Suppliment speċjali mal-Ħarġa 15 Il-Professur David Crystal Jitkellem ma’ l-aċċent Suppliment Speċjali Ħarġa 15 Il-lingwa hi espressjoni ta’ ħsieb u kwistjoni ta’ identità u l-bniedem lest imut għaliha. Fl-14 ta’ Ottubru, il-Professur David Crystal ġie l-Lussemburgu bħala mistieden tal-Parlament Ewropew u kien il-kelliem ewlieni ta’ seminar blisem: Whose English?. Aħna ħadna l-opportunità biex nintervistawh fillukanda fejn kien alloġġjat. L-ewwel mit li Crystal jipprova jwaqqa’ hu li teżisti xi lingwa ‘pura’. Ifakkarna li l-ilsna huma taħlita ta’ influwenzi storiċi. Matul iż-żminijiet, lIngliż xorob minn madwar 600 lingwa oħra. Dan iħalli rifless ukoll dwar xi rwol għandu jkollhom l-akkademji jew l-istituzzjonijiet tal-lingwa fil-pajjiżi differenti. David Crystal huwa minn Wales u għalkemm jipprova ma jikkonċentrax ħafna fuq il-Welsh bħala lingwa, kliemu ma jħalli l-ebda dubju dwar kemm din hi għażiża għalih. Is-sitwazzjoni tal-lingwa f’pajjiżu, f’ċerti aspetti tixbah lil dik ta’ Malta. L-aspetti komuni li tkellimna dwarhom huma l-koeżistenza tal-lingwa lokali mal-Ingliż u l-attitudnijiet ta’ saffi differenti tal-popolazzjoni f’sitwazzjoni ta’ bilingwiżmu ta’ dan it-tip. Il-Prof. Crystal hawnhekk jisħaq kemm l-edukazzjoni tat-tfal fl-iskejjel hi importanti biex ikun hemm rispett reċiproku biex wieħed jifhem aktar il-fenomenu tan-negozjar bejn iż-żewġ lingwi. Crystal jemmen li t-termini ‘lingwa fqira’ u ‘lingwa sinjura’ huma pjuttost tikketti foloz. Madankollu jitkellem dwar kuntest fejn lingwa tista’ tiftaqar tassew u dan jiġri meta l-kliem barrani u l-code-mixing isir rutina f’lingwa partikolari, meta n-nies ma jkunux jistgħu jesprimu ruħhom sew mingħajrhom. Hu tal-fehma li meta n-nies jibdew jitilfu s-sens tad-differenza bejn il-code-mixing u l-lingwa proprja, hawnhekk tixgħel bozza ħamra. Dan is-suppliment qed iwasslilkom l-intervista sħiħa f’format ta’ mistoqsija u tweġiba. L-intervista saret minn Alan Delia, Mark A. Vella u Louise Vella. Ħajr speċjali lil Marija Agius għax-xogħol li għamlet fit-traskrizzjoni u ttraduzzjoni tal-intervista mill-Ingliż. Claire Bonello ħadet ħsieb il-qari talprovi. Suppliment Speċjali Ħarġa 15 X’inhu dak li jaffaxxina l-bniedem bil-lingwa u bil-kwistjonijiet lingwistiċi? Qabelxejn id-diversità. Dak li jagħmel il-lingwa xi ħaġa speċjali huwa l-fatt li l-lingwa tal-bieraħ mhix dik tal-lum, u l-lingwa tal-lum żgur mhix bħal ta’ għada. Dejjem hemm xi ħaġa ġdida, friska, u oriġinali xi tgħid. Barra minn hekk, il-lingwa tmiss kemm il-moħħ u kemm il-qalb. Qiegħda hemm biex tiċċara l-ħsieb imma wkoll biex tesprimi min aħna. Imbagħad hemm il-kwistjoni tal-aspetti differenti tal-lingwa. Filgħodu jaf inkun qed nistudja l3 Suppliment Speċjali Ħarġa 15 akustika tal-ħoss, fis-sens fiżiku tal-kelma (ilqasam xjentifiku) u waranofsinhar jaf inkun qed naqra ’l Shakespeare (il-qasam artistiku). Liema suġġett ieħor jinvolvi tant oqsma ta’ studju? Kull dixxiplina, sew jekk inhi x-xjenza, l-arti, ilbijoloġija jew il-politika, tinqeda bil-lingwa. Hija llingwa li tippermettilek tidħol f’kull aspett tależistenza umana. Inti lingwista. Lingwista jista’ jistudja lingwa li tant ikollu passjoni għaliha? Naħseb diffiċli tevita ċertu element ta’ passjoni. Imma naturalment il-passjoni trid tagħraf trażżanha wkoll. Dan bħal meta tkun tabib – jekk torbot qalbek wisq ma’ pazjent, diffiċli tibqa’ oġġettiv filmod kif tikkurah – u għalhekk ħafna drabi t-tobba ma jitħallewx jikkuraw membri tal-familja tagħhom. L-istess bil-lingwa. Jiena minn Wales u lWelsh ngħożżu ħafna: infatti dik hija waħda mirraġunijiet għaliex ma tantx niffoka fuqu fl-istudji tiegħi. Nippreferi naħdem fuq lingwi, djaletti, u aċċenti oħra li mhumiex daqstant parti mill-identità tiegħi iżda li nqishom daqshekk ieħor interessanti. Il-lingwa mhijiex biss kwistjoni ta’ espressjoni ċara tal-ħsieb, imma wkoll kwistjoni ta’ identità. Ilbniedem imut għal ilsienu. Kull sena, fil-21 ta’ Frar, niċċelebraw Jum il-Lingwa Materna biex infakkru lil dawk l-istudenti li fl-1952 kienu sparaw fuqhom huma u jipprotestaw favur ilBengali quddiem il-Parlament tal-Bangladesh. Jekk hawn min għal-lingwa tiegħu lest imut, lest jagħmel strajk tal-ġuħ, u lest jipprotesta, sinjal li għax jidħlu l-emozzjonijiet fin-nofs. Mela jekk inti lingwista u trid tgħin, ma tridx tiskjera ruħek ma’ grupp jew ieħor. Trid toqgħod lura u tikkummenta b’mod oġġettiv dwar kif setgħu ħadmu l-affarijiet kieku xi parametri kienu differenti. Jekk hawn min għal-lingwa tiegħu lest imut, lest jagħmel strajk tal-ġuħ, u lest jipprotesta, sinjal li għax jidħlu lemozzjonijiet fin-nofs. Suppliment Speċjali Ħarġa 15 Kemm-il darba tkellimt dwar il-fatt li l-Ingliż sar lingwa globali. X’inhuma l-konsegwenzi tal‘globalizzazzjoni’ tal-lingwa Ingliża, f’dinja fejn għal kull kelliem nattiv tal-Ingliż hemm ħamsa oħra li jitkellmuh imma li mhumiex kelliema nattivi tiegħu? Taħseb li l-Ingliż jeħtieġ jiġi protett minn dawn il-kelliema mhux nattivi? Kieku l-Ingliżi kellhom iwaqqfu akkademja, taħseb li lAmerikani se jimxu ma’ li tgħid hi? U żgur li le! Le, lanqas xejn. Anzi, dawn qed jgħinu biex lIngliż ikompli jistagħna. L-uniċi lingwi li għandhom bżonn jiġu protetti huma dawk li jinsabu f’riskju, dawk li nistgħu nitilfuhom għalkollox. U dawn irridu niddokumentawhom u nerġgħu nqajmuhom, xi ħaġa li ma tistax issir mingħajr ma jkun hemm fis-seħħ politika tal-lingwa ċara. Imma lingwa mitkellma minn żewġ biljun ruħ ma teħtieġx protezzjoni, u dan jixhdu s-suċċess tagħha. Anki għaliex meta lingwa tikber sa dak il-punt, diffiċli tikkontrollaha jew tipproteġiha. Ġieli jistaqsuni kif ma teżistix akkademja talIngliż. Imma kif jista’ jkollok xi ħaġa hekk? Kieku l-Ingliżi kellhom iwaqqfu akkademja, taħseb li lAmerikani se jimxu ma’ li tgħid hi? U żgur li le! Dan biex nuri kemm isir diffiċli tikkontrolla lingwa meta tikber daqs kemm kiber l-Ingliż. Wieħed jista’ biss jistenna u jara x’jiġri. Tul is-sekli, l-Ingliż dejjem mexa lejn direzzjonijiet differenti, skont liema grupp politiku kien qed imexxih. Kellek l-Anglo-Sassoni, linvażuri Daniżi, aktar tard il-Franċiżi, u mbagħad dawk li kienu jitkellmu l-Latin, u bqajna sejrin hekk tul is-snin. Fis-seklu li ġej, se jkunu l-gruppi ta’ kelliema mhux nattivi tal-Ingliż li se jintroduċu elementi fil-lingwa li ma kinux hemm qabel. Dan fenomenu li żgur se jseħħ. Inti titkellem dwar il-fatt li hija l-popolarità, jew aħjar il-konvenzjoni, li tistabbilixxi l-użu tal-lingwa. X’għandu jkun ir-rwol tal- Suppliment Speċjali Ħarġa 15 awtoritajiet lingwistiċi nazzjonali (fil-pajjiżi fejn jeżistu diġà) vis-à-vis il-lingwa nazzjonali? Tara lok għal dawn l-awtoritajiet akkademiċi fil-każ ta’ lingwi bħat-Taljan, il-Franċiż, u anki lMalti? Tul is-sekli, ir-rwol ta’ akkademja kellu jinbidel skont kif inbidlet il-perċezzjoni tagħna dwar dak li l-lingwa teħtieġ. Għall-bidu konna naħsbu li llingwa rridu nipproteġuha, minħabba l-mit li llingwa kienet xi ħaġa pura u li din il-purità kellha tinżamm akkost ta’ kollox. Illum nafu li ma teżisti l-ebda lingwa pura. Kull lingwa hija taħlita talinfluwenzi storiċi tagħha. Dan jgħodd partikolarment għall-Ingliż, li f’xi mument jew ieħor fl-istorja tiegħu xorob minn 600 lingwa. Illingwi kollha jinsabu fl-istess ilma. Jiġifieri lakkademji, għalkemm oriġinarjament kellhom dan ir-rwol ‘protettiv’, maż-żmien kellhom jibdlu rrwol tagħhom. Illum l-akkademji l-kbar xorta għadhom jippruvaw jiggwidaw il-lingwa, imma r-rwol ewlieni tagħhom huwa li jwittu t-triq biex jinkitbu d-dizzjunarji, ilgrammatiki u l-enċiklopediji, u li jsaħħu l-lingwa b’dan il-mod. Jaħdmu biex ‘jistituzzjonalizzaw’ illingwa – jagħtuha l-istituzzjonijiet lingwistiċi tagħha. Dan qed jiġri fil-każ tal-Welsh, imma ma nafx x’inhu l-każ tal-Malti. Qatt ħareġ dizzjunarju kbir u tajjeb tal-Malti, grammatika kbira u tajba talMalti? Bl-Ingliż, naturalment, dawn issibhom. Bil-Welsh ma kellniex u allura l-Welsh Committee beda jirsisti biex jinħadmu dizzjunarji, grammatiki, u enċiklopediji. Tista’ tgħid li l-Welsh, fejn qabel ma kellu xejn minn dawn l-istituzzjonijiet, illum għandu xi wħud minnhom. Illum nafu li ma teżisti l-ebda lingwa pura. [...] Dan jgħodd partikolarment għall-Ingliż, li f’xi mument jew ieħor fl-istorja tiegħu xorob minn 600 lingwa. Il-lingwi kollha jinsabu flistess ilma. Nemmen li r-rwol tal-akkademja huwa li b’xi mod ilaħħam il-lingwa, li jirrikonoxxiha u li ‘jberikha’ b’mod uffiċjali. Bla dubju, akkademja li tipprova tipproteġi l-lingwa u li ma tħallihiex tieħu t-triq Suppliment Speċjali Ħarġa 15 tagħha, jarralha, ma jirnexxilhiex. Biżżejjed wieħed jiftakar f’dak li ppruvaw jagħmlu l-Franċiżi fiddisgħinijiet bil-Loi Toubon.* Xtaqu jillimitaw l-għadd ta’ kliem Ingliż li jidħol fil-Franċiż, u x’ġara? Fit-taħdit ta’ kuljum, il-Franċiżi baqgħu jinqdew bil-kliem missellef mill-Ingliż. Bla dubju, akkademja li tipprova tipproteġi llingwa u li ma tħallihiex tieħu t-triq tagħha, jarralha, ma jirnexxilhiex. Teżisti lingwa fqira jew lingwa sinjura, jew huma biss tikketti dawn? Jien naħseb li huma biss tikketti. Nistgħu niddiskutu l-faqar jew ir-rikkezza ta’ lingwa meta niġu biex ninqdew biha f’kuntest jew f’ieħor. B’rikkezza fl-espressjoni qed infisser li l-lingwa tintuża dejjem aktar f’firxa usa’ ta’ sitwazzjonijiet. Mod tajjeb biex tara jekk il-Welsh jew il-Malti humiex qed jistagħnew fl-espressjoni jew le huwa billi tara jekk il-ġenerazzjoni żagħżugħa hix tużahom fuq l-Internet, fil-bloggs, fit-tweets, filmessaġġi u fl-iċċettjar. Tajjeb li niftakru li l-futur ta’ lingwa żgħira jiddependi għalkollox miżżgħażagħ, għax dawn se jkunu l-ġenituri tat-tfal ta’ għada. Jekk dawn mhumiex interessati fil-Malti, jew fil-Welsh, mela l-lingwa tintilef fi żmien ġenerazzjoni. Din xi ħaġa li tista’ tiġri. Mela dak li jagħmel lingwa rikka fl-espressjoni tagħha huwa li din tkun hemm għal kulħadd, u li kulħadd ikun komdu jużaha għax taqdi l-bżonnijiet u l-interessi ta’ kulħadd. * Il-Liġi Toubon hija liġi tal-Gvern Franċiż li tobbliga l-użu tal-lingwa Franċiża filpubblikazzjonijiet uffiċjali tal-gvern kollha, fir-riklami kollha, fil-postijiet kollha tax-xogħol, filkuntratti kummerċjali, f’xi kuntesti ta’ komunikazzjoni kummerċjali oħra, fl-iskejjel kollha ffinanzjati mill-gvern, u f’xi kuntesti oħrajn. Tolqot il-kotba, il-films, id-diskorsi pubbliċi, u forom oħra ta’ komunikazzjoni, li ma jinvolvux attività kummerċjali. Madankollu, il-liġi tobbliga l-użu tal-Franċiż fil-programmi tax-xandir awdjoviżiv kollha. Ix-xogħlijiet mużikali mxandra huma soġġetti għal kwoti skont liġi oħra relatata, li permezz tagħha persentaġġ minimu tad-diski fuq ir-radju u fuq it-televixin iridu jkunu bil-Franċiż. Suppliment Speċjali Min-naħa l-oħra, il-kunċett tal-faqar fl-espressjoni huwa aktar diffiċli titkellem dwaru. Din tal-faqar fil-lingwa ħafna drabi tkun biss mit. Kif għedna, hemm xi wħud li jaħsbu li l-Ingliż qiegħed jiftaqar minħabba xi kliem ġdid jew xi kostruzzjonijiet grammatikali ġodda li deħlin fil-lingwa. Eżempju ieħor huwa l-Olandiż: ħafna nies jaħsbu li lOlandiż għad jiftaqar minħabba li f’xi postijiet flOlanda, fis-settur tal-edukazzjoni għolja, il-lingwa tal-istruzzjoni m’għadhiex l-Olandiż, imma saret lIngliż. F’daqqa waħda l-Olandiż ma baqax jintuża fejn kien ilu stabbilit. U allura hemm min qed jibża’ li l-lingwa se tibda tiftaqar. Madankollu jeżisti kuntest fejn lingwa tassew tista’ tiftaqar. Qed ngħid għal lingwa li tkun diġà f’riskju u li maż-żmien in-nies jibdew jużawha dejjem inqas għax iħossu li m’għadhiex taqdihom biżżejjed. Lingwa b’saħħitha tiflaħ tassimila kliem minn lingwi oħrajn. Imma l-lingwi f’riskju mhux dejjem ikunu jifilħu għalih. Il-periklu jkun wieħed reali jekk tant jibda dieħel kliem barrani li l-codemixing isir rutina, u n-nies jibdew isibuha bi tqila jikkontrollawh huma u jitħaddtu. Teżisti anki lpossibbiltà li lil xi wħud il-code-mixing jappellalhom bħala mod ta’ taħdit aktar ‘sexy’. U huwa proprju dan li qed jiġri f’Malta. F’Wales qed jiġri l-istess. Il-code-switching u l-code-mixing tqishom ta’ periklu għal-lingwa? Ħarġa 15 Il-periklu jkun wieħed reali jekk tant jibda dieħel kliem barrani li l-code-mixing isir rutina, u nnies jibdew isibuha bi tqila jikkontrollawh huma u jitħaddtu. Għal-lingwi f’riskju, kapaċi jkunu ta’ periklu, iva. Meta tkun bilingwi tista’ tgħid għandek żewġ identitajiet. Jekk jien niltaqa’ ma’ xi ħadd ieħor minn Wales, u dan ikun jaf jitkellem kemm blIngliż u kemm bil-Welsh (bħali), aktarx li kemm jien u kemm hu se nispiċċaw inħalltu ż-żewġ lingwi flimkien biex nuru l-oriġini tagħna u anki biex inħossuna aktar viċin xulxin permezz talbilingwiżmu u tal-code-mixing tagħna. Suppliment Speċjali Ħarġa 15 Sakemm il-code-mixing nikkontrollawh, ma nara lebda theddida fih. Imma f’kuntest fejn il-kelliema ma jkunux kapaċi jikkomunikaw jekk mhux permezz tal-code-mixing, għandna problema. Meta kelliem lanqas jibqa’ jagħraf id-differenza bejn taħdit bil-code-switching u taħdit mingħajru, għandna għalfejn nibdew ninkwetaw. F’Malta rajna magna tal-biljetti tal-linja li fuqha kien hemm avviż li jgħid “No Good” (nimmaġinaw li min kitibha xtaq ifisser “Out of Order”). Xi jġiegħel persuna tikteb b’lingwa barranija, anki meta ma tkunx profiċjenti fiha? Kollox idur ma’ din il-mistoqsija: dik il-persuna setgħet kitbitu bil-Malti dak l-avviż? Jekk iva, forsi ħass li dan kien mod cool kif jikkomunika. Jew forsi mod kif jilħaq l-ikbar numru ta’ nies. Ġieli flaħbarijiet tisma’ b’xi protesti fit-Tajlandja jew fiċĊina u tara xi sinjali li ma jkunux bit-Tajlandiż jew biċ-Ċiniż. Ikunu bl-Ingliż. Għalfejn? Għax jafu li Suppliment Speċjali Ħarġa 15 jkun hemm il-kameras tat-televixin jiġbdu, u li jekk ikun hemm sinjal bl-Ingliż, il-messaġġ se jasal għand aktar nies. Wieħed irid jara jekk din il-persuna li kitbet “No Good” kellhiex f’moħħha li tilħaq lil kulħadd u mhux lill-Maltin biss, jew jekk forsi kellhiex diffikultà tikteb in-nota bil-Malti. Jista’ jkun li xi Maltin, minkejja li m’għandhom l-ebda diffikultà jitkellmu bejniethom bil-Malti, isibuha bi tqila meta jiġu biex jiktbuh. Hekk hu. F’komunità ta’ kelliema kapaċi ssib kemm waħda u kemm l-oħra. F’Wales għandna listess ħaġa. Jien u l-mara nagħtu sehemna fittmexxija ta’ ċentru tal-arti f’Wales. Huwa ċentru bilingwi u n-nies tal-amministrazzjoni jitkellmu kemm bl-Ingliż u kemm bil-Welsh. Nippubblikaw ukoll fuljett dwar l-attivitajiet, u minħabba li lWelsh huwa lingwa uffiċjali, dan noħorġuh bilingwi. Allura jkollna bżonn nittraduċuh. Normalment nippruvaw ninqdew b’xi ħadd li jaħdem hemm, li naturalment ikun jitkellem tajjeb ħafna bil-Welsh, u ngħidulu “Tagħmlilna pjaċir u tittraduċihulna dan?”. Ħafna drabi dak li jkun ma Suppliment Speċjali [...] jeżistu erba’ kategoriji ta’ profiċjenza fillingwa: kemm jien tajjeb biex nifhem x’inti tgħid, kemm jien tajjeb biex nitkellem, kemm jien tajjeb meta naqra, kemm jien tajjeb meta nikteb. Il-livell jaf ivarja minn xejn sa 100%. Ħarġa 15 jaċċettax. Meta nistaqsu għaliex, dejjem jgħidulna li ma jafux jiktbu bil-Welsh. Jiġifieri għandek sitwazzjoni fejn in-nies jibżgħu jiktbu b’lingwa purament għax m’għadhomx jafu l-lingwa bl-istess mod kif tgħallmuha l-iskola. Fil-każ tal-Welsh, ilWelsh ‘tajjeb’ huwa l-Welsh klassiku tal-Bibbja, li fis-sekli 16 u 17 kien l-uniku Welsh li wieħed seta’ juża. Jiġifieri matul is-snin, bqajna nikbru b’din lidea ta’ x’inhu l-Welsh ‘tajjeb’ jew ‘ħażin’. F’Wales teżisti wkoll id-distinzjoni bejn id-djalett tat-Tramuntana ta’ Wales u dak tan-Nofsinhar ta’ Wales. Jekk persuna mit-Tramuntana ta’ Wales kellha tikteb avviż għal Wales kollu u tiktbu biddjalett tagħha, in-nies tan-Nofsinhar jgħidu “Dan mhux Welsh tajjeb!” Il-lingwi minoritarji kollha għandhom din il-problema, uħud aktar minn oħrajn. Jiddependi mid-daqs tal-pajjiż. Fejn jidħol il-bilingwiżmu, qed ninnutaw paralleliżmu bejn Wales u Malta. Il-Malti huwa lingwa ħajja, u mhix f’riskju. Il-parti l-kbira ta’ dak li ngħidu, ngħiduh bil-Malti. Jekk nieħdu lkaż tal-avviż tal-magna tal-biljetti, wieħed jinduna li min kiteb l-avviż, mill-mod kif kitbu, żgur m’għandux problema bl-idjoma Maltija, imma l-għarfien tiegħu tal-Ingliż huwa limitat. Jiġifieri jidher li għandu nuqqas ta’ kunfidenza meta jiġi biex jikteb bil-Malti (minkejja li għandu ħakma idjomatika tajba), imma rreġistru tiegħu tal-Ingliż mhux b’saħħtu. F’dan il-kuntest, kif taħseb li l-bilingwiżmu għandu jiġi istitwit f’pajjiż bilingwi? Hawnhekk ma nistgħux ma nitkellmux dwar illimitazzjonijiet. Huwa punt importanti ferm. Filverità jeżistu erba’ kategoriji ta’ profiċjenza fillingwa: kemm jien tajjeb biex nifhem x’inti tgħid, kemm jien tajjeb biex nitkellem, kemm jien tajjeb meta naqra u kemm jien tajjeb meta nikteb. Il-livell jaf ivarja minn xejn sa 100%. Tista’ tkun Suppliment Speċjali profiċjenti 80% f’kategorija minnhom, u fl-oħrajn tkun 60% jew inqas. Ħarġa 15 F’lingwa, ilbilingwiżmu għandu jkun ibbilanċjat. Jien nemmen bis-sħiħ li fil-pajjiżi kollha s-sistema edukattiva hemm bżonn tagħti prijorità lit-trawwim parallel tad-dimensjonijiet tal-komunikazzjoni, jiġifieri tal-erbgħa li huma. F’xi pajjiżi dan assolutament ma jiġrix. Jekk nieħdu ċ-Ċina u lĠappun, pereżempju, tradizzjonalment ma jiffukawx fuq it-taħdit u s-smigħ, imma fuq il-kitba u l-qari. Minħabba f’hekk issib ħafna Ġappuniżi u Ċiniżi li jkunu tajbin ħafna biex jifhmuh l-Ingliż, u li saħansitra jikkontribwixxu artikli bih, imma meta jkellmuk ma tifhimhomx. U jekk tkellimhom tgħaġġel ma jifhmukx lanqas għax ma tħarrġux f’dan is-sens. F’lingwa, il-bilingwiżmu għandu jkun ibbilanċjat. Suppliment Speċjali Ħarġa 15 Hawn terġa’ tidħol il-politika tal-lingwa. Iddeċiżjonijiet għandhom jiġu minn fuq, u din hi ħaġa li tinvolvi l-awtoritajiet tal-edukazzjoni. Biex wieħed jasal għal deċiżjoni, ikun aħjar jekk ikun imdawwar b’tim ta’ lingwisti mħarrġa biex janalizzaw dan il-fenomenu. Minn hemm, imbagħad, titfassal politika tal-lingwa. Xi ftit jew wisq inti konxju tar-realtà lingwistika f’Malta. Taqbel li l-Maltin jistgħu jqisu lilhom infushom kelliema nattivi tal-Ingliż? Li tkun kelliem nattiv ma jfissirx li trid tkun profiċjenti f’kull aspett ta’ dik illingwa li jeżisti. Hemm żewġ modi kif tkun taf. L-ewwel wieħed jinvolvi ħarsa lejn ir-realtà ta’ Malta: jekk inti kelliem nattiv, x’aktarx li l-erba’ kategoriji ta’ profiċjenza lingwistika tiegħek se jkunu għoljin – dik xi ħaġa li wieħed jiddeterminaha faċilment blgħodod li jeżistu diġà. L-ieħor jinvolvi aktar il-kwistjoni tal-identità. Irridu nżommu f’moħħna li l-lingwi li tkun espost għalihom f’ambjent bilingwi jew multilingwi, mhux bilfors se tużahom kollha f’kull sitwazzjoni. Mhux kulma tgħid b’lingwa waħda bilfors se tgħidu wkoll bil-lingwa l-oħra. Jekk pereżempju ninsab xi mkien l-Afrika, jaf ninqeda b’lingwa ddar, b’lingwa oħra jien u nixtri, b’oħra l-knisja u b’oħra l-iskola. Fil-ħanut mhux se nuża l-lingwa li s-soltu nuża l-knisja. Għaliex? Għax ma jkollix bżonn nagħmel hekk. Minn lingwa inti titgħallem biss kemm għandek bżonn. Fil-ħanut, waqt li qed tixtri, inti kelliem nattiv tal-lingwa li qed tinqeda biha. Imma jekk dik il-lingwa tipprova tużaha filknisja, se jkollok titgħallem aspett ieħor tagħha, daqslikieku kienet lingwa barranija. Li tkun kelliem nattiv ma jfissirx li trid tkun profiċjenti f’kull aspett ta’ dik il-lingwa li jeżisti. Pereżempju jien żgur m’iniex profiċjenti fl-Ingliż legali. U l-profiċjenza tiegħi fejn jidħol l-Ingliż tal- Suppliment Speċjali Ħarġa 15 kontabilità hija fqira immens. Anki fejn tidħol illetteratura: kulħadd jista’ jikteb poeżija? Kulħadd jista’ jikteb rumanz jew reċta? Meta tieħu l-firxa sħiħa li tista’ tkopri lingwa tintebaħ li inti, filverità, profiċjenti biss f’parti żgħira minnha, u dik il-parti tista’ tikkwantifikaha. Fl-Ingliż hemm ’il fuq minn miljun kelma. Filkaż tiegħi naf madwar 100,000. Jiġifieri hemm 900,000 kelma li ma nafx. Kemm nista’ ngħid li nafu l-Ingliż? Il-Malti jitkellmuh 400,000 ruħ (fuq gżira żgħira) u jrid ikampa mal-Ingliż, lingwa globali. Huwa inevitabbli li l-Malti, illum aktar minn qatt qabel, jissellef ħafna vokabularju millIngliż. Teżisti reżistenza kbira għall-kliem missellef mill-Ingliż, primarjament minħabba li l-biċċa l-kbira tagħna l-Ingliż nafuh u aħna wisq konxji minn fejn qed nissellfu. Taħseb li dan ilkliem missellef ifaqqarha jew jarrikkiha llingwa? Ma jfaqqarhiex, żgur li le. Imma jaffettwa lkarattru tal-lingwa, u din hija xi ħaġa tajba. Madankollu jidher li fuq il-gżira tagħkom jeżistu tliet sitwazzjonijiet lingwistiċi, xenarju li naħseb li huwa simili ħafna għal dak ta’ Wales. Hemmhekk jeżisti l-Welsh “pur”, li ssibu fil-Bibbja u li tużah f’kuntesti formali; imbagħad hemm l-Ingliż “pur”, li jużawh l-aktar iż-żgħażagħ u l-pop singers li jħobbu jitkellmu bl-Ingliż (meta jkantaw jużaw lIngliż għax jaħsbu li hija l-aktar ħaġa “cool” fiddinja). Imbagħad, maqbuda fin-nofs issib lil dawk jitgerfxu quddiem dawn iż-żewġ lingwi u ma jistgħux isibu tarf kif ilaqqgħuhom flimkien. [Il-kliem missellef, lillingwa] ma jfaqqarhiex. Imma jaffettwa lkarattru tallingwa, u din hija xi ħaġa tajba. Jien tal-fehma li fl-iskejjel iż-żgħażagħ irridu nrawmuhom bl-idea li t-tliet kuntesti huma naturali u inevitabbli, u jeħtieġ intellgħuhom kapaċi jkampaw fit-tlieta li huma. Jiġifieri ż-żgħażagħ Suppliment Speċjali Ħarġa 15 għandhom jitilgħu jirrispettaw it-tradizzjonijiet ta’ dawk li jitkellmu Malti (relattivament) “pur”. Minnaħa l-oħra l-kelliema u l-kittieba li jixtiequ jżommu l-Malti kemm jista’ jkun “pur” għandhom jirrispettaw lill-grupp l-ieħor. Jekk le, il-Malti abbli jibda t-triq tan-niżla. Hija sitwazzjoni iebsa ħafna għax sfortunatament min ikun imdaħħal fiż-żmien għandu ħabta jkun pedantiku, aggressiv, u protettiv wisq. Uħud minna ma jirrealizzawx li fl-isforz tagħhom biex jipproteġu l-lingwa jkunu qegħdin biss jgħarrquha. Uħud minna ma jirrealizzawx li fl-isforz tagħhom biex jipproteġu llingwa jkunu qegħdin biss jgħarrquha. F’intervista darba għedt li inti tikkunsidra ttagħlim, it-traduzzjoni u l-interpretar bħala wħud mill-aktar xogħlijiet diffiċli. Għaliex taħseb hekk? Il-lingwa hija l-aktar forma kumplessa ta’ mġiba umana li wieħed jista’ jimmaġina. Xejn ma joqrob lejha. Aħseb naqra fuq dak li qed tisma’ mingħandi bħalissa bl-Ingliż. Għandna kumbinazzjoni ta’ 44 vokali u konsonanti differenti, imqiegħda f’kumbinazzjonijiet ta’ bejn 200 u 300 tip ta’ sillaba. U ma’ dan kollu trid iżżid l-intonazzjoni, ilmelodija, it-ton tal-vuċi, ir-ritmu, u dawk ilkaratteristiċi kollha marbuta mal-lingwa. Dawn ilkaratteristiċi jkomplu jibnu lill-kliem, u minn dak il-kliem nibnu s-sentenzi, u dan jista’ jsir b’elf mod. Dawn is-sentenzi, kliem u ħsejjes nistgħu niktbuhom ukoll. Allura tidħol id-dimensjoni talortografija, tal-punteġġjatura, tal-kapitalizzazzjoni, eċċ. Dan kollu jsir fl-istess waqt li jien qed niddeċiedi għandix inkellmek b’mod formali jew le; jekk għandix nuża ċertu kliem f’ċertu kuntest. Nista’ nuża kliem baxx miegħek jew le? U min jaf kemm-il deċiżjoni stilistika oħra qed nieħu. Suppliment Speċjali Ħarġa 15 L-ebda forma oħra ta’ mġiba umana ma tersaq viċin dan il-livell ta’ kumplessità. U intom tridu tittraduċu u tinterpretaw dan kollu? X’hemm aktar diffiċli minn hekk? Huwa dan li jwassalni biex insostni li l-gvernijiet imisshom tal-anqas iżidu lpaga tal-interpreti, tat-tradutturi u tal-għalliema tallingwa b’erba’ darbiet.