l-aċċent Pubblikazzjoni tad-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea ◊ Numru 16 ◊ Awwissu 2017 L-EDITORJAL F’din il-ħarġa jitkompla l-proġett li fuqu qed jaħdem bla heda Antoine Cassar, jiġifieri lmappa tad-dinja bil-Malti. F’edizzjonijiet preċedenti Cassar diġà għamel il-mappa talAfrika u tal-Amerka t’Isfel u issa qed jissokta b’dik tal-gżejjer tal-Karibew. Hawnhekk qed ngħaddulkom l-ewwel parti ta’ artiklu li se jkompli fil-ħarġa li jmiss. Se taqraw ukoll artiklu ieħor tar-riċerkatriċi Leanne Ellul, li bħalma għamlet fil-ħarġa 12, titkellem dwar in-nomi verbali, din id-darba dawk bil-forma 1v23ān. Kliem bħal serħan u telfien, kif inhu differenti minn serħ u telf? L-ewwel taqsima tinkludi wkoll artikolett dwar l-istat kostrutt u ieħor dwar espressjonijiet li jinkludu l-partijiet tal-ġisem. Minbarra l-artiklu dwar it-toponomija, fit-tieni taqsima nsibu artiklu legali b’titlu ftit kurjuż: ‘Id-Dritt qatt ma jista’ jkun mgħawweġ’. Fih Dr Alan Xuereb jistħarreġ id-distinzjoni bejn dak li nifhmu bi “dritt” u b’“liġi”. Imbagħad Juan Debono jikteb dwar it-terminoloġija tal-anatomija u l-produzzjoni tat-tjur. It-tielet taqsima tagħti omaġġ lil Agius de Soldanis li dan l-aħħar kien fl-aħbarijiet kulturali minħabba lpubblikazzjoni tax-xogħol monumentali tiegħu, id-Ḋamma. Ivan Said ipoġġi lenti fuq il-merti ta’ de Soldanis anki bħala traduttur. Paul Zahra jagħtina artiklu interessanti dwar il-kliem Ingliż li qed jidħol anke fil-Franċiż. U f’dan l-isforz tagħna li nfakkru li l-Malti jevolvi bħalma jevolvu l-ilsna l-oħra, qed nippreżentaw artiklu ieħor dwar l-aġġornament ortografiku fil-lingwi. Din id-darba Cheryl Caruana tistħarreġ l-implikazzjonijiet tal-aġġornament tal-ortografija Portugiża. Is-suppliment terminoloġiku din id-darba hu dwar l-aqwa tekniki disponibbli. Ħajr lit-terminologi tadDipartiment tad-DĠT tal-kontribut fiss tagħhom. Nittama li ssibu din l-edizzjoni interessanti. Ibagħtulna l-kummenti u s-suġġerimenti tagħkom. Alan Delia f’isem Il-Bord Editorjali l-aċċent IL-WERREJ BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Mill-waqfien għad-dawrien: Ħarsa lejn in-nomi verbali bil-forma 1v23ān Meta l-Istat Kostrutt jinħall u l-kliem jagħqad... Wieħed jimpenja ruħu. U ħafna x’jagħmlu? Niktbu “Ħa gost jara l-veduta” jew “Ħa gost jara ’l-veduta”? KELMA B’KELMA It-terminoloġija Lejn mappa tad-dinja bil-Malti 4 – Il-gżejjer talKaribew (l-1el parti) Id-Dritt qatt ma jista’ jkun mgħawweġ – Liġi u konswetudni, drawwa u użu L-anatomija u l-produzzjoni tat-tjur MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra L-aġġornament ortografiku fil-lingwi: kapriċċ? Analoġija bejn kliem Franċiż u kliem Malti missellef mill-Ingliż Il-Kanonku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis, 46 lessikografu u traduttur 28 Ma’ din l-edizzjoni – Suppliment terminoloġiku: Produzzjoni sostenibbli permezz tal-aqwa tekniki disponibbli Mappa fiżika: Il-Karibew It-tim ta’ l-aċċent Koedituri: Louise Vella, Alan Delia Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar u disinn: Alan Delia Impaġnar (suppliment terminoloġiku): Maryann Agius Qari tal-provi: Marija Agius, Loredana Theuma, Claire Bonello Editur tal-istil: Mark Amaira Segretarju Eżekuttiv: Ivan Said Relazzjonijiet Pubbliċi: David Schembri l-aċċent BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Mill-waqfien għad-dawrien: Ħarsa lejn in-nomi verbali bil-forma 1v23ān Leanne Ellul il-ħarġa numru 12 ta’ din l-istess rivista1 ktibt dwar in-nomi verbali (NV) b’mod ġenerali. Din id-darba, nindirizza n-NV bil-forma 1v23ān (bħal serħan). InNV għandhom rabtiet mal-verb, mhux biss minħabba għerq komuni, iżda wkoll minħabba tifsiriet simili, ngħidu aħna seraq – serq, naddaf – tindif, ħarbat – tħarbit, ipparkja – parking. Dawk li għandhom il-forma 1v23ān jippreżentawlna tifsiriet simili għal NV blistess għerq u li xi drabi joħolqulna diffikultà dwar liema forma l-aħjar nużaw, ngħidu aħna telf u telfien. Ħarsa lejn dawn in-NV mill-qrib tgħinna nagħrfu aħjar it-tipi differenti tagħhom u kif jingħarfu min-NV b’forom oħrajn. Bidjien: nibdew b’dak li jgħidulna lgrammatiċi Mhumiex wisq il-grammatiċi li jikkummentaw b’mod speċifiku fuq dawn in-NV. Cremona jagħmel referenza għall-element ta’ tifsir astratt li jġorru magħhom in-NV meta jirreferi għal dawk bis-suffissi -ān jew -ien wara l-aħħar konsonanti (Tagħlim, 142). jgħid li għandhom tifsir partikolari, fosthom ta’ ċaqliq u ħeffa fil-mixi. Hawn tajjeb ninnutaw li Cremona jagħti varjetà ta’ tifsiriet u eżempji li ma juru ebda omoġenjità. Fost l-eżempji jagħti ħarsien, waqfien, dewmien. Cachia wkoll jirreferi għal numru żgħir ta’ nomi astratti li jitnisslu biż-żieda tassuffissi -ān/-ien (Grammatika, 66). Dawn inNV, u dawk li jispiċċaw -ija, isejħilhom inqas komuni. Jgħid li dawn huma ftit wisq u m’hemmx xebh bejniethom. Għalhekk isemmi biss l-ewlenin, bħal tiġrija u dewmien. Firdien: nifirdu bejn forma u suffiss Qabelxejn, Cremona u Cachia jużaw il-kelma “suffiss” biex jirreferu għal NV li jispiċċaw ān jew ien. Hawn tajjeb nagħmlu distinzjoni bejn NV li joqogħdu għal forma partikolari u NV li jieħdu suffiss. Fil-każ ta’ NV bħal dawrien, sajran, u għajxien, għandna forma u mhux suffiss, anke jekk, bħall-Għarbi (Watson, 157), fil -Malti nsibu kliem ieħor li jieħu ssuffiss -ān/-ien. Fost dan il-kliem li jintemm b’-ān/-ien u li jaqa’ taħt partijiet oħra tad-diskors insibu: plurali qisien, sqaqien, sidien aġġettivi fiddien nomi oħrajn dagħbien Għaldaqstant, kelma li tispiċċa -ān/-ien mhux bilfors hija NV, u biex nagħrfu jekk hix NV l-aċċent jew le jeħtieġ li nħarsu lejn it-tifsir u lpożizzjoni sintattika fil-kuntest ta’ kliem ieħor. Dawn is-sentenzi huma meħuda mill-Korpus MLRS.2 1. Il-wiċċ fiddien u leqqien mhux se jkompli … n aġġ. aġġ. 2. Fi żmien meta l-letteratura Maltija għaddejja minn qawmien ġdid … nv aġġ. Biex ikollna indikazzjoni ta’ x’parti taddiskors hi l-kelma kkonċernata, inkunu rridu (i) naħsbu kif inhi ffurmata l-kelma u (ii) naraw jekk il-kelma hix nom (fost l-oħrajn għax tieħu artiklu, iżda mhux biss), minn fejn ġejja u jekk għandhiex rabtiet mal-verb. Tip ta’ għerq dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi ġejbien Varjanti morfoloġiċi ta’ 1v23ān mogħtija minn Aquilina Ngħidu aħna sqaqien hi magħmula missingular sqaq u miż-żieda tas-suffiss li jifforma l-plural -ien. Il-kelma fejqan, min-naħa l-oħra, tinbena fuq għerq li hu komuni għal dak talverb fieq. Sajdien: nistadu għal dawn in-nomi verbali F’din it-tabella nippreżenta lista tan-NV bilforma 1v23ān (u l-varjanti morfoloġiċi tagħha) li jieħdu għeruq moħfija u sħaħ regolari. Nippreżenta wkoll lista tan-NV b’forom ewlenija oħra u l-okkorrenzi tan-NV skont ilKorpus MLRS. Dan huwa l-korp tal-kliem li jinteressana għallanaliżi tagħna. Forom millistess għerq Għadd ta’ okkorrenzi filKorpus tal-MLRS fawran (226) fawrien (6) ġejbien għejbien għajb/għejb/ għawb għejbien (42) għajbien (69) għajb (1368) għejb (2) dgħajjef moħfi għajxien/għejxien għaxien/ għixien għajxien (3122) għejxien (205) għixien (2866) għaxien (4) dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi qejsien/qajsien qajs dgħajjef moħfi qawmien/qajmien qajm/qawm dgħajjef moħfi Mhux fil-Korpus tal-MLRS għawb qajmien qajm qawm Dan l-artiklu huwa msejjes fuq parti mit-teżi tiegħi ‘In-Nomi Verbali bil-Malti’. L-eżempji inklużi hawnhekk ġew imfittxija qabel ma ħarġet il-v3.0 tal-Korpus MLRS u għalhekk nippreżenta eżempji mill-Korpus MLRS v2.0 Beta. l-aċċent Awwissu 2017 Varjanti morfoloġiċi ta’ 1v23ān mogħtija minn Aquilina Forom mill-istess għerq Għadd ta’ okkorrenzi filKorpus talMLRS Tip ta’ għerq Mhux fil-Korpus tal-MLRS dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi sejħan dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi sewqan/sawqan dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi dgħajjef moħfi żejdien żejdien dgħajjef moħfi żawran/żajran żawran/żajran sħiħ sħiħ telqien (2) tluq (1752) sħiħ sħiħ ferqien/ferqan sħiħ għadrien/għodrien għadar għadir/ tagħdir/ mogħdrija/ għodrija għadrien/għodrien għadar għadir (41 – bħala parti minn toponimu)/tagħdir għodrija sħiħ għalbien għalb sħiħ għarfien sħiħ trux żeġġien sħiħ trux ġeżżien sħiħ trux feġġien dgħajjef nieqes rewmien sajd sejħ/sjieħ sejħan (1) sejħ (2) sjieħ sajran (96) sawm/sjiem/sjem sawmien sjiem/sjem sewqan (3332) sawqan sawran mogħdrija (37) għalbien għalb għerf għarfien (4,928) għerf (1,740) żeġġien żeġġ żeġġ ġeżżien ġeżż ġeżż feġġien bidu/bedu/bidi l-aċċent Tip ta’ għerq Varjanti morfoloġiċi ta’ 1v23ān mogħtija minn Aquilina sħiħ għarqien għeriq sħiħ tagħbien sħiħ ħelsien sħiħ ħaqrien/ħoqrien sħiħ ħarsien sħiħ Forom mill-istess għerq Għadd ta’ okkorrenzi filKorpus talMLRS Mhux fil-Korpus tal-MLRS għarqien (2) għeriq tagħbien ħlis ħelsien (3,892) ħlis ħaqrien/ħoqrien ħqir/ħaqar (bħala verb) ħqir/ħaqar ħars tħaris ħarsien (7,606) ħars (129) tħaris (873) sħiħ qorbien qorbien qorob (bħala verb)/qrib (bħala partiċella) sħiħ sħiħ sħiħ sħiħ sebħien sebħ sħiħ sirġien sriġ sħiħ serħan serħ sriħ serħan (1,656) serħ (52 – l-aktar fit-toponimu) sriħ sħiħ sħiħ truxija (6) tarxien (5,359 – bħala toponimu) turxien sħiħ sħiħ sħiħ silbies/sulbien/ solbien dgħajjef assimilattiv truxija rikbien rkub resqien rsiq/rsieq sebħ (373) sebħien sirġien sriġ silbies/sulbien/ solbien uqif/wqif uqif/wqif l-aċċent Mawrien: inżuru n-nomi verbali mill-ġdid Il-lat formali Għall-kuntrarju ta’ numru kbir ta’ forom verbali, il-forma verbali 1v23ān m’għandhiex ī flaħħar sillaba iżda ā jew ie. Din li l-a twila /ā/ u l-ie /ie/ jintużaw flok xulxin tiġri ta’ spiss filMalti, ngħidu aħna fil-plural tuffiħat/tuffiħiet. Madankollu, fil-maġġoranza tal-każi ta’ NV bil-forma 1v23ān m’hemmx varjazzjoni ħielsa, iżda distribuzzjoni kumplimentarja, għax jekk NV ikollu l-vokali ā (serħan) ma jiħux ie (*serħien), u bil-kontra (ħarsien, *ħarsan). Dan għajr għal xi ftit eżempji (fejqien (Korpus MLRS, 1)/fejqan (Korpus MLRS, 1194)) fejn forma minnhom xorta tkun predominanti. bedu u bidi bl-istess forma, u anke minn bidjien. Għaldaqstant, ma jidhirx li hemm regola li tagħżel forma minn oħra; jekk insibux laktar okkorrenzi ta’ NV tal-istess għerq bilforma 1v23ān jew bil-forom varjanti tidher li hi xi ħaġa arbitrarja. Il-fatt li jkollna NV b’forma waħda mhux bilfors ifisser li jkun jintuża, ngħidu aħna rawmien. Xi drabi dan jiġri wkoll meta jkollna NV bħal xrif u xirfien. Il-fatt li dawn in-NV ma nsibux okkorrenzi tagħhom ma jiddependix mill-forma, daqskemm mill-użu jew mit-tifsir. Alexander Borg jikkummenta li NV bħal fejqan jokkorru ma’ għeruq dgħajfa għalkemm Il-forma 1v23ān takkomoda primarjament NV regolari sħaħ u dgħajfin moħfija, ħlief għal wieħed assimilattiv, wieħed nieqes, u tlieta sħaħ torox. Fost l-oħrajn, varjanti tagħha li jakkomodaw dawn l-għeruq huma 1v23 (rkib), 1v2v̄3 (għeriq), 12v̄3 (qrib), u 1v2v (xili). F’ċerti każi, in-NV bilforma 1v23ān ikun aktar frekwenti millvarjanti tiegħu, ngħidu aħna għajxien, iżda nsibu każi fejn NV bħal bidu hu ferm aktar komuni minn l-aċċent NV bħal telqien juru li dan il-mudell mhux esklużiv għad-dgħajfa (254; ara wkoll Tagħrif, 67). Fil-fatt, din il-forma takkomoda għadd ta’ NV sħaħ regolari u sħaħ torox ukoll. Mill-evidenza li għandna jidher li fejn hemm NV varjanti, forma waħda tkun tintuża aktar mill-oħrajn, kif jixhed ukoll il-Korpus MLRS. Dan jiġri kemm fil-każ tad-dgħajfin (ngħidu aħna dewmien tintuża ferm aktar mill-varjant fonoloġiku dawmien u mill-varjant morfoloġiku dewm) u anke fil-każ tas-sħaħ regolari: sebħ tintuża ferm iżjed minn sebħien. Fil-każ tad-dgħajfin insibu wkoll għadd ta’ NV li ma jintużaw fl-ebda forma tagħhom bħal rawmien, ħaqrien/ħoqrien/ħqir/ħaqar, u qejsien/qajsien/ qajs. Il-lat semantiku Biex joħroġ aħjar dan it-tifsir, nikkompara nNV bil-forma 1v23ān (serħan) man-NV bilforma 1v23 (serħ) jew 12v̄3 (sriħ). In-NV bil-forom 1v23 jew 12v̄3 ma joħolqulniex diffikultà meta jkunu varjanti morfoloġiċi ta’ 1v23ān bħal dewmien/ dawmien/dewm. Il-kompetizzjoni bejn il-forom tinħoloq meta n-NV bil-forom 1v23 jew 12v̄3 ikunu forom oħrajn bl-istess għerq tal-forma. Dawn in-NV jidher li ma jgħixux f’varjazzjoni ħielsa ma’ xulxin għaliex għandhom differenzi semantiċi sottili. Billi nikkompara l-forom flimkien toħroġ aħjar it-tifsira tagħhom. Dawn li ġejjin huma xi ftit minn dawn il-pari li joħolqu diffikultà fl-interpretazzjoni b’definizzjoni mid-Dizzjunarju Malti-Ingliż ta’ Aquilina u l-kollokazzjonijiet mill-Korpus ħarsien Mid-Dizzjunarju: protection, preservation Mill-Korpus MLRS: ambjent, soċjali, drittijiet ħars Mid-Dizzjunarju: looking, watching Mill-Korpus MLRS: ikrah, tiġbed, lejn serħan Mid-Dizzjunarju: repose, rest Mill-Korpus MLRS: moħħ, ras, libertà serħ Mid-Dizzjunarju: rest Mill-Korpus MLRS: bla, –, – sriħ Mid-Dizzjunarju: resting Mill-Korpus MLRS: – għarfien Mid-Dizzjunarju: recognition, acknowledgement Mill-Korpus MLRS: nuqqas, uffiċjali, trejdunjonistiku għerf Mid-Dizzjunarju: wisdom, knowledge Mill-Korpus MLRS: għaqal, mimli, Alla telfien Mid-Dizzjunarju: moral loss Mill-Korpus MLRS: impjiegi/impjieg, ħajjiet, sensi telf Mid-Dizzjunarju: loss, losing Mill-Korpus MLRS: qligħ, impjiegi, finanzjarju l-aċċent Kif jidher minn din l-analiżi ċkejkna, in-NV li jieħdu l-forma 1v23ān u n-NV b’forom oħra bl-istess għerq, għandhom tifsiriet differenti. Għalhekk, nikkonkludi li: kull forma hi riżervata għal tifsir partikolari kif indikat fid-Dizzjunarju  ħafna drabi kull forma tintuża bit-tifsira speċifika tagħha kif indikat millkollokazzjonijiet  bejn NV marbuta mal-ewwel forma u NV marbuta mat-tieni forma hemm bidla fittifsira; ngħidu aħna dewbien jew sajran jirreferu għal dak li jġarrab is-suġġett, filwaqt li tidwib jew tisjir jirreferu għallazzjoni li s-suġġett jagħmel lill-oġġett in-NV bil-forma 1v23ān tan-NV ivarjaw min-NV loħrajn; mhumiex sinonimi għax jippreżentaw NV ieħor b’tifsir aktar speċifiku u speċjalizzat/tekniku.  nanalizzawhom mil-lat semantiku. Fl-istess waqt iservu ta’ kampjun; permezz tagħhom nifhmu aħjar ċerti kumplessitajiet tan-NV u lvarjetà wiesgħa ta’ tifsir li għandhom. Juruna wkoll kemm il-Malti, bħal kull lingwa oħra, għandu kliem li jġorr piż differenti, u li kelma minn oħra tagħmel differenza. Mhux lakemm nużaw tisjir flok sajran. Kull forma, kull kelma, iġġorr magħha tifsiriet sottili diversi li jappellaw għas-sensittività tagħna bħala kelliema, filwaqt li jagħnu l-lingwa. Leanne Ellul hija Università ta’ Malta riċerkatriċi Tagħlim fuq il-Kitba Maltija II. Malta: Pubblikatur mhux magħruf, 1944. Teżi tal-MA, l-Università ta’ Malta, 2016. “L-Istitut tal-Lingwistika, u dDipartiment tas-Sistemi tal-Kompjuter Intelliġenti,” it-12 ta’ Frar 2013. Mid-dizzjunarju tal-MLRS: maltesedictionary.org.mt Tarfien: kummenti tal-aħħar Minkejja li n-NV bil-forma 1v23ān mhumiex wisq, joffrulna sfida sabiex nidentifikawhom u Ħajr lil Louise Vella u Mark A. Vella li nebbħuni dwar dawn in-nomi verbali, tawni diversi eżempji u ddiskutewhom miegħi, u lil Dr Michael Spagnol u Prof. Manwel Mifsud li kienu superviżuri tat-teżi. l-aċċent Iż-żewġ spjegi li ġejjin qed jiġu ppubblikati hawnhekk wara kollaborazzjoni mal-Għaqda tal-Qarrejja tal-Provi tal-Malti. Il-membri ta’ din l-Għaqda huma individwi li jaħdmu f’oqsma differenti – edukaturi, ġurnalisti, edituri, nutara, kittieba, studenti, uffiċjali pubbliċi, u l-bqija – u kollha attendew il-kors tal-qari tal-provi bil-Malti li jingħata l-Università. Ħajr lis-Sur Karl Scicluna, il-President talGĦQPM tal-għajnuna li tana u lill-Prof. Manwel Mifsud li reġa’ tana permess nippubblikaw kitbiet minn tiegħu . Meta l-Istat Kostrutt jinħall u l-kliem jagħqad... Mela, biex ngħidu hekk, il-qawsalla (blartiklu) diġà hija “ksur” tar-regola tal-Istat Kostrutt. il-binja sintattika li nsejħulha l-Istat Kostrutt, l-ewwel nom huwa awtomatikament definit, u allura ma jiħux l-artiklu definit: tmiem il-ġimgħa fi tmiem il-ġimgħa ras il-kelb ma’ ras il-kelb id Luċija minn id Luċija Imma dan jibqa’ jgħodd sakemm il-kelmtejn involuti nibqgħu nifhmuhom bħala binja sintattika. Fil-fatt hemm każi li fihom ilkelmtejn tant intrabtu ma’ xulxin li f’moħħ ilkelliem għoddhom jitqiesu bħala nom wieħed, nom indefinit, u allura jerġgħu jidħlu filkategorija tan-nomi normali. F’xi każi qodma tant intilfet l-idea ta’ Stat Kostrutt li l-kelmtejn saru kelma morfoloġika waħda u jieħdu plural wieħed flimkien, barra li ortografikament ġieli jinkitbu kelma waħda wkoll.  bniedem (< *bin Adam), pl. bnedmin (mhux ulied Adam); il-bniedem Hemm każi oħra li għadhom ma waslux sa hemm, għaliex għadhom jinkitbu separati, imma xorta jieħdu plural flimkien u jitqiesu unità waħda indefinita, u allura jieħdu l-artiklu.  ħmar il-lejl “nightmare”, pl. ħmar illejlijiet jew ħmarillejlijiet? (mhux ħmir il-lejl); il-ħmar il-lejl Terġa’, hemm każi oħra li fl-integrazzjoni għadhom pass wara dawn, għax jinkitbu separati, jieħdu plural separatament, imma xorta jieħdu l-artiklu.  kelb il-baħar “shark”, pl. klieb ilbaħar; il-kelb il-baħar Mela nistgħu ngħidu li għandna kontinwu bejn Stat Kostrutt kanoniku minn naħa u eks-Stat Kostrutt li sar għalkollox nom wieħed min- l-aċċent naħa l-oħra. Bejn dawn iż-żewġ poli hemm bosta gradi differenti ta’ integrazzjoni, li minnhom jien hawn indikajt tnejn biss. jintużaw regolarment mill-biċċa l-kbira ta’ min jitkellem u jikteb bil-Malti. Eżempju: Tajjeb ukoll li niftakru li anke l-Istat Kostrutt li għadu sħiħ ġieli jiġi “mġiegħel” jaċċetta lartiklu meta jkun involut f’binja sintattika ikbar li normalment titlob nom definit, speċi ta’ forza maġġuri. Hekk jiġri, ngħidu aħna, fejn tidħol frażi aġġettivali li timplika distinzjoni. Każi bħal dawn forsi jinħarbu mill-kittieba konxji ħafna mill-istruttura lingwistika, imma Wieħed jimpenja ruħu. U ħafna x’jagħmlu? is-sintassi tal-Malti, kull meta jkollok għadd ta’ persuni li jagħmlu l-istess azzjoni b’xi parti tal-ġisem li minnha għandna waħda, jintuża s-singular. Serrħu raskom (mhux rjuskom) u morru bis-sliema. Bdejna nsoddu mneħirna minħabba lintiena. U daqstant ieħor: ħaddmu moħħkom (imħuħkom), agħlqu ħalqkom (ħluqkom), iftħu qalbkom (qlubkom), semmgħu leħenkom u missu daharkom. Jekk toqgħod tanalizzaha “loġikament” (ħaġa li m’għandek tagħmilha qatt fis-sintassi ta’ lingwa), din il-binja tista’ tidher illoġika u bla sens. Mela huma flimkien għandhom ras waħda? Mela aħna lkoll għandna mnieħer wieħed bejnietna? ras il-kelb ir-ras il-kelb li pinġejna lbieraħ (tintuża wkoll: ir-ras ta’ kelb...) tmiem il-ġimgħa it-tmiem il-ġimgħa li konna ilna nistennew bieb il-belt il-bieb il-belt li għadna kif għaddejna minnu M’għandniex xi ngħidu, semmiegħ li jaf bilMalti ma jkollux din ir-reazzjoni. Jifhem millewwel li fosthom ilkoll, kull wieħed/waħda baxxa/iet rasu/ha, u li minna kull wieħed/ waħda sadd/et imnieħru/imneħirha. Din tidher li hi r-raġuni għaliex xi nomi (bħal imnieħer, dahar) fil-Malti m’għandhomx plural kurrenti: dan qatt ma kellna bżonnu, għax mal-plural xorta waħda nużaw is-singular. U dan jidher aħjar mill-fatt li anke n-nomi li għandhom kemm is-singular u kemm il-plural (bħal ras/rjus, ħalq/ħluq) xorta waħda jużaw is-singular meta jkunu involuti ħafna persuni. Bħal kull ħaġa madwarna, din ir-regola sintattika Maltija mhix meħlusa millinfluwenzi u mill-bidla. Xi lingwi li qegħdin magħna l-ħin kollu, bħall-Ingliż, ma jagħmlux bħalna: f’każi bħal dawn jużaw il-plural: they raised their heads. U l-Maltin jiddakkru l-aċċent malajr, u r-regola riġida ma tibqax daqstant riġida, tirtab u tibda ċċedi. Għalhekk illum ġieli tisma’ refgħu rjushom, fetħu qlubhom. U mhux l-ewwel darba li jgħidulek li l-Malti fqir għax m’għandux il-plural ta’ mnieħer bħall-Ingliż. M’għandniex xi ngħidu, jekk ikollna sitwazzjoni rari fejn irridu bilfors nirreferu għal ħafna, il-lingwa soluzzjoni ssib, billi toħloq plural b’elementi magħrufa, ngħidu aħna bil-plural predominanti -ijiet: *mneħrijiet. Żewġ kelmiet ta’ użu komuni li aktarx ġarrbu din l-influwenza huma nifs (bil-plural nfus) u ruħ (bilplural rwieħ). Nistħajjel li xi darba konna ngħidu: minnhom innifishom u jimpenjaw ruħhom. Imma llum il-forom bil-plural qed jinstemgħu ħafna wkoll: minnhom infushom u jimpenjaw irwieħhom. Issa forsi hemm min, bħali, għadha ddoqqlu aħjar tas-singular. Imma jiena u int m’aħniex il-poplu Malti, u (min jaf?) jista’ jkun li hemm barra hemm iktar nies li qed jgħidu impenjaw irwieħhom milli impenjaw ruħhom. U, għidli int, l-arloġġ min qatt dawru lura? Ir-rapport dwar il-kitba tal-kliem mill-Ingliż Ir-rapport Lejn id-‘Deċiżjonijiet 2’, li tlesta mill-kumitat maħtur apposta mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti biex jistudja l-kitba tal-kliem mill-Ingliż fil-Malti, issa ttella’ fissit tal-Kunsill. L-għan ewlieni tar-rapport hu li joffri linji gwida fuq kif għandu jinkiteb il-kliem li l-Malti jissellef millIngliż. Ir-regola attwali dwar il-kitba ta’ dan il-kliem tmur lura għall-1984 u għalhekk ilu jinħass il-bżonn li tkun aġġornata. Ir-rapport tħejja wara żewġ seminars pubbliċi ta’ konsultazzjoni b’attendenzi numerużi, u numru kbir ta’ laqgħat li organizza l-Kunsill tal-Malti u li matulhom, fl-aħħar snin, il-kumitat imsemmi ltaqa’ u ddiskuta ma’ individwi interessati minn oqsma differenti ewlenin, bħall-edukazzjoni, it-traduzzjoni u l-qari tal-provi, il-pubblikazzjoni, u l-ġurnaliżmu u xxandir. Tagħrif ieħor dwar dan issibu minn din il-kronoloġija: http://kunsilltalmalti.gov.mt/file.aspx?f=282. Fl-aħħar laqgħat tiegħu, il-kumitat għarbel il-fehmiet kollha diskussi fit-tieni seminar pubbliku organizzat mill-Kunsill fit-18 ta’ Ġunju 2016 u kkunsidra wkoll ir-reazzjonijiet kollha li ntbagħtu mill-pubbliku matul il-perjodu ta’ konsultazzjoni li nfetaħ wara t-tieni seminar. Ir-rapport issa hu aċċessibbli għall-pubbliku għax il-Kunsill tal-Malti jixtieq jagħti opportunità oħra lil kull min hu interessat, jew forsi ma setax jattendi għall-aħħar seminar, biex jekk għandu xi punt dwaru jgħaddihulu fl-indirizz kunsilltalmalti@gov.mt qabel ma r-rapport jgħaddi mill-aħħar passi formali biex isir uffiċjali. Sadattant, il-Kunsill qed jippjana numru ta’ laqgħat ma’ setturi speċjalizzati interessati biex jippreżentalhom u jispjegalhom il-ħsieb wara l-proposti li saru fir-rapport. Il-Prof. Ray Fabri Il-President tal-KNLM Thomas Pace Id-Direttur Eżekuttiv tal-KNLM l-aċċent Niktbu “Ħa gost jara l-veduta” jew “Ħa gost jara ’l-veduta”? s-silta li ġejja hija meħuda mil-Linji Gwida Interni mfassla għat-tradutturi tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea. Qed naqsmuha mal-qarrejja ta’ l-aċċent f’każ li tista’ tkun ta’ għajnuna għalihom ukoll. Il-Linji Gwida Interni ssibhom hawn: https://ec.europa.eu/info/files/maltese-resources-guidelines-translating-maltese_en L-artiklu mal-ismijiet ta’ Pubblikazzjonijiet, ta’ Fondi, ta’ Strateġiji u l-bqija L-isem sħiħ jew fil-qosor? B’mod ġenerali, skont il-Prof. Ray Fabri, “l-artiklu jingħaqad mal-prepożizzjoni u la jinkiteb kbir u lanqas bilkorsiv.” Dan fuq il-mudell tal-ismijiet tal-bliet u l-irħula Maltin, meta ħafna drabi l-artiklu jitwaħħad malprepożizzjoni (“Mort sal-Ħamrun” u mhux “Mort sa l-Ħamrun”). Iżda, meta isem pubblikazzjoni jkun se jiġi kkwotat fil-forma sħiħa tiegħu, b’konsistenza mat-Taqsima 2.3 tadDeċiżjonijiet, l-artiklu la jitqassar u lanqas jitneħħa. Meta l-isem ta’ pubblikazzjoni niktbuh sħiħ, niktbuh bil-korsiv, pereż. Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Madankollu, meta l-isem jitqassar (il-Ġurnal Uffiċjali) ma niktbuhx bil-korsiv. Niktbu: Tista’ tirreferi għall-Ġurnal Uffiċjali. Ara l-paġna 2 ta’ dawn il-Linji Gwida. Dan l-artiklu meħud mit-Times of Malta; l-ieħor minn The Economist. Insiblek verżjoni PDF ta’ Il-Linji Gwida Interni? Irreferi għall-ħarġa rilevanti ta’ l-aċċent. Meta isem pubblikazzjoni jkun qasir minnu, ma nqassruh qatt biex nevitaw il-konfużjoni. Niktbu dejjem: Il-mappa ta’ Antoine Cassar ippubblikawha ma’ l-aċċent. (mhux mal-aċċent) Din l-aħbar niftakarni naqraha f’Il-Ġens. (mhux fil-Ġens) Il-possibbiltà ta’ riżenja kien semmieha The Economist. (mhux l-Economist) Bl-artiklu jew mingħajru? Bħalma isem il-Ġurnal Uffiċjali bilfors jieħu l-artiklu, daqstant ieħor iridu jieħdu l-artiklu ċerti ismijiet bħal, ngħidu aħna, l-ismijiet tal-Fondi u tal-Istrateġiji. Għalkemm il-IATE jagħti l-isem sħiħ tal-Ġurnal Uffiċjali blartiklu: Il-Ġurnal Uffiċjali tal-Unjoni Ewropea, l-ismijiet tal-Fondi u tal-Istrateġiji ħafna drabi jagħtihom mingħajr l-artiklu. Għat-termini fil-IATE, it-terminologi huma marbutin isegwu l-linji gwida tal-IATE Handbook. Pereżempju, regola minnhom titlobhom idaħħlu termini fis-singular filwaqt li regola oħra teżiġi li la għandhom jintużaw artikli u lanqas ittri kapitali ħlief meta l-lingwa tkun titlob mod ieħor: “Do not use articles or capital letters, unless language rules dictate that you should.” Għaldaqstant meta niktbu bil-Malti, l-ismijiet tal-Fondi, tal-Istrateġiji, u l-bqija jridu jinkitbu bl-artiklu u kull prepożizzjoni tingħaqad miegħu. l-aċċent Eżempju: Waqt il-konferenza, Karmenu Vella nieda l-Istrateġija tal-UE għar-Reġjun Adrijatiku u Joniku. Il-finanzjament tal-UE jasal mill-Fond ta’ Solidarjetà tal-Unjoni Ewropea. Meta (inqas frekwenti) l-oriġinal ipoġġi isem l-istrateġija fil-virgoletti, l-artiklu jrid jidħol ukoll bejn ilvirgoletti għax hu parti mill-isem, u l-virgoletti jridu jkunu doppji. Jiġifieri: Waqt il-konferenza, Karmenu Vella nieda “L-Istrateġija tal-UE għar-Reġjun Adrijatiku u Joniku”. Xi eżempji oħrajn misluta mit-traduzzjonijiet: Further, the ‘European Fund for Strategic Investments (ESFI)’ is planned to... niktbu: Barra minn hekk, hu ppjanat li “Il-Fond Ewropew għall-Investimenti Strateġiċi (FEIS)”... The Commission has launched the European innovation partnership (EIP) on water. niktbu: Il-Kummissjoni nediet Is-Sħubija Ewropea għall-Innovazzjoni (l-EIP) dwar l-ilma. Nevitaw li nikkwotaw mill-IATE mingħajr ma nipproċessaw l-informazzjoni li nsibu fih. Il-frażi nominali li tinkludi l-għadd Filwaqt li fil-frażi nominali nnifisha bosta numri Maltin jieħdu s-singular, fil-bqija tas-sentenza n-numru jiġi trattat bħala plural. Minflok: Is-sena li għaddiet inbiegħet 500 karozza. niktbu: Is-sena li għaddiet inbiegħu 500 karozza. Bħalma jispjegaw il-Prof. Manwel Mifsud u l-Prof. Albert Borg, f’din il-kwistjoni tal-aġġettiv man-nom enumerat, li ma tantx ġiet mistħarrġa fi lsienna, is-singular mitlub min-numri jgħodd ukoll għall-bqija talelementi fil-frażi nominali. Niktbu: 51 raġel twil għax twil hi parti mill-istess frażi nominali, iżda mbagħad niktbu: 51 raġel twil daħlu fil-kamra tagħhom għax daħlu ma tinsabx fl-frażi nominali u tagħhom mhix parti mill-istess frażi nominali; u niktbu: Tnax-il xahar ieħor huma twal wisq għalija. Il-Prof. Borg jispjegalna li l-frażi [il-133 post temporanju] hija entità sħiħa u l-aġġettiv għandu jkun temporanju, fis-singular, biex jaqbel man-nom fis-singular fl-istess frażi nominali. Għalkemm fil-frażi nominali tas-suġġett [post temporanju] jitħaddem is-singular, il-bqija tas-sentenza jeħtieġ tkun fil-plural [ġew awtorizzati...] biex taqbel mal-għadd tal-frażi nominali tas-suġġett kollha kemm hi. Mela niktbu: Il-133 post temporanju ġew awtorizzati fil-pjan ta’ stabbilment. l-aċċent KELMA B’KELMA It-terminoloġija Lejn mappa tad-dinja bilMalti 4 – Il-gżejjer talKaribew (l-1el parti) Antoine Cassar if rajna fl-aħħar artiklu ta’ din issensiela (l-aċċent il-ħarġa 13), itTapp tad-Darién, li jifred l-Istmu talPanama mill-Majjistral tal-Kolombja (u talAmerka t’Isfel), tant huwa folt jew appuntu ‘misdud’ bil-veġetazzjoni li l-famuża awtostrada Panamericana ma tazzardax tgħaddi minnu. Mill-belt ta’ Ushuaia, Tierra del Fuego sal-Bajja ta’ Prudhoe, l-Alaska (jew bil-maqlub), il-Panamericana tibqa’ għaddejja minn kull tip ta’ pajsaġġ, terren u klima, iżda f’din l-istrixxa ta’ 87 kilometru, mhux talli ttriq tisparixxi fil-ġungla, talli lanqas qatt ġiet imwittija. Biex ngħaddu mill-Amerka t’Isfel għal dik imsejħa Ċentrali (u meqjusa, anki jekk b’riżervi minn ċerti esperti tal-ġeoloġija, bħala l-parti meridjonali tal-kontinent talAmerka ta’ Fuq), ikollna bilfors ngħaddu minn fuq il-baħar. U għandna għażla: jew naqdfu ftit fil-Paċifiku, bit-tama li ma naħbtux ma’ xi ħalla li tkun ilha tinġema’ f’nofs oċean (skont il-latitudni, l-Oċean Paċifiku iktar ismu mhux miegħu milli iva); jew inkella nsalpaw fuq ilKaribew, baħar iktar milqugħ anki jekk spiss milqut mill-uragani, imħares sa ċertu punt minn ħnejja twila ta’ gżejjer – anzi tnejn – magħrufa bħala l-Antilli l-Kbar u l-Antilli żŻgħar. Jaqblilna nagħżlu t-tieni itinerarju, ċjoè, naqsmu l-ilmijiet iktar kalmi tal-Golf tad-Darién, filkantuniera tal-Grigal tal-Baħar Karibew. Anzi, la qegħdin diġà fuq il-baħar u mgħaġġlin m’aħniex, nistgħu nieħdu rotta oħra. L-ewwel lejn il-Lvant, tul ix-xatt tal-Kolombja u l-Veneżwela, fejn ngħaddu minn ħdejn l-hekk imsejħa Gżejjer ABC (Aruba, Curaçao u Bonaire, kollha territorji Olandiżi), sa ma nilħqu Trinidad u seħbitha Tobago. Imbagħad nibdew ‘telgħin’ minn gżira għal gżira, tarġa tarġa u xi ftit żigużajg, mal-Antilli ż-Żgħar. Dawn, min-naħa tagħhom, huma maqsumin bejn il-Gżejjer ta’ Fuq ir-Riħ (Windward Islands), minn Grenada sa Dominika, u l-Gżejjer ta’ Taħt ir-Riħ (Leeward Islands), mill-ħames gżejjer li jiffurmaw Guadeloupe sal-Gżejjer Verġni. LIrjieħ Aliżej, li f’dawn il-latitudnijiet ġeneralment jonfħu mill-Grigal sal-Lbiċ, kienu jwasslu l-qlugħ tal-bastimenti Ewropej (ġejjin mill-Iberja, jew mill-Majjistral tal-Afrika blilsiera) sal-Gżejjer ta’ Taħt ir-Riħ, ‘taħt’ proprju għax it-tbaħħir kien isir fl-istess direzzjoni tar-riħ; minn hemm, biex il-bastimenti salpaw lejn ilGżejjer ta’ Fuq ir-Riħ, kellhom ibaħħru kontra ddirezzjoni ġenerali tar-riħ, u f’dak is-sens ‘fuqu’.1 1 Minħabba rotot marittimi u interessi ftit differenti skont il-pajjż tal-oriġini tan-navigaturi u kolonizzaturi, lIngliż, l-Ispanjol u l-Franċiż ma jaqblux għalkollox fuq fejn tinġibed il-linja bejn il-Gżejjer ta’ Taħt u dawk ta’ Fuq ir-Riħ. Iddeċidejt li nimxi fuq id-distinzjoni talIngliż, kemm bħala l-lingwa pont ewlenija, u kemm għax it-Taljan jagħmel kategorizzazzjoni differenti: ilGżejjer ABC u l-gżejriet tal-Veneżwela jissejħu Isole Sottovento, filwaqt li l-Piccole Antille huma kollha Isole Sopravento, nofshom Settentrionali u nofshom Meridionali. Biex wasalt għat-termini bil-Malti, għenni iktar il-Ġermaniż: Inseln unter / über dem Winde. l-aċċent F’tarf il-ħnejja tal-Gżejjer ta’ Taħt ir-Riħ, immewġu tul l-Antilli l-Kbar, iżda l-ewwel nistgħu nduru wkoll mat-Turks u l-Caicos, kif ukoll mal-Baħamas, dejjem jekk noqogħdu attenti li ma nintilfux fit-Trijanglu ta’ Bermuda u ma neħlux fil-Baħar tas-Sargassi. Imbagħad nistgħu nsegwu lkurvatura tal-Gżejriet tal-Florida, ngħaddu tul is-subgħajn ta’ Kuba (la għandha forma ta’ driegħ) sa nilħqu l-Kap San Antonio, u fl-aħħar naqsmu l-Fliegu tal-Yucatán, biex nittrakkaw fl-art kontinentali tal-Amerka Ċentrali qrib il-Kap Catoche, mhux ’il bogħod minn Cancún, fil-Lvant talMessiku. Mappa tal-gżejjer Karibej bl-ilsien Taíno, mitkellem fl-Antilli l-Kbar u fil-Baħamas qabel il-wasla tal-Ewropej. Uħud mill-ismijiet baqgħu ħajjin sal-lum fil-lingwi kolonjali li ħadu post it-Taíno u ilsna antiki oħra tar-reġjun. l-aċċent Lingwi li jidħlu f’lingwi Dawn il-ftit ismijiet kollettivi u speċifiċi jiġbru, fil-qosor ħafna, is-7,000 gżira u fuqhom li hemm fil-Baħar Karibew. Bħas-soltu f’dan il-proġett, fost it-toponimi msemmija hemm uħud tradotti kunċettwalment, oħrajn trażlitterati (tip ieħor ta’ traduzzjoni), oħrajn li baqgħu kif jinkitbu bl-Ingliż, u kombinazzjonijiet tat-tliet għażliet. Madankollu, filwaqt li fil-kapitli ta’ qabel stajt niffoka fuq it-toponomija fiżika tal-Afrika u tal-Amerka t’Isfel mingħajr ma dħalt wisq f’dik politika, fejn jidħlu l-ismijiet tal-gżejjer, it-toponomija fiżika u dik politika jiltaqgħu bilfors – bi ftit eċċezzjonijiet li se naraw iktar ’il quddiem – għas-sempliċi raġuni illi l-isem ta’ gżira jaqbel mal-isem tat-territorju, mogħti ta’ sikwit (jew fil-Karibew, tista’ tgħid kważi dejjem) minn lingwi li kienu jew għadhom kolonjali. Il-koinċidenza bejn iż-żewġ tipi ta’ toponomija taf tidher barka li tissemplifika x-xogħol toponomastiku, iżda fil-fatt tikkomplikah, u mhux ftit. L-ewwel nett, l-Ingliż mhux dejjem ikun il-lingwa pont – dawk il-gżejjer li ilhom ċertu żmien bl-istatus ta’ stat nazzjon diġà għandhom ismijiet bil-Malti, li jistgħu jkunu xi ftit jew wisq standardizzati, ġeneralment abbażi tat-Taljan. Hemm mumenti fejn ilforom bit-Taljan u bl-Ingliż jikkompetu, proprju fejn jiltaqgħu d-dinja Latina u dik Anglosassona – eżempju minnhom, li ħaqqu diskussjoni fit-tul iktar ’il quddiem, huwa isem il-gżira Puerto Rico, territorju tal-Istati Uniti iżda parti integrali mid-dinja Ispanika, magħruf bit-Taljan bħala Porto Rico (iżda mhux *Porto Hemm stejjer kumplessi, kumpli- kazzjonijiet ġeopolitiċi, lingwi li jidħlu f’lingwi, li flimkien jinsġu għoqda frustranti, iżda daqstant ieħor stimulanti. Ta’ iżolan (jew ‘gżejri’?) li jien, inkun nixtieq nimxi bl-ikbar rispett lejn il-popolazzjonijiet ta’ kull gżira. Ovvjament, mhux billi nipprova mmur lura jew nersaq kemm nista’ lejn ittoponimi indiġeni (f’kull każ, uħud minnhom ġew adottati mil-lingwi kolonizzaturi), iżda billi nkun konxju ta’ ċerti realtajiet politiċi u lingwistiċi meta niġi biex niddeċiedi favur traduzzjoni kunċettwali, trażlitterazzjoni, jew tħollija f’lingwa pont jew oħra. Fl-istess ħin, m’hemmx xi ngħidu, inħoss id-dmir li ma nfixkilx lin-navigatur Malti tal-mappa iktar milli ngħinu – il-mappa għandha tkun trasparenti, fis-sens illi tinftiehem u tinħass (jew faċilment issir tinħass) naturali għallgħajnejn tal-qarrej. Jien u ngħarrex il-gżejjer fuq mappa kbira tanNational Geographic, mhux biss fil-Karibew iżda wkoll f’ibħra oħra, stabbilejt seba’ kategoriji ta’ ismijiet tal-gżejjer bl-Ingliż. Għal kull kategorija, meta niġu biex infittxu isem Malti, hemm tendenza lejn traduzzjoni, trażlitterazzjoni jew żamma tal-forma Ingliża, iżda b’eċċezzjonijiet. Qabel ma naraw dawk is-seba’ kategoriji, hemm imqar erba’ kunsiderazzjonijiet li għandhom jiġu diskussi biex inkunu nistgħu nbaħħru mingħajr wisq taqlib. Fid-dawl tal-kumplessitajiet, u minħabba t-tqabbil u l-kuntrast meħtieġa biex jitfissru, il-vjaġġ imsemmi mal-ħnejjiet talgżejjer tal-Karibew mhux se jkun lineari. ma nitwerrċux, u biex inżommu l-perspettiva proprjament ġeografika, tajjeb li nirreferu għall-poster bil-mappa tar-reġjun. l-aċċent Erba’ kunsiderazzjonijiet fit-traduzzjoni (jew le) tal-ismijiet tal-gżejjer (i) Trikkib kważi totali bejn it-toponomija fiżika u dik politika F’dan il-proġett, kif spjegajt mill-bidu nett, iddeċidejt li niffoka fuq it-toponomija fiżika iktar milli dik politika, mhux tant biex nevita l-polemiki fejn jidħlu l-ismijiet legali u popolari tal-istati nazzjon, iżda l-iktar għax l-ismijiet politiċi jiddependu minn dawk fiżiċi: l-art tiġi qabel l-entità li tinħoloq fuqha, u ħafna pajjiżi huma msemmija, imqar parzjalment, għal kontinenti, reġjuni, xmajjar, u elementi naturali oħra. Madankollu, fejn jidħlu l-ismijiet tal-gżejjer, it-toponomija fiżika bilfors tintrikeb minn dik politika, għax il-post ġeografiku u l-ispazju politiku (mingħajr ma ngħoddu l-hekk imsejħa ‘ilmijiet territorjali’) ikollhom l-istess fruntieri. L-ewwel mistoqsija li rridu nwieġbu meta navviċinaw l-isem ta’ gżira jew arċipelagu hija jekk l-art inkwistjoni tikkostitwix stat nazzjon għalih; jekk iva, diġà hemm isem Malti eżistenti, li wieħed jista’ jivverifika fil-lista tad-dizzjunarju ta’ Aquilina – li ssegwi t-tradizzjoni Taljaneġġjanti – u/jew flAnness A5 tal-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali tal-UE. Jew biex inkunu preċiżi, ħafna drabi, diġà jkun hemm ismijiet Maltin eżistenti, fil-plural, minħabba varjanti fost il-verżjonijiet ta’ Aquilina, talAnness A5 ta’ qabel u ta’ wara Jannar 2015, u l-użi spiss inkonsistenti, jekk mhux ukoll żbaljati, flistampa u fil-leġiżlazzjoni Maltija,2 faċilment misjuba permezz ta’ tiftix fl-MLRS. Bħala toponimi proprjament politiċi, għall-ismijiet tal-pajjiżi, inkun nixtieq insegwi reliġjużament ilverżjoni aġġornata tal-Anness A5 imsemmi, xogħol il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti f’isem lUffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet tal-KE. Madankollu, fil-fehma tiegħi, il-lista ppubblikata f’Jannar 2015 tixhed prudenza u apprensjoni żejda min-naħa tal-Kunsill, mhux tant għax ibbaża iktar fuq lIngliż bħala lingwa pont (deċiżjoni li llum għandha l-loġika tagħha), iżda għax beża’ mill-possibbiltà tat-traduzzjoni jew tat-trażlitterazzjoni fejn dawn diġà kienu qegħdin isiru, u mhux biss fid-dokumenti tradotti fi ħdan l-UE. Pereżempju, biex nibqgħu fil-Karibew, jekk inqabblu l-Anness A5 pre-2015 ma’ dak post-2015, naraw li l-ismijiet Maltin tal-istati nazzjon il-Baħamas, Dominika, Santa Luċija saru il-Bahamas, Dominica, Saint Lucia. F’każijiet bħal dawn nippreferi mmur ‘lura’ għall-forma Maltija eżistenti, li kienet diġà laqgħet il-gżira inkwistjoni fil-kuxjenza ġeografika tal-Malti, u għaldaqstant hija iktar – mhux inqas – rispettuża lejn l-isem tal-gżira, u fl-istess nifs ukoll lejn ilpopolazzjoni tagħha. Fil-Karibew, l-uniċi ismijiet ta’ gżejjer li jistgħu jitqiesu fiżiċi iżda mhux politiċi huma dawk ilgżejjer maqsumin, amministrattivament, f’żewġ stati nazzjon jew f’żewġ territorji ta’ stati mbiegħda differenti: 2 Ara pereżempju l-lista tal-pajjiżi fi tmiem ir-Regolamenti tad-Dwana (Leġiżlazzjoni Sussidjarja 37.05, is-Sitt Skeda, p. 92 ’il quddiem, l-aħħar aġġornament fl-2000): għalkemm hija interessanti l-proposta *Pwerto Riko, il-lista turi għadd ta’ żvisti u inkonsistenzi, fost l-oħrajn l-India bla J, il-Macaw bis-C iżda bil-W, il-Ginea iżda l-Gineja-Bissaw. l-aċċent Hispaniola, li fuqha nsibu l-istati nazzjon tal-Ħaiti u tar-Repubblika Dominikana. Din il-gżira għandha l-istess isem miktub bl-Ingliż u bit-Taljan, li baqgħu jirrispettaw il-forma Latina minkejja l-aġġornament Spanjol tagħha f’La Española. L-isem tal-pajjiż il-Ħaiti, għalkemm qasir, huwa sproporzjonatament problematiku, għal tliet raġunijiet. Kif tixhed sempliċi tiftixa filkorpus tal-MLRS, m’hemmx qbil, lanqas fost id-dokumenti tradotti għall-UE, fuq jekk l-isem għandux jieħu l-artiklu, jew jekk l-H għandhiex tkun maqtugħa. Fl-ewwel każ, jista’ jkun li min jikteb eż. “f’Haiti” jew “f’Ħaiti” jassumi li l-pajjiż jokkupa l-gżira sħiħa (flok terz minnha), u allura jsegwi b’analoġija, anki subkonxja, it-tendenza li l-ismijiet tal-gżejjer jkunu mingħajr artiklu. Bħala isem ta’ stat, nemmen li l-artiklu hemm bżonnu, kif fil-fatt jingħata fil-lista tal-Anness A5 tal-Gwida talIstil Interistituzzjonali tal-UE, kif aġġornata f’Jannar 2015. It-tieni nett, għalkemm l-MLRS juri preferenza għall-forma bl-H mhix maqtugħa (Ħaiti 116 vs Haiti 436), mill-ġdid, bħala isem ta’ stat, nemmen li fejn possibbli u fattibbli, jixraq li nittrażlitteraw għall-faċilità tar-referenza. It-tielet diffikultà tinstab filvokali tan-nofs: jinstemgħu fuq fomm ilMaltin it-tlissina la Ingliża /ˈheɪti/ (ħej-ti), b’dittong, kif ukoll dik la Taljana /aˈiti/ iżda bl-h imleħħna (ħa-i-ti), bi djereżi. Billi ttradizzjoni, mhux mid-dizzjunarju ta’ Aquilina ’l hawn iżda minn qabel, hija li l-ismijiet talpajjiżi jimxu l-iktar fuq il-forom bit-Taljan, jaqbel li nippreferu l-forma bid-djereżi; u ladarba l-forma miktuba tinfluwenza wkoll ittlissin (speċjalment għal toponimi politiċi mbiegħda fil-kuxjenza ġeografika Maltija), l-H tista’ tgħid tinqata’ fil-griżmejn awtomatikament. l-aċċent mhux sempliċement għax ħaġjonimu, iżda għax huwa ħaġjonimu li fl-Ingliż u f’lingwi oħra (es: San Martín) huma r-riżultat ta’ traduzzjoni. San Martin, mappa żgħira. Il-gżejra ta’ San Martin, isem li nqisu traduċibbli mill-Ingliż Saint Martin, bħal toponomi oħra li huma ‘ħaġjonomi’, jiġifieri msemmija għal qaddisin, kif nispjega iktar ’l isfel filkunsiderazzjoni (ii). Dan huwa l-isem fiżiku tal-gżejra, li tinsab kważi fuq nett tal-Antilli żŻgħar, 300 km fil-Lvant ta’ Puerto Rico. Fuqha jeżistu żewġ territorji ta’ stati li lmetropoli tagħhom tinsab imbiegħda: fixxaqliba tat-Tramuntana (madwar 60%), SaintMartin, li sal-2007 kien politikament parti mid-département Franċiż ta’ Guadeloupe u mbagħad sar collectivité d’outre-mer għaliha; u fix-xaqliba tan-Nofsinhar (madwar 40%), Sint Maarten, ‘pajjiż kostitwenti’ tar-Renju tal-Olanda. Dawn huma ismijiet politiċi, mhux tradotti bl-Ingliż u lanqas bil-Malti; l-isem talgżejra, toponimu fiżiku, inqisu traduċibbli Kif għidt, it-trikkib bejn ittoponomija fiżika u dik politika mhux dejjem jiffrankalna xxogħol toponomastiku; anzi, ġieli jikkomplika l-ħolqien u rrispett tal-kriterji għattraduzzjoni, fost l-oħrajn għaliex l-arbitrarjetà tat-tismija politika-legali tista’ timponi ruħha fuq toponimu fiżiku fejn dan forsi seta’ kien differenti. Dan huwa l-każ ta’ Puerto Rico, imsemmi fil-qosor qabel. Tista’ tidher stramberija, jew inkonsistenza infeliċi, li fuq l-istess mappa tal-Karibew, insibu l-isem politiku il-Kosta Rika, trażlitterat, iżda mhux, ngħidu aħna, il-forma *Pwerto Riko. Apparti l-iskumdità grafika (soġġettiva dejjem) tal-W flok l-U, bħala parti mid-dinja Latina, bil-Malti din il-gżira setgħet tissejjaħ *Porto Riko abbażi tat-Taljan Porto Rico. Iżda lil hinn mill-fatt li l-gżira hija territorju talIstati Uniti, mhux stat nazzjon indipendenti (għaldaqstant jirbaħ l-isem Ingliż, li min-naħa tiegħu jirrispetta l-forma bl-Ispanjol, lingwa kouffiċjali tat-territorju) hemm kumplessità lingwistika storika. L-isem Taljan/Ingliż Costa Rica ma nqisux kunċettwalment traduċibbli, għax ma ġiex tradott mill-Ispanjol f’dawk il-lingwi. Tista’ tkun l-aċċent Sempliċi kurżità, minn atlas tad-dinja bl-Għarbi: ‘Porto Riko’, abbażi tal-isem uffiċjali tal-gżira qabel l-1931. Meta tagħmel trażlitterazzjoni fi skritt differenti, m’hawnx għalfejn tħabbel rasek fuq fejn tista’ jew ma tistax tibdel is-C f’K, l-U f’W, eċċ., għax tittraskrivi sempliċement il-ħoss. Fejn ikun hemm fonemi li ma jeżistux fl-Għarbi proprju, l-alfabet joffri ċerti soluzzjonijiet: f’dan l-eżempju, taħt il-baa’ nsibu tliet tikek flok tnejn, biex l-ittra tiġi titlissen /p/. trażlitterabbli, bħal Ħong Kong – daqslikieku ż-żewġ nofsiet tal-isem huma kelma waħda, għax l-ispazju ma jaffettwax it-tlissin (iżda jibqa’ indikat għall-għarfien grafiku). Fil-forma possibbli il-Kosta Rika, l-ewwel kelma tidher traduzzjoni, iżda din hija biss kumbinazzjoni; tali forma hija r-riżultat ta’ sempliċi trażlitterazzjoni. Jista’ jkun li din il-kumbinazzjoni tgħin biex it-trażlitterazzjoni nilqgħuha aħjar, iżda l-bidla tas-C f’K xorta waħda ma toħloqx reżistenza grafika fil-Malti. Jew tal-anqas, mhuwiex adattament problematiku, jew oġġezzjonabbli, daqs l-U > W. Il-każ ta’ Puerto Rico huwa iktar kumpless. Lewwel nett għax it-Taljan jaqleb l-ewwel nofs f’Porto u ma jmissx it-tieni nofs, daqslikieku l-gżira kienet imsemmija għal port bl-isem Rico pjuttost milli għal port sinjur, u allura, *ilPort Rico jew Riko kieku tkun falsifikazzjoni. It-tieni raġuni hija politika – avolja din il-gżira titqies parti mid-dinja Latina (b’94.4% talpopolazzjoni jitkellmu bl-Ispanjol bħala lilsien omm tagħhom), hija territorju tal-Istati Uniti. F’każ bħal dan, ikun diffiċli ħafna, anzi kontroproduċenti, li nisseparaw it-toponomija fiżika minn dik politika: għal gżira li mhijiex maqsuma bejn żewġ stati jew iktar, ma tantx jagħmel sens li l-isem tal-gżira jieħu forma differenti mill-isem tat-territorju. Billi Puerto Rico mhuwiex strettament pajjiż, ma nistgħux nibbażaw fuq il-forma Taljana, kif nagħmlu ssoltu għall-ismijiet tal-istati nazzjon. Dan ifisser li rridu nimportaw mill-forma Ingliża; l- l-aċċent isem Malti jibqa’ kif jinkiteb bl-Ingliż, bħal toponimi oħra tal-Istati Uniti li jirrispettaw ilgrafika oriġinali Spanjola, fosthom San Francisco, El Paso, eċċ. Jew Los Angeles, proprjament trażlitterazzjoni, għax l-Ingliż waqqa’ laċċent fuq l-A ta’ Ángeles. Hawnhekk jidħlu l-kumplessitajiet storiċi. Mal-iffirmar tat-Trattat ta’ Pariġi fl-1898, lIstati Uniti kienu biddlu l-isem tal-gżira għal Porto Rico, iżda marru lura għal Puerto Rico b’riżoluzzjoni tal-1931. Jista’ jkun li l-isem Taljan ġej minn dak uffiċjali ta’ qabel l-1931, u baqa’ hekk għax jinħass naturali, l-istess bħalma Kosta tinżlilna sew fit-trażlitterazzjoni għal il-Kosta Rika. Li kieku stajna navviċinaw l-isem Puerto Rico bħala toponimu fiżiku indipendentement mis-sitwazzjoni politika, kienet tqum il-mistoqsija rigward it-trażlitterazzjoni għal *Pwerto Riko, iżda mhuwiex il-każ. Xorta waħda, iktar ’il quddiem, se niġu f’punt fejn ikollna nindagaw iktar fuq il-limiti eventwali tat-trażlitterazzjoni. Hemm trażlitterazzjonijiet li jgħinu, li jħaffu l-qari, li jimportaw kelma mingħajr sforz żejjed jew tqanżiħ. Iżda hemm ukoll trażlitterazzjonijiet li jfixklu, li jistonaw wisq grafikament biex jintlaqgħu u jinħassu naturali. L-U li ssir W mhijiex problema f’forom stabbiliti bħan-Nikaragwa, jew imqar, ma tantx toħloq reżistenza lejn it-tmiem ta’ kelma, bħal fil-każ tal-gżira Antigwa, parti mill-istat Antigwa u Barbuda f’nofs ilGżejjer ta’ Taħt ir-Riħ. Iżda *Pwerto, xi ftit forsi bħal *mowbajl anki jekk din ġejja mittlissin Ingliż, tinħass stramba x’aktarx għax ilW donnha tagħti wisq piż grafiku lill-kelma f’dik il-pożizzjoni. (ii) Il-ħaġjonomi Id-devozzjoni tal-kolonizzaturi Kattoliċi lejn folla ta’ qaddisin, u l-missjonijiet ta’ evanġelizzazzjoni li segwew ir-rima tal-vjaġġi tagħhom, taw lok għat-tismija frekwenti talpostijiet ‘skoperti’ għall-qaddis ta’ preferenza ta’ min inzerta kien qed ‘jgħammed’ l-art. FilKaribew insibu konċentrazzjoni partikolarment għolja ta’ dawn il-ħaġjonomi.3 Kif rajna flartiklu dwar l-Amerka t’Isfel (l-aċċent ħarġa 13, p. 30), it-toponimi msemmija għal qaddisin ġeneralment nistgħu naqilbuhom, pereżempju Kap Santu Rokku. Spiss, madankollu, il-lingwa pont tħalli tali ismijiet fl-ilsien tal-post, kif kien il-każ tal-Golfi San Matías u San Jorge. Fost il-gżejjer Karibej li jġorru ħaġjonimu, liktar imsemmija, fis-sens li l-iktar familjari lil hinn mill-baħar u r-reġjun tagħhom jew talinqas l-iktar viżibbli fuq il-mapep, huma dawk li jinzertaw ukoll stati nazzjon (flimkien malgżejriet satelliti tagħhom): hemm il-gżejjer ta’ Santa Luċija, San Vinċenz (u l-Grenadini), u San Kristofru (u Nevis), kollha traduċibbli u tradotti. Fil-każ tal-aħħar, bl-Ingliż jikkoeżistu l-ismijiet Saint Christopher u Saint Kitts (and Nevis), bil-kelma Kitts ġejja mit-taqsiriet Kit jew Kitt (biż-żieda tal-S ġenittiva), li kienu komuni fis-seklu 17; għaldaqstant, jaqbel li bilMalti naċċettaw ukoll il-varjant San Kitts u Nevis. Anzi, dan il-varjant għandu jieħu lpreferenza, kif jiġri bl-Ingliż stess, għax Kitts hija iktar speċifika u tifforma parti importanti mill-identità tal-gżira. Jew biex kieku nkunu preċiżi, ħaġjotoponimi, iżda filqasam tal-onomastika, il-forma l-qasira titqies biżżejjed biex tirreferi għall-ismijiet tal-postijiet. l-aċċent Ma jinqalbux, madankollu, dawk il-ħaġjonomi li l-Ingliż iħalli fil-lingwa uffiċjali tal-post, x’aktarx proprju għax huma ismijiet li jinħassu ‘lokali’ wisq biex jiġu adattati u adottati fi lsien ieħor: il-gżira Sint Eustatius, ngħidu aħna, meqjusa legalment bħala muniċipalità esterna tar-Renju tal-Olanda, iżżomm l-istess forma bl-Ingliż u bil-Malti. Nhar il-21 ta’ Ottubru 2016 fil-Mużew Marittimu tal-Birgu, bħala parti mill-konferenza Dimensjonijiet Ġodda fit-Traduzzjoni f’Malta mtellgħa mill-Inizjamed f’isem id-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea, tajt taħdita bl-isem “Minn mappa għal mappa: it-traduzzjoni tkabbar il-gżejjer”. Hemm vidjo disponibbli fuq http://www.youtube.com/watch?v=rmA5dNtRDR4 (21:00-37:15). msemmija għal qaddis, Saint-Barthélémy (filfatt, Kristofru Kolombu għammed il-gżira blisem ta’ ħuh Bartolomeo, permezz ta’ isem qaddisu). Din il-gżira għandha isem Ingliż ukoll, St Barts jew St Barths, għalkemm dawn huma tikketti familjari kkalkati fuq it-taqsira Franċiża lokali Saint-Barth. L-isem proprju talgżira bl-Ingliż, u bil-Malti, jibqa’ SaintBarthélémy. Dettall minn mappa politika, bl-Ingliż, ta’ wħud millAntilli ż-Żgħar, fosthom gżejjer b’ħaġjonimu. Każ xi ftit kumpless, li b’ċertu mod huwa eċċezzjoni li tikkonferma r-regola, huwa dak li diġà rajna fil-kunsiderazzjoni (i) hawn fuq, ilgżira San Martin. Dan l-isem huwa tradott mill-Ingliż Saint Martin, anki jekk l-Ingliż mhuwiex lingwa uffiċjali tal-post. Ftit fixXlokk minn San Martin, hemm gżejra oħra Din ir-regola ġenerali ta’ ħaġjonomi li jinqalbu bil-Malti jekk diġà ġew tradotti fil-lingwa pont, jew li jibqgħu fil-lingwa pont fejn din tkun qed tirreproduċi l-kitba tal-isem fil-lingwa (lokali u/jew kolonjali) tal-post, tgħodd ukoll għal elementi ġeografiċi oħra lil hinn millgżejjer. Pereżempju, fit-tarf nett tal-Punent ta’ Kuba, insibu l-Kap San Antonio. Dan l-artiklu ta’ Antoine Cassar ikompli filħarġa li jmiss l-aċċent Id-Dritt qatt ma jista’ jkun mgħawweġ – Liġi u konswetudni, drawwa u użu Dr Alan Xuereb ID-DRITT U L-LIĠI awn id-distinzjonijiet huma favoriti ferm tal-avukati u anki ta’ dawk li jqisu ruħhom bħala ġuristi jew bħala filosfi tad-dritt. Minkejja li fil-ħajja ta’ kuljum dawn it-termini huma użati b’mod interkambjabbli, fil-ħajja legali, filosofika jew politika għandhom tifsiriet distinti. Naf li f’din il-pubblikazzjoni mhux l-ewwel darba li ġie ttrattat dan is-suġġett b’riferiment partikolari għall-użu tat-terminu [D]ritt kif distint mil-Liġi. Ma nagħmlux ħażin jekk infakkru ftit id-definizzjonijiet sabiex minn hemm imbagħad inkunu nistgħu niddiskutu ddistinzjonijiet. Il-kunċett ta’ “Liġi”1 jew lex bil-Latin x’aktarx ġej mit-terminu Ligo. Skont l-imħallef Emeritus il-Professur Ġ. Mifsud Bonniċi d-Dritt2 jista’ jiġi ddefinit bħala “dik il-propożizzjoni, li hija miktuba jew li tista’ tinkiteb, li tippreskrivi komportament ġust”. 2 Li għandu dejjem jinkiteb skont l-istess professur bid“D” majjuskola. B’mod iktar utilitarju u sempliċi nirreferu għad-dritt kummerċjali, id-dritt ċivili, id-dritt kriminali, id-dritt kostituzzjonali, eċċ... dan ifisser li nkunu qegħdin nirreferu għal “lassjem tal-għarfien fuq suġġett”3 kif deskritt f’ħarġa preċedenti ta’ din il-pubblikazzjoni. Iddritt, għalhekk, isir punt ta’ riferiment ġuridiku fil-qasam partikolari li jirregola. Pereżempju, f’pajjiżna għandna d-dritt ċivili, li jinkludi lleġiżlazzjoni,4 id-dottrina u l-ġurisprudenza kollha li tirregola l-qasam ċivili bħal, ngħidu aħna, l-istitut tal-adozzjoni, id-divorzju, ilwirt, il-bejgħ u x-xiri, il-kiri, eċċ. F’dan l-eżempju qed nifhmu d-Dritt bħala “Law” u mhux bħala “rights” jew inkella jeddijiet. B’mod sempliċi qed ngħidu li d-dritt huwa sett ta’ regoli preskrittivi, xi wħud leġiżlattivi, xi wħud oħra “maħluqa” jew “iċċarati” mill-ġurisprudenza u/jew middottrina. L-idea ewlenija hija li dak li huwa “dritt” ma jistax ikun “mgħawweġ”5 u għaldaqstant, b’mod iktar filosofiku, għandu jkun ġust. Leġiżlazzjoni ta’ pajjiż li tikkristallizza ruħha f’Att jew regolament hija eżempju ta’ liġi pożittiva,6 ta’ biċċa mid-dritt f’dak il-qasam. Jekk dik il-leġiżlazzjoni tikser xi wieħed mill-kanoni ġenerali tad-dritt f’dak il-qasam li tirregola, jew inkella ta’ xi regola iktar fundamentali, bħal ngħidu aħna lKostituzzjoni7 ta’ dik is-sistema legali, din il3 Ara Sammut, Dr Mark A. – l-awtur jissuġġerixxi validament li għandna nużaw dritt meta fil-lingwa li nkunu qed nittraduċu minnha jkollna “Diritto, Droit, Derecho...” jew Recht fil-Ġermaniż. 4 Il-liġi, ir-regolamenti, eċċ. 5 Lectures tal-Filosofija tad-Dritt, Ottubru 1989. 6 Intiża bħala ‘regola pożitata’, miktuba u promulgata. 7 Ara Xuereb, Dr Alan, teżi tal-M.Phil. “The relationship between unjust laws and unconstitutional Acts,” lUniversità ta’ Malta, 2004. l-aċċent leġiżlazzjoni tista’ tiġi kkontestata l-validità tagħha u anki annullata mill-qorti kompetenti. Dan iseħħ peress li, minkejja li dik ir-regola jkollha saħħa ta’ liġi, għaliex tkun għaddiet mill-fażijiet ta’ promulgazzjoni kollha stabbiliti u imposti minn dik is-sistema, il-kontenut jew l-effetti tagħha jmorru kontra r-regoli l-oħra tad-dritt nazzjonali ta’ dak l-Istat. Jista’ jiġri wkoll li jkun hemm sitwazzjoni fejn il-liġi kkontestata ma tmur kontra ebda regola tad-dritt intern nazzjonali, iżda tkun tikser xi trattat jew konvenzjoni internazzjonali li dak lIstat ikun impenja ruħu li josserva. Hawnhekk, l-istrumenti għall-kontestazzjoni jistgħu jkunu simili però differenti mill-mekkaniżmi legali li semmejt fil-każ ta’ meta tinkiser regola taddritt intern. Huwa importanti li dan il-punt jinftiehem sew sabiex kull traduzzjoni ssir f’dan l-isfond legali u mhux biss ‘mekkanikament’ kif kultant jista’ jiġri lil kulħadd. L-argument jikkomplika ruħu iktar meta ma’ dawn id-distinzjonijiet ta’ natura legali tiżdied oħra iktar filosofika: il-moralità. Jeżisti dibattitu fid-dinja legali, wieħed kontinwu, bejn dawk li jissejħu pożittivisti u l-oħrajn li huma ġustnaturalisti.8 Il-ġuristi pożittivisti, bħal Kelsen, Hart u Raz, jaraw lill-ġuristi ġustnaturalisti, bħal San Tumas (fil-Medjuevu) u Finnis (kontemporanju), bħala xi ftit inġenwi 8 Hemm żewġ skejjel prinċipali fil-qasam tal-filosofija tad-dritt. B’mod issemplifikat immens hemm dik liskola Pożittivista li temmen li kull preskrizzjoni leġiżlattiva hija liġi indipendentement mill-kontenut tagħha u dik Ġustnaturalista li temmen li l-kontenut jista’ jċaħħad preskrizzjoni leġiżlattiva milli tikseb listatus ta’ liġi. jew x’aktarx li ma jagħmlux distinzjoni bejn irrealtà legali u dik morali. U meta nitħaddtu dwar distinzjonijiet bejn pożittiviżmu u naturaliżmu l-eżempju li jiġini f’moħħi huwa dak tal-liġijiet9 antisemiti ppromulgati millPartit Nazzjonali Soċjalista Ġermaniż fl1933.11 Dan huwa eżempju tajjeb biex nispjegaw kif xi liġijiet jistgħu jkunu perfettament validi mill-forma u l-proċedura segwita u fl-istess ħin ma jkunux jistgħu jissejħu “Dritt”. Din it-taqbida bejn liġijiet “mgħawġa” u dDritt mhijiex ġdida. Pereżempju, San Tumas ta’ Akwinu kien tal-fehma li “Lex inivsta non est lex”12 jiġifieri liġi li mhijiex ġusta mhijiex liġi. Għal dawk il-ġustnaturalisti puristi din ilfrażi hija kważi emblematika ta’ kif għandha timxi soċjetà. Fil-fehma tiegħi ħafna millkunċetti sostantivi kostituzzjonali li jeżistu llum, bħalma huma ċerti garanziji għar-rispett tad-drittijiet tal-bniedem u oħrajn, huma evoluzzjoni ta’ dan il-prinċipju.13 Madankollu, din il-frażi, għalkemm romantikament sabiħa, 9 Eżempji oħrajn huma l-Jim Crow Laws li jippreċedu l-leġiżlazzjoni Nazzjonal Soċjalisti, vide: http://www.ferris.edu/ jimcrow/what.htm. l-aċċent Sun, 1935: anki jekk mhux dritt, liġi inġusta għandha effetti fuq min hu suġġett għaliha x’aktarx għandha nuqqas inerenti fiha. Jiġifieri li liġi, anki jekk mhix dritt, anki jekk tiġi annullata qisha qatt ma eżistiet, għall-perjodu li tkun fis-seħħ, ikollha s-saħħa ta’ liġi daqs kwalunkwe liġi li tkun kompatibbli malordinament ġuridiku intern. Fi kliem ieħor tkun liġi vinkolanti. Jiġifieri San Tumas f’din ilfrażi jidher li qisu ma kienx qed jieħu inkunsiderazzjoni d-dimensjoni temporali ta’ liġi. Jew forsi ma kienx qed jenfasizzaha. Għaldaqstant, tqum il-kwistjoni ta’ jekk filperjodu li din il-liġi inġusta tkun fis-seħħ għandhiex natura ta’ liġi jew le. Għal San Tumas m’għandhiex. Għan-Nażisti u l-vittmi tagħhom il-validità tal-liġijiet kienet reali ferm. Għaldaqstant, forsi l-espressjoni iktar storikament korretta ta’ din il-frażi tista’ tkun “Lex inivsta non est Ivs”! Madankollu, ninsab ċert li San Tumas kellu proprju dan il-kunċett f’moħħu u ried jenfasizza kemm abbominevoli liġi li hija inġusta. L-UŻU, L-UŻANZI U L-KONSWETUDNI Jeżistu, imbagħad, ftit distinzjonijiet fini bejn użanzi, użijiet u użi li bl-Ingliż jikkorrispondu f’dik l-ordni bħala “customs”, “usages” u “uses”. Użu – use Nibda bl-ewwel kunċett li huwa l-iktar wieħed użat (sic) jiġifieri dak ta’ “użi” (uses). Dan sempliċiment ifisser il-modi preżumibbilment diversi ta’ kif jiġi mħaddem oġġett jew kunċett partikolari. Fi kliem ieħor, x’tista’ tagħmel bih dan l-oġġett jew dan il-kunċett. Fil-fatt flGħarbi t-terminu “użu” jista’ jiġi tradott bħala ‫( استعمال‬istagħmael). l-aċċent Użanzi14 – usages Dan huwa mod ta’ kif isiru l-affarijiet li jkunu saru drawwa jew prassi (‫ – األعراف‬Al-Agħraaf) però ma jkunx għadu akkwista (neċessarjament) is-saħħa ta’ konswetudni u allura jkun għadu ma sarx legalment rilevanti. Konswetudni – custom Il-konswetudni espressa fil-lingwa Ingliża bħala custom hija aspett ferm importanti talunivers legali, partikolarment fil-qasam kummerċjali. Interessanti ferm huwa li tterminu użat fl-Għarbi għall-kunċett ta’ konswetudni huwa ‘urf’ )‫ )العرف‬li jfisser ukoll għerf (knowledge) ta’ dik is-soċjetà partikolari.15 Il-Liġi Kummerċjali hija qasam tal-liġi fejn ilkonswetudni tista’ tiġi applikata. Fil-fatt, fl-ordinament ġuridiku Malti huma lewwel u l-iktar mifruxa fil-Kodiċi Kummerċjali u cioè l-Kapitolu 13 tal-Liġijiet ta’ Malta fejn fl-Artikolu 3 insibu: “F’affarijiet ta’ kummerċ, tgħodd il-liġi talkummerċ: Iżda, fejn din il-liġi ma tiddisponix, jgħodd l-użu tal-kummerċ, u, fin-nuqqas ta’ dan l-użu, tgħodd il-liġi ċivili.” Il-konswetudni tirreferi għal regola li tkun ilha teżisti għal ħafna snin, tant li tkun kisbet issaħħa ta’ liġi. Konswetudni ġeneralment ikollha l-karatteristiċi li ġejjin:    tkun liġi mhux miktuba, jiġifieri mhux regolata permezz ta’ leġiżlazzjoni; tkun ċerta billi tiddefinixxi b’mod ċar ilprinċipju jew regola tal-konswetudni; tkun żgura fl-applikazzjoni tagħha f’kull każ partikolari sabiex tindika b’ċertezza d-drittijiet mogħtija mill-konswetudni; u tkun ilha teżisti mingħajr interruzzjoni għal numru ta’ snin. Konswetudni li jkollha dawn il-karatteristiċi tista’ tkun rikonoxxuta u infurzata mill-Qrati Maltin jekk il-kwistjoni titressaq quddiemhom. Fl-interpretazzjoni ta’ dawn il-kunċetti f’perspettiva usa’ minn dik tal-kodiċi kummerċjali, it-terminu użat f’dan il-kuntest “użu” qed jirreferi għall-kunċett ta’ “konswetudni”, u mhux ta’ użu jew użanzi. Fil-fatt, skont din l-interpretazzjoni, l-użu (sic) tat-terminu “użu” mhux feliċi biex tiddeskrivi “usages” f’din id-dispożizzjoni. Riferiment ieħor jinsab fil-Kapitolu 434, l-Att Dwar Kodiċi ta’ Kondotta Għal Sistema ta’ Riservazzjoni Komputerizzata.16 l-aċċent Jekk wieħed jagħti daqqa t’għajn ħafifa lejn ilKonklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali u ssentenzi tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea mill-ewwel nintebħu li “customary law”17 tiġi ħafna drabi tradotta: “...dawn ir-regoli huma l-espressjoni tad-dritt internazzjonali ġenerali ta’ konswetudni.”18 KONKLUŻJONI Naturalment, hemm ħafna iktar eżempji li wieħed jista’ jsib dwar dan is-suġġett. Fost loħrajn, fid-dritt Brittaniku, fejn hemm diversi “constitutional conventions”,19 sad-dritt 20 pubbliku internazzjonali, fejn kellek ċerti prattiki li kienu saru regoli stabbiliti. Ovvjament, f’dan l-artiklu ma nistgħux nesploraw fid-dettall kull aspett ta’ dawn iddistinzjonijiet. Madankollu, nittama li għallinqas tfajt ftit dawl fuq għaliex dawn iddistinzjonijiet huma importanti. Dr Alan Xuereb huwa ġurista lingwista mal-Qorti talĠustizzja tal-Unjoni Ewropea u membru tal-Oxford Philosophical Society. Konklużjonijiet tal-Avukat Ġenerali – Jääskinen – 4 ta’ Settembru 2014. 18 Sentenza tal-Qorti tal-Ġustizzja (it-Tielet Awla) tas-6 ta’ Frar 2014. L-anatomija u l-produzzjoni tat-tjur Juan Debono inn mindu t-traduzzjoni għallMalti ħadet spinta ’l quddiem biddħul ta’ Malta fl-Unjoni Ewropea, inħasset aktar il-ħtieġa li jkollna f’idejna glossarji tekniċi u komprensivi bil-Malti f’ħafna oqsma diversi, fost dawn fil-qasam talagrikoltura. Glossarju ta’ termini agrikoli jista’ jkun ta’ ħtieġa għal ħafna persuni, mhux biss għal dawk li jaħdmu fit-traduzzjoni imma anke għal dawk in-nies li jiktbu fuq is-settur agrikolu, li jaħdmu fih u anke għal dawk li jiktbu letteratura li għandha x’taqsam malagrikoltura. L-agrikoltura dejjem kienet settur li jinteressani. Minn mindu kont tfajjel kont inqatta’ ħafna ġranet għand in-nanniet, niġri fl-għelieqi li llum sfortunatament ma għadhomx aktar. Linteress f’dan is-settur kompla żdied meta sibt ruħi naħdem fil-Kulleġġ tal-Agrikoltura. Hawn ġejt aktar f’kuntatt mill-qrib ma’ nies li jaħdmu f’dan is-settur. Affaxxinajt ruħi meta smajthom jużaw termini agrikoli bil-Malti. F’ċerti setturi, fosthom fl-agrikoltura, il-lingwa Maltija hija għanja fit-terminoloġija teknika imma sfortunatament din tkun magħrufa kważi esklużivament min-nies midħla ta’ dan is-settur. Hu importanti li nies li jiktbu jew jittraduċu materjal relatat mal-agrikoltura li jużaw it-terminoloġija Maltija li ilha magħna għal ħafna snin ma jħossux il-bżonn li jissellfu termini minn lingwi oħrajn. Dan mhux biss jgħin biex jużaw terminoloġija Maltija imma jgħin ukoll biex din itterminoloġija ma tibqax tintuża biss min-nies li jaħdmu fis-settur agrikolu bir-riskju li tintilef l-aċċent darba għal dejjem. Dan kien l-għan prinċipali li wassalni naħdem fuq glossarju tekniku dwar is-settur agrikolu bħala parti mix-xogħol li ridt nippreżenta għall-grad ta’ MA fit-Traduzzjoni. Il-glossarju tekniku Ix-xogħol li ppreżentajt jien kien jiffoka fuq lanatomija u l-produzzjoni tat-tjur. L-għażla waqgħet fuq dan is-settur wara li ġie f’idi dokument ċkejken b’termini li jintużaw flanatomija tat-tjur tradotti b’diversi lingwi Ewropej. Irraġunajt li hi ħasra li l-Malti mhux inkluż meta jeżistu termini Maltin għall-istess kliem. Għalhekk mill-ewwel għamilt il-ħsieb li bħala teżi għallgrad ta’ MA fit-Traduzzjoni nibda naħdem fuq glossarju tekniku li jiġbor fih termini Maltin użati mhux biss fl-anatomija tat-tjur imma anke kliem tekniku Malti użat fil-produzzjoni tattjur. Meta bdejt ix-xogħol fuq dan il-glossarju, kien hemm oqsma li mexxejt sew fuqhom imma kien hemm oħrajn li ħabbtuni ftit mhux ħażin. L-inqas oqsma li ħabbtuni kienu dawk fejn tidħol l-anatomija. Dan għax ħafna mit-termini użati huma l-istess bħal fl-anatomija talbnedmin u allura faċli ssib ekwivalenza Maltija għat-termini użati. Ma jfissirx li kollox kien ward u żahar għax xorta waħda kien hemm termini li ħabbtuni biex ħriġt l-ekwivalenza Maltija għalihom. Pereżempju kien hemm ilkaż ta’ “saddle” li jiena ttraduċejtha bħala ‘rasblu’, “oviduct” li jien ittraduċejt bħala ‘kanal slovarju’ u oħrajn. L-aktar qasam li ħabbatni kien meta ġejt biex nittraduċi termini li jintużaw fl-għalf tat-tjur. Naħseb li fil-lingwa Maltija ftit tajna attenzjoni lil dan il-qasam tant li ħafna kliem li jintuża hu kliem li ħallejnieh jidħol mill-Ingliż. Dan anke għax l-għalf li llum il-ġurnata jingħata lit-tjur hu għalf ipproċessat u mhux kif kienu jużaw missirijietna meta kienu jrabbu t-tjur fuq l-ikel tal-mejda li kien jibqgħalhom. B’hekk, it-terminoloġija f’dan il-qasam hi pjuttost riċenti u allura għad ma kellniex ekwivalenza Maltija għaliha. Madanakollu ppruvajt noħloq ekwivalenza għal termini użati fl-għalf tat-tjur billi mhux biss rajt x’jingħad min-nies li jaħdmu f’dan ilqasam imma anke billi użajt kliem diġà eżistenti minflok irrikorrejt għat-terminu Ingliż. Hekk pereżempju għall-kelma Ingliża ‘pellets’ użajt ‘żibeġ’. Wasalt għal din id-deċiżjoni wara li rajt l-għamla u kif jiġi deskritt dan it-tip ta’ għalf. L-għalf tat-tjur Ir-riżorsi li ħdimt bihom Għal dan il-glossarju użajt diversi riżorsi sabiex nittraduċi t-termini li għażilt mill-Ingliż għall-Malti. L-akbar riżorsa li sibt kienet innies li jaħdmu f’dan il-qasam. Huma l-esperti f’dan is-settur u mhux l-ewwel darba li tawni termini li huma jużaw ta’ spiss bejniethom u li ma sibthom fl-ebda dizzjunarju, ktieb, artiklu l-aċċent jew sit fuq l-internet. Niżżi ħajr lis-Sur John L. Bonnici, li tani għajnuna siewja fejn tidħol informazzjoni speċjalizzata f’dan il-qasam. Użajt ħafna drabi d-dizzjunarji, partikolarment tal-Prof. Joseph Aquilina kif ukoll iddizzjunarju u teżawru ta’ Mario SerracinoInglott. F’ħafna każi adottajt u użajt it-terminu li jagħtu huma għalkemm mhux dejjem qbilt magħhom. Użajt kotba u artikli li jittrattaw speċifikament it-tjur sabiex minnhom nieħu tterminoloġija użata tradizzjonalment fil-Malti. Fost dawn ta’ min insemmi l-ktieb ‘Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni’ ta’ Ġużi Gatt u artikli miktuba fir-rivista ‘Biedja u Sajd’ li kienet toħroġ mill-Ministeru għall-Affarijiet Rurali u lAmbjent. f’dan il-qasam jużaw din il-kelma u ħadd minnhom ma juża l-kelma ‘pollam’. Barra minn hekk ma qgħadtx kull darba nikteb ‘tjur li jitrabbew fl-irziezet’ meta ġejt biex nittraduċi ‘poultry’ għaliex ħassejt li fil-kuntest ta’ dan ilglossarju li jiġbor fih termini relatati malanatomija u l-produzzjoni tat-tjur kienet ovvja li l-kelma ‘tjur’ qed tirreferi għat-tjur imrobbija fl-irziezet. Użajt ukoll dizzjunarji tat-Taljan u l-Franċiż. Dawn kienu utli meta ma sibtx kelma Maltija għal terminoloġija barranija u allura ridt nissuġġerixxi ekwivalenza Maltija. Permezz ta’ dawn id-dizzjunarji studjajt l-etimoloġija talkelma barranija u rajt kif stajt noħloq kelma Maltija minnha. Dan ovvjament għamiltu blgħajnuna kbira li tani t-tutur tiegħi, Dr Anthony Aquilina, speċjalment fejn tidħol il-lingwa Franċiża. Termini partikulari Matul dan ix-xogħol, waħda mill-ewwel diffikultajiet li ltqajt magħha kienet kif se nittraduċi l-kelma ‘poultry’. Bl-Ingliż din il-kelma tirreferi għat-tjur li jitrabbew fl-irziezet jew fid-djar għall-produzzjoni tal-bajd u/jew għal-laħam. L-għażla li kelli kienet bejn il-kelma ‘tjur’ u lkelma ‘pollam’. Iddeċidejt li nagħżel l-ewwel kelma, jiġifieri ‘tjur’, għax in-nies midħla F’dan il-glossarju ppruvajt nuża kemm jista’ jkun kliem Semitiku minflok dak Rumanz fittraduzzjoni tat-termini. Dan ma kienx dejjem faċli. Din hija kwistjoni ta’ preferenza li jien għandi għall-kliem ta’ nisel Semitiku u anke għax inħoss li dan il-kliem kien ilu li sar parti mil-lingwa Maltija. Madanakollu, għalkemm ippreferejt il-kliem Semitiku, ma għamiltx dan b’detriment għas-sens tal-kelma u fejn kien hemm bżonn użajt kliem li mhux ta’ nisel Semitiku. Diffikultà li ltqajt magħha f’dan ir- l-aċċent rigward kienet meta ġejt biex nagħti ttraduzzjoni tal-kelma ‘animals’. Bħala traduzzjoni stajt użajt il-kelma Semitika ‘bhejjem’, però għażilt li f’dan il-każ nuża l-kelma Maltija ta’ nisel Rumanz ‘annimali’. Din ilkonklużjoni wasalt għaliha meta rajt li ħafna nies fis-settur tal-agrikoltura jużaw il-kelma ‘bhima’ għal annimal pjuttost kbir u b’erba’ saqajn. Billi fil-każ tiegħi l-kelma Ingliża ‘animals’ kienet qed tirreferi għat-tjur, użajt ilkelma ‘annimali’. Ma setax jonqos ukoll li, bħal kull traduttur ieħor, niltaqa’ ma’ kliem li ma għandniex terminoloġija għalih bil-Malti. Hekk pereżempju ġrali meta ġejt biex nittraduċi l-kelma ‘snood’. Ekwivalenza bil-Malti għaliha ma sibtx. Lgħażla kienet jekk noħloqx terminu bil-Malti għaliha bbażat fuq l-etimoloġija ta’ kelma barranija jew nużax il-kelma Ingliża miktuba fonetikament bil-Malti. Rajt li jekk nuża l-kelma Ingliża kien ikun hemm ftit diffikultà minħabba li l-kelma ma kienx ikollha plural li jsegwi r-regoli ta’ kliem Malti. Wara li rajt it-tifsira ta’ ‘snood’ b’lingwi differenti, iddeċidejt li niġġenera terminu bil-Malti (‘reżilju’) fuq dak Franċiż ‘résilk’ għax rajt li għall-kelma li kont se nissuġġerixxi ma kienx ħa jkun hemm diffikultà meta jkun hemm il-bżonn li jissawwar ilplural tagħha. Dan għaliex il-kelma li qed nissuġġerixxi ssegwi faċilment ir-regoli kif jissawwar il-plural ta’ kliem Malti. Inħoss li meta terminu ma jkunx jeżisti bil-Malti, it-tradutturi ma għandhomx jibżgħu joħolqu termini ġodda Maltin ibbażati fuq l-etimoloġija ta’ kelma ta’ lingwa barranija sakemm dan it-terminu jkun isegwi faċilment ir-regoli ta’ kliem Malti. Għalkemm dan il-kliem jieħu ż-żmien biex jiġi aċċettat, fil-fehma tiegħi jkun aħjar milli nis- piċċaw bi kliem Ingliż miktub bil-Malti li ma jsegwux regoli stabbiliti fil-grammatika Maltija tant li jkollna noħolqu eċċezzjonijiet għalihom. Konklużjoni Nittama li dan ix-xogħol ikun utli mhux biss għat-tradutturi fix-xogħol tagħhom speċjalment meta jiġu biex jittraduċu materjal li għandu x’jaqsam mas-settur tal-produzzjoni u ttrobbija tat-tjur, imma wkoll għal dawk kollha li għandhom għal qalbhom il-lingwa Maltija. Xtaqt nuri b’mod konkret li l-lingwa Maltija hija għanja f’terminoloġija teknika u allura m’hemmx il-ħtieġa li nużaw kliem bl-Ingliż. Fejn it-terminoloġija kienet teżisti diġà ġbartha minn sorsi differenti u fejn ma kinitx teżisti tajt is-suġġerimenti tiegħi. Dan il-glossarju għadu mhux ippubblikat imma kien ippreżentat biss lill-Università ta’ Malta bħala parti mill-kors tiegħi għall-grad ta’ MA fit-Traduzzjoni. Nixtieq li jiġi ppubblikat għax jista’ jkun ta’ għajnuna għal ħafna. Ix-xewqa tiegħi hi li nkompli naħdem fuq xogħol simili imma f’settur differenti mill-qasam tal-agrikoltura. Diġà hemm ħsieb iberren f’moħħi li sa issa għad ma kellix iċ-ċans li nibda naħdem fuqu. Jalla jirnexxili nwettaq dan il-ħsieb ħalli terminoloġija oħra f’settur differenti tal-agrikoltura tinġabar flimkien, tintuża u allura tinfirex aktar. N.B. Il-fehmiet espressi f’dan l-artiklu huma esklussivament tal-awtur u bl-ebda mod ma huma riflessjoni tad-Dipartiment tal-Malti tad-Direttorat tatTraduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea. L-artiklu hu intiż għal skop ta’ diskussjoni u informazzjoni. Juan Debono huwa lettur mal-MCAST fiċ-Ċentru talAgrikoltura, l-Akwatika u x-Xjenza tal-Annimali li jagħmel parti mill-Istitut tax-Xjenza Applikata. l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti oħra L-aġġornament ortografiku fil-lingwi: kapriċċ? uma bosta dawk il-lingwi li minn żmien għal żmien isirilhom aġġornament. Fil-ħarġa li għaddiet ta’ l-aċċent1 Stephanie Bugeja spjegat fuq fuq l-aħħar żviluppi fil-lingwa ta’ Molière u spjegatilna kif kwalunkwe reżistenza li wieħed jista’ jkollu fil-konfront ta’ bidliet fil-lingwa miktuba tisfuma fix-xejn meta dak li jkun “jesponi ruħu għal dak li jiġri f’lingwi differenti”. Kollu minnu, u kif tkompli tikteb l-awtriċi, ta’ sikwit “id-diffikultajiet li niltaqgħu magħhom f’lingwa partikulari ma jkunux jitbiegħdu ħafna minn dawk preżenti f’lingwi oħrajn”. Meta nsiru nafu x’inhu għaddej fil-lingwi talġirien, nifhmu aktar dak li qiegħed jiġri fillingwa li nħaddnu f’darna, u forsi naslu biex naċċettawh b’aktar faċilità. Ma mmorrux wisq ’il bogħod. Dan spiss jiġri lilna t-tradutturi meta jkollna xi dokument diffiċli x’nittraduċu: jekk sħabna t-tradutturi barranin jgħidulna li ddokument li qed ikidd lilna hu għadma iebsa għalihom ukoll, bħal donnu nserrħu rasna li m’aħniex weħidna. Meta xi snin ilu kont interpretu, ġieli kien ikollna ninterpretaw diskorsi li kien ikun fihom x’tomgħod. Il-ħarġa nru 15: http://ec.europa.eu/translation/maltese/ magazine/documents/laccent_15_mt.pdf, p. 35. ta’ solidarjetà bejnietna, minn kabina għalloħra, kienet tkun biżżejjed biex inqawwu qalb xulxin meta ffaċċjati bl-iebes. Il-Malti mhuwiex waħdu Lil hinn mill-ambjent tax-xogħol, aħna u nirkbu l-mewġ tal-ħajja ta’ kuljum, ilkoll jagħtina wens li nkunu nafu li m’aħniex weħidna, li bħalna hemm oħrajn li jinsabu f’dgħajsa bħal tagħna, jaqdfu fl-istess baħar magħna. Il-lingwi ħajjin għandhom middgħajjes li jbaħħru fl-istess ilmijiet, dawk tażżminijiet moderni tal-lum. Biex inkun aktar preċiża, il-lingwi qishom bħas-sottomarin Nawtilus frott l-immaġinazzjoni ta’ Jules Verne fi ‘20,000 Leagues Under the Sea’. Ilmotto tan-Nawtilus kien “Mobilis in Mobili” li tradott mil-Latin ifisser “jiċċaqlaq f’dak li jiċċaqlaq”, appuntu għaliex il-bastiment ta’ taħt il-baħar kien maħluq biex jiċċaqlaq malkurrent tal-element mobbli li huwa l-baħar. Bħan-Nawtilus, kull lingwa ħajja hija ddeterminata u kkundizzjonata mill-element li fih taġixxi, appuntu dak taż-żmiem li fih tkun qiegħda tintuża. Qed ngħixu f’dinja li kulma jmur qiegħda dejjem tinbidel, bi kliem millIngliż fuq l-għatba tal-bieb li kultant iħabbat tnejn il-ħabbata u jistenna bl-akbar sabar li dak il-bieb jinfetaħlu beraħ. Jekk min-naħa tagħna nibqgħu nwebbsu rasna u dik iċ-ċavetta fissokra ma ndawruhiex, il-kliem mill-Ingliż mhux se jaħsibha darbtejn biex juża l-forza l-aċċent Il-każ tal-Portugiż Bħalma spjegajt aktar ’il fuq, ma nixtieqx nillimita ruħi għall-erba’ ħitan ta’ pajjiżna. Se nimraħ daqsxejn aktar ’il bogħod, sewwa sew lejn il-Portugall, imma wkoll lejn il-Brażil. Biex nasal jeħtieġli l-ewwel ngħaddi minn bejn l-istrett ta’ Ġibiltà u l-famużi kolonni ta’ Erkole li, bl-iskrizzjoni mnaqqxa fuqhom “non plus ultra” (timraħx aktar lil hinn), jaf jerġa’ jibdieli u naqa’ fin-nassa tar-reżistenza, talistaġnar, tal-biża’ mill-bidla... Iżda le, bħal baħri mhux biss tal-bnazzi, se nisma’ minflok mit-tqanqila ta’ Ulisse lill-baħħara li kienu jinsabu miegħu bejn sema u ilma f’dak l-istrett bejn Sevilla u Ceuta, dejjem skont dak li jgħidilna Dante Alighieri fil-Canto XXVI tadDivina Commedia: biex jidħol, imqar mit-tieqa. Kull lingwa ħajja, bis-sewwa jew bid-dnewwa, jeħtiġilha tgħaddi minn proċess ta’ aġġornament maż-żminijiet tal-lum. Bl-istess mod, bastiment bħanNawtilus, minn żmien għal żmien, jeħtieġ li jsirulu xi “aġġustamenti”. Jekk għal xi raġuni ma jsirulux fiż-żmien opportun, jeżisti s-sogru kbir li l-mezz li jrid jaqdina ma jibqax jiffunzjona kif suppost u jegħreq. Sabiex ma tistaġnax u tadatta għaż-żminijiet, kull lingwa ħajja teħtieġ il-“Kaptan Nemo” tagħha li jiggwidaha fi proċess ta’ aġġornament strutturat, spjegat sew u mqassam tul perjodu ta’ żmien stipulat. Ħidma ta’ din ixxorta qiegħda ssir bħalissa f’pajjiżna bidDeċiżjonijiet 2 li qegħdin jissawru mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. Qisu daqsxejn in-nisel tagħkom sewwa: le, ma sirtux biex tgħixu bħala bhejjem, iżda biex timxu wara l-għerf u s-sewwa. (il-versi 118-120 mit-traduzzjoni ta’ Erin Serracino Inglott). Fil-paragrafi li ġejjin, se nagħti ħarsa lejn ilproċess li għaddiet minnu l-lingwa ta’ Camões tul dawn l-aħħar snin. Nixtieq nagħti rraġunijiet għaliex sar dan il-proċess, kif ukoll xi eżempji tat-tibdiliet ewlenin li ddaħħlu filPortugiż permezz tal-Ftehim il-ġdid dwar lortografija tal-1990. Skont stimi reċenti, il-lingwa Portugiża hija mitkellma minn aktar minn 240 miljun ruħ. Hija t-tielet lingwa Ewropea l-aktar mitkellma fid-dinja, wara l-Ingliż u lIspanjol, u hija s-sitt lingwa fost il-lingwi laktar mitkellma globalment. l-aċċent L-għan ewlieni wara l-Ftehim il-ġdid dwar lortografija tal-Lingwa Portugiża kien li jippromwovi l-unifikazzjoni tal-ortografija talPortugiż bejn it-tmien pajjiżi li għandhom ilPortugiż bħala l-ilsien uffiċjali tagħhom, jiġifieri l-Portugall, il-Brażil, l-Angola, Cape Verde, il-Guinea-Bissau, il-Mozambique, São Tomé u Principe u Timor-Leste. L-ebda riforma tal-ortografija ma tkun waħda faċli anki meta tkun tinvolvi biss pajjiż wieħed, aħseb u ara meta jkun hemm tmien pajjiżi li jridu jaqblu dwar ortografija waħda komuni. Għaldaqstant, m’għandniex xi ngħidu, irriforma tal-ortografija tal-Portugiż ma seħħitx mil-lum għal għada. Minkejja li l-għadd ta’ kliem li ġarrab tibdil radikali fl-ortografija tiegħu kien jammonta biss għal madwar 2% tal-vokabularju kollu talPortugiż, il-konsegwenzi u l-implikazzjonijiet li dan il-proġett kellu fuq il-ħajja ta’ kuljum tan-nies kienu ferm akbar minn hekk. Irreżistenza fost dawk kollha li jitkellmu lPortugiż kienet tassew kbira. Dan minħabba limpatt li din ir-riforma kellha fuq ilkomunikazzjoni globali, id-dokumenti legali u l-prattiki ġuridiċi, kif ukoll fuq in-negozju. Anki jekk din ir-riforma kellha l-għan nobbli li fuq medda twila ta’ żmien tiffaċilita lkomunikazzjoni bejn il-pajjiżi li għandhom ilPortugiż bħala l-lingwa uffiċjali tagħhom, fuq medda iqsar ta’ żmien il-loġistika kkumplikata ta’ aġġornament ta’ lingwa uffiċjali kienet tirrikjedi perjodu ta’ tranżizzjoni għallimplimentazzjoni. Fil-fatt, il-Portugall u lBrażil kellhom perjodu ta’ tranżizzjoni ta’ sitt snin biex jadottaw it-tibdil kollu li sar filFtehim. Sal-2015 setgħu jintużaw iż-żewġ ortografiji, jiġifieri dik biex ngħidulha hekk ta’ “qabel ir-riforma ortografika” u dik “skont ir-riforma ortografika”. Matul dan il-perjodu, mhux kollox kien ward u żahar. Feġġew diversi polemiki u diskrepanzi li affettwaw fost l-oħrajn lis-settur taledukazzjoni, fosthom l-għalliema u t-tfal taliskola, kif ukoll lit-tradutturi. Mill-bidu tal2011, it-tfal tal-iskola bdew jiġu mgħallma lortografija l-ġdida tal-Portugiż iżda l-kotba u lgazzetti kien għadhom qed jiġu ppubblikati blortografija l-qadima. Din ir-riforma kellha impatt dirett fuq aktar minn 320 miljun ktieb bil-Portugiż. Barra minn hekk, bejn l-2009 u l2012, it-tradutturi Portugiżi, pereżempju, kellhom l-għażla li jagħmlu l-eżamijiet tagħhom bl-ortografija l-ġdida jew dik qadima. Wara l-2012, fl-eżamijiet kollha bdiet tintuża lortografija l-ġdida biss. Il-perjodu ta’ tranżizzjoni ta’ sitt snin ġie fi tmiemu fl-2015 u minn dakinhar ’il quddiem il-Ftehim sar obbligatorju. Qabel ma ngħaddi biex nagħti xi eżempji tattibdil li ġabet magħha l-ortografija l-ġdida talPortugiż, ta’ min wieħed jispeċifika li r- l-aċċent riforma tal-ortografija ma bidlitx il-lingwa Portugiża bl-istess mod fil-pajjiżi kollha li semmejt aktar ’il fuq. Fil-Brażil, pereżempju, intlaqat minn tibdil daqs 0.5% tal-kliem, li jammonta għal madwar 2,000 kelma. Minnaħa l-oħra, fil-Portugall l-impatt kien ferm akbar għaliex inbidlu madwar 10,000 lessema, jiġifieri daqs 1.5% tal-kliem kollu fil-Portugiż. Fil-fatt kienu bosta dawk li laqqmu din irriforma bħala waħda li qarrbet aktar il-Portugiż Ewropew lejn il-Portugiż tal-Brażil jew fi kliem ieħor “ir-rebħa tat-teledrammi Brażiljani”, li tant huma popolari fil-Portugall. Dan għaliex bosta mill-modifiki introdotti filPortugiż permezz tal-Ftehim il-ġdid dwar lortografija huma msejsa fuq il-kriterju fonetiku, jiġifieri li jinkiteb biss skont kif jitlissen, u li dak li ma jitlissinx ma jinkitibx. Regola ortografika ta’ din ix-xorta ilha sew stabbilita fil-Portugiż tal-Brażil. Il-konsonanti li ma jitlissnux, ma jinkitbux Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Kif tixhed it-tabella ta’ hawn fuq, meta l-ittri c u p ikunu jinsabu qabel l-ittri ç, c jew t, dawn jinkitbu skont kif jitlissnu. Jekk dawn ilkonsonanti ma jitleħħnux fl-ebda pronunzja li teżisti tal-kelma, dawn ma jinkitbux. Madankollu, meta l-ittra titleħħen bħala konsonanti separata, din tibqa’ tinkiteb anki jekk tkun tippreċedi waħda mill-ittri ç, c jew t: il-kelma pacto tibqa’ tinkiteb hekk u mhux *pato għaliex l-ittra c titleħħen meta titlissen. L-istess jgħodd għal kliem bħal ficção, rapto, núpcias, bactéria, eċċ. Fi qbil ma’ din ir-regola ortografika, il-Ftehim il-ġdid introduċa wkoll il-possibbiltà ta’ varjanti: Skont ir-Riforma Ortografika carácter/caráter detectar/detetar infeccioso/infecioso Iż-żewġ varjanti fl-eżempji indikati hawn fuq huma aċċettati t-tnejn li huma. Wieħed jista’ jagħżel li jikteb jew li ma jiktibx il-konsonanti c. Din l-għażla għandha tirrifletti l-aktar pronunzja dominanti tal-kelma fil-pajjiż jew fiż-żona ġeografika, ngħidu aħna fil-Brażil detectar titlissen bil-konsonanti c imleħħna u b’hekk din tinkiteb, filwaqt li fil-Portugall jintuża l-varjant detetar. Peress li, kif spjegajt aktar ’il fuq, il-Ftehim ilġdid dwar l-ortografija jagħti prijorità lillkriterju fonetiku fuq dak etimoloġiku, meta jfeġġ dubju dwar il-pronunzja korretta ta’ kelma partikolari, wieħed għandu dejjem jimxi mar-regola ġenerali li tgħid li l-pronunzja lkorretta hija dik tat-traskrizzjoni fonetika li tkun tinsab biswit il-kelma fid-dizzjunarji tallingwa Portugiża. l-aċċent Jitwessa’ l-alfabett Portugiż Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Permezz tal-Ftehim il-ġdid, l-ittri k, w u y saru uffiċjalment parti mill-alfabett Portugiż. B’hekk l-alfabett Portugiż żdied minn 23 għal 26 ittra. L-ittri k, w u y diġà kienu jintużaw filPortugiż qabel id-dħul fis-seħħ tal-Ftehim ilġdid, ngħidu aħna fl-abbrevjazzjonijiet u akronimi (KLM, WWW, eċċ.) jew fis-simboli ta’ kejl (km, kg, eċċ.) kif ukoll f’aġġettivi jew nomi mnissla minn ismijiet proprji jew kliem barrani bħal pereżempju kantiano u windsurfista. ortografija tal-lingwa oriġinali tagħhom kif ukoll bl-ortografija tal-Portugiż. Ġie deċiż li jintuża dejjem il-varjant tradizzjonali Portugiż f’toponimi fejn dan diġà jeżisti. Fil-każijiet li fihom dan ma jeżistix, tinżamm l-ortografija oriġinali, pereżempju Washington, Buenos Aires, eċċ. Isem wieħed, ortografija waħda2 Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika L-ittra l-kbira tittiekel mill-ittra ż-żgħira Bis-saħħa tal-Ftehim il-ġdid inqatgħet darba għal dejjem ukoll il-kwistjoni tat-toponimi, b’mod partikolari l-ismijiet tal-ibliet. Qabel il-Ftehim, b’mod partikolari fil-Brażil, lismijiet tal-ibliet kienu jinkitbu kemm bl- Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika It-tabella ta’ hawn fuq tixħet dawl fuq kif ilkliem li qabel kien jinkiteb b’ittra kapitali issa sar jinkiteb b’ittra żgħira. Dan il-kliem jinqasam fi tliet gruppi ewlenin: l-ismijiet taxxhur tas-sena, tal-istaġuni u tad-direzzjonijiet tal-warda tar-rjieħ. l-aċċent L-aċċent – għajn ma tara, qalb ma tuġa’? Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika para (mill-verb parar) = para (prepożizzjoni) pela (mill-verb pelar) = pela (prepożizzjoni artikolata por+o) L-implimentazzjoni tal-Ftehim il-ġdid filPortugiż fissret l-għibien għalkollox tal-aċċent differenzjali, bir-riżultat li issa fil-Portugiż ma hemm l-ebda differenza grafika bejn pereżempju pelo (in-nom) u pelo (ilprepożizzjoni artikolata) fi frażijiet bħal “É preciso escovar o pelo pelo menos uma vez por dia.” Din il-modifika niżlet għasel ma’, ngħidu aħna, l-istudenti tal-lingwa Portugiża li issa m’għandhomx għalfejn jibqgħu iħabblu rashom li jiftakru fejn iqiegħdu l-aċċent, iżda fl-istess waqt kienet sors ta’ kontroversja kbira fost dawk li kienu mdorrijin jiddistingwu bejn dan il-kliem omografu billi jużaw l-aċċent grafiku. M’għadx hemm lanqas differenza bejn l-ortografija ta’ polo fil-frażi “Ele foi ao polo norte” u “Ele gosta de jogar polo”. Għosfor ukoll l-aċċent ċirkumfless (acento circunflexo) mill-verbi li fl-infinittiv jispiċċaw b’-er bħal ler, crer u ver/prever fl-imperfett, ikkonjugati fit-tielet persuna plural, kif ukoll min-nom maskil voo. Eċċezzjoni għar-regola Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Fl-ewwel eżempju ta’ hawn fuq jinżamm laċċent ċirkumfless biex jiddistingwi bejn pôr (il-verb fl-indikattiv) u por (il-prepożizzjoni). Fit-tieni eżempju, pôde, it-tielet persuna singular tal-verb poder fil-perfett tibqa’ tinkiteb bl-aċċent ċirkumfless biex fil-grafija tinżamm id-differenza bejn pôde u pode (ittielet persuna singular tal-verb poder flimperfett). L-aħħar żewġ eżempji jirreferu għat-tielet persuna plural tal-verbi ter u vir flimperfett. Dawn jibqgħu jinkitbu bl-aċċent ċirkumfless li jindika d-differenza flortografija tat-tielet persuna plural fl-imperfett – eles/elas têm u eles/elas vêm u dik tat-tielet persuna singular fl-imperfett ele/ela tem u ele/ ela vem. l-aċċent Skont ir-regoli l-ġodda, sparixxa wkoll l-aċċent grafiku mill-kliem b’aċċent li jaqa’ fuq issillaba ta’ qabel tal-aħħar bid-dittong oi f’pożizzjoni tonika. Dawn huma xi eżempji: Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Fil-Brażil, din ir-regola tapplika wkoll għallkliem b’dittong ei f’pożizzjoni tonika li filBrażil kien jinkiteb bl-aċċent u issa beda jinkiteb mingħajru bħal fil-bqija tal-pajjiżi loħra li għandhom il-Portugiż bħala l-ilsien uffiċjali tagħhom. Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Sing ġej u ieħor sejjer – prefiss+kelma Fir-riforma ortografika tal-Portugiż iddaħħlet id-distinzjoni fl-użu tas-sing bejn kliem magħmul minn prefiss+kelma. Iż-żewġ elementi jinfirdu permezz tas-sing jekk iżżewġ elementi jkunu t-tnejn jispiċċaw u jibdew bl-istess vokali jew konsonanti. Min-naħa l- oħra, jekk ikunu jispiċċaw u jibdew b’ittri differenti, is-sing jaqa’ u dawn l-elementi jitwaħħdu. Madankollu, jekk it-tieni element ikun jibda bl-h, is-sing jinżamm dejjem anki jekk il-prefiss ikun jispiċċa b’ittra differenti. Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Meta l-prefiss ikun jispiċċa b’vokali u lelement segwenti jkun jibda bil-konsonanti r jew s, iż-żewġ elementi jitwaħħdu u lkonsonanti tirdoppja. Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Iżda jibqa’ jinżamm is-sing meta l-prefiss ikun sub jew sob, u l-kelma segwenti tkun tibda bil-konsonanti r, pereżempju: Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika l-aċċent Sing ġej u ieħor sejjer – kliem kompost F’espressjonijiet magħmula minn kliem kompost li bejnu teżisti rabta, is-sing m’għadux jinkiteb aktar. Dan ifisser li: Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Xi eċċezzjonijiet: Qabel ir-Riforma Ortografika Skont ir-Riforma Ortografika Is-sing huwa fost wieħed mill-aktar elementi ortografiċi fil-Portugiż li ntlaqat minn tibdiliet f’din ir-riforma ortografika, liema tibdiliet qajmu għagħa kbir. Ir-regoli u t-tibdil kollu indikati hawn fuq, naturalment mhumiex eżawrjenti. Għal aktar eżempji u biex wieħed jidħol aktar fil-kif ta’ din ir-riforma ortografika, is-sors ewlieni għandu jkun ilFtehim dwar l-Ortografija tal-Lingwa Portugiża tal-1990 disponibbli fil-portal onlajn tal-lingwa Portugiża.3 Fil-websajt talVokabularju Ortografiku Komuni tal-Lingwa Portugiża4 wieħed isib aktar tagħrif dwar leffetti tal-implimentazzjoni tal-Ftehim fuq lortografija ta’ kull wieħed mill-pajjiżi talComunidade dos Países de Língua Portuguesa (CPLP). Il-Malti (u sħabu) fil-mera L-iskop ta’ dan l-artiklu kien li jagħti ħarsa ġenerali ssimplifikata lejn il-modifiki ewlenin introdotti mir-Riforma Ortografika talPortugiż. Jien tal-fehma li bħalma din il-lingwa u tant oħrajn kellhom jaġġornaw ruħhom, ilMalti m’għandu xejn inqas. Ippruvajt niddeskrivi l-għamla l-aktar reċenti tal-lingwa Portugiża mal-ewwel daqqa t’għajn meta nħarsu lejn ix-xbieha mibdula tagħha fil-mera taż-żminijiet. Il-Prof. Manwel Mifsud filForum tal-Qarrejja tal-Provi (grupp magħluq fil-Google Groups) ixebbah dizzjunarju jew grammatika ma’ ritratt. Ir-ritratt huwa stampa tiegħek, imma stampa li ma tinbidilx. Il-mera, imma, differenti: tħobbha jew tobgħodha, ma tidħakx bik. Turik dik ix-xagħra bajda li tkun ħarġitlek u ma tostorx it-tikmixa li qabel ma kinitx hemm. l-aċċent Sabiħa wisq din il-metafora ta’ Mifsud: min jibqa’ mqabbad mar-ritratt ta’ tfulitu, imqar jekk malisbaħ wieħed, ikun qed iqarraq bih innifsu. L-istess jgħodd għal-lingwi. Riforma jew aġġornament ta’ lingwa, bħal ngħidu aħna d-Deċiżjonijiet 1 u 2 tal-Malti jew il-Ftehim ortografiku l-ġdid tal-Portugiż, jirriflettu l-aktar xbieha reċenti tal-lingwa fil-mera taż-żminijiet. Għaldaqstant bħalma wieħed, irid jew ma jridx, ikollu jaċċetta l-immaġni mibdula tiegħu fil-mera, l-istess jeħtieġ li jaċċetta u jimplimenta dawk ir-regoli ortografiċi ġodda li jfeġġu tul iż-żminijiet u li jżidu xi sing ġdid fil-lingwi mimlija ħajja tagħna, jew għaliex le, ineħħulhom xi aċċent qadim li żmienu jkun għamlu. Lil min ma jaċċettax din il-bidla, x’aktarx għax laħaq rabat wisq qalbu ma’ dak ir-ritratt qadim ta’ tfulitu (anki jekk maħkum mit-trab), ngħidlu li mhuwiex waħdu. Il-kittieb Portugiż José Saramago, f’mument forsi daqsxejn nostalġiku ta’ saudade a la Portugiża, f’intervista dwar ir-riforma ortografika li dehret fil-gazzetta Público5 ftit taż-żmien qabel mewtu, stqarr dan li ġej: “Jiena se nkompli nikteb bħalma dejjem ktibt, imbagħad inħalli f’idejn il-qarrejja tal-provi biex jieħdu ħsieb il-problema.” Cheryl Caruana hi traduttriċi mal-Kummissjoni Ewropea. l-aċċent Analoġija bejn kliem Franċiż u kliem Malti missellef millIngliż -Ingliż fil-Malti theddida ontoloġika jew progress pragmatiku? Kliem blIngliż li dieħel fil-Malti għandu jibqa’ jitqies bħala kliem Ingliż jew bħala Malti? Kif se jinkiteb? Għandna nwarrbuh? Għandna nħalluh? Kemm huma fundamentali lkonsistenza u l-koerenza fl-adozzjoni tal-kliem missellef? Meta se niddeċiedu u kif se tkun iddeċiżjoni? Mistoqsijiet kemm trid; tweġibiet ukoll. Ninsabu f’dinja globalizzata u dawn ilmistoqsijiet m’aħniex qed nagħmluhom weħidna. Lingwi oħrajn għaddejjin mill-istess proċess u fosthom insibu wkoll il-Franċiż li, sa ftit taż-żmien ilu, fil-livell internazzjonali – talanqas dak diplomatiku – kien jokkupa pożizzjoni simili għal dik li llum jinsab fiha lIngliż. Mela x’qed jiġri eżattament f’dan irrigward fil-lingwa ta’ Molière? F’Paris Match Belgique,1 artiklu ppubblikat f’Awwissu 2016 li ma fihx aktar minn 500 kelma u li jittratta prodott tal-make-up miktub mill-ġurnalista Belen Ucros, osservajt u analizzajt dan il-kliem missellef ta’ nisel Ingliż:2  Il-korsiv u l-grass użati minni. Le make up: Artiklu f’rivista Franċiża miżgħuda bi kliem ta’ nisel Ingliż. l-aċċent Jekk inħarsu lejn Tabella 1 ninnotaw li minn madwar 500 kelma sibt biss 11-il kelma u frażi nominali waħda missellfa mill-Ingliż jew millAmerikan. Dan in-numru ma naħsibx li hu ta’ theddida. Mill-11-il kelma li jidhru f’Tabella 1, 8 huma nomi, 2 huma verbi, u waħda hi aġġettiv. Il-frażi nominali tikkonsisti f’nom b’użu aġġettivali u f’nom. Dan ir-riżultat sintendi juri li l-aktar predominanti huma nnomi. Aġġettivi Frażijiet Nominali Ta’ min josserva li hawnhekk ma għandniex quddiemna test tradott iżda test miktub bilFranċiż innifsu, bi stil ġurnalistiku, li l-iskop tiegħu hu li jagħti pubbliċità lill-eyeliner li qed titħaddet dwaru Ucros. U billi l-artiklu hu wieħed pubbliċitarju kien ikun irrazzjonali min-naħa tagħha li tuża lessiku li ma jifhmu ħadd. Bħalma jgħid Richard Toye: “The advertising industry is the ultimate persuasion business.”3 Mela, a priori, wieħed jifhem li Ucros taf li l-lessiku missellef mill-Ingliż hu wieħed li jintuża frekwentement mill-qarrejja u ma jxekkilx il-komunikazzjoni miktuba meħtieġa għar-riklamar tal-prodott għall-bejgħ. F’Tabella 2 fil-paġna li jmiss qed nuri dettalji li sibt (i) fil-Petit Robert 1 (l-edizzjoni tal1977) u (ii) fil-websajt eżistenti http://dictionary.reverso.net/french-synonyms li qed inqisu attwali. Bejnu u bejn l-edizzjoni tal-Petit Robert 1 hemm differenza ta’ 40 sena. Fil-Petit Robert 1 insibu d-data reġistrata li fiha jkun daħal il-kliem – dettall importanti għax jagħtina idea bejn wieħed u ieħor meta dawn in-neoloġiżmi bdew jidhru fil-kitba. Interessanti ninnotaw pereżempju li n-nom maskil ‘bluff’ daħal fil-Franċiż fl-1840 u li dan kiseb xift funzjonali fl-1884 meta skont il-Petit Robert 1 beda jintuża b’mod verbali. Jekk nimxu fuq dan l-eżempju nindunaw li n-nom ‘booster’ li daħal fl-1962 qed isegwi l-istess proċess ta’ ‘bluff’ billi Ucros qed tużah bħala verb fl-2016 filwaqt li d-dizzjunarji, kemm stampati kif ukoll elettroniċi, ma jagħtuhx din il-funzjoni. In-nomi jinkitbu l-istess bħallIngliż, il-verbi jżommu l-għerq u jużaw linflezzjonijiet Franċiżi, l-aġġettiv ‘newyorkaises’ u n-nom ‘jetsetteuse’ (it-tnejn li huma ibridi) jużaw rispettivament il-morfemi Franċiżi /aises/ u /euses/ man-nomi AngloSassoni ‘New York’ u ‘jet-setter’ filwaqt li żżewġ nomi tal-frażi nominali huma miktubin bħall-Ingliż. l-aċċent Traskrizzjoni Fonetika5 Ġens Oriġini Data Reġistrata mhux applikabbli mill-Amerikan mhux applikabbli mill-Amerikan mill-Ingliż mill-Ingliż mill-Ingliż mill-Ingliż fard, maquillage, barbouillage (b’referenza għall-make-up biss) mill-Ingliż Amerikan mill-Ingliż Dawn il-ftit neoloġiżmi mill-Ingliż, użati minn Ucros, mas-snin ħolqu (jew qed joħolqu) aktar sinonimi ma’ dawk li jidhru fl-aħħar kolonna ta’ Tabella 2. Għalhekk ir-riflessjoni li wieħed jasal għaliha hi li l-pubbliku Franċiż assorba dan il-lessiku Ingliż u llum jikkunsidrah bħala parti integrali mid-diskors ta’ kuljum. Dan li qed naraw f’Tabella 2 imur kontra l-perċezzjoni żbaljata ta’ bosta minna li l-Franċiżi jagħmlu minn kollox biex jevitaw kliem mill-Ingliż. Tagħrif misjub fl-edizzjoni tal-1977 tal-Petit Robert 1. Fil-każ tal-kliem Franċiż missellef mill-Ingliż li jinsab f’dawn is-sentenzi qed nipprovdi t-traskrizzjoni fonetika biex wieħed jieħu idea ta’ kif dawn bejn wieħed u ieħor jinkitbu kieku kellha tiġi segwita n-nozzjoni li l-kliem għandu jinkiteb fonetikament. Għal raġunijiet ta’ spazju f’dan l-artiklu ma nistax nelabora dwar l-ortografija. 6 Il-kelma people għandha użu limitat ħafna u tirriferi għal persuni ċelebri. l-aċċent Għalhekk, mil-lat pedagoġiku, biex barrani jitgħallem il-Franċiż mhux biss jeħtieġlu jimmemorizza l-lessiku tradizzjonalment meqjus bħala Franċiż iżda wkoll li jkun jaf liema hu lkorpus ta’ kliem missellef mill-Ingliż użat millFranċiżi. Jekk jien li naf ilFranċiż inkun Franza iżda ma nafx li ‘eyeliner’ hi kelma li daħlet fil-Franċiż, jekk inkun irrid nixtri dan ilprodott kif se naqbad infisser lil tal-ħanut? Biex nikkommunika jeħtieġli nkun naf li filFranċiż il-kelma saret tagħmel parti millingwaġġ ta’ kuljum, saret – bħalma jgħid Chomsky – parti mill-compétence tal-Franċiżi nattivi li jeħtiġilha ssir parti mill-performance tal-kelliema barranin. B’analoġija ta’ dan, filMalti jekk bħala traduttur jien u nittraduċi test mill-Ingliż inħalli ‘roundabout’ kif inhi dan ma jfissirx li ma traduċejthiex. Ifisser biss li jien għax kelliem nattiv tal-Malti naf li ‘roundabout’ daħlet fil-Malti u li din jifhimha kulħadd. U li ‘roundabout’ għaldaqstant hi wkoll kelma Maltija. Ironikament, it-theddida tinsab meta kliem missellef mill-Ingliż jitwarrab u floku nippruvaw noħolqu kliem li ma jifhmu ħadd jew li jispiċċa jitlef it-tifsira speċifika tiegħu u jingħata waħda ġenerali. Eż. ‘homework’ > terminu speċifiku fil-kuntest skolastiku, għal tip ta’ xogħol partikulari distint mix-xogħol li jsir fil-klassi, jispiċċa biex isir wieħed ġenerali jekk jiġi tradott bħala xogħol tad-dar billi dan jista’ jfisser kwalunkwe xogħol li jsir id-dar – faċendi, manutenzjoni, eċċ.7 Jew aktar gravi, jidhirli jien, meta kelma minn sors bl-Ingliż bħal ‘interface’ tiġi tradotta interfaċċa. Ma jistax jiġi aċċettat li, f’kuntest bilingwi MaltiIngliż, jitwarrab kliem mill-Ingliż użat minn kulħadd biex jiddaħħal kliem mit-Taljan, lingwa li llum il-ġurnata m’għadx għandha koeżistenza attiva mal-Malti. Meta jsir dan tkun qed issir traduzzjoni tat-traduzzjoni billi ‘interface’ tkun qed tiġi tradotta mit-Taljan, meta t-Taljan mhux il-lingwa sors. Sfortunatament, meta niċħdu dan il-lessiku Malti missellef mill-Ingliż u nirrikorru lejn itTaljan jew lejn tidwir bi kliem Semitiku ma nkunux għajr qed nimminaw l-eżistenza talMalti bħala lingwa mħallta. Bħala tradutturi għandna nagħmlu użu b’mod naturali minn dan il-kliem Ingliż li daħal jew dieħel fil-Malti. M’għandniex nirreżistuh.8 Il-kliem missellef 7 Aquilina fl-English-Maltese Dictionary jagħti nota li tgħid: “[Il-kelma homework fis-sens skolastiku daħlet flużu fil-Malti].”, p. 1370. l-aċċent mill-Ingliż jarrikkixxi l-lingwa billi jdaħħal sinonimi ġodda ma’ dawk li diġà jeżistu. Assolutament mhux vera li kliem Franċiż kif ukoll Malti missellef mill-Ingliż jaqla’ kliem diġà stabbilit fiż-żewġ lingwi. Neoloġiżmi mill-Ingliż jagħtuhom aktar flessibbiltà. Hi lmentalità retrograda li nqisu dan il-kliem bħala intrużiv li jeħtiġilha titwarrab. L-aħħar osservazzjoni tiegħi hi li għalkemm il-Franċiż u l-Malti ilhom jissellfu kliem millIngliż, mhumiex neċessarjament qed jissellfu listess kliem. Dan ifisser li fil-Malti l-kliem kollu missellef mill-Ingliż mhux bilfors jikkorrispondi mal-kliem kollu li jissellef ilFranċiż u, viċi versa, mhux il-kliem kollu li lFranċiż jissellef mill-Ingliż jissellfu wkoll ilMalti.9 Studju interessanti jkun li wieħed janalizza liema mill-korpus ta’ kliem missellef mill-Ingliż hu komuni bejn dawn iż-żewġ lingwi partikulari, eż. hawnhekk nistgħu ngħidu li ‘eyeliner’ u ‘bluff’, fost oħrajn, huma komuni kemm għall-Malti kif ukoll għallFranċiż filwaqt li ‘people’ s’issa għadha mhix.10 Il-messaġġ tiegħi hu li nħarsu lejn dak li qed jiġri f’lingwi oħrajn u nevitaw li nittraduċu kliem Ingliż li diġà infilsa jew li jista’ jinfilsa ruħu fil-Malti. Meta nagħmlu dan inkunu qed neqirdu l-idjoma Maltija. Jekk dan l-appell jiġi osservat tibqa’ biss il-problema ortografika. Ftit kliem Franċiż ieħor missellef mill-Ingliż misjub f’Paris Match Belgique (764): best-seller, casting, blockbuster, hollywoodien, parking, film, comics, boxoffice, clan, punchy, british, show, rock star, spoilers, club, clip, stand, overdose, managing director, private banker, dandy, tweets, leader, cocktail, hold-up, outsider, lobbies, lockdown, tunnel, made in China, bunker, pyjama, non-stop... essenzjali hu li, bħalma naraw fl-artiklu ta’ Ucros, il-komunikazzjoni miktuba tkun tirrifletti b’mod awtentiku d-diskors mitkellem. Kliem ġdid meħtieġ f’kuntesti ġodda ta’ kitba, jiġi minn fejn jiġi, jarrikkixxi l-lingwa billi joħloq sinonimi li jkabbru l-għażla lessikali u ma jwarrabx kliem diġà stabbilit. Għalhekk (bħalma jsir fil-Franċiż) kemm il-korsiv kif ukoll il-virgoletti m’għandhomx jintużaw, billi dawn jibagħtu l-messaġġ li l-kliem missellef ikun għadu ma ġiex integrat għalkollox. U dan ikun qed jinforza l-mentalità li jeħtiġilha tinbidel rigward l-assimilazzjoni ta’ kliem missellef minn lingwi oħrajn. Le, kliem missellef mill-Ingliż mhux theddida ontoloġika għall-Malti: hu biss progress pragmatiku li jippreserva l-eżistenza tiegħu. Paul Zahra huwa traduttur mal-Unità Web talKummissjoni Ewropea. l-aċċent Il-Kanonku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis,1 lessikografu u traduttur Ivan Said an l-aħħar reġa’ kien hemm interess qawwi f’Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis wara li f’Novembru li għadda ġie ppubblikat għall-ewwel darba d-dizzjunarju tiegħu, idḊamma.2 Din hija t-traskrizzjoni tal-ewwel volum minn sett ta’ erba’ (Libr. Ms 143/i) li huwa Malti-TaljanLatin, u li fih 1,036 paġna. Ittieni u t-tielet volumi huma Taljan-Latin-Malti filwaqt li rraba’ volum huwa Latin- Rosabelle Carabott tippreżenta kopja tad-Ḋamma lill-President tar-Repubblika lE.T. Marie Louise Coleiro Preca. © Dipartiment tal-Informazzjoni Taljan-Malti. Din il-pubblikazzjoni hija frott ta’ żewġ teżijiet tal-BA (Unuri) ta’ żewġ studenti tal-Malti talUniversità ta’ Malta – Joanne Trevisan u Rosabelle Carabott – li għamlu t-traskrizzjoni tad-Ḋamma. Carabott imbagħad irrevediet u editjat il-verżjoni ppubblikata. Qabel din il-pubblikazzjoni, fl-2010 rajna l-ħarġa speċjali tal-Journal of Maltese Studies – Essays on de Soldanis.3 Fl-2012 imbagħad ħarġet il-ġabra ta’ papers ‘De Soldanis – An eighteenth century intellectual’ fl-okkażjoni tal-wirja intitolata “Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis – an eighteenth century Gozitan, ecclesiastic and scholar” li saret biex tikkommemora t-300 sena minn twelidu. Gatt jgħidilna li għall-ewwel kien jikteb Agius biss iżda li mbagħad xtaqt jillatinizza kunjomu “biex ikun bħan-nies kbar ta’ dak iżżmien”. Uża kunjom ommu (Sultana) minħabba li kunjomu ma setax jillatinizzah. Skont Ciappara, madankollu, kien jippreferi jiffirma bħala “Francesco Agius” (2010: 35). 3 Din il-pubblikazzjoni tiġbor ħames kontribuzzjonijiet li erbgħa minnhom inqraw fil-Konferenza dwar Agius de Soldanis organizzata mid-Dipartiment tal-Malti tal-Università ta’ Malta f’Mejju 2007 u biblijografija estensiva ħafna tax-xogħlijiet marbuta ma’ isem de Soldanis. l-aċċent Lingwista De Soldanis kien promotur ħabrieki tal-ilsien Malti. Kien konvint li l-Malti ġej direttament mill-ilsien Puniku u li seta’ jgħin fl-istudju tallingwa Etruska. Kienet tagħtih ġewwa li l-Maltin ma tantx japprezzaw ilsienhom, iżda kiteb li l-grammatika li ħadem fuqha kienet se tressaq lin-nies lejn il-Malti u jibdew iħaddmuh aktar (Cassar Pullicino, 2010: 2526). Barra d-Ḋamma, li l-ewwel volum tagħha ġie ppubblikat is-sena l-oħra, hu tana l-ewwel grammatika tal-Malti flimkien mal-alfabett Malti bil-karattri Latini bit-titlu Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica-Maltese li nsibuha fil-paġni 65117 tal-ktieb li ppubblika f’Ruma fl-1750 – magħruf l-aktar bħala Della Lingua Punica.4 Ftit tas-snin wara, de Soldanis rreveda din ilgrammatika u ħejja t-tieni edizzjoni tagħha li qatt ma ġiet ippubblikata. Fiha nsibu 44 lezzjoni tal-grammatika tal-Malti, it-tmien djalogi folkloristiċi tiegħu, li Ġużè Cassar Pullicino ppubblika fl-1947, u xi talb maqlub għall-Malti. Id-Ḋamma hija l-aqwa rabta ta’ de Soldanis mat-traduzzjoni peress li hija għodda li taqdi perfettament it-tifsira ta’ traduzzjoni espressa minn Umberto Eco: “Translation is always a shift, not between two languages, but between two cultures or two encyclopedias” (2001: 17). Dan għaliex f’din id-Ḋamma de Soldanis mhux biss jagħti t-tifsira ta’ ħafna mill-kliem użat fis-safef soċjali u l-oqsma ta’ ħidma kollha ta’ Malta tas-seklu 18, kif ġeneralment jagħmel dizzjunarju, imma jagħti wkoll ħafna informazzjoni storika u soċjali ta’ żmienu li mhix strettament marbuta mat-tifsira tal-kliem. Dan jagħmlu permezz ta’ entrati xi kultant twal mhux ħażin bħal fil-każ ta’ Karrakka (p. 441) b’entrata itwal minn paġna jew bħal fil-każ ta’ Mnaria (p. 607) b’entrata ta’ paġna. Biagio Vella jgħid li d-Ḋamma mhix sempliċi vokabularju jew damma ta’ kliem imma jsejħilha “encyclopaedic lexicon” (2012: 113). Għaldaqstant, fid-Ḋamma naqraw mhux biss letimoloġija ta’ ismijiet ta’ ċerti bliet (casali), irħula u postijiet li għebu jew saħansitra għadhom magħna, imma nsibu wkoll ħjiel storiku dwarhom. Pereżempju, fil-każ ta’ Birkarkara (p. 79), barra li jgħidilna minn fejn ġej l-isem, jgħidilna wkoll li dan il-casale m’għadux kbir bħal qabel peress li minnu nibtu casali oħrajn. Fil-każ ta’ Bormla (p. 87), barra li jagħtina diversi tifsiriet tal-isem, jgħidilna wkoll li kien il-Gran Mastru Zondadari li taha l-isem Cospicua Città, belt popolatissima, speċjalment b’nies li għandhom negozju marittimu. Jgħidilna wkoll li jekk taqbad iddgħajsa minn Bormla, fi kwarta tasal il-Belt. Interessanti wkoll l-entrata ta’ Felfla (p. 235) fejn fost affarijiet oħrajn naqraw li kien hemm żmien meta fuqha kien hemm kappella u kien imur saċerdot iqaddes quddiesa fiha f’kull festa tal-preċett. Hemm ħafna iżjed entrati dwar bliet, irħula u lokalitajiet Maltin bħal Mdina (p. l-aċċent Samra (p. 717), Scaghra tal Ghażżenin (p. 724), Sakkaja (p. 715), Sannat (p. 718), Tok (p. 823) u ħafna oħrajn. L-istess jagħmel meta jiġi biex jagħti t-tifsiriet ta’ kliem li jevoka drawwiet, użanzi, snajja’ u ċelebrazzjonijiet. Fost dawn, jitkellem dwar ilKokkagna (p. 479), l-arblu li fil-ponta tiegħu kien ikun hemm ċirku b’xi premjijiet imdendlin, bħal tiġieġ, ħajjin jew mejtin, vitelli, ngħaġ, ħrief, imtaten jew perżut, u nnies (popolaccio) kienet tagħti s-salt biex tilħaqhom. Dan l-arblu kien jintrama nhar itTnejn tal-Karnival fil-pjazza quddiem il-bieb tal-Palazz Maġisterjali, il-Belt, bejn it-Teżor u l-Konservatorju. Bħala żieda li de Soldanis aktarx għamel żmien wara, jgħidilna li aktar tard din id-drawwa nqatgħet. Kuntrarjament għal dak li għamel Vassalli filLexicon, fid-Ḋamma de Soldanis ma daħħalx biss kliem ta’ nisel semitiku iżda daħħal ukoll kliem ta’ nisel Taljan. Bid-Ḋamma u bilgrammatika – u allura bl-alfabett Malti b’karattri Latini – de Soldanis kien jemmen li ta soluzzjoni għall-problema li kien hemm fi żmienu għall-mod kif kienu jiġu mgħallma lLatin u t-Taljan, fejn studenti li ma kinux midħla ta’ dawn l-ilsna barranin kellhom jitgħallmuhom bil-Malti mingħajr ma kienu jifhmu eżatt x’qed jitgħallmu u għaldaqstant illivell tat-tagħlim tat-Taljan u l-Latin kien jibqa’ baxx. Iżda bis-saħħa tad-Ḋamma, ilKanonku Għawdxi kien jemmen li qed jgħin lill-istudenti tat-Taljan u l-Latin jifhmu aħjar il-kliem ġdid li kienu jiltaqgħu miegħu (Cassar Pullicino 2010: 30-31). Traduttur Bis-saħħa ta’ ittra li de Soldanis bagħat lil ħabibu Ignazio Saverio Mifsud fil-25 ta’ Frar 1755, nafu li de Soldanis kien qed iħejji dḊamma u edizzjoni ġdida tal-grammatika li kien ħareġ fl-1750 magħrufa l-aktar bħala Nuova Scuola dell’antica lingua punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano5 (il-Manuskritt nru 144 tal-Bibljoteka Nazzjonali) (Cassar Pullicino 1947: 99-100). F’dan ix-xogħol, li minkejja jidher li tlesta għall-istampa qatt ma ġie ppubblikat, insibu ttraduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-Miserere (is-Salm 50) u tal-Litanija tal-Madonna. Insibu wkoll il-qlib mit-Taljan għall-Malti talMissierna u talb ieħor (Cassar Pullicino 1980: 3). It-traduzzjoni tal-Miserere mil-Latin għallMalti nsibuha fil-paġni 315-316 u tidher fuq żewġ kolonni: fuq ix-xellug naraw il-verżjoni bil-Latin u fuq il-lemin naraw dik bil-Malti ta’ de Soldanis. Cassar Pullicino jgħidilna li “Għad li t-traduzzjoni ma fihiex mertu letterarju kbir, de Soldanis fejn seta’ pprova jinqeda bir-rima biex jikseb l-effetti li xtaq, għalkemm minnhom infishom is-Salmi joqogħdu aktar fuq l-effett ritmiku milli fuq irrima”. Cassar Pullicino jkompli jgħidilna li “xi drabi t-test Malti huwa parafrażi, u f’xi versi lawtur jitbiegħed sewwa mil-Latin taloriġinal” (1980: 3-4). Minkejja dan, Cassar Pullicino jqis din it-traduzzjoni ta’ “importanza storika” (1980: 5). l-aċċent Il-versi 3 u 4 mis-Salm 50 mqabbla ma’ traduzzjonijiet oħrai It-traduttur Bil-Malti tallum It-traduzzjoni Ikollok ħniena minni, o Alla, fi tjubitek; fil-kobor tal-ħniena tiegħek ħassar ħtijieti. Aħsilni kollni mill-ħtija tiegħi; naddafni mid-dnub tiegħi. Is-sors u s-sena Il-versi 3-4 mis-Salm 51: meħuda minn www.laikos.org L-ewwel versi tas-Salm 50* kif traskritti minn Cassar Pullicino (1980: 6). Talparenteżi hija traduzzjoni alternattiva tal-istess versi mogħtija minn de Soldanis. L-ewwel versi tas-Salm 50* kif miġjuba fi Ktyb yl qari fuq bosta huejjeg mahtura myn kotba Kattolici (1832: 130). F’ċerti edizzjonijiet dan is-salm jidher bħala s-Salm 50 u f’edizzjonijiet oħra jidher bħala s-Salm 51. Dan għaliex f’xi edizzjonijiet is-salmi jingħaddu skont il-Bibbja Lhudija, li mis-Salm 10 sas-Salm 147 hi dejjem wieħed ’il quddiem millverżjoni Griega u mill-Vulgata. Ir-raġuni hi li s-Salm 9 tal-Bibbja Griega, fil-Bibbja Lhudija jinqasam fis-Salmi 9 u 10. Min-naħa l-oħra, is-Salmi 146 u 147 tal-Bibbja Griega jingħaqdu f’Salm wieħed, is-Salm 147 tal-Bibbja Lhudija. ii Cassar Pullicino (1980: 3) jgħid li dawn is-salmi f’dan il-ktieb inqalbu minn Naudi iżda Cassar jgħidilna: “L-awtur ta’ dan ix-xogħol [il-ktieb] għadu mhux magħruf; probabbilment kien Dr Cleardo Naudi, iżda hawn min jgħid li hu ta’ Vassalli.” (‘L-Istorja tal-Ilsien Malti’: il-websajt uffiċjali tal-Akkademja tal-Malti). Bis-saħħa ta’ sorsi differenti Vella jagħti tliet possibilitajiet: jista’ jkun li dan il-ktieb hu ta’ Naudi, jista’ jkun ta’ Vassalli u jista’ jkun ukoll li la hu ta’ wieħed u lanqas tal-ieħor (2005: 22). * In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma’ ebda kodifikazzjoni Biblika regolari. l-aċċent L-ewwel versi tas-Salm 50* kif miġjuba fi Ctieb is-Salmi tas-Sultan David u il Cantici (1846: 113). L-ewwel versi tas-Salm 50* kif miġjuba fi Kiteb it-Talb ta’ Âalenia, u talÂoti tas-Sagramenti u tar-Riti u Chirimonyl tal-Knisya, fuq id-Drawa tal-Knisya Mwahhda ta' l' Ingilterra u ta’ l' Irlanda: flimkien masSalteryü ew is-Salmi ta’ David (1845). L-ewwel versi tas-Salm 50* kif miġjuba f’Il Ctieb tas-Salmi (1926: 59) British and Foreign Bible Society. Ismu ma jidhirx fil-ktieb imma nafu fiċ-ċert li Mikiel Anġ Camilleri hu t-traduttur ta’ dan il-kiteb u kulma fih: ara laċċent Nru 15 p. 32. iv “Dan il-ktieb, stampat Londra, ma fih imkien l-isem tat-traduttur, iżda mill-korrispondenza ta’ dik is-Soċjetà [British and Foreign Bible Society] nafu li t-traduttur kien Giovanni Falzon, Malti li dik il-ħabta kien joqgħod Tuneż.” Ara laċċent Nru 15 p. 32. Nixtieq nirringrazzja lis-Sa Mary Samut Tagliaferro tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università ta’ Malta talli għinitni nsib dan il-ktieb. * In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma’ ebda kodifikazzjoni Biblika regolari. l-aċċent Awwissu 2017 Il-Missierna u talb ieħor maqlub għall-Malti Fost it-talb li hemm maqlub għall-Malti nsibu lMissierna, maqluba mit-Taljan. Fi studju ta’ tqabbil tat-traduzzjonijiet varji ta’ din it-talba tant importanti għall-Insara, Cassar jgħidilna li: “Agius de Soldanis jidher li kien l-ewwel wieħed li nqeda bil-formula ‘la ddaħħalniex’ (bix-x tan-negattiv, anki jekk jagħtiha sc a la Taljana).” Cassar isemmi wkoll l-influwenza Taljana li tidher ukoll fi-użu tal-gl (flok -lj-) fil-kelma koglum (għal ‘kuljum’) (2013: 73). Paġna mill-Manuskritt 144 tal-Bibljoteka Nazzjonali ta’ Malta li fiha t-traduzzjoni mit-Taljan tal-Missierna, lAve Maria u l-Kredu. Dan ir-ritratt hu minn sett ta’ erbgħa li, bħala manuskritt, qed inġibu fid-dieher għallewwel darba. Ħajr lis-Sa Maroma Camilleri, deputy librarian tal-Bibljoteka Nazzjonali, li għaddithomlna. Traskrizzjoni tal-Missierna ta’ Agius de Soldanis Maqlubin mit-Taljan għall-Malti nsibu wkoll l-Ave Maria, il-Kredu, is-Salve Regina u l-Att tal-Fidi, lAtt ta’ Speranza u l-Att ta’ Karità. Il-Litanija talMadonna nsibuha maqluba mil-Latin. Il-Missierna kif tingħad illum (mill-websajt laikos.org) Il-Missierna bit-Taljan (mill-websajt https://it.wikipedia.org) Chobzna ta koġfum, alihulna e lum, Ħobżna ta’ kuljum, agħtina llum, Dacci oggi il nostro pane quotidiano, u achfrelna dnubietna, kif ahhna n-achaħfrilna dnubietna, e rimetti a noi i nostri debiti Fru leI min chata ghalina bħalma naħfru lil min hu ħati għalina, come noi li rimettiamo ai nostri debitori, U le dachalniesc fe tagrif la ddaħħalniex fit-tiġrib, iżda eħlisna e non ci indurre in tentazione, Eżda achlesna me deni. l-aċċent Parti mil-Litanija tal-Madonna Traskrizzjoni tal-Litanija Omm ta’ Kristu, [Omm il-Knisja,] Omm tal-grazzja t’Alla, Omm l-iżjed safja, Omm l-iżjed nadifa, Omm u xebba, Omm bla tebgħa, Omm li tistħoqq l-imħabba, Omm tal-għageb, [Omm tal-parir it-tajjeb,] Omm ta’ min ħalaqna, Omm ta’ min salvana, Xebba kollok għaqal, Xebba li tistħoqq kull qima, Xebba li tistħoqq kull foħrija, Xebba kollok setgħa, Xebba kollok ħniena, Xebba dejjem marbuta ma’ Alla, Mera tal-qdusija, Tron tal-għerf, Bidu tal-ferħ tagħna, Il-Litanija bil-Latin Itlob għalina. Itlob għalina. Om tal-gkrazia t-Alla, Om tal endafa, Om ta scbubia, Om kat memsusa, Om kat mtabgħa Om tal mhhabba, Om tal ghageb, ........................ Om ta’ min ħlakna, Om ta’ min hlesna/salvana, Scebba kollok ghakal, Scebba ta min jati elkima, Scebba ta min ifahhrek, Scebba Kauua, Scebba hhanina, Xebba ta’ min tafdak, Mera tal-hhak, Maghkad tal-għerf, Bedu tal-ferhh taghna, Il-Litanija kif tingħad illum l-aċċent Traskrizzjoni tas-Salve Regina ta’ de Soldanis Lilek netniehdu, nebku, u n-olfku f dan el ujet ta dmuhh. Verżjoni tas-Salve Regina li nstabet f’manuskritt tas-sekli 17-18 fl-arkivju tal-kunvent tal-Karmelitani fl-Imdina (Camilleri, 2016: 8) Is-Salve Regina kif tingħad illum (laikos.org) Sliem għalik, Sultana, omm tal-ħniena, ħajja, ħlewwa u tama tagħna. Sliem għalik, lilek ingħajtu, aħna, turufnati, ulied Eva. Lilek nitniehdu, aħna li nibku u nolfqu f’dan il-wied taddmugħ. Ejja mela, avukata tagħna; dawwar lejna dawk l-għajnejn tiegħek tal-ħniena. Urina, wara dan it-turufnament, lil Ġesù frott imbierek tal-ġuf tiegħek, o ħanina, o pija, o ħelwa, Verġni Marija. l-aċċent Id-djalogi maqlubin mill-Malti għat-Taljan Fl-istess edizzjoni mhux ippubblikata talgrammatika nsibu wkoll il-famużi djalogi folkloristiċi miktubin bil-Malti minn de Soldanis innifsu, bi traduzzjoni bit-Taljan ħdejhom. Traskrizzjoni sħiħa ta’ dawn iddjalogi tagħtiha Rosabelle Carabott f’‘De Soldanis – An eighteenth century intellectual’. Dawn id-djalogi jagħtuna ħjiel tal-ħajja soċjali tal-Maltin tat-tieni nofs tas-seklu 18. F’Della Lingua Punica li de Soldanis ippubblika fl1750 kien ħareġ tnejn oħrajn bħalhom imma iqsar. Cassar Pullicino, dak li kixifhom fl1947, jgħidilna li s-siwi ta’ dawn id-djalogi qiegħed fil-fatt li: “(a) huma miktubin b’Malti idjomatiku għall-aħħar li nistgħu nqisuh bħala mera ta’ kif kienu jitkellmu n-nies tal-poplu f’nofs is-seklu tmintax; (b) jixħtu dawl kbir fuq il-ħajja, ix-xogħol, is-snajja’ u d-drawwiet Maltin ta’ dak iż-żmien, u (ċ) juruna għidut u kliem li llum jew mietu jonkella nbidlu u nafuhom xort’oħra” (1947: 100). Fl-1971 dawn id-djalogi nqalbu għall-Ingliż u ġew ippubblikati minn David R. Marshall, li jqishom ta’ importanza kbira anki minħabba raġunijiet lingwistiċi u soċjokulturali (1971: 1). Annone Cartaginese Fl-1746 de Soldanis kien kiteb li l-Malti kien ġej mill-Għarbi – minn Għarbi maħlul u mħallat. Iżda ftit wara li kiteb dan, il-Kanonku Għawdxi biddel il-pożizzjoni tiegħu u beda jgħid li l-Malti ġej mill-Puniku. Biex isostni din il-fehma fl-1757 ħareġ l-‘Annone Cartaginese’6 (Ciappara, 2010: 44). © Daniel Cilia Iż-Żjara, il-pittura ta’ Antoine Favray fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti. ‘Id-Djalogi ta’ De Soldanis’ u lpitturi ta’ Favray għandhom similaritajiet kbar. Dan kien ktieb ta’ 132 paġna u skont Cachia “ktieb fjask mill-akbar li qatt dehru” (1994: 96). Fih de Soldanis qaleb għall-Malti ta’ żmienu xi sentenzi li Hanno jlissen bil-Puniku fil-ħames att tal-kummiedja ‘Poenulus’ (‘IlKartaġiniż iż-Żgħir’ jew ‘Il-Puniku ż-Żgħir’). Il-kummiedja hija tad-drammaturgu Ruman Titus Maccius Plautus (madwar 254-184 QK). Cachia jsejjaħ din it-traduzzjoni “taparsi” u jsostni li “hija hekk imġebbda li bil-Malti stess bil-kemm tiftiehem, u trid tħares lejn dak li [de Soldanis] kiteb bit-Taljan biex tifhem x’qed jgħid. Imbagħad ma hemm ebda l-aċċent korrispondenza bejn il-Malti ta’ de Soldanis u l-Puniku ta’ Hanno” (1994: 97). Li de Soldanis ma tax traduzzjoni tajba nafuh kemm mit-traduzzjonijiet li saru tul iż-żmien (għall-Ingliż u ilsna oħra) kif ukoll mit-traduzzjoni libera ta’ xi wħud minn dan il-kliem Puniku minn Plautus stess fil-bidu talewwel att. Cachia jgħid li “De Soldanis ma riedx jammetti li Plautus ħallielna traduzzjoni tal-ewwel għaxar versi Puniċi u għalhekk ma tax kasha. Barra minn hekk, de Soldanis ma ndunax li ż-żewġ verżjonijiet talkliem Puniku jfissru bejn wieħed u ieħor l-istess, u għalhekk ħaseb li t-tieni verżjoni hija kontinwazzjoni tad-diskors ta’ Hanno, u flok għaxar versi, poġġa f’ħalq Hanno 16-il vers” (1994: 97). Xi tagħrif dwar de Soldanis Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis twieled ir-Rabat, Għawdex, fil-31 ta’ Ottubru 1712. Studja l-Latin u lingwi oħra f’Malta u ta’ 17-il sena laħaq Kanonku tal-Knisja Kolleġjata ta’ Għawdex meta kien għadu ma ġiex ordnat saċerdot. Studja lfilosofija u t-teoloġija fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, ilBelt. Iggradwa fil-liġi mill-Università ta’ Padova, lItalja. Kien membru ta’ mill-anqas erba’ akkademji Taljani li minnhom kien igawdi stima kbira u kien iżomm korrispondenza kontinwa ma’ wħud millmembri tagħhom. Fl-1763 inħatar l-ewwel librar tal-Bibljoteka Nazzjonali. Miet fit-30 ta’ Jannar 1770 (Cassar Pullicino, 2010: 1). Fost il-ħafna xogħlijiet li kiteb insibu ‘Il Gozo antico-moderno e sacro-profano’, maqlub għall-Malti minn Dun Ġużepp Farrugia u ppubblikat bħala ‘Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu’ mill-Istamperija tal-Gvern f’żewġ volumi: l-ewwel volum fl-1936 u t-tieni volum fl-1953. Edizzjoni facsimile taż-żewġ volumi ġiet ippubblikata f’volum wieħed fl-1999. Fl-istess sena Dun Anton Mercieca ħareġ traduzzjoni bl-Ingliż tal-verżjoni Maltija bħala ‘Gozo: Ancient and Modern’ (Cassar Pullicino, 2010: 150). L-istoriku eminenti, il-Prof. Frans Ciappara, jiddeskrivi lil de Soldanis bħala “a walking encyclopaedia”. Jirrimarka li f’kitbietu de Soldanis kien ta’ spiss jorbot ħsibijietu mal-argumenti talkittieba l-oħra li kien jistudja. Isejjaħlu wkoll “bookworm” u jirrimarka kemm kien iħobb jikteb. Illibrerija kien jiftaħha għall-oħrajn ukoll, u kienet imkien fejn kienu jiltaqgħu l-istruwiti. Il-kobor tiegħu kien impressjona lin-nies ta’ żmienu u jimpressjona lilna, illum (2010: 36). l-aċċent (Pubblikazzjoni tadDipartiment tal-Malti tal-Università ta’ Malta bi sħab ma’ Heritage Malta, l-Akkademja tal-Malti, il-Kunsill tal-Malti, BPC International, RIDT, ilBibljoteka Nazzjonali u l-Ministeru ta’ Għawdex.) L-Ilsien Malti – Il-Bieraħ u l-lum. Malta: Sensiela Kotba Soċjalisti, Maħruġ midDipartiment tat-Tagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema, 1994. L-Arkivju 7 (2016): 3-10. “Traduzzjoni tal-‘Miserere’ minn De Soldanis.” Il-Malti 56 (Settembru-Diċembru 1980): 3-8. “Il-Pater Noster bl-Ilsien Malti: Storja lingwistika.” F’Il-Malti – Rivista tal-Akkademja tal-Malti – Xogħlijiet magħżula ta’ Ġużè Gatt – Ħarġa Speċjali LXXXI 2010, editjat minn Toni Cortis, Reno Fenech, Olvin Vella, u William Zammit, 88-100. Malta: Akkademja tal-Malti flimkien mal-Klabb Kotba Maltin, 2010. Kiteb it-Talb ta’ Âalenia, u tal-Âoti tas-Sagramenti u tarRiti u Chirimonyl tal-Knisya, fuq id-Drawa talKnisya Mwahhda ta’ l’ Ingilterra u ta’ l’ Irlanda: flimkien mas-Salteryü ew is-Salmi ta’ David. Malta: Fli stamperia ta’ M. Weiss, 1845. Ctieb is-Salmi tas-Sultan David u il Cantici. “L-Ilsien Malti u l-Metodisti fl-ewwel nofs tas-Seklu Dsatax – Il-Kotba tal-iskola talMetodisti.” Il-Ġens Illum (it-2 ta’ Lulju 2005): 22. Ivan Said hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin: l-accent@ec.europa.eu Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor millkontenut tiegħu.