Ħarġa numru 25: Ottubru, 2014 miġbura minn Patrick Sammut B'din il-ħarġa IL-PONT qed jidħol fit-tielet sena tiegħu. Matul dawn ix-xhur kollha l-qarrejja ta' IL-PONT qraw aħbarijiet varji kemm mix-xena letterarja lokali kif ukoll dik internazzjonali; iltaqgħu ma' bosta kittieba Maltin u anki xi barranin permezz tal-intervisti; gawdew poeżiji b'ilsna differenti u qraw siltiet ta' proża mill-pinna ta' kittieba differenti; kellhom ukoll tagħrif varjat dwar pubblikazzjonijiet ġodda u inqas ġodda. IL-PONT offra dan u iktar u minħabba dan intlaqa' u għadu jintlaqa' tajjeb mill-qarrejja li dejjem baqgħu jiżdiedu. Mill-ġdid ħajr lil kull min b'xi mod jew ieħor ta u qed jagħti l- kontribut tiegħu. Fuq nota oħra nfakkar li Ottubru huwa x-xahar li jintrabat mal-Poeta Nazzjonali, Dun Karm. Niftakar f'dak iż-żmien meta okkażjoni bħal din kienet tingħata iktar importanza, anki billi jiġu mistiedna l- Għaqdiet tal-Malti kollha biex jipparteċipaw attivament matul ċelebrazzjoni formali li tixraq lill-Poeta Nazzjonali. B'xorti ħażina minn xi snin 'l hawn dan ma baqax iseħħ. Settembru u Ottubru jaraw il-ftuħ ta' sena akkademika ġdida għal eluf ta' għalliema u studenti involuti f'bosta kulleġġi u skejjel ta' natura differenti. Bosta minna jafu li bniedem ippreparat biex jaffronta l-ħajja ta' kuljum mhux biss dak li jikseb iċ-ċertifikati jew dak li fl-aħħar mill-aħħar jimexxilu jikseb paga sostanzjali. Bniedem li verament huwa lest biex jaffronta l-ħajja huwa dak li apparti li jieħu l-istudji jew l-attività tiegħu bis-serjetà jaf japprezza wkoll l-arti in ġenerali, inkluża l- il-pont a Dan l-apprezzament jiġi mill-imħabba għall-qari u għall-ktieb, u mħabba bħal din għandha titwieled l-ewwel fl-ambjent tal-familja u mbagħad tiġi inkuraġġuta u msaħħa fl-ambitu tal-iskola. Fi żmien ta' kriżi bħal dan, fejn jaħkmu aħbarijiet mimlijin mibegħda, vjolenza, theddid differenti, gwerer, mard pandemiku u l-bqija, hija l-letteratura li tista' tgħallimna niftakru li Ikoll kemm aħna aħna bnedmin, minkejja d-differenzi bejnietna, u b'hekk hija l-letteratura li forsi tista' tgħin lill-bniedem jerġa' jiskopri kemm id-dgħjufijiet imma anki l-punti b'saħħithom li jsawruh. Dan ifakkarni wkoll fil-preparazzjonijiet għall-Fiera- Festival tal-Ktieb 2014. Bosta jinħakmu mill-istennija ta' għadd ta' kotba ġodda. Aħna bħala qarrejja, imma anki bħala għalliema, ġenituri u anki Maltin u Għawdxin in ġeneral, għandna niftakru fid-dmir tagħna li nagħtu daqqa t'id lill-kittieba — l-aktar dawk lokali - billi nixtru kopja tal-kotba li jolqtuna u jinteressawna. Nerġa' nsostni li huwa anki dmir tal-Gvern li jagħti daqqa t'id f'dan il-qasam billi jixtri numru sostanzjali ta' kotba -— u mhux biss ta' pubblikaturi jew kittieba stabbiliti u magħrufa — li wara jiġu mqassma fil-libreriji tal-iskejjel, tal-kunsilli lokali, u fejn hu possibbli anki f'lukandi u ambiti differenti oħrajn. Ma ninsewx ukoll li l-ktieb Malti huwa mfittex minn għadd ta' Maltin u anki barranin, u hawn ukoll jistgħu jinħolqu skemi apposta biex il-ktieb Malti jiġi esportat iktar faċilment. L-AĦBARIJIET POEŻIJA MALTIJA F'PUBBLIKAZZJONI FL- UŻBEKISTAN Il-poeżija bil-Malti ta' Karmenu Mallia, 'Għanja lil Samarkand', traduzzjoni ta' dik bl-Esperanto, dehret fi ktieb bl-istess isem. Oriġinarjament dil-poeżija kienet miktuba bir-Russu mill-poetessa u membru tal-Għaqda Awturi Moskoviti, Irina Alkeksejeva. Hi maqluba fi 62 lingwa, fejn l-Esperanto kien użat bħala lingwa pont. Il-ktieb ħareġ bħala omaġġ għall- 2750 sena tal-belt Samarkand , Użbekistan, u l- preżentazzjoni tiegħu saret fis-17 ta' Novembru 2013 fit-Teatru tal-Kostumi Storiċi 'El Merosi' f'Samarkand. Il-ktieb kien ippubblikat ir-Russja mid- dar tal-pubblikazzjoni li toħroġ ir-rivista 'Junost'. Il- pubblikazzjoni u l-programm kollu ħa ħsiebhom l- esperantist Anatoli losenov, fundatur tal-Mużew tal-Paċi ta' Samarkand. Xi snin ilu, Mallia kien qaleb mill-Esperanto għall-Malti żewġ poeżiji oħra ta' Irina Aleksjeva li wkoll dehru fi ktieb ma' traduzzjonijiet b'lingwi oħra. Unur għal-lingwa Maltija, unur għal Malta. SALMAN RUSHDIE JIRBAĦ L-OGĦLA PREMJU LETTERARJU FL-OLANDA F'Awwissu li għadda l-kittieb Ingliż imwieled fl-Indja Salman Rusdie ngħata l-Premju Letterarju Hans Christian Andersen mill-Prinċipessa Olandiża Marv fil-Concert Hall ta' Odense, il-belt ta' H.C. Andersen. Rusdie ngħata dan il-premju minħabba li ''arrikkixxa l-letteratura permezz ta' taħlita bejn realiżmu globali u fantasija li għandha mill-ħrafa. Din it-taħlita turi t- tifsira tal-vjaġġi u l-laqgħat kulturali fi żmienna.' Rusdie qal li x-xogħol ta' Andersen dejjem saħħru u stimulalu l-immaġinazzjoni kemm bħala qarrej żagħżugħ kif ukoll bħala adult. Rusdie ngħata wkoll 90 elf dollaru Amerikan. Fl-imgħoddi dan il-Premju ngħata lil Paulo Coehlo, J.K. Rowling u Isabel Allende. Fit-17 ta' Awwissu 2014 miet fil-Ġermanja l-poeta, kittieb, drammaturgu u kritiku Serb Miodrag Pavlovic li kellu 87 sena. Huwa ggradwa fil-Mediċina fl-1954 u kien darbtejn kandidat għall-Premju Nobel, u l-poeżija tiegħu - li ġabet bidla radikali u ffukat fuq espressjoni letterarja moderna - bdiet tidher sa minn il-pont a ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZRZZZPRZZ L wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-versi tiegħu għall- ewwel esprimew is-sens ta' waħx li kien jinħass fis- snin ta' wara l-Gwerra u anki permezz ta' xbihat apokalittiċi. Aktar tard Pavlovic iffoka fuq il-leġġendi, id-drawwiet, l-esplorazzjoni tal-passat u t-tradizzjoni kulturali Serba sabiex jidentifika l-għaliex ta' tant biża' u dwejjaq kbar fi żmienu. Pavlovic kien Direttur tat-Teatru Drammatiku Nazzjonali ta' Belgrad, membru tal-Akkademja Ewropea tal-Poeżija, rebaħ bosta premjijiet għax-xogħol letterarju tiegħu, u vvjaġġa ħafna. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti f'bosta ilsna. PREŻENTAZZJONI TA' KITBIET ĠODDA TA' TREVOR ŻAHRA Fl-okkażjoni tal-15-il sena ta' ħidma mill-grupp PoeżijaPlus nhar it-Tnejn 25 ta' Awwissu saret preżentazzjoni ta' kitbiet ġodda tal-kittieb Trevor Żahra. Il-post fejn seħħ dan kien iċ-ċentru tal-Kunsill Malti għall-Arti fil-Belt Valletta. Ħadu sehem ukoll Chris Buttigieg, Anthonv Ellul, Vince Fabri, Graziella Galea, Jane Marshall, Corazon Mizzi, Joe Pace u Rachel Portelli. IMFAKKAR IL-JUM EWROPEW TAL-LINGWI Dan sar nhar is-27 ta' Settembru fl-istabbiliment ta' Bav. Street u b'kollaborazzjoni bejn: ir- Rappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea f'Malta u l-Għaqda tal-Malti - Università. Ħadu sehem bosta entitajiet kulturali u lingwistiċi permezz ta' stands, workshops, żfin u tqassim ta' materjal varjat. L-AĦBARIJIET KTIEB TA' ĦABSI GĦAL GĦOMRU JIRBAĦ IL-PREMJU SCIASCIA Il-ktieb awtobijografiku Malerba, miktub mill- ġurnalista Carmelo Sardo flimkien mal-qattiel u ħabsi għal għomru Giuseppe Grassonelli, rebaħ il- 'Premio Letterario Racalmare - Leonardo Sciascia' 2014 li ngħata fi Grotte, Agrigento. Ironikament dan il-ktieb kiseb iktar punti mill-finalist l-ieħor, Ż cosi lieve il tuo bacio sulla fronte, ta' Caterina Chinnici, bint l-imħallef Rocco, maqtul mill-mafja. Dan iġġenera kritika qawwija fil-qasam letterarju Taljan. Hemm min iddefenda d-deċiżjoni tal-ġurija popolari billi qal li r-riżultat juri li hu veru li min jiżbalja jrid iħallas għal dak li għamel, imma juri wkoll li min jiżbalja għandu jingħata ċ-ċans li jintegra ruħu mill- ġdid fis-soċjetà. Oħrajn staqsew kif ħabsi li ttebba' minn krimini tal-biża' u li l-ġrieħi tagħhom għadhom friski jista' jipparteċipa fi premju letterarju fejn protagonosti kienu nies bħall-ġurnalist u kittieb anti- mafja Leonardo Sciascia. Iċ-ċerimonja tal- premjazzjoni kienet iddedikata lill-vittmi tal-mafja. LEJLA LI TFAKKAR L-EŻILJU TA' MANWEL DIMECH Nhar il-Ġimgħa 5 ta' Settembru tfakkru l-100 sena mill-bidu tal-eżilju ta' Manwel Dimech. Dan seħħ billi s-Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) fakkret l-avveniment b'attività kommemorattiva u anki bi ktieb ġdid. L- attività seħħet fix-Xatt tal-Belt, quddiem fejn jieqaf il-Lift, minn fejn Dimech ittieħed għall-eżilju tiegħu. Waqt l-istess serata tnieda l-ktieb ta' Jessica Micallef, Dimech Poeta: Mill-ħabs għall-eżilju, ġabra ta' poeżija bil-Malti, Taljan, Ingliż u Franċiż, li kienu mxerrda f'diversi pubblikazzjonijiet u manuskritti. IL-FESTIVAL MEDITERRANJU TAL-LETTERATURA TA' MALTA 2014 Id-disa' edizzjoni ta' dan il-festival organizzat minn Inizjamed seħħ bejn l-4 u s-6 ta' Settembru li għadda fi ġnien il-Furjana magħruf bħala Msida Bastion Historic Garden. Ħadu sehem l-awturi Noria Adel (l- Alġerija), Clare Azzopardi (Malta), Antoine Cassar (Malta), Marc Delouze (Franza), Abdulrazak Gurnah (l-Ingilterra), Walid Nabhan (Malta), Bel Olid (il- Katalunja), Marlene Saliba (Malta), Peter Semoliċ (is- Slovenja), Giacomo Sferlazzo (Lampedusa), u Anna il-pont a Szabġ (l-Ungerija). Waqt il-festival intwerew films imnebbħa minn poeżiji varji, indaqqet mużika minn gruppi Maltin, u kien hemm għall-bejgħ għadd ta' kotba. LEJLIET TA' POEŻIJA MILL-GĦAQDA POETI MALTIN Nhar it-22 ta' Awwissu 2014 l-Għaqda Poeti Maltin fakkret l-Għaxar Snin mill-mewt tal-Fundatur tagħha, Mons. Amante Buontempo, JUD. Dan seħħ fis-sala tad-Diviżjoni tal-Edukazzjoni, f'Beltissebħ, il- Furjana. inqraw bijografija tal-Monsinjur, saġġ kritiku ta' Patrick Sammut fuq ix-xogħlijiet letterarji ta' Buontempo, u xi poeżiji sinifikattivi ħafna. Fil- programm kien hemm intervalli mużikali minn Michael: Camilleri li: daqq fuq l-orgni kompożizzjonijiet ta' Handel u Beethoven, u mill- mezzo soprano Miriam Camilleri li kantat aria mill- opra 'Orfeo' ta' Gluck. Fost min attenda kien hemm xi familjari ta' Mons. Buontempo, fosthom. is- Segretarju Parlamentari, l-Onor. Stefan Buontempo, li rrakkonta xi esperjenzi li juru l-imħabba li Mons. Buontempo dejjem kellu għal kulħadd, b'mod speċjali għall-familja. Fi tmiem is-serata sar riċeviment. Lejla ta' Poeżija oħra seħħet fis-26 ta' Settembru fis- Sala Ewlenija tal-Kunsill Lokali ta' B'Kara f'rabta mal- avveniment internazzjonali 100,000 Poets for Change. Għall-okkażjoni nqraw numru ta' poeżiji b'ilsna differenti u ntwera vidjow f'rabta mat-tema tal-Paċi. Għal-Lejla kienu preżenti membri tal- Għ.P.M., il-poeti Lucilla Maclaren Spillane u żewġha Martin Spillane, u persuni oħrajn interessati fil- poeżija. Waqt mil-Lejla ta' Poeżija f'B'Kara. L-INTERVISTA Twieled il-Birgu. Trabba l-Kalkara u emigra lejn l- Awstralja meta kellu 18-il sena fl-1963. Segwa korsijiet oħrajn fil- kitba kreattiva, il-kitba tal-iskripts u l-kitba għat-teatru. Ippubblika l-ewwel ktieb tal-poeżiji tiegħu flimkien ma' Joe Axiaq u Philip Camilleri bl-isem ta' Bejn Vjagg u leħor. Il-poeżiji tiegħu dehru wkoll f'Irjieħ u Frott leħor. Daqq f'diversi gruppi ta' mużika popolari bejn is-snin sittin u tmenin. Ipproduċa għadd ta' albums mużikali għal artisti Maltin f'Melbourne u kiteb bosta kanzunetti għal artisti Maltin lokali. L-album tiegħu NEON hu magħruf qatigħ fost il-Maltin li jgħixu barra minn Malta. L-album tiegħu TILA li ħareġ flimkien mal-għannej popolari Frans Baldacchino 'il-Budaj' kien l-ewwel inizjattiva komuni bejn Malta u l-Awstralja, fejn Manuel ħoloq u rrekordja l-arranġamenti u Frans kanta l-lirika tiegħu flimkien mal- mużika. Manuel għadda dawn l-aħħar tletin sena jirriċerka dwar il-mużika indiġena tal-Għana u l-Prejjem, u ħareġ l-aħħar CD tiegħu Maltese Traditional Melodies fl-2013. Manuel ilu impenjat fi programmi tal-ilsien Malti fuq bosta radjijiet fl-Awstralja għal dawn l-aħħar erbgħin sena. X'ispirak biex tagħmel din il-ġabra ta' biċċiet mużikali tradizzjonali7 Ili nghix fl-Awstralja mis-sena 1963. Matul dan iż-żmien kont involut fix-xena popolari lokali Awstraljana. Meta waqaft, ikkonċentrajt fuq il-Mużika Tradizzjonali Maltija. L-ispirazzjoni li niġbor u nesprimi dawn it-temi Maltin kien mezz kif nuri, kif inwassal il-messaġġ tal-mużika Maltija f'dan il-kontinent. Imma mhux speċifikament għall-Maltin biss, għax il-wirt kulturali Malti, partikolarment il-mużika tradizzjonali tal-Għana u l- Prejjem, huwa mezz kif aħna l-Maltin nuru li aħna għandna x'noffru kulturalment u mhux biss hekk, imma l-mużika tradizzjonali tagħna fformat parti mill-iżvilupp il-pont tal-ħajja ta' dan il-pajjiż mindu nfetħet l-emigrazzjoni mill-Ewropa wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Aħna l-Maltin wasalna hawn bl-eluf wara li nfetħet l-emgrazzjoni għall- Awstralja u huwa importanti li nuru l-karattru kulturali tagħna flimkien ma' nazzjonijiet oħra li ssetiljaw hawnhekk bħalna (…) Kull ma ppruvajt nagħmel fis-CD ''Maltese Traditional Melodies' huwali nesprimi l-melodiji antiki li jeżistu fit- tradizzjoni: Maltija tal-Għana u l-Prejjiem u nippreżentahom f'dan il-kontinent b'mod li nispera li jappella mhux biss għalina l-Maltin imma għan- nazzjonijiet l-oħra li jħobbu l-mużika ġeneralment. Dik li għażilt hi mużika li tiġġenera sens qawwi ta' nostalġija. Taħseb li hi apprezzata iktar l-Awstralja u barra minn Malta, jew Malta'7 Għaliex7 Jista' jkun li l-melodijji jiġġeneraw sens ta' nostalġija għax jippreżentaw id-daqq nazzjonali tagħna. Nemmen li kull Malti, dilettant jew le tal-mużika tradizzjonali Maltija, iħoss ċertu tqanqil meta jisma' l-melodija tar- 're minore', li fuqu jitkanta 'l-Għana tal-Fatt'. Ħafna Maltin jiftakru l-faxxikli li kienu jiġu ppubblikati fl- imgħoddi bir-rakkonti u l-fatti ta' ''L-Għarusa tal-Mosta'', 'Toni Bajjada'', ''L-Assedju l-Kbir'', eċċ. Din kienet il-pop mużik ta' dak iż-żmien. U hawn ta' min ifakkar li l-ewwel diski li saru kienu diski tal-Għana li kienu l-aktar mitluba f'dak iż-żmien. Nemmen li d-daqq Malti huwa apprezzat ugwalment, sewwa f'Malta kif ukoll barra minn Malta fejn jgħixu l- emigranti. Naturalment meta Malti jagħmel żmien 'il boghod minn Art Twielidu t-tifsira ta' affarijiet Maltin issir aktar sinifikanti għalih/għaliha, imma nemmen li f'Malta l-imħabba lejn id-daqq Malti fost id-dilletanti u l- poplu ġenerali għadha qawwija. Għalkemm għadha teżisiti ċerta stigma fis-soċjetà Maltija kontra l-Għana Malti, nemmen li l-melodiji tradizzjonali Maltin, baqgħu l-aktar rappreżenttativi tal-poplu Malti. Eżempju ta' dan kien ix-xogħol tal-maestru Charles Camilleri li ħa s-sugu tal-melodiji Maltin u pproduċihom b'temi klassiċi li sal- lum għadhom magħduda bħala kapolavur. Ma ninsewx ukoll li l-ewwel CD tal-Għana li sar f'Malta kien ta' grupp ta' għannejja u kitarristi Maltin, Frans Baldacchino 'il-budaj, Manwel Parnis, John Saliba 'ta' Birżebbuġa', Karmnu Bonnici 'il-baħri'. Dawn kienu taw numru ta' preżentazzjonijiet f'Pariġi. L-intervista sħiħa tista' tinqara fil-ħolqa: http:// patrickjsammut.blogspot.com/2014/09/intervistat- manuel-casha- dwar-is-cd.htmil KTIEB ĠDID TA' FRANS SAMMUT Wara li f'IL-PONT ta' Settembru ħabbarna l- pubblikazzjoni ġdida u postuma ta' Frans Sammut permezz ta' intervista ma' ibnu, Mark, hawnhekk tistgħu taqraw ftit dwar il-kontenut ta' dan il-ktieb li se jitnieda waqt il-Festival tal-Ktieb f'Novembru 2014. Lil Frans Sammut nafuh bħala rumanzier, kittieb ta' rakkonti u riċerkatur prim. Fi ĠRAJJET IT-TAGĦLIM F'MALTA Sammut jerġa' jħaddem l- ilsien Malti fl-aqwa tiegħu: ċar għall- aħħar, anki jekk l-awtur jittratta s- suġġett daqslikieku kien xjenza. Dak li jikteb hawn huwa bbażat fuq għadd kbir ta' dokumenti kemm primarji kif ukoll sekondarji: mela għandna dokumenti notarili, manuskritti antiki, imma anki gazzetti, pubblikazzjonijiet u studji ta' riċerkaturi u studjużi magħrufin, u l-bqija. In-noti f'tarf il-paġni u l- biblijografija wiesgħa jixhdu dan. Għen ħafna l-għarfien min-naħa ta' Sammut t'ilsna bħalma huma, apparti l-Ingliż, anki l-Latin, it-Taljan, il-Franċiż u l-Għarbi. Kif għedt, huma numerużi n-notamenti f'tarf il-paġni fejn Sammut mhux biss jidħol f'ċertu dettall u rqaqat -— isemmi fost l-oħrajn dettalji etimoloġiċi, storiċi u ortografiċi - imma jżid il- kummenti personali tiegħu fejn hemm bżonn. Dan l-ewwel volum huwa mqassam f'disa' kapitli. L- ewwel kapitlu jismu It-tagħlim fiż-Żminijiet tan- Nofs': mela naqraw dwar żmien l-Aragoniżi, it- tmexxija tal-Imdina, sehem l-Ordnijiet reliġjużi, l- għalliema, u ħidmet in-nutara. fit-tieni kapitlu naqraw dwar 'Nisel l-Ilsien Malti'. Sammut jikteb li, 'Il-lum nistgħu ngħidu li l-Malti huwa l-fdal waħdieni tal-fergħa 'Ewropea' tal-Għarbi. Għax l-Andalusi u l- Għarbi Sqalli ilhom illi mietu, waqt li hu baqa' Isien ħaj u lingwisti kbar iqisuh bħala wieħed mill-Ilsna Semin (jew Semitiċi) li għadhom ħajjin il-lum. ' (p. 25) Hawn naqraw dwar l-Għarab, l-espansjoni Għarbija Misilma, miġjet l-Għarab, u x'għamla ta' Għarbi huwa l-Malti. Kapitlu 3 jismu 'Żmien ir-Reliġjon', mela naqraw dwar l-Ordni ta' San Ġwann f'Malta li kien ifisser ukoll tmiem is-sliem għal Malta. Sammut jikteb dwar is-siwi tal-Ordni fl-istrateġija ta' Karlu V, ir- il-pont rapport imbagħbas dwar il-qagħda ta' Malta miktub mill-mibgħutin tal-Gran Mastru, il-miġja u t-tkeċċija tal-Ġiżwiti, u l-ftuħ tas-Seminarju tal-Isqof. Kapitlu interessanti qatigħ hu r-raba' wieħed li jismu 'Mfassalli u s-Seklu tad-Dawl'. Hawn naqraw dwar il- ħidma edukattiva ta' Vassalli, fehmiet illuministiċi, il- ħtieġa tal-ftuħ tal-iskejjel, sehem Vassalli fil-politika, u Vassalli li jibda jwettaq il-pjani tiegħu. Il-ħames kapitlu hu dwar ' il-Miġja ta' Bonaparti u r-riformi fit-tagħlim'. Sammut jittratta dwar is-Sultan li jċedi l-armi, l-importanza tal- ĠRAJJET etiketta, l-injoranza li tirfed id- IT-TAGĦLIM despotiżmu, il-fondi meħtieġa, il- vantaġġi tar-riforma, u r-ras iebsa ta' Saint-Jean d'Angeiv. Kapitlu 6 hu dwar 'l-ewwel snin tal-Ingliżi konservattivi', mela naqraw dwar l- Ingliżi li jikkapparraw lil Malta, il- qagħda soċjo-politika differenti fl- Ingilterra, is-siwi ta' Malta f'għajnejn l-Ingliżi, il-fatt li ma saret l-ebda pressjoni għat-tagħlim, ir- L-EWWEL VOLUM reazzjoni tal-Knisja Kattolika, it- tellieqa għall-ħakma fuq l-imħuħ, is siwi tal-Malti u tal-Għarbi għat- tagħlim tal-Malti, il-Malti fqir u t- Taljan barrani, u fehmiet oħrajn dwar ilsien it-tagħlim. Kapitlu 7 jismu 'Il-Kummissjoni Rjali tal-1836': hawn naqraw dwar sehem. il-patrijotti Maltin, il-petizzjonijiet qawwija li tressqu quddiem il-Gvern Ingliż, il-wasla tal Kummissjoni Rjali, Sarah Austin — is-Sinjora Commissionaria maħbuba mill-Maltin, is-siwi tal- oħrajn, u r-riformi fl-Università. Kapitlu 8 hu dwar l- iżviluppi li seħħew bejn l-1838 u l-1850 u naqraw dwar l-i'Stedina' ta' Vassalli lill-poplu, l-edukazzjoni bħala lotta anki bejn il-klassijiet, u nisel il-Kwistjoni tal-Lingwa. L-aħħar kapitlu jismu, 'In-nuqqas ta' qbil dwar il-Malti': naqraw dwar il-Protestanti Ingliżi, id- dixxipli ta' Vassalli, il-patrijotti Maltin, l-eżuli Taljani, u r-reazzjonijiet tal-Gvern Ingliż u tal-Knisja. ĠRAJJET IT-TAGĦLIM F'MALTA għandu Preżentazzjoni tal-Onorevoli Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xogħol, Evarist Bartolo, Kelmtejn Qabel mis- Sinjura Catherine Sammut, Daħla minn Frans Sammut stess, Indiċi tal-Ismijiet u Biblijografija mdaqqsa. Kollox fi spazju ta' 175 paġna. IL-MATERNITÀ F'DUN KARM L-omm hija l-egħżeż persuna li jista' jkollu l- bniedem. Dan għax l-imħabba tagħha tiżboq kull imħabba oħra li teżisti fid-dinja. Għalhekk, ir-rabta bejn l-omm u wliedha dejjem serviet bħala eżempju tal-akbar għaqda. Mhux ta' b'xejn, mela, li l- maternità sabet post prominenti f'diversi fergħat artistiċi - inkluża, naturalment, il-Poeżija. Dun Karm Psaila (1871-1961), il-Poeta Nazzjonali tagħna, dan fehmu tajjeb u tah prominenza liema bħalha fil-poeżiji li ħallielna. Għalih kienu jeżistu tliet ommijiet: l-omm naturali, l-omm patrijottika u l-omm tas-sema (…) L-Omm Naturali: Dun Karm kellu rabta speċjali m'ommu. Wieħed ma jridx jinsa l-fatt li hu kien saċerdot. Ma kellux mara ma' min jaqsam ħajtu. Għalhekk, lil ommu Lunzjat, kif jgħid wisq tajjeb il-Prof. Ġużċ Aquilina, 'il-poeta qatt ma nesa lanqas fi xjuħitu'. (Antoloġija: A.C. Aquilina, 1969). L-imħabba li Dun Karm kellu lejn ommu ħarġet f'diversi poeżiji li kiteb. Lil missieru Filippu qajla semmieh, ħlief fil-poeżija Żjara lil Ġesu. Sunett sabiħ, iżda ma damx ma ntesa għall-importanza li tgawdi l-imħabba, li kellu lejn ommu. Din l-imħabba materna kultant il-poeta wrieha b'mod ċar u espliċitu, u kultant għaġinha ma' mħabba ġenerika li wieħed isib bejn l-omm u wliedha. Insemmi b'eżempju poeżiji bħal Il- Wegħda, Is-Salib, Biki ta' Omm, Univers leħor u oħrajn. Imbagħad f'poeżiji oħra, Dun Karm kien aktar miftuħ u dirett bħalma nsibu f'Il-Jien u Lil Hinn Minnu, Waħdi, Żjara lil Ġesu, Int ma Tarġax u Il- Kelma t'Ommi. Iżda forsi l-aktar versi qawwija li jikxfu x'kienet tfisser ommu għalih, Dun Karm nisighom lejn tmiem it-tieni strofa tal-poeżija Żjara lil Ġesu: ' ftakart fik u donni ħassejt li ma kellix iżjed x'nambiha din il-ħajja li tajtni hekk għażiża, la darba ma kont nista', ferħ jew niket, taqsamha miegħi; u taħt l-art ħanina fit-tgħanniqa tal-mewt xtaqt norqod miegħek. ' il-pont L-Omm Patrijottika Il-poeti romantiċi kienu jħobbu jippersonifikaw; u Dun Karm ma kienx xi eċċezzjoni. Mhux biss, imma f'diversi xogħlijiet huwa immaġina lil art twelidu 'mara għaqlija' (Liema). Fuq kollox, immaġinaha diversi drabi 'omm'' bħalma sejħilha fl-Innu-Talba li ħallielna biex ikun parti mill-identità dejjiema tagħna: L-Omm li tatna isimha. Dan kollu għax il-poeta kien jemmen bis-sħiħ li mhemmx imħabba isħaħ u aqwa minn dik li tgħaqqad l-omm ma' wliedha. U l-imħabba ta' Dun Karm lejn Malta daqstant kienet kbiral Ħabbha fi żmien meta bosta minn ħutu l-Maltin kienu ''rieqda ġo sodda barranija'' (R. Briffa: Jum ir-Rebħ). Iżda hu ma staħax, ma baqax lura milli stqarr pubblikament imħabbtu lejn din l-omm patrijottika: 'Iżda daqsek lil ħadd O Malta tiegħi għax int biss ommi, int tajtni l-isem u għadmek għadmi u demmek jiġri miegħi.' Din l-istqarrija ta' mħabba fis-sunett Lil Malta tirbombja f'poeżiji oħra; hekk kif jirbombjaw frażijiet bħal: 'Malta tiegħi', 'Malta tagħna', 'maħbuba Malta tiegħi', 'art ħanina', u oħrajn. Min-naħa l-oħra, minħabba li l-poeta ħabbha tabilħaqq lil art twelidu, huwa ma naqasx li jwiddibha biex ma titbigħedx mit-triq tas-sewwa kif għamel fil-poeżiji Biki ta' Omm u Lil Malta tal-lum u ta' għada. Dan l-istudju jista' jinqara sħiħ f'din il-ħolqa: http:// atrickjsammut.blogspot.com/2014/09 /il-sieb-tal-maternita fil- IL-POEŻIJI F'ħemda waħxija lejn triqtek, flgħaxija imxejt, nofsi beżgħan, sa ma lilek sewwa nara Fanal ta' Delimara. Xtaqt kieku nerġa' narak tbiddel l-ilwien ta' dwalek, l-abjad u l-aħmar fuq wiċċ il-baħar u mal-madwar. 'Mma ħesrem xiref minn fuq xefaq mudlam qamar daħkani; f'mixjietu lejn sema safi fost kwiekeb imregħdin; u għola 'l fuq, 'il fuq iraxxax kif kien tiela' tad-deheb u fidda il-frak fin fuq qċaċet il-għoljiet, sa qiegħ l-eqreb widien; f'kull għamla d-dellijiet. Dak li ċaħħadtii int, fanal ta' dari, radduli d-dawl qamri f'dak il-ħin saħħari. ANTHONXV FARRUGIA ĦAJKU U TANKA NADIA-CELLA POP Ir-Rumanija il-pont a ZZZZZZZZZZZZZZZZZRZZZPRZZ L IL-BUFFU Il-bieraħ rajt iżiġġ sponsun fil-qiegħ u kaħlija ttir fil-għoli taħt ir-riħ, kien hemm bidwi bl-ingravata ftit baħnan tin iqaċċat ħajt iġarraf tas-sejjieħ, kien hemm xiħa kollha diqa fuq sellum tqaxxar tiġieġa, kien hemm tifel wara tieqa jara 'l ommu minn ġol-ħġieġa kollha mħabba fuq is-saqqu, jisma' 'l ommu qiegħda tingħi quddiem buffu jikxef żaqqu tgħidlu, ejja, ejja buffu nagħmlek tiegħi. U il-buffu jaqla' jdejh imċarrtin u kollha demm li sammrulu in-nies ħżiena, ix-xewk jislet waħda waħda minn sponsun iżiġġ fil-qiegħ u kaħlija ttir fir-riħ, minn moħħ bidwi ftit baħnan u mix-xiħa bit-tiġieġa, minn fuq tifel wara ħġieġa u ras ommu fuq is-saqqu u jwaħħalhom dan il-buffu ma' kuruna ddur ma' rasu. MINN FUQ L-IXKAFFA IMXI FTIT PASSI MIEGĦI— POEŻIJI ta' Joe Axiaq, 2014. Imxi ftit passi miegħi Hawnhekk insibu 99 poeżija li nkitbu bejn l-1973 u l-2013. Dawn il-poeżiji — li fil-parti l- kbira tagħhom huma miktubin bil-vers ħieles, huma konċiżi u kollha miktubin b'Malti mirqum — Axiaq iqassamhom fi tliet taqsimiet. Minkejja li ilu l-Awstralja kważi 40 sena, hawn il-poeta juri għożża u imħabba mill-ikbar lejn il-kitba bil-Malti (li għalih hija bżonn), daqslikieku għadu jgħix hawnhekk fejn twieled. Fl-ewwel taqsima nsibu l- ħsibijiet u l-frustrazzjonijiet għan-nuqqas ta' edukazzjoni u l-kundanna ta' min messu jgħolli 'l fuq u jgħallem lill-poplu. Axiaq hawn iħares lejn raħal twelidu (iż-Żebbuġ, Għawdex), it-toroq u l-postijiet fejn twieled. Kif jikteb Axiaq, it-tieni parti tieħu l-għamla ta' 'djarju ta' karattri bla ismijiet u bla żmien', karattri li ''jiftħu twieqi u xenarji, kultant Poeżiji ta' Joe Axiac bi ftit kliem, b'azzjoni jew anke b'ħarsa.' Fit-tielet taqsima - l-iqsar waħda - naqraw dwar waqtiet u ġrajjiet f'ħajjitna li jħallu marka fuq id-dinja u li jaffettwaw il-ħajja personali tagħna. Huwa hawn meta l-bniedem iħares 'il fuq għal tweġiba. QNIEPEN L-GĦAXIJA ta' Joseph Zammit Tabona, BDL 2014. Qniepen l Għ sa Din hija ġabra ta' 32 poeżija minn dan il-poeta li jħaddem il-forom metriċi u prosodiċi f axija tradizzjonali, l-aktar is-sunett Taljan u Ingliż. Zammit Tabona ssejjaħ bħala ''il-Poeta tal- mA k qz Imdina' minn Oliver Friggieri għax lejn din il-belt Mem għandu ġibda speċjali, kif f naraw fil-bosta sunetti u poeżiji li jiddedikalha. Hawn pero jikteb dwar suġġetti varji bħal Dun Karm Psaila, il-Poeta Nazzjonali, li għal xi żmien kien ġar tal-poeta preżenti; l- imħabba; iż-żmien li jifred; il-Poeżija; ir-relazzjoni bejn il-'jien' u dak kollu li hemm madwaru. Din il-ġabra ta' poeżiji għandha Kelmtejn Qabel mill-poeta stess, daħla kritika u xi ittri mibgħuta lill-awtur mill-Prof. Oliver Friggieri, u kitbiet qosra minn Zammit Tabona stess dwar Ġużċ Aquilina, iċ-ċentenarju mit-twelid ta' Dun Karm, u l- ilsien Malti. Kif jikteb Friggieri stess: 'Il-poeta jxidd il-libsa tal-pellegrin li qiegħed jgħarrex I(…) Il-burdata hi waħda, anki jekk tinħass f'għadd ta' sfumaturi, skont l-ispunt ta' kull esperjenza: ħassieba, solenni, kiebja daqskemm hienja. ' X'SETA' ĠRALU LIL KEVIN CACCIATTOLO7 ta' Mark Vella, Merlin Publishers 2014. Dan huwa l-ewwel rumanz ta' Mark Vella. Huwa xogħol li jifrex fuq 291 paġna u li rebaħ il-kompetizzjoni letterarja /abbozz li organizzat il-Merlin matul il-Festival tal- Ktieb 2013. Ir-rumanz jinqasam fi tliet taqsimiet ewlenin, bl-ewwel tnejn jinqasmu fi 12-il kapitlu rispettivament, u l-aħħar taqsima kapitlu uniku. F'dan ix-xogħol naqraw dwar dak li għadda minn moħħ Kevin Cacciattolo — tifel awtistiku — f'Malta tas-snin tmenin. Kien żmien meta l-għarfien ta' kundizzjoni bħal din kien limitat ħafna u b'hekk nies ibatu mill-awtiżmu kienu meqjusin b'mod differenti ħafna mill-ġurnata tal-lum, kemm mill-familjari kif ukoll mill-ħbieb. Dan ta' Vella hu rumanz fejn jaħkem il-misteru — l-għajbien ta' Cacciattolo - imma huwa anki xogħol ta' osservazzjoni dettaljata kemm tar-realtà tas-snin tmenin kif ukoll ta' dak li hu għaddej ġo moħħ u madwar it-tifel awtistiku. Temi oħrajn ittrattati hawn huma l-bullving fl-iskola u l- liberalizzazzjoni tal-mezzi tal-komunikazzjoni. Dan hu rumanz li wara li tispiċċa fa ZI taqrah tibqa' ttella' u tniżżel dwar il-ħajja ta' Cacciattolo u x'sar minnu. il-pont a G