Ħarġa nru 6 Sajf 2011 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • • • Il-partiċella ‘xi’ Bil-Kelma t-Tajba Inkomplu ntejbu xogħolna In-nassa tal-‘proċeduri’ u tal-‘proċedimenti’ It-termini requirement u provision Nagħmluha ċara 8 It-tielet konferenza dwar il-Lingwistika Maltija 9 Reċensjoni: It-Teżawru 10 Saydon it-traduttur (1895-1971) 11 Merħba għas-sitt ħarġa ta’ l-aċċent, il-bulettin lingwistiku interistituzzjonali. Din il-ħarġa tinkludi diversi artikli interessanti, fosthom dwar it-tifsiriet u l-kuntesti differenti talpartiċella xi. F’Marzu li għadda ġie jżurna filLussemburgu l-Viċi President tal-Akkademja tal-Malti, is-Sur George Farrugia, li mexxa seminar iffukat l-aktar fuq l-ortografija. Tistgħu ssibu artikolett li jittratta dan isseminar. Għandna wkoll żewġ kontribuzzjonijiet interessanti ħafna dwar it-terminoloġija. Waħda hi dwar id-differenza bejn proċeduri u proċedimenti, filwaqt li l-oħra hi dwar ittermini requirement u provision. It-tielet taqsima tinkludi artiklu dwar il-kitba ċara, informazzjoni dwar il-konferenza dwar illingwistika Maltija, reċensjoni ta' teżawru ġdid u intervista dwar il-Prof. Pietru Pawl Saydon, li jibqa’ mfakkar għat-traduzzjoni tal-Bibbja mil-lingwi oriġinali. Ma’ din il-ħarġa qed jitqassam ukoll it-tieni suppliment terminoloġiku, li jiffoka fuq ilvetturi. Il-Bord Editorjali Il-lingwa miktuba u mitħaddta Il-partiċella ‘xi’ Karl Scicluna Il-partiċella xi mhux dejjem iġġib ruħha bħal sħabha l-partiċelli l-oħra. Dan jista’ jkun għaliex din il-partiċella tintuża f’diversi kuntesti u għandha aktar minn tifsira waħda. Il-partiċella xi għandha żewġ tifsiriet ewlenin: 1) Meta tintuża bħala pronom bit-tifsira ta’ what, il-partiċella xi titqassar dejjem quddiem kelma li tibda b’vokali, b’konsonanti waħda jew b’sekwenza ta’ konsonanti u għ/h. Innutaw dawn l-eżempji: X’ajruplan għadda! Insejt x’kont se nagħmel. Għidilna x’fhimt mil-lezzjoni. X’dgħajsa tixtieq tixtri? Quddiem kliem li jibda b’żewġ konsonanti, jew aktar, il-partiċella xi ma titqassarx. Għalhekk niktbu: Għidli xi smajt fl-aħbarijiet. Xi xtrajt sabiħ ilbieraħ? Staqsewh xi premju rebaħ. 2) Meta l-partiċella xi tintuża bħala aġġettiv indefinit fis-sens ta’ numru, bejn wieħed u ieħor, jew madwar (bl-Ingliż some jew about) il-partiċella xi ma titqassar qatt, għallebda raġuni. Ġbart xi affarijiet. Dawn huma xi eżempji. Għandi xi ideat. Xtara xi ħaġa. Qabdu xi għasafar. Xorob xi erba’ tazzi ilma. l-aċċent MISTOQSIJA: Inkun qed nikteb tajjeb meta nikteb x’imkien jew x’uħud? TWEĠIBA: Le, u r-raġunijiet huma tnejn. Fiż-żewġ eżempji t-tifsira ta’ xi hija ta’ aġġettiv indefinit (some) u b’hekk il-partiċella xi ma titqassar qatt. 2a) Barra minn hekk, il-frażi xi mkien hija magħmula mill-partiċella xi + mkien. Għaldaqstant, m’għandix għalfejn inqassar il-partiċella biex imbagħad inżid il-vokali tal-leħen. Il- Disinn ta’ Michael Mifsud vokali tal-leħen tissejjaħ hekk għax ninqeda biha meta jkolli bżonnha biss, u f’dan vokali tal-leħen. Għaldaqstant, m’għandix għalfejn inneħħi l-vokali i biex inqassar ill-eżempju nista’ faċilment ngħaddi partiċella biex imbagħad nerġa’ nżidha malmingħajrha. artiklu. B’hekk, mistoqsijiet oħra simili bħal xi l-mniefaħ trid?, xi x-xjaten għamiltli?, 2b) Il-frażi xi wħud hija magħmula millgħandhom jinkitbu b’dan il-mod. partiċella xi + wħud (plural ta’ wieħed). Hawnhekk ukoll m’għandix għalfejn inqassar MISTOQSIJA: Allura l-partiċella xi ma il-partiċella biex imbagħad ikolli nibdel iltingħaqad qatt? konsonanti dgħajfa w fil-vokali u biex nikteb x’uħud. TWEĠIBA: L-uniku każ meta l-partiċella xi tingħaqad huwa fil-kelma xħin. B’hekk, il-kitba korretta għandha tkun: xi mkien mhux x’imkien  X’ħin u xħin jeżistu t-tnejn iżda l-kuntest xi wħud mhux x’uħud  għandu jindikalna niktbux waħda jew l-oħra. MISTOQSIJA: Tista’ l-partiċella xi tingħaqad Meta rrid nistaqsi l-ħin preċiż għandi niktibha mal-artiklu bħall-partiċelli ma’, ta’, sa u ġo? TWEĠIBA: Le. Il-partiċella xi ma tingħaqad Eż. X’ħin hu, jekk jogħġbok? qatt mal-artiklu, lanqas meta tkun tfisser X’ħin se niltaqgħu llejla? madwar jew bejn wieħed u ieħor. Għalhekk, irridu niktbu: Meta xħin ikollha tifsira ta’ meta jew waqt li Xi l-għaxra mhux xil-għaxra, xi d-disgħa trid tinkiteb magħquda. mhux xid-disgħa, xi s-sebgħa mhux xissebgħa. Eż. Xħin konna qed nieklu, daqq it-telefown. Xħin inlesti dil-biċċa xogħol, immur MISTOQSIJA: Għaliex niktbu xi l-mniegħel u nistrieħ. mhux x’il-mniegħel? TWEĠIBA: Il-vokali i tal-artiklu hija wkoll Is-Sur Scicluna huwa l-President tal-Għaqda talQarrejja tal-Provi u jgħallem l-ortografija l-Università ta’ Malta. l-aċċent Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Kummissjoni Ewropea biex imexxi laqgħa ta’ aġġornament lingwistiku mat-tradutturi fidDipartiment tal-Malti. Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti MISTOQSIJA: Kif għandi nikteb: għixien jew għajxien? TWEĠIBA: Ikteb għajxien. SPJEGA: Kulħadd jaf li fil-verbi Maltin, laktar fejn jidħlu l-għ u l-h, jiswielna ħafna li nieħdu l-mudell. Dan mhuwa xejn ħlief mera ta’ x’sura kien ikollha l-kelma kieku minflok għ jew h (li tilfu leħinhom u ma jurukx fejn qegħdin) kien hemm konsonanti oħra li tinstema’, ngħidu aħna r. Għallmuna tajjeb li, biex ma nitfixklux, infasslu noqogħdu fuq nifirħu u qgħadt fuq fraħt. Il-mudelli jgħoddu mhux għall-verbi biss. Anke għan-nomi. Mela biex nagħżel it-tajba bejn għixien u għajxien, infittex mudelli oħra. Joħorġu ħarsien, serħan, ħelsien, u bħalhom qawmien, sajran, fejqan u dewmien. F’dawn kollha, it-tieni konsonanti tal-għerq (anke meta tkun dgħajfa, jiġifieri j jew w) tinstema’ u tinkiteb wara l-ewwel vokali. Mela, bihom bħala mudell, nikteb b’moħħi mistrieħ: għajxien u għajbien. Ħajr lill-Prof. Mifsud, il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet. Inkomplu ntejbu xogħolna Vanessa Borg Il-Ħamis 31 ta’ Marzu 2011, is-Sur George Farrugia, Viċi President tal-Akkademja talMalti u membru tal-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti, kien mistieden mid-DĠT tal- Dan l-eżerċizzju, li dam ġurnata sħiħa, kompla ma’ laqgħa simili li saret is-sena li għaddiet. Għal darb’oħra, l-għan ewlieni kien li nanalizzaw xogħolna biex insaħħu dak li diġà qed nagħmlu tajjeb filwaqt li niddiskutu modi kif nistgħu ntejbuh billi nitgħallmu mill-iżbalji tagħna u billi nħarsu lejn ċerti punti lingwistiċi minn perspettiva differenti. L-ewwel punt li kien diskuss kien ilgrammatika preskrittiva. Ħafna drabi ttraduttur ifittex għall-verżjoni t-“tajba” ta’ kelma billi jdur lejn il-grammatika jew fuq illingwista biex isib spjegazzjoni għaliex tinkiteb mod u mhux ieħor. Madankollu, filgrammatika mhux dejjem insibu s-soluzzjoni, speċjalment minħabba li l-Malti huwa lingwa li għadha fi żvilupp relattivament bikri meta mqabbla ma’ ilsna ikbar. Allura, f’xi każijiet, ikun aħjar li nitkellmu fuq tendenzi. Il-grammatika deskrittiva (għall-kuntrarju ta' dik tradizzjonali u dik pedagoġika) titkellem proprju dwar it-tendenzi fl-użu mifrux tal-lingwa. Hekk, il-lingwista jindikalna l-preferenzi fl-attribuzzjoni tal-ġens grammatikali, f'dawk li huma kostruzzjonijiet sintattiċi, eċċ. Is-Sur Farrugia silet eżempji mid-dokumenti tagħna ppubblikati f’Il-Ġurnal Uffiċjali talUnjoni Ewropea biex jagħti eżempji konkreti ta’ dawn it-tendenzi grammatikali. Fir-rigward tas-sintassi, pereżempju, is-Sur Farrugia saħaq fuq l-użu ta’ Malti mexxej mingħajr ma nbiddlu s-sens. B’mod ġenerali, veru li t-traduttur ikollu test li għandu jibqa’ leali lejh. Madankollu, dan ma jfissirx li biex ikun fidil lejn il-messaġġ oriġinali t-traduttur ma jistax jitbiegħed sintattikament mit-test oriġinali, għax issintassi fil-lingwi mhux dejjem taqbel. l-aċċent Għalhekk, l-intuwizzjoni tal-kelliem nattiv hija importanti. Bħala eżempju konkret, nistgħu nsemmu l-użu tal-artiklu fil-Malti. Filwaqt li lIngliż jgħaddi mingħajr l-artiklu definit anke jekk it-tifsira tkun definita, il-Malti jeħtieġ lartiklu. Ir-raġuni għal dan hi l-qafas semitiku li minnu tnissel ilsienna. Fl-aħħar nett, u b’rabta ma’ dan kollu, is-Sur Farrugia insista fuq l-użu tal-espressjoni korretta tal-Malti fil-kitba tagħna. Ittraduzzjonijiet litterali u l-kostruzzjonijiet kumplessi tas-sentenzi jtellfuna ħafna milli nużaw Malti idjomatiku, tant li jwasslu għal testi tqal u kkumplikati. Punti grammatikali oħra li kienu diskussi kienu l-ġens grammatikali, l-ortografija (il-vokali talleħen meta tintuża u meta le, inkluż wara punteġġjatura), il-ġeminazzjoni u l-iżbalji talaċċent u l-prefissi. Is-Sur Farrugia ħejja wkoll eżerċizzji tal-ortografija li saret korrezzjoni kollettiva tagħhom. Barra minn hekk, hemm it-tentazzjoni li nkunu pronti noħolqu neoloġiżmi meta nkunu nistgħu nfissru ruħna xorta waħda b’espressjonijiet li jkunu diġà jintużaw fil-Malti. Ms Borg hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea. KELMA B’KELMA It-terminoloġija In-nassa tal-proċeduri u tal-proċedimenti Alan Xuereb u Stephanie Anne Fenech Riċentement xi wħud mill-kollegi tagħna staqsewna jekk hemmx regola definita dwar ittraduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti ta’ procedure u proceeding. Din il-kwistjoni lingwistika hija waħda li kuljum tinqala’ flambitu legali fid-dipartimenti tal-Malti flistituzzjonijiet. L-ewwel tweġiba li tiġina f’moħħna hija dik li b’mod sempliċistiku imma pjuttost ġustifikat ngħidu li procedure għandha tiġi tradotta bħala proċedura, u proceeding bħala proċediment. Meta jistaqsuna x’inhi d-differenza fl-essenza (jekk hemm) bejn dawn iż-żewġ kunċetti ħafna drabi, b’mod spontanju, ngħidu li l-proċedura hija dak il-mekkaniżmu stabbilit mil-liġi sabiex titwettaq azzjoni legali — ilkonkretizzazzjoni miktuba ta’ prassi stabbilita — filwaqt li proċediment huwa (iktar) l-implimentazzjoni, l-azzjoni partikolari naxxenti minn dik il-proċedura. Proċessi? Proċeduri? Proċedimenti? Kif filġuni dal-**** maġistrati! Madanakollu, mhux kollox hu kif jidher. Mittabella ta’ hawn taħt wieħed jista’ jara l-użu varjat tal-kunċetti ta’ proċedura u ta’ proċediment f’kuntesti differenti. Minn analiżi prima facie ta’ din it-tabella jidher ċar li ħafna drabi dawn it-termini huma interskambjabbli. Fil-verżjoni Franċiża jidher li lanqas biss teżisti d-distinzjoni anglosassona — riflessa anki fil-vernakular legali Malti — għax kważi jużaw dejjem l-istess terminu: procédure. LIngliżi, imbagħad, jidhru li m’għandhomx regola fissa ta’ kif u meta jintuża wieħed jew lieħor minn dawn it-termini. l-aċċent MALTI proċeduri INGLIŻ proċedura kontradittorja LTQĠ nru 557 proċeduri għal miżuri provviżorji LTQĠ nru.564 proċeduri għallgħoti ta’ kuntratti LTQĠ nru 573 opposition proċedimenti ta’ oppożizzjoni (trade proceedings marks) LTQĠ nru 559 proċedimenti ta’ revoka (trade marks) LTQĠ nru 560 proċedimenti għal dikjarazzjoni ta’ invalidità (trade marks) LTQĠ nru 562 proċedimenti ta’ appell (trade marks) Dwar din it-tabella, forsi wieħed jista’ jinnota wkoll li fil-każ ta’ trade marks u ta’ bankruptcy proceedings wieħed juża l-kelma proċediment, kif jidher ċar mill-eżempji mogħtijin, meħuda mill-EUR-Lex (http://eurlex.europa.eu/mt/index.htm), u li jirriflettu wkoll illista tat-terminoloġija tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE. FR+MT = Lista tat-terminoloġija tal-Qorti tal-Ġustizzja (LTQĠ) nru 556 EN: Judgment 02.09.2010 – case C-66/09 (patent law) EN: Judgment 10.04.2008 – case C-102/07 (trade marks) EN: Reference for preliminary ruling 2.07.2009 – case C-274/09 Proċediment ta’ Falliment Fis-sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (it-Tielet Awla) tat-3 ta’ Marzu 20111 naraw li filparagrafu 53 il-Qorti stabbiliet kif ġej: 1 l-aċċent (MT) “53 F’każ ta’ insolvenza, il-personalità ġuridika tal-istabbiliment li tiegħu ġew ordnati x-xoljiment u l-istralċ permezz ta’ deċiżjoni ġudizzjarja teżisti biss għal skopijiet limitati, b’mod partikolari għall-ħtiġijiet ta’ din ilproċedura u sal-pubblikazzjoni tal-kontijiet tal-għeluq tal-proċedura tal-istralċ. Madankollu, tali stabbiliment huwa marbut, sad-data tat-tmiem definittiv tal-eżistenza talpersonalità ġuridika tiegħu, li jwettaq l-obbligi previsti fl-Artikoli 2 u 3 tad-Direttiva 98/59 imposti fuq min iħaddem” Fil-ġurisprudenza tal-Qorti Ġenerali fil-kuntest tat-trade marks insibu dan li ġej: (MT) Kawża T-385/09: Sentenza tal-Qorti Ġenerali tas-17 ta’ Frar 2011 — Annco vs UASI — Freche et fils (ANN TAYLOR LOFT) (“Trade mark Komunitarja — Proċedimenti ta’ oppożizzjoni — Applikazzjoni għat-trade mark Komunitarja verbali ANN TAYLOR LOFT — Trade mark verbali nazzjonali preċedenti LOFT — Raġuni relattiva għal rifjut — Probabbiltà ta’ konfużjoni — Artikolu 8(1)(b) tar-Regolament (KE) Nru 207/2009”). Konklużjoni Huwa ċar li din il-kwistjoni mhix solvuta kompletament. Għaldaqstant, għandha tittieħed deċiżjoni kemm jista’ jkun interistituzzjonali dwar l-użu ta’ dawn iż-żewġ termini. Iddiskussjoni ma tiqafx hawnhekk. Fil-lista tat-terminoloġija talQorti tal-Ġustizzja dawn huma tradotti — ittnejn li huma — bħala “ekonomija talġudizzju”. Dr Xuereb u Dr Fenech ġuristi lingwisti mal-Qorti talĠustizzja tal-UE. l-aċċent It-termini ‘requirement’ u ‘provision’ Lorna Saliba Xi drabi l-kelmiet requirement u provision ikunu problematiċi. L-esportatur li japplika għall-ħruġ ta’ ċertifikat ta’ moviment EUR.1 għandu jkun ippreparat sabiex iressaq (...) id-dokumenti kollha xierqa li jagħtu prova tal-istatus tal-oriġini tal-prodotti kkonċernati kif ukoll li l-ħtiġijiet l-oħra ta’ dan lAnness ġew issodisfati. Tiftixa bażika hija biżżejjed biex wieħed jagħraf li t-traduzzjoni hi ħażina. Fiddizzjunarju ta’ Aquilina (Volum 3), il-kelma requirements hija tradotta kondizzjonijiet u mhux ħtiġijiet. Aquilina jagħti wkoll il-kelma bżonn, iżda f’kuntest differenti (jiġifieri fejn lużu tal-kelma kondizzjonijiet ma jkunx tajjeb). L-eżempju li jagħti Aquilina huwa dan: Our immediate requirement is financial help. Il-bżonn tagħna immedjat huwa għajnuna finanzjarja/tal-flus. Jekk inżommu mal-eżempju ta’ fuq biex noħorġu d-differenza bejn il-ħtieġa jew ilbżonn u l-kondizzjoni jew ir-rekwiżit, nistgħu ngħidu li hemm bżonn li l-esportatur jagħmel ċerti affarijiet biex jinħariġlu ċertifikat u li dan il-bżonn ġie espress bil-miktub f’forma ta’ kondizzjonijiet jew rekwiżiti, li lesportatur għandu jissodisfa, fl-Anness. Dan jgħodd ukoll għall-kelma provision, li filwaqt li xi drabi tkun qed tintuża fis-sens legali ta’ dispożizzjoni, drabi oħra tintuża sempliċement fis-sens ta’ forniment ta’ xi ħaġa. Dawn iż-żewġ eżempji ta’ taħt juru żżewġ użi differenti tal-kelma provision: Għalhekk, bla ħsara għall-paragrafu 2, din iddispożizzjoni ma għandhiex tapplika għallproċedura ta’ importazzjoni temporanja b’eżenzjoni parzjali mid-dazji. b) Whereas provision should be made for the possibility for the governments to take the appropriate measures in case of such disasters,the provision of constant aid should reduce their frequency. Filwaqt li għandu jkun hemm dispożizzjoni li tagħti l-possibbiltà lill-gvernijiet li jieħdu l-passi meħtieġa fil-każ ta’ diżastri bħal dawn, l-għoti ta’ għajnuna kostanti għandha tnaqqas ilfrekwenza tagħhom. Għalkemm mill-eżempji ta’ hawn fuq iddistinjoni fl-użu ta’ dawn il-kelmiet hija pjuttost ċara, jista’ jkun li f’każijiet oħra din id-differenza tkun waħda iktar sottili b’mod li tista’ twassal għal żbalji fit-traduzzjoni. Ms Saliba hija traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea. Stedina għal kontributi Din it-taqsima sservi biex nittrattaw aspetti terminoloġiċi li spiss jippreżentawlna diffikultà waqt ittraduzzjoni. Nistednukom biex meta tiltaqgħu ma’ problemi bħal dawn, tikkontribwixxu permezz ta’ artikli qosra li jistgħu jservu ta’ għajnuna jew biex jagħtu spunt għal diskussjoni. l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra “Għandu jkollna rispett lejn il-Malti fl-identità tiegħu u nużaw Malti naturali, ċar u li jinftiehem. Ma rridux li f'xogħolna lsienna nagħmlu minnu verżjoni tradotta ta' lingwa oħra.” Il-Prof. Albert Borg, waqt seminar għat-tradutturi fil-Lussemburgu, 14/12/2010 Nagħmluha ċara Alan Delia Jien u nistenna fil-kju fl-Uffiċċju tal-Passaporti f’Malta biex inħallas għal passaport ġdid, għajnejja waqgħu fuq din in-nota li kienet imwaħħla f’post prominenti: f’Malta. Kull fejn tħares, tista’ ssib tużżani ta’ eżempji ta’ kitba b’libsa formali u pompuża li tostor il-messaġġ minflok tagħmlu aktar evidenti. Mhux faċli li tikteb sempliċi, trid taħseb sew dwar x’se tgħid u lil min tkun se tindirizza. Il-benefiċċju hu li l-qarrejja tiegħek, li jippreferu kitba ċara u diretta, se jifhmuk aktar malajr. F’xogħolna ta’ tradutturi, fejn ilkomunikazzjoni hija l-qofol ta’ dak li nagħmlu, il-kitba ċara hi ta’ importanza fundamentali mhux biss biex inwasslu l-messaġġ ta’ ħaddieħor imma wkoll biex inwasslu messaġġ dwarna nfusna: li aħna nies serji li nafu x’qed nagħmlu. Wieħed mill-għanijiet tal-kampanja talKummissjoni Ewropea dwar il-kitba ċara hu li din ittejjeb l-immaġni tal-UE permezz ta’ kitba li tinftiehem minnufih. Għal ftit sekondi bqajt ftit perpless, u matulhom kont għadni ma fhimtx li dik in-nota kienet tindirizza lili u lil min kien fil-kju miegħi, u li kienet qed tagħtini biċċtejn informazzjoni li kont se niġi bżonnhom fi ftit ħin. Minflok din is-sentenza minfuħa, l-awtur seta’ uża Malti aktar sempliċi u kien jilħaq liskop tiegħu minnufih: “Nippreferu li tħallas b’ċekk jew debit/credit card. Jekk se tħallas bil-kontanti, jekk jogħġbok ara li jkollok eżatt.” Il-fenomenu tal-kitba pedantika mhuwiex wieħed li ssibu biss fl-uffiċini tal-Gvern 8 Din il-kampanja intrabtet bl-impenn li l-kitba ċara ssir parti integrali mill-kultura talKummissjoni (http://www.cc.cec/DGT/theme/ news.cfm?action=detail&id=2592&start=13). Ilpubblikazzjoni Kif Tikteb Ċar (http:// ec.europa.eu/translation/writing/clear_writing/ how_to_write_clearly_mt.pdf), li hi parti minn din il-kampanja, tinkludi pariri siewja ħafna għalina u għal kull min juża l-lingwa miktuba. Hu minnu li n-natura ta’ ċerti dokumenti tippreżenta limitazzjonijiet fuq kemm wieħed jista’ jimmanipula t-test biex jagħmlu aktar sempliċi. Mhux lakemm taqsam sentenza minn xi liġi jew direttiva, biex tagħmilha aktar mexxejja. l-aċċent Fil-liġijiet, b’mod partikolari, hu mandatorju li f’kull lingwa, in-numru ta’ sentenzi jkun listess, biex tiġi evitata konfużjoni jekk xi darba ssir referenza għal sentenza jew frażi partikolari. Biss dawk li jidhru bħala limitazzjonijiet, għandna narawhom bħala parametri li fi ħdanhom nistgħu noperaw. Hu minnu wkoll li ċerti frażijiet f’liġi ma tistax sempliċiment tibdilhom bi frażijiet oħra li jfissru l-istess. Imma l-frażijiet li huma verament tekniċi mhumiex fil-maġġoranza. Ilbiċċa l-kbira huma frażijiet b’tifsira ordinarja li għandhom biss riħa legali u jistgħu jinbidlu faċilment. Fl-Ingilterra teżisti Kummissjoni dwar ilLingwa Sempliċi. Xogħolha hu li tipprovdi servizzi editorjali u ta’ taħriġ fil-qasam tallingwa ċara. Id-direttur tagħha, Martin Cutts, hu l-awtur tal-ktieb ‘Oxford Guide to Plain English’, li fuqu hu bbażat dan l-artiklu. Dan ix-xogħol jinkludi diversi suġġerimenti prattiċi dwar kif wieħed jista’ jikteb ċar f’kuntesti differenti u anke dwar kif wieħed għandu jirrevedi xogħol ħaddieħor. Il-ktieb jittratta temi bħall-biża’ mitterminoloġija legali, l-importanza ta’ punteġġjatura tajba, kif wieħed jeditja u jirrevedi kitba ta’ ħaddieħor, l-użu ta’ lingwaġġ ċar għall-internet u l-punti bażiċi ta’ dak li jikkostitwixxi preżentazzjoni ċara ta’ dokument, fost l-oħrajn. Is-suġġerimenti għal kitba ċara jinkludu l-ekonomija fil-kliem, ilpreferenza lill-forma attiva fuq dik passiva, lużu ta’ verbi ħfief mimlija ħajja, u l-użu ta’ struttura li taqdi l-ħtiġijiet tal-qarrej. L-‘Oxford Guide to Plain English’ hu disponibbli mil-Librerija tal-Kummissjoni: (http://www.cc.cec/DGT/library/) Is-Sur Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea u Korrispondent tal-Librerija tad-Dipartiment tal-Malti. It-tielet konferenza dwar il-Lingwistika Maltija Michael Apweiler L-Għaqda Internazzjonali tal-Lingwistika Maltija (GĦILM) twaqqfet f’Ottubru 2007, fuq l-inizjattiva tal-Professur Thomas Stolz millUniversità ta’ Bremen, il-Ġermanja. L-ewwel u t-tieni konferenza saru fi Bremen stess, u għadha kif saret it-tielet, f’post storiku u tassew adattat: l-Aula Magna tal-Università Qadima ta’ Malta, il-Belt Valletta. Parti millprogramm saret f’Dar l-Ewropa, fil-binja tarRappreżentanza tal-Kummissjoni Ewropea u tal-Parlament Ewropew, li wkoll tinsab il-Belt. Bħad-darbtejn ta’ qabel, il-programm kien varjat u mill-iktar interessanti. Kien hemm, pereżempju, taħditiet b’suġġetti bħal “It-tlieta li aħna” (Stolz), “The direction of derivation between nouns and adjectives” (Plank), “Fixing the broken plural in Maltese” (Mayer, Spagnol u Schoenhuber), “From ‘lingwa talkċina’ to laboratory for language” (Vella u Seychell), “The Sfaxi (Tunisian) lexical element in Maltese” (Zammit), u bosta oħrajn, li wieħed jista’ jara fil-programm uffiċjali (http://www.um.edu.mt/linguistics/lingwistika2011/ conference_programme). Fost il-parteċipanti kien hemm professuri u studenti mill-Università ta’ Malta, akkademiċi mir-Renju Unit, Franza, l-Istati Uniti, ilKanada u l-Ġermanja, tradutturi millKummissjoni Ewropea (Flavia Chetcuti, Mark Vella, Reuben Seychell) u mill-Parlament Ewropew, u ħafna oħrajn. l-aċċent Wara xi erba’ snin, din il-konferenza llum hija element stabbilit tar-riċerka lingwistika talMalti. L-GĦILM tippubblika mhux biss ilminuti tal-konferenzi u l-laqgħat tal-Għaqda, iżda wkoll ILSIENNA – Our language, ġurnal lingwistiku, u IL-LINGWA TAGĦNA, serje li takkumpanja l-ġurnal ILSIENNA, kif ukoll papers fuq diversi aspetti tal-qasam. Għalija, din il-konferenza kienet opportunità biex niltaqa’ ma’ bosta Maltin (u oħrajn mhux Maltin) li ħafna minnhom sirt nafhom tul iżżmien li ilni nitgħallem il-lingwa, fosthom numru ta’ nies li issa nista’ nsejħilhom ħbieb. U aspett mhux negliġibbli: nista’ nitkellem bilMalti (għalkemm hu veru li fl-istituzzjonijiet tal-UE wkoll hawn ħafna opportunitajiet li nagħmel dan). U anki jekk m’iniex akkademiku tal-Lingwistika, u parti kbira mittaħditiet kienu speċjalizzati wisq għalija, dejjem nista’ nitgħallem xi ħaġa, u niskopri aspetti ġodda tal-Malti. Aktar minn hekk, din id-darba ġejt intervistat mit-televiżjoni Maltija – bil-Malti! Is-Sur Apweiler huwa traduttur Ġermaniż malKummissjoni Ewropea, il-Lussemburgu. Reċensjoni: It-Teżawru Mark Vella ‘It-Teżawru’ ta’ Albert Agius reġa’ ħareġ f’edizzjoni aġġornata u mkabbra wara li deher għall-ewwel darba fl-2000. Fl-istess sena wkoll, kien ħareġ ‘Id-Dizzjunarju Malti u Teżawru tal-Malti Mħaddem’ ta’ Mario Serracino Inglott. Lil hinn mill-koinċidenza tas-snin, il-ħruġ ta’ xogħlijiet bħal dawn jixhed l-għatx li għad hemm f’diversi oqsma tallingwa biex il-Malti jikseb id-dinjità mhux biss bil-proklamazzjonijiet ideoloġiċi, iżda b’sisien akkademiċi li fuqhom jista’ jkompli jinbena u jiġi studjat. Il-Malti, anki f’oqsma bħal dawn, għadu jbati minn żvantaġġ storiku, fis-sens li 10 għadu nieqes minn bosta għodda u pubblikazzjonijiet li ilhom ħaġa komuni għallbqija tal-ilsna. Pubblikazzjonijiet bħal dawn isiru aktar essenzjali fid-dawl tal-ħidma tat-traduzzjoni u l-interpretazzjoni fl-Istituzzjonijiet Ewropej. Għadna ’l bogħod ħafna minn apprezzament xieraq tal-mod kif intlaqtet id-dinja tal-ilsien Malti bl-inklużjoni tiegħu bħala lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Il-volum enormi ta’ kontenut iġġenerat mill-Istituzzjonijiet ifisser li l-Malti jkollu jaffronta sfidi lingwistiċi li qatt ma kellu jaffrontahom tul eluf ta’ snin, u għalhekk il-ħidma speċifika tagħna tħaddem l-ilsien għal skopijiet partikolari ħafna li jmorru lil hinn millingwa għall-użu ġenerali li lkoll tgħallimna. Teżawru, għalhekk, huwa għodda essenzjali biex wieħed jagħmel dak il-pass meħtieġ millingwa bażika tal-komunikazzjoni komuni għal-lingwa speċifika u speċjalizzata li jitolbu t-testi tal-Unjoni Ewropea. Il-ktieb ta’ Agius jista’ jitqies bħala għodda mill-aktar siewja f’dan il-każ, għaliex l-entrati tiegħu huma eżawrjenti u jipproponu kemm jista’ jkun possibiltajiet ta’ sinonimi u antonimi. Dan isir ukoll bis-saħħa ta’ politika lingwistikaeditorjali inklużiva u li tħares lejn l-ilsien fiddimensjonijiet kollha tiegħu, mill-istoriku u larkajku sal-kontemporanju, b’tali mod li tteżawru jista’ jservi lil utenti diversi, millkittieb kreattiv sat-traduttur, l-interpretu u kull min juża l-lingwa b’mod immirat. Għall-ottika tagħna ta’ ħaddiema tal-Malti barra minn pajjiżna, interessanti l-fatt li dan mill-imħabba għal ilsien pajjiżu, hawnhekk l-aċċent għandna eżempju ta’ xi ħadd li, x’aktarx bħalna, ra l-ilsien minn barra, forsi b’inqas kuntatt mill-kelliem Malti f’Malta, iżda forsi wkoll b’nuċċali ġdid li jġiegħlek tħares lejn illingwa skont il-ħtiġijiet usa’ tagħha. Bħalma aħna sikwit nissieltu biex bħallikieku nġeddu l-Malti u nsaħħuħ sabiex ikun kapaċi jilqa’ għall-isfidi ta’ dinja li għadha ġdida għalih, l-istess dan it-teżawru jirfed l-istudji tal-Malti u jipprovdi għodda speċjalizzata oħra biex niktbu lsienna b’mod li jixraq lid-dinja tal-lum. Is-Sur Vella huwa l-Kap tal-Unità 2 tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea. Prof. Pietru Pawl Saydon, li ddedika tletin sena minn ħajtu jaqleb il-Bibbja kollha għall-Malti mil-lingwi oriġinali, f’Marzu li għadda għalaq 40 sena mejjet. Saydon twieled fl-1895 fiżŻurrieq u kien ordnat qassis fl-1919 wara li studja fis-seminarju u flUniversità Rjali ta’ Malta. Kompla bl-istudji fl-Istituto Biblico ta’ Ruma. Bejn l-1931 u l1964 kien professur tal-Kotba Mqaddsa u talLhudi fl-Università Rjali ta’ Malta. Kien ilpresident tal-Għaqda tal-Malti (Università) bejn l-1931 u l-1941. Saydon kien rispettat ħafna f’Malta u flEwropa, speċjalment qalb il-Biblisti u l-esperti tal-lingwi Orjentali. Kien jitkellem b’ħafna lingwi fosthom l-Għarbi, l-Aramajk u s-Sirjan, flimkien mal-lingwi ewlenin Ewropej. Kien jaf b’mod impekkabbli l-Latin. Fl-1966, lUniversità Rjali ta’ Malta tatu d-Dottorat filLetteratura (Honoris Causa). Karm Sant, student u ħabib ta' Saydon, jirrakkonta li: “Ix-xogħol tiegħu [ta’ Saydon] tal-Bibbja nistgħu ngħidu li beda fl-1920. Meta ġie minn Ruma, Alfons Marija Galea u Pietru Pawl Grima milli jidher ftiehmu ma’ Saydon sabiex bejniethom it-tlieta jittraduċu l-Bibbja kollha mill-bidu sal-aħħar. Milli jidher qassmu x-xogħol b’mod li Saydon ħa l-bidu tal-Bibbja u l-oħrajn il-bqija. Saydon beda jittraduċi lĠenesi mill-Ebrajk (mil-Lhudi) filwaqt li loħrajn ma kinux jafu bil-Lhudi. […] Però sal1932 kienu dawn it-tlieta li flimkien ittraduċew il-Bibbja kollha kemm hi […] Saydon baqa’ sejjer bix-xogħol tiegħu mill-Grieg u millEbrajk sakemm fl-1958 ittraduċa l-Bibbja kollha.” 1 Sergio Grech iqis lil Saydon bħala “eċċezzjoni fil-kleru Malti ta’ dik il-ħabta” u jiddeskrivi lħajja ta’ Saydon bħala “konfront kontinwu: konfront mhux biss ma’ ċertu element politiku imma fuq kollox ma’ dak ekkleżjastiku.”2 Is-Sur Carmel Bezzina, l-awtur tal-ktieb ‘Saydon – Biblista u studjuż tal-Malti’ tana din l-intervista: Mistoqsija (M): Int taf sew lil Saydon mirriċerka. Iżda qatt iltqajt miegħu? Tafu bħala personalità pubblika? Tweġiba (T): Meta miet Saydon kont għadni żagħżugħ ta’ għoxrin sena, student lUniversità. Jisgħobbija ngħid li lil Saydon ma kontx nafu u qatt ma rajtu. Kont midħla ħafna ta’ kitbietu, prinċipalment it-traduzzjoni Biblika tiegħu, billi fis-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija (MUSEUM) minn dejjem din ilverżjoni użajna fit-tagħlim tad-duttrina, iżda b’xorti ħażina jkolli nistqarr li personalment qatt ma ltqajt ma’ Saydon wiċċ imbwiċċ. “Diskors tal-għeluq f’gieħ il-Prof. Prof. Dun Karm Sant”, Leħen il-Malti, Sena LX, Għadd 27, (Malta: L-Għaqda tal-Malti (Università), 1991,) 20-22. Sergio Grech, “L-Element tal-Konfront f’Monsinjur Pietru Pawl Saydon”, Il-Malti, Ħarga LXXIX (Malta, LAkkademja tal-Malti – Klabb Kotba Maltin, 2007), 6379. l-aċċent M: Huwa ġust li niftakruh l-aktar, jekk mhux biss, bħala t-traduttur tal-Bibbja? T: Li lil Saydon niftakruh kważi esklużivament bħala dak li qaleb għall-Malti l-Kotba Mqaddsa mill-ilsna oriġinali huwa ġust sa ċertu punt biss. Huwa minnu li t-traduzzjoni biblika hija l-magnum opus tiegħu. Iżda, minnaħa l-oħra, Saydon ħallielna għadd kbir ta’ xogħlijiet ta’ natura lingwistika u letterarja li jkun dnub jekk inwarrbuhom fil-valutazzjoni ta’ dan il-personaġġ. Ix-xogħlijiet lingwistiċi tiegħu, ngħidu aħna, jixhdu l-livell akkademiku għoli ta’ Saydon hekk li nistgħu nqisuh, bla ma niżbaljaw, fost l-istudjużi ewlenin tal-lingwistika li pproduċa pajjiżna. M: X'sehem kellu Saydon biex il-Malti jsir lilsien nazzjonali? X'saram ġabitlu l-ġlieda tieghu favur il-Malti? T: Aspett ieħor importanti ta’ Saydon filqasam tal-Malti huwa l-kontribut tiegħu filġlieda sakemm il-Malti kiseb drittijietu bħala lilsien nazzjonali tal-pajjiż. Fl-1931, fl-eqqel ta’ dik li baqgħet magħrufa bħala l-Kwistjoni talLingwa, Saydon kien minn ta’ quddiem nett fit-twaqqif tal-Għaqda tal-Malti (Università), u ma ddejjaqx jidentifika ruħu mal-kawża talMalti minkejja li dan m’għenux biex jimxi ’l quddiem fil-karriera akkademika tiegħu. Għamel snin twal editur tar-rivista Leħen ilMalti, l-organu uffiċjali tal-Għaqda. Leditorjali li kiteb tul dawn is-snin jikxfu lattitudni militanti tiegħu fid-difiża u lpromozzjoni tal-Ilsien Malti. M: Xi grammatika ppropona Saydon għallMalti? T: Bħala prinċipju, Saydon kien jimxi fuq ilgrammatika tal-Malti kif imfassla mill-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (aktar tard magħrufa bħala l-Akkademja tal-Malti) fit-Tagħrif fuq ilKitba Maltija, maħruġ fl-1924. Kien hemm xi aspetti ta’ din il-grammatika li Saydon ma qabilx magħhom, u għal dan kellu r-raġunijiet tiegħu – raġunijiet b’saħħithom, imsejsin fuq 12 argumenti xjentifiċi. Iżda bħala regola kien jimxi mal-grammatika uffiċjali tal-Għaqda talKittieba tal-Malti. M: X'karatteristiċi partikolari (lessikali, sintattiċi, letterarji) għandha t-traduzzjoni talBibbja ta' Saydon? T: L-ewwel nett irid jingħad li din ittraduzzjoni trid tittieħed fil-kuntest ta’ żmienha: żmien meta l-Malti kien fil-proċess li jisseddaq bħala lsien awtonomu, l-ilsien ta’ poplu b’identità proprja. Għaldaqstant ilkittieba tal-Malti kienu jagħmlu dak kollu li jistgħu biex il-Malti jħarsuh mit-‘tniġġis’ ta’ ilsna barranin u jippreservawlu s-safa tiegħu. Saydon kien jemmen li l-Malti jkun fl-aqwa tiegħu meta jżomm il-karatteristiċi tiegħu ta’ lsien Semitiku. Il-lessiku tat-traduzzjoni ta’ Saydon huwa, fil-qofol tiegħu, lessiku semitiku. Fil-binja tas-sentenza wkoll kien ifittex li jżomm is-sintassi Semitika, bil-verb jiġi qabel is-suġġett bħalma nsibu fl-Għarbi u f’ilsna oħra Semitiċi. Karatteristiċi oħra li jikkontribwixxu għall-ġmiel letterarju tal-kitba tal-Prof. Saydon huma l-frażjoloġija u l-idjoma li, waqt li tkun qed taqra, ma tistax ma tħossx dik il-ħlewwa u l-mużikalità li jagħmlu din ittraduzzjoni xogħol verament letterarju. Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk tixtieq tikkontribwixxi f'dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Koedituri: Alessandro Mangion u Louise Vella Distribuzzjoni: Rowena Schranz u Maryann Agius Impaġnar: Chris Galea u Alan Delia Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f'isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista' jsir mit-tagħrif inkluż f'din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni, u lanqas is-servizzi tagħha, ma huma marbutin b'xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.