l-aċċent l-aċċent Pubblikazzjoni tad-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea ◊ Numru 13 ◊ Awwissu 2015 L-EDITORJAL Minn din it-13-il ħarġa, l-aktar li ġibditli l-attenzjoni kienet tabella ċkejkna f’tarf l-artiklu regolari dwar tradutturi magħrufa Maltin. Ivan Said, f’artiklu dwar it-traduttur Malti Giuseppe Cannolo, iqabbel erba’ siltiet millBibbja u kif ġabuhom għallMalti t-traduzzjonijiet ewlenin. Kelma tmur fin-nofs, jew ċaqliqa ċkejkna, is-sens jibqa’ imma l-istil jinbidel, u kull silta tgħid l-istorja tagħha. Xogħolna bħala tradutturi hekk ukoll. Minkejja l-obbligu frekwenti tal-konsistenza, il-preċiżjoni u lvalidità legali, u maġġoranza ta’ testi li trid toqgħod b’seba’ għajnejn biex it-traduzzjoni tagħhom tixraq lill-utent jew lill-udjenza aħħarin tagħhom (il-famuża fit-for-purpose), xorta jkun hemm bosta waqtiet fejn wieħed jista’ jittanta jħaddem il-ġenju uniku tiegħu, l-istil li jara l-aktar xieraq, anki l-ħsejjes u lmużika ta’ sentenza, u b’hekk l-ilsien jerġa’ jieħu l-ħajja, u anki l-aktar frażi apparentament xotta tisbieħ. Bħal dejjem, dan l-aspett b’xi mod jew ieħor qed jiġi ttrattat anki f’din il-ħarġa. L-ilsien ikompli jieħu lħajja bit-tkomplija tal-investigazzjoni ta’ Antoine Cassar tat-tismija ġeografika, xogħol fejn tirrenja limmaġinazzjoni, li mbagħad titrażżan mill-artikli regolari dwar il-preċiżjoni tat-terminoloġija legali. Bħal dejjem, din il-ħarġa mhijiex nieqsa minn artikli li jittrattaw l-aspetti tekniċi, essenzjali wkoll għal xogħolna, bħall-ortografija, il-grammatika u s-sintassi. Fl-aħħar, ma ninsewx lid-dinja usa’ lil hinn minnha, u f’din il-ħarġa naraw l-artiklu ta’ Paul Zahra dwar it-traduzzjonijiet letterarji għall-Malti, u anki intervista ma’ Simon Bartolo, kollega traduttur li ħa xogħlu lil hinn mill-konfini tal-uffiċini fi Brussell u l-Lussemburgu. Mark Vella f’isem il-Bord Editorjali l-aċċent IL-WERREJ BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Teħtieġ jew tirrikjedi? Ix-xejriet tal-Malti III: il-forma tal-maskil fi lsienna Mistoqsija u Tweġiba KELMA B’KELMA It-terminoloġija Iż-żwieġ bejn il-lingwa u l-liġi It-terminoloġija fl-UE: il-Kummissjoni Lejn mappa tad-dinja bil-Malti 3 - LAmerka t’Isfel MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra Kważi, kważi, anzi ċert, Simon Bartolo traduttur L-edizzjonijiet ele roniċi ta’ l-aċċent: h p://ec.europa.eu/dgs/transla on/publica ons/magazines Jekk x eq kkontribwixxi f’dan il-bule n: It-traduzzjoni ta’ xogħlijiet letterarji bilMalti lejn lingwi oħrajn: ħarsa ħafifa ta’ apprezzament Giuseppe Cannolo: Il-ġenju eċċentriku traduttur u l-interpretu tal-iskjavi Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar u disinn: Alan Delia Qari tal-Provi: Marija Agius, Loredana Theuma Editur tal-Is l: Mark Amaira Ċaħda Ma’ din il-ħarġa ta’ l-aċċent • Suppliment Terminoloġiku dwar is-sustanzi kimiċi • Mappa bil-Malti tal-Amerka t’Isfel Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bule n mhuwiex pubblikazzjoni uﬃċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbu n b’xi mod jew ieħor mill-kontenut egħu. l-aċċent BIR-REQQA Il-lingwa miktuba u mitħaddta Teħtieġ jew tirrikjedi? l-Ingliż il-verbi to need u to require huma prattikament sinonimi. Id-definizzjoni ta’ to need fid-dizzjunarju Merriam Webster hija “to be in need of: require.” Min-naħa loħra, skont l-istess dizzunarju, to require hi “to need (something)” jew “to claim or ask for by right and authority”. L-iskop ta’ dan l-artiklu hu li jeżamina l-verb to require meta jintuża f’dan laħħar sens. Xi drabi bil-Malti nużaw il-verb ‘ħtieġ’, kemm biex infissru ‘bżonn’ u kemm biex infissru ‘talba’ jew ‘ordni’, u l-mistoqsija hi jekk ‘ħtieġ’ hijiex traduzzjoni korretta ta’ to require (something of someone). Il-mistoqsija oriġinat minħabba li, kulma jmur, dan il-verb qed nittraduċuh għall-Malti b’mod li jista’ ma jkunx iwassal is-sens proprju ta’ kif ikun użat filkuntest. MT: Fejn jidħlu proġetti kbar, il-Kummissjoni teħtieġ li l-Istati Membri/l-Awtoritajiet ta’ Ġestjoni jagħmlu analiżi tal-kost-benefiċċju. Filwaqt li ma jidher li hemm l-ebda problema bit-traduzzjoni tal-ewwel sentenza fejn hemm bżonn li l-Kummissjoni tagħmel xi ħaġa hi stess, mhux l-istess jista’ jingħad għat-tieni sentenza fejn il-Kummissjoni qed titlob lil ħaddieħor jagħmel xi ħaġa. Huwa korrett li nużaw il-verb ‘ħtieġ’ f’dan is-sens? Din il-mistoqsija, flimkien ma’ mistoqsijiet oħra, ġiet diskussa f’seminar organizzat midDipartiment tat-Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea. Għalih kien mistieden Dr George Farrugia u tkellem fid-dettall fuq l-analiżi li għamel ta’ numru ta’ dokumenti tradotti. Dr Farrugia wieġeb ukoll il-mistoqsijiet li għamlulu t-tradutturi. Nistgħu ngħidu li l-verb ħieġ huwa użat l-aktar fis-seba’ forma “nħtieġ” u fit-tmien forma ‘ħtieġ’. Dawn iż-żewġ eżempji jagħtuna stampa aktar ċara ta’ din il-problema. MT: Biex il-proċedura tkun valida, l-Istati Membri kollha għandhom iwieġbu dawn iż-żewġ mistoqsijiet qabel l-iskadenza indikata hawn taħt u l-Kummissjoni jeħtiġilha twieġeb għall-ewwel mistoqsija. l-aċċent Il-Miklem Malti ta’ Erin Serracino Inglott (1977) jagħti erba’ definizzjonijiet ta’ 'ħtieġ': 1. ried xi ħaġa jew lil xi ħadd; p.est. ukoll amar, esiġa li jkollu, li jġibulu 2. bis-suffis –lu, –ilha, kien obbligat li (eż. ħtieġlu jsiefer) 3. użu impersonali – hemm bżonn li [u] 4. nħtieġ Aquilina, min-naħa l-oħra, definizzjonijiet għal ‘ħtieġ’: jagħti L-użu bħala verb tranżittiv – Biex naħdem sew neħtieġ l-għodda. L-użu impersonali tal-verb – Jeħtieġ naraw x’nagħmlu; meħtieġ li 3. L-użu tal-verb+li+suffiss pronominali – Ħtiġilna nitilqu qabel il-waqt. Jidher li filwaqt li ż-żewġ dizzjunarji jagħtu bejn wieħed u ieħor l-istess tifsira, hu l-Miklem biss li jagħti t-tifsira ta’ ‘esiġa’ għal ‘ħtieġ’. Issa lMiklem inkiteb fis-sebgħinijiet u jista’ jkun li minn dak iż-żmien ’l hawn it-tifsir ta’ ċertu kliem seta’ nbidel. Tiftixa sempliċi fl-MLRS turi li ‘ħtieġ/u (jeħtieġ/u)’ jew ‘ħtieġet (teħtieġ)’ ma jintużaw qatt biex ifissru ‘ordni’ jew ‘talba’ minn xi ħadd lil ħaddieħor. Fi kliem ieħor, illum il-verb 'ħtieġ' jintuża kważi dejjem fil-forma impersonali u tranżittiva. Rarament jintuża filforma estiża fejn is-suġġett qed jitlob xi ħaġa minn xi ħaddieħor. Fid-diskussjoni ħareġ ċar li f’kuntesti simili għat-tieni sentenza tradotta hawn fuq, il-verb require ikun aħjar li jiġi tradott bil-verb tirrikjedi jew titlob. Għaldaqstant, is-sens tassentenza joħroġ aħjar jekk tkun tradotta hekk: Fejn jidħlu proġetti kbar, il-Kummissjoni tirrikjedi/titlob li l-Istati Membri/l-Awtoritajiet ta’ Ġestjoni jagħmlu analiżi tal-kost-benefiċċju. Alan Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Ix-xejriet tal-Malti III: ilforma tal-maskil fi lsienna Mark Amaira l-edizzjonijiet l-imgħoddija trattajt żewġ imriewaħ ta’ estremi differenti li nosserva fil-Malti: l-estremi nominali u verbali, u l-estremi spazjali u temporali, ilkoll b’xi distinzjonijiet fil-livell tas-sentenza. Imrewħa oħra li nosserva f’dan il-livell għandha x’taqsam mal-ġens, jiġifieri mal-maskil u l-femminil, talverb jew tal-frażi verbali kollha kemm hi. F’xi traduzzjonijiet minn tagħna nsib sentenzi bħal: • Din id-Deċiżjoni għandha jkollha effett fil-jum ta’ wara l-pubblikazzjoni... L-UE tappella lill-forzi politiċi kollha filpajjiż biex jappoġġaw proċess ta’ paċi kredibbli, li fih is-soċjetà ċivili tkun tista’ jkollha sehem sħiħ. Minkejja li dat-tiswir tal-istrutturi verbali kemm-il darba tisimgħu f’kuntesti differenti tattaħdit, nammetti li fl-idjolett tiegħi jżarżar ġmielu. Huwa interessanti li l-elementi ta’ din ilkategorija ta’ kliem għandhom il-forma tal-verb fit-tielet persuna singular maskil bħal ngħidu aħna jeħtieġ u jidher iżda fis-sentenza, għalkemm jieħdu n-negattiv tal-verbi, ma jinflettux bħall-verbi skont il-persuna, l-għadd u l-ġens tas-suġġett. Mil-lat grammatikali, skont lidjolett tiegħi jidhirli li hu korrett li f’xogħolna niktbu: • • Meta bdejt nistħarreġ il-verb Malti jew il-frażi verbali, għaraft li mhux kull element verbali fissentenza jrid jinfletti biex jaqbel bilfors malgħadd u mal-ġens tas-suġġett; iżda ndunajt li minflok, xi drabi, il-forma tal-verb jew il-forma ta’ parti mill-frażi verbali ma tibdilx surtha. U hawn tidħol l-imrewħa tal-ġens li se nittratta f’dan l-artiklu li tofroq bejn il-verbi fil-maskil li allura jkollhom il-forma tal-maskil, u verbi oħrajn li għandhom il-forma tal-maskil iżda li din ma tinbidel fl-ebda ċirkostanza, ikun xi jkun l-għadd u l-ġens tas-suġġett. Fost dawn il-verbi, iltqajt mal-hekk imsejħa verbi impersonali. Il-proċedura għall-istima ambjentali talproġett inkwistjoni jidher li nbdiet. Il-proċedura għall-istima ambjentali talproġett inkwistjoni ma jidhirx li nbdiet. Il-proċedura għall-istima ambjentali talproġett inkwistjoni tidher li nbdiet. Xi eżempji korretti oħrajn jitħaddtu waħedhom: • Ġara li kont qed naħdem għall-Prim Ministru Belġjan kbir Leo Tindemans meta rċieva l-Premju Charlemagne. ...billi fil-parti l-kbira tal-każijiet, iddetenuti kienu allegatament ittorturati, u jingħad li xi wħud minnhom mietu kawża ta’ dan. l-aċċent Biex jaqblu mas-suġġett tas-sentenza, xi verbi impersonali jieħdu l-pronom mehmuż dirett talverb: eż. Kull attività proposta trid tkun rilevanti għall-prijoritajiet politiċi tal-KtR u għall-ħidma kontinwa u ppjanata tal-Kummissjoni, eż. Jien jisimni Pawlu eż. Marija jiddispjaċiha talli ġiet tard; eż. Il-petizzjonant jispjega li ż-żona konċernata għandha valur storiku kbir minħabba li fiha fdalijiet arkeoloġiċi importanti u jixraqilha tkun protetta, jew filwaqt li verbi impersonali oħrajn jieħdu lpronom mehmuż indirett tal-verb, eż. Jien jixraqli nkun fost eż. Int jidhirlek li kollox sew? il-magħżulin Iżda f’kull ċirkostanza jidher li l-forma tal-verb impersonali ma tinbidilx. Dawn l-aħħar eżempji juru l-verbi impersonali bħala verb wieħed bil-forma tas-singular maskil. Madankollu kif juri l-ewwel eżempju li slitt minn xogħolna, xi drabi l-verbi impersonali jistgħu jkunu frażi verbali (katina ta’ verbi). Skont l-idjolett tiegħi jidhirli li anki f’din iċċirkostanza, il-forma tal-frażi verbali għandha tkun ukoll tas-singular maskil. Fost l-oħrajn, din il-frażi verbali tista’ tkun: (1) verb u verb impersonali, eż. L-Aġenzija Ewropea għas-Sigurtà Marittima (EMSA) irid ikollha l-mezzi meħtieġa biex tissorvelja u tipprevjeni t-tniġġis mittrasport marittimu, żewġ verbi impersonali, eż. IlKummissjoni jeħtieġ ikollha wkoll riżorsi legali biżżejjed biex tkompli tidentifika llakuni, jew psewdoverb u verb impersonali, eż. Dan ifisser li l-missjoni għandu jkollha bażi legali tajba skont id-dritt internazzjonali. Ninnotaw li dan l-argument jgħodd kull meta ttieni verb jinzerta verb impersonali, iżda dan ma jibqax jgħodd meta t-tieni verb ma jkunx verb impersonali: eż. Ir-rata tal-imgħax għandha tkun l-istess bħar-rata kif ippubblikata fil-Ġurnal Uffiċjali. Mark Amaira huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Mistoqsija u Tweġiba: Servizz tadDipartiment tal-Malti tad-Direttorat għal Kwalità u Standards fl-Edukazzjoni X’għandna niktbu: ‘issuġġerit’ jew ‘suġġerit’? t-tnejn tajbin. Ir-regola li rridu nżommu dduplikazzjoni tal-konsonanti tal-bidu tiswa biss għall-verbi. Verb: kkanċella, jikkanċellaw, pprotesta, nipprotestaw Partiċipji Passivi: ssuġġerit, suġġerit, pprotestat, protestat Mhux il-partiċipji passivi kollha għandhom żewġ forom varjanti. Verb: pparkja Partiċipju Passiv: pparkjat (mhux parkjat). l-aċċent Ninnutaw ukoll li ċerti forom tal-partiċipji passivi mhumiex meqjusin standard allavolja (i) jinstemgħu u (ii) l-forma tagħhom hi grammatikalment korretta. Niktbu ikkontribwew jew ikkontribwixxew? Partiċipji Passivi: suġġerit, ssuġġerit, ssuġġerut deċiż, ddeċidut Ninnotaw li “ssuġġerut” u “ddeċidut” ma jitqisux standard għax il-kelliema ma jpoġġuhomx fl-istess livell tal-forom l-oħra, imma taħthom. Lil dawn il-forom “inferjuri” ħafna drabi norbtuhom mal-kelliema li mhumiex tal-iskola (għax min tgħallem it-Taljan l-iskola jaf li oriġinarjament kienu suggerito u deciso). Madankollu, kif għedna hawn fuq, grammatikalment “ssuġġerut” u “ddeċidut” huma mibnija ‘tajjeb’ bħal “ċedut”, “spiċċut”, “emmnut”. Tgħiduli, huwa ġust allura li forom bħal issuġġerut, li l-unika ħtija tagħhom hija li meta daħlu fil-Malti ma komplewx jimxu bħalloriġinal fit-Taljan, jinqatgħu mill-Malti Standard? Lingwistikament ma jagħmilx sens li nagħżlu bejn forma u oħra skont l-oriġini tagħhom. Madankollu, il-kelliema jagħmlu dawn lgħażliet il-ħin kollu. Ċertu kliem jiġi ’l quddiem minħabba l-moda (eż. bomba – “offerta bomba”) u kliem ieħor għaddej minn agunija (eż. qabla u moxt). Għax il-lingwa hi ħajja f’ħalqna u AĦNA qed nagħżlu l-ħin kollu x’ngħidu biex inħossuna milqugħin min-nies ta’ madwarna. Xi drabi żewġ forom varjanti jiksbu tifsira differenti. eż. “Mark huwa konfuż” ma tfissirx li “Mark huwa kkonfondut”. Din l-ispjega hi meħuda mis-sit http://malti.skola.edu.mt. Fuq in-naħa tal-lemin tal-paġna web hemm it-tasqsima ‘Għajnuniet’ b’sensiela ta’ mistoqsijiet bħal dawn u ttweġibiet għalihom. Il-verbi li għandhom l-element ixxa: inkoraġġixxa, issuġġerixxa, ittradixxa, nikkonjugawhom b’żewġ modi. Fl-imperfett inżommu l-ixxa (ninkoraġġixxi, jinkoraġġixxu, tissuġġerixxi, jissuġġerixxu, jittradixxi, nittradixxu...). Fil-perfett inwaqqgħuh (inkoraġġejt, inkoraġġew, issuġġerejt, issuġġeriet, ittradejt, ittradew...). Imma għat-3et persuna maskili singular (i.e. huwa) inżommuh (inkoraġġixxa, issuġġerixxa, ittradixxa). Għaliex l-element ixxa daqqa nżommuh u daqqa nwaqqgħuh? Jiddependi mill-aċċent tal-verb. Meta l-aċċent jaqa’ fuq iz-zokk tal-verb, l-ixxa nżommuh (ninkoraġġIxxi, issuġġerIxxa, jittradIxxi...). Imma meta l-aċċent jaqa’ fuq issuffiss tal-verb, l-ixxa nwaqqgħuh (inkoraġġEjt, issuġġerEjna, ittradIEt...). Dan ifisser li jekk ma’ verb bħal issuġġerixxa żżid suffiss, l-aċċent jimxi fuq is-suffiss u l-ixxa jaqa’. Mela għandek: • issuġġerIxxa imma ssuġġerIEli, issuġġerIElna... • inkoraġġixxa imma inkoraġġIEna, inkoraġġIEk... ittradixxa imma ttradIEhom, ittradIEna... l-aċċent KELMA B’KELMA It-terminoloġija Iż-żwieġ bejn il-lingwa u l-liġi Louiselle Saunier-Borg, Colette Bugeja u Marie Chantelle Bonnici L-isfond għar-rokna Iż-żwieġ bejn il-lingwa u l-liġi huwa dejjem wieħed feliċi? B’din is-sensiela ta’ artikli qosra se nibdew nistħarrġu din ir-relazzjoni. (Schauer, 1993: 97) L-użu tal-lingwa huwa kruċjali għal kull sistema legali peress li l-leġiżlatur juża l-lingwa biex joħloq il-liġi u l-qrati jużaw il-liġi biex jesponu r-raġunamenti meta jsawru d-deċiżjonijiet tagħhom. Fl-imgħoddi, ħafna mil-liġijiet ma kinux jinkitbu, iżda maż-żmien, fuq insistenza ta’ wħud li riedu aktar ċarezza u sigurtà, dawn bdew jiġu kkodifikati. B’hekk, l-użu tal-lingwa fil-liġi żviluppa f’korp legali kumpless u kkumplikat bil-konsegwenza li xi kultant ikun hemm nuqqas ta’ koerenza filkitbiet legali. Huwa għalhekk li l-interpretazzjoni fil-liġi hija għodda importanti ħafna. Qatt innutajtu kemm hija xi ħaġa affaxxinanti li kelma, fil-Malti jew f’lingwa oħra, użata b’mod komuni fit-taħdit tagħna ta’ kuljum, pereżempju attriċi1, tieħu xejra kompletament differenti skont l-istatut jew il-liġi fejn tkun qed tintuża? Dan mhux għaliex il-lingwa tal-liġi hija xi fenomenu xjentifiku jew tekniku li ma jistax jinftiehem iżda ġej mill-fatt li l-leġiżlatur, meta jabbozza liġi, barra li jagħti każ li ċ-ċittadin għandu d-dritt li jifhem dak li jaqra, irid iqis liġijiet preċedenti jew it-tradizzjoni legali. Huwa għalhekk li xi drabi l-leġiżlatur, b’mod intenzjonat, juża kliem u frażijiet ‒ li ta’ sikwit aħna narawhom vagi, flessibbli u saħansitra astratti ‒ mingħajr ma jippreċiża f’iktar dettall. Bis-saħħa ta’ din il-flessibilità, il-lingwa tal-liġi tadatta ruħha għal ċirkostanzi u komunitajiet differenti fl-ambitu tal-ġurisdizzjoni li l-istess liġi tindirizza, u tittratta sitwazzjonijiet ġodda. Anke jekk ir-reġistru użat fil-liġi fl-aħħar millaħħar huwa lingwaġġ li għandu portata ordinarja fil-ħajja ta’ kuljum, u r-regola ġenerali hija li rreġistru għandu jkun dejjem ċar, fil-leġiżlazzjoni ċertu kliem jieħu tifsira jew xejra kompletament differenti. Għaldaqstant, filwaqt li għandha tingħata attenzjoni lir-relazzjoni bejn il-lingwa u l-liġi, wieħed għandu jagħti każ ukoll l-għeruq tassistemi u t-tradizzjonijiet legali diversi fid-dinja, il-bażi u s-sorsi tagħhom (Glenn, Legal Traditions of the World). Kull pajjiż għandu ssistema legali proprja tiegħu li l-fonti tagħha dejjem huma bbażati fit-tradizzjonijiet tal-pajjiż u jafu għeruqhom fl-istorja tal-istess pajjiż. ATTRIĊI, a.f. Pertaining to the plaintiff; Ara ddefinizzjoni sħiħa f’The Maltese Legal System, Vol. l-aċċent Is-sistema legali Maltija Is-sistema legali Maltija hija waħda mħallta u għandha lgħeruq fil-familja tattradizzjoni legali ċivili2 iżda, min-naħa l-oħra, assorbiet diversi karatteristiċi mittradizzjoni tal-Liġi Komuni3. Pereżempju, filwaqt li r-regoli dwar is-serq fil-Kodiċi Kriminali Maltija4 huma ispirati mill-approċċ tattradizzjoni legali ċivili, listituzzjoni tas-sistema talġurija ġiet impurtata fil-Kodiċi Kriminali Maltija tale quale mil-liġijiet penali Brittaniċi. Hija sistema bbażata fuq ittradizzjoni tal-Liġi Ċivili li lperjodu modern tagħha jmur lura ironikament għaż-żminijiet tal-introduzzjoni (mill-amministrazzjoni Brittanika) ta’ kodiċijiet fil-biċċa l-kbira bbażati fuq sorsi tal-Liġi Ċivili. Iżda hija waħda wkoll fejn għexieren ta’ snin taħt amministrazzjoni Brittanika esponew lillistess sistema għal-liġi Brittanika; influwenza li kompliet saħansitra wara l-Indipendenza fl1964. Dan japplika għal diversi oqsma tal-liġi Maltija kontemporanja li jvarjaw mil-Liġi Pubblika għal oqsma oħra tal-liġi, bħal pereżempju l-Liġi tal-Kumpaniji, il-Liġi Fiskali u l-Liġi Marittima5. Din it-tradizzjoni, magħrufa aħjar bl-Ingliż bħala The Civil Law Tradition, tinkludi ġabra ta’ regoli kkodifikati, applikati u interpretati mill-qrati. Hija tradizzjoni li hija kompletament iffukata fuq il-persuna u d-drittijiet tagħha. 3 Din it-tradizzjoni, magħrufa aħjar bl-Ingliż bħala The Common Law Tradition, hija ispirata mit-tradizzjoni legali li evolviet fir-Renju Unit mis-seklu 11 ’il quddiem. Fil-biċċa l-kbira tagħha mhijiex ikkodifikata u l-każistika f’din is-sistema hija vinkolanti fuq deċiżjonijiet futuri għal kuntrarju tal-każistika fit-tradizzjoni legali ċivili fejn il-każistika tista’ biss tinfluwenza deċiżjonijiet futuri. 4 Il-Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta’ Malta. Barra minn hekk, il-liġi Brittanika għandha influwenza wiesgħa fuq il-liġi Maltija fl-istadju tal-abbozzar, speċjalment issa li l-liġijiet talUnjoni Ewropea jiġu trasposti fis-sistema legali Maltija. Qasam ieħor li juri l-influwenza Brittanika fil-liġi Maltija huwa dak finanzjarju, fejn bosta kunċetti finanzjarji Anglosassoni ġew introdotti fil-leġiżlazzjoni finanzjarja ta’ Malta. Eżempju importanti ieħor huwa t-tfassil tal-liġi pubblika Maltija fuq il-liġi pubblika tar-Renju Unit. Is-sentenza tal-Qorti tal-Appell tat-30 ta’ Lulju 2010, The Malta Independent, il-11 ta’ Awwissu 2010. 7 Fil-każ ta’ lakuna, il-Qrati Maltin iridu jirrikorru għarregoli stipulati fid-Dritt Internazzjonali Privat tar-Renju Unit u japplikawhom. l-aċċent Piena vs Penali Nullum crimen, nulla poena sine lege8 Meta wieħed jikser il-liġi jingħata kastig9. Għalkemm il-kelma kastig għandha eżattament l-istess tifsira tal-kelmiet piena jew penali, mhijiex kelma li tintuża fil-liġijiet Maltin. Minflok, fil-liġi Maltija (fil-liġijiet prinċipali u saħansitra fil-leġiżlazzjoni sussidjarja) niltaqgħu diversi drabi mal-kelmiet (a) piena, pereżempju: inqatgħet is-sentenza u ngħata piena ta’ għomor il-ħabs; ingħata l-piena tal-mewt u (b) penali, bħal pereżempju punti penali (penalty points fis-sens ta’ liċenzja tas-sewqan) jew pagament ta’ penali. Prattikament it-tnejn huma forom ta’ kastig, għalkemm il-qawwa u l-forma ta’ dan listess kastig tiddependi wkoll mit-tip ta’ reat, delitt jew offiża mwettqa. It-terminu piena huwa relatat mal-kontabbiltà ta’ aġir li jikser il-liġi. Fil-każ ir-Repubblika ta’ Malta vs Renè sive Nazzareno Micallef, mogħtija fit-28 ta’ Novembru 2006, il-Qorti ddikjarat li: “Il-piena għandha diversi skopijiet. Wieħed minnhom huwa sabiex jigi ripristinat it-tessut soċjali li jkun ġie mċarrat bil-għemil kriminali ta’ dak li jkun. Skop ieħor tal-piena huwa dak li tiġi protetta s-soċjetà.” Il-piena tista’ tikkonsisti fi priġunerija li jkollha tiġi skontata minnufih jew li tista’ tiġi sospiża jekk jiġu osservati ċerti kundizzjonijiet. Din tista’ tkun f’forma ta’ kastig mod ieħor milli priġunerija. Prinċipju legali stabbilit li jirrikjedi li wieħed ma jistax jiġi kkastigat għal xi ħaġa li mhijiex projbita mil-liġi. Ara l-artiklu diġà ppubblikat f’l-aċċent, http://ec.europa.eu/ translation/maltese/magazine/documents/issue_11_mt.pdf p. 19. 9 KASTIG n.m.s., pl. -i Piena li tingħata l-aktar bħala tagħlima lil min jikser ordni, liġi, eċċ.; għedieb mogħti lil min jiżbalja; tagħdiba; tbekkita; ħlas mistħoqq lil ħati; swat jew għemil ieħor li bihom wieħed jiġġiegħel ipatti għal xi nuqqas, dnub, ħtija, diżobbedjenza eċċ li jkun għamel. Iżda piena fil-Malti tista’ tintuża wkoll meta lġudikant jissospendi jew jirtira, definittivament jew għal perjodu limitat, il-liċenzja ta’ sewqan tal-konvenut minħabba xi eċċess ta’ sewqan jew nuqqas ta’ osservanza tar-regolamenti tattraffiku. Fil-fatt Erin Serracino-Inglott jispjega li l-piena hija l-kastig mogħti mill-Qorti lil min jinstab ħati, sew jekk ħlas ta’ flus (multa), sew jekk piena ta’ priġunerija jew ċanfira (ammenda) u kif ukoll twiddiba b’sentenza, b’kundanna (minn awtorità kompetenti) jew penali. L-etimoloġija ta’ piena jidher li ġejja mit-Taljan u f’ċerti każijiet tista’ tfisser ukoll kull uġigħ imġiegħel, bħal pereżempju t-tortura, xi turment jew dulur u niket inkella xi għafsa ta’ qalb10. Ta’ sikwit ukoll insibu li l-piena hija kkwalifikata bħal piena massima jew minima, piena ta’ mewt, piena ħarxa, eċċ. Pereżempju fl-Artikolu 2 tal-Kodici Kriminali, fil-Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta’ Malta, hemm diversi gradi ta’ kastigi stabbiliti. Ir-reati jitqassmu kontravvenzjonijiet. f’delitti Għandi piena li ma ftaħtlux għajnejh! Kieku ma ġralux li ġralu! l-aċċent (1) Kull reat inissel azzjoni kriminali u azzjoni ċivili. (2) L-azzjoni kriminali titmexxa quddiem il-qrati ta’ ġurisdizzjoni kriminali, u biha tintalab piena kontra lħati. (3) L-azzjoni ċivili titmexxa quddiem il-qrati ta’ ġurisdizzjoni ċivili, u biha jintalab il-ħlas tal-ħsara li ssir bir-reat. Tipi ta’ piena 7. (1) Bla ħsara tal-eċċezzjonijiet li tagħmel il-liġi, il-pieni li jistgħu jiġu mogħtija għad-delitti huma - (a) ilpriġunerija; (b) ir-reklużjoni; (c) linterdizzjoni; (d) il-multa. (2) Bla ħsara tad-dispożizzjonijiet talArtikolu 53 jew ta’ xi liġi speċjali oħra, ilpieni li jistgħu jiġu mogħtija għallkontravvenzjonijiet huma - (a) iddetenzjoni; (b) l-ammenda; (c) iċ-ċanfira jew it-twiddiba. Pieni li jnaqqsu l-libertà persunali. (3) Taħt l-isem ta’ “pieni li jnaqqsu llibertà persunali” jidħlu l-pieni talpriġunerija u tad-detenzjoni. (6) It-tlugħ jew l-inżul minn piena għal oħra titqies bħala li tirriferixxi għalliskala tal-pieni. Min-naħa l-oħra, il-kelma penali11 tkopri b’mod partikolari l-multi ta’ natura finanzjarja bħal multi, ammendi, miżati u sovvraimposti amministrattivi. “L-attur talab kundanna ta’ ħlas ta’ penali minħabba inadempjenza kontrattwali”12, fejn f’dan il-każ, mela, il-kelma penali qed tirreferi għal ħlas minħabba ksur ta’ kuntratt jew għax ma ġiex onorat xi obbligu kuntrattwali jew dekadenza. PENALI n. u aġġ. f. s. u pl. Penale, Petr. ‘agg. da pena; pena per lo più pecuniaria’): t.leg. li hu ta’, ġej minn jew b’xi mod għandu x’jaqsam ma’ piena, mal-għoti ta’ pwieni, kastigi lill-ħatjin eċċ. (liġi, kodiċi, dritt eċċ.); (2) n. bl-art. il- : il-piena nfisha, il-kastig; il-flus li wieħed jeħel biex iħallas tal-ħtija, mill-qrati, l-awtorità eċċ; eż. Jew tħallas il-penali jew tinżilhom! l-aċċent Għalhekk wieħed jista’ raġonevolment jikkonkludi li t-terminu penali huwa ġeneralment użat f’kuntest ta’ offiża jew delitt anqas serju minn dak ta’ reat li jwassal għallgħoti ta’ piena mill-ġudikant. Barra minn hekk, fl-Artikolu 35(2) jingħad: “il-Qorti tista’, fuq talba tal-Pulizija, iġġiegħel li jidhru quddiemha l-ġenitur jew persuna oħra li jkollha d-dmir tat-trobbija tal-minuri, u, jekk il-fatt allegat bħala magħmul mill-minuri jiġi ppruvat u jkun maħsub mil-liġi bħala reat, ilQorti tista’ tobbliga lill-ġenitur jew lil dik ilpersuna l-oħra li jieħdu ħsieb tal-imġiba talminuri, taħt penali, jekk jonqsu, ta’ somma ta’ mhux anqas minn mitt euro (€100)”. Fi kliem ieħor hawnhekk il-kelma penali qed tintuża bħala forma ta’ kawzjoni jew garanzija għal xi ħadd. Fil-kawża il-Pulizija vs L-Onor. Dennis Sammut tal-1992, il-Qorti spjegat li: “is-subartikolu jikkontempla l-ksur ta’ dispożizzjoni u jippreskrivi l-penali ta’ somma ta’ flus għal kull ġurnata sakemm tipperdura linfrazzjoni.” Il-kelma penali tagħti l-idea wkoll ta’ xi forma ta’ ħlas f’daqqa ta’ somma ta’ flus. Kemm ildarba, naqraw fil-ġurnali Maltin dwar multi imposti fuq il-kuntratturi minħabba dewmien fi proġett partikolari jew penali għal min jisraq lelettriku. Pereżempju fl-Artikolu 541 tal-Kodici Kriminali li jittratta t-tipi ta’ penali, insibu hekk: “Iżda, ir-rikorrent għandu, qabel xejn ma t-talba tiegħu titmexxa ’l quddiem, iwettaq bilġurament id-denunzja, ir-rapport jew il-kwerela, u jobbliga ruħu, taħt penali, f’somma li tiffissa l-Qorti, li jagħti fil-kawża, jekk ikun imsejjaħ, ix-xiehda tiegħu, inkella li jagħti dawk il-provi li jkollu f’idejh illi bihom l-imputat ikun jista’ jinsab ħati” Ir-raġuni ta’ penali ta’ ħlas ta’ somma flus għal kull ġurnata tista’ tkun minħabba ksur ta’ kuntratt, bħala garanzija, minħabba l-ħruġ ta’ mandat b’qerq jew l-obbligu ta’ tneħħija ta’ inkonvenjent ikkawżat minn azzjoni illegali. Għaldaqstant it-termini “penali” u “penalità” jfissru b’mod ċar piena monetarja u qatt ma jistgħu jiġu mfixkla mat-terminu priġunerija filwaqt li kif se naraw aktar ’l isfel “piena” barra li tfisser priġunerija jew piena tal-mewt fil-liġi Maltija ġieli ngħatat sinifikat monetarju wkoll. Il-kelma penali faċilment tieħu post il-kelma kriminali peress li hija relatata ħafna mal-liġi penali jew l-att penali. L-Ingliżi ta’ spiss jużaw dawn it-termini b’mod alternat, iżda l-iktar terminu li jħobbu jużaw huwa penalty (eż. death penalty). Fil-Malti, madankollu, nistgħu l-aċċent nużaw iż-żewġ termini differenti (pena tfisser piena13; penalità/sanzione tfisser penali) billi xi terminoloġija fil-liġi kriminali tagħna ssawret fuq it-Taljan għalkemm ma rridux ninsew li, kif rajna aktar ’il fuq, il-liġi nnifisha14 għandha l-għeruq tagħha fiż-żewġ tradizzjonijiet legali. Kelma oħra relatata mal-kelmiet penali u piena hija l-kelma penitenza u xi derivattivi tagħha bħal penitenzerija u penitenzier. Fi frażijiet bħal faċilità penitenzjarja jew sistema penitenzjarja, ilkelma penitenzjarja qed tintuża minflok ħabs u l-għeruq tagħha jinsabu fit-tradizzjonijiet legali Anglosassoni bħal fil-każ ta’ state penitentiary. Serracino-Inglott jispjega b’mod ċar li l-kelma penitenza u d-derivattivi tagħha m'għandhom x’jaqsmu xejn mal-“kastigi” legali iżda għandhom x’jaqsmu mal-ksur tar-regoli tar-reliġjon. Interessanti ninnotaw li xorta waħda fit-tifsira tiegħu juża lkelma legali “piena” u jgħid li l-penitenza hija l-piena, il-kastig f’għamla ta’ xi talb jew ċaħda oħra li wieħed jagħmel biex ipatti għal ħtijietu, dnubietu eċċ. Dwar penitenzerija, fejn tidħol it-traduzzjoni tagħha għall-Ingliż, l-iktar li tqarreb hi l-kelma penitentiary għaliex skont ESI din hija dinjità, kariga, post, uffiċċju ta’ penitenzier, pereżempju tribunal fil-kurja tal-Vatikan taħt il-kardinal penitenzier li jaqta’ kwistjonijiet ta’ penitenzi u jagħti grazzji, dispensi, assoluzzjonijiet eċċ. ta’ xi każi li jkunu riżervati15. Kelma tal-aħħar dwar il-fatt li diversi drabi f’Malta, minħabba nuqqas ta’ riżorsi, il-liġi tiġi abbozzata minn esperti li mhumiex neċessarjament avukati. L-espert jgħaddi l-abbozz tiegħu lill-uffiċċju talAvukat Ġenerali. F’dan l-istadju, l-abbozz jgħaddi minn proċess ta’ qari tal-provi u jingħata xejra propjament legali. Iżda jista’ jkun illi matul dan il-proċess jinqalgħu xi inkonsistenzi u għalhekk jista’ jkun hemm lok għal xi żbalji fl-abbozzar tal-liġijiet bil-Malti meta dawn jiġu tradotti mill-Ingliż. Pereżempju, meta nqabblu l-Artikolu 29A tal-Att dwar il-Kwarantina tal-Pjanti, il-Kapitolu 433 talLiġijiet ta’ Malta16 mal-istess artikolu bl-Ingliż ninnutaw li fit-traduzzjoni tal-Att jew tal-emendi sussegwenti mhux dejjem inżammet it-terminoloġija konsistenti għall-kelma penalties bl-Ingliż. Ilverżjoni Maltija m’għamlitx distinzjoni bejn penali u piena għax użathom daqslikieku jfissru l-istess ħaġa. Miżjud: V. 2011.43. (4) Kull min ikun ingħatalu avviż taħt is-subartikolu (1) u ma jkunx irid li l-proċeduri għar-rigward tar-reat allegat isiru quddiem il-Qorti jista’ b’avviż bil-miktub li jiġi notifikat lid-Direttur (a) jammetti r-reat, u (b) iħallas l-ammont tal-penali lid-Direttur fi żmien tletin ġurnata wara li jkun ġie lilu notifikat l-avviż tal- Pwieni: ħlas ta’ ħtija, mogħti bħala kastig, eċċ. (Il-Miklem Malti, Vol. Il-Kodiċi Kriminali, Il-Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta’ Malta. 16 http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8899&l=2 u http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8899&l=1 13 14 l-aċċent U fil-biċċa ta’ wara eżatt erġajna qlibna għallpiena. (5) Meta taħt dan lartikolu persuna tammetti reat, id-Direttur jwaħħal lil dik il-persuna piena ta’ flus għarrigward tar-reat li tkun tammonta għal wieħed minn tlieta tal-ogħla piena li dik il-persuna kienet kieku teħel li kienet instabet ħatja tarreat mill-Qorti. Meta jkun hemm inkonsistenzi bejn żewġ verżjonijiet lingwistiċi, u tkun tinħtieġ interpretazzjoni tal-liġi, l-Artikolu 74 tal-Kostituzzjoni ta’ Malta17 huwa ċar: Ilsien tal-Liġijiet Ħlief kif provdut xort’oħra mill-Parlament, kull liġi għandha ssir kemm bl-ilsien Malti kif ukoll blilsien Ingliż u, jekk ikun hemm xi konflitt bejn it-test Malti u t-test Ingliż ta’ xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali. Dikjarazzjoni ta’ ċaħda ta’ responsabbiltà Dan l-artikolu qed jinkiteb u jiġi kkomunikat għal skopijiet informattivi biss u bl-ebda mod ma għandu jitqies li huwa awtorevoli u li dak qed jingħad fih irid jiġi adottat fit-traduzzjonijiet bil-Malti tal-liġijiet tal-Kummissjoni Ewropea. L-awturi huma tradutturi mal-Kummissjoni Ewropea. Ħajr lil Ivan Said tas-suġġerimenti siewja tiegħu 17 l-aċċent It-terminoloġija fl-UE: il-Kummissjoni Ewropea Reuben Seychell Introduzzjoni t-tiswir sistematiku ta’ termini ġodda f’ċentru terminoloġiku attiv, xi ftit jew wisq, jimpatta fuq l-iżvilupp tal-vokabularju f’lingwa. Madankollu, il-mira tat-terminoloġija fiha nfisha mhijiex il-vokabularju ta’ lingwa għal skop ġenerali (LSĠ), imma ta’ lingwa għal skop speċjalizzat (LSS) u dan, naturalment, jinfluwenza l-vokabularju żviluppat fil-livell tekniku. Il-LSĠ issewgi aktar il-forom tal-ħajja ordinarji, dawk meħuda mill-ħajja ta’ kuljum ta’ komunità jew soċjetà li tuża forma ta’ lingwa naturali xprunata mill-metafori komunikattivi dominanti, spiss maħluqa mill-media globalizzata. Għalkemm il-LSĠ, fil-kuntest ta’ Malta, forsi għandha x-xejra ta’ diglossija, fejn aktar milli lingwa unika, wieħed jieħu u jħallat millvokabularju ta’ żewġ lingwi (il-Malti u l-Ingliż Malti), it-terminoloġija tuża għodod u riżorsi fillingwa irrispettivament minn dak li hu popolari, minn dak li jogħġob jew idoqq, u tisfrutta elementi kemm Rumanzi, kemm Semitiċi kif ukoll dawk ta’ influwenza Ingliża. Fitterminoloġija, l-interess huwa firrappreżentazzjoni konsistenti ta’ nisġa ta’ kunċetti, għal skop speċjalizzat u għal udjenza ferm iżgħar, li tirrispetta normi u prinċipji li ser nitkellem fil-fond dwarhom aktar tard. L-applikabbiltà tat-terminoloġija ‘tagħna’ It-terminoloġija hija pilastru importanti għasservizzi tat-traduzzjoni professjonali u għallkitba ta’ standards tekniċi mill-industrija. Xogħolha huwa wieħed trasversali fid-diversi setturi tal-ekonomija globali u fid-diversi xenarji ta’ politika aktar interdipendenti. It-terminologi (jew il-funzjoni tat-terminoloġija) ssibhom kemm f’ministeri u dipartimenti pubbliċi kif ukoll f’impriżi multinazzjonali bħalma huma lmanifattura tal-karozzi jew tal-materjal talfotografija, fost ħafna prodotti oħra1. Fis-settur pubbliku, partikolarment fl-UE, it-traduzzjoni ġabet magħha ħtieġa akbar għal ħidma fuq itterminoloġija u, speċjalment għal-lingwi żżgħar2, dan jissarraf fi sfida kontinwa biex jirrappreżentaw fil-lingwa tagħhom suġġetti u kwestjonijiet li qabel ma kinux jiġu trattati fiddettall f’dik il-lingwa rispettiva. Il-Malti (MT) jinsab f’dis-sitwazzjoni u, lil hinn minn kull retorika, nibtu neċessità u obbligu ġuridiku fejn, anki jekk f’Malta l-maġġoranza tal-Maltin jagħżlu li ma jużawx il-Malti 1 Ngħidu aħna, tista’ tfittex dwar l-ispeċjalizzazzjoni terminoloġika fl-industrija tal-karozzi fil-kumpanija BMW. L-interess prinċipali tal-industrija biex tippreżenta materjal informattiv fil-lingwa tal-konsumatur joriġina kemm mil-lat ta’ kummerċjalizzazzjoni, kif ukoll minn dak ġuridiku, fejn issib liġijiet dwar il-protezzjoni talkonsumatur, bħal fl-UE, li jirrikjedu li l-informazzjoni fuq il-prodott jew dik li takkumpanjah tkun f’lingwa uffiċjali ta’ dak il-pajjiż rispettiv. 2 Bil-fażijiet ta’ tkabbir mis-snin 90, l-għadd ta’ lingwi żdied minn 9 għal 24. Kien hemm diversi inizjattivi nazzjonali biex tissaħħaħ l-infrastruttura terminoloġika rispettiva. Xi gvernijiet bħal dak Pollakk u dak Litwan stabbilew infrastruttura li tindirizza t-terminoloġija b’mod formali u uffiċjali, fejn jiġi provdut netwerk ta’ esperti nazzjonali li jassisti fix-xogħol tat-terminoloġija. l-aċċent f’suġġett partikolari, kull ċittadin Malti jiġi indirizzat bil-Malti fiddrittijiet u l-obbligi kollha li jappartjenu għalih. Dan ifisser li kull standard tekniku dwar kwalunkwe strument finanzjarju li jaffettwa x-xiri u l-bejgħ, dwar kif jiġi prodott l-inbid, dwar ilmaterjali li jintużaw fil-borom, fit-twaġen u fil-kontenituri talikel, dwar il-karozzi li jistgħu jinxtraw jew jinbigħu, u dwar eluf ta’ oqsma oħra, irid ikun bil-lingwa uffiċjali tal-qrati. Dan ħoloq il-bżonn ta’ terminoloġija Maltija li tirreaġixxi għaddomanda tat-traduzzjoni3. Is-sitwazzjoni ta’ diglossija (Fasold, 1990: 270) fil-MT fejn, minflok jinstab vokabularju MT, wieħed juża dak Ingliż (EN), filMT ħolqot lakuna kbira4: l-EN jintuża f’dominji tekniċi jew semitekniċi, u l-Malti jiddomina f’oqsma x’aktarx aktar vernakolari u tradizzjonali. Fiddritt tal-UE mhuwiex possibbli li wieħed jarbitra dwar xi drittijiet jew obbligi jista’ jagħżel, u għalhekk lanqas dwar x’jiġi tradott jew le. Il-bażi ġuridika ta’ dan ir-rekwiżit lingwistiku jinsab fi tliet strumenti: (1) it-Trattat dwar ilFunzjonament tal-Unjoni Ewropea (l-Artikoli 20 u 24) li jistabbilixxi d-drittijiet lingwistiċi taċċittadini; (2) il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea (l-Artikoli 21, 22 u 41); u rId-dipartiment tal-MT tal-Kummissjoni Ewropea ġieli pproduċa aktar minn 70,000 paġna f’sena, u dan jeskludi l -paġni tradotti mill-istituzzjonijiet u l-entitajiet l-oħra talUE, fosthom il-Parlament Ewropew, il-Kunsill tal-UE, ilQorti tal-Ġustizzja, il-Qorti tal-Awdituri, il-Bank Ċentrali Ewropew, il-Kumitati tar-Reġjuni u dak Soċjali u Ekonomiku, u ċ-Ċentru tat-Traduzzjoni. Lakuna li spiss twassal lil xi wħud f’kontroversji barra minn lokhom bħalma huma dawk dwar kif ser jinkitbu lkliem li dieħel mill-EN. Regolament tal-Kunsill Nru 1/1958 li jistabbilixxi li r-regolamenti u dokumenti oħra ta’ applikazzjoni ġenerali jitfasslu fil-lingwi kollha uffiċjali. Dawn id-dispożizzjonijiet lingwistiċi ġew sostnuti b’ġurisprudenza tal-UE. Hawnhekk qed nippreżenta biss il-prinċipji ewlenin li stabbiliet il-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE (QtĠ): • Il-verżjonijiet lingwistiċi kollha talleġiżlazzjoni tal-UE huma ndaqs flawtentiċità tagħhom, u għalhekk linterpretazzjoni ta’ dispożizzjoni tad-dritt tal-UE tinvolvi t-tqabbil tal-verżjonijiet lingwistiċi differenti5; Id-dritt tal-UE huwa sui generis, u daqstant ieħor it-terminoloġija li QtĠ, il-Kawża-283/81, CILFIT. l-aċċent tirrappreżenta l-kunċetti tiegħu. Huwa għalhekk li t-terminoloġija tad-dritt tal-UE ma tissejjisx fuq it-terminoloġija ta’ xi dritt nazzjonali. Għalhekk, terminu li jokkorri fid-dritt tal-UE mhux neċessarjament ikollu l-istess tifsira bħal fi dritt nazzjonali6. F’din il-kawża, il-QtĠ insistiet kontra korrispondenza interlingwi kelma-kelma, u favur rappreżentazzjoni ċara tal-kunċett kif elaborat fid-dritt talUE, li tinneċessita terminoloġija ġdida fillingwi mira sabiex ikun hemm distinzjoni ċara bejn terminu tal-UE u terminu ieħor li jista’ jkun idoneu għall-kuntest domestiku. Ir-raġunament f’din il-sentenza tal-QtĠ wassal għall-punt li ġej; • Id-dritt tal-UE jiġi interpretat uniformement fl-UE kollha għaliex japplika fl-Istati Membri kollha bl-istess mod7, irrispettivament mit-tradizzjonijiet ġuridiċi nazzjonali preċedenti, abbażi tassupremazija tad-dritt tal-UE kif definit filkawża ta’ Costa v Enel u l-kawża ta’ Van Gend Loos8. Ir-rekwiżiti lingwistiċi huma f’sintonija ma’ prinċipji ta’ dritt oħrajn, fost l-oħrajn malprinċipju ta’ trattament ugwali quddiem id-dritt, mal-prinċipju tan-nonretroattività, u partikolarment mal-prinċipju taċ-ċertezza taddritt. Dan tal-aħħar jirreferi: • għall-aċċettabbiltà ġudikatura; għall-prevedibbiltà, jiġifieri li wieħed ikun jaf x’jistenna mid-dritt, u l-evitar ta’ lakuni li jwasslu għal miżinterpretazzjoni; għall-armonizzazzjoni tat-tifsira ġuridika f’sistema ta’ dritt multilingwi. għall- Il-QtĠ ma tistax toqgħod fuq argumenti lingwistiċi li jibbażaw fuq it-tifsira ordinarja talkliem jew fuq il-lingwaġġ ta’ kuljum biex tiġġustifika deċiżjoni tagħha dwar linterpretazzjoni korretta, u dan minħabba nnatura multilingwi tad-dritt tal-UE9. It-“tifsira ordinarja ta’ kelma” twassal għal tifsiriet diverġenti skont il-lingwa mira rilevanti. Tifsira ġuridika teħtieġ ċarezza, durabbiltà, u konsistenza, lil hinn mill-idjosinkrazija u spontanjetà tal-“logħbiet lingwistiċi”10. Dan kollu jista’ jkun irrikonċiljabbli ma’ xi kunċetti dwar il-lingwa, imma fir-realtà huwa rwol indispensabbli li l-lingwa teħtieġ taqdi fl-oqsma normattivi, xjentifiċi u teknoloġiċi. F’dan is-sens u f’dan il-livell, il-kelmiet isiru termini u jispustaw ruħhom minn LSĠ għal LSS. Għalhekk ir-rwol tat-terminoloġija huwa wieħed normattiv, fejn anki tqis l-ambitu semantiku talkliem jew tal-espressjonijiet, biex tittrasformahom f’terminoloġija rilevanti għal użu speċjalizzat, skont qafas ta’ dominji. Wieħed mill-każijiet li deher quddiem il-QtĠ kien li fid-Daniż “vehicle” ġiet tradotta bħala “vettura”, li normalment tfisser “trasport fuq lart”, u jekk inkunu aktar speċifiċi “fit-triq”. Dan kien f’kuntest tas-Sitt Direttiva tal-VAT 77/388/ KE11 dwar bażi uniformi ta’ stima. Għad-Daniżi kien ċar li “vettura” ma tinkludix dgħajjes u għalhekk eżentaw il-parkeġġ ta’ dgħajjes millħlas tal-VAT. Il-QtĠ qatgħetha li dan huwa ksur tad-dispożizzjonijiet tal-UE, u li t-testi tadDaniż, tal-Iżvediż, tal-Olandiż u tal-Grieg għażlu terminu aktar speċifiku minn dak maħsub fid-Direttiva kif rappreżentat fil-lingwi l-oħra u għalhekk iddikjarat li, irrispettivament minn xi jfisser fil-lingwa proprja, it-terminu użat jinkludi d-dgħajjes, eċċ. Għal Malti kienet tkun soluzzjoni faċli li wieħed juża “veikolu”. mhux ser nidħol f’analiżi tal-għażliet QtĠ, il-Kawża-29/69, Stauder v Ulm. QtĠ, il-Kawża-283/81, CILFIT. 8 QtĠ, il-Kawża-4/64, Costa v Enel, QtĠ, il-Kawża 26/62 Van Gend Loos. QtĠ, il-Kawża C-341/04, Eurofood IFSC Ltd. 10 Għal aktar dettall dwar it-teorija tal-logħbiet lingwistiċi, ara Wittgenstein, 1953, §7. 11 QtĠ, il-Kawża C-428/02, Vestre Landsret – Danimarka, [2005] ECR I-01527. l-aċċent terminoloġiċi tal-verżjoni MT ta’ din id-direttiva fejn skorrettement intużat “karozza”. Nuqqasijiet bħal dawn iwasslu għal refużjonijiet mhux dovuti ta’ taxxa u sussegwentement sanzjonijiet għall-Istati Membri li jammontaw għal miljuni ta’ ewro. Fl-isfond tal-argumenti spjegati, il-qasam ta’ interess tat-terminoloġija mhuwiex il-lingwa għal skop ġenerali (LSĠ), i.e. kif jintuża l-kliem, jew is-sinifikat tagħhom, f’kuntesti ta’ intenzjonijiet komunikattivi ordinarji12 bilpletora ta’ tifsiriet u sinifikati13; imma l-lingwa għal skop speċjalizzat (LSS) li: teħtieġ aktar stabbiltà tul iż-żmien u konsistenza fl-użu, speċjalment fl-istess dominju; tkun ta’ natura normattiva aktar milli deskrittiva (kif ser nispjega aktar tard); ma tħarisx lejn il-kelma (jew il-kliem) imma lejn termini rappreżentanti ta’ kunċetti f’dominji tekniċi speċifiċi; EN consideration LSĠ kunsiderazzjoni/qies tkun anqas dipendenti fuq kuntest istantanju imma aktar dipendenti fuq is-suġġett li jkun qed jiġi trattat (Lerat 1995). Huwa biss fil-livell ta’ LSS li l-kliem isiru termini. Il-possibbiltà ta’ sinonomija jew omonomija tal-LSĠ tixxejjen biex tippermetti anqas ambigwità u sinifikat aktar ċar. Kif jispjega Humbley (1997), il-kliem jew il-gruppi ta’ kliem isiru termini meta jintużaw f’oqsma speċjalizzati u meta jikkorrispondu ma’ kunċetti fl-istess oqsma, definiti b’rabta ma’ dawk loqsma. It-tabella 1 ta’ hawn taħt turi xi eżempji ta’ kif il-korrispondenza interlingwi tinbidel meta wieħed jiċċaqlaq bejn LSĠ u LSS. It-terminoloġija nnifisha It-terminoloġija tal-UE hi miġbura fil-IATE15, id-databażi tal-UE għat-terminoloġija. Kull lingwa tikkonsolida fiha t-terminoloġija li għandha tintuża fid-dokumenti tal-UE. Meta tterminu ma jkunx fil-IATE, idealment dan jaħsbu għalih it-terminologi tal-istituzzjonijiet. fid-dominju tas-saldu tal-obbligi finanzjarji LSĠ gvern + ġenerali traduzzjoni litterali li kieku wieħed jibbaża fuq fehim mil-LSĠ twassal għal “gvern ġenerali” jew f’formazzjonijiet aktar kumplessi bħal “general government debt” għall-iskorrettezza “dejn ġenerali tal-gvern” amministrazzjoni pubblika it-terminu huwa stabbilit u definit f’liġi ta’ Malta li tindirizza dan is-suġġett LSĠ spiża/nefqa fil-LSS huma ekwivalenti għal expense/expenditure rispettivament14 fil-kontabbiltà u d-dominji finanzjarji jkun skorrett li wieħed jelimina ddistinzjoni bejn cost u expense. It-terminu MT korrett ekwivalenti huwa kost (expense fil-LSS hija kost li jiġi realizzat, li jimplika trattament differenti filkontabbiltà) LSĠ Tabella 1: Meta l-kelma ssir terminu 12 Għal aktar dwar l-intenzjonijiet komunikazzjonali, ara Strawson, 1957. Għal aktar dwar ‘tifsira’ meaning u ‘sinifikat’ significance, ara Ogden & Richards, 1960. 14 Għal aktar dwar dan, ara Seychell, l-aċċent, ħarġa 12, 2014. l-aċċent Madankollu mhuwiex umanament possibbli birriżorsi disponibbli. Allura, fejn jeħel, it-traduttur jistaqsi l-parir tat-terminologi (tali parir eventwalment jiddaħħal fil-IATE) jew jagħmel riċerka hu stess. Il-proċess terminoloġiku hu bħal ċirku ermenewtiku17 fi tliet stadji. Għall-prattiċità tarreferenza, f’dan it-test ser insejħilhom hekk: (A) Fehim, (B) Dikostruzzjoni, (Ċ) Rikostruzzjoni. Fid-dipartiment tal-Malti (tal-Kummissjoni Ewropea) naqsmu l-funzjoni tat-terminoloġija fi tliet fergħat: 1. Appellazzjoni (tismija ta’ korpi, karigi, strumenti, eċċ.): din tinvolvi ċertu livell ta’ politika; dwar dan il-qasam hemm kumitat kompetenti li jirċievi proposti u jiddeċiedi dwar l-ismijiet. Tassonomija: din tieħu x-xejra ta’ appellazzjoni imma tiġi applikata wkoll l-analiżi ta’ diversi fatturi u prinċipji tassonomiċi16. Terminoloġija: dan huwa s-suġġett ta’ dak li fadal minn dan l-artiklu. Il-ħidma terminoloġika nistgħu ngħidu li fiha żewġ funzjonijiet li fil-prattika mhux dejjem tkun tista’ tifridhom: Terminografija: ir-riċerka, ir-reġistrazzjoni u lpreżentazzjoni ta’ termini kif jintużaw f’diversi dominji. Meta jiġi deċiż x’jiddaħħal jew le, jitqiesu żewġ punti: (a) dak li hu ovvju llum mhux bilfors jibqa’ ovvju għada (aspett temporali); u (b) dak li hu ovvju għal lingwa mhux bilfors ikun ovvju għal lingwa oħra (aspett multilingwi tal-UE). Terminoloġija (ħolqien ta’ termini): fejn ikun hemm lakuni terminoloġiċi, jiġi identifikat issinifikatur li jirrappreżenta bl-aħjar mod ilkunċett, u dan billi jiġu applikati l-għodod terminoloġiċi. Dan jinvolvi wkoll deċiżjonijiet dwar il-varjanti. F’li ġej ser niffoka l-aktar dwar dan. Wieħed irid jaħkem "l-unitajiet tal-fehim"18, ilkategoriji, taħt xiex jaqa’ l-kunċett, u jiddetermina għal xiex tkun qed issir irreferenza, xi jkunu l-elementi li jgħinuna nidentifikaw eżatti dwar xiex qed nitkellmu (pereżempju, għal xiex qed jirreferi l-kunċett "power"? Għall-kuntest tal-fiżika jew dak talpolitika? X’inhuma l-elementi essenzjali li jikkaratterizzawh?). B. Dikostruzzjoni Wieħed jeħtieġ jikkuntrasta l-kunċett mal-idées voisines, kif isejħilhom Saussure (1965: 160), 'lgħajr' jew l-oppost (fil-loġika Hegeljana – ara Weiss 1974: 86-123)19; il-kunċett f’relazzjoni mal-kunċetti l-oħra "ġirien" (li jokkorru fl-istess nisġa ta’ kunċetti) li proprju jsawru l-elementi distintivi (il-lingwa bħala sistema ta’ differenzi). Dan jista’ jsir b’diversi modi, fosthom billi tiġi mmappjata nisġa ta’ kunċetti relatati (ara dDijagramma 1) jew jiġi mmappjat disinn tarrelazzjonijiet essenzjali bejn il-kunċetti, jew issir rappreżentazzjoni alġebrika, u kwalunkwe 17 “Ermenewtiku” fis-sens li spjega Lorenzen (1987: 131) bħala investigazzjoni “dwar kif wieħed għandu jaqra test, meta wieħed jaqrah b’perspettiva xjentifika”, u fi kliem Gadamer fi Truth and Method, (1989: 269) bħala “kompitu ta’ … interrogazzjoni dwar l-affarijiet”. 18 Dak li jsawru dak li tradizzjonalment nifhmu bħala “kunċett”. Għal aktar dwar dan ara Temmerman 2000: 73. 19 De Saussure jargumenta li l-ekwivalenza bejn il-kliem hija minima: hija biss il-fdalijiet mill-operazzjoni talidentifikazzjoni tad-differenzi. Derrida (1978) jelabora u jikkonja t-terminu “differance” (differ + ance) tat-tifsira, li għandha sinifikat doppju: it-tifsira tkun radikalment differenti (permezz tal-kuntrast/l-oppożizzjoni/l-għajr) u ttifsira tkun differita, xi ħaġa li ssir in absentia, f’test lil hinn mill-“oġġett reali”, bi tkomplija fuq il-propożizzjoni ta’ Wittgenstein li d-dinja hija dinja tal-fatti mhux taloġġetti, u li “l-oġġetti huma s-sustanza tad-dinja imma mhux parti minnha” (Wittgenstein, 1933: §1.1). l-aċċent Dijagramma 1: Mappa tal-kunċetti fuq l-eżempju ta’ fjuwil għodda li tiċċara d-differenzi. Eż. accuracy, li spiss tiġi tradotta bħala preċiżjoni, hija skorretta f’kuntesti xjentifiċi għaliex accuracy u precision (l-ekwivalenti lessika ta’ preċiżjoni) huma rappreżentati b’formuli differenti, u għalhekk issoluzzjoni korretta tkun akkuratezza. Sagrosanti huma: 1. il-prinċipju ta’ ekwivalenza interlingwi: kunċett bil-MT ikun identiku għal dak tallingwa sors 2. il-prinċipju ta’ sostitwibbiltà: jekk taqbad u tissostitwixxi t-terminu bid-definizzjoni, is-sinifikat tat-test jibqa’ l-istess. (Ara Dijagramma 1) Huwa għalhekk li l-kunċett huwa l-qofol ta’ kollox, u jiġi ferm qabel it-terminu li jista’ jirrappreżentah. Dan ifisser li d-definizzjoni hija l-parti essenzjali ta’ kull entrata fil-IATE. L-ISO 704:2009 jiddistingwi bejn żewġ tipi ta’ definizzjonijiet: dik estensjonali u dik intensjonali, bi preferenza għat-tieni waħda. Ġeneralment, definizzjoni estensjonali tippreżenta elenku ta’ oġġetti (astratti jew reali) li jirrappreżenta l-kunċett u definizzjoni intensjonali tirrappreżenta l-kunċett skont l- elementi li jsawruh. Il-qlib minn definizzjoni tattieni tip għal definizzjoni tal-ewwel tip swiet lil Pluto l-istatus tagħha ta’ pjaneta, għaliex Pluto ma kinitx tissodisfa l-kriterji elementali talkunċett ta’ pjaneta. Il-preferenza tagħna, mela, hija għal definizzjoni intensjonali. Kwalunkwe informazzjoni addizzjonali li titqies bħala definizzjoni estensjonali, jew inkella kull informazzjoni li tippreżenta negazzjoni ta’ xi kwalitajiet (eż. “m’għandhiex propulsjoni esterna u ma tinqabadx mir-raġġ manjetiku tal-istilla”), normalment tiddaħħal bħala nota fil-livell taddefinizzjoni, aktar milli bħala definizzjoni. C. Rikostruzzjoni: Il-proċess terminoloġiku idealment iwassal biex jinbena terminu. Billi l-patrimonju terminoloġiku Malti huwa limitat meta mqabbel mal-eżiġenzi terminoloġiċi tal-kuntest tarregolamentazzjoni u l-leġiżlazzjoni tal-UE, ilformazzjoni ta’ termini bil-MT hija inevitabbli. Fejn l-EN hija l-lingwa teknika operattiva, ilkuntest MT ma jipprovdilniex wisq sorsi ta’ l-aċċent dizzjunarji u pubblikazzjonijiet tekniċi bil-Malti li nistgħu nużawhom bħala sorsi awtorevoli. Ħafna drabi lanqas il-liġijiet lokali li jittrattaw suġġett speċjalizzat ma jkunu sors terminoloġiku awtorevoli għaliex: 1. jew it-test vinkolanti jsir bl-EN biss 2. jew ikun hemm inkonsistenzi interni u esterni fit-test 3. jew ikun hemm spariġġ bejn it-terminoloġija EN użata fit-test bil-MT u l-EN ta’ sorsi Ingliżi u Amerikani. Minn fejn nibdew biex nagħżlu terminu? Sakemm nilħqu pożizzjoni ta’ livell ta’ aċċettabiltà, dal-proċess jinkludi l-elenkar ta’ diversi alternattivi li jitpoġġew għat-test talkundizzjonijiet mitluba mill-ISO 704. Lista ta’ alternattivi jista’ jkun fiha: • elementi minn xi dizzjunarju tekniku relatat bil-MT (fejn dan ikun disponibbli); nivverifikaw li l-kunċett li jirrappreżenta tterminu MT ippubblikat huwa identiku għal dak fil-lingwa sors; termini minn testi ppubblikati: Eur-Lex, illiġijiet ta’ Malta, pubblikazzjonijiet oħra; u kostruzzjonijiet oħra. depożitant (il-persuna li tagħmel id-depożitu). Ara wkoll l-eżempji fit-Tabella 2 dwar issustanzi kimiċi.21 2. il-mudelli tal-kostruzzjoni u tal-formazzjoni ta’ kliem: eż. to fit = tiffittja > to check = tiċċekkja / fitter = fiter > checker = ċeker / fitting = fittjatura > checking = ċekkjatura. 3. it-traskrizzjoni ortografika: b’kawtela u skont ir-regoli tal-kitba; eż. spid (fil-fiżika fiddistinzjoni speed vs velocity). Ma nittraskrivux Latin li normalment jitħalla tale quale fil-lingwi l-oħra. Nosservaw id-deċiżjonijiet mill-awtorità tal-lingwa dwar kliem adottat li ġej minn lingwi barranin. 4. it-traduzzjoni missellfa (il-kalki): din hija għodda popolari fil-lingwi kollha, partikolarment fil-lingwi l-kbar; eż. short / long position = pożizzjoni qasira / twila (fil-finanzi); threshold = soll (u diversi alternattivi oħra). 5. il-kostruzzjonijiet konjittivi: dan jinvolvi proċess ta’ raġunar u għażla ta’ terminu li jilgħab bejn il-metafora22 u l-litterali. Dawn talaħħar huma metafori ssanzjonati23 eż. fis-sens metaforiku: turntable/fifthwheel (tat-trakkijet tal-irmonk) = nagħla (mill-apparenza tagħha); fis-sens litterali: non-return valve (fl-inġinerija) = valv unidirezzjonali (fejn intagħżel aġġettiv differenti li jwassal għall-istess effett tal-oriġinal); powertrain (fl-inġinerija) = sistema ta’ motopropulsjoni. Wieħed jista’ juża diversi għodod għallkostruzzjoni ta’ terminu20 fosthom: 1. il-morfoloġija: l-użu korrett tal-affissi: eż. depożitarju (il-persuna li tirċievi d-depożitu), depożitorju (fejn jinżamm id-depożitu), Dawn napplikawhom fid-dipartiment tal-MT filKummissjoni Ewropea. Għal aktar dettall dwar l-għodod ara: Seychell 2012, p. 151-158. Ara L-ismijiet tas-sustanzi kimiċi bil-Malti fil-Linji Gwida Interistituzzjonali http://ec.europa.eu/translation/ maltese/guidelines/documents/ chemical_substances_mt.pdf 22 Il-metafori jwasslu biex ċerti elementi jispikkaw filwaqt li oħrajn jixxejnu (Lakoff 1980: 141). 23 Biż-żmien il-metafori jiġu ssanzjonati u, apparti li jiġġeneraw l-lingwa u jwessgħu sinifikati rappreżentati, jiġu integrati bħala “litterali” (ara Fontanier Pierre, Les Figures du discourse, ikkwotat f’Ricoeur, 1977). l-aċċent ir-rikunsiderazzjoni tal-ambitu semantiku: sigurtà (security) vs sikurezza (safety): fil-LSĠ ma ssirx distinzjoni bejn sigurtà u sikurezza. Iżżewġ kelmiet ingħataw tifsira differenti biex jirrappreżentaw iż-żewġ kunċetti ta’ security u safety, rispettivament. 6. l-inkrimentaliżmu: fejn terminu elementari jintuża biex tinbena kostruzzjoni aktar kumplessa eż. rated input power = potenza ta’ input + nominali = potenza nominali ta’ in-put; semi-free field sound power (semi-free field + sound power) = potenza akustika f’kamp semiliberu (potenza akustika + f’kamp semiliberu). Nistgħu ngħaqqdu: litterali + litterali (eż. non-return valve = valv unidirezzjonali); litterali + metafora (eż. shade band (fil-vetturi)= faxxa tad-dell); metafora + litterali (eż. seat back (fil-vetturi) = dahar is-sit); metafora+metafora (eż. coupling head = ras lagganċ). 7. it-tqassir: eż. greenhouse gas => gass b’effett ta’ serra => gass b’effett serra => gass tas-serra EN -ażi Tabella 2: Eżempji ta’ korrispondenza morfoloġika ENMT fis-sustanzi kimiċi EN 2-(2H-Benżotriażol-2-yl)4,6-bis(1-metil-1-feniletil) 6,7-Dihydro-5H-cyclopenta 6,7-Diidro-5H-ċiklopenta [b]pyridine [b]piridina Methyl 3-aminothiophene-2 Metil 3-amminotijofen-2karbossilat tal-metil -carboxylate => gass serra; effiċjenza fl-użu tal-ilma => effiċjenza fl-ilma (jew enerġija). Fil-formazzjoni tat-termini nippruvaw nosservaw il-prinċipji li ġejjin, abbażi talISO:704: 1. it-trasparenza: terminu trasparenti biżżejjed li mqar parzjalment jinftiehem mingħajr ilħtieġa li tiġi rreplikata d-definizzjoni. F’ċerti każijiet wieħed jista’ japplika t-test tarretrotraduzzjoni tat-terminu għal-lingwa sors. Jekk it-terminu li jirriżulta joħloq omonomija f’dik il-lingwa, allura ma jgħaddix mit-test tarretrotraduzzjoni. Fattur importanti ieħor għattrasparenza fir-rigward ta’ terminoloġija tal-UE huwa l-kuntest ġuridiku multilingwi, li jissejjes fuq ekwivalenza ġuridika tat-testi24. Għaldaqstant għodda importanti fil-formazzjoni tat-terminoloġija hija wkoll it-tiftix ta’ ekwivalenza fl-għażla lessikali ma’ lingwi oħra tal-UE. Il-fatt li t-terminu MT jkun fl-istess spazju lessikali tal-lingwi tal-UE, jgħin fittrasparenza u l-garanzija ta’ ekwivalenza interlingwi. 2. il-konsistenza: it-terminoloġija fi kwalunkwe suġġett ma għandhiex tkun arbitrarja jew kollezzjoni mħallta ta’ termini, imma sistema koerenti ta’ termini li tirrappreżenta sistema integrata ta’ kunċetti, eż. fis-sustanzi kimiċi, laffiss li jirrappreżenta l-ossiġnu jinżamm dejjem ossi-. 3. l-idoneità (rispett tar-reġistru): it-termini u lappellazzjonijiet ikunu konformi mas-sinifikat 24 Tabella 3: Eżempji tal-applikazzjoni tal-affissi kimiċi Kif stabbilit mill-Qorti tal-Ġustizzja tal-UE fil-Kawża 283/81, CILFIT. l-aċċent soluzzjonijiet morfoloġiċi applikati fuq lessemi eżistenti, li eż. operative measure jisfruttaw potenzjalitajiet ‘rieqda’ fil-lingwa, sabiex jiġi speċifikat (miżura operattiva) / aktar l-ambitu semantiku għal sinifikat aktar akkurat measures in operation operazzjonali eż. operational reliability soluzzjonijiet morfoloġiċi applikati fuq lessemi eżistenti, li jisfruttaw potenzjalitajiet 'rieqda' fil-lingwa, sabiex jiġi speċifikat (affidabbiltà operazzjonali)/ the aktar l-ambitu semantiku għal sinifikat aktar akkurat reliability of operations soluzzjonijiet morfoloġiċi applikati fuq lessemi eżistenti, li eż. operating theatre (sala jisfruttaw potenzjalitajiet 'rieqda' fil-lingwa, sabiex jiġi speċifikat operatorja, żgur mhux sala operattiva jew sala aktar l-ambitu semantiku għal sinifikat aktar akkurat operazzjonali) /theatre for operations kampjunar tradotta wkoll bħala “teħid ta’ kampjuni” Tabella 4: Eżempji oħra ta’ soluzzjonijiet morfoloġiċi mibni f’reġistru partikolari biex tiġi evitata konfużjoni jew ambigwità, eż. f’kuntest finanzjarju wieħed juża: bejjiegħ/xerrej, imma f’kuntest aktar ġuridiku jew notarili wieħed juża: venditur/kompratur (seller/ buyer); fil-każ ta’ provisions fir-reġistru finanzjarju wieħed juża provvedimenti, filwaqt li f’reġistru ġuridiku wieħed juża dispożizzjonijiet. 4. l-ekonomija lingwistika: terminu għandu jkun kemm jista’ jkun konċiż. Tul bla bżonn jista’ jwassal għal insuffiċjenza jew devjazzjoni fis-sinifikat u jkun imprattiku għall-użu f’kuntest, u jrendi ruħu f’nonterminu. Forom qosra, speċjalment bl-evitar ta’ partiċelli, iwasslu għal trasparenza akbar u l-evitar ta’ ambigwità, partikolarment meta wieħed ikollu juża tali terminu bħala element f’terminu aktar kumpless biż-żieda ta’ aġġettivi, eż. “akustika” twassal għal “akustiku” bħala aġġettiv allura fit-terminu “livell ta’ pressjoni akustika ponderat-A” b’kuntrast ma’ “livell ta’ pressjoni tal-ħoss ponderat-A”; f’dan tal-aħħar ma jibqax evidenti l-“ponderat-A” jekk tirreferix għall-“ħoss” jew għal-“livell”. Dan jiggarantixxi derivabbiltà u komponibbiltà aktar ċari u trasparenti, b’anqas ambigwità. 5. id-derivabbiltà u l-komponibbiltà: termini li jippermettu li minnhom jiġu derivati oħrajn jew li fuqhom jinbnew oħrajn, eż. “depożitu” jwassal għal “depożitant”, “depożitarju”, “depożitorju”. Ara wkoll l-eżempji fil-punti 2 u 4 li għadni kif tajt hawn fuq. Fi kwalunkwe każ u fi kwalunkwe ġudizzju terminoloġiku nippruvaw nosservaw dan li ġej: 1. il-korrettezza lingwistika (ir-regoli tal-kitba) u l-prinċipji tal-lingwistika (il-morfoloġija u ssintassi). 2. il-preferenza għal-lingwa nattiva: ilformazzjoni tal-kliem u tal-espressjonijiet u lidjomatika. 3. il-monosemija: fl-istess dominju, terminu jintuża għal kunċett wieħed biss u kunċett dejjem jiġi rappreżentat minn terminu preferut wieħed. 4. l-evitar tal-omonimi (termini bl-istess ortografija jew pronunzja li jirrappreżentaw kunċetti differenti; l-użu tar-retronimi). 5. fil-każ tas-sinonimi (termini differenti li jirrappreżentaw l-istess kunċett) dawn jiġu indirizzati permezz ta’ armonizzazzjoni, fejn nistabbilixxu preferenzi favur terminu wieħed kontra l-bqija, u dan f’ġieħ il-konsistenza u ċċarezza. l-aċċent Il-Kummissjoni u l-istituzzjonijiet l-oħra L-UE hija magħmula minn diversi istituzzjonijiet u barra s-servizz tat-traduzzjoni tal-Kummissjoni hemm l-oħrajn tal-Parlament Ewropew, tal-Kunsill tal-UE, tal-Qorti talĠustizzja, tal-Qorti tal-Awdituri, tal-Bank Ċentrali Ewropew, tal-Kumitat tar-Reġjuni u ta’ dak Soċjali u Ekonomiku, u taċ-Ċentru tatTraduzzjoni. F’dawn kollha ssir it-traduzzjoni għall-Malti. It-tir tagħna bħala terminologi huwa li jkun hemm terminoloġija waħdanija tal-UE u mhux waħda għal kull istituzzjoni. Huwa proprju għalhekk li fil-linja tal-ISOs tatterminoloġija, partikolarment dawk dwar listandardizzazzjoni, f’dawn l-aħħar snin ittieħdu diversi inizjattivi dwar il-konverġenza u listandardizzazzjoni. Dal-proċess beda b’formazzjonijiet tematiċi ta’ standardizzazzjoni u llum il-ġurnata ġie estiż fi pjattaforma elettronika ta’ diskussjoni bejn itterminologi tal-partijiet kollha tal-UE, li essenzjalment tittratta d-dominji kollha ta’ interess għad-dokumenti tal-UE. Din ilpjattaforma għandha wkoll faċilità ta’ konsultazzjoni ma’ esperti lokali li jgħinu u jassistu fid-diskussjoni terminoloġika biex kemm jista’ jkun tittieħed deċiżjoni effiċjenti u effikaċi għall-produzzjoni ta’ test idoneu. QtĠ, il-Kawża C-341/04, Eurofood IFSC Ltd [2006] ECR QtĠ, il-Kawża 4/64 Flaminio Costa v E.N.E.L. [1964] QtĠ, il-Kawża Stauder v ULM [1969], ECR 419. QtĠ, il-Kawża C-428/02, Vestre Landsret – Danimarka UE, Il-Karta tad-Drittijiet Fundamentali tal-Unjoni Ewropea, ĠU C83/389, 30.3.2010. UE, Regolament (KEE) No. 1/1958 li jistabbilixxi llingwi li għandhom jintużaw mill-Komunità Ekonomika Ewropea. UE, It-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, ĠU C 83/47, 30.3.2010. Grupp Interistituzzjonali dwar is-Sustanzi Kimiċi (GISK) (2012), L-ismijiet tas-sustanzi kimiċi bil-Malti, Linji gwida interistituzzjonali, http://ec.europa.eu/translation/ maltese/guidelines/documents/ chemical_substances_mt.pdf Humbley, John (1997), "Is terminology specialized lexicography? Maltese", ippubblikat f’Neologica – Revue internationale SEYCHELL, Reuben, "Mudell tassonomiku", ippubblikat f’l-aċċent, Ħarġa 12, Novembru 2014, Id-Dipartiment talIlsien tal-Kummissjoni Ewropea, Reuben Seychell huwa t-terminologu tad-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Lejn mappa tad-dinja bil-Malti 3 - L-Amerka t’Isfel Antoine Cassar l-mappa tad-dinja li għandi mal-ħajt ta’ wara l-iskrivanija ma nixbax inħares lejha. Qisha kalendarju talavvent: wara kull ċappa kkulurita, taħt isem kull reġjun jew belt li nieħu pjaċir inlissen minn taħt l-ilsien, hemm mijiet, eluf, letteralment miljuni ta’ stejjer reali u possibbli. U f’dawk il-postijiet li kelli xxorti nżurhom, niftaħ bil-ħlewwa t-twejqa u nsib ukoll xi tifkiriet. Bħal dawk taxxahar li qgħadt inħuf fl-Amerka t’Isfel bil-barżakka, nieżel max-xatt tal-Paċifiku Ritratt miġbud minn Antoine Cassar miċ-ċpar ta’ Lima sal-gżira mirjieħa ta’ Tierra del Fuego, fid-direzzjoni opposta tal-Kurrent ta’ Humboldt. Kelli pitazz blu, li qajla kont nitilqu minn idi. Imlejtu kważi kollu, imbagħad, ma nafx kif u ma nafx fejn, tliftu ftit wara li wasalt lura filkontinent ‘il-qadim’. Għadni sal-lum noħlom li xi darba jitfaċċa xi mkien. Apparti ftit kelmiet li tgħallimt bil-Quechua, bl-Aymará u bil-Mapuche, fil-pitazz kont inniżżel ħsibijiet, ideat u esperjenzi, hekk, kif għixthom dak il-ħin, bl-Ispanjol, bl-Ingliż (l-ilsien komuni bejni u bejn min akkumpanjani fil-vjaġġ), u bil-Malti. L-ismijiet tal-postijiet naħseb kont niktibhom f’taħlita wkoll, skont il-każ. Ma niftakarx ormaj liema toponimi niżżilt bil-Malti. La Patagonia Chilena jew il-Patagonja Ċilena? L-Amerka vs. l-Amerika Li żgur niftakar, ħafna drabi kont nikteb “l-Amerka”, u qatt “l-Amerika”. Preferenza personali, iktar ekonomika, iktar ritmikament Maltija. Iż-żewġ forom aċċettati, ovvjament. Għandna l-espressjoni “sab l-Amerka” iżda dil-forma mhix biss idjomatika. Aquilina jippreferi l-forma żdruċċjola, u jagħti dik watja bħala varjant sekondarju. Fil-lista l-ġdida tal-ismijiet tal-istati nazzjon (l-Anness A5 tal-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali), il-KNLM mar għall-forma l-Istati Uniti tal-Amerka, bl-i mwaqqgħa. Il-vokali terġa’ tidħol fl-aġġettiv Amerikan, u ma nara xejn ħażin f’din l-inkonsistenza; il-forma Amerkan jidher li tintuża, iżda ftit li xejn: 5 okkorrenzi fil-korpus tal-MLRS, vs. 6,983 każ ta’ Amerikan. (Wieħed jista’ jmur ukoll għall-aġġettiv merikon li nsibu fl-Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka ta’ Juann Mamo, iżda dan żgur idjomatiku, jekk mhux ukoll spreġjattiv.) Gilson et al., fit-tieni edizzjoni tal-glossarju ta’ termini ġeografiċi għall-iskejjel1, għadhom indeċiżi fuq in-nom: f’paġna 44 ħdejn South America nsibu “Amerka tanNofsinhar / t’Isfel jew Sud Amerika”. Huwa minnu li t-tieni forma hi iktar komuni: 1,400 vs. 5,816 fl-MLRS. Iżda 19.4% ma jikkostitwux eċċezzjoni. Fid-dawl ta’ din l-istatistika, wieħed qajla jista’ jargumenta li l-forma Amerka hija inqas ‘edukata’ minn Amerika. U lanqas inqas ‘eleganti’ – jekk xejn, hija lforma żdruċċjola li tfixkel ftit iktar l-ilsien. B’xorti ħażina (f’ġieħ l-eżattezza u r-rispett tal-popli), bil-Malti m’hemmx mod kif niddistingwu bejn lAmerikan ċittadin tal-Istati Uniti u l-Amerikan abitant tal-Amerki; il-forma Taljana statunitense ma 1 l-aċċent jidhirx li qatt daħlet, u l-aġġettiv *Statunitjan artifiċjali wisq biex jaqbad. L-Istati Uniti huma biss wieħed minn 35 stat sovran fiż-żewġ Amerki. Iżda din iktar kwistjoni ta’ ġeografija politika milli fiżika, u kif stqarrejt mill-bidu nett ta’ dan il-proġett, fit-toponomija politika nippreferi kemm jista’ jkun ma nidħolx, għajr fejn bilfors hemm ċertu trikkib ma’ dik fiżika (il-Golf talVeneżwela, ix-Xmajjar Urugwaj u Paragwaj, lAltipjan tal-Gujana, eċċ.). Kemm niċċara li f’dan l-artiklu u f’li jmiss, nuża lkelma Amerikan b’referenza għaż-żewġ kontinenti, ta’ Fuq u t’Isfel. Ta’ taħt fuq, ta’ fuq taħt Ta’ Fuq u t’Isfel, jew t’Isfel u ta’ Fuq? Liema tiġi lewwel? Ilfatt li lmapep li mdorrijin bihom juru tTramuntana fin-naħa ta’ fuq u n- (Sors: wikiart.org) It-Tramuntana tagħna hija n-Nofsinhar. Wara kollox, ta’ Fuq u t’isfel ovvja- t’Isfel mhumiex għajr konvenzjoni... ment mhu xejn għajr konvenzjoni, li ġejja mill-invenzjoni tal-boxxla fis-seklu 13, u l-użu ta’ “ta’ Fuq” u “t’Isfel” fit-toponomija Maltija jimbotta din ilkonvenzjoni pass ieħor lil hinn. Bl-Ingliż, Upper u Lower jirreferu aktarx għall-altitudni, mhux għall-pożizzjoni skont il-warda tal-irjieħ. Hi kif inhi, dan l-użu toponomiku ta’ Fuq u Isfel bilMalti tant hu mifrux li wieħed għalxejn jittanta jimxi kontrih biex taparsi jiżgiċċa xi ħjiel ta’ ġerarkija, sfumatura li ormaj teżisti biss jekk wieħed tabilħaqq irid jaraha. U f’kull każ, Fuq / Tramuntana u Isfel / Nofsinhar mhumiex għalkollox interskambjabbli, kif indunajt meta ġejt biex nittraduċi l-Cono Sud jew Southern Il-Kon tan-Nofsinhar bħala t-tromba ta’ ljunfant. Issa nafu għala l-Passaġġ ta’ Drake huwa daqshekk mirjieħ... Cone (bl-Ispanjol, Cono Sur), il-peniżola tawwalija forma ta’ lenbut li tikkostitwixxi nnofs “t’isfel” tal-Amerka t’Isfel. Meta għallewwel ktibt *il-Kon t’Isfel ħassejtha ftit skomda; tissuġġerixxi li hemm ukoll il-kontroparti tiegħu, *il-Kon ta’ Fuq, iżda n-naħa “ta’ fuq” talAmerka t’Isfel hija boċċa wiesgħa. (Il-Cono Norte jeżisti, iżda huwa żona metropolitana talbelt ta’ Lima, fejn cono tfisser distrett2.) Biex ikun hemm element ġeografiku t’Isfel, irid ikun hemm ukoll ta’ Fuq, għax jindikaw distinzjoni. Bħalma fiż-Żejtun hemm ir-Raħal ta’ Fuq u r-Raħal t’Isfel. Fit-toponomija politika, hemm il-pajjiżi l-Afrika t’Isfel, is-Sudan t’Isfel, l-Irlanda ta’ Fuq, iżda avolja l-kontropartijiet tagħhom ma jeżistux bħala stati nazzjon bl-isem korrispondenti, ġeografikament, jeżistu. Huwa għalhekk li għażilt l-isem il-Kon tan-Nofsinhar. Stajt għammidt il-peniżola wkoll *il-Lenbut tan2 l-aċċent Nofsinhar – fuq suġġeriment ta’ Leli Forte filforum Kelmet il-Malti – iżda nkunu qed inwasslu l-metafora tas-sura tal-art tikka wisq ’il bogħod. (U żgur ma joqgħodx it-toponimu *il-Lenbut t’Isfel, bl-ambigwitajiet kollha infeliċi tiegħu...) It-Taljan bħala l-lingwa pont għad-dinja ‘Latina’ ? Fl-ewwel artiklu ta’ din is-sensiela stħarriġt iddiffikultajiet ewlenin li nħabbtu wiċċna magħhom fil-ħolqien tat-toponimi, fosthom ilbżonn ta’ prudenza, kemm fir-riċerka u kemm fit-teħid tad-deċiżjonijiet. Fit-tieni artiklu fassalt sett ta’ kriterji proviżorji għat-traduzzjoni, għattrażlitterazzjoni jew għaż-żamma tat-toponimi minn lingwa pont jew oħra fejn ma jeżistux ismijiet diġà stabbiliti bil-Malti, u applikajthom fuq l-Afrika, kontinent massiċċ iżda ‘kumpatt’ biżżejjed biex nittestjahom sew. Issa qsamna lAtlantiku, bl-għajnuna tal-Irjieħ Aliżej, u se nkunu qed napplikaw l-istess kriterji fuq kontinent daqstant ieħor varjat fil-pajsaġġi li joffri, b’estremi li jmorru mill-iktar post niexef fiddinja (id-Deżert t’Atakama) għall-iktar reġjun milwiem (il-Baċir tal-Amażon). Il-kunċett tal-lingwa pont iddiskutejtu fid-dettall fl-ewwel żewġ artikli ta’ din is-sensiela. Flimmappjar tal-Afrika, għajr fejn kien hemm ismijiet Maltin diġà stabbiliti, imxejt kważi esklussivament fuq l-Ingliż. Għad-dinja Latina, ilmorfoloġija Taljana tidher iktar xierqa, iżda sibt eċċezzjonijiet importanti fejn rebaħ il-parir talIngliż. Ibda mill-famużissima xmara, li l-baċir tagħha jkopri 40% tal-kontinent. El Río Amazonas, plural bl-Ispanjol, kif ukoll bit-Taljan, il Rio delle Amazzoni, għax imsemmija għallgwerriera nisa tal-mitoloġija Griega. Aquilina (EN-MT p. 62) jagħti Amażonja bħala isem ixxmara, iżda jidhirli li dan huwa żball; dan innom jirreferi għar-reġjun, dak kopert millforesta jew ġungla, bit-Taljan l-Amazzonja, blIngliż Amazonia. Xorta waħda, Aquilina adotta l-ħoss taż-ż imleħħna mill-Ingliż, mhux taz-zz truxa mit-Taljan. L-istess ħoss jinstema’ fl-isem Malti tax-xmara nfisha, l-Amażon, li mhux għajr tlissina la Maltija tan-nom Ingliż. hija li, fil-korpus tal-MLRS, ma ssib l-ebda okkorrenza tal-forma Amażon biż-ż, iżda biss *Amazon mingħajr it-tikka (u mhux biss b’referenza għal ċerta impriża tal-bejgħ fuq l-internet), għalkemm Amażonja iva (7 okkorrenzi). F’dawk il-każijiet fejn il-forma *Amazon tirreferi għaxxmara, niddubita kemm iz-z titlissen truxa flok imleħħna mill-awtur tas-sentenza, u nissuspetta li dak li jkun sempliċement ittajpja l-kelma blIngliż. L-istess jgħodd għall-forma *l-Amazonja mingħajr tikka, li titla’ 11-il darba, kollha meħudin minn gazzetta, bl-unika differenza li l-i Ingliża ġiet trażlitterata f’j, iżda ttrażlitterazzjoni baqgħet ma saritx għalkollox. Eżempju ieħor fejn ħassejt li kelli nsegwi l-parir tal-forma Ingliża huwa isem il-gżira fit-tarf nett tal-kontinent, Tierra del Fuego. L-Ingliż iżomm l-isem Spanjol, filwaqt li t-Taljan jaqilbu għal Terra del Fuoco. Stajt faċilment qlibtha *Art inNar, f’ġieħ il-poeżija, iżda hawnhekk tqum mistoqsija importanti ħafna, li biż-żgur se terġa’ tinqala’ aktar ’il quddiem f’dan il-proġett: filkaż tat-toponimi tradotti, kemm irid jibqa’ jintgħaraf fihom l-isem bl-Ingliż, bit-Taljan, jew bil-lingwa (nazzjonali) tal-post? Il-fatt li l-isem *Art in-Nar jinħass ’il bogħod ħafna, morfoloġikament, mit-toponimi korrispondenti fillingwi pont jew fl-ilsien ‘oriġinali’, għandu jitqies problema? X’aktarx li t-traduzzjoni *Art in-Nar trendi l-post iktar eżotiku milli diġà hu, u t-tiftix tal-eżotiżmu mhuwiex il-punt ta’ dan leżerċizzju, anzi, għan ewlieni minnhom huwa li d-dinja l-kbira ssirilna aktar familjari billi naħsbuha, niddeskrivuha u nesperjenzawha bi lsienna. Huwa minnu li l-isem ta’ din il-gżira partikolari jinqaleb f’ilsna oħra (fr: Terre du Feu, de: Feuerland, hu: Tűzföld), iżda dawn mhumiex illingwi pont li rridu nħarsu lejhom bħala priżma fuq il-bqija tad-dinja. Il-mappa (u eventwalment, għala le, atlas ċkejken) li nixtieq noħloq mhijiex mappa bl-Esperanto, fejn wieħed jista’ jivvinta prattikament mix-xejn u jagħżel il-lingwa pont skont il-preferenzi ideoloġiċi jew poetiċi tiegħu (terġa’ u tgħid, għal raġunijiet politiċi, lEsperanto spiss jevita l-Ingliż apposta...). Trid tkun mappa prattika, tad-dinja reali f’lingwa l-aċċent L-AMERKA T'ISFEL (a) traduzzjoni kunċettwali reġjuni ġeografiċi • il-Kon tanNofsinhar • il-Foresta talAmażonja (b) trażlitterazzjoni (ċ) tħollija fillingwa pont (a)+(ċ) • id-Deżert t’Atakama • tal-Patagonja • il-Muntanji / il• l-Akonkagwa Katina tal-Andi • l-Altipjan Andin, Brażiljan, talGujana • il-Wied Imqaddes tal-Inkas • il-Fondoq talAtakama (jew ilFondoq PerùĊile) • it-Telgħa taċ-Ċile • ix-Xmara Amażon, Paragwaj, Urugwaj • il-Ħluq talAmażon • il-Golf talVeneżwela • l-Istrett ta’ Maġellan • il-Kanal ta’ Panama • ix-Xmara Paraná, Pilcomayo, Araguaia, Essequibo, São Francisco • il-Kaskata Ángel • il-Kaskati talIguazú • il-Ġibjun ta’ Brokopondo • id-Diga ta’ Guri • il-Glaċier San Rafael, Perito Moreno • il-Golf San Matías, San Jorge • il-Kurrent ta’ Humboldt • l-Istrett ta’ Beagle • il-Passaġġ ta’ Drake oħrajn • il-Kap San Rokku • (il-Gżejjer Malvini) • il-Kap Ħorn • il-Peniżola ta’ Valdés, ta’ Taitao l-aċċent Huwa għalhekk li f’dal-każ spiċċajt imxejt fuq l-Ingliż, li jħalli l-isem miktub kif inhu bl-Ispanjol, Tierra del Fuego. Hawnhekk jista’ jkun li rebħet il-prudenza, jew jista’ jkun li rebħet l-apprensjoni. Iżżmien għad jagħti parir. Hemm żewġ eżempji oħra fejn ħassejt li kelli ninqeda bl-Ingliż bħala l-lingwa pont, it-tnejn li huma marbutin parzjalment mal-Arġentina. L-estwarju li jifred dan il-pajjiż mill-Urugwaj, ir-Río de la Plata, bl-Ingliż jissejjaħ ukoll River Plate, avolja mhuwiex proprjament xmara iżda ‘lenbut’ fejn inixxu f’xulxin ix-Xmajjar Urugwaj u Paraná. L-ewwel isem użat mill-Ingliż huwa dak Spanjol, filwaqt li tTaljan aktarx (iżda mhux dejjem) jadattah f’Rio della Plata. Hawnhekk ukoll, bħall-Ingliż, żammejt lisem Spanjol, u evitajt eż. *ix-Xmara tal-Fidda, sabiħa kemm hi sabiħa. Il-Franċiż, il-Ġermaniż u anki lUngeriż iżommu l-isem Spanjol ukoll. It-toponimu l-ieħor meħud millIngliż huwa l-Gżejjer Falkland, jew il-Falklands, għas-sempliċi raġuni illi daħlu fil-kuxjenza ġeografika Maltija permezz tal-Ingliż. Billi dan tista’ tgħid huwa isem iktar politiku milli proprjament fiżiku, l-isem Rumanz, il-Gżejjer Malvini (fuq it-Taljan Isole Malvine), jista’ jitqies varjant. Fis-sew, ftit huma t-toponimi Amerikani bil-Malti li segwew it-Taljan mingħajr influwenza mill-forma Ingliża jew ħarsa lejha. Hemm l-Istrett ta’ Maġellan, bil-ġ bit-tikka flok mingħajrha, minkejja li l-/g/ Ingliża taqbel ma’ tal-kunjom tal-esploratur Portugiż Fernão de Magalhães, li “skopra” dan l-għonq talilma naturali bejn it-tarf taċ-Ċile kontinentali u Tierra del Fuego. Rigward l-isem tal-itwal katina ta’ muntanji fid-dinja, li tibda fil-Kolombja – qrib ħafna tal-Istmu tal-Panama – u tispiċċa fi Tierra del Fuego stess (jew bil-maqlub), Aquilina (EN-MT p. 583) jagħti taħt l-entrata cordillera l-ispjega “katina / sensiela ta’ muntanji (l-aktar tal-Andes u fl-Amerka Ċentrali u l-Messiku)”. Ma nafx kellux f’moħħu ttlissina Spanjola, jew inkella dik Ingliża, *l-Endiż. 28, jista’ jkun li l-forma lAndes kellha tidħol fil-kolonna (c), flok l-Andi fil-kolonna (a). Madankollu, il-forma l-Andi, abbażi tatTaljan le Ande, tintuża wkoll (fil-Wikipedia u fil-lista CITES tal-ispeċijiet ta’ annimali protetti). Strett jew fliegu? Problema li ħabbtitni ħafna kienet id-distinzjoni li tista’ ssir bejn il-korpi tal-ilma kanal, strett, fliegu u passaġġ. Ċerta konfużjoni fl-użu ta’ dan it-tip ta’ termini ġeografiċi huwa normali fl-ilsien Ingliż, fejn ittradizzjoni kartografika ġieli tirkeb fuq l-eżattezza, u l-istess fit-Taljan u fl-Ispanjol. Għalina dan jista’ jkun sors ta’ frustrazzjoni, iżda ladarba qegħdin infasslu katalgu toponomiku skont kriterji (kemm jista’ jkun) loġiċi, jaqbel li fit-terminoloġija tal-elementi ġeografiċi bil-Malti nkunu inqas ġeneriċi u iktar preċiżi, safejn hu possibbli u fattibbli. Fl-artiklu li jmiss għad nistudjaw id-differenzi bejn golf u bajja – id-distinzjoni bejn il-gulf u l-bay Ingliżi xejn mhi ċara, u ma taqbilx għalkollox mad-distinzjoni bejn ilgolfo u l-baia Taljani –, anki għaliex, li kellna nqisuhom interskambjabbli, mhux talli tkunilna soluzzjoni faċli wisq, talli ma nkunux qed nirrispettaw l-art u l-ibħra li qegħdin nippruvaw nimmappjaw, u lanqas l-ilsien li bih qegħdin nimmappjawhom. B’mod simili, għalkemm strett u fliegu huma sinonimi u jikkorrispondu t-tnejn għal strait(s) jew stretto, it-tqabbil bejn diversi ‘għenuq’ tal-ilma jippermettilna nagħżlu bejniethom. L-ewwel nett, il-kelma kanal tista’ tinżamm għal dak mibni apposta, bħall-Kanal ta’ Panama3. B’hekk, il-Canal de Beagle (en: Beagle Channel, it: Canale di Beagle), għonq ta’ baħar naturali li jifred Tierra 3 Il-Kanal ta’ Panama, mhux tal-, għax il-kanal imsemmi għall-belt, mhux għall-pajjiż. Fil-fatt, huwa normali fil-Panama li min joqgħod barra mill-belt kapitali jgħid eż. “mañana voy a Panamá” (“għada sejjer sa Belt il-Panama”). Il-belt u l-pajjiż jaqsmu l-istess isem, bħalma hu l-każ ta’ Lussemburgu, fejn id-distinzjoni ssir permezz tal-użu tal-artiklu (“le Luxembourg”, “au Luxembourg” eċċ., b’referenza għall-istat, iżda “ville de Luxembourg”). In-nota tat-22.6.2015 li żdiedet mal-lista talistati nazzjon tal-Anness A5 tal-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali, “il-Lussemburgu, belt kapitali: ‘Lussemburgu’ isir ‘ilLussemburgu’” tħassibni. l-aċċent del Fuego minn gżejjer iżgħar ftit “’l isfel” minnha, jista’ jissejjaħ strett (u fil-fatt, skont il-Wikipedia Ingliża, “Beagle Channel is a strait in Tierra del Fuego Archipelago…”). Hawnhekk tibda gradazzjoni f’termini ta’ djuq, fi proporzjon mat-terraferma li tinsab f’xaqliba u oħra, iktar milli skont iddaqs proprju tal-medda baħar. Fi fliegu, ilbaħar ma jidjieqx, proporzjonalment, daqs strett – tant hu hekk li jista’ jkollok fliegu li jibda jew jispiċċa fi strett (bħalma hu l-każ, ngħidu aħna, tal-Fliegu Ingliż u l-Istrett ta’ Dover). Dan ifisser ukoll li fliegu f’parti taddinja mhux bilfors ikun ikbar minn strett xi mkien ieħor – qabbel pereżempju l-Fliegu t’Għawdex mal-Istrett ta’ Ġibiltà. Rigward il -medda baħar ta’ bejn il-Kap Ħorn u l-Peniżola Antartika (żewġ ‘trombi t’iljunfant’ qishom qed isellmu lil xulxin minn 645 km bogħod), tista’ titqies strett wiesa’ jew fliegu kbir, iżda jaqbel li hawnhekk insegwu l-Ingliż, u abbażi ta’ Drake Passage (es: Pasaje/Paso de Drake jew Mar de Hoces) nadottaw il-Passaġġ ta’ Drake. Mill-ġdid kellna nevitaw it-Taljan, li (dejjem skont il-Wikipedia) jippreferi l-forma Canale di Drake, għalkemm jaċċetta wkoll Passaggio jew Stretto di Drake. Fl-Afrika rajna ħafna kapijiet (il-Kap talIsperanza t-Tajba, il-Kap Agulhas, Blanc, Guardafui...) fl-estremitajiet kardinali tal-kontinent. L-Amerka t’Isfel mhix nieqsa minnhom, iżda billi hija kontinent iktar ittondjat, it-truf tagħha huma inqas prominenti, b’żewġ eċċezzjonijiet. L-ewwel waħda hija l-Kap Ħorn, anki jekk proprjament dan ma jinsabx fuq il-kontinent iżda huwa gżejra ftit ’l isfel minn Tierra del Fuego, imsemmija għall-belt Olandiża ta’ Hoorn wara spedizzjoni tal-baħħara Willem Schouten u Jacob Le Maire fl-1616. Hawnhekk ukoll kien hemm bżonn prudenza fir-riċerka: minkejja li ttarf meridjonali tal-Amerka t’Isfel / Tierra del Fuego tista’ tgħid għandu forma ta’ qarn, il-Kap Ħorn ma jinsabx f’dak it-tarf iżda iktar lejn ilLbiċ, u l-isem huwa nom proprju adattat mill- Olandiż. Bit-Taljan jibqa’ l-istess, Capo Horn (la m’hemmx ħoss tal-h Ingliża fit-Taljan, importah għall-għan ta’ dan l-isem); bl-Ispanjol safa adattat ukoll, Cabo de Hornos, li letteralment tista’ tfisser ‘il-Kap tal-Ifran’ u b’hekk tista’ tissuġġerixxi wkoll etimoloġija falza. Filkaż tax-Xmara Orange li rajna bejn in-Namibja u l-Afrika t’Isfel, l-isem la qlibtu u lanqas ittrażlitterajtu għax ġej minn kunjom. Fil-każ talKap Ħorn, l-H qtajtha għax it-toponimu ġej mill-isem ta’ belt, u allura nqisu trażlitterabbli. L-eċċezzjoni l-oħra, fl-ispalla tal-Grigal talkontinent, hija l-Kap San Rokku, tradott abbażi tat-Taljan Capo San Rocco (bil-Portugiż, Cabo de São Roque), ġaladarba msemmi għal qaddis. (Madankollu, il-Golfi San Matías u San Jorge tal-Patagonja Arġentina baqgħu bl-isem talqaddis mhux tradott, bħalma qegħdin fiż-żewġ lingwi pont, x’aktarx għax jinħassu ‘lokali’ wisq biex jiġu adattati/adottati fi lsien ieħor. Fejn tiġbed il-linja bejn it-toponimi traduċibbli u dawk li mhumiex skont kriterju ta’ lokalità, importanza jew familjarità? Mistoqsija li se ndum ħafna ma nweġibha. Il-lingwi pont jipprovdu gwida, iżda r-risposta trid tiġi wara ħafna iktar ħidma ta’ tqabbil.) Iż-żewġ estremitajiet kardinali l-oħra talkontinent ma jissejħux cabos bl-Ispanjol, iżda l-aċċent puntas, x’aktarx għax mhumiex daqshekk prominenti, fis-sens illi l-art ma taqbiżx ’il barra ħafna fil-baħar. Bħall-Ponta ta’ Bengħajsa, fixXlokk ta’ Malta, li mhijiex ‘kap’ bħall-Kap San Mitri, fil-Majjistral t’Għawdex. Fit-Tramuntana nett tal-Amerka t’Isfel, f’tarf il-Peniżola ta’ La Guajira fil-Kolombja, insibu l-Ponta Gallinas, żona fejn tgħix il-komunità indiġena tal-Wayuu. Fl-iktar roqgħa fil-Punent tal-Ekwador u talkontinent sħiħ, insibu l-Ponta Pariñas, iffrekwentata ħafna mill-bumarini u mit-turisti. Madwar ix-xatt tal-gżejjer Maltin, għandna ħafna iktar ‘irjus’ milli kapijiet jew ponot. Għadni ma nafx fejn, fil-mappa tad-dinja, se niġi f’sitwazzjoni ġeografika fejn flok Kap jew Ponta nikteb proprju Ras. Kif rajna fit-tieni artiklu, kap u ras mhumiex ekwivalenti, għaliex kap jindika bidla sinifikanti fid-direzzjoni ġenerali tax-xatt, filwaqt li ras hija sempliċi promontorju. tagħhom mhux talli ma jirriflettux il-metafora, talli jqarrqu: bit-Taljan, il Passo del Darién (iżda wieħed diffiċli jgħaddi minnu), u bl-Ingliż, the Darien Gap (hemm speċi ta’ qasma, iva, iżda hija altru milli vojta). F’kuntest ġeografiku, il-kelma Tapp tista’ tinħass stramba, iżda jidhirli li huwa l-iktar terminu xieraq u preċiż f’dan ilkaż partikolari. It-Tapp tad-Darién Ir-reġjun li jimmarka l-fruntiera naturali bejn lAmerka t’Isfel u dik Ċentrali, fuq l-Istmu talRitratt via Tanja Contino Panama, huwa ġungla tant folta li, skont ilArt fraġli metafora Spanjola (el Tapón del Darién, u dik Franċiża wkoll, le Bouchon du Darién), ‘issodd’ Biex tassew ngħixu f’dinja, irridu nifhmuha kull komunikazzjoni bejniethom. Tant hu hekk, sew, niddeskrivuha u ngħixuha fi lsienna. il-famuża awtostrada ‘Panamericana’, li tibda Madankollu, iktar ma nindaga fl-intriċċi tatfil-Bajja ta’ Prudhoe, l-Alaska u tispiċċa toponomija bejn lingwa u oħra, iktar inħoss li f’Ushuaia, Tierra del Fuego (jew bil-maqlub), m’iniex nirfes l-art soda li qed nittanta nimmhijiex kompluta iżda maqsuma fi tnejn, b’qasmappja bil-Malti. Daqslikieku qed nimxi fuq ilma ta’ 87km proprju f’dawn l-inħawi talfjuri, tant huma delikati t-tentufiet ġeografiċi u Panama. Hawnhekk la t-Taljan u lanqas l-Ingliż lingwistiċi. Baqa’ ħafna mistoqsijiet li diġà ma jaqduna bħala lingwi pont, għaliex l-ismijiet saqsejna fl-artikli preċedenti, iżda li għadu kmieni wisq biex inweġbuhom b’konvinzjoni: – Fejn niġbdu l-linja bejn toponimi traduċibbli jew trażlitterabbli, fuq naħa, u bejn toponimi li jaqblilhom jibqgħu fil-lingwa pont (jew fillingwa pont tal-lingwa pont...), fuq in-naħa loħra? Ngħidu aħna, iddeċidejt li nadatta għallortografija Maltija l-Orinoko, l-Akonkagwa, ilLagi Titikaka u Marakajbo, għax inqishom elementi ġeografiċi ewlenin fuq il-mappa, filwaqt li ħallejt ħafna oħrajn bil-libsa Spanjola jew l-aċċent kostrutt), ladarba l-mappa, bħal tabella, tintuża għal skopijiet ta’ referenza, u l-ħafna linji u snug jistgħu jfixklu l-għajn iktar milli jgħinu l-fehim? Xejn xejn, l-artiklu fuq il-mappa jindika fejn irid jintuża l-artiklu u fejn le - eż. Tierra del Fuego, bla artiklu għax isem ta’ gżira, izda il-Pampas, ir-Río de la Plata, eċċ. Għalissa nibqa’ talfehma li l-artiklu jinżamm, għal din ir-raġuni biss. Fl-artiklu li jmiss naqsmu t-Tapp tad-Darién (jew induru miegħu bil-baħar, għax perikoluż), u nkomplu napplikaw il-kriterji fuq l-Amerka loħra, dik “ta’ Fuq”. Bit-tama li ma negħrqux f’xi golf jew bajja, aħna u nirfsu l-fjuri jżommu f’wiċċ l-ilma. Niftħu waħda waħda t-twieqi talmappa tal-avvent, u naraw xi nsibu. Portugiża tagħhom, kif jagħmlu t-Taljan u lIngliż. Ir-risposta, jekk qatt naslu għaliha, mhix se tkun għalkollox oġġettiva. Kull kartografu japplika l-kriterji tiegħu stess, jew talistituzzjoni li jirrappreżenta. – Fejn, fit-toponimi komposti, għandha tintuża jew tinqabeż il-partiċella ta’ tal-appartenenza, u dik it-ta’ fejn għandha tidher bl-artiklu? LIspanjol stess mhuwiex konsistenti f’dan: filPatagonja, bejn iż-żewġ golfi msemmija għal qaddisin, insibu l-Península Valdés, jew de Valdés. Anki l-ismijiet ta’ dawk il-golfi, daqqa jidhru bid-de u daqqa mingħajrha (Golfo [de] San Matías, [de] San Jorge). Imbagħad, pereżempju, għala l-isem tad-deżert tatTramuntana taċ-Ċile s-soltu ma jiħux l-artiklu, ċjoè el Desierto de Atacama, iżda el Desierto del Sáhara iva, u dejjem? – Mil-lat prattiku: tassew hemm bżonn li jidher l-artiklu quddiem kull toponimu fiżiku fuq ilmappa stess (għajr ovvjament fejn jintuża l-istat Ħajr lil Mark Vella, Clyde Triganza, Louise Vella, Alan Delia, David Schembri, Stefan Buhagiar, Ian Zammit, u lill-membri tal-grupp Kelmet il-Malti (Facebook), għaddiskussjoni ta’ ċerti proposti toponomiċi. U lit-tim u lkontributuri kollha ta’ l-aċċent, tal-paċenzja li jieħdu miegħi kull darba li nintilef fil-mappa. Ħajr lil Mark Amaira tax-xogħol grafiku fuq il-mappa, inkluża bħala poster ma' din il-ħarġa ta' l-aċċent. Antoine Cassar hu traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra Kważi, kważi, anzi ċert, Simon Bartolo traduttur Ivan Said ejn l-aħħar tas-sena l-oħra l-Merlin Publishers ippubblikaw Kważi Kważi lil Tamara Nżommuha, maqlub għall-Malti mit-Taljan minn Simon Bartolo, kollega traduttur tagħna filWeb Unit tad-DĠT fi Brussell. Dan hu d-debutt ta’ Bartolo fit-traduzzjoni letterarja. Bħal ħafna minnarrattiva li ħoloq Bartolo, dan ir-rumanz, li Georgia Manzi ħarġet fl-2013, hu dirett lejn l-adolexxenti. “Ir-rumanz ta’ Georgia Manzi huwa mimli b’kull tip ta’ karattri li qatt ma tista’ tgħid jekk humiex tajbin jew ħżiena, xi ftit bħalna insomma,” tgħid nota fuq il-qoxra ta’ wara tal-ktieb. “Il-kriżi ekonomika ssir sfond għal kriżi aktar personali fejn l-imħabba u ttradiment, il-ferħ u s-sofferenza, il-ħajja u l-mewt jilagħbu flimkien. Fejn anki l-passat jiżfen malpreżent, u fejn 2,500 sena ilu kien diġà jeżisti listessu!” Il-ġurnalista Georgia Manzi, imwielda f’Foggia lItalja fl-1967, tgħix f’Ateni ma’ żewġha u t-tliet uliedha. Lil Bartolo nafuh l-aktar għat-triloġija ta’ Il-Fiddien li kiteb ma’ Lorranne Vella: Sqaq l-Infern (2007), Wied Wirdien (2008) u Il-Ġnien tad-Dmugħ (2009). Bis-saħħa ta’ din is-sensiela, deskritta minn uħud bħala l-Harry Potter ta’ Malta, rajna ċertu qawmien ta’ interess fil-qari miż-żgħażagħ. Fil-fatt, skont sorsi fl-industrija tal-ktieb Malti, is-sensiela kisret kull rekord ta’ bejgħ ta’ kotba Maltin f’Malta. Fl-2010 rebaħ il-konkors tal-kitba “Letteratura għaż-Żgħażagħ” bħala l-awtur uniku ta’ Kliem ir-Riħ. Sena wara jagħtina l-ewwel rumanz tiegħu bl-Ingliż, Deformity, ukoll għaż-żgħażagħ, rebbieħ tal-Premju Nazzjonali tal-Kiteb 2013 fit-taqsima kotba tradotti u kotba b’lingwa barranija għat-tfal u l-adolexxenti. Barra li hu traduttur u awtur letterarju, dan iż-żagħżugħ ta’ dejjem minn Bormla, li qabeż l-erbgħin sew, hu wkoll drammaturgu: Wara l-Għid din is-sena, Bartolo tella' l-kummiedja li kiteb hu stess Għajn Eye Three fit-teatru tal-Kavallier ta’ San Ġakbu. Dan id-dramm kien diġà ttella’ b’suċċess fost iż-żgħażagħ fil-festival Żigużajg f’Novembru tal-2013. Fi Frar tas-sena l-oħra rajna d-dramm tiegħu Jiena Nħobb, l-aċċent It-trijoloġija ta’ Il-Fiddien. Inti Tħobb fit-Teatru Manoel. Din irrappreżentazzjoni teatrali, li qajmet bosta kontroversji minħabba t-temi li tmiss dwar issesswalità u l-IVF, kienet ta’ suċċess kbir tant li reġgħet ittellgħet fl-istess staġun fl-istess teatru. Qed jingħad li dan huwa l-aktar dramm Malti fit-teatru Manoel li qatt biegħ biljetti. Din li ssegwi hi l-intervista tiegħi ma’ Simon Bartolo għal l-aċċent. Xogħlok traduttur mal-Kummissjoni Ewropea u issa, b’din it-traduzzjoni tal-ktieb ta’ Manzi, int traduttur ta’ narrattiva letterarja. Barra minn hekk, kellek suċċess b’żewġ kitbiet teatrali wkoll. Iżda int min int? Simon it-traduttur jew Simon lawtur ta’ kotba għaż-żgħażagħ u xogħlijiet teatrali? Ma naħsibx li nixtieq inkun xi ħaġa differenti milli jien. It-traduzzjoni nħobbha għax iżommni naħdem bil-lingwa imma fl-istess ħin trażżanni peress li hija speċifikament immirata lejn ixxogħol tal-UE, unjoni li kont u għadni nemmen fiha. Inħoss sodisfazzjon li qed nagħti s-sehem ċkejken tiegħi f’din il-magna ekonomika u kulturali enormi u kburi ngħid li għandi din il- Min-naħa l-oħra l-kitba għat-tfal u żżgħażagħ inħobbha wkoll għax toffrili opportunità li nżomm kuntatt permezz taż-żjarat annwali li nagħmel fl-iskejjel. Dan ifakkarni fl-għeruq tiegħi bħala għalliem għal 10 snin qabel ma tlaqt minn Malta. Imbagħad hemm il-kitba għall-palk li hija l-iktar parti emozzjonali għalija peress li nsir naf ħafna nies interessanti, bħal atturi, diretturi, produtturi u organizzaturi ta’ festivals, apparti mill-kuntatt mal-udjenza. Kemm ilni li tlaqt minn Malta ma tantx għadni nista’ nidderieġi imma għall-inqas nikteb u kemm jista’ jkun ninżel nara x-xogħlijiet tiegħi meta jittellgħu. Dan il-ktieb ta’ Manzi hu dirett lejn iżżgħażagħ, bħar-rumanzi tiegħek. Jekk illetteratura hija l-arti tal-kitba, x’differenza tagħmel l-udjenza? L-udjenza tagħmel differenza kbira. Jekk rumanz ma jaqbadx l-interess u l-immaġinazzjoni tal-qarrej ma jkun jiswa xejn. Meta nikteb, kemm għall-palk kif ukoll għall-pubblikazzjoni, kemm għat-tfal kif ukoll għall-kbar, l-għan tiegħi dejjem ikun li nagħti gost. Jekk dak li nikteb ma jagħtix xi forma ta’ pjaċir lill-udjenza li nkun immirajtu lejha, mela allura nkun fallejt. l-aċċent nħossni xi ftit maqtugħ fil-fatt. Però, permezz tat-teatru kif ukoll biż-żjarat fl-iskejjel, xorta nikkomunika maż-żgħażagħ. Aktar ma jgħaddi ż-żmien, aħna t-tradutturi aktar qed niflu l-Ingliż milli t-Taljan biex insibu t-termini li jkollna bżonn fittraduzzjonijiet tagħna. Xi sfidi offrielek ittest Taljan, meta mqabbel ma’ xi test Ingliż, meta ġejt biex taqleb dan il-ktieb? Lanqas ħsibt fiha l-ħaġa. Fil-fatt jiena ġieli għamilt xi traduzzjonijiet 2-way għall-WEB mitTaljan għall-Ingliż. M’iniex fanatiku tal-kliem Ingliż miktub b’ortografija Maltija allura ma tantx għamlet differenza għalija. Madankollu nħoss li meta nittraduċi mill-Franċiż jew mitTaljan għall-Malti, qisu iktar tiġi naturali u faċli l-ħaġa milli meta nittraduċi mill-Ingliż. Forsi lfatt li aħna l-Maltin nitrabbew bilingwi, insibuha aktar faċli naqgħu fin-nasba li naraw kelma blIngliż u naċċettawha kif inhi minflok nagħmlu sforz ċkejken biex insibu kelma Maltija. Ma nħobbx nidħol f’argumenti dwar l-arti jew il-morali jew il-filosofija tal-kitbiet tiegħi; jiena nikteb biex noffri entertainment. Għaliex għażilt dan il-kiteb bħala l-ewwel ktieb tat-traduzzjoni letterarja tiegħek? Il-ktieb m'għażiltux imma ġejt offrut nittraduċih. Kulma għamilt kien li aċċettajt. Kont xortija tajba li ġejt offrut ktieb li, meta qrajtu, għoġobni. Kelli żewġ kriterji fil-fatt ‒ li jogħġobni u li jkun differenti mill-kotba tiegħi għax b’hekk niffamiljarizza ruħi ma’ stili/temi ġodda li normalment ma nkunx esplorajthom fil-kitbiet oriġinali tiegħi. Kull reġistru għandu t-terminoloġija tiegħu: xejn inqas it-taħdit taż-żgħażagħ. Kif tagħmel biex tifhem diskorshom, tislet it-termini tagħhom, saħansitra mit-Taljan, imbagħad taddattahom fit-traduzzjonijiet u l-kitbiet tiegħek? Kien ferm aktar faċli qabel għax (a) kont ngħix Malta, (b) kont iżgħar u (ċ) kont għalliem. l-aċċent tfisser xejn bit-Taljan allura użajt kważi l-istess ħoss b’kelma li bilMalti ma tfisser xejn lanqas. Aktar tard ħadt il-libertà li nittraduċi “autoritratto” bħala “stessu”. Mhijiex xi libertà li nista’ nieħu biddokumenti tax-xogħol! Beħsiebek tittraduċi xi xogħlijiet oħra għall-Malti? U hemm xi ċans li l-kotba tiegħek bil-Malti jinqalbu f’xi lingwa oħra? Fil-ktieb dwar Tamara, kien hemm xi każ ’l hemm u 'l hawn li ħassejt li m'għandix naqilbu għall-Malti. Dan biex nuri li Clelia kienet qżież u tuża kliem Franċiż biex tkun tal-pepè, u għax ħassejt li peress li xorta se nuża l-kelma “terran” immedjatament wara tterminu Franċiż, ma kienx hemm wisq periklu li l-qarrejja ma jifhmux. F’mument ieħor kien hemm każ ta’ onomatopea li ġegħelni nieqaf u naħseb. It-traduzzjoni tiegħi hija hekk: “Taħt id-dwal sofor it-tfal kienu qed jonfħu, jgħajtu, u xi kultant jidħku, imma l-aktar li kien jogħġobha kien il-ħoss mutu tal-ballun meta jiġi xxuttjat. Kien jagħmel ħoss ta’ stumpf u mbagħad ħsejjes ta’ ċaqliq, goffi u profondi.” Għalkemm ħadt gost ħafna naħdem fuq il-ktieb ta’ Manzi, għalissa għandi wisq x’nagħmel bħala xogħol oriġinali biex naqleb rumanz ieħor. Kumbinazzjoni dil-ġimgħa xi ħadd staqsa lili u lil Loranne Vella biex naqilbu Sqaq l-Infern (u possibbilment il-bqija tat-triloġija) fi lsien ieħor. Issa naraw, għadu kmieni wisq biex ngħid aktar. Il-ktieb Malti, b’mod ġenerali, għamel progress kbir f’dawn l-aħħar snin. Taħseb li wasal iż-żmien li l-pajjiż jinvesti fittraduzzjoni tal-ktieb Malti biex b’hekk ikun jista’ jippenetra s-suq internazzjonali, speċjalment dak bil-lingwa Ingliża? Ngħid għalija, s'issa dejjem bqajt lura milli nħalli l-kotba tiegħi jinqalbu għallIngliż għax huma miktubin speċifikament għattfal Maltin u ma tantx naraha tagħmel sens li jinqraw bl-Ingliż. Hemm biżżejjed kotba għattfal bl-Ingliż, ma naħsibx li hemm bżonn tiegħi. L-ikbar sodisfazzjon tiegħi jkun meta l-qarrejja jgħiduli li s-soltu ma tantx jaqraw bil-Malti imma li ħadu gost jaqraw il-kotba tiegħi. Kieku jinqalbu, dawn in-nies żgur li jaqbdu u jaqraw ilverżjoni Ingliża. Però m'iniex kontra li jiġu tradotti f’ilsna oħra. Sa fejn naf jien, diġà jingħataw xi għotjiet għattraduzzjoni ta’ xogħlijiet Maltin fl-iskema “spreading words” tal-Malta Council for Culture and the Arts. l-aċċent It-traduzzjoni ta’ xogħlijiet letterarji bil-Malti lejn lingwi oħrajn: ħarsa ħafifa ta’ apprezzament Paul Zahra t-traduzzjoni tal-letteratura bil-Malti lejn lingwi oħrajn għadha relattivament fil-bidu tagħha billi ftit kienu dawk il-kittieba jew tradutturi Maltin li fl-imgħoddi ħarsu lil hinn minn xtutna biex joffru lill-barranin dak li jinħoloq lokalment. Issa li l-Malti ġie stabbilit u standardizzat u l-eżistenza tiegħu m'għadhiex tiddependi minn mentalità fejn tal-barrani tajjeb u ta’ ġewwa ħażin, l-awturi qed jingħatalhom innifs u l-ispazju sabiex xogħolhom jiġi tradott lejn lingwi oħra. Il-ftit xogħlijiet li se nsemmi f’din il-kontribuzzjoni huma biss uħud milli ġew tradotti s'issa, u li ma nsemmihomx kollha fost loħrajn minħabba nuqqas ta’ spazju. Madankollu, anki li kieku kelli nsemmihom kollha kemm huma, xorta jibqa' evidenti l-fatt li t-traduzzjoni mill-Malti lejn il-lingwi barranin għadha fi stadju embrijoniku. It-traduzzjoni lejn lingwi barranin fil-każ tagħna tieħu mogħdijiet differenti milli jsir f’lingwi oħrajn mitkellma minn popolazzjonijiet ferm akbar minn tagħna u b’riżorsi li lanqas biss qatt noħolmu li jkollna. Fil-lingwi Ewropej – biex nillimita ruħi għal dan il-kuntest ġeografiku – li jiġri ġeneralment hu li t-traduzzjoni ħafna drabi ssir minn traduttur nattiv tal-lingwa mira li jkun studja l-lingwa sors li mbagħad jittraduċi t-test lejn il-lingwa ta’ lsien pajjiżu. B’eżempju aktar konkret dan ifisser li traduttur Ingliż li jaf lIspanjol jittraduċi lil Don Quixote mill-Ispanjol għall-Ingliż.1 Fil-każ tal-Malti, billi ftit huma lbarranin li għandhom ħakma tal-Malti u b’hekk jistgħu jaqilbu minnu lejn ilsienhom, ittraduzzjoni ta’ spiss issir billi tingħażel waħda minn dawn l-erba' mogħdijiet: a) it-traduzzjoni ssir mill-awtur Malti nnifsu kif se naraw fil-każ ta’ Alfred Sant; b) it-traduzzjoni ssir minn tradutturi b’ħakma bilingwi li jkunu ilhom jgħixu f’pajjiż barrani: eżempju tipiku hi Nadja Mifsud; ċ) it-traduzzjoni ssir minn xi ħadd lokali li jkollu ħakma tajba tal-lingwa mira bħal Charles Briffa (lejn l-Ingliż) u Laurent Seychell (lejn ilFranċiż); d) u, fl-aħħar nett, it-traduzzjoni ssir minn xi ħadd barrani bħall-Ġermaniż Michael Apweiler li għal dawn l-aħħar għaxar snin wera interess fi lsienna u baqa' jippersevera sakemm tgħallmu kif xieraq u b’hekk akkwista l-kompetenzi meħtieġa biex jittraduċi direttament mill-Malti għall-Ġermaniż. Mhix eskluża l-possibbiltà li x-xogħol tradott mill-Malti lejn lingwi oħrajn jista’ jkun qed isir b’dik li tissejjaħ relay translation, jiġifieri jkun traduzzjoni ta’ traduzzjoni li fil-biċċa l-kbira talkażijiet tkun saret bl-Ingliż. Bħala regola ftit huma l-awturi li jittraduċu xogħlijiethom. Alfred Sant daħal għal din lisfida u ttraduċa b’suċċess ir-rumanz makabru u 1 Għalkemm ma tistax tiġi eskluża l-possibbiltà li traduttur Spanjol, biex inkompli bl-eżempju, jittraduċi lejn l-Ingliż ix-xogħol ta’ Cervantes. Madankollu l-proċess naturali tat-traduzzjoni jirrikjedi li t-traduzzjoni l-aħjar li ssir minn traduttur tal-lingwa mira li jkun speċjalizza fil-lingwa sors billi jidħlu kompetenzi fit-traduzzjoni li meta wieħed ikun barrani diffiċli jaħkimhom fil-lingwa mira. Hawnhekk ilqofol tas-suċċess hu kemm it-traduttur ikun jaf sew illingwa sors billi l-lingwa mira diġà hi innata fih. l-aċċent satiriku tiegħu L-Għalqa tal-Iskarjota lejn lIngliż bl-isem The Iscariot Field. Ta’ min jinnota hawnhekk li Sant jagħżel korrettament li jittraduċi l-isem tar-rumanz tiegħu kelma b’kelma, li mill-esperjenza tiegħi fittraduzzjonijiet letterarji lejn il-Malti hi l-aħjar avviċinament fil-qlib ta’ titlu letterarju billi dan ikun qed jagħti prijorità sħiħa lil dik li fit-teorija tat-traduzzjoni tissejjaħ l-ekwivalenza formali. Din l-ekwivalenza tiġi stabbilita bis-saħħa tattraduzzjoni lura (back translation). Traduttur li jippreferi jżomm it-traduzzjoni tiegħu lil hinn mill-adattament jeħtieġlu jżomm ma' din lewwel għażla2 u ma jużax l-ekwivalenza dinamika ħlief meta assolutament ma jkollux lgħażla li jittraduċi t-titlu kelma b’kelma. Ittraduzzjoni tat-titlu ta’ rumanz, kif nispjega flintroduzzjoni tiegħi ta’ Meaulnes it-Twil / Le Grand Meaulnes ta’ Alain-Fournier, ħafna drabi tinvolvi ħafna aktar diffikultajiet milli wieħed jinduna bihom mal-ewwel daqqa t'għajn. Ir-rebbieħ tal-premju letterarju tal-Unjoni Ewropea 2011 Fl-Isem tal-Missier (u tal-Iben) ta’ Immanuel Mifsud diġà ġie tradott bl-Ingliż bit-titlu In the Name of the Father (and of the Son) minn Albert Gatt u bir-Rumen minn Denisa Duran. Ix-xogħol ta’ Mifsud se jkun ukoll tradott bil-Franċiż minn Nadja Mifsud Mutschler u bil-Maċedonu minn Vladimir Jankovski. Xogħol letterarju ieħor li s'issa ġie tradott bl-Ingliż hu dak ta’ Herbert Ganado Rajt Malta Tinbidel. It-traduzzjoni ta’ din lawtobijografija saret minn Michael A. Refalo. L-isem My Century mogħti minn Refalo hu wieħed b’ekwivalenza dinamika. Dwar id-differenza bejn traduzzjoni letterarja u adattament letterarju nistieden il-qarrej ta’ dan l-artiklu biex jaqra l-ktiba tiegħi “Traduzzjoni letterarja jew adattament letterarju? Tifsiriet, implikazzjonijiet u analiżi teoretika permezz ta’ kampjuni testwali” fil-ktieb li għadu qed jiġi ppreparat għall-pubblikazzjoni Aspetti tatTraduzzjoni Maltija (editur Charles Briffa, Horizons, 2015). Dan it-titlu, li hu adattament, jista’ jiġi ġġustifikat billi prattikament dak li jirrakkonta Ganado jkopri l-medda tas-seklu għoxrin. Traduzzjoni letterarja oħra hi dik ta’ Charles Briffa li qaleb għall-Ingliż Il-Gidba / The Lie ta’ Oliver Friggieri. Reċentement ġie tradott ukoll bl-Ingliż, din id-darba minn Antoinette Pace, irrumanz Ilkoll ta’ Nisel Wieħed ta’ Rena Balzan. Fit-traduzzjoni tagħha Pace għażlet li tittraduċi t-titlu tal-ktieb ta’ Balzan bħala Bonds in the Mirror of Time3. Traduzzjoni interessanti li saret mill-Malti għall-Franċiż hi dik tal-ġabra ta’ rakkonti Ċpar ta’ Alfred Sant. Seychell jagħżel l-ekwivalenza formali tat-titlu tal-ġabra ta’ rakkonti kif mogħti 3 Din it-traduzzjoni fiha introduzzjoni minn Charles Briffa li xi snin ilu kien ippubblika studju dwar Ilkoll ta’ Nisel Wieħed bl-isem ta’ Il-Proża tal-Femminiżmu. l-aċċent Kif jgħid Sant stess dwar dan il-proċess tat-traduzzjoni: Il-ħabib tiegħi l-Professur Laurent Seychell daħal għal ħidma diffiċli meta qaleb għall-Franċiż ġabra ta’ rakkonti "Ċpar" li ħriġt bil-Malti mal-SKS issena li għaddiet. Wettaqha fi żmien qasir u ħariġha ktieb. Sa fejn naf jien, għamel kollox hu – li jrendi l-isforz kollu aktar impressjonanti4. Preżentament, Seychell għadu kif ħareġ ukoll f’volum wieħed it-traduzzjoni mill-Malti għallFranċiż tad-drammi ta’ Joe Friggieri L-Għanja taċ-Ċinju u Caravaggio: L-Inkjesta. F’din ittraduzzjoni tispikka wkoll it-traduzzjoni tat-titli taż-żewġ drammi li rispettivament ġew tradotti minn Seychell bħala Le Chant du Cygne u Caravage: L-Enquête. Hawnhekk nixtieq niftaħ parenteżi u nenfasizza li mhux faċli li wieħed jittraduċi mill-Malti lejn il-Franċiż bħalma mhux faċli li ssir it-traduzzjoni mill-Franċiż għallMalti, speċjalment meta wieħed iqis in-nuqqas ta’ sorsi lessikografiċi mill-Franċiż għall-Malti5. Verament hawnhekk it-traduttur kemm jekk ikun qed jittraduċi mill-Franċiż għall-Malti kif ukoll jekk ikun qed jittraduċi mill-Malti għallFranċiż ikun qed jgħum fil-baħar waħdu. F’dan ir-rigward lil Seychell tassew ta’ min jinżagħlu l-kappell. Michael Apweiler, kollega Ġermaniż, li sirt nafu bejn l-2004 u l-2007 fl-Antenna tat-Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea f’Malta, qaleb għallĠermaniż xi poeżiji tal-kollega tagħna Antoine Cassar. Hu qaleb ukoll tliet stejjer qosra ta’ Pierre J. Mejlak, rebbieħ tal-premju letterarju Ewropew tas-sena 2014, li ġew ippreżentati lillpubbliku Ġermaniż waqt waħda mill-iljieli letterarji organizzati fir-Rappreżentanza talKummissjoni f’Berlin. Interessanti wkoll li t-traduzzjoni lejn lingwa oħra tista’ tidher f’xogħlijiet ta’ studji dwar awtur partikulari u mhux bħala pubblikazzjoni separata. Eżempju ta’ dan hu The Essential Oliver Friggieri ta’ Charles Briffa li jinkludi fih it-traduzzjoni bl-Ingliż ta’ L-Istramb ta’ Friggieri, bl-isem ta’ The Misfit. Briffa editja wkoll is-sitt volum ta’ Lesser Used Languages of Europe (sensiela internazzjonali ta’ kotba maħruġa minn Francis Boutle Publishers ta’ Londra) li jġib l-isem This Fair Land – An Anthology of Maltese Literature. Din lantoloġija, ġabra komprensiva ta’ madwar 200 test bil-Malti akkumpanjati minn traduzzjonijiet friski bl-Ingliż, tagħti kampjun wiesa’ għallaħħar tal-kitba Maltija mill-oriġini sal-lum, kif għarrafni Briffa stess, it-testi “juru l-moħħ Malti fi żminijiet differenti u juru x’kellu ħila jikseb dan l-ilsien minkejja l-iżvantaġġi politiċi u ideoloġiċi li kienu joħonquh6.” Briffa jemmen li t-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn toffri l-opportunità li l-kultura, listorja u t-talenti Maltin joħorġu lil hinn millgżejjer tagħna. Il-letteratura Maltija hi parti essenzjali minn dak li jagħmilna Maltin. Għalhekk jekk irridu nuru li neżistu fl-oqsma tal-letteratura u tat-traduzzjoni letterarja fil-livell internazzjonali jeħtieġ li tiżdied it-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn. L-idea li dan hu possibbli tgħin biex il-kittieb lokali jtejjeb ilprodott tiegħu. Il-possibbiltà li xogħlu jista’ jiġi tradott tagħmlu konxju li se jkun qed jesponi lilu http://www.inewsmalta.com/dart/20141113-korruzzjoni 13-11-2014 L-aħjar tentattiv s'issa fil-kamp lessikografiku MaltiFranċiż u Franċiż-Malti hu ta’ Joseph Cutajar. Informazzjoni ġentilment mogħtija lili minn Briffa f’email dwar dan l-artiklu. l-aċċent nnifsu lil hinn mill-insularità protettiva li normalment jopera fiha; b’hekk ikun fl-interess tiegħu li xogħlu jħabbatha kemm jista’ jkun ma’ dak ta’ kittieba barranin. Din il-possibbiltà tgħin ukoll sabiex ir-riżorsi lingwistiċi li jeżistu f’pajjiżna jitħaddmu fil-kamp tat-traduzzjoni biex b’hekk jintużaw talenti li għadhom midfunin. Nixtieq nagħlaq dan l-artiklu qasir billi għal darb’oħra nikkwota lil Sant li b’referenza b’mod partikulari għat-traduzzjoni ta’ Seychell u b’mod ġenerali għat-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn jgħid li: It-traduzzjoni ta’ kitba Maltija fi lsien ieħor hi avventura iebsa ħafna u ma tantx issib appoġġ. Suppost tgħin biex il-Malti jsir aktar magħruf filbqija tal-Ewropa... Għadna lura sew milli naslu sa din il-mira7. Sfortunatament din hi l-qagħda li ninsabu fiha f’dan il-qasam partikulari tat-traduzzjoni. Madankollu l-ammissjoni ta’ dan l-istat ta’ fatt – minna li ninsabu involuti fil-qasam tattraduzzjoni letterarja – hu sinjal tajjeb għax ladarba aħna konxji minn din il-problema nistgħu nagħmlu sforzi biex negħlbuha gradwalment. Mezz li bih il-pubblikaturi jistgħu forsi8 jakkwistaw fondi għat-traduzzjonijiet letterarji hu billi jikkuntattjaw lid-Direttorat Ġenerali EAC li għandu fondi disponibbli biex pubblikaturi interessati f’xogħlijiet letterarji u kulturali jingħataw appoġġ finanzjarju. Iżda lappoġġ finanzjarju mhux kollox u xorta waħda "l-avventura tibqa' iebsa". Paul Zahra huwa traduttur fl-Unità Web talKummissjoni Ewropea http://www.inewsmalta.com/dart/20141113-korruzzjoni 13-11-2014. 8 Qed ngħid forsi għax hemm bosta kriterji li jridu jiġu osservati. Giuseppe Cannolo1: Il-ġenju eċċentriku traduttur u linterpretu tal-iskjavi Ivan Said -ewwel Vanġelu bil-Malti nafuh lillProtestanti li ħallsu t-traduzzjoni u lpubblikazzjoni tiegħu fis-seklu dsatax. Fil-fatt dan huwa “il-Vanġelu ta’ San Ġwann ta’ Can[n]olo bit-traduzzjoni Maltija u ttest Taljan bil-Martini4 f’żewġ kolonni paralleli.” (Sant, 1975: 25) Ir-Rev. W. Jowett, li kien imexxi s-CMS dak iżżmien, f’ittra lill-Professur Samuel Lee talUniversità ta’ Cambridge, jiddeskrivi lil Giuseppe Cannolo bħala eċċentriku, diffiċli li ma 1 Insibu diversi verżjonijiet ta’ ismu, bi wħud jinkludu ttieni isem, u saħansitra fir-riċerka kunjomu daqqa jinkiteb Canolo u daqqa Cannolo iżda Ganado, bir-riċerka dwaru fl-2009, qatagħha darba għal dejjem u jgħid li ismu hu Giuseppe Cannolo: dan hu l-ewwel isem li jidher fiċċertifikat tal-magħmudija tiegħu u barra minn hekk rajnieh kemm-il darba jiffirma Giuseppe Cannolo. 2 Iċ-Church Missionary Society (CMS) daħlet f’Malta fl1815 bl-iskop li xxerred l-Anglikaniżmu fil-Mediterran u waqqfet stamperija f’pajjiżna fl-1822 (Vella, 2006: 37). 3 "La volgata" tfisser hi l-verżjoni uffiċjali tat-traduzzjoni mil-Latin tal-Bibbja tal-Knisja Kattolika: il-versio vulgata, li tfisser ‘it-traduzzjoni l-aktar użata’ li fis-seklu sittax ġiet ipproklamata uffiċjalment bħala l-verżjoni Latina definittiva tal-Bibbja tal-Knisja Kattolika (http://en.wikipedia.org/wiki/Vulgata). 4 Din hi t-traduzzjoni tal-Bibbja mill-volgata għat-Taljan mill-Arċisqof ta’ Firenze u l-biblista Antonio Martini, imwieled fi Prato, it-Toskana fl-20 t'April 1720 u miet f’Firenze fil-31 ta’ Diċembru 1809. It-traduzzjoni tiegħu tal-Bibbja għat-Taljan, formalment approvata mill-Papa, kienet tintuża ħafna fl-Italja għal xi żewġ sekli (http:// en.wikipedia.org/wiki/Antonio_Martini) u ġiet ippubblikata bejn 1769-1781 (http://en.wikipedia.org/ wiki/Bible_translations_into_Italian). l-aċċent TQABBIL TAL-ISTESS SILTA MINN TRADUTTURI DIFFERENTI Traduttur Silta mill-Evangelju ta’ San Ġwann, il-Kapitlu VI, il-Vers 9 Hawna tfajjel, li hu għandu ħames ħobżiet tax-xgħir u żewġ ħutiet; emma dawna xinhuma għal ġimgħa hekk kbira tannies? Hawn tifel, li għandu ħames ħobżiet tax-xgħir u ħutejn: iżda dawna xinhuma bejn kotra nies hekk kbira? L-GĦAQDA BIBLIKA Hawn tifel li għandu ħames ħobżiet tax-xgħir u żewġ ħutiet żgħar: imma dawn xinhuma għal daqshekk nies? Hawn tfajjel hawnhekk li għandu ħames ħobżiet tax-xgħir u żewġ ħutiet; imma dawn x’inhuma għal dawn in-nies kollha? taħsbux miġnun u ġenju tant li ma kellux paċenzja jkun għalliem sistematiku. Dejjem skont Jowett, Cannolo kien studja l-Għarbi u fi żmien l-Ordni kien interpretu għall-iskjavi Torok. Mid-dehra, dan ix-xwejjaħ li kien jgħix filfaqar kien jitkellem bit-Taljan iżda mhux blIngliż. Kien intiż sew fil-lingwi orjentali5. Sors jew l-edizzjoni minn fejn meħuda s-silta Mill-edizzjoni tal-1822 kif traskritta minn Cremona (1975:106) Mill-edizzjoni tal-1829 kif traskritta minn Cremona (1975:105) Diretta mill-edizzjoni tal1984, it-Testment il-Ġdid, paġna 112 Diretta mill-edizzjoni tal1995, it-Testment il-Ġdid, paġna 89 qawwija sew min-naħa tal-Knisja [Kattolika] Maltija sew min-naħa tal-Gvern [Ingliż]” u dan minkejja li Cannolo qalbu mill-volgata biex, skont il-prinċipju tal-Protestanti, ma jiġux offiżi s-sentimenti tal-Kattoliċi. Il-kwalità vera tattraduzzjoni prodotta minn Cannolo mid-dehra ma nistgħux inkunu nafuha b’mod eżatt għax fil- (Sant, 1975: 23) Cannolo kien qaleb it-Testment il-Ġdid u kważi t-Testment il-Qadim kollu (Sant, 1975: 24). Minkejja li ċ-Church Missionary Society qabbditu jaqleb għall-Malti t-Testment ilQadim, il-Vanġelu ta’ San Ġwann u LImitazzjoni ta’ Kristu ta’ Thomas Kempis, filfatt stampatlu biss il-Vanġelu ta’ San Ġwann. (Vella, 2007: 159) Id-distribuzzjoni ta’ dan ilVanġelu f’Malta “ltaqgħet ma’ oppożizzjoni 5 Jidher li kien Dr Cleardo Naudi li laqqgħu mar-Rev. Naudi, l-ewwel professur tal-kimika tal-Università ta’ Malta, kien stieden lill-British and Foreign Bible Society u liċ-Church Missionary Society jiġu Malta. l-aċċent Dan l-ewwel traduttur tal-Vanġelu ta’ San Ġwann qaleb ukoll mit-Taljan għall-Malti ktejjeb ta’ 16-il paġna, “Il-Via Sagra, u it-triex[q] ghaziza Li ghamel Sidna u Mulejna Ġesu Cristu”, ippubblikat flistamperija tal-Ordni fl-1796 biex jinqara mill-Kattoliċi. Skont Vella dan il-ktejjeb għandu “valur storiku” u “valur lingwistiku”. Il-qoxra ta’ barra: skont Ganado, l-isem Gioseppe Martino Cannolo, ma jidhirx fiċ-ċertikat tat-twelid ta’ Cannolo li barra dak primarju ta’ Giuseppe, kellu dawk sekondarji, Paolo u Calcedonio, u ma jidhirx li qatt reġa' użah. (2012: 32) Skont Vella, kuntarjament għall-edizzjonijiet ta’ qabilha li ġew stampati f’Ruma, f’din l-edizzjoni naraw in-nuqqas tat-tipi bis-sinjali dijakritiċi peress li jidher l-istamperija tal-Ordni ma kellhiex tali tipi. fatt it-testi tiegħu ġew riveduti ħafna kemm qabel il-pubblikazzjoni kif ukoll wara. Dwar din it-traduzzjoni tal-Vanġelu ta’ San Ġwann ta’ Cannolo, il-biblista Pietru Pawl Saydon jgħid: “Can[n]olo mexa bil-ħsieb li jfisser bir-reqqa t-test Latin u b’mod ċar u ħafif mingħajr ma qagħad ifittex it-tirqim ta’ stil. Xi tibdil ċkejken, bħalma ngħidu aħna, taqlib ta’ kliem, tibdil ta’ kelma ma’ oħra, tħassir ta’ kelma żejda, u żieda ta’ partiċella, kien isebbaħ u jagħti qawwa lill-kliem ... iżda wieħed jistqarr illi t-traduttur [Cannolo] xi mindaqqiet jikser ilħemda tal-istil billi dlonk il-kliem jibnih fuq ixxeħta Semitika. Fuq hekk it-traduzzjoni ta’ Can[n]olo tiġi ħabtet tisboq lil dik ta’ sieħbu Vassalli li għex u kiteb fi żmienu u miżmum bħala traduttur aħjar minnu.” L-edizzjoni li jirreferi għaliha Vella li nstabet fil-British Library, aktarx lunika kopja tal-ktejjeb li għad fadal, “ġiet stampata hawn Malta għax ittnejn ta’ qabilha kienu ġew stampati Ruma” fl-1752 u fl-1768. (2007: 160) Flimkien ma’ bin Mikiel Anton Vassalli, Grabiel, Cannolo għen lirRev. Christopher Frederick Schlienz, li ħa t-tmexxija tas-CMS wara Jowett, jaqleb il-Katekiżmu tal-Ġeografija ta’ William Pinnock. Traduzzjoni mill-Feniċju Fis-snin għoxrin tas-seklu dsatax, Cannolo tqabbad jittraduċi mill-Feniċju kitba li kienet ukoll bil-Grieg, li kien hemm fuq ħaġra misjuba fl-1819 fl-Afrika ta’ Fuq mill-orjentalista Franċiż magħruf Louis-Domeny de Rienzi. Fl1822 dan de Rienzi ħalla Malta wara li fada lħaġra f’idejn ċertu Grognet li min-naħa tiegħu ddisinja kopja eżatta tagħha u bagħatha Pariġi lill-Markiż Agricol de Fortia d’Urban. Dan talaħħar illitografa l-kitbiet u l-ispjega miktuba minn Grognet flimkien ma’ nota tiegħu stess. Xi tagħrif dwar ħajtu Bin Giovanni Battista Cannolo u Maria Teresa xebba Mercieca, Giuseppe Cannolo tgħammed fil-knisja parrokkjali ta’ Porto Salvo l-Belt nhar it-3 ta’ Marzu 1756. Ta’ 53 sena, nhar it-22 ta’ l-aċċent B’hekk bis-saħħa ta’ din ir-riċerka ta’ Ganado sirna nafu li Cannolo kważi kellu 90 sena meta miet filwaqt li qabel, peress li ma konniex nafu meta miet, konna nafu biss li kien għadu jgħix meta kellu l-età ta’ 82 sena – skont żewġ qassisin ta’ denominazzjonijiet Insara differenti, ir-Rev. (Cachia, 1994: 107 u Vella, 2007: 160) L-interpretu tal-lum u ta’ żmien Cannolo6 Din il-litografija, li ġġib id-data tat-30 t’April 1829 u li saret f’Pariġi mill-famuż Godefroy Engelmann, barra li tinkludi l-ispjega ta’ Grognet u l-firma tiegħu fuq il-lemin tal-ħaġra riprodotta, tinkludi wkoll is-sentenza: “Les mots Phoeniciens de cette inscription ont été traduits par M.‘Cannolo’.” Jannar 1809, iżżewweġ lil Maria Antonia Azzopardi bint Indrì u Maddalena La Speranza fil-knisja parrokkjali ta’ San Pawl, il-Belt. Raġel deskritt bħala stramb, Cannolo tgħallem ħafna lingwi, uħud minnhom waħdu. Kien jaf ukoll l-Għarbi li aktarx tgħallmu għand Dun Ġużepp Calleja, il-qassis li għallem l-Għarbi wkoll lil Vassalli (Cachia, 1994:107). Kien fqir, jaqlagħha u jikolha u qatt ma kellu flus żejda (Sant, 1980: 6). Minkejja li ħadem ħafna għallProtestanti u qala’ l-flus mingħandhom, qatt ma sar Protestant u baqa’ Kattoliku. (Cachia, 1994:107) “Skont entrata fir-reġistru tal-imwiet fl-Arkivju Nazzjonali,” jikteb Ganado, “hu miet fil-Belt Valletta fit-23 ta’ Diċembru, 1845, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta’ San Publiju, il-Furjana, li kien inbena fl-1778 mill-Università tal-Belt Aktarx l-istampa li għandna f’moħħna ta’ interpretu hu ta’ wieħed maqful f’kabina talħġieġ f’xi konferenza, f’xi qorti waqt xi ġuri jew biswit xi persuna tal-poter waqt żjara f’pajjiż jinterpretalu l-lingwa tal-post f’lingwa li jifhimha. Iżda f’dawn iż-żmenijiet naraw ukoll lill-interpretu, aktarx wara xi traġedja talimmigranti fil-baħar Mediterran jew f’xi kamp tar-refuġjati waqt gwerra, jinterpreta u jislet linformazzjoni għall-awtoritajiet tal-post jew għal xi organizzazzjoni umanitarja. Xi ħaġa simili kienet tiġri fi żmien Cannolo, iżda għall-iskjavi li kienu jinqabdu fuq il-baħar. L-awtoritajiet tal-kwarantina Maltin, hekk kif ilkaptan kursar kien jasal Malta bil-priża tiegħu lLazzarett (illum insejħulu Manoel Island), kienu jinterrogawh dwar l-iskjav u l-merkanzija li jkun qabad, l-ibħra fejn qabadhom u minn fuq liema qoxra tal-baħar qabadhom. Fl-istess ħin, jew immedjatament wara din l-interrogazzjoni, liskjav, wara li jaħlef fuq Alla li jgħid il-verità, kien jiġi interrogat u jistaqsuh l-istess affarijiet biex jikkorroboraw il-verżjoni tal-kursar. Kien hawn fejn kien jidħol il-bżonn tal-interpretu. Min-naħa l-oħra, il-kaptan, li fost in-negozju – maħmuġ – li kien jagħmel kien jinnegozja liskjavi, kien ikollu bżonn ikun jaf min hu l6 Din in-nota ktibtha bis-saħħa tal-istoriku Liam Gauci li hu wkoll l-awtur, fost xogħlijiet oħra, ta’ “The diet of ordinary people and slaves: Malta in the 1590s”, ktiba inkluża fil-ktieb “Georgio Scala and the Moorish Slaves: The Inquisition - Malta 1598”, editjat mill-Professur Dionisius A. Agius u maħruġ mill-Midsea Books fl-2013. l-aċċent dwar is-suġġett, jikkonsulta lil sħabu jew lesperti, iżda dan dejjem jagħmlu qabel ma jibda xogħlu u mhux waqt li qed jaħdem, kif ġieli jiġri lit-traduttur. Paġna ta’ manuskritt ta’ “interpretatura” li għamel l-interpretu Giuseppe Mifsud (“Verbale e venditi” BOX: Capitano Gugliemo Lorenzi 1778, l-Arkivji Notarili, il-Belt Valletta) iskjav maqbud f’idejh biex jara kemm kien jiswa u hekk kien jikkorda r-rahan li kien se jitlob: altru jkollu f’idejh bint xi gvernatur Ottoman u altru jkollu f’idejh xi kriminal li lanqas pajjiżu ma kien ikun iridu lura. Il-prezz tar-rahan kien jitla’ u jinżel skont din l-informazzjoni miġjuba biss permezz tal-interpretu. Fiż-żewġ sitwazzjonijiet, il-ħlas tal-interpretu kien jagħmlu l-kaptan li kien obbligat li jqabbad wieħed bil-liġi ‒ bħal speċi kif in-negozjant tallum hu obbligat li jkollu accountant. Dan nafuh mill-kotba tal-kontijiet tan-nutar tal-kaptan talKorso. Hawn nixtieq nieħu l-opportunità biex nuri ddistinzjoni bejn it-traduttur u l-interpretu. Ittraduttur jaqleb testi miktuba minn lingwa għal oħra u ġeneralment jaħdem f’uffiċċju waħdu anke jekk ta’ sikwit ifittex il-kollaborazzjoni ta’ sħabu jew l-għajnuna tal-esperti. L-interpretu jaqleb verbalment diskorsi minn lingwa għal oħra u ġeneralment jindirizza mqar bniedem wieħed. Bħat-traduttur, dan jagħmel ir-riċerka L-Ilsien Malti – Il-bieraħ u l-lum Sensiela Kotba Soċjalisti – Id-Dipartiment tatTagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema, 1994. Cremona, Ant., Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu, Edizzjoni Klabb Kotba Maltin, 1975. Il-Bibbja, Traduzzjoni għall-Malti mill-ilsna oriġinali mill-Mons. Il-Bibbja – Il-Kotba Mqaddsa miġjuba għall-Malti millilsna oriġinali l-Lhudi u l-Grieg mill-Għaqda Biblika, L-Għaqda Biblika, Media Centre, 1984. “Tagħrif ġdid fuq M. A. Vassalli: Dr Cleardo Naudi u Giuseppe Cannolo”, Leħen il-Malti, Sena XLIX, Għadd 22, L-Għaqda tal-Malti (Università), 1980, p. 5-6. Sant, Karm., “Ġużeppi Maria Canolo – L-ewwel traduttur Malti tal-Vanġelu ta’ San Ġwann”, Sijon, Vol. XII Nru 3, il-Fondazzjoni Patrimonju Malti blassoċjazzjoni tal-Awtorità Maltija tat-Turiżmu, isSajf 2006. “Ktejjeb rari ta’ Cannolo”, Il-Malti, Ħarġa LXXIX. Valletta: L-Akkademja tal-Malti – Klabb Kotba Maltin, 2007, p. 159-176. Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Nota ta’ ringrazzjament Biex nikteb din is-sensiela jkolli nistaqsi bosta nies u nqatta’ ħafna ħin nirriċerka f’diversi postijiet u libreriji, iżda l-aktar fil-Melitensia tal-Università ta’ Malta. Hemm insib l-għajnuna verament altruwista tal-librara Maria Chircop u Joe Mizzi, immexxijin minn Max Zammit. Kemxejn tard, imma fl-aħħar wasal il-mument hawn li minn qalbi nirringrazzjahom tal-assistenza tagħhom.