Il-Kurçifiss MirakuluΩ u l-Vero Ligneo prezzjuΩ ta' Bormla Tag ̇rif me ̇ud miΩ-Ûjajjar Pastorali tal-Isqfijiet Astiria, Molina, Cocco Palmieri, Canaves u Gori Mancini (L-Ewwel Parti) Dr. Simon Mercieca Matul dan l-istudju, nixtieq nag ̇ti ̇arsa lejn il-kurçifiss mirakuluΩ li jinsab ©ewwa l-knisja ta' Bormla u r-relikwija tal-Vero Ligneo, kelma Latina li tfisser veru injam jew a ̇jar skaldi mill-g ̇uda tas-salib li fuqu ©ie msallab Ìesù Kristu u ser inkun qed nuΩa r-rendikonti taΩ-Ωjajjar pastorali tal-isqfijiet li f'dan il-perjodu kienu jinkitbu bil-Latin. G ̇alhekk ̇assejt li l-a ̇jar mod kif nippreΩentahom hu billi nag ̇mel traduzzjoni tag ̇hom u nippreΩentahom lill-qarrej kif inkitbu ̇alli b'hekk wie ̇ed ikun jaf eΩatt kif l-isqfijiet kienu jitkellmu fuq Bormla fiΩ-Ωjajjar pastorali tag ̇hom. It-traduzzjoni tat-test Latin g ̇all-Malti qed tkun ppreΩentata fil-kursiv jew italics. Forsi illum id-devozzjoni lejn dan il-kurçifiss kwaΩi mietet g ̇al kollox. Mhux hekk kien fis-sekli passati meta nies minn Malta kollha, foqra u sinjuri, kapijiet çivili u prelati kienu ji©u ©ewwa din il-knisja ta' Bormla biex jag ̇tuH qima u jitolbu quddiem din l-imma©ni li kienet salvata mill-belt ta' Kandja li kienet tinsab fil-gΩira li wkoll kien jisimha Kandja, qabel ma din il-belt waqg ̇et f'idejn it-Torok fl-1669. Din il-gΩira hija ukoll mag ̇rufa bl-isem ta' Kreta. Meta dan il-kunçifiss in©ieb Bormla, tqieg ̇ed ©ewwa kappella li kienet teΩisti fil-knisja l-antika. F'dan il-perjodu, il-knisja ta' Bormla kienet differenti milli hija llum. Kienet forma ta' salib Latin u ma kellhiex il-korsiji laterali. Kien hemm kappella wa ̇da ©o din il-knisja li kienet dedikata lil Santu Rokku. Din il-kappella kienet bdiet tinbena fi Ωmien l-ewwel amministratur u kappillan tal-parroçça, Dun Consalvu Burlo fl-1592 wara li l-gΩira ta' Malta kienet inlaqtet mill-pesta.1 Santu Rokku kien il-patrun protettur kontra l-pesta u n-nies ta' Bormla kienu g ̇amlu weg ̇da mieg ̇u min ̇abba dan il-fla©ell, li jag ̇mlu din il-kappella u quddies u b'hekk bdiet id-devozzjoni lejn dan il-qaddis. Mal-knisja parrokkjali kien hemm çimiterju u din il-kappella nbiet eΩattament ©o dan iç-çimiterju, biss kellha d-da ̇la tag ̇ha mill-knisja. Kienet tinsab eΩattament fuq ix-xellug tal-altar ma©©ur, jew hekk kif kont tid ̇ol filknisja fuq il-lemin, eΩattament fejn illum hemm l-altar ta' San Dimitri. Kellhom isiru numru ta' arran©amenti bejn ilkappillan u l-prokuraturi tal-knisja ̇alli dan il-kurçifiss seta' jitqieg ̇ed f'din il-kappella.2 Probabbilment, g ̇all-ewwel dan il-kurçifiss tqieg ̇ed fuq l-altar ta' Santu Rokku, quddiem il-kwadru titulari. Biss ma damx ma sar ftehiem biex l-altar ta' Santu Rokku jitmexxa mal-©enb, fuq in-na ̇a tal-lemin, tal-istess kappella, waqt li sar altar ©did tal-©ebel u fuqu tqieg ̇ed dan il-kurçifiss mirakuluΩ. G ̇aç-çerimonja u l-wasla ta' dan il-kurçifiss ©ewwa Bormla, kienet saret funzjoni L-Isqof Luca Buenos solenni ppreseduta mill-vikarju kapitulari, Dun Giovanni Antonio Cauchi. Din ic-çerimonja saret nhar is-sitta ta' Novembru 1669. Biss Ωgur li x-xog ̇ol fuq l-altar ©did g ̇al dan il-kurçifiss kien lest sassena 1671. B'hekk din il-kappella bdiet tkun mag ̇rufa b ̇ala dik tal-Kurçifiss waqt li l-altar tag ̇ha ©ie mitqies b ̇ala proprjetà tal-prokuraturi tal-knisja u baqa' hekk anki wara li dan l-altar tmexxa f'kappella mibnija apposta g ̇alih, i©ifieri dik tal-lum. MiΩ-Ωjara pastorali li saret fl-1667, mill-isqof Luca Buenos (1666-68), nafu li Bormla kellha madwar 2294 persuna joqog ̇du fiha. Il-familji kienu Ωg ̇ar g ̇aliex kien hawn madwar 1003 unità jew familja. Biss kienet soçjetà dinamika u l-isqof ma naqasx li jitkellem kemm kienet soçjetà ̇awtiela. Hu kiteb li kellha numru ta' professjonisti u nies tas-seng ̇a fosthom merkanti, ba ̇ ̇ara, suldati u anki artisti.3 L-Isqof Lorenzo Astiria Infatti jkunu Ωew© ba ̇ ̇ara minn Bormla li j©ibu dan il-kurçifiss lejn Malta u meta n©ieb ©o Bormla tqieg ̇ed fl-uniku kappella li kellha l-knisja l-antika, i©ifieri dik ta' Santu Rokku. L-ewwel darba li jissemma' dan il-kurçifiss hu fiΩ-Ωjajjar pastorali tal-isqof Lorenzo Astiria (1670-79). L-isqof Astiria Ωar il-parroçça ta' Bormla nhar il25 ta' Ottubru 1671. Il-kappillan kien Dun Ìwann Maria Barbara.4 Il-wasla ta' dan il-kurçifiss ©ewwa Bormla kienet wa ̇da kontroversjali g ̇aliex il-patrijiet Dumnikani tal-Portu Salvu tal-Belt rieduh g ̇all-parroçça tag ̇hom min ̇abba li qabel ma kien in©ieb f'Malta, kien jinsab fil-Knisja ta' San Pietru, li ̇uthom id-Dumnikani kellhom ©ewwa Kandja. Kienet saret kawΩa bejn il-prokuraturi tal-knisja ta' Bormla u l-patrijiet ta' San Duminku tal-Belt. L-isqof g ̇alhekk jag ̇mel referenza g ̇al din il-kawΩa quddiem isSagra Rota ©ewwa Ruma u kif kien il-vigarju kapitulari Giovanni Antonio Cauchi, b'mod arbitrarju qatag ̇ha favur Bormla, g ̇aliex waqt li kien g ̇adu g ̇addej l-appell, ̇are© di©riet favur il-prokuraturi lajçi ta' Bormla. B'hekk Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 dan il-kurçifiss baqa' Bormla u min ̇abba din il-kwaΩa hu kien sar mag ̇ruf b ̇ala "s-Santissimu Kurçifiss tal-lajçi". Min-na ̇a tieg ̇u, Cauchi seta' jie ̇u din id-deçizzjoni g ̇aliex il-gΩejjer Maltin kienu ming ̇ajr isqof, jew kif kien jing ̇ad f'dan il-perjodu sede vacante. G ̇alhekk Cauchi kien ©ie elett millmonsijuri tal-Kattidral biex imexxi d-djoçesi sakemm ikun appuntat isqof gdid. Hu mexxa bejn 1668 u 1670, eΩattament fil-perjodu li dan il-kurçifiss wasal f'Malta. Fuq kollox il-poΩizzjoni tieg ̇u kompliet tissa ̇ ̇a ̇ fid-djoçesi, g ̇aliex l-isqof il-©did, Lorenzo Astiria, appuntah b ̇ala il-vigarju ©enerali tieg ̇u. Min-na ̇a tag ̇hom, il-kommunità ta' Bormla baqg ̇et ferm grata lejn dan il-vigarju kapitulari g ̇al din id-deçizzjoni u baqg ̇et tg ̇oΩΩ id-data ta' meta ©ie Bormla biex qieg ̇ed dan il-kurçifiss ©ewwa din il-kappella ta' Santu Rokku u g ̇al ̇afna Ωmien wara mewtu, kull meta il-BormliΩi kienu jsemmuh mal-isqof tal-©urnata, kienu dejjem isemmg ̇uh b'rispett u qima, bit-titli u l-karigi kollha li kien okkupa fid-djoçesi tal-gΩira. Ming ̇and l-isqof Astiria nsiru nafu dettalji o ̇ra interessanti dwar dan il-kurçifiss u d-devozzjoni li kienet teΩisti lejh. L-isqof stess jg ̇id li l-altar kien g ̇adu kemm twaqqaf, ji©ifieri kien sar altar ©did tal-©ebel. Biss l-aktar ̇a©a importanti kienet li dan l-altar kien mg ̇ammar b'kollox g ̇as-sagrifiççju tal-quddies. Kont titla' g ̇alih permezz ta' tar©a tal-©ebel u fuqu kien hemm suppedale jew a ̇jar tip ta' mensola, jew xkaffa li jkun hemm fuq l-altar jew kif inhi mag ̇rufa ©ewwa Bormla b ̇ala l-prima. Din kienet tal-injam. Biss l-aktar ̇a©a importanti li to ̇ro© minn din iΩ-Ωjara kienet id-devozzjoni lejn dan il-kurçifiss. L-isqof jirreferi g ̇al meta dan il-kurçifiss kien g ̇adu f'Kandja u jistqarr li d-devozzjoni lejh ©ewwa Kandja kienet wa ̇da antika ̇afna li tmur lura aktar minn mitt sena. Dan ifisser u jikkonferma li dan kien ©a meqjus b ̇ala wie ̇ed sagru u mirakuluΩ qabel ma ©ie f'Malta. Mal-wasla ta' dan il-kurçifiss ©ewwa Bormla, is-Sodalitá tal-Agonizzanti bdiet tassoçja ru ̇ha mieg ̇u. Din is-Sodalitá ma kienet xejn g ̇ajr konfraternità jew fratellanza reli©juΩa u g ̇alhekk kellha l-altar tag ̇ha ©ewwa l-knisja. Ori©inarjament hija kien organizzata fuq l-altar tal-Grazzja li kien jinsab fejn illum hemm in-niçça tal-Kunçizzjoni. Anki f'din il-knisja l-qadima, dan l-altar kellu l-poΩizzjoni tieg ̇u fuq il-lemin tal-altar ma©©ur. Din is-sodalitá kienet twaqqfet fi Ωmien il-kappillan Don Palmerino Cap. Skont informazzjoni mog ̇tija mill-isqof Fra Michele Giovanni Balaguer Camarasa (1635-63) meta Ωar din il-knisja ta' Bormla fis-27 ta' April 1659, is-Sodalità tal-Agonizzanti kienet ©iet approvata permezz ta' bolla appostolika li ©©ib id-data 20 ta' Diçembru 1649. Wie ̇ed mill-ewwel prokuraturi ta' din is-Sodalitá kien innutar Henrico Zirafa.5 Dan kien anki ̇alla xi flus lil din is-Sodalitá skont l-atti tan-nutar Natalis Parmisano u l-kuntratt kien sar f'Awwissu 1665. IlÌimg ̇a Mqaddsa 2011 prokuratur ta' wara kien Domenico Laferla.6 Probabbilment, kien fi Ωmien dan il-prokuratur meta l-kurçifiss ta' Kandja wasal Bormla u din imxiet fuq l-altar ©did li kien twaqqaf ad unur ta' dan il-kurçifiss. Biss, din ma kinetx l-unika konfraternità mwaqqfa ©ewwa Bormla u li llum nistg ̇u ng ̇idu g ̇andha konnessjonijiet mal-kult tal-Ìimg ̇a l-Kbira. L-ewwel konfraternità li titwaqqaf f'dan l-ispirtu ta' faqar u penitenza kienet dik tal-mejtin. Din il-fratellanza kienet marbuta mal-altar ta' Santa Katerina li dejjem kien fil-kappellun fuq ix-xellug tal-altar ma©©ur. F'dan iΩ-Ωmien kienet konfraternità b'sa ̇ ̇itha ̇afna. Skont Ω-Ωjara pastorali li l-isqof Balaguer Camarasa g ̇amel ©ewwa Bormla nhar 12 ta' Mejju 1637, l-altar ta' Santa Katerina Vergni u Martri kien wie ̇ed tal-©ebel. Kellu ikona jew pittura sabi ̇a li turi l-imma©ni tal-qaddisa u fuq dan l-altar hemm marbuta il-Konfraternità tal-Mejtin u t-Talb u kellha madwar 200 fratell.7 B'hekk kienet l-ikbar fratellanza tal-parroçça f'dik il- ̇abta. Din il-konfraternità kienet ©iet approvata mis-Santa Sede Appostolika nhar 8 ta' Ottubru 1618. Skont l-isqof Balaguer Camarasa dawn il-fratelli kienu jilbsu konfratija tax-xoqqa bajda u muzzetta ta' kulur iswed fuqha bis-simbolu tal-mewt g ̇aliex id-dmir tag ̇hom hu li jidfnu lill-mejtin.8 Probabbilment issimbolu tal-mewt kien irrappreΩentat permezz tar-ras ta' mewt. Huma kienu jag ̇mlu l-festa ta' Santa Katerina. Fuq kollox, din il-konfraternitá kienet tag ̇mel ̇afna atti ta' karitá u opri ta' ̇niena fosthom li tidfen il-foqra, b'mod partikolari dawk li ma kellhomx qabar jew flus biex i ̇allsu g ̇all-funeral jew id-difna. Wie ̇ed irid jiftakar li din kienet wa ̇da mis-seba' opri tal- ̇niena li kull kattoliku g ̇andu l-obbligu li jag ̇mel. Kienet ukoll tag ̇mel quddies g ̇ar-ru ̇ il-mejtin u kellha fiha is-sezzjoni tal-consorelle jew fratelli nisa. Dan kien aspett innovattiv u kienet l-uniku fratellanza ©ewwa Bormla f'dan ilperjodu li kellha b'mod statutorju u b'approvazzjoni appostolika s-sezzjoni tan-nisa. F'dik il- ̇abta talviΩta pastorali, il-prokuraturi ta' din il-konfraternità kienu Don Paulus Magro u Marianu Carletto.9 Dun Paulus Magro kien il-viçi-kappillan ta' Bormla fi Ωmien il-kappillan Don Palmerino Cap.10 Din il-konfraternità taf l-ori©ni tag ̇ha g ̇al Ωmien l-isqof Tommaso Gargallo (1578-1614) u mbag ̇ad fl-1618, fuq it-t ̇abrik tal-isqof Balthassare Cagliares (1615-33), ©iet approvata minn Ruma. Aktar tard din l-approvazzjoni tkun interpretata b'mod Ωbaljat b ̇ala L-Isqof Tommaso Gargallo li ©iet mag ̇quda ma' wa ̇da mill-arçikonfraternitajiet ta' Ruma. Wie ̇ed irid jg ̇id li l-isqof Cagliares kellu konnessjonijiet ma' Bormla. Hu kellu palazz f'din il-belt iΩda dan kellu jitwaqqa' meta nbnew il-linji tas-swar. Fuq kollox, Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 dan l-isqof, li l-familja tieg ̇u kienet toqg ̇od f'Bormla, kien l-uniku Malti li jil ̇aq isqof tad-djocesi matul il- ̇akma tal-kavallieri. Biss tkun il-Sodalitá tal-Agonizzanti li tibda ta ̇dem biex tkattar iddevozzjoni lejn dan is-salib. Immedjatament wara li l-kurçifiss ta' Kandja jasal f'Bormla, din ma tibqax marbuta mal-altar tal-Grazzja iΩda tintrabat mal-altar li fuqu jitqieg ̇ed dan il-kurçifiss u din l-kappella u altar, li qabel kienu mag ̇rufa b ̇ala ta' Santu Rokku, bdew issa jkunu mag ̇rufa b ̇ala talkurçifiss. MiΩ-Ωjara pastorali tal-isqof Astiria insiru nafu li din is-Sodalità talAgonizzanti bdiet tiççelebra quddiesa fuq dan l-altar li fuqu ©ie mqieg ̇ed dan il-kurçifiss mirakoluΩ kull nhar ta' Ìimg ̇a, li matulha kienet ting ̇ad ilkuronella. Kienet ukoll din is-Sodalitá li bdiet tie ̇u ̇sieb tag ̇mel il-festa tasSalib Mqaddes ©ewwa Bormla li g ̇all-ewwel kienet issir nhar l-4 ta' Mejju, il-festa tad-Dehra tas-Salib.11 L-Isqof Astiria jikteb hekk: Ukoll Ωar altar ie ̇or ta ̇t it-titolu tas-Santissimu Kurçifiss tal-lajci mi©jub mill-gΩira ta' Kreta u jinsab fejn kien hemm l-altar ta' Santu Rokku u li fuqu hemm il-kurçifiss li dwaru g ̇addejja kawΩa bejn fuq na ̇a l-prokuraturi ta' din il-knisja u fuq in-na ̇a l-o ̇ra r-reverendi patrijiet ta' Illustrissimu kunvent tal-Porto Salvo tal-belt Valletta u meta kien g ̇adu g ̇addej l-appell fisSagra Rota Rumana, ir-Reverendu Vi©rarju ̇areg digriet favur l-imsemmija prokuraturi lajçi u g ̇adu kemm twaqqaf altar ©did tal-©ebel li fih dak kollu li hu me ̇tie© g ̇as-sagrifiççju tal-quddiesa u titla' g ̇alih permezz ta' tar©a tal-©ebel, g ̇andu xkaffa tal-injam u ma' dan il-kurçifiss hemm marbuta devozzjoni b'sa ̇ ̇itha u qadima li Ωgur tmur lura g ̇al aktar minn mitt sena. Il-Konfraternità ta' Agonizzanti ©iet trasferita g ̇al fuq dan l-altar u fuq dan l-altar tkun iççelebrata quddiesa kantata kull nhar ta' Ìimg ̇a waqt li ssir ilfesta tad-Dehra tas-Salib fil-4 ta' Mejju.12 Imbaghad l-isqof Astiria jg ̇addi biex jag ̇ti tag ̇rif x'sar mill-altar ta' Santu Rokku, li hu su©©ett g ̇all-studju ie ̇or li qed nag ̇mel. Ûar ukoll altar ie ̇or ta ̇t it-titlu ta' Santu Rokku. Dan hu wie ̇ed ©did, g ̇adu kemm ©ie mwaqqaf fl-imsemmija kappella tas-Santissimu Kurçifiss u fuq dan l-altar hemm ikona li turi fin-nofs tag ̇ha lill-Vergni Imbierka Marja bil-bambin Ìesù f'dirg ̇ajha u fuq il-lemin hemm l-imsemmi konfessur Santu Rokku u fuq ix-xellug lil San Gaetanu. L-altar hu tal-©ebel u fih dak kollu li hu me ̇tieg g ̇as-sagrifiççju tal-quddiesa u fuq dan l-altar hemm imwaqqfa l-kongregazzjoni sekulari tal-ir©iel biex torganizza eΩerçizzi spiritwali u dan l-altar ©ie mg ̇ammar b'dak kollu li hu neçessarju g ̇all-knisja parrokkjali skont ir-relazzjoni tar-Reverendu Kappillan u l-prokuraturi.13 IΩ-Ωjara pastorali li jmiss tkun dik ta' monsinjur isqof Michael Hieronumus Molina (1678-82). Din bdiet il-Óadd 4 ta' Frar 1680 u tag ̇tina ̇afna dettalji importanti. Il-festa ta' dan l-altar ma tibqax dik taddehra tas-salib waqt li fuqu jibda issa jΩomm relikwarju li fih ikun hemm ir-relikwija tas-Salib Imqaddes jew kif inhi mag ̇rufa b ̇ala l-Vero Ligneo. Din irrelikwija flimkien mar-relikwarju jew il-kaxxa fejn jinΩammu r-relikwiji kienu ©ew mog ̇tija lill-knisja ta' Bormla mill-InkwiΩitur Ranuccio Pallavicino. Dan l-inkwiΩitur beda jservi ©ewwa pajjiΩna ftit wara l-wasla ta' dan il-kurçifiss. Rannuccio Pallavicino ©ie deskritt minn Fra Michele Gerolamo Molina Alessandru Bonnici b ̇ala inkwiΩitur ©eneruΩ li ©ibed lil kul ̇add lejh. Kien ©ej minn familja nobbli minn Piacenza u kien patrizju Venezja. Hu ©ie appuntat prelat u wara inkwiΩitur u delegat appostoliku millpapa Klement X u serva f'Malta bejn l-1672 u 1676. Fi kliem ie ̇or kien filgΩira meta Malta intlaqtet minn fla©ell ie ̇or tal-pesta, dak tas-sena 1676.14 Pallavinico kien ta' lil Bormla kemm is-salib pettorali li f'dan il-perjodu qed ikun definit li kien tad-deheb kif wkoll dan relikwarju tal-fidda li huwa kellu flimkien mal-kaxxa tal-injam indurata bid-deheb li fiha kienu jinΩammu dawn ir-relikwiji. B ̇alma kienet d-drawwa f'dan il-perjodu, slaleb pettorali kien ikollhom fihom skaldi mis-Salib Mqaddes. Skont Carmelo Galea Scannura din id-donazzjoni ta' relikwi lill-knisja ta' Bormla kienet saret nhar il-5 ta' Frar 1675. Din ir-relikwija tas-Salib Imqaddes kienet tqieg ̇det f'dan l-ispeçi ta' relikwarju tal-injam jinqafel li fih kien hemm biçça mill-Art l-Imqaddsa u kienet imçappsa bid-demm ta' Kristu u biçça mill-liΩar ta' Kristu, partikola konnessa mal-Ver©ni Mbierka u fraka mill-korp ta' San Pawl Apostlu u San Remi©ju Isqof. Biss minn dawn ir-relikwiji kollha mog ̇tija mill-InkwiΩitur, dik tal-Vero Ligneo biss kellha l-attestat li turi li verament kienet mis-salib li g ̇al mijiet ta' snin il-Kristjani qiesu li kien ta' Kristu u li kien dak misjub minn Santa Liena. Fil-kaΩ tar-relikwi o ̇ra, l-InkwiΩitur Pallavicino kien biss awtentikom u re©istrahom fl-atti tal-Kançillerja tal-InkwiΩizzjoni. Fuq kollox, il-wasla ta' dan is-salib twassal biex Kongregazzjoni Maskili li kienet g ̇aqda reli©juΩa marbuta mal-altar ta' Santu Rokku tibda ti©i assoççjata ma' dan l-altar tal-kurçifiss. L-isqof Molina jg ̇idilna hekk: Ûar altar ie ̇or li jinsab f'kappella g ̇alih, fuq il-lemin, hekk kif tid ̇ol ilknisja u li hu ddedikat lill-kurçifiss u li hu tal-©ebel u fih dak kollu li hu me ̇tieg g ̇as-sagrifiççju tal-quddiesa u titla' g ̇alih permezz ta' tar©a tal-©ebel u g ̇andu xkaffa tal-injam li fuqha hemm kaxxa tal-injam indurata li fil-parti ta' fuq tag ̇ha hemm tieqa Ωg ̇ira bi grada tal- ̇adid indurata bid-deheb u fiha Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 serratura li ting ̇alaq b'çavetta u fiha jinΩamm r-relikwarju tal-fidda li fih salib zg ̇ir tad-deheb mog ̇ti mill-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Rainuccio Pallavicino (sic), meta hu kien inkwiΩitur tal-gΩira u delegat appostoliku u li ©o fih hemm mag ̇luqa skaldi mis-Salib Imqaddes u biçça mill-art imçappsa bid-demm Imqaddes tas-Sinjur tag ̇na Ìesù Kristu Redentur, partikola millliΩar ta' Kristu li fih ©ie mgezwer il-©isem tas-Sinjur tag ̇na u partikola ta ̇t il-patroçinju tal-Beata Virgni u partikola mill-©isem ta' San Pawl Appostlu u xejn inqas minn tal-qaddis San Remi©ju isqof u konfessur u dan l-istess salib (i©ifieri l-Vero Ligneo) jista' jkun ippruvat li huma awtentiku mill-attestat mog ̇ti mis-Sinjur u Illustrissimu u Reverendissimu Don Ranuccio. Fuq l-imsemmi altar hemm kurçifiss kbir tal-injam u fuqu hemm il-korp tas-sinjur tag ̇na Ìesù Kristu. Hemm venerazzjoni kbira lejn dan il-kurçifiss li kien in©ieb mir-renju ta' Kreta fi-sena 1669. Imbag ̇ad l-isqof jg ̇addi biex jiddiskrivi l-prospettiva ta' dan ilkurçifiss. Hemm ma' dwaru skulturi tal-©ebel partijiet minnhom indurati u partijiet o ̇ra miΩbug ̇a b'kulur a ̇mar u jΩejnu l-prospettiva ta' dan l-altar hemm erba' kolonni tal-©ebel (tnejn fuq kull na ̇a) u dawn huma mΩejna bi skulturi u fuq nett tag ̇hom hemm pittura fuq it-tila li turi lil Kristu bil-kuruna tax-xewk u bil-qaΩba u mlibbes porpra ̇amra u fil-©nub tal-imsemmija kappella hemm mdendlin o©©etti tal-fidda u tad-deheb u pitturi fuq l-injam (ex-voti) mog ̇tija mill-piji fidili ad unur is-Santissimu Kurçifiss.15 U fuq dan l-altar hemm imwaqqfa sa mis-sena 1674, i©ifieri fi Ωmien l-Isqof ta' qabel Astiria, il-konfraternità (tal-Kurçifiss) li g ̇andha madwar sittin membru u li jilbsu konfratija tax-xoqqa ta' kulur iswed u jag ̇mlu ̇afna opri tal- ̇niena.16 Permezz ta' din ir-referenza nistg ̇u nikkonfermaw mhux biss meta twaqqfet il-Konfraternità tal-Kurçifiss, i©ifieri fl-1674, iΩda wkoll l-ilbies li kellhom dawn il-fratelli, kien minn dejjem iddominat minn konfratija ta' kulur iswed. Fuq kollox din iΩ-Ωjara tag ̇tina dettall ie ̇or li jibqa' ji©i repetut fiΩΩjajjar li ©ejjin. Hemm ukoll imwaqqfa is-Sodalitá tal-Agonizzanti u l-membri tag ̇ha jag ̇tu ̇ames grani kull xahar u wara l-mewt ta' kull membru, b ̇ala att ta' ̇niena ji©u ççelebrati ̇amsin quddiesa u minn ftit taΩ-Ωmien 'l hawn immexxija mill ̇niena, il-fratelli jishru ̇afna u mqanqlin mil-©id tar-ru ̇, jinΩamm il-bieba tat-tabernaklu tas-Santissimu Sagrament miftu ̇a g ̇all-tliet sieg ̇at waqt li l-qassisin jag ̇mlu t-talb. Quddiem dan l-altar hemm imdendel lampier tal-fidda jinxteg ̇el bit-tazza taΩ-Ωejt li d-dawl tieg ̇u isa ̇ ̇a ̇ d-devozzjoni tal-poplu. U f'din il-kappella hemm imwaqqfa ukoll il-Kongregazzjoni tal-Ir©iel li Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 titmexxa mill-patrijiet Ìizwiti u kull nhar ta' Óadd jiltaqg ̇u u jag ̇mlu ̇afna atti ta' karità. U fuq dan l-altar ikunu ççelebrati ta' kull sena Ωewg festi tas-Salib Imqaddes. L-ewwel wa ̇da hija dik tat-3 ta' Mejju u l-o ̇ra hija dik tal-14 ta' Settembru i©ifieri l-festa tas-Sejba tas-Salib u dik tal-EΩaltazzjoni tasSalib. Fil-festa tas-Sejba tas-Salib Imqaddes, il-prokuraturi tas-Socjetà talAgonizzanti jag ̇mlu quddiesa bil-kant tal-ewwel u t-tieni g ̇asar, u bil-prietka waqt li l-festa tal-EΩaltazzjoni ssir mill-prokuraturi tal-knisja parrokkjali u fiha jsir l-ewwel u t-tieni g ̇asar, quddiesa u fiΩ-Ωewg festi, issir il-purçissjoni li fiha jin ̇areg l-imsemmi relikwarju bil-parteçipazzjoni tal-qassisin kollha u wkoll tal-fratellanza tas-Santissimu Kurçifiss.17 G ̇alhekk sakemm issir l-g ̇aqda bejn is-Sodalità tal-Agonizzanti u l-Fratellanza tal-Kurçifiss, fuq dan l-altar kien hemm mwaqqfa tliet g ̇aqdiet distinti u li baqg ̇u joperaw indipendentament g ̇al numru ta' snin. L-ewwel g ̇aqda li tmut tkun dik tal-Ir©iel li l-iskop tag ̇ha kien dak li tag ̇mel l-eΩerçizzi spiritwali. Din l-g ̇aqda ma kinetx tag ̇mel uΩu minn konfratiji. Ori©inarjament, din l-g ̇aqda kienet ukoll Sodalità, mag ̇rufa b ̇ala dik talVjatku u kienet marbuta mal-altar ta' Santu Rokku.18 Anki s-Sodalità talAgonizzanti ma kellix konfratiji u qatt ma jissemma' li l-membri tag ̇ha kienu jakkumpanjaw fil-purçissjonijiet tas-Salib Imqaddes. Min-na ̇a l-o ̇ra, il-fratelli tal-Konfraternità tal-Mejtin kellhom il-konfratija mag ̇mula middrapp tal-ixkejjer (jew a ̇jar tax-xoqqa) u muzzetta sewda u ras ta' mewt fuq il-muzzetta tag ̇hom g ̇aliex kienu jakkumpanjaw fil-purçissjoni iΩda ma jissemmewx li qed jie ̇du sehem fil-festi tas-salib. Il-preΩenΩa ta' din ilKonfraternità tal-Mejtin tispjega g ̇ala f'Bormla, il-Konfraternità tal-Kurçifiss tkun l-unika wa ̇da f'Malta li taddotta konfratija totalment sewda biex b'hekk tkun distinta minn din il-Konfraternità tal-Mejtin li kellha konfratija bajda b'muzzetta sewda. IΩ-Ωjara pastorali li tmiss ssir ©ewwa Bormla kienet mill-isqof ta' wara Molina, Davide Cocco Palmieri (1684-1711). Dan Ωar Bormla g ̇al aktar minn darba. G ̇amel l-ewwel Ωjara pastorali tieg ̇u fl-6 ta' Jannar 1686 fejn l-ewwel mar fil-kunvent talKarmelitani Skalzi ta' Bormla u minn hemm mar ilL-Isqof Davide knisja parrokkjali.19 Matul din iΩ-Ωjara nsiru nafu li Cocco Palmieri l-kurçifiss kien jitg ̇atta b'purtiera. L-isqof Ωar l-altar tas-Santissimu Kurçifiss li jinsab fil-kappella ddedikata lilu fuq in-na ̇a tal-lemin. Dan l-altar hu tal-©ebel u g ̇adu fuqu dak kollu li je ̇tie© g ̇as-sagrifiççu tal-quddiesa u jinsab f'post çentrali u denjament Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 imΩejjen. Fuq l-altar hemm urna tal-injam indurata bid-deheb u fuqha, finnofs, hemm tieqa Ωg ̇ira, li g ̇andha gradilja tal- ̇adid indurata bis-serratura tag ̇ha u fiha jinΩammu r-relikwi mqaddsa li jinsabu miΩmuma f'relikwarju tal-fidda miΩmum tajjeb b ̇alma kien ©ie deskritt fiΩ-Ωjara preçedenti tal-isqof. Fil- ̇ajt hemm imwa ̇ ̇al salib kbir bl-imma©ni tas-sinjur tag ̇na Ìesù Kristu msallab fuqu mi©jub minn ba ̇ ̇ara BormliΩi mir-Renju ta' Kreta u mg ̇otti b'velu tal- ̇arir ta' kulur a ̇mar. Óafna nies mill-gΩira kollha ji©u bi ̇©arhom biex jinvistawh u jitolbu quddiemu. Quddiemu hemm lampier bit-tazza taΩ-Ωejt mixg ̇ula l- ̇in kollu mid-devozzjoni tal-poplu. Fuq dan l-altar hemm imwaqqfa is-Sodalitá tal-Agonizzanti li l-membri tag ̇ha jag ̇tu grana (l-inqas valuta ta' flus) kull xahar, minbarra l-©bir, il ̇las li jing ̇ata biex wie ̇ed isir membru u din l-istess Sodalità torganizza tliet sig ̇at ta' espoΩizzjoni g ̇all-membri tag ̇ha billi jinfeta ̇ il-bieb tat-tabernaklu u matul iΩ-Ωmien li tinΩamm esposta s-Santissima Ewkaristija jinΩammu sitt xemg ̇at mixg ̇ula. U ji©u ççelebrati erbg ̇in quddiesa g ̇all-ru ̇ il-fratelli mejtin tag ̇ha. F'din l-istess kappella, ta ̇t d-direzzjoni tal-patrijiet ÌiΩwiti, jin©abru l-fidili kull nhar ta' Sibt u Óadd filg ̇axija, fejn isiru numru ta' eΩerçizzji spiritwali u mag ̇hom isir ukoll is-sawm u flimkien jg ̇idu t-talba tal-miserere. Fuq dan l-altar ji©u çelebrati Ωew© festi fis-sena li huma dik tax-xahar ta' Mejju, bl-ewwel u tieni g ̇asar, quddiesa kantata u omelija m ̇allsin mill-istess sodalità u ssir purçissjoni li fiha tin ̇are© ir-relikwa tal-Vero Ligneo tas-Salib Imqaddes. Il-festa l-o ̇ra ssir fix-xahar ta' Settembru bl-ewwel u it-tieni g ̇asar, quddiesa kantata u purçissjoni m ̇allsa mill-prokuraturi tal-Knisja. 20 L-isqof Cocco Palmieri re©a' Ωar Bormla g ̇at-tieni darba nhar 6 ta' Ìunju 1694. It-tag ̇rif li jag ̇ti dwar dan l-altar tal-kurçifiss inbidel g ̇aliex issa dan il-kurçifiss kien me ̇ud g ̇all-post li jinsab fih illum. In fatti, bla dubbju ta' xejn, tkun il-wassla ta' dan il-kurçifiss li twassal lill-BormliΩi biex iwaqqg ̇u l-knisja l-antika u jibnu din preΩenti. L-ewwel opra li titlesta kienet il-kappella tieg ̇u. Biss kif ser naraw mid-diskrizzjoni tal-isqfijiet, fil-bidu din il-kappella ma kinetx imΩejna kif inhi llum. Il-prospettiva tal-altar kellha statwi u skulturi o ̇ra. Insiru nafu ukoll, li relikwa tas-salib imqaddes kienet saritilha ostensorju, ji©ifieri kienet saritilha sieq tal-fidda u ©o fih kien twa ̇ ̇al is-salib ta' Pallavicino bil-Vero Ligneo fih. Issa l-isqfijiet jibdew jg ̇idu li dan is-salib ta' Pallavicino kien wie ̇ed tal-fidda. Wie ̇ed jistaqsi jekk dan is-salib inbidilx meta sar dan l-ostensorju ©did, g ̇aliex ori©inarjament kien definit b ̇ala wie ̇ed tad-deheb jew inkella kien tal-fidda bbanjat bid-deheb u g ̇alhekk kien qed ikun deskritt b ̇ala wie ̇ed tad-deheb. Ra©uni o ̇ra ghal din il-bidla fid-deskrizzjoni tas-salib, tista' tkun ©ejja mill-fatt li dan l-ostensorju l-©did tal-fidda li fis-sieq tieg ̇u kien hemm l-arma tal-kardinal Pallavicino sar forma ta' salib u dan is-salib tad-deheb tal-istess Pallavicino tqieg ̇ed go fih. Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss li jinsab fil-çentru tal-kappella ©dida li kienet g ̇ada kemm ©iet mibnija fil©enb tal-knisja b'forma tonda u b'koppla fiççentru tag ̇ha. L-altar tag ̇ha hu tal-©ebel u lest minn kollox u g ̇andu kollox g ̇assagrifiçju tal-quddiesa. U mΩejjen b'mod diçenti u fuq l-ixkaffa tal-injam indurata bid-deheb hemm kaxxa wkoll mag ̇mula mill-injam indurat bid-deheb u g ̇andha bieba tal- ̇adid indurata bid-deheb u fiha jinΩammu xejn anqas mir-relikwi mqaddsa u fosthom hemm wa ̇da tas-Salib Imqaddes Il-Kurçifiss ta' Kandja u mqeg ̇da f'salib tal-fidda u l-ostensorju tag ̇ha li hu wkoll tal-fidda u dan is-salib tal-vero ligneo li g ̇andu ̇©ie©a tleqq ©ie mog ̇ti lil dan l-altar mill-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Rainnicio Palavicino (sic) li kien inkwiΩitur ta' din il-gΩira qabel ma kienet saret iΩ-Ωjara pastorali mill-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Isqof Molina u fuq dan l-istess altar hemm niçça mΩejna bl-an©li u qaddisin u mhux anqas imΩejna b'kelmiet tal-virtitujiet teolo©içi u statwi u fiha jinsab salib kbir bisSantissimu Kurçifiss tal-belt ta' Kreta iΩda wara li dan ir-renju ©ie okkupat mit-Torok in©ieb f'din il-gΩira minn ba ̇ ̇ara BormliΩi. Quddiem dan l-altar hemm imdendel lampier tal-fidda bit-tazza taΩ-Ωejt tixg ̇el kuljum. Imbag ̇ad, l-isqof jg ̇addi biex jitkellem dwar il-festi li ji©u ççelebrati fuq dan l-altar li kienu dik tat-3 ta' Mejju mag ̇rufa b ̇ala "inventionis Sanctae Cruces", ji©ifieri s-Sejba tas-Salib Imqaddes u dik tal-14 ta' Settembru. Ilkelma Latina "inventionis" tfisser sejba u tirreferi g ̇all-istorja ta' meta Santa Liena kienet sabet il-salib ta' Kristu. Din il-festa kienet g ̇adha tit ̇allas millSodalitá tal-Agonizzanti. Din il-festa kompliet issir bl-ewwel u t-tieni g ̇asar, omelija u purçissjoni li fiha issa kienet qed tin ̇are© ir-relikwija tal-Vero Ligneo li issa kienet qed tin ̇are© wa ̇idha u ming ̇ajr ir-relikwarju bir-relikwi kollha kif kien isir qabel. F'Settembru kienet tkun çelebrata l-festa tal-EΩaltazzjoni tas-Salib u kienet issir bl-ewwel u t-tieni g ̇asar, quddiesa kantata u din il-festa baqg ̇et ti©i m ̇allsa mill-parroçça. Jing ̇ad ukoll li Fuq dan l-altar kien hemm imwaqqfa l-konfraternità maskili ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss u l-fratelli tag ̇ha kienu jilbsu konfratija mag ̇mula mid-drapp tal-ixkejjer u muzzetta ta' kulur iswed u kienu jag ̇tu grana kull xahar u kienu jag ̇mlu ̇amsin quddiesa g ̇all-erwie ̇ tal-fratelli mejtin.21 Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 L-isqof Davide Cocco Palmieri jer©a' jmur g ̇at-tielet Ωjara tieg ̇u ©ewwa l-knisja ta' Bormla nhar is-7 Ìunju 1700. Il-Ωjara tibda wara nofsinhar u tkompli fil-jiem ta' wara. Il-bini tal-knisja kien miexi sew ta ̇t il-kappillan Dun Gioacchino Fabri. Il-koppla kienet g ̇adha ma nbietx iΩda l-altar ma©©ur kien ©a tqieg ̇ed f'postu. F'dan iΩ-Ωmien l-altar kien g ̇adu tal-©ebel u fuqu kien hemm it-tabernaklu waqt li l-presbiterju kien imdawwar bil-balavostri tal©ebel. Kellu lampier jixg ̇el quddiemu li l-isqof jag ̇mel dan il-kumment sabi ̇ dwaru "ante illud (ji©ifieri l-altar ma©©ur) pendet lampas cum sublampadario argenteo incessanter lucens pro veneratione SSmi Sacramenti" jew quddiemu hemm imdendel lampier tal-fidda li bid-dawl ma jaqta' xejn mit-tazza taΩ-Ωejt jistieden g ̇all-venerazzjoni tas-Santissimu Sagrament.22 U mbag ̇ad jg ̇id hekk dwar dan l-altar tal-kurçifiss. Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss li jinsab fuq ©ewwa talprospettiva tal-kappella tieg ̇u fuq in-na ̇a tal-lemin tan-nava iΩ-Ωg ̇ira tal-knisja. Hu tal-©ebel iΩda g ̇andu it-tiΩjin kollu u fih dak li je ̇tie© g ̇assagrifiçju tal-quddiesa u jinsab miΩmum tajjeb. Fuq l-ixkaffa tieg ̇u hemm kaxxa tal-injam indurata bid-deheb u b ̇ala protezzjoni g ̇andha gradilja tal ̇adid li hija wkoll indurata bid-deheb u fiha jinsabu miΩmuma r-relikwa talVero Ligneo tas-Salib Imqaddes u mag ̇ha relikwi mqaddsa o ̇ra u fuq dan ir-relikwarju hemm relikwa o ̇ra Ωgur tal-Appostlu San Pawl u t-tribuna hija mΩejna b'numru ta' statwi u skulturi fil-©ebel u fiha hemm is-salib kbir bisSantissimu Kurçifiss li hu miΩmum b'venerazzjoni mill-poplu kollu tal-gΩira u quddiem dan l-altar hemm lampier tal-fidda mixg ̇ul kuljum. Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li ssir prospettiva ©dida g ̇al parti ta' wara ta' dan l-altar. Il-festa çelebrata tat-tlieta ta' Mejju, is-solennità tas-Sejba tas-Santissimu Kurçifiss issir bl-ewwel u t-tieni g ̇asar u bil-quddiesa kantata, omelija, purçissjoni li fiha tin©arr l-imsemmija relikwa u l-ispejjeΩ jit ̇allsu mis-Sodalitá tal-Agonizzanti mwaqqaf fuq dan l-altar. Bl-istess solennità ssir il-festa talEΩaltazzjoni tas-Salib fix-xahar ta' Settembru m ̇allsa mill-prokuraturi talknisja li ta ̇thom taqa' l-kura tal-imsemmi altar. Il-prokuraturi tal-imsemmija Sodalitá tal-Agonizzanti kienu l-qassis Dun Natale Farrugia u Giovanni Luca Pace. Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li jag ̇tu rendikont talamministrazzjoni tag ̇hom. Fuq dan l-altar hemm imwaqqfa wkoll il-konfraternità tal-ir©iel mag ̇rufa ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss li l-membri tag ̇ha jmexxu l-affarijiet tag ̇hom skont l-istatuti u jag ̇mlu xog ̇ol ta' karità u jakkumpanjaw filpurçissjoni lebsin il-konfratija b ̇alma jag ̇mlu fl-imsemmija sollenitajiet tasSalib Imqaddes.23 Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 B'hekk grazzi g ̇al dan il-kumment nafu li bejn l-1694 u l-1700, ilFratellanza tal-Kurçifiss kienet g ̇amlet sett ta' statwi ̇alli tkun tista' tkun amministrata a ̇jar. Cocco Palmieri jΩur g ̇all-a ̇ ̇ar darba Bormla nhar 25 ta' Mejju 1710. L-ordni li kien ta biex issir prospettiva ©dida, ji©ifieri dik li hemm illum kienet g ̇adha ma saritx iΩda kien Ωdied in-numru ta' lampieri tal-fidda jixeg ̇lu quddiemu waqt li nsiru nafu li sieq tar-relikwarju kellha l-arma ta' Pallavicino fiha waqt li kienet saret ̇©ie©a kbira g ̇an-niçça tal-Kurçifiss. Ikun f'dan irrendikont li nsiru nafu wkoll li Monsinjur Pallavicino kien le ̇aq issa kardinal u meta kien f'din il-kariga huwa jer©a' jiftakar f'Bormla. Infatti, Pallavicino la ̇aq Kardinal nhar is-17 ta' Mejju 1705. Cocco Palmieri jg ̇id dawn il-preçiΩi kelmiet dwar dan l-altar u Monsinjur Pallavicino: Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss imwaqqaf fuq ©ewwa talkappella kbira mibnija g ̇alih fuq il-lemin tal-Knisja. L-altar hu tal-©ebel u g ̇andu dehra kompluta u fuqu hemm xkaffa u fuqha hemm impo©©ija kaxxa tal-injam indurata bid-deheb u ngastata fiha gradilja tal- ̇adid li hija wkoll indurata bid-deheb u fiha wie ̇ed josserva r-relikwa tal-Vero Ligneo tasSalib Imqaddes u mag ̇ha relikwi qaddisa (wa ̇da minnhom) Ωgur ta' San Pawl. Dan ir-relikwarju hu tal-fidda u fis-sieq tieg ̇u hemm inçiΩa l-arma tal-Reverendu Kardinal Ranuccio Pallavini (sic) li darba kien inkwiΩitur ta' Malta u kien ta dan ir-relikwarju bl-imsemmija relikwi qaddisa lil din ilknisja. Fit-tribuna, ̇©ie©a kbira tag ̇laq salib kbir bis-Santissimu Kurçifiss u li lejh hemm venerazzjoni kbira u quddiem dan l-altar hemm tliet lampieri tal-fidda u bit-tazzi taΩ-Ωejt jixeg ̇lu kuljum. 24 Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ordna li jitkabbar it-tiΩjin tieg ̇u.25 Fuq dan l-altar kien hemm il-konfraternità tal-ir©iel ta ̇t it-titlu tasSantissimu Kurçifiss u li membri tag ̇ha g ̇andhom l-istatuti u fost il- ̇idma li jridu jag ̇mlu hemm xejn anqas minn dik li jag ̇mlu opri ta' karità26 u li jikkumpanjaw, libsin il-konfratija fil-purçissjonijiet li jsiru fl-imsemmija festi tas-Salib Imqaddes.27 F'dan il-perjodu l-knisja l-©dida kienet g ̇adha ma nbnietx g ̇al kollox. Il-parti tal-xellug tag ̇ha kienet g ̇adha m'hix lesta u fiha kien g ̇ad hemm l-altari u navi tal-knisja l-qadima ta' qabel din preΩenti, li dwarha qieg ̇ed nag ̇mel studju separat. L-isqof jg ̇id hekk dwar din il-parti, Fuq in-na ̇a tax-xellug tan-nava prinçipali hemm ̇ames altari li huma l-ewwel dak ta' San Kristoferu, it-tieni tal-Assunta, it-tielet ta' San Ìwann Battista, ir-raba' ta' San Dimitri u l- ̇ames Santu Rokku. L-isqof kompla jg ̇id li fl-antik il-kappella li kien hemm kienet tas-Salib Imqaddes. B'hekk, il-kappella ta' Santu Rokku baqg ̇et assoçjata mal-kurçifiss, anki jekk sakemm spiççat tinbena il-knisja preΩenti, l-altar prinçipali ta' din Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 il-kappella re©a' sar dak ta' Santu Rokku wara li l-kurçifiss kien ittie ̇ed filkappella l-©dida tieg ̇u. L-isqof ikompli jΩid li min ̇abba li l-knisja kienet qieg ̇da tinbena mill©did, in-navi Ω-Ωg ̇ar laterali kienu t ̇attew u g ̇alhekk il-festività ta' dawn il- ̇ames altari u kull onera li kien hemm marbuta mag ̇hom u li ©ew deskritti fil-visiti pastorali ta' qabel, u wara li din id-demolizzjoni kienet saret u skont kif sostna il-viçi kappillan, dawn l-obbligi marbuta ma' dawn l-altari kienu qeg ̇din ji©u mwettqa fuq l-altar ma©©ur.28 Min ̇abba l-konnessjoni li l-isqof Cocco Palmieri kellu ma' Bormla, u g ̇ax matul l-episkopat tieg ̇u sar ̇afna mill-bini tal-knisja l-©dida, kien sar kwadru ta' dan l-isqof mill-pittur Giuseppe Arena, mag ̇ruf b ̇ala il Romano. Dan il-kwadru g ̇adu jeΩisti u jinsab fis-sagristija. Fis-seklu dsatax, dan ilkwadru kien sarlu xi tibdil fih u nbidel f'dak ta' Piju IX. Min ̇abba l-valur storiku tieg ̇u, il-konnessjoni li g ̇andu mal-bini tal-knisja l-©dida, u l-valur pittoriku tieg ̇u, ikun xieraq li dan il-kwadru jer©a' ji©i restawrat g ̇al kif tpitter ori©inarjament. L-isqof il-©did Ìakbu Canaves (1713-21) la ̇aq hekk kif Cocco Palmieri spiçça l-visita tieg ̇u. G ̇alhekk, fis-sena ta' wara, Bormla jer©a' jkollha Ωjara pastorali o ̇ra. Canaves mar Bormla nhar 10 ta' Frar 1715. Flimkien mas-segwaçi tieg ̇u, niΩel ix-xatt tal-belt, fejn qabdu d-dg ̇ajsa minn Porta del Monte, jew ̇dejn il-knisja ta' Liesse u qasmu g ̇al Bormla bid-dg ̇ajsa. F'dik is-sena kienet spiççat il-gwerra msej ̇a tas-suççessjoni Spanjola u l-Port il-Kbir L-Isqof Jacobus Canaves kien mimli biççiet tal-ba ̇ar tal-gwerra. IΩ-Ωjara tg ̇idilna li tant kien hemm bastimenti tal-gwerra fil-port, speçjalment fid-da ̇la bejn l-Isla u l-Birgu, li d-dg ̇ajsa tal-isqof waslet tard Bormla. Issa Bormla kellha kappillan ©did. Dan kien Dun GuΩepp Fabro li laqa' lill-isqof flimkien mal-kleru numeruΩ fejn l-ewwel ̇aduh fid-dar li kien ser joqg ̇od fiha matul il-viΩta pastorali ©ewwa Bormla29. Matul din il-viΩta, ir-relikwi bdew ji©u eΩaminati mill-isqof separatament u dan l-eΩami kien isir fuq l-altar tal-kurçifiss. G ̇alhekk wara li kien spiçça jag ̇mel il-viΩta obbligatorja tat-tabernaklu u l-fonti tal-ilma imbierek, g ̇adda biex jinvista lir-relikwi mqaddsa fejn inçensa r-relikwi tas-Salib Imqaddes u ta' San Dimitri li kienu jinΩammu f'kaxxa fuq l-altar tas-Santissimu Kurçifiss. Hu sab li kienu miΩmuma tajjeb.30 Fl-1715, il-knisja ta' Bormla kienet g ̇adha bla kor li kien g ̇adu qieg ̇ed jinbena31 waqt li prokuraturi tal-knisja kienu, il-kanoniku tal-kolle©©jata ta' Birkirkara, Dun Gio Batta Decandia, il-qassis Dun Alessandru Camilleri u Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 l-Kleriku Gio Batta Axiaq.32 Mal-altar ma©©ur kien hemm issa marbuta s-soçjetà antika ©ewwa Bormla mwaqqaf biex titlob g ̇all-erwie ̇ jew kif kienet mag ̇rufa a ̇jar b ̇ala l-Fratellanza tal-Mejtin. Hemm fuqu (l-altar ma©©ur) is-soçjetà ta' fidili, miΩ-Ωew© sessi ta ̇t ittitlu tal-Mejtin li qabel kienet imwaqqfa fuq l-altar ta' Santa Katerina u minn Ωmien l-imsemmija Ωjajjar li jmorru lura g ̇all-memorja ta' Fra Don Tommaso Gargallo, li kien isqof ta' Malta u li ©iet konfermata fis-sena 1617 mis-suççessur tieg ̇u l-isqof Cagliares fi Ωmien il-kappillan Michaele Cap u wkoll Salvatore de Modica u l-patron Marini Carletto it-tnejn prokuraturi ta' din il-knisja u wara ©iet aggregata mal-arçikonfraternità tal-belt il-kbira ta' Ruma fis-7 ta' Ottubru 1618 u l-fratelli tag ̇ha jikkontribuxxu grano wie ̇ed kull xahar u l-prokuraturi ta' imsemmija soçjetà minn dawn il-flus jag ̇mlu il-quddies kuljum letti u quddiesa kantata bl-espoΩizzjoni tas-Santissimu Sagrament u t-tberik tal-oqbra u dan ta' hawn fuq kien qed ikun applikat g ̇aç-çelebrazzonijiet ta' quddies lett g ̇all-ewrie ̇ tal-purgatorju. 33 Fuq kollox, ming ̇and dan l-isqof insiru nafu li l-inkwiΩitur Pallavicino ftit qabel din il-viΩta kien g ̇aqqad il-Konfraternità tal-Kurçifiss malArçikonfraternità ta' San Marcello ©ewwa Ruma u b'hekk din il-konfraternità ta' Bormla bdiet issa tissejja ̇ Arçikonfraternità. Infatti, tkun f'din iΩ-Ωjara ta' l-isqof Canaves li jissemma' g ̇all-ewwel darba li l-Konfraternità tal-Kurçifiss kienet issa saret arçikonfraternità. Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss imwaqqaf fuq il-parti ta' ©ewwa tal-prospettiva u l-kappella kbira mibnija fuq in-na ̇a tal-lemin talknisja, li hu tal-©ebel, imΩejjen tajjeb u g ̇andu kollox g ̇as-sagrifiçju talquddiesa. Fuqu hemm xkaffa u fuqha hemm kaxxa tal-injam indurata bid-deheb bi gradilja ingastata fiha tal- ̇adid li hija wkoll indurata bid-deheb u li fiha wie ̇ed josserva r-relikwija tas-salib imqaddes u xejn anqas ir-relikwi mqaddsa o ̇ra, wa ̇da Ωgur ta' San Pawl Appostolu u fuq dan ir-relikwarju tal-fidda hemm inçiΩa fis-sieq tieg ̇u l-istemma tal-Eminentissimu u Reverendissimu Sinjur Kardinal Raniero Pallavicino, li kien inkwiΩitur ta' Malta u li kien ta dan ir-relikwarju bir-relikwi li hemm fih b ̇ala rigal lil din il-knisja. Fit-tribuna hemm ̇©ie©a kbira tag ̇laq salib kbir bis-Santissimu Kurçifiss li n©ieb mir-Renju ta' Kreta u li darba kien jinsab fil-knisja tal-patrijiet tadDumnikani (Ta' Kreta) u mbag ̇ad tqieg ̇ed fis-6 ta' Novembru 1669 mill-mejjet Reverendu Sinjur S.T. u J.V.D. Dun Giovanni Antonio Cauchi, li f'dak iΩ-Ωmien kien arçipriet tal-knisja Kattidrali ta' Malta u vigarju kapitulari g ̇aliex ilgΩira kienet ming ̇ajr isqof (sede vacante) u kien min ̇abba l-merti mag ̇rufa tieg ̇u li ng ̇ata d-dinjità ta' Dekan u imbag ̇ad ©ie mag ̇Ωul b ̇al arçidjaknu tal-kattidral u b ̇ala l-og ̇la ©ie ̇, ©ie mag ̇Ωul b ̇ala l-vigarju ©enerali ta' din id-djoçesi u baqa' iΩomm din il-kariga sakemm intemmu jiemu. Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 L-istess imma©ni tinΩamm bl-ikbar g ̇oΩΩa u venerazzjoni u g ̇aliex hija mirakuluΩa, b ̇alma juru l-mirakli mpin©ija fil-kwadri u mwa ̇ ̇la f'din ilkappella, kull nhar ta' Ìimg ̇a jsiru komptemplazzjonijiet piji mir-Reverendu Kappillan bir-reçitazzjoni tal-kuronella tas-Sinjur tag ̇na Ìesù Kristu u g ̇alihom jattendu ̇afna nies. Quddiem dan l-altar hemm imdendla tliet lampieri tal-fidda jixeg ̇lu b'mod qawwi. Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ordna li wa ̇da mit-tur©ien tal-altar titne ̇ ̇a u jsiru tliet tar©iet tal-injam Huwa wkoll ordna li l-prokuraturi tal-imsemmi altar jag ̇mlu l-kotba talamministrazzjoni tag ̇hom. Isiru Ωew© festi solenni fis-sena, it-tnejn, bl-ewwel u it-tieni g ̇asar u bilquddiesa kantata, omelija u purçissjoni li fiha tin ̇are© l-imsemmija relikwa ji©ifieri fil-©urnata tat-3 ta' Mejju, festa tas-Sejba tas-Salib Imqaddes li tit ̇allas mis-Sodalità tal-Agonizzanti mwaqqfa fuq dan l-altar u fil-©urnata tal-14 ta' Settembru dedikata lill-Esaltazzjoni tas-Salib Imqaddes u m ̇allsa mill-prokuraturi tal-knisja li huma responsabbli g ̇all-imsemmi altar. Fuq dan l-altar hemm imwaqqaf minn Ωmien il-bona memorja ta' Fra Don Lorenzo de Asteria, li kien isqof ta' Malta, il-konfraternità tal-ir©iel ta ̇t ittitlu tas-Santissimu Kurçifiss li twaqqfet wara l-©urnata tat-30 ta' April 1673. Hija ©iet aggregata mal-arçikonfraternità ta' San Marcello tal-belt il-kbira ta' Ruma graΩΩi g ̇all- ̇e©©a tal-Eminentissimu u Reverendu InkwiΩitur is-sinjur Kardinal Ranneris Pallavicini (sic), li kien inkwiΩitur ta' Malta. Il-fratelli ta' din l-imsemmija konfraternità g ̇andhom l-istatuti tag ̇hom u huwa parti middmirijiet tag ̇hom li jag ̇mlu fost l-o ̇rajn, opri tal- ̇niena u jie ̇du sehem fl-imsemmija purçissjonijiet li jsiru fl-imsemmija festività tas-Salib Imqaddes libsin il-konfratija. Illustrissimu u reverendissimu sinjur ordna lill-prokuraturi tal-konfraternità imsemmija biex jag ̇mlu l-kotba tal-amministrazzjoni tag ̇hom.34 Il-knisja ta' Bormla saritilha Ωjara o ̇ra nhar il-Óadd 22 ta' Diçembru 1728 mill-isqof il-©did Fra Gaspare Gori Mancini (1722-27). Din iΩ-Ωjara ter©a' tikkonferma l-importanza li l-knisja bdiet tag ̇ti lir-relikwi u tara li dawn jinΩammu b'mod diçenti. G ̇alhekk Gori Mancini re©a' g ̇amel viΩta lil dawn ir-relikwi fil-bidu taΩ-Ωjara wara li jkun Ωar lisSantissimu Sagrament u l-fonti tal-mag ̇mudija. Hu Ωar is-sagri relikwi u kif inhu d-dmiru inçensahom u hemm r-relikwa tal-Vero Ligneo li hija ming ̇ajr dubju tas-Salib Imqaddes u tinsab ©ewwa Salib tal-fidda, kif ukoll ir-relikwi ta' Sant Andrea u San Dimitri li jinsabu ©ewwa Ωew© teki tal-fidda u wa ̇da L-Isqof Gaspar Gori Mancini minnhom tinΩamm mal-imsemmi salib f'kaxxa mibnija apposta f'nofs l-ixkaffa tal-injam fuq l-altar tas-Santissimu Kurçifiss li ting ̇alaq biç-çavetta permezz ta' serratura u ç-çavetta tinΩamm kustodita mir-Reverendu Kappilllan. L-illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li l-imsemmija kaxxa jsirilha gwarniç tal- ̇adid indurat bid-deheb min ̇abba xi azzjoni ostili.35 Matul din iΩ-Ωjara, l-isqof Gori Mancini jibqa' b'mod partikolari impressjonat, b ̇all-isqof ta' qablu bil- ̇©ie©a kbira li kienet saret fil-bidu tas-seklu tmintax biex tag ̇laq dan il-kurçifiss li qabel din il- ̇©ie©a kien qed jing ̇alaq b'purtiera. Din kienet xi ̇a©a rari f'dan il-perjodu u l- ̇©ie© kien jiswa ̇afna flus g ̇aliex kien jin©ieb minn barra bil-ba ̇ar. Dan jispjega g ̇ala f'dan il-perjodu ̇©ie©a kienet tissejja ̇ kristall u kienet o©©ett preΩΩjuz. Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss imwaqqaf fuq il-parti ta' ©ewwa u g ̇andu l-prospettiva proprja tieg ̇u u mqieg ̇ed fil-kappella kbira fuq in-na ̇a tal-lemin tal-knisja. Hu tal-©ebel u g ̇andu kollox u fih dak li hu me ̇tie© g ̇as-sagrifiçju tal-quddiesa u huwa mΩejjen denjament. F'kaxxa li hemm fin-nofs tal-ixkaffa tal-injam u mqieg ̇da fuq l-imsemmi altar, wie ̇ed josserva relikwa tal-Vero Ligneo tas-Salib Imqaddes u xejn anqas minn relikwi o ̇ra qaddisa u li ©ew deskritti fi Ωjajjar o ̇ra u fit-tribuna hemm ̇©ie©a kbira tag ̇laq kurçifiss kbir bil-korp tieg ̇u mg ̇olli 'l fuq. Dan il-kurçifiss g ̇andu lejh venerazzjoni kbira u ji©bed lejh nies minn kull parti tal-gΩira li kuljum jin©abru biex jag ̇tuh qima. Quddiemu hemm imdendla tliet lampieri tal-fidda mixg ̇ula b'mod qawwi ̇afna. Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li l-parti t'isfel tal-prospettiva ta' dan l-altar g ̇andha tissebba ̇. Tkun çelebrata il-festa tal-©urnata tat-3 ta' Mejju, is-Sejba tas-Salib Imqaddes bl-ewwel u t-tieni g ̇asar, bil-quddiesa kantata, omelija u purçissjoni li fiha tin ̇are© l-imsemmija relikwa a spejjeΩ tas-Sodalità tal-Agonizzanti mwaqqfa fuq dan l-altar kif ing ̇ad fl-a ̇ ̇ar Ωjara pastorali u li kul ̇add jiftakar tar-Reverendu Sinjur Isqof Canaves fl-1720. Bl-istess mod solenni ssir il-festa tal-EΩaltazzjoni tas-Salib Imqaddes fixxahar ta' Settembru mill-prokuraturi tal-Knisja parrokkjali li ta ̇thom taqa' l-amministrazzjoni tal-imsemmi altar. Il-prokuraturi tas-Sodalitá tal-Agonizzanti huma l-qassis Dun Salvator Pace u n-nutar Petrus Paulus Saliba. L-illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li huma jag ̇tu rendikont talamministrazzjoni tag ̇hom. Fuq dan l-istess altar hemm ukoll imwaqqfa l-konfraternità tal-ir©iel ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss u l-fratelli huma mmexxija mir-regola proprja tag ̇hom u huma jimxu skont l-istatuti tag ̇hom fejn fuq kollox jag ̇mlu opri ta' karità u jakkumpanjaw fil-purçissjonijiet li jsiru fl-imsemmija fuq solennitajiet tas-Santissimu Kurçifiss libsin il-konfratija.36 Ìimg ̇a Mqaddsa 2011 Fil- ̇arga tas-sena d-die ̇la nkomplu naraw kif dan il-kurçifiss mirakuluΩ u l-Vero Ligneo jissemmew fiΩ-Ωjajjar pastorali tal-isqfijiet Alpheran de Bussan, Rull, Pellerano u Labini. Bibliografija Bonnici, Alexander, Storja tal-InkiΩizzjoni ta' Malta, vol. ii, (Malta, 1992) Galea Scannura, Carmel, Aspects of Social Life in Malta as seen through the proceedings of Mgr. Rannuccio Pallavicino Inquisitor of Malta: 1672 - 1676 - M. A. (University of Malta) History (September 1978) Referenzi 1 A(rchivum) A(rcivescovile) M(elitense, Floriana), V(isitatio) P(astoralis), Vol, 8, f. 312r. 2 AAM, V.P., Vol. 22, f. 634r. 3 AAM, V.P., Vol. 20, f. 252r. 4 AAM, V.P., Vol. 21, f. 126r. 5 AAM, V.P., Vol. 17, f. 212. 6 AAM, V.P., Vol. 20, f. 248. 7 AAM, V.P., Vol. 14, f. 255r. 8 AAM, V.P., Vol. 17, ff. 213r-v. 9 AAM, V.P., Vol. 14. f. 255r 10 AAM, V.P., Vol. 15, f. 87v. 11 AAM, V.P., Vol. 21, ff. 124r-v. 12 AAM, V.P., Vol. 21, f. 124r-v. 13 AAM, V.P., Vol. 21, f. 124v. 14 Alexander Bonnici, Storja tal-InkiΩizzjoni ta' Malta, vol. ii, (Malta, 1992), pp. 133165. 15 AAM, V.P., Vol. 22, f. 633r. 16 Ibid.