Ħarġa nru 8 Novembru 2012 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • • • Numri li jgħoddu u li ma jgħoddux Bil-Kelma t-Tajba Il-varjanti fil-Malti: Rikkezza lingwistika jew inkonsistenza ortografika? In-nazzjonalità taċ-ċittadin u ċ-ċittadinanza ta....-....? Income u Revenue Kelma b’kelma: It-terminoloġija • Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra • It-traduzzjoni fil-Kumitat tar-Reġjuni u filKumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew L-esperjenza ta’ żewġ stagiaires madDipartiment Malti tad-DĠT Il-ponot f’wiċċ il-Malti Bilingwiżmu u code-switching fost it-tfal Maltin fil-Lussemburgu Żieda fil-varjetà tal-Kullana Kulturali bil-volum Il-Varjetajiet tal-Malti Immanuel Mifsud intervistat fil-Fiera tal-Kotba 25 tal-Lussemburgu 27 Oliver Friggieri t-traduttur n-numru tmienja għal qalbi. Simmetriku, tond u għad-dritt fl-istess nifs, qisu arloġġ tar-ramel. Il-bord taċ-ċess, logħba li m’għadnix nilgħab daqskemm nixtieq, twil u wiesa’ tmien kaxex. Imbagħad hemm it-tentakli tal-qarnit, fost il-platti favoriti tiegħi, speċjalment kif kienet issajru n-nanna. U kif nista' ma niftakarnix, ta’ xi tmien snin meta kont ngħix magħha, inbill l-ottijiet fit-te billumi fil-ħemda tal-kċina, fi sqaq tal-Qrendi ormaj mitluq. Terġa’, it-tmienja kien in-numru tagħha. Nannti twieldet it-8 ta’ Ottubru, kellha tmint itfal, u forsi ma kinitx kumbinazzjoni li, meta telqitna biex reġgħet iżżewġet lin-nannu taħt lart, kienet għadha kif laħqet l-ottanta. L-analemma tax-xemx ukoll turi sura ta’ tmienja: jekk tindika b’tikka l-pożizzjoni taxxemx fis-sema fl-istess ħin kuljum, u wara sena kalendarja tgħaqqad it-tikek, tħożż forma ta’ 8 tawwali. Bħalma ssib kultant fuq il-globi, qisu ħabel jitmewweġ f’nofs il-Paċifiku. Fil-kultura Ċiniża, it-tmienja numru li jġib ixxorti, għaliex qrib ħafna tal-kelma 八 (bā), li tfisser “tistagħna”. Tant hu hekk li, fiċ-Ċina, jgħidu li dar li jkollha n-numru 8 tinbiegħ ogħla minn djar oħrajn fl-istess triq. FlOlimpjadi ta’ Beijing, iċ-ċerimonja tal-ftuħ bdiet tmien minuti u tmien sekondi wara t-8 ta’ filgħaxija, it-8 ta’ Awwissu 2008. B’din it-tmien ħarġa, l-aċċent jagħlaq sentejn, u jalla t-8 jġibilna x-xorti wkoll. Biex inkunu iktar preċiżi, l-aċċent ilu joħroġ sentejn u fuqhom, għax minħabba impenji oħra kellna naqbżu tliet staġuni. Iżda ma ġejniex ottu. Ilkontributi baqgħu deħlin, id-diskussjonijiet baqgħu għaddejjin, il-ħidma ma waqfitx. In-numri fil-Malti, jew aħjar, l-użu prattiku tagħhom, sfaw suġġett ewlieni ta’ din il-ħarġa, b’artiklu u sondaġġ niggieża ta’ Kenneth Camilleri dwar in-numri Maltin Anglosassoni. Fost il-kontributi l-oħra, li waslulna minn diversi istituzzjonijiet tal-UE u anki minn Malta, nagħtu ħarsa lejn il-kwistjoni tal-varjanti ortografiċi; id-distinzjoni sottili bejn il-kunċetti taċ-ċittadinanza u tannazzjonalità, bi proposta siewja tat-terminu nazzjonal bħala nom; il-ħidma tat-tradutturi 1 l-aċċent Maltin mal-KESE u l-Kumitat tar-Reġjuni fi Brussell; l-esperjenza ta’ żewġ stagiaires li qattgħu ħames xhur ta’ apprendistat fiddipartiment tal-Malti tad-DĠT; u r-rwol ftit li xejn magħruf tal-Prof. Oliver Friggieri bħala traduttur letterarju. Fis-Suppliment terminoloġiku, Mark Vella jispjega l-isfidi li ltaqa' magħhom meta ġie biex jaqleb glossarju twil b'ismijiet ta’ annimali li jinsabu f’periklu ta’ estinzjoni, u joffri kampjun kurjuż minn dawn it-termini żooloġiċi b'eżempji talmekkaniżmi li ħaddem biex wasal għall- ismijiet korrispondenti, eżotiċi u mhux, bilMalti. F’idejkom, immela, it-tmien ħarġa ta’ l-aċċent, biex għajnejkom ikomplu jduru ottijiet malvarjetà mżewqa ta’ artikli li lqajna b'idejna miftuħa. Hemm raġuni oħra għala jogħġobni n-numru 8. Semmejt l-arloġġ tar-ramel. Wara li taqa’ laħħar farka ramel, timbuttah ‘l isfel bilħlewwa, u jsirlek l-infinit... Antoine Cassar f’isem il-bord editorjali Il-lingwa miktuba u mitħaddta Numri li jgħoddu u li ma jgħoddux Kenneth Camilleri (stħarriġ minn James Camilleri) “X’karozza taqbad filgħodu?” “F’liema kamra qiegħed?” “Min iċempel fl-ewwel għaxar minuti fuq innumru two-one-four-eight-seven-two-oh-six jirbaħ...” “Kemm hu dan?” “It-tmienja ta’ April nineteen seventy-six.” awn huma espressjonijiet ferm familjari ta’ kuljum li lkoll għandhom element komuni: kollha b’xi mod jinvolvu n-numri. Minkejja kull sforz mill-“pulizija lingwistika” favur l-użu tan-numri Semitiċi, il-Malti, f’ċerti kuntesti komuni, donnu jħossu aktar naturali li juża n-numri Anglosassoni. Iżda mhux dejjem. U mhux bilfors minn kulħadd. Dan hu li se nistħarrġu hawnhekk: huwa minnu li fil-Malti hemm sistema ta’ numri waħda, jew tabilħaqq żewġ sistemi (jew aktar) li jintużaw għal għanijiet speċifiċi differenti? In-numri għandhom żewġ rwoli fil-lingwa – dak ta’ mezz ta’ għadd jew għodda aritmetika, u dak informattiv bħan-numri tat-telefown jew tax-xarabank. Dawn tal-aħħar mhumiex hemm biex jgħinuna ngħoddu kemm, ngħidu aħna, hemm numri tattelefown fid-direttorju sakemm jasal tiegħek, imma sempliċiment biex jagħtu “tikketta” lil kull linja speċifika tat-telefown. Jiġifieri ċerti oġġetti u kunċetti – għax hemm bosta minnhom u allura m’għandniex biżżejjed ismijiet għalihom, u għax ġieli jaf ikun meħtieġ sens ta’ sekwenza (bħan-numri talkmamar f’lukanda) – flok isem nagħtuhom numru. Meta nosservaw in-numri fil-Malti, din iddistinzjoni tidher li għandha ċerta influwenza fuq l-għażla tas-sistema tan-numri użata millmaġġoranza tal-kelliema nattivi. Jidher li hemm xejra li meta n-numri jintużaw f’sens kumulattiv, jiġifieri biex ngħoddu bihom, inlissnuhom bil-Malti Semitiku (eż. ħames liri, żewġ lapsijiet, erba’ snin). Hemm eċċezzjoni għal dan, peress li wieħed normalment jaqleb għall-Anglosassonu meta lkelma ta’ magħhom tingħad bl-Ingliż (eż. five l-aċċent euros, ten cents, il-5th level, is-Sixth Form, u xi ġawhar kurjużi oħra fuq din il-vena bħal meta tisma’ lil xi ħadd jgħid: “iġborli lwansenzijat u t-tusenzijat għalihom”). Mill-banda l-oħra, meta n-numri jintużaw f’sens informattiv – jew, kif sejjaħnielhom qabel, ‘ta’ tikketta’ – jiġifieri bla ebda referenza diretta għall-għadd, kważi dejjem jitlissnu bl-Ingliż, bħal fil-każijiet tipiċi f’ras dan l-artiklu. Xi jwassal għal dan il-fenomenu interessanti? Għaliex sistema waħda mhix biżżejjed? L-użu tan-numri Anglosassoni fil-Malti ma jidhirx li jista’ jaqa’ taħt l-ispjega ta’ code-switching għax wieħed jista’ jinnota li anki persuni monolingwi, li jitkellmu biss bil-Malti, xorta spiss jaqilbu għan-numri Anglosassoni. Allura dan il-fenomenu fejn se npoġġuh? Nistgħu nqisuh bħala parti integrali tal-Malti? Jista’ jkun li, fil-Malti, l-użu estensiv innifsu tan-numri f’sens informattiv (hawnhekk mhux qed nirreferi għal kif inlissnuhom imma għallfatt innifsu li n-numri jintużaw b’dan il-mod u għal dan il-għan) huwa żvilupp separat li ssawwar taħt il-kappa tal-influwenza tal-Ingliż u ma feġġx bħala estensjoni naturali tassistema numerika li diġà kienet hemm, u li tintuża għall-għadd. Jiġifieri din is-sistema li n-numri jintużaw għal funzjoni deskrittiva tista’ titqies bħala invenzjoni jew idea ġdida li ddaħħlet mal-milja taż-żmien biex tissodisfa bżonnijiet u realtajiet ġodda li nqalgħu flimgħoddi u li, bħall-ispagetti, il-kitla u lkompjuter, waslet diġà ppakkjata u ttikkettata bil-lest. F’dan il-każ, il-‘prodott’, għalkemm mhux wieħed fiżiku, xorta wasal b’ismu u b’isem il-komponenti tiegħu miegħu. Jekk immorru aktar lura fiż-żmien, qabel ma bdew it-telefown, ix-xarabanks, lakkomodazzjoni f’lukandi kbar, il-pjanċi talkarozzi, u l-affarijiet l-oħrajn ‘tas-seklu għoxrin’ jew ‘ta’ żmien l-Ingliżi’ li jitolbu lużu estensiv tan-numri informattivi bil-Malti Anglosassonu, insibu li diġà kellna fostna t- Novembru 2012 tombla, il-lottu u l-votazzjonijiet li kienu jinvolvu sistemi li jużaw in-numri mhux f’sens ta’ għadd. U hemmhekk ukoll, in-numri użati ma ssawrux daqstant bħala projettazzjoni tannumri tal-għadd ġa eżistenti, imma nħadmu fuq il-mudell Rumanz (unu/unijiet, il-prima, duwi, tri, kwattru, ċinku, ċinkwina, novi/nuvi, l-idjomi u l-qwiel li għadhom fostna bħal “ġejna ottu”, “ilħaqt in-nuvi”, “mal-kwaranta jibda jittanta”, u l-bqija). Hekk allura, għal darb’oħra, l-ittra kienet waslet bil-bolla u ttimbru! Dan ma jiġrix biss fil-Malti, imma anki f’lingwi oħrajn fejn lingwa assimilat sistema numerika sħiħa minn lingwa oħra. Pereżempju, fi studju li sar fost il-kelliema tax-Xona (lingwa mdaqqsa mitkellma f’għadd ta’ pajjiżi tax-Xlokk tal-Afrika, l-aktar fiż-Żimbabwe), instab li nofs dawk mistoqsija kemm għandhom tfal irrispondew, pereżempju, “Ndine vana six” (“Għandi sitt itfal”), jiġifieri n-numru nnifsu tawh bil-forma Ingliża u mhux b’dik Xona, anki jekk kienu kelliema monolingwi li ma jafux jitkellmu bl-Ingliż. Meta d-domandi nfirxu lejn oqsma aktar “moderni” li jinvolvu l-użu tan-numri deskrittivi, bħal kif jiġu espressi ż-żmien, ilflus jew il-grad fl-iskola, l-użu tan-numri blIngliż (jew “Xona Anglosassona”?) tela’ bilqawwi għal 87 %. Madankollu, minkejja l-użu sproporzjonatament għoli tagħhom, dawn in-numri xorta ma ddaħħlux fid-dizzjunarju l-aktar rispettat tax-Xona u jitqiesu mil-lingwisti Xona bħala korruzzjoni lingwistika avolja lkelliema tal-lingwa, fir-realtà soċjali tagħhom, ma jimpurtahomx wisq minn dan u jkomplu jitkellmu kif l-aktar iħossuhom komdi. Huwa sewwasew kif jikteb Braj B. Kachru f’The Spread of English and Sacred Linguistic Cows , li l-identitajiet multipli miksuba millIngliż f’lingwi oħrajn huma “il-waħx tal-puristi u tal-għalliema u l-barka għal min togħġbu lvarjetà”. l-aċċent Dan għandna mera tiegħu wkoll fil-Malti u fissitwazzjoni li qed niddiskutu hawn. Għandna quddiemna xenarju reali, li qajla hemm ħjiel li għad jiġi aċċettat mill-istabbiliment lingwistiku uffiċjali, imma li l-kelliema nattivi tal-lingwa diġà għamluh tagħhom għax sabuh utli u prattiku. Minbarra l-idea prattika tan-numri bħala ‘tikketta’, in-numri Anglosassoni fil-Malti jaqduna aħjar f'sekwenzi numeriċi twal minħabba li huma aktar konċiżi. Jekk nieħdu ċċifri bażiċi li spiss jintużaw fin-numri maħlula (bħan-numri tat-telefown), għajr għal zero (li mill-Maltin spiss huwa ppronunzjat /oʊ/ aktar milli zero, nought jew nil) u seven, ilkumplament huma kollha b’sillaba waħda. Iċċifri bażiċi Semitiċi kollha ħlief tnejn, jissawru minn żewġ sillabi kull waħda, biex b'hekk numru ġa twil jittawwal ferm aktar. Is-sistema numerika tal-Malti inġenerali tinsab fl-24 post fi klassifika tal-kumplessità tas-sistemi numeriċi dinjija . In-numri Ingliżi huma meqjusa bħala aktar sempliċi u ġew fil-41 post. 5 Biex ma nkunux qed nitkellmu fil-baħħ, għamilna esperiment żgħir fostna li permezz tiegħu membru tas-segretarjat talab littradutturi kollha fi ħdan id-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea li kienu disponibbli jikkonfermawlu ċerti dettalji amministrattivi personali li kienu jinvolvu nnumri. L-idea kienet li, fl-għama tależerċizzju, naraw x’risposti jingħataw bla ma dak li jkun ikun jaf ir-raġuni vera għaliex qed Mistoqsija 1) Tista’ j.j. tikkonfermali n-numru tattelefown tal-uffiċċju tiegħek? (eż. 78349) 2) ... u n-numru tal-bieb tal-uffiċċju? (eż. A2-55) 3) Kemm ilek taħdem mad-DĠT? (eż. 5 snin) 4) ... jiġifieri dħalt fis-sena...? (eż. fl-2007) 4 jiġi mistoqsi, ħalli t-tweġibiet ifeġġu b’mod naturali u spontanju. L-esperiment ma jistax jitqies bħala studju xjentifiku – għalkemm wieħed jittama li għad iwassal għal dan – minħabba li l-kampjun ma kienx magħmul minn feles awtentiku talpopolazzjoni Maltija, iżda kollu kemm hu minn lingwisti li jaħdmu bil-lingwa Maltija ta’ kuljum u li allura huma aktar konxji tal-użu “korrett” tal-Malti. Madankollu, xorta waħda, it-tendenza aktarx li hija mera tal-mod kif jitkellmu l-Maltin b’mod ġenerali. Ir-riżultati kienu kif ġej fit-tabella ta’ hawn taħt. It-tendenza li n-numri informattivi (mistoqsijiet 1, 2 u 4) jintużaw kważi esklużivament bil-Malti Anglosassonu dehret b’mod ċar ħafna, għalkemm kien hemm perċentwal żgħir ta’ 17 % li s-snin (mistoqsija 4) lissinhom bil-Malti Semitiku. Mill-banda loħra, in-numri bħala strument tal-għadd (mistoqsija 3), ingħataw b’mod qawwi (91 %) bil-Malti Semitiku. Jekk in-numri Anglosassoni jitqiesu b’mod uffiċjali bħala Maltin veri u proprji (pereżempju jiddaħħlu fid-dizzjunarji), tqum imbagħad il-kwistjoni tal-ortografija, peress li hawnhekk qed nitkellmu fuq xi ħaġa li ġa ndrat f’forma Ingliża li mbagħad aktarx tidher viżibbilment disturbanti jekk titlibbes ir-regoli ortografiċi tal-Malti, anke jekk fil-kitba ta’ kuljum aktarx li n-numri jinkitbu f’ċifri u mhux bl-ittri. Minbarra l-pekuljaritajiet tar- Nru ta’ parteċipanti Wieġbu bin-numri Semitiċi Wieġbu bin-numri Anglosassoni l-aċċent regoli tal-ortografija Maltija, ikollha tingħata attenzjoni wkoll lill-fatt li xi wħud min-numri ppronunzjati bil-Malti Anglosassonu huma pjuttost differenti minn kif inhuma ppronunzjati bl-Ingliż, kif jidher fit-tabella ta’ paragun t’hawn taħt: Ingliż Fost lingwi u kreoli minn madwar id-dinja li nnumri użati minnhom insiltu mill-Ingliż u li, b’differenza għax-Xona u l-Malti, diġà għamlu l-qabża u draw jiktbuhom kif iħossuhom u skont l-ortografija tagħhom insibu: - il-Bislama, waħda mil-lingwi ta’ Vanwatu (ziro, wan, tu, tri, fo, faev, siks, seven, eit, naen, ten); - is-Solomoniż, il-lingwa tal-Gżejjer Solomon (siro, wan, tu, tri, foa, faev, sikis, seven, eit, naen, ten); - it-Tok Pisin, li hija l-akbar lingwa f’Papua New Guinea (siro, wan, tu, tri, foa, faiv, sikis, seven, et, nain, ten); - il-Krijo, il-lingwa ewlenija ta’ Sjerra Leone (ziro, wan, tu, tri, fo, fayv, siks, s vin, et, nayn, t n); - il-Pitkern u n-Norfuk, żewġ lingwi żgħar ħafna kważi l-istess mitkellma fil-gżejjer Pitcairn u Norfolk rispettivament (siro jew sero, wan, tuu, thrii, foor, fiiw, siks jew seks, sewen, iet, niin, ten). Avolja forsi hawn min, bħal-lingwisti u llessikografi Xoniżi, jara n-numri Anglosassoni bħala infiltrazzjoni żejda u bla bżonn f’lingwa li diġà kellha espressjonijiet numeriċi alternattivi aktar antiki, wieħed ma jistax jinjora l-fatt li kull lingwa hija mera ħajja ta’ ġrajjet ġensha u mhux ritratt ta’ xi perjodu partikolari - u din il-mera, minbarra t-tessut lokali, tirrifletti wkoll, u bil-kbir, il-kuntatti storiċi u prattiċi ma’ ġnus u lingwi oħrajn tul is-sekli mgħoddija, dawk imbiegħda u dawk mhux daqstant. Anki fejn jidħlu n-numri, għal darb’oħra, Malta hija gżira, iżda l-Malti mhuwiex. Kenneth Camilleri huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Disinn ta’ Ramon Corrado Teżi Dottorali. Hannan, M. (1974) Standard Shona Dictionary, it-2 edizzjoni, Harare: College Press. Minn World Englishes Vol.13, Nru 3, pp. 411418, ta’ Bernsten, J. Ippubblikat minn Basil Blackwell, 1994. l-aċċent Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud • Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti ISTOQSIJA: Għaliex l-istess kelma (bħal ħsieb jew ried) ġieli nsibha miktuba bl-ie u ġieli mingħajrha? Dan ikun żball, jew tista’ tiktibha kif trid? TWEĠIBA: Kelma tista’ tinkiteb bl-ie f’ċerti każi u mingħajrha f’każi oħra għax tkun inbidlitilha s-sitwazzjoni u tkun ġiet f’ambjent differenti (eż. ħsieb — ħsibijiet; ried, riedet — ridt, riduni, ma riditx). Imma fil-kitba kollox huwa rregolat minn ċirkustanzi ċari u rraġunati. SPJEGA: ħalli nfissru xi rqaqat fuq l-ie: Fil-Malti għandna l-vokali ie, li hija meqjusa vokali waħda għad li magħmula minn żewġ sinjali. Għalkemm illum filMalti Standard aktarx inlissnuha bħala i twila, bqajna niktbuha ie kif kienet tinstema’ fl-imgħoddi u kif għadha tinstema’ minn xi wħud jew f’xi djaletti. Jidher li din il-vokali tagħna żviluppat millvokali a twila tal-Għarbi, għax ħafna kliem Malti li għandu l-ie, fl-Għarbi nsibuh bl-a twila (eż. Anke fil-Malti stess, l-a twila u l-ie ġieli jkunu varjanti ta’ xulxin, tuża liem trid (eż. tuffiħat / tuffiħiet, ġab / ġieb). L-ie hija vokali twila, u jiġrilha sewwasew kulma jiġri lill-vokali t-twal l-oħra, imma fil-kitba hi biss tibdel suritha u tidher issa twila ie u issa mqassra i jew e. • Innota mela li: Meta, fil-konjugazzjoni tal-verb, l-ie jkollha 2 konsonanti warajha, tinstema’ maħtufa (i.e. ma tibqax twila) u allura • tinkiteb i qasira jew e qasira (eż. huwa ried / jiena ridt, aħna ridna). Bħala vokali twila, l-aċċent tal-kelma dejjem fuqha jaqa’. Meta l-aċċent jiċċaqlaq minn fuqha u jimxi lejn tarf il-kelma, ma tistax tibqa’ twila u allura ssir i qasira jew e qasira (eż. missier > missir-ijiet, ħsieb > ħsib-ijiet, ħiereġ > ħerġ-in, riedu > ridu-ni, bierek > berikna, mietet > mitit-li). Dan iċ-ċaqliq talaċċent lura jista’ jiġri iktar minn darba fliżvilupp ta’ kelma, u kull darba l-ie titlef ittul u terġa’ tinħataf u tiqsar (eż. nieda > ned-iet > nedit-ilhom). Mela nistgħu ngħidu li, billi l-kelma jkollha dejjem aċċent wieħed, ma jistax ikollok żewġ ie f’kelma waħda; f’dawn il-każi laċċent tirbħu dik l-ie li tkun l-eqreb lejn tarf il-kelma, u l-oħra tinħataf u tiqsar. Ħajr lill-Prof. Mifsud, il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet Il-varjanti fil-Malti: Rikkezza lingwistika jew inkonsistenza ortografika1? Introduzzjoni afna drabi, fil-Malti, mhux qed issir iddistinzjoni bejn il-kunċett ta’ rikkezza lingwistika, minn naħa, u l-kunċett ta’ inkonsistenza ortografika, min-naħa l-oħra. Hemm bżonn li din id-distinzjoni ssir. Il-fatt li jeżistu s-sinonimi (eż. imgħax u interessi, lingwa u lsien, iżda u però) huwa każ ta’ rikkezza lingwistika. Il-fatt li l-kelma proprjetà ssibha wkoll propjetà huwa każ ta’ varjant li jirriżulta minn inkonsistenza fil-kitba. Fil-parti Dan l-artiklu huwa sunt qasir ta’ artiklu mogħti lillKunsill tal-Ilsien Malti dwar is-suġġett tal-varjanti. Nirringrazzja lil kull min għeni, b’mod partikolari lil Silvana Izzo Clarke u lil Dott. Matthew MicallefCalvagna. l-aċċent l-kbira tal-każijiet, il-varjanti ma għandhomx jiġu aċċettati . benesseri, impenni / impenji, disinni / disinji, aċtu / aċidu). Ir-riċerka u l-kriterji tagħha Saret riċerka minni għal dan il-għan sabiex jiġu identifikati numru ta’ tipi ta’ varjanti. Ittieħdu 80 kelma Maltija li jippreżentaw varjant wieħed jew iktar. Dawn jinkludu kliem li huwa parti mil-lingwaġġ uffiċjali (eż. intervenjent), imma wkoll kliem ta’ użu komuni (eż. anki). Saret tiftixa tal-varjanti fi tliet dominji fl-internet: ġenerali, siti uffiċjali tal-gvern Malti (.gov.mt), u siti uffiċjali tal-UE (.europa.eu). Il-varjanti 3.1 Numru ta’ varjanti fil-lista annessa jirrigwardaw l-użu tal-forom ġj/ġ, ċj/ċ, zj/z. Eżempju tipiku huwa l-varjant ‘sodisfaċjenti / sodisfaċenti’. Prattikament, il-kliem kollu li jaqa’ taħt din il-kategorija joriġina mit-Taljan. 3.5 Tip ta’ varjant li huwa sors potenzjali ta’ konfużjoni huwa ċertament il-plural ta’ ċertu kliem li ġej mir-Rumanz / Anglosassonu (eż. kompjuters / kompjuterijiet, mediċi / mediki). 3.2 Numru ta’ varjanti oħra jirrigwardaw laġġettivi (eż. kunsidrat / ikkunsidrat) li jinsiltu minn verbi ta’ oriġini Rumanza / Anglosassona. 3.3 Klassi oħra ta’ varjanti hija lkonverżjoni tal-vokali fil-kliem derivat mirRumanz / Anglosassonu. Hemm tliet tipi ta’ konverżjonijiet prinċipali: il-bidla “o/u” (eż. soġġett / suġġett), il-bidla “a/e” (eż. reċentement / reċentament jew riċentement / riċentament), u l-bidla “i/e” (eż. implementa / implimenta). 3.4 Tip ieħor ta’ varjant li jirriżulta direttament mill-punt ta’ qabel jirrigwarda lkaż ta’ korruzzjoni fl-istruttura taz-zokk morfemiku (eż. ostaklu / ostakolu, benessri / 3.6 Hemm dipendenza kbira fuq il-forma mitkellma (eż. vjaġġi / vjeġġi), u dan iwassal għal ħafna iktar varjanti, peress li ma jkunx hemm standard wieħed ta’ kelma mitkellma. 3.7 Varjant ieħor li spiss jinsab fil-kitba huwa dak li jirrigwarda s-suffiss “abbiltà / abilità”. 3.8 Hemm ukoll tipi ta’ varjanti li joriġinaw min-nuqqas ta’ preċiżjoni fil-kitba, minnuqqas ta’ prattika fil-kitba tal-Malti, millinfluwenza ta’ lingwa barranija waħda jew iktar, jew minn injoranza kemm tal-ortografija bil-Malti jew tal-oriġini Anglosassona jew Rumanza tal-kelma. Xi ftit ħsibijiet (mhux biss) fuq il-varjanti 4.1 Hemm ħafna iktar varjanti minn dawn. Dawk indikati juru numru ta’ nuqqasijiet, fosthom: regoli ortografiċi mhux ċari u mhux konsistenti, u kultant lakunużi; nuqqas ta’ prattika fil-kitba u fil-qari talMalti mill-Maltin, u nuqqas ta’ dixxiplina u preċiżjoni mill-Maltin kollha, kemm filqari kif ukoll fil-kitba; influwenza sproporzjonata u mhux ġustifikata tal-lingwi barranin f’moħħ ilMalti; terminoloġija mhux aġġornata bi preċiżjoni (nuqqas ta’ dizzjunarji u għodod simili); sistema edukattiva li, fost affarijiet oħrajn, ma tagħtix importanza lill-konsistenza u lpreċiżjoni fil-kitba, inkluża dik tal-Malti, u lanqas lill-Malti bħala lingwa; nuqqas ta’ konvinzjoni f’politika speċifika favur l-ilsien Malti; • Teżisti analoġija interessanti mal-użu tal-kliem li joriġina mill-kliem barrani. Il-problema tal-varjanti, bħall-kliem barrani, mhijiex tant il-fatt li dawn jeżistu fihom infushom, għaliex effettivament jinsabu fil-lingwi kollha, iżda l-fatt li hemm preżenza eċċessiva tagħhom fil-lingwa Maltija. l-aċċent mezzi ta’ komunikazzjoni ta’ kwalità ħażina fil-kitba. 4.2 L-ewwel konklużjoni li għandha ssir hija li l-volum ta’ kitba bil-Malti fl-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea huwa rilevanti, u jaqbeż sew il-produzzjoni annwali ta’ dokumenti uffiċjali bil-Malti f’Malta. 4.3 Xi wħud mill-varjanti qegħdin jiġu ġġenerati mill-Malti li jinkiteb flistituzzjonijiet (eż. il-varjant enfasizza). 4.4 Hemm bżonn ta’ iktar kooperazzjoni mhux biss bejn il-Maltin “tal-istituzzjonijiet” u dawk “ta’ Malta”, imma wkoll bejn il-Maltin stess f’Malta. 4.5 L-ilsien Malti għandu jadegwa ruħu mhux biss f’dak li għandu x’jaqsam maliżviluppi lingwistiċi, imma wkoll f’dak li jirrigwarda l-iżviluppi informatiċi u teknoloġiċi. Karatteristika tal-informatika hija l-preċiżjoni. Il-mod kif il-Malti jinkiteb imur kontrieha. 4.6 Jekk l-informatika hija raġuni fiha nfisha suffiċenti, hemm raġuni oħra li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni. Wieħed milliskopijiet tar-regoli tal-Malti kien li jkun hemm “kitba waħda u ta’ ftehim wieħed” , imma dan l-iskop illum intesa. 4.7 Il-karatteristiċi storiċi tal-Malti (pajjiż żgħir, b’bażi lingwistika Għarbija, b’influwenza Rumanza / Anglosassona), joħolqu nuqqas ta’ uniformità strutturali fillingwa. Jibqa’ l-fatt li ftit kienu l-isforzi, wara l-1924, minna l-Maltin kollha, sabiex tinżamm 4.8 Il-Maltin ġeneralment ma jsegwux ilkunċetti ta’ konsistenza, preċiżjoni u attenzjoni fil-kitba. Dan jidher fil-mod kif ĦAFNA Maltin ikissru l-lingwi kollha li jużaw, mhux biss il-Malti. Il-qagħda tal-lingwa tagħna tirrifletti l-qagħda ġenerali ta’ ħafna aspetti talħajja tal-Maltin. Ħudu s-sewqan tal-Maltin, pereżempju: traskurat, arroganti, approssimattiv, mhux preċiż, u b’nuqqas ta’ rispett tar-regoli u tal-oħrajn. Il-qagħda tallingwa tirrifletti kif aħna l-Maltin naġixxu filħajja ta’ kuljum. Is-soluzzjoni hija li għandna bżonn inqumu mir-raqda kollettiva tagħna u napplikaw ftit iktar dixxiplina fuqna nfusna. 4.9 Mhux faċli li wieħed jirregola lingwa. Kulħadd jippretendi li huwa għandu dejjem raġun (ħafna drabi mingħajr raġuni jew għaliex ikollu aġenda personali) u jwaqqa’ dak li jiġi propost. Hija responsabbiltà tagħna lkoll li nagħtu sehemna b’mod kostruttiv u lkoll flimkien. 4.10 Il-konklużjoni ta’ dan l-artiklu hija sempliċi, imma kumplessa. Nistgħu ngħidu bħala stat ta’ fatt li jeżistu diversi lakuni firregoli tal-Malti li għandhom jiġu indirizzati. Ir-regolazzjoni tagħhom mhijiex sempliċi. Illingwa mhux neċessarjament timxi fuq bażi loġika, u nifhem li kull min għandu s-setgħa jiddeċiedi dwar dawn il-kwistjonijiet, jekk jaqbel li teżisti din is-sitwazzjoni u jiddeċiedi li jaġixxi, ser isib muntanja ta’ diffikultajiet quddiemu. Nemmen, però, li hemm bżonn li nibdew blewwel pass, u nirrikonoxxu li l-problema talvarjanti teżisti minħabba l-inkonsistenza tagħna lkoll. Huwa biss minn hemm li jkun jista’ jsir l-ewwel pass ta’ vjaġġ twil u impenjattiv. Nittama li dan l-artiklu jgħin sabiex titkompla d-diskussjoni dwar il-varjanti, imma mhux biss. Is-Sur Izzo-Clarke huwa l-Kap tad-Diviżjoni tal-Malti fil-Qorti tal-Ġustizzja Kelmtejn ta’ qabel fuq il-kitba Maltija (1924). Din l-introduzzjoni tgħid li “għal dik li hi ortografija, aktarx issibha mibnija fuq il-widna u l-kapriċċ ta’ kif wieħed jidhirlu jew jifhem li jista’ jfisser ruħu u dan narawh f’xi dizzjunarji li nkitbu dan l-aħħar u fil-ġurnali li ħerġin bl-addoċċ”. Qed nitkellem mhux fuq min jikteb bil-Malti biss, imma fuq il-poplu Malti kollu, li fil-fehma tiegħi huwa dak li joħloq il-lingwa, inklużi dawk kollha li qatt ma jaqraw jew jiktbu bil-Malti, imma jitkellmuh biss. l-aċċent Novembru 2012 KELMA B’KELMA It-terminoloġija In-nazzjonalità taċ-ċittadin u ċ-ċittadinanza ta....-....? iġibna wiċċ imb wiċċ ma’ problema. Kif tittraduċih? Kif tagħżel bejn national u citizen? It-tnejn huma ‘ċittadin’? Jekk it-tnejn huma ‘ċittadin’, għaliex it-titlu ma jgħidx From Third Country Citizen to Citizen of the Union? F’din il-kitba, it-tentattivi tiegħi se jkunu tlieta: (i) l-individwazzjoni tal-problema maħluqa minħabba li donnu jeżisti amalgama mhux biss fil-Malti bejn in-nozzjonijiet ta’ nazzjonalità u ċittadinanza; (ii) l-għoti ta’ definizzjoni politika (jew politiloġika / soċjoloġika / storika) u oħra ġuridika taż-żewġ nozzjonijiet; (iii) is-sejbien ta’ soluzzjoni għall-problema fid-dawl tad-definizzjonijiet. Premessa Irrid niddikjara sa mill-bidu nett il-pożizzjoni enfatika tiegħi kontra l-inutilità spissa tanneoloġiżmi. Hija konvinzjoni tiegħi – li mmaturat wara osservazzjoni bir-reqqa tal-użu f’diversi oqsma – li ħafna kunċetti ġodda jitwasslu ugwalment tajjeb jew bi kliem ġa eżistenti (forsi anki billi jiġi rxoxtat kliem arkajku, li jista’ jingħata lwien ġodda) jew permezz tas- self dirett tat-terminu mill-ilsien li fih ikun oriġina . Madankollu, huwa naturali li hemm ċirkostanzi meta n-neoloġiżmi – kemm semantiċi kif ukoll sintattiċi – huma mhux biss utli imma bżonjużi. B’neoloġiżmu qiegħed nifhem vokabolu jew sintagma li ma jkunx ilu li daħal fi lsien, jonkella ma jkunx ilu li beda jintuża b’mod ġdid. Id-definizzjoni ta’ neoloġiżmu tista’ tkun dibattuta ferm, u biex nipprova nilħaq livell sodisfaċenti ta’ ċarezza se nikkwota lil ħaddieħor dwar x’jistgħu jkunu l-parametri li jwasslu biex vokabolu jew sintagma jitqies neoloġiżmu: a. dijakronija: ma jkunx ilu li feġġ; b. lessikografija: ma jinstabx fid-dizzjunarji; ċ. instabilità sistematika: jidher li jkollu instabilità formali (eż., morfoloġika, grafika, fonetika) jew instabilità semantika; d. psikoloġija: il-kelliema jarawh bħala ġdid. Fl-eżerċizzju preżenti, se jkollna nirrikorru għan-neoloġiżmu minħabba fir-raġunijiet elenkati matul is-saġġ, u kif se jiġi argumentat fl-aħħar taqsima. 3.1 Il-problema X’aktarx ir-raġuni ewlenija l-għala l-Malti kurrenti ma jagħżilx tabilħaqq bejn ‘nazzjonalità’ u ‘ċittadinanza’ hija għax fl-Ingliż talIngilterra ma hemmx distinzjoni vera bejn iż- Ngħidu aħna, Weltanschauung flok “viżjoni tad-dinja”; green paper flok “karta ħadra”, rapprochement flok “twaqqif mill-ġdid ta’ relazzjonijiet kordjali”, entrenched flok “ittrunċirat” jew “ittrinkjat” (kieku dal-kliem jeżisti), eċċ. M. Teresa Cabré, trad. Theory, methods and applications, John Benjamins Publishing Co., il-Pajjiżi l-Baxxi, p. 205. l-aċċent żewġ kunċetti, li jintużaw interkambjabbilment . Mhux biss, imma sa ma Malta kienet kolonja, il-Maltin kienu jafu li huma Maltin imma kellhom nazzjonalità Brittanika. Però, irid jingħad li mhux fl-Ingliż biss hemm dat-taħwid. Anki fl-ilsien l-ieħor li jservi ta’ għajn ta’ tnebbiħ għall-Malti nsibu l’uso non Nivverifikaw l-asserzjoni li fil-Malti ż-żewġ kunċetti jintużaw interkambjabbilment, daqslikieku kellhom relazzjoni ta’ sinonimija, b’titwila lejn id-definizzjonijiet li jagħtuna żewġ dizzjunarji ewlenin. Il-Miklem Malti jagħtina: nazzjonalità: stat, qagħda ta’ dak li hu nazzjonali, li għandu nazzjon jew li hu tan-nazzjon; [...] għarfien ta’ xi ħadd bħala ċittadin ta’ nazzjon; [...] ċittadinanza . Aquilina jagħtina: nazzjonalità: nationality u ma jsemmix citizenship. Imbagħad, imma, għal national jagħtina aġġ. nazzjonali [...] n. ċittadin (ta’ stat partikolari) . Insibu qagħda tixtiebah f’dizzjunarji oħrajn ukoll, anki dawk speċjalizzati. Jekk wieħed jaqra l-British Nationality Act,1948 tar-Renju Unit, isib ġa mal-ewwel dispożizzjoni ħjiel ta’ x’hemm jistennieh. Filwaqt li t-titolu huwa “nationality”, id-dispożizzjoni ssemmi citizen u subject: PART I BRITISH NATIONALITY. Irrid inżid, f’dan il-kuntest, li n-nom “nazionale” donnu ma jirriżultax fid-dizzjunarji tat-Taljan, tal-anqas f’dawk li fittixt jien: ir-Ragazzini (kartaċeu) u fis-Sabatini Coletti (online). VI, Klabb Kotba Maltin, Malta, p. 262. Naturalment, il-preċiżazzjoni li ‘ta’ stat partikolari’ ġejja mill-ħtieġa li jiddifferenzja minn belti li wkoll jista’ jkun ċittadin. l-aċċent Però, dallessiku ma jagħtiniex definizzjoni ta’ national. bżonn li fil-Malti tiġi rispettata d-differenza semantika bejn citizen u national. Xejn ma huwa tal-istagħġib li d-Dizzjunarju Franċiż-Malti jagħtina, ressortissant n.m.: ċittadin -a -i; tal-pajjiż . 3.2.2 Leġiżlazzjoni nazzjonali Maltija Jidher li fil-leġiżlazzjoni speċjali Maltija, ilvokabolu national (n.) jiġi tradott konsistentement bħala ‘ċittadin’ . IlKostituzzjoni ta’ Malta titkellem dwar ‘ċittadinanza’ u ‘citizenship’ (Kapitolu III) . Minħabba f’dis-sitwazzjoni ta’ konfużjoni, ma għandniex niskantaw li hija prattika li lvokabolu national jiġi tradott fil-Malti daqslikieku kien citizen. Ħalli namplifikaw fuqu dan il-punt. 3.2 National (nom) Il-vokabolu national jista’ jfisser kemm nom kif ukoll aġġettiv. Fit-tifsira ta’ aġġettiv, ilMalti juża ‘nazzjonali: l-Innu Nazzjonali, ittim nazzjonali tal-futbol, il-poeta nazzjonali’. Bħala nom, il-Malti, kif rajna, iqis li ‘ċittadin’ huwa ekwivalenti għal national u citizen. Ejja naraw ftit din l-asserzjoni ssibx konferma f’żewġ għejun: il-leġiżlazzjoni Ewropea u lleġiżlazzjoni nazzjonali. 3.2.1 Leġiżlazzjoni tal-UE Tiftixa fil-Euramis għall-konkordanza talvokabolu “national” ma tagħtix riżultat wieħed, dak li wieħed seta’ jobsor. Filwaqt li xi dokumenti fihom ċittadini , ieħor fih sudditi , u – interessantement – persuni ta’ nazzjonalità ta’ . Dan l-aħħar mod kif tittraduċi national huwa interessanti kemm għax neoloġiżmu u kemm għax jirrikonoxxi l11 4.1 Sinonimija żbaljata? Diffiċli tirrispondi b’mod skjett u sinċier. Billi, kif rajna, jidher li fl-użu Ingliż ma hemmx tant distinzjoni bejn nationality u citizenship , u lanqas ma hemm fit-Taljan, wieħed jista’ jiskużahom lill-Maltin li huma wkoll ma jagħmluhiex tali distinzjoni. Min-naħa l-oħra, hemm sitwazzjonijiet li kjarament jirrikjedu li wieħed jagħraf bejn ittnejn. Ngħidu aħna, kif tittraduċih dal-artikolu tal-United States Code? § 1408. J. Cutayar (2007): Dizzjunarju Franċiż-Malti, L’Harmattan, Pariġi, p. 559. 31988L0407 minn Legis-Juris; ma hemm l-ebda indikazzjoni li t-test jittratta saltniet, mhux repubbliki. 31994R2100 u 31992R2913 minn Legis-Juris, u dok. 31993L0016 minn Legis-Juris imma li fih hemm taħlita ta’ ċittadini u persuni ta’ nazzjonalità ta’. S.L. 123.129, 123.130, 123.131, 217.05, 217.09, 217.10, 217.12, 217.14, 217.15, u 460.17. Interessanti l-artikolu 23(2) li jitkellem dwar sudditanza mingħajr ċittadinanza skont il-British Nationality Act, 1948. l-aċċent Minn dal-eżempju joħroġ ċar li din hija sinonimija żbaljata. 4.2 Definizzjonijiet teoriċi fil-qosor: stat, nazzjon, nazzjonalità Hemm kunċett ieħor importanti, imma se nħalluh barra: ‘poplu’ . Id-demografija tgħallimna li jista’ jkollok ċittadin tas-Slovakkja li jkun ta’ nazzjonalità Ungeriża, jew ċittadin tal-Ungerija li jkun ta’ nazzjonalità Slovakka, jew ċittadin tal-Ukraina li jkun ta’ nazzjonalità Slovakka. Fir-reġjun talKarinzja, fl-Awstrija, insibu ċittadini Awstrijaċi ta’ nazzjonalità Slovena. Fil-Latvja, hemm ċittadini Latvjani li huma ta’ nazzjonalità Liva. L-artikolu 51(2) tal-Kostituzzjoni tarRepubblika Taljana, iqis lilna l-Maltin ‘Taljani li ma nappartjenux għar-Repubblika’ . Dan għaliex stat u nazzjonalità ma humiex listess kunċett. Fl-istess stat jista’ jkollok aktar minn nazzjonalità waħda, u l-istess nazzjonalità tista’ tkun mifruxa f’aktar minn stat wieħed . L-appartenenza għal Stat hija fatt oġġettiv (jirriżulta minn passaport, ċertifikat tattwelid, eċċ.). In-nazzjonalità hija soġġettiva , “realtà spiritwali” , għax hija r-riżultat ta’ sentiment, ta’ kondiviżjoni ta’ kultura, ilsien, reliġjon, tradizzjonijiet, etnija, Weltanschauung, memorja ta’ oriġini komuni, storja, eċċ. Min-naħa l-oħra, għandna konfużjoni lessikali anki fejn jidħol l-Istat . Ngħidu aħna, lorganizzazzjoni internazzjonali tal-Istati jisimha Nazzjonijiet Uniti (jew Ġnus Magħquda). Żewġ mistqosijiet: 1. Nazzjon = Ġens? 2. Nazzjonijiet Uniti = in-nazzjonijiet (eż. innazzjon Katalan) jew = l-istati jew = l-istat bħala inkarnazzjoni tan-nazzjon? Skont lArtikolu 1 tal-Konvenzjoni ta’ Montevideo dwar il-Jeddijiet u d-Dmirijiet tal-Istati tal20 Il-qarrej hu rimandat għal V. Crisafulli & D. Nocilla, op. cit., pp. 811 et seq. Flimkien ma’ oħrajn, bħad-Dalmati, il-Korsikani, it-Tiċiniżi, l-Istrijani, eċċ. L-art. Dan hu l-uniku mument meta l-Kostituzzjoni Taljana tagħżel bejn nazzjon u Stat – ara V. Crisafulli & D. Nocilla, op. cit., p. 806. L-għajn li użajt għalbiex nasal għal elenku tal-ġnus Taljani mhux appartenenti għar-Repubblika (fejn jissemmew speċifikament il-Maltin) kien il-ktieb ta' Giuseppe Biscottini, Manuale di Diritto Consolare, Cedam Padwa, 1969." Għal taħdita interessanti dwar l-Istat mil-lat teoriko-kostituzzjonali ara l-Enciclopedia del Diritto, Vol. Ngħid jedd, għax nimxi mal-mudell tal-Kodiċi Ċivili li juża jedd għal right biex iħalli dritt għat-tifsira ta’ law. l-aċċent 1933, ‘l-Istat bħala persuna taddritt internazzjonali għandu jippossjedi lkwalifiki li ġejjin: (a) popolazzjoni permanenti; (b) territorju definit; (ċ) gvern; u (d) il-kapaċità li jidħol f’relazzjonijiet ma’ Stati oħrajn’ . Is-sentiment ta’ appartenenza nazzjonali ma jissemmiex. Filwaqt, għalhekk, li nistgħu nikkonstataw mingħajr xkiel li hemm konfużjoni lessikali, nistgħu nikkonstataw ukoll, u bl-istess nuqqas ta’ xkiel, li ma hemm l-ebda konfużjoni fuq livell semantiku. Huwa ċar li, semantikament, ‘nazzjonalità’ ma tfissirx ‘ċittadinanza’ billi tal-ewwel hija appartenenza ‘soġġettiva’ mentri tat-tieni hija appartenenza ‘oġġettiva’. Li ssoġġettiv jisfa mgħolli għall-oġġettiv hi fallaċja komuni. Il-proposta tiegħi hi li l-problema tal-konfużjoni lessikali tissolva billi l-kjarezza semantika tiġi imposta anki fuq il-livell lessikali. Soluzzjoni Tabilħaqq is-soluzzjoni intelliġenti li wieħed isib fil-leġiżlazzjoni Ewropea, jiġifieri l-idea ta’ “persuna li għandha n-nazzjonalità ta’”, hija semantikament preċiża (dik hi t-tifsira ta’ national (n.)). Madankollu, jidhirli li għandha tliet żvantaġġi: (i) Billi hija parafrażi mhux vokabolu, tikkawża dissonanza stilistika bejn it-Test Oriġinarju u t-Test Destinatarju. (ii) Iddaħħal element ta’ instabilità semantika billi donnha tagħti lok għal xi implikazzjoni bejn ‘ċittadin’ (i.e., mhux ‘persuna li għandha ċ-ċittadinanza ta’’) u ‘persuna li għandha nnazzjonalità ta’’. (iii) Hija pedantika. Hemm min jinterpreta l-kwalifika (d) bħala manifestazzjoni tal-kwalifika (ċ), ċjoè li tkun tista’ tidħol f’relazzjonijiet ma’ Stati oħrajn sempliċement għax għandek gvern. (Traduzzjoni tal-awtur) Kjarezza fis-sens li nafu li huma żewġ kunċetti differenti, mhux li nafu sewwasew kull kunċett x’inhu. l-aċċent Minħabba f’dawn it-tliet oġġezzjonijiet, nipproponi li s-soluzzjoni tkun il-ħolqien tan-nom “nazzjonal” bħala l-ekwivalenti ta’ national (n.), ġaladarba diġà jeżisti l-aġġettiv ‘nazzjonali’. B’hekk inkunu fil-qagħda li jkollna ‘nazzjonali’ għal national (aġġ) u ‘nazzjonal’ għal national (n.). Nom Aġġettiv l-editorjal l-essenzjal il-kapital il-kriminal il-lokal il-manwal il-mineral il-moral in-natural in-normal l-oral il-prinċipal it-total l-uffiċjal il-verbal editorjali essenzjali kapitali kriminali lokali manwali minerali morali naturali normali orali prinċipali totali uffiċjali verbali Dan ikun skont il-mudell: Naturalment, hemm l-eċċezzjoni ta’ ‘liberali’ / ‘liberali’. Il-problema li ftaħna biha, nistgħu issa nagħtuha soluzzjoni. It-titlu Free movement of workers: From Third Country National to Citizen of the Union ikun jista’ faċilment u blakbar ċarezza jinqaleb f’Il-moviment ħieles tal-ħaddiema: Minn nazzjonal ta’ pajjiż terz għal ċittadin tal-Unjoni. Daħla piss u skorrettement hemm min ma jiddistingwixxix bejn income u revenue, tant li għat-tnejn, bil-Malti, juża ‘dħul’. Dan mhuwiex każ ta’ sinonimija fl-Ingliż, imma bil-kontra. Fil-Malti tinħoloq omonomija, xi ħaġa li terminoloġikament u fil-lingwaġġ xjentifiku hija inaċċettabbli . Barra minn hekk, l-argument li l-Malti lessikament huwa nieqes mir-rappreżentazzjoni ta’ differenza bħal din huwa skorrett, għaliex fil-lessiku Malti diġà jeżistu l-lessemi neċessarji korrispondenti ma’ ħuthom barranin. Mhumiex sinonimi Revenue huwa wieħed mill-fatturi ta’ income. Fil-fatt, fi kliem sempliċi revenue tirreferi għall-flussi kollha ta’ fondi li tirċievi entità (probabbilment, relatriċi) iġġenerati milloperazzjonijiet tagħha bħal bejgħ ta’ prodotti jew servizzi (jew ġbir ta’ taxxi fil-każ ta’ entità pubblika). Income jirreferi għall-gwadanji jew profitti ġġenerati mill-operazzjonijiet ladarba tnaqqas l-ispejjeż kollha mir-revenue. Għalhekk, matematikament huwa wkoll impossibbli li tipprova tirrappreżenta lit-tnejn li huma bl-istess kelma. Li kellna nesprimu relazzjoni ġenerika bejn it-tnejn, ikollna xi ħaġa simili: income = revenue – expenditure Għaldaqstant, hija matematikament impossibbli li tesprimiha: dħul = dħul – nefqa2. 2.1 Dissezzjoni: Revenue Dr Sammut huwa traduttur mal-Parlament Ewropew Stedina għall-kontributi Inħeġġukom tibqgħu tibagħtu l-kontributi tagħkom fuq temi li huma ta’ interess u li jqajmu diskussjoni. Ħajr lil kulħadd. dħul fatturat L-impossibilità matematika ta’ x=x-y. Ara s-sit tad-Dipartiment tal-Finanzi tal-Italja: http://www.finanze.it Ara s-sit tal-Ministeru tal-Ekonomija, il-Finanzi u l1 l-aċċent Fil-kontabilità, revenue hija l-ewwel entrata fir-rapport tal-profitti u t-telf (ir-rapport talintrojtu jew income statement). Revenue huwa element important biex titkejjel il-prestazzjoni ta’ entità, sew jekk impriża privata sew jekk pubblika (inkluż l-amministrazzjoni pubblika ), prattikament b’kemm il-flussi deħlin talassi (revenue) jpaċu l-flussi ħerġin tal-assi (expenditure). Fil-każ ta’ impriża, revenue huwa magħmul mill-gwadanji plus il-kost tal-prodotti (oġġetti u/jew servizzi) mibjugħa. Net revenue huwa lvalur tal-prodotti mibjugħa minus il-valur talprodotti rritornati (eż. minħabba ħsarat jew jeddijiet ta’ ritorn ). Filwaqt li r-revenue talGvern jinkludi l-ammonti kollha tal-flus (minn taxxi u/jew drittijiet) irċevuti minn għejun barra mill-entitajiet tal-Gvern. Fil-kamp tal-privat, revenue bħala terminu EN huwa terminu Amerikan u fl-Ewropa (inkluż fl-Ingilterra) jintuża aktar turnover (differenti minn turnover tal-assi fl-Amerikan filkontabilità). 2.2 Dissezzjoni: Income EN Income huwa t-total tal-konsum u t-tfaddil ta’ entità f’perjodu speċifiku espress f’termini monetarji . Fil-livell tal-abitazzjonijiet u lindividwi, income huwa l-ammont tal-pagi, salarji, profitti, imgħax riċevut, kirjiet u kull forma ta’ qligħ ieħor riċevut f’perjodu speċifiku . Fl-ekonomija, income jirreferi għallakkumulu tal-kapaċità ta’ konsum monetarju u nonmonetarju; dak monetarju jintuża bħala indikatur tal-income totali. Fil-kontabilità income huwa użat l-aktar bħala net income, li huwa ekwivalenti għall-profitt, hekk kif jidher flincome statment (ir-rapport tal-introjtu) magħruf ukoll bħala r-rapport tal-profitti u ttelf. Net income huwa ekwivalenti għarrevenues totali minus l-ispejjeż kollha. Lincome mill-investimenti u l-istrumenti finanzjarji jissejjaħ return u għalhekk insibu termini oħra bħal rate of return (ROI) eċċ . Fil-kejl tal-ekonomija, income huwa element importanti f’wieħed minn tliet mekkaniżmi. Lekonomija tista’ titkejjel permezz tal-Gross Product (Domestic/National ), tal-Gross Expenditure (Domestic/National) jew talGross Income (Domestic/National). Suppost li, irrispettivament minn liema mekkaniżmu tuża, tasal għall-istess riżultat. Il-mekkaniżmu talincome jaħdem billi jgħodd l-incomes kollha (u mhux ir-revenues ) li jitħallsu f’pagi, salarji u remunerazzjoni supplementari lillabitazzjonijiet, profitti tal-impriżi u kirjiet . Biex nikkonkludu, fl-ebda mument ma jkun involut ir-revenue f’dan il-proċess. Għall-iskop ta’ dan l-artiklu, fil-kumplament tat-test qed nuża t-termini relevanti bl-Ingliż (EN) sabiex nevita preġudizzji lingwistiċi u l-Latin għall-operazzjonijiet matematiċi għaċ-ċarezza. Ara wkoll l-Att dwar l-Amministrazzjoni Pubblika, Kap. 497 tal-Liġijiet ta’ Malta. Ċertament differenti minn net income, li kif naraw aktar tard huwa “total revenues” minus “all expenses”. Mhuwiex l-iskop tiegħi li f’dan l-artiklu nidħol fid-dettall tar-relazzjoni eżatta bejn income u return għalkemm hemm saffi u diversi tipi ta’ relazzjonijiet bejniethom. Distinzjoni bejn l-attività li sseħħ fit-territorju tal-Istat jew dik li tappartjeni lill-Istat imma mhux bilfors isseħħ fitterritorju tiegħu. Li kieku jgħodd ir-revenues id-daqs tal-ekonomija jkun bil-wisq akbar, u għalhekk ukoll huwa neċessarju li bil-MT ma jintużax l-istess terminu għal revenue u income. Biex ikun ekwivalenti għall-Prodott Gross, jingħaddu wkoll it-taxxi indiretti nieqes is-sussidji u jitnaqqas iddeprezzament. l-aċċent Distinzjoni bil-Malti Id-dizzjunarji disponibbli, maħsuba biex jirreġistraw il-lessiku, ma jgħinuniex f’din iddistinzjoni teknika . Madankollu, jekk wieħed iħares lejn il-liġijiet ta’ Malta, proprju lejn dawk li jittrattaw b’mod tekniku l-qasam konċernat, jiltaqa’ mad-distinzjoni ċara bejn income u revenue. Fil-livell tal-entitajiet privati (inklużi individwi u abitazzjonijiet) flIncome Tax Act , tinżamm id-distinzjoni billi fil-verżjoni Maltija nżammet income , flok ‘dħul’ li ntużat għal revenue. L-istess preċiż jagħmel l-Att dwar l-Amministrazzjoni tatTaxxa (il-Kapitolu 372). Fuq il-livell ta’ kejl tal-ekonomija, jekk wieħed jara l-uniku att li jittratta dan is-suġġett fil-liġijiet ta’ Malta, ilKapitolu 209, l-Att dwar id-Dħul ta’ Malta bħala Membru tal-Fond Monetarju Internazzjonali (Att tal-1968), national income korrettament ma jissejjaħx ‘dħul nazzjonali’ imma ‘introjtu nazzjonali’. Jekk wieħed jirreferi għat-Trattati tal-Unjoni Ewropea, dawn jiddistingwu bejn revenue (dħul) u income (introjtu); partikolarment fejn jiġu ttrattati kwestjonijiet ekonomiċi u 15 monetarji, pereżempju fil-Protokoll 4 . Meta wieħed jirreferi għal Trattat ieħor, did-darba purament fuq tema finanzjarja u ekonomika, li Malta hija aderenti fih u li huwa disponibbli bilMalti, it-Trattat dwar il-Mekkaniżmu Ewropew ta’ Stabbiltà, din id-distinzjoni tinżamm u jitkellem fuq ‘introjtu nett’ (net income, EN), introjtu (income, EN), taxxa nazzjonali fuq lintrojtu (national income tax), u introjtu nazzjonali gross – ING (Gross National Income - GNI, EN). Konklużjoni Ma għandix aktar xi nżid, għajr il-ħsieb li fillingwaġġ tekniku l-omonomija maħluqa bl-użu ta’ dħul biex fl-istess qasam tirreferi għal żewġ kunċetti differenti, income u revenue, mhux biss tmur kontra l-istandards internazzjonali tatterminoloġija u l-prinċipji tax-xjenza imma toħloq disservizz għall-qarrej tekniku li jispiċċa jirrikorri għal lingwa barranija biex jagħraf iddifferenzi kunċettwali. Dan l-artiklu ġie www.termali.eu ppubblikat għall-ewwel fis-sit Reuben Seychell huwa terminologu mal-Kummissjoni Ewropea Traduzzjoni ta’ min joqgħod fuqha: Fuq dan il-bank fir-raħal ta’ Zermatt, l-Isvizzera, insibu eżempju ta’ kif, f’kuntesti mhux tekniċi, traduzzjoni tas-sens u mhux kelma b’kelma toħroġ isbaħ u aktar b’saħħitha. U għaliex proprju huma dizzjunarji li jaqdu funzjoni lessika aktar milli waħda terminoloġika. Kap. 123 tal-Liġijiet ta’ Malta, bil-Malti msejjaħ l-Att dwar it-Taxxa fuq l-Income. Jonqos li juża kelma bil-Malti fit-test Malti. It-Trattat dwar l-Unjoni Ewropew u t-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, il-Protokoll Nru 4 Dwar lIstatuti tas-Sistema Ewropea ta’ Banek Ċentrali u tal-Bank Ċentrali Ewropew. l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra It-traduzzjoni fil-Kumitat tar-Reġjuni u filKumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Pawlu Buhagiar n-nannu tiegħi kien jgħid li ż-żgħir kollu ħelu, barra l-paga, naturalment! Il-Kumitat tar-Reġjuni u l-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew għandhom numru ta’ servizzi konġunti. Fost dawn hemm is-servizz tat-traduzzjoni. L-unità Maltija tat-traduzzjoni, li hi l-iżgħar waħda fost l-unitajiet li jwettqu din il-ħidma, għandha tnax-il traduttur, erba’ assistenti u kap. Xogħolha hu li tittraduċi dokumenti użati mill-membri taż-żewġ kumitati għad-diversi laqgħat tagħhom kif ukoll numru ta’ dokumenti oħrajn. Għalkemm hemm numru ta’ dokumenti li lunità tagħna hi eżentata minnhom minħabba ddaqs tagħha (unità tipika fiha 15-il traduttur), xorta jkollna niffaċċjaw il-mewġ ta’ emendi li l-membri jagħmlu għad-dokumenti tagħhom qabel il-laqgħat prinċipali tagħhom. Ngħidu aħna, dokument medju ta’ 15-il paġna jista’ jasal li jkollu ħamsin, mitt emenda, li kollha jridu jiġu tradotti fi ftit ħin. L-unità tagħmel l-almu tagħha biex tipparteċipa fil-bini tat-terminoloġija bil-Malti. Dan isir b’kollaborazzjoni mal-unitajiet loħrajn tat-traduzzjoni Maltin, speċjalment dawk tal-Kummissjoni u dan minħabba li lmembri taż-żewġ Kumitati jfasslu opinjonijiet fuq dokumenti tal-Kummissjoni, li bosta drabi jkunu diġà ġew tradotti fi lsienna. L-unità tagħna hi wkoll waħda mill-aktar attivi fi proġetti terminoloġiċi interni, l-aktar għaliex inħossu l-ħtieġa li nibnu fuq dak li ħallewlna ta’ qabilna u nżommuh ħaj. Barra l-enfasi li d-dokumenti tradotti joħorġu kollha fil-ħin mitlub (u din fiha nnifisha mhijiex ħidma faċli, kif jaf kull traduttur), lunità tinsisti fuq il-kwalità, b’reviżjoni ta’ madwar 80% tad-dokumenti u b’reviżjoni doppja għad-dokumenti l-aktar importanti. Is-sena li għaddiet l-unità esternalizzat madwar 5% tad-dokumenti, perċentwal tassew baxx meta mqabbel ma’ istituzzjonijiet oħrajn, u dan ifisser li hemm bilanċ tajjeb bejn ix-xogħol li nintalbu nagħmlu u n-nies disponibbli biex jagħmluh. L-esternalizzazzjoni ssir meta jkun hemm kollegi li għal xi raġuni jew oħra ma jkunux fuq ix-xogħol jew minħabba li l-volum tax-xogħol imqabbel ma’ min jagħmlu jkun kbir wisq. Din is-sena ser nibdew ukoll l-iskema tattelexogħol. Erba’ tradutturi, jiġifieri terz tattradutturi fl-unità, ser ikunu qed jieħdu sehem f’din l-iskema bi prova għal sena. Hi sfida ġdida għalina iżda nilqgħuha għaliex fiha naraw il-futur. Se tagħmel lill-membri tal-unità aktar kuntenti u tista’ żżid l-effiċjenza b’diversi modi. Ħaġa tipika tal-unità tagħna huma dawk li nsejħu l-laqgħat tar-reviżjoni, li jsiru fl-hekk imsejħa Kamra Maltija (fejn nieħdu wkoll it-te flimkien meta jkun hemm il-ħin). Kull traduttur hu mħeġġeġ iniżżel fuq lista li għandna fuq l-intranet id-diffikultajiet li jiltaqa’ magħhom meta jkun qed jirrevedi. Dawn niddiskutuhom flimkien, mhux biex nippruvaw naslu għal xi omoġenjità artifiċjali, iżda biex inħaffu l-ħajja ta’ xulxin, inżidu ssens ta’ sigurtà f'xogħolna u nnaqqsu l-biża’ li niżbaljaw (għal din ir-raġuni ġieli nistaqsu lopinjoni tat-terminologi f’unitajiet oħrajn, li dejjem jikkooperaw magħna). B’mod ġenerali l-ħajja fil-Kumitati, għalkemm mimlija ħidma, hi rilassata, bin-nies malajr isiru jafu lil xulxin. Dan hu wieħed mill17 l-aċċent vantaġġi ta’ li tkun żgħir. Hawn ukoll sens san ta’ appartenenza li jħeġġeġ lin-nies jaħdmu aktar. Minħabba l-pożizzjoni tagħna fi Brussell mhuwiex daqshekk diffiċli li jinstabu nies li jixtiequ jiġu jaħdmu magħna. Is-sitwazzjoni sa issa ppermettiet li t-tradutturi jkunu jistgħu jingħataw taħriġ fil-lingwi waqt il-ħin tax-xogħol. Mhijiex ħaġa rari li traduttur jaħdem fuq dokumenti minn tlieta jew erba’ lingwi f’jum wieħed. Is-servizz tat-traduzzjoni tal-Kumitati juża ssistema tat-tliet lingwi pivot (Ingliż, Franċiż, Ġermaniż) u ta’ żewġ lingwi semi-pivot (Taljan, Spanjol, għal xi żmien kien hemm ukoll il-Pollakk ma’ dawn). It-traduzzjoni diretta hi madankollu mħeġġa, l-aktar meta qed nitkellmu fuq dokumenti qosra li jridu jkunu lesti malajr. L-unità Maltija tista’ toffri traduzzjoni diretta minn disa’ lingwi Ewropej. Madankollu, il-maġġoranza tad-dokumenti li nittraduċu u nirrevedu huma mill-Ingliż u millFranċiż. Dr Buhagiar huwa l-kap tas-Servizz tat-Traduzzjoni talKumitat Tar-Reġjuni / Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew L-esperjenza ta’ żewġ tradutturi stagiaires mad-Dipartiment Malti tad-DĠT Nadia Galea u Karen Aquilina Bejn l-1 t’Ottubru 2011 u t-28 ta’ Frar 2012, tliet studenti tal-Masters tat-Traduzzjoni flUniversità ta’ Malta kellhom l-opportunità li jqattgħu ħames xhur ta’ apprendistat madDipartiment tal-Malti tad-DĠ Traduzzjoni talKummissjoni Ewropea, fil-Lussemburgu. Għal aktar tagħrif dwar l-apprendistat madDipartiment tal-Malti tad-DĠT, żur il-paġna tat-Traineeships Office: http://ec.europa.eu/stages/ index_en.htm. Inħeġġukom tapplikaw u tingħaqdu magħna! 18 Nadia Galea eta kont smajt b’dan l-apprendistat ikolli ngħid li għall-bidu ma kontx deċiża jekk napplikax jew le, iżda aktar ma bdejt nirrifletti fuq il-ħaġa aktar bdejt ngħid illi kieku din tkun opportunità ta’ darba fejn inkun nista’ nisfrutta l-kapaċitajiet tiegħi u nagħmel użu minn dak kollu li tgħallimt u dak kollu li ħdimt għalih. B’hekk iddeċidejt li napplika, iżda l-inqas ħaġa li kont qed nistenna fir-realtà kienet l-aħbar li ntgħażilt biex nitla’ l-Lussemburgu. Ikolli nammetti li t-tluq minn Malta ma kienx xi wieħed faċli, iżda ladarba dħalt fl-atmosfera tax-xogħol u sibt kollegi tax-xogħol li laqgħuni u li dejjem għenuni f’kulma kelli bżonn, insejt il-ħsibijiet negattivi kollha u bdejt ingawdi din l-esperjenza bl-aktar mod pożittiv. Kelli l-opportunità li nagħmel traduzzjonijiet fuq diversi suġġetti, li minnhom tgħallimt ħafna għaliex kelli ċ-ċans inwessa’ lkapaċitajiet tiegħi li, sa qabel ma ġejt hawn, kienu limitati għat-traduzzjonijiet li kont nagħmel l-Università. L-ambjent tax-xogħol kien wieħed mill-isbaħ, fejn tiltaqa’ ma’ ħafna nies ġodda b’kulturi u drawwiet differenti. Flewwel ftit jiem ġejna mħarrġa fl-użu talgħodod tat-traduzzjoni, bħat-Tradesk u tTranslator’s Workbench, kif ukoll fl-użu ta’ riżorsi bħall-Euramis, il-Quest, il-IATE u lEur-Lex li, minkejja li mal-ewwel daqqa t’għajn ftit minnhom forsi jidhru daqsxejn ikkumplikati, wieħed malajr jinduna kemm filverità huwa faċli biex tużahom u kemm iħaffu x-xogħol u jgħinu biex tinżamm il-konformità fit-terminoloġija. Barra minn hekk, mal-grupp tal-apprendisti kellna diversi attivitajiet interessanti, fosthom żjarat fi Brussell kif ukoll opportunità li nsegwu seduta fil-Qorti tal-Ġustizzja. IlLussemburgu huwa post kwiet u mill-isbaħ, u wieħed mill-ikbar vantaġġi tiegħu huwa li f’inqas minn siegħa bil-ferrovija tasal Franza, l-aċċent Novembru 2012 kapaċitajiet tiegħi bħala traduttriċi. Sinċerament inħoss li dan l-iskop intlaħaq, iżda aktar minn hekk tgħallimt nuża aħjar lgħodda meħtieġa għat-traduzzjoni. Jien u naħdem mill-qrib mal-kollegi tal-unità tiegħi ksibt mingħandhom informazzjoni utli ħafna dwar it-traduzzjoni, li nqis bħala wieħed millakkwisti vantaġġjużi ta’ din l-esperjenza. il-Belġju jew il-Ġermanja! Nixtieq inħeġġeġ lil kull min hu interessat li jaħdem f’dan il-qasam biex japplika għal dawn l-apprendistati. Tħallux il-biżgħat jirkbukom, għaliex nista’ nassigurakom li hija esperjenza li tagħtik sodisfazzjon kbir u li titgħallem ħafna minnha. Nawgura lil dawk kollha li japplikaw xi darba jew li oħra jmisshom huma wkoll. ••• Karen Aquilina -uniċi kelmiet li jistgħu jiġuni f’moħħi biex niddeskrivi dan il-perjodu ta’ ħames xhur fil-Lussemburgu huma biss “esperjenza sabiħa u indimentikabbli”. Qed ngħid hekk mhux biss mill-aspett professjonali iżda wkoll minn dak soċjali. Ftit jiem wara li wasalt il-Lussemburgu sirna nafu lill-parteċipanti stagiaires l-oħra fil-grupp tagħna. Awtomatikament bdejna nitħalltu u naqsmu l-opinjonijiet tagħna, u kien mill-bidu nett li bdejt ninnota l-baħar jaqsam li hemm bejn il-kultura u l-mentalità tagħna l-Maltin u dik tal-barranin. Mill-banda l-oħra nista’ ngħid li l-Maltin tal-Lussemburgu laqgħuni bi ħġarhom u kienu ta’ għajnuna kbira kemm waqt il-ħin tax-xogħol kif ukoll waqt il-ħin tad-divertiment. L-iskop ewlieni ta’ din l-esperjenza kien li npoġġi t-tagħlim tiegħi mill-Università filqasam tat-traduzzjoni fil-prattika u ntejjeb il- Ma jiddispjaċini xejn li għamilt dan il-pass biex niġi nagħmel dan l-istage. Għalkemm kien hemm l-iżvantaġġ li kelli nħalli lillfamilja u l-ħbieb warajja Malta, hemm ħafna affarijiet pożittivi li akkwistajt minn din lesperjenza. Filwaqt li nirringrazzja lill-kollegi u lill-ħbieb kollha taż-żmien sabiħ li qattajt mad-DĠT, nispera li fil-futur qarib terġa’ tiġini l-opportunità li nerġa’ niġi nżurkom. ~•~ Il-ponot f’wiċċ il-Malti John Zammit an l-aħħar kelli l-okkażjoni nitkellem fiċċerimonja tal-għoti taċ-Ċertifikat fil-Qari D tal-Provi bil-Malti u taċ-Ċertifikat fil-Malti bħala Lingwa Barranija, li saret l-Università ta’ Malta. Kienet għalija okkażjoni biex nifraħ ma’ dawk li studjaw u tħabtu biex ġew ċertifikati bħala qarrejja tal-provi bil-Malti u mal-barranin li tgħallmu l-Malti. Il-korsijiet li għamlu huma żvilupp riċenti flilsien Malti. Il-Malti għaddej minn ħafna li hu tajjeb. Illum għandna Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti, li twaqqaf b’liġi seba’ snin ilu u li qed jirsisti biex jagħmel passi li messhom ilhom li saru. Hu Kunsill li għandu awtorità bħala istituzzjoni tal-Istat; Kunsill li l-ħeġġa ta’ ħafna għall-Malti qed jiġborha fejn tista’ tagħmel aktar ġid. Għandna Awtorità taxXandir li taħdem f’qasam kruċjali biex tħeġġeġ u twissi lil dawk li jaħdmu fix-xandir ħalli jtejbu l-mod kif jitkellmu bil-Malti, li fil-każ tax-xandara jinfluwenza lil ħafna nies, l-aktar liż-żgħar. Għadna kif fakkarna 20 sena ta’ liberalizzazzjoni tax-xandir bir-radju u t19 l-aċċent televiżjoni – 20 sena li stabbilew ilpredominanza tal-Malti bħala l-ilsien ħaj li kważi l-Maltin kollha jużaw biex jikkomunikaw u jiksbu l-informazzjoni bilmezzi tal-komunikazzjoni tal-massa. Illum il-ġurnata qed ingawdu l-frott talgħarfien li tat l-Unjoni Ewropea lill-ilsien Malti bħala wieħed mill-ilsna uffiċjali tagħha. Kuljum, tradutturi u interpreti qed jaqilbu kitbiet u diskorsi għall-Malti u mill-Malti. Hemm saħansitra tradutturi barranin li tgħallmu l-Malti. Fl-istess ħin, hawn kuxjenza ħafna akbar fost il-Maltin – u anke fost ilbarranin li joqogħdu Malta – favur il-Malti bħala lsien ta’ prestiġju b’mod magħruf u ċar kif jinkiteb. F’Malta llum għandna kumpaniji barranin – insemmi bħala xempji lill-HSBC u lill-Arriva – li qed jagħtu lilna l-Maltin eżempju bil-Malti tajjeb li jużaw u bir-reklami tagħhom bil-Malti. Id-dibattitu ħaj u Mediterranju li kultant ikollna dwar il-Malti juri li l-Maltin lill-Malti jħobbuh. U mhux biss dawk li joqogħdu filgżejjer Maltin. Dan l-aħħar żort l-Awstralja, u hemm ukoll rajt ħeġġa fost l-emigranti biex jaraw il-Malti jiżviluppa. Rajt Awstraljani ta’ nisel Malti li trabbew jitkellmu bl-Ingliż imma li issa bdew jitgħallmu l-Malti għax jixtiequ jitkellmuh sewwa. Għandna letteratura ħierġa bil-Malti f’ħafna oqsma. Għandna mijiet ta’ pubblikazzjonijiet bil-Malti kull sena li qed jirnexxu minkejja lpopolazzjoni żgħira tagħna, għax il-Maltin iriduhom u jixtruhom. Il-Fiera tal-Ktieb hi xhieda ċara ta’ dan. Għandna numru sabiħ ta’ studenti li jagħżlu li jistudjaw il-Malti fil-livell avvanzat. Fl-aħħar seba’ snin dawn żdiedu sew. Seba’ snin ilu, l-istudenti li kienu għażlu l-Ingliż fillivell avvanzat kienu d-doppju ta’ dawk li kienu għażlu l-Malti, li kien daqs it-Taljan. Fl2010, l-istudenti li għażlu l-Malti u l-Ingliż fillivell avvanzat kienu ndaqs, it-tnejn id-doppju Novembru 2012 Dawn huma sinjali ta’ lsien ħaj u enerġetiku – ngħid jien, ilsien żagħżugħ li, bħal kulħadd, fi żmien l-iżvilupp jiżgarra xi darba jew aktar, titlagħlu xi ponta f’wiċċu, u forsi l-enerġija tiegħu ma jużahiex bl-aħjar mod. Għandu koċċ ponot il-Malti; u bħaż-żgħażagħ aħna u nħarsu fil-mera kultant narawhom akbar milli fil-fatt huma u nqisuhom għalihom waħedhom bla kuntest. Imma nsemmuhom, għax irridu nfejquhom: • Malti mhux tajjeb fix-xandir li jdarri linnies jitkellmu b’Malti ħażin; il-lingwaġġ kumplikat tal-ġurnalisti li donnhom jippruvaw jitkellmu stramb ħalli n-nies jaħsbu li huma għorrief; il-pubblikazzjonijiet ta’ kull xorta – talawtoritajiet, tal-partiti, tad-ditti, talgħaqdiet – b’Malti li jista’ jkun ferm aħjar; il-Malti tekniku li n-nies ma jifhmuhx, speċjalment f’oqsma importanti għall-ħajja anke personali; ir-reżistenza li niktbu messaġġi u emails bil-Malti lin-nies li meta niltaqgħu magħhom nitkellmu magħhom bil-Malti; il-binja ħażina tas-sentenzi speċjalment meta nittraduċu minn lingwi oħrajn; in-nuqqas ta’ siti bil-Malti fuq l-internet, fejn il-Malti jidher li għadu ma nifidx biżżejjed; u difetti oħrajn li nistgħu nsemmu, ewlieni fosthom il-fatt li ċerti suġġetti tqal jew għoljin naqilbu għall-Ingliż biex nitkellmu dwarhom. Hemm x’nagħmlu biex infejqu dawn il-ponot, uħud imsiemer daqsxejn kbar. U jista’ jkun li jeħtieġ immorru fil-fond tal-ħaġa, aktar milli nidilku xi ingwent superfiċjali. Forsi rridu nneħħu minn moħħna ideat – fil-fehma umli tiegħi żbaljati – li huma l-għerq ta’ ċerti problemi li jbati minnhom il-Malti. L-ewwel nett, jeħtieġ nifhmu li l-Malti, għax ilsien ħaj, jiżviluppa, u waqt li jagħmel dan jissellef kliem minn lingwi oħrajn u jintegrah fih. Dan hu żvilupp naturali. L-Ingliż, li llum l-aċċent hu l-ilsien dinji, żviluppa sekli ilu bit-taħlit mal-Franċiż, li kien l-ilsien tal-klassi dominanti Ingliża. Hu importanti li l-Malti ma nżommuhx f’bozza jew nagħlquh f’kexxun, għax jimmoffa. Jeħtieġ nifhmu wkoll li ċerti żviluppi qed iseħħu anke f’lingwi oħrajn. Għalhekk, jeħtieġ li nifirdu dak li qed jiġri fillingwi kollha – l-aktar huma u jmissu malIngliż – minn dak li qed jiġri speċifikament lill-Malti. Fil-qasam tax-xandir u l-ġurnaliżmu li naħdem fih, hemm bżonn taħriġ aktar u aqwa fil-Malti. Dawk li jkunu qed jagħmlu l-korsijiet tal-komunikazzjoni fl-Università, u issa anke fl-MCAST, għandu jkun mistenni minnhom Malti tajjeb fil-kitba u fit-taħdit. Ħafna drabi, id-djar tax-xandir qed ikollhom iħarrġu huma lill-impjegati tagħhom fil-Malti wara li listituzzjonijiet edukattivi jkunu naqsu milli jagħmlu dan. Nemmen li l-akbar sfida li għandu l-Malti hi li jkun ilsien li n-nies jifhmuh, li jkun ilsien tassew demokratiku u inklużiv, li jintuża għal kull tema jew suġġett. Jeħtieġ li l-firxa l-aktar wiesgħa tal-Maltin jifhmu dak li jisimgħu u jaqraw fl-aħbarijiet bil-Malti, fittraduzzjonijiet, fil-pubblikazzjonijiet, firreklami, fil-formoli, fl-avviżi, fil-lingwaġġ użat mill-awtoritajiet, mill-organizzazzjonijiet, u mill-esperti. Il-Malti bħala lsien imħaddem sewwa u li jinftiehem hu kruċjali wkoll fledukazzjoni. Hawn hu mhux biss ilsien imma wkoll għodda ta' inklużjoni. It-tfal li ġejjin minn livelli soċjali diġà żvantaġġjati jinxteħtu lura d-doppju imbagħad jekk fl-iskejjel jisimgħu Malti li ma jifhmuhx, jew saħansitra xi lingwa li għalihom hi barranija. L-ilsna mhumiex f’kunflitt, anzi jirfdu lil xulxin. Ħafna minna studjajna l-Malti, l-Ingliż u t-Taljan jew il-Franċiż, u l-hena tagħna nħaddmuhom u nitkellmu bihom. Riċerka turi li t-tfal li jitgħallmu ilsna barranin minn mindu jkunu ċkejknin itejbu l-ħiliet tagħhom f’oqsma oħrajn. It-tagħlim tal-ilsna jiftaħ il-moħħ u jagħrax ix-xewqa li nsiru nafu aktar. jkun nuqqas ta’ ġustizzja soċjali jekk lit-tfal li Novembru 2012 diġà qegħdin fix-xifer tas-soċjetà tagħna nwarrbuhom fi skejjel fejn il-lingwa tattagħlim tkun lingwa li ma jifhmuhiex daqs dik li jitkellmu biha. Biċċa xogħol oħra li jeħtieġ il-Malti hi li tkompli tissaħħaħ l-awtorità tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Fl-aħħar ftit snin ilKunsill beda ħidmiet li messhom ilhom li saru għexieren ta’ snin. Imma anke għal deċiżjonijiet li ma messhomx qalgħu għagħa, il-Kunsill iltaqa’ ma’ ħafna tfettiq. Ilkontroversja żejda hi bħad-diskussjoni nieqsa: estrem li jagħmel ħsara. Il-Kunsill tal-Malti għamel u jagħmel konsultazzjoni wiesgħa u fonda. Xi ħadd, imma, irid jiddeċiedi biex ilMalti jimxi ‘l quddiem, ikun ilsien fil-qabda tal-kotra u jkompli jikseb il-prestiġju li jixraqlu. M’hawn imkien fejn ma jkunx hemm nuqqas ta’ qbil, ħlief fiċ-ċimiterji. Ħafif tmaqdar; tqil tiddeċiedi. U wara d-deċiżjoni, ilmixja trid tkompli għal aktar deċiżjonijiet u ħidmiet li ilhom jistennew ħafna. Aktar minn tfettiq żejjed, jeħtieġ nisbqu lilna nfusna fil-ħsieb kultant difensiv tagħna dwar il-Malti. Nitkellmu ħafna dwar il-‘ħarsien’ talMalti. Imma l-Malti rridu naraw ukoll kif se nseddquh, u mhux biss kif se nħarsuh. Il-Malti mhux esibit f’mużew; il-Malti hu żagħżugħ li qed jiżviluppa. Il-Malti mhux biss wirt tagħna l-Maltin imma, aktar minn hekk, hu wirt dinji. Kull ilsien li jmur lura hu telf għall-umanità u mhux biss għal dawk li jitkellmuh. Il-mużajk dinji tad-diversità lingwistika jiftaqar kull meta xi lingwa tiddgħajjef. Il-Malti hu wirt dinji imma r-responsabbiltà biex inseddquh taqa’ tista’ tgħid fuqna biss, l-400,000 ruħ marsusin fuq dawn il-gżejjer. Flok nintilfu f’kontroversji bla bżonn, hemm ħafna x’nistgħu nagħmlu biex il-Malti jgawdi għada aqwa. X’se nagħmlu biex l-istudenti li laktar ikunu lura jsibuha eħfef jitgħallmu kull suġġett billi t-tagħlim jingħatalhom fi lsien u f’lingwaġġ li jifhmuh sewwa? Kif se jkunu qed jitgħallmu jitħaddtu tajjeb bil-Malti l-istudenti ta’ oqsma bħall-ekonomija, ix-xjenza u l21 l-aċċent Kif se nkunu qed nagħmlu l-Malti lsien li faċilment tużah biex titkellem fuq suġġetti tekniċi jew fuq temi ta’ prestiġju? It-tradutturi, l-interpreti, il-qarrejja tal-provi, in-nies tal-midja u dawk kollha li għalihom ilMalti huwa l-għodda ta’ xogħolhom, għandhom il-missjoni li jseddqu dan il-wirt dinji li jagħti identità u sens ta’ inklużjoni lillMaltin kollha. Il-missjoni vera tagħhom hi ssehem attiv fl-iżvilupp ta’ dan l-ilsien li kiber magħna u li bih nimmarkaw l-aktar stadji importanti ta’ ħajjitna f’komunjoni ma’ ħaddieħor. Għax aħna nilħqu l-milja tagħna mhux waħedna imma ma' ħaddieħor, u dik ilmilja nlewnuha bil-kliem li jfisser il-ħajja nnifisha: meta nsejħulha l-ewwel darba ‘Ma’, meta ngħidu lil xi ħadd ‘inħobbok’, meta nitolbu lil xi ħadd ‘aħfirli’ u tant kliem li bih naqsmu l-aktar emozzjonijiet u xewqat fondi tagħna ma' ħaddieħor. Fil-ħajja, aktar importanti milli fejn inti hu fejn sejjer. Dan l-ilsien li kiber magħna miexi fiddirezzjoni t-tajba. Mhux għax irrid inkun ottimist ngħid hekk, imma għax hemm ħafna xhieda ta’ dan. Tumbati, ħofor u liwi hemm ukoll. Imma hemm ħafna aktar frott x’naqtgħu aħna u mexjin fit-triq li qabad il-Malti bilħidma ta’ ħafna nies fl-imgħoddi u issa. Is-Sur Zammit huwa l-Editur Politiku u Maniġerjali talMedia.Link Communications Bilingwiżmu u code-switching fost it-tfal Maltin fil-Lussemburgu Donna Azzopardi-Ferrando ejn Settembru 2010 u Marzu 2011, bħala parti mit-teżi tal-MA fil-Lingwistika Applikata, għamilt żewg studji fuq ix-xejriet u lattitudnijiet lingwistiċi tal-komunità Maltija bbażata fil-Lussemburgu. Iffukajt primarjament fuq l-għażliet lingwistici 22 Kelli l-interess nanalizza jekk it-tfal kinux għadhom jitkellmu bil-Malti regolarment jew jekk l-Ingliż kienx qed jiġi ppreferut minħabba s-sitwazzjoni multikulturali ġdida. Ridt nifhem jekk il-ġenituri Maltin kinux qed iħeġġu l-espożizzjoni u żżamma tal-ilsien Malti fid-dar. Kelli l-perċezzjoni li kemm il-kuntest ġdid kif ukoll l-attitudnijiet tal-ġenituri lejn il-lingwa kienu jinfluwenzaw il-preferenzi tat-tfal. Matul dan l-istudju l-komunità Maltija filLussemburgu kienet tikkonsisti f’madwar 200 ċittadin Malti, inklużi 30 familja li minnhom 15 biss kienu eliġibbli peress li t-tfal fi ħdanhom laħqu l-età tad-diskors. L-ewwel studju kien jikkonsisti fl-għoti ta’ kwestjonarju li kellu jimtela mill-15-il familja, li bejniethom kellhom total ta’ 23 tifel u tifla bejn l-età ta’ 4 u 18-il sena. Il-mistoqsijiet koprew id-demografija tal-ġenituri, is-sena li fiha waslu l-Lussemburgu, l-isfond lingwistiku tal-ġenituri kif definit minn Camilleri (1995) sabiex ikun iċċarat il-kuntest lingwistiku tagħhom, il-lingwa materna tat-tfal, b’liema lingwa jkellmu lit-tfal tagħhom, liema lingwa tintuża f’sitwazzjonijiet differenti, jekk it-tfal kinux jattendu lezzjonijiet tal-Malti fl-iskola Ewropea, liema lingwi huma meqjusa mill-ġenituri bħala prijorità, l-espożizzjoni u ż-żamma tallingwa Maltija u, finalment, l-attitudnijiet lejn il-code-switching. It-tieni studju kien jinvolvi r-reġistrazzjoni ta’ 5 konversazzjonijiet, f’ambjent familjari għal madwar siegħa. Għall-aktar naturalezza possibbli tal-konversazzjonijiet għaddejt irrecorder lill-familji biex jitħallew waħedhom. Il-konversazzjonijiet involvew 5 nuklei familjari b’total ta’ 15-il persuna li inkludew 7 ġenituri u 8 itfal ta’ etajiet differenti. Wara ttraskrizzjoni tar-reġistrazzjonijiet stajt nanalizza l-preferenzi lingwistici tal-kelliema billi għaddejt in-numru ta’ turns. Stajt nanalizza wkoll jekk il-familji kinux jagħmlu codeswitching u l-frekwenza tiegħu. l-aċċent Riżultati prinċipali tal-istħarriġ • 60% tal-familji intervistati kien ilhom ilLussemburgu minn 4 sa 5 snin, li jindika li perċentwal għoli kienu stabbiliti sew. Il-lingwa materna ta’ 47% tal-ġenituri kienet il-Malti, filwaqt li għal 33 % kienet lIngliż. (Id-differenza fil-perċentwali tinkludi lil dawk li jitkellmu biż-żewġ lingwi) 46% kellhom is-sieħeb/is-sieħba, ir-raġel/ilmara li l-lingwa materna tagħhom kienet ilMalti filwaqt li għal 20% kienet l-Ingliż. Dawk il-ġenituri li l-lingwa materna tagħhom hija l-Malti jkellmu lil uliedhom bilMalti, bl-istess mod li dawk il-ġenituri li llingwa materna tagħhom hija l-Ingliż ikellmuhom bl-Ingliż. Waqt li l-maġġoranza tal-ġenituri jużaw ilMalti f’ħafna ċirkostanzi, il-Malti jintuża laktar id-dar. Madankollu, il-ġenituri għandhom it-tendenza li jaqilbu għall-Ingliż meta jkellmu lil uliedhom. Minħabba f’hekk il-lingwa predominanti użata millfamilji Maltin fil-Lussemburgu hija lIngliż. Waqt li 53% jistqarru li huwa “importanti ħafna” li wliedhom ikunu jafu l-lingwa Maltija, il-maġġoranza tal-ġenituri jemmnu li wliedhom għandhom jagħtu prijorità lillIngliż, lill-Franċiż u mbagħad lill-Malti. 74% tat-tfal jattendu għal-lezzjonijiet talMalti. 67% tal-ġenituri jaqblu li l-kapaċità ta’ wliedhom li jitkellmu bil-Malti naqset. 61% tal-ġenituri qalu li wliedhom huma “kultant” esposti għal-lingwa Maltija. Il-lingwa prinċipali tal-komunikazzjoni talmaġġoranza tat-tfal hija l-Ingliż, u fil-fatt 65% jippreferu jwieġbu bl-Ingliż milli bilMalti. 54% tal-ġenituri jaqblu li l-code-switching ta’ wliedhom naqas minn mindu waslu lLussemburgu. Ir-riżultati prinċipali tar-reġistrazzjonijiet Il-maġġoranza tal-ġenituri jkellmu lil xulxin bil-Malti u jagħmlu sforz konxju biex jesponu lil uliedhom għall-Malti. Madankollu, jaqilbu għall-Ingliż regolarment sabiex ikunu ċerti li wliedhom ikunu fehmu x’qed jgħidulhom jew sabiex iweġbuhom lura. Mit-tmint itfal li pparteċipaw f’dawn ir-reġistrazzjonijiet: • 3 itfal (età ta’ 12, 10 u 7) ma jużawx ilMalti meta jitkellmu. 2 itfal (età ta’ 15 u 6) jużaw aktar il-Malti milli l-Ingliż. 6 itfal jippreferu jitkellmu bl-Ingliż. Fost l-aħħar sitta, kien hemm ammont konsiderevoli ta’ switches mhux stimulati għallMalti, li jindika li dawn it-tfal f’livelli differenti jużaw il-Malti b’mod naturali. L-iżgħar parteċipant, ta’ 6 snin, kien l-uniku kelliem firreġistrazzjonijiet li uża ammonti ugwali ta’ switches miż-żewġ lingwi. Essenzjalment, iktar ma l-ulied ikunu bilingwi, iktar iseħħ codeswitching. Konklużjoni Fuq il-bażi tar-riżultati misluta mir-riċerka, ilmaġġoranza tat-tfal jużaw l-Ingliż biex jikkomunikaw u jintegraw mal-ħbieb barranin u Maltin tagħhom. Skont ir-riċerka huwa probabbli wkoll li dawn it-tfal se jkomplu jużaw ilMalti anqas u anqas minħabba l-kuntest li jinsabu fih kif ukoll il-bżonnijiet attwali u futuri tagħhom. Wieħed għadu jrid jara jekk din ittendenza hix se tiżdied hekk kif il-komunità Maltija tkompli tikber. Donna Azzopardi-Ferrando hi Assistenta amministrattiva mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Żieda fil-varjetà tal-Kullana Kulturali bilvolum Il-Varjetajiet tal-Malti Paul Zahra , li hu s-77 ktieb fil, għadu kif issieħeb malIkotba l-oħrajn li fis-sensiela jittrattaw il-lingwa l-Varjetajiet tal-Malti Kullana Kulturali Fost dawn insibu: Il-Malti Elf Sena ta’ Storja (Nru 10) ta’ Joseph Brincat, Il-Kitba bilMalti sal-1870 (Nru 31) u Kitbiet Oħra tasSeklu Dsatax (Nru 37) ta’ Gużè Cassar Pullicino, L-Istorja tal-Alfabett Malti (Nru 62) ta’ Marisa Farrugia u Dizzjunarju tal-Kullana Kulturali (Nru 73) ta’ Charles Briffa. F’Il-Varjetajiet tal-Malti l-Professur Charles Briffa rnexxielu jgħaqqad fi ktieb wieħed loqsma kollha li fihom ilu jaħdem bla heda għal dawn l-aħħar deċennji. F’din il-ħarġa talKullana Kulturali li tagħha Briffa hu l-editur ġenerali, hu jittratta b’mod pragmatiku lvarjetajiet li jeżistu fil-Malti billi jħares lejhom kemm mil-lentijiet tal-lingwistika, il-letteratura u l-ġurnaliżmu kif ukoll minn dawk tattraduzzjoni u t-terminoloġija. Fl-ewwel tliet taqsimiet u fit-tliet appendiċijiet tal-ktieb, Briffa jagħmel dak li wieħed jista’ jsejjaħlu studju antropoloġiku/etnografiku talużu tal-varjetajiet tal-kitba bil-Malti bħala riflessjoni tal-lingwa mitkellma fil-ħajja soċjali Maltija. Dan jagħmlu billi janalizza b’mod kemm dijakroniku kif ukoll sinkroniku ttħaddim tar-reġistri tal-Malti f’kuntesti u perjodi differenti tal-kultura Maltija. L-istudju deskrittiv tiegħu hu bbażat fuq analiżi mifruxa talvarjetajiet li nsibu fil-Gżejjer Maltin u lil hinn minnhom fejn il-Maltin jgħixu f’komunità f’pajjiżi barranin. Fost dawn il-pajjiżi għall-ewwel darba, fi ktieb ta’ din ix-xorta, qed jissemmew, fit-test kif ukoll fit-tielet appendiċi, il-komunitajiet Maltin fi Brussell u fil-Lussemburgu. Il-qofol talistudju ta’ Briffa jirriżulta wkoll millosservazzjonijiet u l-kuntatti li kellu mal-erba’ rkejjen ta’ Malta u Għawdex matul iż-żmien li fih wettaq ir-riċerka estensiva tiegħu. Permezz ta’ lingwaġġ li jiftiehem faċilment, Briffa jagħmilha possibbli li anki l-qarrej li ma għandux għarfien sħiħ tat-termini lingwistiċi jkun jista’ jifhem dak li qed jispjega fit-test tiegħu. Hu jiżgura dan billi kull terminu lingwistiku jingħatalu spjegazzjoni bejn parentesi li l-qarrej faċilment jista’ jsegwiha. B’hekk dan tal-aħħar ikun jista’ jixtarr bla diffikultà u ħela ta’ ħin dak li jkun qed jiġi diskuss mill-kittieb. Mingħajr dubju ta’ xejn, Il-Varjetajiet talMalti għandu jservi bħala sors ta’ riflessjoni għal min hu impenjat bit-traduzzjonijiet ta’ testi li spiss l-istil tagħhom ivarja minn wieħed għall-ieħor. Dan l-għan jintlaħaq b’suċċess minn Briffa permezz tal-eżempji li jagħti, janalizza u jiddiskuti. Bis-saħħa ta’ din ilmetodoloġija li faċilment tiġi segwita l-qarrej/ traduttur jasal jiddistingwi bejn id-diversi forom ta’ kitba jew stili ta’ proża meħtieġa li kif jgħid Briffa stess ta’ spiss jintużaw għal skopijiet partikulari. l-aċċent Fir-raba’ taqsima tal-ktieb Briffa jelabora b’mod espliċitu fuq it-traduzzjoni speċjalment dwar il-kunċett tal-ekwivalenza kemm fil-livell lessikali kif ukoll f’dak tal-frażi u tas-sentenza. Bl-eżempji li jagħtina, jirnexxilu joħroġ fiddieher kemm l-ekwivalenza hi kunċett bażiku fl-istudju tat-traduzzjoni. Kunċett li t-traduttur irid jifhmu sew biex tassew jirnexxi f'xogħlu. Fost aspetti oħrajn marbutin mal-varjetajiet lingwistiċi hemm spjegat ukoll fir-raba’ taqsima l-użu newbi (alternat) li t-traduttur kontinwament ikollu jagħmel meta jħaddem l-aspett denotattiv jew konnotattiv ta’ tifsir il-kliem. Niltaqgħu wkoll mal-fenomenu talespressjonijiet fissi missellfa mill-Ingliż bħal answering machine u air-freshener li ma jistgħux jiġu tradotti bil-Malti. Id-diskussjoni dwar il-varjetajiet vis-à-vis ittraduzzjoni tissokta billi tagħti ħarsa wkoll lejn ir-rwol importanti li l-kultura għandha biex ilvarjetajiet ikunu jistgħu jiġu tradotti kemm lejn il-Malti kif ukoll lejn l-Ingliż. Wara kollox ittraduzzjoni, kif jagħti x’jifhem l-awtur, hi wkoll eżerċizzju interkulturali. Għal din irraġuni, it-traduttur bħala medjatur bejn iż-żewġ kulturi jeħtieġlu joqgħod b’seba’ għajnejn biex ma jispiċċax jiġġustifika l-għajdut Taljan u jirrendi lilu nnifsu traditur kulturali! Novembru 2012 Immanuel Mifsud intervistat fil-Fiera talKotba tal-Lussemburgu Antoine Cassar ħala parti minn sensiela ta’ żjarat fuq ilkontinent wara li ngħata l-Premju B Letterarju tal-UE 2011, f’Marzu 2012, l-awtur Immanuel Mifsud ġie mistieden għal intervista pubblika fil-fiera tal-kotba tal-Festival des Migrations, fil-Lussemburgu. Quddiem udjenza internazzjonali, Mifsud ġie ppreżentat mill-kittieb u ġurnalist lokali Jean Portante, rebbieħ riċenti tal-Premju Letterarju nazzjonali tal-Lussemburgu, u ġie intervistat bl-Ingliż minn Mark Vella. Dan l-inkontru ffoka fuq il-ktieb rebbieħ ta’ Mifsud, Fl-Isem tal-Missier (u tal-Iben) (Klabb Kotba Maltin), u b’mod speċjali fuq il-kwistjoni tal-ġeneru partikulari tiegħu – li jirkeb b’koerenza lkategoriji tar-rumanz qasir, id-djarju u t-trattat psikoloġiku mingħajr ma jilqa’ l-ebda wieħed S’issa fil-Malti ftit sar xogħol dwar ilvarjabbiltà li, bħal-lingwi l-oħrajn, tant hu mħawwar biha. Għal din ir-raġuni IlVarjetajiet tal-Malti hu xogħol seminali li żgur se jservi bħala punt ta’ referenza fi studji li għad iridu jsiru fil-Malti, speċjalment fl-oqsma tat-traduzzjoni u tat-terminoloġija. Għalhekk, min għandu għal qalbu t-traduzzjoni jiswielu ta’ ġid li ma jitlifx l-opportunità li jaqra u flistess waqt jifli dan ix-xogħol bir-reqqa u jduq b’mod dirett it-taħwir kollu li joffrulna lvarjetajiet ta’ lsien pajjiżna. Paul Zahra huwa traduttur fl-Unità Web talKummissjoni Ewropea l-aċċent minnhom bis-sħiħ –, kif ukoll fuq it-trattament personalissmu tal-politika Maltija ta’ wara ttieni gwerra dinjija. Iż-żjara ta’ Mifsud fil-Lussemburgu saret b’rabta mal-ewwel stand ta’ kotba Maltin li qatt ittella’ fis-Salon du Livre tal-Lussemburgu (Kirchberg LuxExpo, 16-18 ta’ Marzu), bi sħab ma’ Sierra Books Distributors. L-istand offra wirja mlewna ta’ kotba dwar illetteratura, l-istorja u l-kultura tal-gżejjer Maltin bl-Ingliż, bil-Franċiż, bil-Ġermaniż u b’ilsna oħra, u ġibed interess kontinwu millpubbliku tal-festival. L-għada tal-intervista fil-festival talLussemburgu, Mifsud kien mistieden fillibrerija tad-DĠT tal-Kummissjoni Ewropea għal taħdita informali, moderata mill-poeti u tradutturi Vera Pejovič u Antoine Cassar. Wara li nqraw siltiet mill-verżjonijiet bl-Ingliż u bilFranċiż ta’ Fl-Isem tal-Missier (ta’ Albert Gatt 26 u Nadja Mifsud, rispettivament) minn Tony Gaffiero u Isabelle Wampach, id-diskussjoni nqalbet fuq ġeneri oħra li ilu jfannad fihom Mifsud, fosthom il-poeżija (b’mod partikulari, l-aħħar ġabra bilingwi tiegħu Bateau Noir), ittraduzzjoni Maltija ta’ ħrejjef mill-Ewropa talLvant, u r-ritorn tant mistenni għall-palk tatteatru bħala direttur. Immanuel Mifsud twieled Malta fl-1967, iżżgħir minn tmien aħwa, u trabba r-Raħal Ġdid. Ix-xogħlijiet tiegħu ġew ippubblikati f’xi ħmistax-il pajjiż fl-Ewropa u lil hinn minnha. Dan l-aħħar, siltiet mill-poeżiji tiegħu dehru flantoloġija Les Poètes de la Méditerranée, taddar editorjali Gallimard. Iż-żjara ta’ Immanuel Mifsud fil-Lussemburgu kienet appoġġata mill-Fond Malti għall-Arti. Antoine Cassar huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea, poeta u attivist kulturali l-aċċent Oliver Friggieri t-traduttur Ivan Said tit huma dawk li jaqblu miegħi li lF akbar u l-isħeħ kon- tribut li l-Professur Oliver Friggieri ta lillilsien Malti huwa listudji u r-riċerka kritiċi tiegħu talletteratura Maltija. B’ħidmietu sfiqa fir-riċerka tal-letteratura ta’ pajjiżna, sejjes il-kritika letterarja Maltija moderna kif nafuha llum. Dan ma jnaqqas xejn mill-mertu tax-xogħlijiet letterarji li kiteb. Għalhekk, hu f’dan il-kuntest li wieħed jista’ japprezza s-sehem, żgħir iżda importanti, li hu ta lit-traduzzjoni ta’ pajjiżna bil-qlib direttament mil-Latin għall-Malti tad- (65 QK – 8 QK), magħruf aħjar bħala Orazju. Din hi biċċa għodda siewja u bażika biex wieħed jibda jifhem il-kritika letterarja. IlProfessur Friggieri ħareġ din it-traduzzjoni għall-ewwel darba fi ktieb fl-1975 iżda reġa’ ħariġha f’edizzjoni annotata estensivament fl1988 wara li introduċa kors sħiħ tat-Teorija Letterarja għall-istudenti tal-Arti fl-Università ta’ Malta. Fl-introduzzjoni għall-edizzjoni tal-1988 ilProf. Friggieri jispjega li “l-ħtieġa li dan it-test jerġa’ jkun fl-idejn issieħbet mal-ħerqa tiegħi li nara li l-istudju akkademiku tal-Letteratura jinkludi bl-importanza kbira l-għarfien metodiku tal-prinċipji ewlenin li bosta minnhom huma ttrattati f’din l-epistula”. Fl-istess daħla, hu jkompli jisħaq fuq l-importanza ta’ tali għodda fl-istudju tal-kritika letterarja: “Minħabba li l- żura tat-traduzzjoni għall-Malti tal-poeżija ta’ Leopardi La quiete dopo la tempesta. L-iste l-aċċent epistula famuża, miktuba fl-aħħar snin ta’ Orazju aktarx bejn it-12 QK u t-8 QK, hi trattat importanti ħafna fil-qasam tal-kritika klassika (il-muftieħ għall-għarfien xjentifiku tal-biċċa lkbira tal-Letteratura ta’ Malta miktuba bitTaljan u bil-Malti), nittama li t-traduzzjoni ġġib għarfien aħjar tal-prinċipji qodma ewlenin, li għadhom attwali f’bosta sensi u li huma s-sisien tal-estetika kontemporanja stess”1. Ix-xogħol ewlieni ta’ Orazju ma kienx l-unika biċċa xogħol klassika li l-Prof. Friggieri qaleb għall-Malti: fl-1990 qaleb u ppubblika ttraġedja klassika ta’ Ewripide, Medea, u anke ta’ Sofokle, Tliet Traġedji ta’ Sofokle u Ewripide. Qaleb għall-Malti wkoll xi xogħlijiet teatrali, fosthom Il-Ħanut tal-Arġentier ta’ Karol Wojtyła (ippubblikat fl-1981), Majakovskij – Dramm fi tmien atti ta’ Kostas Valetas (1988) u Ratsin – Dramm f’ħames xeni ta’ Boris Vishinski (1990). Fost in-narrativa li qaleb għallMalti nsibu Għajn ix-Xemx ta’ Francis Ebejer (1971), Ħrejjef għat-Tfal ta’ Grimm u Andersen (1974), Jum Sabiħ tar-Rebbiegħa ta’ Ciril Kosmac (1981), Leħen bil-lejl u Valanga ta’ Boris Vishinski (1985), Għanja Qadima u lĦalliel tal-Katavri ta’ Robert Louis Stevenson (1986) u L-Għarusa Kienet mill-Isbaħ ta’ Lauretto Enzo (1991)2. Imwieled il-Furjana fis-sena 1947, il-Prof. Friggieri huwa l-awtur ta’ numru kbir ta’ kotba ta’ diversi ġeneri, maħruġa f’Malta kif ukoll f’diversi pajjiżi barranin. Oliver Friggieri, “De Arte Poetica ta’ Orazju, traduzzjoni mil-Latin” (Malta, Ħaż-Żebbuġ: Toni Cortis Publication, 1988), l-Introduzzjoni. 2 Ludvic Azzopardi, “Biblijografija magħżula ta’ traduzzjoni 1752-1994”, teżi tal-BA (Bl-Unuri) talMalti, 1997. It-tnejn ħar- ġu bħala volumi fl-Italja. Uħud mix-xogħlijiet letterarji tiegħu nqalbu għall-Ingliż, it-Taljan, il-Franċiż, il-Maċedonu, is-Sloven, is-Serbo-Kroat, il-Grieg, ir-Rumen, l-Għarbi, il-Bengali u l-Urdu. L-istudji tiegħu, bl-Ingliż u bit-Taljan, dehru f’għadd ta’ rivisti akkademiċi fid-dinja3. Meta kont qed nikteb dan l-artiklu, ħabibi Toni Cortis tani kopja tal-isteżura tat-traduzzjoni, mit-Taljan għall-Malti, tal-poeżija ta’ Giacomo Leopardi La quiete dopo la tempesta – Ilbnazzi wara l-maltemp tal-Prof. Fiha naraw il-kummenti u t-tibdiliet li huwa għamel għat-traduzzjoni tiegħu stess. Ma rnexxilix insib il-verżjoni finali u ppubblikata – aktarx din it-traduzzjoni dehret bejn l-aħħar tas-snin 80 u l-ewwel nofs tas-snin 90 f’In-Nazzjon jew f’IlMument. Jidher li l-awtur m’għandux kopja tagħha ppubblikata. Jien s’issa ma stajtx insibha. Hawn xi ħadd mill-qarrejja li raha stampata jew jaf fejn nista’ nsib il-verżjoni ppubblikata? Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin, iktbilna Koedituri: Alessandro Mangion, Louise Vella, Antoine Cassar Editur tal-istil: Lorna Saliba Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar: Chris Galea u Alan Delia Qari tal-provi: Mark A. Vella, Angela Debono, Jennifer De Barro Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.