Ħarsa mqar ħafifa lejn l-istorja tal-qlib għall-Malti tal-Bibbja dlonk turina li kienet il-professjoni tat-traduzzjoni li laqqgħet lil Giuseppe Cannolo (1756-1845) ma' Mikiel Anton Vassalli (1764-1829). Barra minn hekk, dettal żgħir minn din l-istorja jurina li r-relazzjoni ta' bejniethom ma kinitx ward u żahar. Hekk kif l-Ingliżi rifsu fuq Malta fl-1800 u bdew bil-mod jaħkmuha u jagħmluha tagħhom, f'pajjiżna bdew jaslu żeloti Protestanti bil-ħsieb li jxerrdu twemminhom hawn u jużaw il-ġżira bħala bażi biex jippenetraw il-Mediterran u pajjiżi oħra: L-ewwel ħjiel tal-ħidma tal-Protestanti f'pajjiżna narawh fl-1809 (Bonnici, 1957: 105). Ħafna mill-fatti li ser naqraw dwarhom f'dan l-artiklu ġraw fl-ewwel kwart tas-seklu dsatax. Matul dan il-perjodu seħħew żviluppi li kienu kruċjali kemm għall-iżvilupp soċjopolitiku ta' pajjiżna kif ukoll għat-tisħiħ ta' ilsienna: fl-1813 Malta ġiet iddikjarata kolonja tal-imperu Ingliż u ġiet ikkonfermata tali bit-Trattat ta' Pariġi tal-1814 u fil-Kungress ta' Vjenna fl-1815 (Davis & Hough, 2007: 387). Fl-1813 f'Malta faqqgħet il-pesta li qatlet xi 4,500 ruħ u li kattret l-għaks li kien hawn f'pajjiżna. It-traduzzjonijiet għall-Malti li dehru f'dan iż-żmien u stigati mill-Protestanti kienu fundamentali għall-iżvilupp tal-Malti. Kemm Cannolo kif ukoll Vassalli ħadmu bi ħlas għall-Protestanti f'Malta billi qalbu għall-Malti bosta kotba reliġjużi u mhux. Tal-ewwel beda jittraduċi għallProtestanti ferm qabel Vassalli, aktarx fl-1817 (Sant, 1975: 24), u baqa' jaqdihom wara l-mewt ta' Missier l-Ilsien Malti fl-1829: fil-fatt naqraw li bħala "raġel xiħ, kien baqa' jżur il-Protestanti" (Cachia, 1994: 107) u jgħinhom fit-traduzzjonijiet għall-Malti, anke mhux Bibliċi (Vella, 2007: 159). Cannolo kien l-ewwel traduttur tal-Vanġelu ta' San Ġwann bil-Malti, maħruġ fl-1822, filwaqt Vassalli qaleb għallMalti L-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli, maħruġ fl-1829. Il-Vanġelu ta' San Ġwann ta' Cannolo u L-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli ta' Vassalli. Ittnejn ġew stampati f'Londra għand R. Watts Iċ-Church Missionary Society Fl-1815 bdiet topera f'Malta ċ-Church Missionary Society (CMS) taħt ittmexxija tar-rev. william jowett, bl-iskop li xxerred l-Anglikaniżmu f'Malta u filMediterran. Qabel il-wasla ta' din l-għaqda, kienu diversi l-għaqdiet Protestanti li ppruvaw ixerrdu l-Protestantiżmu f'pajjiżna u fil-Mediterran fosthom, il-British and Foreign Bible Society (BFBS) (Sant, 1975: 2). Iżda s-CMS kienet l-ewwel għaqda Protestanta li kellha interess li tikkultiva l-ilsien Malti biex tilħaq l-iskopijiet missjunrarji tagħha. Il-mezzi u l-għodda biex tilħaq il-għan tagħha kienu d-distribuzzjoni u t-traduzzjoni tal-Bibbja u kotba oħra, bil-Malti u lingwi oħra. Biex twettaq dan, hi qabbdet tradutturi Maltin, fosthom lil Cannolo u lil Vassalli u tradutturi barranin, fosthom lil Ahmad Faris alShidyaq1 (1804-1887). waqqfet stamperija f'pajjiżna fl-1822, li minnha ħarġu 1 Maronita mil-Libanu li qaleb għall-Protestantiżmu. Kien lessikografu, ġurnalista u poeta. Beda jaħdem għall-Protestanti fl-1833, jgħin lil Schlienz fil-produzzjoni ta' kotba bl-Għarbi. Bejn l-1838 u l-1848 kien jgħallem l-Għarbi fl-università ta' Malta (Agius, 1989-1990: 52, 53). għadd ġmielu ta' pubblikazzjonijiet, mhux biss Bibliċi, imma anke letterarji u edukattivi, bil-Malti, fosthom tliet pubblikazzjonijiet ta' Vassalli, bl-Ingliż (Vella, 2006: 40) kif ukoll b'lingwi oħra inkluż l-Għarbi.2 Din l-għaqda Anglikana waslet f'pajjiżna wara li fl-1811 irċeviet talba mingħand Dr Cleardo naudi (1781-1837) "biex jibagħtu missjunarji fil-Lvant" wara li "ilPropoganda Fide, kellha tirtira l-missjunarji Kattoliċi tagħha minħabba t-telf talfondi li kellha." Is-CMS ma kinetx l-ewwel għaqda Protestanta li Dr naudi li pprova jindeħes magħha: Fl-1808 kien diġà ħa l-inkarigu li jqassam itTestment il-ġdid bit-Taljan li l-BFBS kienet bagħtet f'Malta (Sant, 1975: 3). Dan ittabib, imwieled u mgħammed bħala Kattoliku l-Belt Valletta, kien l-ewwel professur tal-kimika tal-università ta' Malta u anke professur tal-Istorja naturali tal-istess università. Sar Protestant imma qabel ma miet reġà ħaddan il-Kattoliċiżmu (ellulMicallef, 2010: 323). Qaleb għall-Malti, Tagħlim Nisrani, mehud mill-Katekizmu Kattoliku ta' Douay u mill Katekizmu Kattoliku ta' l-Abbati Fleury (Vella, 2006: 4). Aktarx li qaleb għall-Malti s-Salmi li dehru fi Ktyb yl qari fuq bosta huejjeg mahtura myn kotba Kattolici tal-1832 (Cassar Pullicino 1980: 3; Vella, 2005: 22). Kien hu li rrakkomanda bil-miktub lil Cannolo lis-CMS fl-1813 (Sant, 1975: 23). Cannolo kien raġel fqir, isinn is-skieken f'ħanut tax-xogħol biswit biċċerija tallaħam fi Strada Stretta, il-Belt. Ta' 53 sena Cannolo iżżewweġ lil Maria Antonia Azzopardi li aktar tard kellha problemi mentali. jowett, li kien imexxi s-CMS dak iż-żmien, jiddeskrivi lil Cannolo bħala eċċentriku, tant li kien diffiċli li ma taħsbux miġnun. Għalih Cannolo kien stramb, dommatiku u dominanti. Il-qassis Anglikan ikompli jgħid li x-xwejjaħ kien ġenju tant li ma kellux paċenzja jkun għalliem sistematiku. Dejjem skont jowett, Cannolo kien studja l-Għarbi3 u fi żmien l-ordni kien interpretu għall-iskjavi Torok. Meta naudi kien qed jintroduċi lil Cannolo ma' jowett, iddeskrivieh bħala "professsur tal-lingwi, bniedem infurmat sew u studjuż tajjeb tal-Kotba Mqaddsa."4 Cannolo kien qaleb it-Testment il-ġdid u kważi t-Testment il-Qadim kollu (Sant, 1975: 24). Minkejja li s-CMS qabbditu jaqleb għall-Malti t-Testment il-Qadim, il-Vanġelu ta' San ġwann u L-Imitazzjoni ta' Kristu ta' Thomas Kempis, fil-fatt stampatlu biss il-Vanġelu ta' San ġwann. Qaleb ukoll mit-Taljan għall-Malti ktejjeb ta' 16-il paġna, Il-Via Sagra, u it-triex[q] ghaziza Li ghamel Sidna u Mulejna Ġesu Cristu u kien involut fit-traduzzjoni tal- Katekiżmu tal-ġeografija ta' william Pinnock. Cannolo kien iħobb il-Malti jowett jgħidilna li Cannolo kien jeħodha kontra ħutu Maltin talli ma kinux jirrikonoxxu l-valur tal-lingwa tagħhom stess. Dwar Cannolo, ir-rev. Schlienz, li kien isejjaħlu Peppu, saħansitra qal: B'referenza għat-talenti ta' Cannolo, jowett iżid li "Hu jieħu gost jaqra t-Testment Syrjak u, hekk kif il-vanità titħallat mal-kwalitajiet eċċellenti tiegħu, kien jiftaħar jgħid kemm sabu ħafif."5 (Sant, 1973-1974: 9). Is-CMS timpjega lil Vassalli L-inkwiet għal Cannolo beda hekk kif Vassalli beda jaħdem ta' traduttur għallProtestanti fl-1823 wara li dan tal-aħħar ġie introdott lil jowett, aktarx minn Sir john Hookham Frere (1769-1846), ħabib kbir6 ta' Vassalli, diplomatiku, poeta u studjuż Ingliż li għix f'Malta bejn l-1821 u l-1846 (Cassar, 1984: 60). jidher li t-traduzzjonijiet ta' Cannolo ma kinux ta' kwalità għolja u kienu qed jinvolvu ħafna reviżjoni min-naħa ta' jowett li flimkien ma' naudi kien qed iqatta' diversi sigħat kuljum jikkoreġi x-xogħol bil-Malti ta' Cannolo. Saħansitra naqraw li darba minnhom ġiegħel lil Cannolo jittraduċi mill-ġdid l-erba' Vanġeli. Ilqassis Anglikan kien lest iwaqqaf kumitat biex jaqra u jirranġa l-verżjoni sabiex tiġi tagħmel biżżejjed sens. Silta miġjuba mill-Ingliż. Ħbieb tassew kienu Sir john u Vassalli: kien bis-saħħa ta' Frere li Vassalli laħaq l-ewwel professur tal-Malti tal-università ta' Malta, kien saħansitra jħallaslu l-paga tal-porfessorat. Kien Frere u sħabu l-Ingliżi Anglikani li ħasbu u ħallsu għad-difna ta' Vassalli: Frere ħareġ 20 skud għal dan u saħansitra ried jagħmillu monument fuq qabru (Cremona 1974: 69, 70). Mhux ta' b'xejn li Vassalli ddedika l-ktieb tiegħu Motti, aforismi e proverbii maltesi "a sua Signoria onorabile, il Signor john Hookham Frere" (1828: iii-iv). Dwar is-soġġorn ta' Frere f'Malta u l-ħbiberija tiegħu ma' Vassalli ara John Hookham Frere in Malta (1821-1846) - A link with our social and cultural past ta' Dr Paul Cassar. Mhux ta' b'xejn meta impjega lil Vassalli bħala traduttur, jowett feraħ mhux ftit. u filwaqt li ddeskriva lil Vassalli bħala "l-aħjar wieħed fil-gżira, sew għal dik li hija ħila kemm għal dak li hu isem," jgħid li l-istil tiegħu hu ħafna superjuri għal dak ta' Cannolo u naudi. L-inkwiet bejn Cannolo u Vassalli Charles Louis Dessoulavy (1875-1945),7 dak li kixef ħafna dokumenti dwar Vassalli u l-attività tas-CMS f'Malta u għaddiehom lil ninu Cremona, l-ewwel bijografu ta' Vassalli, jiddeskrivi lil Cannolo bħala "ħaddiem fqir li kien jitħallas ta' traduttur miċ-Church Missionary Society, iżda li tilef l-impjieg tiegħu meta M. A. Vassalli ġie impjegat".8 (1943: 186). Hu jirrakkontalna li: Dessoulavy jissuspetta li l-vera raġuni tal-antipatija ta' Cannolo għal Vassalli ma kinitx l-istorja tas-sitwazzjoni matrimonjali ta' Vassalli imma fil-verità għaliex Cannolo ħass: li kien inferjuri għal Vassalli li minħabba fih kien kien qed jitlef l-impjieg tiegħu; li Vassalli probabbli kien jaf bil-frodi li Cannolo kellu sehem fih ftit tas-snin qabel. Dwar il-kwalità tax-xogħol ta' Cannolo meta mqabbla ma' dik ta' Vassalli, m'għandix bżonn nelabora peress li rajna diġà l-opinjoni ta' jowett aktar 'il fuq9. Ħafna mir-riċerka bażika u bikrija li għandna dwar Mikiel Anton Vassalli u Giuseppe Cannolo nafuha lil ġużè Gatt u lir-rev. Charles Louis Dessoulavy li għaddewha lil ninu Cremona li kompla żid magħha biex kiteb Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu. Dessoulavy (jew CLD, kif kien iħobb jiffirma,) kien qassis Ingliż imwieled l-Iżvizzera li "kien wieħed li għall-ġibda li kellu għal Malta u għall-Malti kien iħoss ruħu…. aktar Malti milli Ingliż." Hu kien jgħin ħafna kittieba u riċerkaturi Maltin billi jfittxilhom dawk id-dokumenti u l-kotba li jonqsulhom, f'libreriji u arkivji f'Londra, il-belt fejn kien stabbilit biex jaqdi d-dmirijiet pastorali tiegħu. Kien membru onorarju tal-Għaqda Kittieba tal-Malti [illum l-Akkademja] u kiteb artikli u kummenti filoloġiċi għal Il-Malti, l-organu tal-Għaqda (Aquilina, 1945: 29). Silta miġjuba mill-Ingliż. Il-kwalità tat-traduzzjoni ta' Cannolo mhix li tarmiha. Meta kien qed jikkummenta dwar ittraduzzjoni tal-Vanġelu ta' San ġwann ta' Cannolo, il-biblista Mons. Pietru Pawl Saydon kellu dan xi jgħid: "Can[n]olo mexa bil-ħsieb li jfisser bir-reqqa t-test Latin u b'mod ċar u ħafif mingħajr ma qagħad ifittex it-tirqim ta' stil. Xi tibdil ċkejken, bħalma ngħidu aħna, taqlib ta' kliem, tibdil ta' kelma ma' oħra, tħassir ta' kelma żejda, u żieda ta' partiċella, kien isebbaħ u jagħti qawwa lill-kliem … iżda wieħed jistqarr illi t-traduttur [Cannolo] xi min daqqiet jikser il-ħemda tal-istil billi dlonk il-kliem jibnih fuq ix-xeħta Semitika. Fuq hekk it-traduzzjoni ta' Can[n]olo tiġi ħabtet tisboq lil dik ta' sieħbu Vassalli li għex u kiteb fi żmienu u miżmum bħala traduttur aħjar minnu." Cannolo tilef ħobżu minħabba Vassalli huwa verament improbabbli: għandna evidenza li turi li, wara li impjegaw lil Vassalli, il-Protestanti ħallewh jaħdem fuq it-traduzzjoni tat-Testment il-Qadim minkejja li qatt ma ppubblikawhulu (Sant, 1975: 24). Barra minn hekk, hekk kif rajna fil-bidu ta' dan l-artiklu, jidher li Cannolo baqa' midħla sew tal-Protestanti wara l-1829. jibqa' għaldaqstant li wieħed jistħarreġ l-istat ċivili ta' Vassalli u l-każ ta' falsifikazzjoni li, skont Dessoulavy, kien involut fih Cannolo. Iż-żwieġ u l-familja ta' Vassalli Ma nafux x'seta' wassal lil Cannolo biex ċanfar lil Vassalli għan-nuqqas ta' żwieġ ma' Katerina iżda f'din ir-relazzjoni hemm nieqes element verament importanti: iċ-ċertifikat taż-żwieġ li ħafna studjużi fittxew u s'issa qatt ma sabu.10 Vassalli rritorna Malta wara dsatax-il sena eżilju fi Franza fid-19 ta' ġunju 1820. eżattament xahrejn qabel, f'ittra bil-Franċiż lill-Ministru tal-Intern ta' Franza filwaqt li talbu jkoprilu l-ispejjeż tal-vjaġġ għal Malta, peress li ma kellux mezzi u riżorsi biex imantni lil familtu, isemmi li kien "mgħobbi birreponsabbiltà tal-mara u l-erba' subien li għandi, tlieta minnhom minorenni ta' 7, 6, u 3 snin." Meta f'din l-ittra bil-Franċiż Vassalli kiteb "ma femme", hu kien qed jirreferi għal Katerina Formosa de Fremaux li ħafna studjużi jgħidu li żżewwiġha fi Franza għall-ħabta tal-1813 minkejja li s'issa m'għandniex dokumenti li jixhdu dan. Isem din il-mara jidher bħala Katerina Vassallo flimkien mal-ismijiet ta' uliedha, Lorenzo11, Grabiel, Saver u Mikiel Anton fir-reġistru tal-port fid-dħul tagħhom mill-ġdid f'Malta fit-2 ta' ottubru 1820. F'dan l-isfond wieħed mill-uniċi dokumenti li jitfa' ftit dawl fuq il-familja Vassalli sabulna Cremona: Dan hu ċ-ċertifikat tal-mewt ta' Grabiel (ritratt lemin), iben Vassalli, li jgħid li miet il-Furjana fit-30 ta' Lulju 1863 u li twieled f'Marsilja fl-1814. F'Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu Cremona jżid: Fuq dak li tarrfitli dik ix-xwejħa ta' neputija tiegħu [ta' Vassalli, bint ibnu Grabiel], huwa kien miżżewweġ lil ċerta Katerina Formosa de Fremaux li aktarx li sar jafha meta kien fi Franza, eżiljat minn Malta. Din il-mara ma jidhirx li kien iżżewwiġha hawn Malta, għaliex dan iż-żwieġ ma jinsab imniżżel fl-ebda parroċċa ta' Malta u Għawdex. Mill-età ċkejkna tat-tfal tiegħu fl-1829, fissena li fiha Vassalli għalaq għajnejh, aħna ma nistgħu lanqas ingħidu illi huwa żżewweġ lil din il-mara fi żmien li kien jinsab imsiefer qabel l-1796. Għalhekk għandna naħsbu illi dan iż-żwieġ sar bejn l-1801 u sena 1813 meta hu kien jinsab itturufnat minn Malta ġewwa l-art ta' Franza. Ħarsa ħafifa lejn in-noti, il-korrispondenza u xi dokumenti li għenu lil Cremona jikteb Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu (MS 222 Vassalli Miscellanea, il-Librerija Melitensia tal-università ta' Malta) turina li Cremona għamel sforz kbir biex jivverifika dak li qatlu n-neputija ta' Vassalli u jistabbilixxi bl-eżattezza d-data u l-post taż-żwieġ ta' Vassalli u d-data u l-post tat-twelid ta' uliedu iżda baqa' b'xiber imnieħer. "Peress li s-Sur Vassalli kien diġà ħa l-ewwel erba' ordnijiet ta' Qassis Kattoliku ruman," jgħidilna Schlienz, "ġejt mgħarraf li verament ma kienx possibbli għalih li jiżżewweġ legalment fil-Knisja Kattolika."12 (Sant 1993: 58). Li Vassalli ħa l-ordnijiet minuri għal saċerdot minkejja li qatt ma daħal is-Seminarju tal-Imdina jikkonfermah b'dokumenti l-istoriku Ciappara (1993: 46) iżda Cachia, li barra li kiteb dwar ħajjet Vassalli hu wkoll Monsinjur tal-Kaditral b'esperjenza fit-Tribunal ekklesjastiku, jgħid li dawn l-ordnijiet mhumiex ta' impediment għaż-żwieġ Kattoliku (2016: xlix). Fil-kuntest Malti ta' dak iż-żmien, jekk wieħed ma kienx ikun "legalment miżżewweġ fil-Knisja Kattolika" kien ifisser li ma kienx ikun miżżewweġ lanqas ċivilment. Għall-kurat tal-Parroċċa ta' San Pawl, il-Belt, li kienet tkopri d-dar ta' Vassalli f'Tal-Pietà, Vassalli kien "sospetto" li skont Sant kienet tfisser li ż-żwieġ ta' Vassalli ma kienx regolari u għalhekk ma setax jippermettilu difna Kattolika (1980: 5). Iżda għal Ciappara "sospetto" kienet tfisser li kien suspettat li kien Protestant (2004: 135) minkejja li Schlienz, meta kien qed jikkummenta wara mewtu dwar iddifna tiegħu, qalilna: "Peress li s-Sur Vassalli qatt ma stqarr li hu Protestant xtaqna li nidfnuh f'ċimiterju Kattoliku."13 (Sant, 1993: 57). L-istorja ta' falsifikazzjoni Skont Dessoulavy, Cannolo kien involut fi storja ta' frodi li probabbli Vassalli kien jaf biha. Il-qassis Ingliż jgħid li Cannolo kien involut fil-falsifikazzjoni ta' kitba bilingwa, bil-Grieg u l-Feniċju, li kien hemm fuq ħaġra Punika antika li suppost instabet fl-Imdina, li skont dawk li sabuha, dil-belt hija id-dar irjali fuq il-quċċata tal-Mutanja Atlas. Is-sehem ta' Cannolo, skont Dessoulavy, kien il-kitba Feniċja, li tant kellha influss tal-Malti li nkixef l-ingann. L-atturi prinċipali ta' din l-istorja ta' falsifikazzjoni kienu Grognet,14 inġinier ta' dixxendenza Franċiża li kien joqgħod Malta, ġużeppi Feliċ Galea, qassis mill-Imdina, Cannolo, Domeni di rienzi u Pezzali Pargiota. Iżda Ganado jagħti verżjoni differenti ta' din l-istorja u jeskolpa lil Cannolo, saħansitra jidher li kien vittma ta' plaġjariżmu minn Grognet li min-naħa tiegħu qal li din kienet traduzzjoni ta' Cannolo ta' kitba Atlantiko-Feniċju - li ħoloq Grognet innifsu - li kien hemm fuq ħaġra li skont Grognet instabet minn Dun ġużepp Feliċ Galea waqt skavar fond fl-Imdina. Fil-verità, skont Ganado, qabel din l-istorja ta' falsifikazzjoni, Cannolo tqabbad jittraduċi kitba Feniċja li kien hemm fuq ħaġra b'iskrizzjoni bil-Grieg u l-Feniċju, misjuba fl-Afrika ta' Fuq mill-orjentalista Luis-Domeny de rienzi fl-1819. Tabilħaqq Grognet abbuża minn din it-traduzzjoni ta' Cannolo minħabba l-fissazzjoni tiegħu li jsib il-kontinent mitluf ta' Atlantis. (Ganado, 2009: 30).15 Fil-verità, fil-waqt li għal Dessoulavy Cannolo kien falsifikatur, għal Ganado, li f'idu kellu ħafna aktar riċerka dwar din il-kwistjoni, Cannolo kien bniedem ġenju b'ħafna talenti, inkluż li kapaċi jaqra u jittraduċi l-Feniċju, anke jekk b'diffkultajiet. Battibekki bejn Cannolo u ulied Vassalli Mid-dehra, wara l-mewt ta' Vassalli, Cannolo kompla bil-battibekki ma' ulied Vassalli. Schlienz, il-qassis Anglikan li, wara jowett, ħa t-tmexxija tal-istamperija tas-CMS fejn kienu jaħdmu ulied Vassalli, jirrakkonta li ta' spiss kien jaqbad ma' iben Vassalli, Grabiel, kemm minħabba l-kitbiet ta' missieru kif ukoll dwar l-prinċipji reliġjużi tiegħu. Darba minnhom, jirrakkonta Schlienz, Cannolo qal lil Grabiel li ma kienx sew li wieħed jitlaq twemminu. "Sewwa," wieġbu t-tifel, "mela San Pawl għamel żball li ma baqax Lhudi u sar nisrani żeloti."16 (Ciappara, 2004: 137). Drabi oħra kienu jkunu it-tfal ta' Vassalli li jaqbdu ma' Cannolo: "It-tfal ta' Vassalli, li wara l-mewt ta' missierhom kienu saru Protestanti, biex jittantaw lil Cannolo kienu jgħidulu: 'Inti sirt Protestant bħalna.' Cannolo kien jibda jitmasħan u jmerihom, għaliex hu kien baqa' Kattoliku." L-istess Schlienz jiddeskrivi lil Cannolo bħal Kattoliku ruman żelota. nafu fiżżgur li Cannolo baqa' Kattoliku sal-mewt għax, kuntrarjament għal Vassalli, ma kellux problemi biex jindifen fiċ-ċimiterju ta' San Publiju, il-Furjana, meta miet fit-23 ta' Diċembru 1845 (Ganado, 2012: 35). Konklużjoni Dan l-artiklu jurina li kemm Cannolo kif ukoll Vassalli, allafini, minkejja l-ħiliet intellettwali kbar tagħhom, kienu nies tad-demm u l-laħam bħalna, bil-preġji u n-nuqqasijiet tagħhom u bil-faqar li kien jgħaqqadhom. jurina wkoll li, fir-rigward ta' dawn iż-żewġ tradutturi, għad hemm mistoqsijiet kbar li għad irid jitwieġbu: Għala Cannolo qanqal ir-relazzjoni ta' Vassalli ma' Katerina? Kien jaf xi ħaġa li aħna ma għadna ma nafux? Min kien Lorenzo? Seta' kien li Katerina kienet armla meta "żżewġet" lil Vassalli u dan Lorenzo kien wild tal-ewwel żwieġ? Sewwasew kemm kellu żmien dan Lorenzo meta wasal Malta fl-1820? nittama li xi riċerkatur ikompli fejn ħallew ta' qablu jipprova jirrispondi dawn ilmistoqsijiet. Kien bis-saħħa tat-tħeġġiġ ta' ħabibi Toni Cortis li dan ix-xogħol ra d-dawl. Ta' dan jien grat lejh kif jien grat lejn l-istaff tal-Librerija tal-Melitensia tal-Università ta' Malta tal-għajnuna li jagħtuni kull darba li nżurhom.