-qasam li jittratta ddokument kif ukoll l-istil tiegħu. L-istil tagħna, speċjalment dak leġiżlattiv, hu pjuttost repetittiv u t-terminoloġija għandha kemm jistaʼ jkun tinżamm stabbli u konsistenti, u dan jgħin ħafna lill-kwalità tat-traduzzjoni awtomatizzata. Kritika oħra hi li t-traduzzjoni awtomatizzata toqtol il-kreattività. Ma nistgħux niċħdu l-fatt li t-traduzzjoni awtomatizzata hi l-aħjar firripetizzjoni u bi stil li jqabbel il-lingwa mira mal-lingwa sors. Però huwa fatt ukoll li aħna hawnhekk la qed niktbu rumanzi u lanqas poeżija. Marzu 2019 speċjalment fil-każ tal-leġiżlazzjoni. Dan ma jfissirx li t-tradutturi ma jikkontribwixxux għal-lingwa Maltija anzi pjuttost jikkontribwixxu ħafna għall-iżvilupp tagħha. Minkejja t-teknoloġija kollha xorta nibqgħu niltaqgħu maʼ termini u kunċetti li rridu nwassluhom liċ-ċittadini bil-Malti u li għalihom la t-traduzzjoni awtomatizzata u lanqas ir-riżorsi kollha l-oħra li għandna ma joffrulna soluzzjoni. Il-kontribut tagħna minn dan il-lat fil-lingwa Maltija kemm ilna flUnjoni Ewropea ma jistaʼ jiċħdu ħadd u se jibqaʼ jiżdied. Finalment issib min jgħidlek li kif titgħallem ħaġa jibdluha u din it-traduzzjoni awtomatizzata hi ħaġʼoħra li se tibqaʼ tinbidel bʼmod li qatt ma tistaʼ tistrieħ fuq dak li taf. Lisfidi teknoloġiċi tal-professjoni tat-traduttur mhumiex iżolati u huma sfidi li qed jaffaċċjaw it-tobba, l-inġiniera, l-għalliema, l-awdituri u lbqija. U fejn jidħlu l-lingwi, mhijiex sfida għall-Malti biss. Kull rwol qed jiġi u se jibqaʼ jiġi ridefinit mill-iżviluppi teknoloġiċi fʼdak ilqasam partikolari. Bħala professjoni aħna ttradutturi ma ngħixux fʼvakwu u fil-ġejjieni ttraduzzjoni awtomatizzata se tifforma parti dejjem aktar importanti mill-kuntest li naħdmu fih. Fil-biċċa l-kbira aħna fdati bl-inkarigu li nittraduċu d-dokumenti għall-Malti bʼmod ċar u korrett u li jissodisfa kriterji speċifiċi, 43 l-aċċent Kollox jinbidel, jew aħjar, kollox jgħaddi u jieħu xejra differenti minn qabel. Hemm min jgħid li l-affarijiet ‘jevolvu’, għax jittejbu b’mod awtomatiku billi jsegwu lmogħdija naturali tagħhom sakemm jiksbu eżistenza f’dimensjoni ottimali. Iżda levoluzzjoni ma sseħħx biss fin-natura: ilbniedem donnu għandu l-istint li jtejjeb u jirfina kull ħaġa li joħloq, u dak li ma jirnexxilhiex twettaq ġenerazzjoni, jitwettaq mill-ġenerazzjoni ta’ wara. Ħamsa u għoxrin sena ilu, min qatt kien seta’ jimmaġina li l-progess teknoloġiku seta’ jaffettwana b’mod daqshekk drastiku, kemm fil-ħajja privata tagħna ta’ kuljum kif ukoll fuq ix-xogħol? Dak iż-żmien, fl-1993, l-internet kien għadu fi ċkunitu sew, u ħadd ma kien għad kellu aċċess għalih mid-dar. Email, social media, xiri online, siti ta’ kull tip, komunikazzjoni mingħajr restrizzjonijiet... lanqas fil-films tal-fantaxjenza ta’ dak iżżmien ma konna narawhom dawn l-affarijiet. It-teknoloġija għalina t-tradutturi llum saret essenzjali fil-qadi ta’ dmirijietna, u kemm ilni naħdem fil-qasam tat-traduzzjoni rajt bidliet kbar ħafna fil-metodi disponibbli għalina, li aħna l-iskribi tal-modernità. Għadni niftakar lewwel jum li ħdimt bit-Trados TWB meta kont freelancer: fl-ewwel siegħa ddisprajt, fit-tieni ħadt ir-ruħ, u fit-tielet ippruvajt nifhem kif qatt irnexxieli naħdem mingħajr programm bħalu! Din il-qagħda progressiva fit-teknoloġija llum qed tinħass mhux ftit fis-settur tat-traduzzjoni 44 Ħobbha jew obgħodha, ittraduzzjoni awtomatika diġà għandha importanza ċentrali fix-xogħol tagħna, iżda jidher li se jkollha influwenza ħafna akbar fuq ix-xogħol tagħna bħala tradutturi fil-ġejjieni, tant li hemm min hu konvint li eventwalment, madwar ħamsa u għoxrin sena, nofs il-forza tax-xogħol tat-tradutturi se tiġi sostitwita minn sistemi ta’ Intelliġenza Artifiċjali, li se jkunu kapaċi jeżegwixxu kompiti ta’ traduzzjoni b’livell għoli ħafna ta’ preċiżjoni. Aħna ttradutturi se jkollna biss nikkoreġu dak li jagħtuna l-magni, u nraqqmu l-ftit imperfezzjonijiet li jaħarbu lill-kollegi diġitali tagħna. U li kieku l-iżbalji li nikkoreġulhom aħna jitgħallmu minnhom, biex ma jerġgħux jirrepetuhom? Din mhix idea daqshekk inġenwa, għaliex diġà jeżistu sistemi ta’ Intelliġenza Artifiċjali li jevolvu proprju billi jipperfezzjonaw lilhom infushom. Is-sistema li llum qed insejħulha Neural Machine Translation, li għadha fi ċkunitha u li għandha potenzjal enormi ta’ progress, ħadet post ċentrali fl-industrija tat-traduzzjoni awtomatika, u dan b’raġun: hija bbażata fuq intelliġenza artifiċjali li ‘titgħallem’ milliżbalji tagħna, jew aħjar, tosserva u tinnota lbidliet li nagħmlu aħna stess fuq kontenut tradott biex darb’oħra tiġġenera kontenut dejjem aktar preċiż. F’livell personalizzat, Translation kapaċi wkoll titgħallem l-istil talkitba ta’ min jużaha. U dan kollu x’vantaġġi Nibdew mill-fatt li inqas dak li jkun ikollu x’jikkoreġi f’kontenut tradott minn magna, iktar jiffranka ħin. Barra minn hekk, il-fatt li t- l-aċċent traduzzjonijiet ikollhom bżonn ta’ inqas modifiki jew korrezzjonijiet aktar ma jgħaddi ż-żmien ifisser li x-xogħol tattraduttur iwassal għal inqas frustrazzjoni f’livell professjonali, għal effiċjenza akbar fix-xogħol u għal kontenut tradott ta’ livell imtejjeb. Personalment, nazzarda ngħid li huwa minnu li din il-kultura professjonali ta’ servitù robotika xi darba se twassal biex il-magni jagħmlu l-biċċa l-kbira minn dak li tħarriġna nagħmlu aħna, u biex ittraduttur ma jibqax traduttur kif nafuh illum, iżda jsir ‘editur ta’ testi’, li xogħlu jkun li jirranġa dak li l-magna ma tasalx tinterpreta u tittraduċi sew biżżejjed. Iżda aħna t-tradutturi x’tip ta’ attitudni għandu jkollna rigward dan kollu? Personalment, billi nista’ nitkellem biss għalija nnifsi, naħseb li l-Intelliġenza Artifiċjali taf tkun kemm theddida kif ukoll barka, iżda dan jiddependi mill-perċezzjoni soġġettiva ta’ dak li jkun. Jidhirli li inqas ma nirreżisti l-bidla u, anzi, ninteressa ruħi fiha u nimxi magħha, aktar inħossni komdu li ’l quddiem inkun nista’ nibqa’ naħdem b’sodisfazzjon fil-qasam tat-traduzzjoni billi nevolvi professjonalment aktar ma jevolvu s-sistemi disponibbli. Iżda wara kollox, min jaf? Minn hawn u ħamsa u għoxrin sena oħra nkunu nafu. Li hu ċert hu li lbniedem dejjem se jkollu rwol x’jaqdi fid-dikotomija bniedem-magna, u ma nistagħġeb xejn li filġejjieni, dak li kien isir minn tnejn min-nies jew aktar se jkun jista’ jsir b’mod aktar preċiż u effiċjenti minn persuna waħda bl-għajnuna tal-magni, fi frazzjoni tal-ħin. Sadattant, in-Neural Machine Translation diġà qed tintuża minn għadd ta’ dipartimenti lingwistiċi tat-traduzzjoni fil-Kummissjoni Ewropea, u bħalissa l-LTCs (il-korrispondenti tat-taħriġ tal-lingwa) qed jittestjaw din l-għodda fidDipartiment tal-Malti wara d-deċiżjoni li jibda jużaha fil-bidu ta’ din is-sena. Il-kontributuri ta’ din il-ġabra ta’ artikli kienu Alan Delia, Graziella Galea, Carmen Carabott u Miguel Debattista li lkoll huma tradutturi mal-Kummissjoni Ewropea. l-aċċent L-(ir)realità tal-ħin Alan Xuereb l-ħin huwa kunċett tant familjari għalina lkoll fil-ħajja ta’ kuljum. Nużaw kontinwament espressjonijiet relatati malħin sabiex nesprimu varjetà ta’ sitwazzjonijiet. Nużaw: “iż-żmien isewwi kollox” biex nagħtu tama jew nikkonslaw lil xi ħadd. Nużaw: “niltaqgħu fil-canteen f’ħin l-ikel” hawnhekk qed nagħtu koordinati dimensjonali - fl-ispazju (il-canteen) u fil-ħin (f’ħin l-ikel). Nużaw ukoll il-ħin b’mod iktar ġeneriku bħal fl-espressjoni “ma għandix ħin naqra”. Però fir-realtà qajla nafu verament fuq xiex qed nitkellmu! Ħsibijiet tal-bidu Nibda billi nistqarr li jien affaxxinat b’mod ġenerali bil-kunċett tal-ħin.1 Tista’ tgħid li nsib ftit “ħin” kuljum sabiex naħseb2 dwar irrelazzjoni bejn il-ħin u l-kumplament tar-realtà ta’ madwarna. L-iktar aspett li nsib affaxxinanti hija l-insistenza ta’ xi xjenzati li jsostnu li qabel Big Bang3 il-ħin ma kienx jeżisti.4 Bħalissa fil-fatt qed nagħmel ġinnastika mentali biex nifhem aħjar ir- relazzjoni bejn il-ħin u l-veloċità u l-ħin u lgravità. U qed nitqabad biex “verament” nifhem il-fatt li kieku aħna stajna niċaqilqu bilħeffa tad-dawl (il-limitu tal-ħeffa fl-univers), nispiċċaw ma niċċaqalqux, peress li l-massa tagħna ssir infinita u l-ħin jirrallenta ruħu.5 Huwa wkoll kontrointuwittiv immens kif forza daqstant dgħajfa bħall-gravità6 tista’ tirrallenta l-ħin. Però għal ħafna nies il-ħin għandu tifsira oħra. Mhux tal-inqas għall-ġuristi u għal-lingwisti. X’għandu x’jaqsam dan kollu mal-kunċetti legali u lingwistiċi? Nistħajlek tistaqsi. Nirreferi għall-paper tiegħi mhux ippubblikata “Reflections on the nature and direction of time”, li ppreżentajt waqt l-International Weekend talPhilosophical Society (Oxford) f’Novembru 2018 – Trier, il-Ġermanja. 2 Anki peress qed nikteb paper filosofika dwar il-“ħin” li ppreżentaj fi Trier f’Novembru. Meta wieħed joqgħod jaħseb li aħna f’dan ilmument, permezz tat-teleskopji tagħna, nistgħu naraw id-dawl li ġej minn stilel li ma għadhomx jeżistu, wieħed jirrealizza kemm 5 l-aċċent huwa fenomenu stramb dan il-“ħin” li tant insemmu .7 Il-ħin, il-lingwa u d-dritt Il-ħin, jew aħjar iż-żmien, għandu rilevanza enormi fil-lingwa u fid-dritt. Fil-Malti, meta aħna rridu nesprimu avveniment li ġara flimgħoddi nużaw il-perfett. Nużaw “jien nagħti” fl-imperfett, però “jien tajt” fil-perfett, biex nagħti eżempju wieħed.8 Il-lingwa ħolqot mekkaniżmu kommunikattiv li juri li saret azzjoni fil-passat meta mqabbel 7 Nikteb il-Malti Tajjeb – Manwal Prattiku tal-Ortografija, p. 80. ma’ “issa” li għalija huwa l-preżent. Dan huwa mekkaniżmu effettivament fittizju għax ilpreżent jeżisti biss għal ftit ħin fir-realtà kwadridimensjonali tagħna.9 Il-preżent jeżisti biss għal “ħin Planck”10 li hija l-iżgħar unità ta’ ħin li nistgħu nkejlu. B’din id-deskrizzjoni jidher mill-ewwel li l-preżent fil-fatt, huwa qasir immens. Però aħna nirreferu għallpreżent għal perijodi differenti, skont kif niddeċiedu aħna soġġettivament, jew skont iċċirkustanzi. Normalment, dan il-“preżent” nipperċepixxu t-tul tiegħu bħala li jdum minn ftit sekondi sa ftit ġimgħat. Tliet dimensjonijiet ta’ spazju u waħda tal-ħin. Fil-mekkanika kwantistika, il-ħin Planck (tp) huwa unità waħda ta’ ħin fis-sistema magħrufa bħala unitajiet Planck. 10 Il-ħin Planck huwa l-ħin meħtieġ mid-dawl sabiex ikopri distanza ta’ tul ta’ 1 Planck (ℓP) (1.616229 (38)×10−35 metri), li huwa ta’ madwar 5.39 × 10 -44 s. l-aċċent Pereżempju, nista’ ngħidlek “qed nistudja l-filosofija” u fil-fatt f’dak il-ħin li nkun qed inlissen din il-frażi ma nkunx qiegħed nagħmel din l-azzjoni. Li nkun irrid infisser huwa li qiegħed fil-proċess li nistudja l-filosofija għal perijodu partikolari. Bl-istess mod ngħidlek “qed inpitter kwadru bħalissa” – u fir-realtà din l-attività tkun tkopri numru ta’ jiem. Però nista’ ngħidlek ukoll “ma nistax inkellmek bħalissa għax qed insuq” peress li nkun tassew qiegħed insuq f’dak il-mument li qed ngħidlek li qed insuq. Wieħed jinnota li fiż-żewġ każijiet hemm element ta’ kontinwità. Fl-ewwel eżempju, hemm dak li nsejjaħ “The Unreality of Time” (2018) xogħol oriġinali biż-żejt magħmul il-kontinwità interrotta, jiġifieri qed minn Alan Xuereb, ispirat mill-ktieb li jġorr l-istess isem tal-filosfu nagħmel attività li tirrikjedi l-attenzjoni Ingliż J. M. E. McTaggart (1866–1925) tiegħi kontinwa f’dak il-perijodu, però mhux il-ħin kollu, iżda sakemm ngħidu aħna, niggradwa jew nispiċċa l-aħħar pennellata tal-pittura. Fit-tieni każ hemm kontinwità mhux interrotta, fejn inkun qiegħed fiżikament inwettaq dak li qed ngħidlek simultanjament mal-waqt li qed ngħidulek. Fil-verità qatt ma nieqfu u nirriflettu fuq kif nużaw dawn l-espressjonijiet. Jiġuna naturali skont lattività li nkunu qed inwettqu. Nindunaw bl-importanza tagħhom meta niġu biex nispjegaw xi ħaġa uffiċjali jew li tiħtieġ preċiżjoni ikbar minn dik meħtieġa fil-ħajja ta’ kuljum. U nagħmlu dan leżerċizzju iktar preċiż billi nirreferu għal dati, orarji jew avvenimenti oħra li jqarrbuna b’iktar preċiżjoni għal mument li rridu nirreferu għalih. Il-punt tiegħi huwa, li l-preżent huwa qasir wisq11, u nużaw għodda fittizji biex nesprimu x’jidhrilna li huwa l-preżent b’korrelazzjoni ma’ dak li nqisu l-passat (jew li nqisu li huwa l-futur). Teżisti teorija li tgħid li l-passat u l-futur ma jeżistux, jeżisti l-preżent biss12. Tidher teorija plawżabbli ħafna, sakemm ma tarax x’timplika u cioé li toħloq stramberiji kunċettwali. Jekk ngħidlek id-dinosawri ma 11 l-aċċent jeżistux – kif tissueġġerixxi din it-teorija mhux qed inkun 100% korrett għaliex iddinosawri ma għadhomx jeżistu, però kienu jeżistu madwar 65 miljun sena ilu. Fid-dritt, fil-liġijiet u l-proċeduri tagħna qajla nidħlu f’dan id-dettall li tirrekjedi l-fiżika u nazzarda ngħid anki l-lingwistika. Fil-liġijiet tagħna l-ħin jista’ jkun kruċjali biex pereżempju naraw jekk żewġ persuni għandhomx simultanjetà ta’ intenzjoni meta jiżżewwġu jew meta’ jiffirmaw kuntratt. Din bl-Ingliż insejħulha “unison of wills” li tnejn jew iktar persuni jkollhom l-istess intenzjoni jew volontà għall-istess suġġett jew għan, flistess mument. Din l-univokabbiltà mhux ambigwa tiġi ddeterminata permezz ta’ firma fuq kuntratt jew dokument simili ieħor. Però hija approssimattiva immens, snin dawl ʾil bogħod mill-preċiżjoni li semmejna qabel. Il-ħin jew aħjar iż-żmien huwa wkoll neċessarju sine qua non legalment u fattwalment f’każijiet ta’ preskrizzjoni. Kemm fil-preskrizzjoni akwiżittiva13 kif ukoll f’dik estintiva,14 il-ħin jiġifieri ż-żmien għandu qawwa enormi għax jew joħloq id-dritt ta’ proprjetà jew jestingwih. Dak li aħna nipperċepixxu bħala l-passaġġ jew mogħdija tal-ħin huwa kruċjali hawnhekk sabiex xi “ħaġa”, proprjetà jew dritt jitqies miksub jew estint, skont il-każ. L-istess jiġri meta qorti tipprova tiddetermina jekk it-termini (ta’ żmien) f’kawża sabiex jiġu ppreżentati rikors promotur jew appell skadewx? Pereżempju, fil-każ ta’ filjazzjoni jew ta’ azzjoni kontra tutur minn minuri .15 Listess jista’ jingħad fil-każ ta’ servituwijiet.16 Dan ukoll huwa l-istess raġunament li jsir millqorti meta pereżempju, tiddeċiedi fuq jekk reat kriminali ġiex preskritt u għaldaqstant jekk din il-preskrizzjoni tkun għaddiet ma tkunx tista’ ssir prosekuzzjoni. Hemm diversi eżempji oħrajn bħal ngħidu aħna meta jkun seħħ l-actus reus (l-att kriminali) u jekk fl-istess ħin li seħħ kienx hemm mens rea (l-intenzjoni kriminali). Pereżempju, l-Artikolu 2107 tal-Kodiċi Ċivili jgħid hekk: 13 “(1) Il-preskrizzjoni hija mod ta’ akkwist ta’ jedd b’pussess kontinwu, mhux miksur, paċifiku, pubbliku, u mhux ekwivoku, għal żmien li tgħid il-liġi. u (2) l-preskrizzjoni hija wkoll mezz sabiex wieħed jeħles minn azzjoni meta lkreditur ma jkunx eżerċita l-jedd tiegħu għal żmien li tgħid il-liġi.” L-Artikolu 2082 tal-Kodiċi Ċivili “Għall-beni filpussess ta’ terza persuna, il-preskrizzjoni tiġi akkwistata favur din it-terza persuna bl-għeluq ta’ għaxar snin minn dak in-nhar li tkun akkwistat dawk il-beni, ukoll jekk ilkreditur ma kienx jaf li dawn il-beni għaddew filpussess ta’ terza persuna.” 14 L-Artikolu 186 tal-Kodiċi Ċivili “kull azzjoni talminuri kontra t-tutur, jew tat-tutur kontra l-minuri, dwar it-tutela, taqa’ bil-preskrizzjoni ta’ ħames snin li jibdew igħadd u minn dak in-nhar li l-minuri jsir tal-età, jew li jmut” 15 Pereżempju ara l-Artikolu 84 tal-Kodiċi Ċivili “M’hemmx preskrizzjoni għall-azzjoni għal tifel biex jistabbilixxi l-filjazzjoni proprja tiegħu”. 16 L-Artikolu 463 tal-Kodiċi Ċivili dwar Preskrizzjoni dwar is-servitù affermattiva jew negattiva. l-aċċent Imbagħad insibu tentattiv mil-leġiżlatur li jwaqqaf il-mogħdija tal-ħin/żmien. Dan insibuh konkretament fl-Artikolu 687(1) talKodiċi Kriminali li jgħid li l-kundanni ma jaqgħux bil-preskrizzjoni. Interessanti l-logħob bil-ħin fil-preskrizzjoni ta’ reati fejn insibu flArtikolu 691(1) li għar-reati kkunsmati, iżżmien tal-preskrizzjoni jibda mill-jum talkonsumazzjoni; għall-attentati, mill-jum li fih isir l-aħħar att ta’ esekuzzjoni; għar-reati kontinwati, mill-jum li fih isir l-aħħar ksur talliġi; u għar-reati permanenti mill-jum li fih ma tibqax il-permanenza tar-reat. Hawnhekk, illeġiżlatur qiegħed jagħmel eżattament dak li semmejt fil-bidu, u cioé li jqarreb kemm jista’ jkun lejn xi avveniment kruċjali sabiex ikun jista’ jillokalizza mument ta’ importanza prinċipali li jagħti lok għal bidu talpreskrizzjoni. Id-dritt jipprova joħloq mappa kawżali sabiex wieħed isegwi perkors temporali speċifiku. Il-ħin għandu importanza kbira però ovvjament dan huwa kif nipperċepixxuh u nkejluh aħna sabiex nagħmlu sens għad-dekors tal-ħajja tagħna li timxi skont il-vleġġa tal-ħin. Qed nuża kontinwament it-terminu “nipperċepixxu” għaliex fir-realtà l-fiżika ma tagħmilx distinzjoni bejn il-passat, il-preżent u l-futur.17 L-ekwazzjonijiet matematiċi li Ara wkoll l-intervista ma’ Rovelli https://www.theguardian.com/books/2018/ apr/14/carlo-rovelli-exploding-commonsense-notionsorder-of-time-interview jintużaw biex jispjegaw ngħidu aħna, irrelattività jiffunzjonaw fiż-żewġ direzzjonijiet: passat u futur. Dik li aħna nipperċepixxu bħala l-vleġġa tal-ħin18 mhi xejn iktar minn konstatazzjoni tal-fatt li sistema b’inqas entropija tgħaddi għal entropija ikbar19 – ittieni regola tat-termodinamika ta’ Newton. B’hekk biss nistgħu nispjegaw li l-ħin sejjer f’direzzjoni u mhux oħra. In-ness ta’ kawżalità tal-avvenimenti jgħina nipperċepixxu din ilvleġġa: Jien ngħid “illum ftakart x’ġara l-bieraħ” u ma nistax ngħid “illum ftakart x’ġara għada” għax għalija għadu ma seħħx, u allura huwa inkonċepibbli lingwistikament u legalment li xi ħadd jgħid hekk. Però naħseb bħala professjonisti fil-qasam tattraduzzjoni u għaldaqstant peress li l-ħajja lavorattiva tagħna hija awtomatikament u inestrikabbilment marbuta mal-użu ta’ termini li ħafna drabi jirrelataw mal-kunċett ta’ ħin, huwa eżerċizzju utli li noqogħdu ferm attenti għal kif nużaw dawn it-termini sabiex nesprimu t-temporalità ta’ sitwazzjoni. U finalment huwa fl-istess “ħin” diversiv interessanti li nikkontemplaw ħaġa daqstant familjari b’mod tant kontrointuwittiv. Alan Xuereb huwa Ġurista Lingwista mal-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja l-aċċent Ilsienna fuq TVM2 Kit Azzopardi l-aħħar ftit snin rajna għadd ta’ inizjattivi li jżidu l-għarfien dwar ilMalti permezz tat-televixin. Ilsienna huwa inizjattiva oħra simili u beda jixxandar riċentament, bi produzzjoni ta’ iVision u b’kitba tiegħi. Ikolli nammetti li l-isfida li nkopru skeda sħiħa b’airtime ta’ nofs siegħa kull darba, mhix żgħira, iżda tippermettilna nesploraw il-Malti b’mod “enċiklopediku” u f’dettall li s’issa qajla kellna ċans nesplorawh. Minkejja li Ilsienna jibbaża qabelxejn fuq ilġeneru tal-intervista u mhux id-dokumentarju, xorta nemmen li “enċiklopediku” huwa l-aħjar mod kif niddeskrivu l-impenn li dħalna għalih minħabba li ma nħarsux biss lejn oqsma li diġà mdorrijin bihom, bħall-istorja, il-letteratura, u d-djaletti, imma wkoll lejn oqsma li maddaqqa t’għajn jidhru periferjali iżda li fil-verità huma importanti ħafna sabiex il-Malti jimxi ’l quddiem, ngħidu aħna, il-palk ħieles u l-qari fil-pubbliku inġenerali, u l-produzzjoni talkotba. Ilsienna, għalhekk, huwa enċiklopediku fil-varjetà wiesgħa ta’ temi trattati. Il-Malti bħala għodda Meta nqisu l-varjetà ta’ temi faċli nikkuntentaw nikkummentaw li l-Malti jidħol f’ħafna u ħafna oqsma, mill-arti (bħall-films u lkomiks) sa oqsma ta’ studju (bħall-Mediċina u l-Filosofija). Biss, inħoss li dan ir-raġunar huwa qarrieqi għax jekk naħslu nemmnu li lMalti “jidħol” f’kollox, mela nkunu qed nassumu li l-Malti huwa invażiv u li postu f’ħafna mill-oqsma li mmissu magħhom ta’ kuljum, bħas-saħħa u l-ħsieb, mhux naturali. Minflok, aktar jaqbel li ngħidu li l-Malti jippermettilna nagħmlu ħafna affarijiet bih. B’hekk, flok nassumu perspettiva patronizzanti jew li tqis il-lingwa bħala prattika invażiva, inkunu qed navviċinaw il-Malti bħala għodda produttiva li tista’ titħaddem fi kwalunke ċirkustanza, ħaġa li intom it-tradutturi xhieda mill-aqwa tagħha. Il-Malti bħala għodda ta’ inklużjoni Ilsienna jipprova jkun ukoll inklussiv kemm jista’ jkun, sfida oħra li mhux lakemm tegħlibha, speċjalment billi storikament il51 l-aċċent Malti kien iddominat mill-istess sterjotip, jiġifieri dak ta’ rġiel bid-daqna u l-mustaċċi u b’rabtiet b’saħħithom marreliġjon. Nammetti li n-nuqqas ta’ bilanċ għadu jinħass sew f’xi wħud mill-programmi, biss, hu ta’ sodisfazzjon għalina li Ilsienna ta spazju ġdid lil riċerkatriċi żgħażagħ u ħaddiema nisa bittama li nibdlu xi ftit l-immaġni sterjotipata tal-kittieb Malti. Ħarisna wkoll lejn l-inklussività b’mod aktar dirett f’xi episodji li (se) jittrattaw is-sessiżmu u rrazziżmu, il-letteratura queer u ttagħlim tal-Malti lill-barranin. Lgħan qabelxejn huwa soċjali, iżda huwa wkoll strateġiku, għax jekk nibqgħu nittrattaw ilsienna b’mod parrokkjali u ngħodduh b’“tagħna l-Maltin biss,” mela l-Malti se jibqa’ jitħaddem fuq l-istess binarji. Mill-banda l-oħra, jekk inħarsu lejn il-Malti bħala għodda tan-nies kollha ta’ Malta — irrispettivament minn jekk humiex “Maltin Maltin” jew jekk jgħixux Malta — mela lsienna se jitħaddem fost ħafna aktar nies u f’ħafna aktar oqsma. Għeluq Dawn iż-żewġ prinċipji qed imexxuna fil-kitba tal-scripts, flimkien mal-ħsieb li l-Malti għandna nħaddmuh aktar milli nippriservawh. Nittama li f’dan id-dawl, Ilsienna ma jservix biss ta’ riżorsa dokumentattiva, imma wkoll ta’ spunt għal dawk kollha li b’xi mod jaħdmu bil-lingwa, minn ġurnalisti u segretarji sa riċerkaturi u tradutturi. Ilsienna jixxandar kull nhar ta’ Tnejn bejn il-17:00 u l-17:30 fuq TVM2, u huwa ppreżentat minn Mariele Żammit. Nixtieq nirringrazzja lid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta u lill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti għall-appoġġ tagħhom, u lill-bqija tat-tim ta’ produzzjoni, speċjalment lil Alan Paul Mizzi. Aktar tagħrif jista’ jinkiseb minn www.facebook.com/ilsienna. Kit Azzopardi huwa għalliem fi skola tas-sekondarja. Ilsienna huwa l-ewwel esperjenza tiegħu fil-kitba għat-tv. l-aċċent Ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta’ Santu Wistin bil-Malti L-ewwel parti Ivan Said Minn din il-ħarġa ta’ l-aċċent se nibda sensiela ta’ tliet artikli dwar ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta’ Santu Wistin maqlubin għall-Malti. Fl-ewwel artiklu se nagħti ħarsa lejn il-proża, il-poeżiji u ddrammi Griegi u Latini maqlubin għall-Malti, mhux neċessarjament ippubblikati. Id-drammi li se naqraw dwarhom f’dan l-artiklu qatt ma ttellgħu f’Malta. Fit-tieni artiklu se nikteb dwar ixxogħlijiet teatrali Griegi u Latini maqlubin għall-Malti li ttellgħu f’Malta filwaqt fit-tielet, se nikteb dwar ix-xogħlijiet ta’ Santu Wistin maqlubin għall-Malti li ħafna minnhom ġew tradotti minn Valentin Vince Barbara. ħadd sabiħ ta’ traduzzjonijiet ta’ xogħlijiet Klassiċi għall-Malti juru kemm lsienna hu effikaċi biex jesprimi kull tip ta’ qagħda, ġrajja u sentiment tal-bniedem tkun xi tkun il-lingwa sors. Uħud minn dawn it-traduzzjonijiet Maltin inqalbu mil-lingwa oriġinali jiġifieri millGrieg jew mil-Latin iżda hemm oħrajn li ma nafux eżattament minn liema lingwa nqalbu. Ħajr: Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Fil-fatt it-traduttrici Maria Giuliana Fenech tosserva li “mhux [it-traduzzjonijiet tal-Klassiċi għall-Malti] kollha ġew tradotti mill-oriġinal u, dan il-punt mhux dejjem intqal ċar u tond mill-istess tradutturi” (2011, p. 81). X’nifhmu b’Il-Klassiċi Hemm qbil fost l-istudjużi li meta nużaw il-kelma waħedha bl-artiklu, il-Klassiċi (the Classics) inkunu qed nirreferu biss għax-xogħlijiet letterarji, inklużi dawk filosofiċi u storiċi, li nkitbu bilGrieg jew bil-Latin sa minn elfejn sena Qabel Kristu sal-waqgħa tal-Imperu Ruman. Għaldaqstant meta ma rridux nirreferu għal dawn, għandna nżidu kwalifika mal-kelma Klassiċi. Il-Klassiċi Maltin tirreferi għal dawk ix-xogħlijiet letterarji ewlenin li jisbqu kull żmien jew kull isem ieħor. Fil-każ talpoeżija, għandna, pereżempju, Il-Jien u lil Hinn Minnu (1938) ta’ Dun Karm, fil-każ tal-proża nistgħu nsemmu Is-Salib tal-Fidda (1939) ta’ Wistin Born, fil-każ tat-teatru, Il-Fidwa tal-Bdiewa (1936) ta’ Ninu Cremona fost l-oħrajn. l-aċċent XOGĦLIJIET KLASSIĊI TRADOTTI BIL-MALTI L-awtur oriġinali Il-lingwa u s-sena talpubblikazzjoni taloriġinal It-traduttur Malti L-Enejjija+ (I-VI) Virġilju The Art of Poetry [De Arte Poetica iżda magħrufa laktar bħala Ars Poetica] Orazju Il-Latin (Madwar 12-8 QK) L-Odissea Il-Grieg L-Apoloġija Il-Grieg (399 QK) L-Ilìjade Il-Grieg (Madwar 850 QK) Virġilju Ir-Repubblika Il-Grieg (380 QK) L-Erojdi+ (I-VII) Il-Latin (Id-data ta’ dan ixxogħol hi dibattibbli) Dwar l-Arti talPoeżija Il-Grieg (335 QK) L-Eleġiji Il-Metamorfosi: LEwwel Ġabra ta’ Siltiet Is-sena tattraduzzjoni It-titlu bl-Ingliż jew bil-Latin (fejn hu pertinenti) It-titlu bil-Malti Mhux ippubblikati l-aċċent Il-ħrejjef ta’ Esopu Fl-1931 naraw l-ewwel testi Klassiċi miġjubin għall-Malti: sitt ħrejjef ta’ Esopu fil-forma ta’ poeżiji. Sir Temi Zammit (30 ta’ Settembru 1864 – 2 ta’ Novembru 1935) jagħtina InNemla u l-Werżieq (Marzu 1931, p. 32), IrRegħba u Il-Għorab (Ġunju 1931, p. 56), IżŻrinġ u l-Barri (Settembru 1931, p. 83) u IxXiħ u l-Mewt (1931, p. 7);1 Dun Karm (18 ta’ Ottubru 1871 – 13 ta’ Ottubru 1961) jagħtina Il-Baqra, l-Għaniqa, in-Nagħġa u l-Iljun (Ġunju 1931, p. 59). Esopu, li lilu jiġu attribwiti dawn il-ħrejjef, kien ħarrief u skjav li għex bejn is-620 u l-564 Qabel Kristu fil-Greċja l-Antika. Dawn ilħrejjef kienu jiffurmaw parti mit-tradizzjoni orali u, minkejja li huma ta’ oriġini varji, waslulna permezz ta’ għadd ta’ sorsi f’reġistri verbali differenti u mezzi artistiċi popolari. Dawn il-ħames ħrejjef dehru taħt l-inizjali ta’ TZ, lewwel erbgħa f’Il-Malti u l-aħħar waħda f’Leħen ilMalti. Apparti li tkun assunzjoni tajba li ngħidu li TZ huma l-inizjali għal Temi Zammit, dawn l-istess ħrejjef reġgħu dehru taħt isem Temi Zammit fil-ktieb ta’ Ninu Cremona tal-1958, Ħrejjef, stejjer u kitba oħra. Għaldaqstant, matul iż-żmien, kien hemm żidiet u tnaqqis mill-ħrejjef oriġinali. Fuq kollox, dawn il-ħrejjef jagħmlu parti integrali mill-korp letterarju Klassiku tal-Greċja lAntika (Wikipedia). Huwa b’mod konxju li għażilt “miġjubin għallMalti” u mhux “maqlubin/tradotti għall-Malti”. Fl-artiklu “Shakespeare bil-Malti” (l-aċċent, Nru 15) Clare Vassallo u jiena ktibna dwar “iddistinzjoni bejn it-traduzzjoni ‘stretta’ u dik ‘libera’” u rajna li “din l-id ħielsa tat-traduttur tkun ta’ spiss akkumpanjata minn strateġija ta’ domestikazzjoni fejn l-intenzjoni tattraduzzjoni, jew aħjar, tal-adattament, tkun aktar viċin tal-aspettattivi letterarji tal-udjenza mira milli tat-test sors” (l-aċċent, 2017, p. 39). Dan jgħodd għat-testi ta’ Esopu miġjubin għall-Malti. Hu x’inhu, adattament jew traduzzjoni, dawn it-testi ikkontribwew bil-kif għall-korp letterarju Malti. Ma nafux minn liema lingwa nqalbu l-ħrejjef ta’ Esopu bil-Malti, u lanqas nafu jekk ġewx tradotti jew adattati. Iżda Oliver Friggieri, filktieb tiegħu Dun Karm – Il-Poeżiji miġbura, jgħodd il-ħrafa, Il-Baqra, l-Għaniqa, inNagħġa u l-Iljun ta’ Dun Karm (1980, p 449) bħala traduzzjoni u jdaħħalha fl-istess taqsima fejn insibu dik li hi meqjusa bħala l-aqwa traduzzjoni tal-poeta nazzjonali, L-Oqbra (1980, p. 451). Dwar il-ħames ħrejjef li tana Temi Zammit, filwaqt li għal In-Nemla u l-Werżieq jgħidilna biss li qalibha mill-Franċiż, għall-erba’ l-oħra ma jgħidilna xejn. Jekk dawn huma traduzzjoni, ma nafux minn liema test inqalbu. l-aċċent L-akbar għadd ta’ ħrejjef ta’ Esopu bil-Malti tahomlna Bro. Henry Grech F.S.C. (18 ta’ Diċembru 1918 – 10 ta’ Ġunju 1981). Anke dawn huma ppreżentati f’versi, ippubblikati fi ktieb maħruġ fl-1963 li reġa’ ġie stampat fl-1966. Bħal Temi Zammit u Dun Karm, Bro. Henry ma jgħidx minn fejn ħadhom jew jekk humiex traduzzjoni jew adattament. L-istess ngħidu għażżewġ ħrejjef li tana fi proża l-poeta Achille Mizzi, Il-lifgħa u l-Iima u Raġel migdum mill-kelb (Cortis, 2009, p. 18).2 Wara l-pubblikazzjoni tal-kotba ta’ Bro. Henry, naraw xi awturi Maltin, wħud minnhom għalliema, jisfruttaw l-element didattiku tal-ħrejjef ta’ Esopu u joħorġu għadd ta’ kotba bbażati fuq dawn il-ħrejjef jew ispirati minnhom. Il-biċċa l-kbira ta’ dawn il-pubblikazzjonijiet huma mmirati lejn it-tfal u lħrejjef ta’ Esopu li nsibu fihom huma addattati u ppreżentati b’ħafna modi u L-edizzjoni tal-1966 lwien, ġeneralment akkumpanjati minn illustrazzjonijiet. Bro Henry innifsu, fl-1984, ħareġ għadd minn dawn il-ħrejjef f’edizzjoni tal-Ladybird barra li fl-1975 kien ħareġ L-Ewwel ktieb tal-Ħrejjef Esopu. IL-ĦREJJEF TA’ ESOPU MIĠJUBIN GĦALL-MALTI Is-sena tattraduzzjoni It-titlu bil-Malti Il-lingwa u s-sena tal-oriġinal Ħrejjef Esopu: In-Nemla u lWerżieq Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Ħrejjef Esopu:Ir-Regħba Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Ħrejjef Esopu: Il-Għorab Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Aesop’s Fables: The Lion’s Share Ħrejjef Esopu: Il-Baqra, lFable Għaniqa, in-Nagħġa u l-Iljun Ħrejjef Esopu: Iż-Żrinġ u lBarri Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Ħrejjef Esopu: Ix-xiħ u lmewt Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Ħrejjef Esopu Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Ħrejjef Esopu: Il-Lifgħa u lIima Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Ħrejjef Esopu: Raġel migdum mill-kelb Il-Grieg Bejn 620 u 560 QK Meta staqsejt lil Achille Mizzi b’mod dirett minn liema lingwa u test qalibhom ma setax jiftakar. l-aċċent TQABBIL TAL-ISTESS ĦRAFA TA’ ESOPU Temi Zammit, Il-Malti, Settembru, 1931, p. 83 Henry F.S.C., Ħrejjef Esopu, 1966, p. 85 IŻ-ŻRINĠ U L-BARRI IŻ-ŻRINĠ U L-BAQRA Żrinġ daqs bajda lemaħ jirgħa Għoġol smejjen f’nofs il-bur, Qal lil oħtu... “nikber daqsu, Jekk nintefaħ, nilħqu żgur”. Qrib għadira ċkejkna, ċkejkna, ċkejkna, Kien qed jirgħa żrinġ sabiħ Meta f’daqqa nstemgħet għajta, Feġġet baqra minnufih. Ħa nifs qawwi, żaqqu bbieset... “Għadek”. “Ingħaddih”... Raġa’ tqanżaħ... Bum... l-imsejken Faqqa u svojta minnufih. Iż-żrinġ qallha: “Isma’ naqra, Daqsek jien irrid insir; Jekk int jogħġbok tieqaf tara, Dana nagħmlu f’ħin qasir”. Bosta nies iridu jgħaddu Ta’ kbarat u ta’ għarfin, Ħfief minn rashom, ħfief minn mielhom Jisfaw fqar u minfuħin. U kif spiċċa l-aħħar kelma, Fis imtefaħ, beda jżid... “Ħares lejja! ” qal lill-baqra, “Iniex daqsek bla taħbit? ! !” Kollox għandu jsir bil-qies, Xewqat biss ma jagħmlux nies! “Kemm, fadallek!” qabżet tgħidlu, “Għadek lura bil-mijieť”; Iż-żrinġ aktar żied jintefaħ. Sa ma fl-aħħar sar biċċiet, Hawn il-baqra trid twissina: Biex iżżejjed ma nogħlew, Għax imbagħad bħaż-żrinġ jiġrilna; Kif dil-ħrafa turi sew. Fi żmien tad-deheb għall-Malti tinqaleb Aeneis ta’ Virġilju Bejn l-1938 u l-1941 id- ID-DATI TAL-FIRMA TAT-TRADUTTUR TA’ L-ENEJJIJA Dumnikan Albert M. Grech I KTIEB Il-Belt, fil-15 ta’ Awwissu 1938 (10 ta’ Mejju 1883 – 7 ta’ II KTIEB Il-Belt, fl-20 ta’ Ottubru 1938 KTIEB Il-Belt, fis-7 ta’ ta’ Marzu 1939 Jannar 1942) qaleb mil- III IV KTIEB Il-Belt, fl-4 ta’ Awwissu 1939 Latin għall-Malti l-ewwel V KTIEB Il-Belt, fl-1 ta’ Jannar 1940 Il-Belt, fl-10 ta’ Frar 1941 sitt kotba ta’ L-Enejjija VI Ktieb (Aeneis) ta’ Virġilju. Din it- © Id-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kotba Rari tal-Università ta’ Malta. traduzzjoni għandha importanza partikolari peress li twieldet fi żmien tad-deheb għall-Malti. Mhux ta’ b’xejn fl-introduzzjoni tal-Ewwel Ktieb Grech jgħidlina: “Kemm l-ilsien Malti hu għaddej ġmielu ’l quddiem bit-tħabrik ta’ bosta qalbiena u ħabbejja3 tiegħu, kemm qiegħed jitfa’ bis-sħiħ għeruqu u jieħu l-qagħda ta’ lsien miktub bir-reqqa, hi ħaga li llum jaraha kolħadd” (1938, I Ktieb, p. iii). X’kienu dawk l-iżviluppi marbuta mal-Malti? Fl-1934, il-Gvern Ingliż irrikonoxxa l-Malti bħala ilsien uffiċjali (flimkien mal-Ingliż). Fl-istess nifs ġiet rikonoxxuta b’mod uffiċjali l-ortografija tal3 B’ħabbejja Grech ried ifisser “dawk li jħobbu” l-Malti. Skont Vassalli (u ESI) din tfisser “min jaħbi” (Vassalli, 2016, p. 137). Din turi l-ħerqa li Grech kellu għall-Malti Semitiku meta ħa l-verb ħabb (flok ħeba) u minnha nissel ħabbejja. l-aċċent Għaqda Kittieba tal-Malti (illum l-Akkademja tal-Malti) li l-istess għaqda kienet ħarġet fl1924. B’hekk intemmet il-kwistjoni tal-lingwa li kienet ilha għaddejja mis-seklu ta’ qabel u tnieda dak li hu meqjus bħala perjodu taddeheb għal ilsienna, fundamentali għall-Malti tal-lum. Kien f’dan il-perjodu li rajna l-Malti jintuża fil-Qrati minflok it-Taljan, lil Ninu Cremona joħroġ il-grammatika tal-Malti Tagħlim fuq il-kitba Maltija f’żewġ volumi (1934 u 1938), jiġu introdotti korsijiet tal-Malti għall-ħaddiema taċ-ċivil li kienu abbinati maliżvilupp fil-karriera. Fl-1935 naraw il-Malti jsir obbligatorju biex wieħed jaħdem malGvern u fl-istess sena l-eżami tal-matrikola talMalti jsir obbligatorju biex wieħed seta’ jidħol l-Università u fl-1937 reġa’ ġie stabbilit idDipartiment tal-Malti wara assenza ta’ 108 snin (Brincat, 2011, p. 358). Mil-lat letterarju, id-deċennju tal-tletinijiet jiftaħ bir-rumanz satiriku Ulied in-nanna Venut fl-Amerika (1930) ta’ Ġwann Mamo. Iżda li kieku kellna niffukaw biss fuq l-1938, is-sena li fiha nqalbu l-Ewwel u t-Tieni Ktieb ta’ LEnejjija, naraw ippubblikati l-ktieb tal-poeżiji Nirien ta’ Karmenu Vassallo, u r-rumanzi Taħt Tliet Saltniet ta’ Ġużè Aquilina, Leli ta’ ĦażŻgħir ta’ Ġużè Ellul Mercer, u Triq id-Dejqa Nru 13 ta’ Ivo Muscat Azzopardi. Fl-istess sena naraw lil Dun Karm ilesti l-poema Il-Jien u Lilhinn Minnu. Fl-1937 naraw ippubblikat Żmien l-Ispanjoli ta’ Ġużè Galea u fl-1939 IsSalib tal-Fidda ta’ Patri Wistin Born, iż-żewġ rumanzi li, flimkien ma’ Taħt Tliet Saltniet u Leli ta’ Ħaż-Żgħir, reċentement ġew meqjusa bħala fost l-aħjar rumanzi Maltin tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin (Aloisio, 2017, pp. 4143). Hu f’dan l-isfond storiku, lingwistiku u letterarju li nistgħu nifhmu l-importanza talqlib għall-Malti ta’ L-Enejjija ta’ Grech li filfatt jikteb: “B’dal-ħjiel f’moħħi, u mħajjar ukoll millimġiba ta’ Maltin bħali, li bla ma qatgħu qalbhom fl-ebda tfixkil li għaddew minnu, taw daqqa t’id lit-taħriġ miktub ta’ lsienna, u fuq kollox ta’ dawka li qalbu fih ix-xogħol sabiħ ta’ nies barranin, jien ħsibt ħa nagħti wkoll iddaqqa t’idi u naqleb fil-Malti tagħna l-Għanja Latija.” (1938, I Ktieb, p. iii) It-traduzzjoni ta’ Grech tinkludi aktar kliem semitiku milli rumanz minkejja li x-xogħol inqaleb mil-Latin; pereżempju juża Rumi għal Ruman, xerq għal orjentali, ħarb għal gwerra. Grech huwa wkoll produttiv ħafna fl-użu talverb semitiku. L-Enejjija qatt ma ġiet ippubblikata. Grech ma jgħidx espliċitament li qaleb dan ixxogħol direttament mil-Latin għall-Malti iżda jikteb “f’dal-qlib bi ħsiebni nżomm bir-reqqa kollha sew il-ħsieb kemm il-kliem tal-Għannej Rumi, mnejn ma nitbigħedx ħlief meta ma nistax nagħmel ieħor, bil-għan li nġiegħel il- l-aċċent Virġil innifsu jgħanni bil-Malti tagħna daka li għanna bil-Lati tiegħu” (1938, I Ktieb, p. iv). Din hi indikazzjoni li l-qlib sar direttament mil-Latin. Barra minn hekk fl-1936 ittraduċa wkoll mil-Latin għall-Malti l-innijiet ta’ San Tumas t’Akwinu dwar l-Ewkaristija, LGħanjiet dwar l-Ewkaristija (1936). Hu kien jagħti wkoll il-privat tal-Latin liż-żgħażagħ li kienu biħsiebhom isiru saċerdoti (Fsadni, 2003, p. 166). Meta kien il-Belt, għamel żmien jgħallem it-Teoloġija fis-Seminarju talArċisqof. Iżda fuq kollox, tqabbil fuq fuq bejn ix-xogħol oriġinali u t-test ta’ L-Enejjija jurina li Grech tana traduzzjoni interlingwsitika (ara t-tabella tat-tqabbil tal-ewwel seba’ versi mattest Latin u mat-traduzzjoni ta’ Xuereb). Prova ta’ dan narawha fl-aħħar paġni ta’ kull wieħed mis-sitt kotba fejn insibu “Damma ta’ ismijiet in-nies, il-ħwejjeġ u l-imkejjen” bil-Malti u bil-Latin, speċi ta’ dizzjunarju żgħir MaltiLatin tal-kliem użat fit-traduzzjoni. Fit-traduzzjoni ta’ L-Enejjija (u tal-innijiet Ewkaristiċi ta’ San Tumas t’Akwinu) ninnutaw li Grech juża tajjeb lortografija talGħaqda Kittieba talMalti li kienet ġiet rikonoxxuta b’mod uffiċjali ftit snin qabel. Dan hu f’kuntrast qawwi ma’ dak li kiteb u ppubblika hu stess fil-bidu tas-seklu © Id-Dipartiment talgħoxrin fejn ħaddem Arkivji u l-Kotba Rari taltal-Università ta’ ortografija tal-Malti Librerija Malta Ttaljanizzata ħafna. Oliver Friggieri Fl-1975, il-Professur Oliver Friggieri ppubblika De Arte Poetica ta’ Quintus Horatius Flaccus (65 QK-8 QK), magħruf aħjar bħala Orazju. Din hi traduzzjoni mil-Latin għall-Malti L-edizzjoni tal-1988 ta’ xogħol Klassiku importanti meqjus bħala biċċa għodda siewja u bażika biex wieħed jibda jifhem il-kritika letterarja. Fl-1988, il-Professur Friggieri reġa’ ħareġ din it-traduzzjoni f’edizzjoni annotata. Fid-daħla għal din l-edizzjoni Friggieri jistqarr li De Arte Poetica “hi xogħol iebes bil-bosta f’dik li hi traduzzjoni għaliex hi mbiegħda b’sekli sħaħ u hi wkoll poeżija, jiġifieri fiha kontenut imsarraf f’metafori, waqt li l-ilsien hu mħaddem bil-mod speċjali tal-poeżija biex jinsiltu minnu s-setgħat kollha” (1988, p. i). Friggieri jgħid li “din l-esperjenza tiegħi filqlib ta’ test importanti u diffiċli bħal dan [i.e. ta’ De Arte Poetica] ġibitni wiċċ imb wiċċ, mill-ġdid, mas-seħer u mal-għana (lessikali, idjomatiċi, sintattiċi) tal-Malti” (1988, p. i). Fl-2008, il-Prof. Friggieri ppubblika ttraduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti tat-traġedji Antigone u Edipu s-Sultan ta’ Sofokle u Medea ta’ Ewripide fil-ktieb Tliet Drammi Griegi. Fil-verità dawn kienu ġew ippubblikati separatament qabel meta ttellgħu bħala xogħlijiet teatrali u għalhekk nitkellem dwarhom fl-artiklu li jmiss. l-aċċent Victor Xuereb S.J. Patri Victor Xuereb S.J. (4 ta’ Ottubru 1930 – 26 ta’ Awwissu 2017) tana l-akbar għadd ta’ traduzzjonijiet tal-Klassiċi għall-Malti, kemm mil-Latin kif ukoll mill-Grieg, fosthom LOdissea (1989) ta’ Omeru li fl-1991 rebbħitu lPremju tal-Aqwa Ktieb tas-Sena, mogħti millKunsill Nazzjonali tal-Ktieb Malti, u l-premju Città di Valletta (Xuereb, 1999, p. vi). L-Odissea, tradizzjonalment attribwita lil Omeru u aktarx komposta viċin it-tmiem it-8 seklu Qabel Kristu xi mkien fl-Ionja, fil-kosta Griega ta’ Anatolja, hi t-tieni l-eqdem biċċa xogħol letterarja fid-Dinja Oċċidentali – leqdem hi L-Ilìjade, ukoll attribwita lil Omeru. L-Odissea hija segwitu parzjali għal L-Ilìjade (Wikipedia). Kemm il-Grieg kif ukoll il-Latin Xuereb kien jafhom sew: Flimkien mal-filosofija, hu studjahom fil-fond fl-Università ta’ Oxford minn fejn fl-1961 kiseb M.A. (Oxon) filLingwi Klassiċi u fil-filosofija. Għallem ilLatin u l-Grieg fl-Università ta’ Gonzaga, f’Washington (1965-1967) u l-Grieg flUniversità ta’ Malta (Xuereb 1999, p. vi; Schiavone 2009, p. 1653). Fl-introduzzjoni għal L-Odissea Xuereb jirrakkontalna kif daħal għal din it-traduzzjoni: “Il-ħsieb li xi darba rrid naqleb l-Odissea għall-Malti kien ilu jberren ġo moħħi minn meta kont nistudja Oxford. Hemm hekk kelli nistudja l-Odissea sewwa għaliex kienet fissillabu tal-eżami. U aktar ma kont naqraha floriġinal, aktar kont nissaħħar bil-ħeffa u bilmużikalità tal-kliem li Omeru kien kiteb, elfejn 60 Fr Victor Xuereb S.J., dakinhar tat-tnedija ta’ L-Ilìjade flimkien mal-ex Ministru Dr Louis Galea. Ħajr lill-Arkivju Pronvinċjali tal-Ġiżwiti, in-Naxxar. u seba’ mitt sena ilu! Imbagħad, kemm domt lAmerika, kelli ngħallem l-Odissea flUniversità ta’ Gonzaga fi Spokane. U mill1979 sal-1981 kont ngħallem xi kotba talOdissea lill-istudenti tas-sixth form tal-Kulleġġ ta’ Saint Ignatius, Londra. Aktar ma kont nistudjaha u ngħallimha, aktar kont nitħeġġeġ biex naqlibha għall-Malti” (1989, p. iv). Dwar din it-traduzzjoni Mons. Lawrenz Cachia, fir-reċensjoni ta’ din L-Odissea, jikteb li Xuereb “wera li jaf il-Malti sewwa u li għandu vokabularju ta’ kliem Malti Semitiku wiesa’ ħafna. Juża wkoll kliem Rumanz u naħseb li t-taħlita bejn it-tnejn hija fi proporzjoni ġust u għalhekk tinħass bilanċjata ħafna.” Cachia jgħid ukoll li “huwa dmir ta’ min jittraduċi li jagħti s-sens fidil bħalloriġinal. Dan Patri Xuereb jagħmlu sewwa” iżda jikkritikah fit-tiswir tal-versi – “Patri Victor mhux imkisser biżżejjed fis-sengħa talversi” (Cachia, 1995, p. 257; p. 259). l-aċċent Mill-Grieg, Xuereb tana żewġ traduzzjonijiet ippubblikati oħra.4 Fl-1999, tana L-Ilìjade ta’ Omeru, li skont it-traduttur, “il-Griegi kienu jqisu L-Ilìjade bħala ogħla u aktar poetika mill-Odissea” (Xuereb, 1999, p. vi). Fl-2008, tana Ir-Repubblika ta’ Platun, ktieb li Xuereb jgħid li studjah fl-oriġinal Grieg meta kien student fl-Università ta’ Oxford (2008, p. xiii). Fl-2004, Xuereb ħareġ it-traduzzjoni mil-Latin għall-Malti ta’ L-Enejde ta’ Virġilju. It-traduttur Ġiżwita jistqarr li “ħabatli tajjeb li dħalt għal din il-biċċa xogħol iebsa tal-qlib ta’ L-Enejde mil-Latin għall-Malti, wara li diġà ppubblikajt L-Odissea u L-Ilìjade ta’ Omeru. Jien stess stajt napprezza iżjed id-differenza li hemm bejn il-versi ta’ Omeru u dawk intarzjati f’xulxin u megħrukin ta’ Virġilju. Ngħid biss li ħadt gost nittraduċi L-Enejde aktar milli ħadt fix-xogħlijiet ta’ Omeru. L-Enejde titlob sfida akbar” (2004, p. xiv). Tqabbil tal-istess silta: Aeneis ta’ Virġilju, l-Ewwel Ktieb, il-versi 1-7 L-ENEJJIJA TA’ PATRI ALBERT M. GRECH, O.P., 1938 Għodod il-ħarb u r-Rajjes sejjer ngħanni, Li min-naħiet ta’ Trojja darba, mħarrab Minn għulu, niżel ġo l-Italja w ġewwa X-xtut Lavinin, bil-wisq mitfugħ mal-baħar Għammieq u l-art b’ħilt Dawk ta’ fuq, u mħabba Fl-għadab miftakar sew tal-ħarxa Ġuno; Li għadda wkoll minn namar għajt x’ħin huwa Ġarrab il-ħarb, sakemm il-beltu sejjes U sa 1-Allat daħħal ġo l-Lat, mnejn huwa In-nisel Lati, u mnejn huma ġejja Ix-Xjuħ Albin, u sewwa sew fejn għandhom Ukoll il-bidu s-swar tal-għolja Ruma. L-ENEJDE TA’ PATRI VICTOR XUEREB, S.J., 2004 Il-gwerra ngħanni u dak l-eroj ewlieni li, mtarraf mid-Destin, mess xtut Lavinjum wara li salpa mill-wesgħat ta’ Trojja. Wisq ra ma’ wiċċu fl-art u fuq il-baħar għax hekk ried Zews, u Ġuno, għalih mixgħula, ma setgħet b’xejn il-korla tagħha tberred. Kellu jbali bis-sħiħ fi gwerra ħarxa sakemm sa fl-aħħar irnexxielu jwaqqaf il-belt fejn jgħammar, u ’ll-allat ta’ ġensu jibnilhom maqdes fuq din l-art Latina. Hekk kien il-bidu tan-nazzjon ta’ Lazjum u n-nobbli t’Alba u s-swar għoljin ta’ Ruma. Ma’ L-Odissea, L-Ilìjade u L-Enejde Xuereb inkluda glossarju tal-ismijiet ewlenin li jissemmew f’dawn ix-xogħlijiet. Għal min hu interessat fit-teknika tat-traduzzjoni dan hu eżerċizzju terminoloġiku interessanti ta’ nomi partikolari. l-aċċent Traduzzjonijiet Xuereb ippubblikati ta’ Xuereb kien produttiv ħafna fit-traduzzjonijiet għax barra l-erba’ opri kbar u voluminużi li ppubblika, ħalla warajh għadd sabiħ ieħor ta’ traduzzjonijiet mill-Grieg u mil-Latin li ma laħaqx ippubblikahom. Nota bijografika fil-ktieb tiegħu Il-Mitoloġija tgħid li Xuereb “għandu maqlubin għall-Malti mill-Grieg is-seba’ traġedji ta’ Sofokle u l-Arti Poetika ta’ Aristotli” (1999, p. vi) u saħansitra dawn ġew elenkati bħala pubblikazzjonijiet flentrata dwar dan it-traduttur Ġiżwita li hemm fid-Dictionary of Maltese Biographies (Schiavone, 2009, p. 1653). Skont Xuereb stess, is-seba’ traġedji ta’ Sofokle kellhom jiġu ppubblikati mill-Università ta’ Malta (2008, p. xiii) imma fil-verità dan qatt ma sar. Lanqas ittraduzzjoni ta’ L-Arti Poetika ta’ Aristotli, qatt ma ġiet ippubblikata. Iżda din il-ftit informazzjoni ġegħlitni nkompli ngħarrex u nfittex u l-kurżità tar-riċerka wasslitni fl-Arkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti L-ewwel paġna tal-mansukritt tattraduzzjoni ta’ Filoktete Xellug: Manuskritt tat-traduzzjoni tal-Ewwel Ktieb ta’ L-Odi ta’ Orazju. Ħajr lill-Arkivju Pronvinċjali talĠiżwiti Lemin: L-aħħar stezura lesta għall-istampar ta’ L-Odi ta’ Orazju I-III, IV, li sibt f’dar privata. f’Malta. Hemm sibt manuskritti, typescripts, computer printouts u steżuri lesti għallistampa ta’ wħud minn dawn ix-xogħlijiet, inkluż steżura finali ta’ L-Arti Poetika. FlArkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti m’hemmx steżura finali ta’ kull wieħed minn dawn ixxogħlijiet maqlubin għall-Malti li kont qed infittex. Għaldaqstant komplejt infittex u minn dar privata rnexxieli nikseb kopja tal-aħħar steżura tat-traġedji kollha bil-Malti ta’ Sofokle u ta’ L-Odi ta’ Orazju maqlubin minn Xuereb iżda li qatt ma ġew ippubblikati. Steżura tat-traduzzjoni ta’ Filoktete lesta għall-istampar Typescript tat-traduzzjoni ta’ Antigone l-aċċent Xogħlijiet Klassiċi tradotti bil-Malti minn Victor Xuereb mhux ippubblikati Is-sena Reviżjoni/jiet It-titlu bl-Ingliż jew It-titlu bil-Malti L-awtur oriġinali Il-lingwa u s-sena taltat-traduzzjoni bil-Latin pubblikazzjoni taloriġinal 1990 Edipu f’Kolonus Il-Grieg (406 QK) Il-Grieg (409 QK) L-Arti Poetika Il-Grieg (335 QK) Il-Grieg (441-442 QK) Il-Grieg (406 QK) Il-Grieg (429 QK) Il-Grieg (409-401 QK ?) Ix-Xbejbiet ta’ Trakis Il-Grieg (450 QK ?) L-Odi (I-III) Orazju L-Odi (IV) Orazju * It-titlu ta’ verżjoni minnhom hu Is-Sultan Edipu It-traduzzjonijiet ta’ għalliema universitarji oħra Barra Oliver Friggieri u Victor Xuereb, hemm għalliema oħra minn dipartimenti varji tal-Fakultà talArti tal-Università ta’ Malta li tawna traduzzjonijiet għall-Malti ta’ xogħlijiet Klassiċi. Fl-1995 naraw lill-Professur Michael Zammit jagħtina l-qlib mill-Grieg għall-Malti ta’ L-Apoloġija ta’ Platun. Zammit, professur fid-Dipartiment tal-Filosofija, dan l-aħħar tana wkoll Il-Metamorfosi: L-Ewwel Ġabra ta’ Siltiet, traduzzjoni mil-Latin għall-Malti ta’ siltiet mill-Metamorphōseōn librī ta’ Ovidju. Dawn huma rakkonti li Ovidju kiteb dwar l-Allat u figuri mitiċi. Fid-daħla għal dan il-ktieb, Zammit jgħidilna li “Ovidju, li ismu sħiħ kien Publius Ovidius Naso, twieled f’Sulmo (illum Sulmona), villaġġ ċkejken f’wied fil-għoli fl-Apennini, madwar sena wara l-assassinju ta’ Ġulju Ċesari. Ħa l-fama bħala poeta, u sar popolari f’Ruma, fi żmien l-Imperatur Awgustu. Il-Metamorfosi kitbu bejn wieħed u ieħor fi żmien it-twelid ta’ Ġesù” (2018, p. xi). l-aċċent Il-Professur Zammit qaleb ukoll għall-Malti Il-Bħagawad Gita li tfisser l-Għanja tal-Qaddis, xogħol bis-Sanksrit. Is-Sanskrit hija lingwa tal-Indja antika bi storja dokumentata ta’ 3,500 sena. Skont Zammit id-definizzjoni ta’ x’nifhmu bi “Klassiċi” għandha tkopri wkoll is-Sanskrit. Fl-2011 rajna t-traduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-ewwel seba’ kotba ta’ L-Erojdi ta’ Ovidju. Din hi t-teżi tal-MA mhux ippubblikata f’żewġ volumi li Maria Giuliana Fenech, lettur part time flUniversità ta’ Malta u l-President tal-Malta Classics Association, ġabet mill-Università ta’ Malta. Ittutur tagħha f’din it-teżi kien il-Professur Horatio Ceasar Roger Vella, għalliem tal-Latin fidDipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija tal-istess Università li fl-2012 tana t-traduzzjoni ta’ L-Eleġiji ta’ Properzju. Karmenu Serracino Fl-2012, Dr Karmenu Serracino ppubblika fi ktieb Dwar l-Arti talPoeżija bil-Malti. Fil-verità, din hi t-traduzzjoni mill-Grieg għall-Malti ta’ dik li tradizzjonalment hi magħrufa bħala Il-Poetika ta’ Aristotli li Serracino ppreżenta fl-1998 bħala t-teżi tal-Masters tiegħu. Dan ittraduttur ilu sa mill-1997 jgħallem fid-Dipartiment tal-Klassiċi u lArkeoloġija tal-Università ta’ Malta. Dan ix-xogħol ta’ Aristotli, li nkiteb fis-sena 335 QK, huwa l-aktar xogħol bikri li nafu bih s’issa li jittratta temi għat-teorija tad-drama u tteorija letterarja. Tqabbil tal-istess silta: Il-Poetika ta’ Aristotli, mill-bidu tar-Raba’ Kapitlu Dwar l-Arti tal-Poeżija ta’ Karmenu Serracino, 2012 L-Arti Poetika ta’ Aristotli ta’ Patri Victor Xuereb, S.J., 1998 (mhux ippubblikat) Bażikament, żewġ raġunijiet jidhru li jirrippoduċu l-arti tal -poeżija, u dawn huma naturali. Għaliex (a) li jimitaw hija naturali fil-bnedmin mit-tfulija u f’dan huma differenti mill-annimali l-oħrajn, għaliex huwa [annimal] imitattiv ħafna u jikseb l-ewwel tagħlim mill-imitazzjoni, u (b) ilpjaċir li kulħadd jieħu bir-rappreżentazzjonijiet. B’mod ġenerali nistgħu ngħidu li l-poeżija ssawret minn waħda minn żewġt għejun naturali. L-ewwel nett hemm l-istint imħawwel fil-fond tan-natura tal-bniedem sa minn żgħoritu, li jimita. Fost l-annimali kollha, il-bniedem ma hemmx min jimita daqsu. Huwa permezz tal-imitazzjoni li l-bniedem jitgħallem l-ewwel lezzjonijiet tal-ħajja. It-tieni nett naraw li ma jkunx hemm wieħed li ma jiħux pjaċir jimita xi ħaġa. l-aċċent It-traduzzjoni ta’ Serracino ġiet deskritta bħala “għadma iebsa u għażla kuraġġuża li tesplora xogħol ferm prestiġġjuż li influwenza bil-kbir il-kritika letterarja” (Falzon, April 2013, p. 35). Fl-2013, Serracino kien qal lil l-aċċent li din it-traduzzjoni “hija biss parti minn vjaġġ li xogħol Aristotli ilu jagħmel għal sekli sħaħ u li għadu jagħmel sal-lum. Permezz ta’ dan ixxogħol, il-lingwa Maltija issa saret ukoll parti minn din listorja kbira u importanti fl-Istorja tal-letteratura Klassika, ilkritika letterarja u t-teatru” (Falzon, April 2013, p. 36). Fuq il-lemin tidher Steżura lesta għall-istampa ta’ L-Arti Poetika ta’ Aristotli ta’ Victor Xuereb Bċejjeċ Klassiċi żgħar maqlubin għall-Malti Fil-ktieb Letteratura tal-1992 (ed Toni Cortis), fit-taqsima ddedikata lill-Klassiċi, flimkien ma’ traduzzjoni ta’ bċejjeċ minn xogħlijiet kbar stampati f’pubblikazzjonijiet separati, naraw traduzzjoni għall-Malti ta’ bċejjeċ żgħar li ma dehru mkien ieħor, fosthom dawk ta’ Mark Anthony Sammut u missieru Frans Sammut. Barra t-traduzzjoni bil-Malti, hawn naraw ukoll il-verżjoni oriġinali bilBċejjeċ Żgħar Klassiċi tradotti bil-Malti Is-sena It-titlu bl-Ingliż jew It-titlu bil-Malti L-awtur oriġinali Il-lingwa u s-sena tat-traduzzjoni bil-Latin tal-pubblikazzjoni tal-oriġinal It-traduttur Malti Il-Grieg Fuq Qabar Ħuh Orazju Vox Depicta** Proverbji u [Il-vuċi pinġuta] għajdut Latini Poeżija Nru.3 *L-Odi 3.13 **Dan hu isem il-ktieb. l-aċċent Malti li ġagħltihom jidħlu għal dan ix-xogħol: Grech jgħidilna li daħal għal din l-għadma iebsa “għaliex rajt ukoll li minnu l-għażiż ilsien Malti sata’ jikseb daqsxejn ta’ fejda ġmielha” (1938, I Ktieb, p. iv). Paġna minn Vox Depicta Fl-istess taqsima naraw “Lil Anaktorja” ta’ Saffo maqluba għall-Malti minn Victor Xuereb u “Bandusia” ta’ Orazju maqluba minn Achille Mizzi. Min-naħa l-oħra, Xuereb jgħidilna “ma kien ikolli qatt kuraġġ nidħol għal din il-biċċa xogħol filosofika bil-Malti [“Ir-Repubblika” ta’ Platun] li kieku ma kinetx il-ħerqa li għandi li nara l-letteratura Maltija tikber u tistagħna bi traduzzjonijiet dejjem ġodda” (2008, p. xiii). Bis-saħħa ta’ dawn ix-xogħlijiet il-Malti kiber u stagħna. Bl-istess mod, hu sinifikanti lkontribut lill-Malti tal-bqija tat-tradutturi li tawna l-qlib għall-Malti ta’ xogħlijiet Klassiċi. Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Fl-2017, rajna ppubblikat Vox Depicta, ktieb ta’ proverbji Latini maqlubin għall-Malti u lIngliż, editjat minn Lara Zammit u Maria Zammit. Dan il-ktieb hu frott ilkollaborazzjoni bejn il-Malta Classics Association u l-artist lokali Warren Bartolo. Ringrazzjamenti: Dr Karmenu Serracino; is-Sa Mary Samut-Tagliaferro, maniġer tat-Taqsima tal-Arkivji u lKollezzjonijiet Speċjali fid-Dipartiment tal-Arkivji u lKotba Rari tal-Librerija tal-Università ta’ Malta u l-istaff tagħha; l-istaff tal-Librerija Pubblika ta’ B’Kara; is-Sur Michael Schiavone; Patri Paul Gatt O.P., l-arkivista tadDumnikani fil-Belt; il-Professur Stanley Fiorini, larkivista tal-Arkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti f’Malta; ilProfessur Michael Zammit; is-Sur Joe P. Borg u s-Sur Toni Cortis. Konklużjoni Lista ta’ referenzi Dan l-ewwel artiklu minn sensiela ta’ tlieta għeni niskopri mill-ġdid is-seħer tal-antikità Klassika u l-letteratura tagħha. Barra minn hekk inħoss li bil-kxif għall-ewwel darba ta’ LEnejjija ta’ Patri Albert M. Grech O.P. u ttraduzzjonijiet mhux ippubblikati ta’ Patri Victor Xuereb S.J. hawn qiegħda ssir ġustizzja storika ma’ dawn it-tradutturi li kellhom għal qalbhom ħafna l-ilsien Malti u għalhekk ħaqqhom ir-rikonoxximent tagħna. Fil-fatt, ittnejn jgħidulna li l-ħeġġa li kellhom għall- L-Aħjar Rumanzi Maltin ta’ Qabel l1950. Il-Malti – Rivista tal-Akkademja tal-Malti – Ħarġa Akkademika XC (2017): 38-46. L-Ilsien Malti - Il-Bieraħ u l-lum. Sensiela Kotba Soċjalisti, Maħruġ mid-Dipartiment tatTagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema, 1994. Il-Ministeru talEdukazzjoni, Malta, 1992. Ħrejjef, stejjer u kitba oħra: l-ewwel ktieb.: A.C. Aquilina Malta 1958. l-aċċent Falzon, Elaine. “Dwar l-Arti tal-Poeżija: Aristotli bil-Malti.” l-aċċent. Pubblikazzjoni tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea, il-Lussemburgu, Nru 9, April 2013: 35-36. “Poeżija Nru. 3 ta’ Katullu”. “L-Erojdi (I-VII) ta’ Ovidju: Traduzzjoni għall-Malti b’intorduzzjoni u kummentarju – 2 Volumi.” Teżi tal-MA – Il-Klassiċi, l-Università ta’ Malta, 2011. De Arte Poetica ta’ Orazju, traduzzjoni mil-Latin. Toni Cortis Publication, ĦażŻebbuġ, Malta, 1988. Dun Karm – Il-Poeżiji Miġbura. Pubblikazzjoni Klabb Kotba Maltin u Karmen Mikallef, Valletta, Malta, 1980. Tliet Drammi Griegi – Traduzzjoni mill-Ingliż. Pubblikazzjonijiet Indipendenza, Malta, 2008. Dumnikani Maltin Magħrufa 1450-2003 – Tifkiriet Bijo-Bibljografiċi. Pubblikazzjoni Dumnikana, Malta, 2003. Ħrejjef Esopu. De La Salle Brothers Publications, Stampat għat-tieni darba, Malta 1966. Grech, O.P., Albert M., L-Enejjija Il-Kotba I-VI. Mhux ippubblikati. Taqsima tal-Arkivji u lKollezzjonijiet Speċjali fid-Dipartiment tal-Arkivji u lKotba Rari tal-Librerija tal-Università ta’ Malta Ms. 293. “Il-Baqra, l-Għaniqa, in-Nagħġa u l-Iljun” Il-Malti. L-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, 7-2 (Ġunju 1931): 59. Pietà: Pubblikazzjonijiet Dwar l-Arti tal-Poeżija – Traduzzjoni għall-Malti ta’ Ars Poetica b’introduzzjoni Pubblikazzjoni tal-BDL u l-Malta Classics Association, San Ġwann 2012. Lexicon – Edizzjoni ta’ Mons Lawrenz Cachia, Stampat fil-Guttenberg Press, “Shakespeare bilMalti.” l-aċċent. Pubblikazzjoni tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea, il-Lussemburgu, 15, Eleġiji. Il-Mitoloġija – Kullana Pubblikazzjoni Indipendenza, Malta 1999. Omeru – L-Ilìjade. Pubblikazzjoni tal-Ministeru tal-Edukazzjoni, Malta 1999. Platun – Ir-Repubblika. Pubblikazzjoni Indipendenza, Malta 1999. Virġilju – L-Enejde. Pubblikazzjoni Indipendenza, Malta 2004. Il-Metamorfosi 1: L-Ewwel Ġabra ta’ Siltiet. L-Apoloġija. “In-Nemla u l-Werżieq.” LGħaqda tal-Kittieba tal-Malti, 7-1 (Marzu 1931): 32. “Ir-Regħba; Il-Għorab.” LGħaqda tal-Kittieba tal-Malti, 7-2 (Ġunju 1931): 56. “Ix-xiħ u l-mewt.” Leħen il-Malti. LGħaqda tal-Malti (Università), (1931): 7. “Iż-Żrinġ u l-Barri.” LGħaqda tal-Kittieba tal-Malti, 7-2 (Settembru 1931): 83. Il-materjal viżiv kollu marbut mat-traduttur Victor Xuereb S.J. li ġej mill-Arkivju Pronvinċjali tal-Ġiżwiti, in-Naxxar, jinsab fl-“Individual Fr Victor Xuereb Boxes 17, 27 & 28”. Jiktbilna s-Sur Michael Schiavone, l-editur ta’ Dictionary of Maltese Biographies: Nirreferi għall-artiklu Franciscu Wzzinu, it-traduttur talewwel ktieb bil-Malti stampat (l-aċċent Nru 17), b’mod partikolari għas-sentenza “Hemm min kiteb li Franciscu Wzzinu twieled fl-1678 (Schiavone, 2009) u hemm min kiteb li twieled fl-1694 (Friggieri, 1994-1995, p. 123), iżda Zammit jikteb li tgħammed l-Isla f’Diċembru tal1708 (2007, p. 195) – dak iż-żmien il-magħmudija kienet issir xi jum jew tnejn wara t-twelid” u nżid li, wara li qrajt dan l-artiklu mort ir-reġistru talmagħmudija tal-parroċċa tal-Isla u ksibt din linformazzjoni: Dwar Ioannes Francesco Uzzino, ir-reġistrazzjoni talmagħmudija (Vol. 131) turi d-data tat-twelid bħala s-27 ta’ Diċembru 1708. Fir-reġistrazzjoni nnifisha, il-kunjom inkiteb bil-W filwaqt li fil-marġini, il-kunjom inkiteb bil-U. Nirringrazzjaw lis-Sur Schiavone. l-aċċent Xi ttraduċejna dan l-aħħar? Paġna ġdida miġbura minn Mark Vella, l-Uffiċjal tal-Lingwa fir-Rappreżentanza talKummissjoni Ewropea f’Malta L-unika stqarrija stampa tad-DĠT ilwaqt li d-Direttorati Ġenerali kollha l-ħin jkollu jħabbru l-inizjattivi tagħhom permezz tal-komunikazzjoni mal-midja, id-DĠ Traduzzjoni xogħlu jittraduċi miljuni ta’ paġni fis-sena... u daqshekk. DĠ differenti mill-oħrajn, għaliex ma jagħmilx il-politika iżda jaqdiha, bħallikieku uffiċċju li fih il-politika tissarraf fi kliem li jinftiehem miċ-ċittadini kollha tal-UE. Madankollu, id-DĠT għandu wkoll dimensjoni esterna, l-aktar permezz tal-antenni tiegħu flIstati Membri, irrappreżentati mill-Uffiċjali għal-Lingwa fir-Rappreżentanzi fil-kapitali talIstati Membri. Waħda mill-attivitajiet ewlenin li torganizza d-DĠT kull sena hija l-Juvenes Translatores, kompetizzjoni tat-traduzzjoni għal studenti ta’ 17-il sena. U l-unika stqarrija stampa li toħroġ id-DĠT hija dik fejn tħabbar ir-rebbieħa minn kull Stat Membru. Sempliċi stqarrija li jidħol ħafna xogħol fiha, biex imbagħad tintbagħat lill-uffiċjali għallingwa fl-Istati Membri u jillokalizzawha – jiġifieri jadattawha għall-udjenza tal-post. Filkaż tagħna, nitfgħu titlu daqsxejn eċitanti li kapaċi jinqabad mill-gazzetti, u dawwarna ftit 68 it-test u l-kwotazzjonijiet fih biex nagħmluh rilevanti għal Malta. Semmejna, fil-fatt, li kien hemm għadd ta’ tradutturi rebbieħa ta’ din ilkompetizzjoni li komplew jistudjaw il-lingwi jew saħansitra sabu impjieg fihom, anki malIstituzzjonijiet, kif ukoll irrimarkajna li kienet l-ewwel darba li kien hemm traduzzjoni rebbieħa mill-Malti għall-Ingliż, minflok issoltu rotta aktar faċli li taqleb xi ħaġa għallilsien nattiv tiegħek. ◊◊◊ Mela bil-Ġappuniż qed inkellmek? Ngħiduha meta ma jkunx hemm ftehim ta’ dak li qed jintqal, imma l-Ġappun u l-Ġappuniż saru importanti għall-Ewropa, wara lkonklużjoni ta’ proċess twil li wassal għal Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles bejn l-UE u lĠappun. Dan ifisser negozju akbar u aħjar bejn iż-żewġ blokki ekonomiċi, bi tnaqqis jew tixjin ta’ tariffi u opportunitajiet akbar ta’ kummerċ. Il-Ftehim jikkonċerna madwar 630 miljun ċittadin, u l-Ġappun huwa wkoll s-sitt l-akbar sieħeb kummerċjali ta’ Malta barra millEwropa, b’aktar minn 44 kumpanija Maltija jesportaw lejn il-Ġappun u 1262 impjieg jiddependu minn din ir-relazzjoni bejn iż-żewġ pajjiżi. Ftehim kbir, anki fl-għadd ta’ karti u kliem li ġew tradotti għall-Malti wkoll mittradutturi tagħna, u kumbinazzjoni l-attività politika li saret ir-Rappreżentanza l-Belt biex tippreżenta dan il-Ftehim u l-impatt tiegħu fuq Malta ġiet organizzata, bi skerzi u kumbinazzjonijiet tad-destin, mill-Uffiċjal talLingwa!