Il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħbieb Ħ u t t a f r Il-bieraħ mort sal-baħar u ftit bogħod minni rajt tifel u tifla u t i d e - jippassiġġaw max-xatt. Kellhom barmil u kultant bdejt narahom jitbaxxew, jiġbru xi ħaġa mill-ilma baxx u jpoġġuha fih. Ħsibt li qed jiġbru l-bebbux, u ta' żatat ambjentalist li jien ersaqt lejhom biex bil-ħlewwa nispjegalhom li ħafna minn dak il-bebbux ikollhom ġranċ fihom, li jmutu jekk idumu barra mill-ilma. Għalhekk ħadt vera sorpriża meta ttawwalt fil-barmil u flok bebbux sibt boroz, tazzi, fliexken, tappijiet, frieket u skieken tal-plastik. "Dawk x'ħa tagħmlu bihom?" staqsejthom. "Ħeqq ovvja, ħa narmuhom," qaltli ż-żgħira b'arja li tifhem. Bilkemm ridt nemmen li flok jilagħbu u jċafċfu fil-baħar, dawn it-tfal Ridt nara x'ħajjarhom. "Imma billi l-plastik jibqa' fil-baħar x'fiha?" "Għax dak jikluh il-fkieren u jmutu," spjegali ħuha. "Mela allura intom qed issalvaw il-fkieren?" "Eħe!" qaltli kburija t-tifla, "u anke l-għasafar u anke l-ħut għax anke dawk jieklu l-plastik." Għedtilhom prosit ta' xogħolhom u mort lura f'posti. Wara, jien u miexi lejn il-karozza għaddejt minn ħdejn fdal ta' barbikju, u madwaru rajt mandra sħiħa li ħallew warajhom il-wikkiela maħmuġin. U f'qalbi għedt "Marelli, it-tfal iktar jafu jieħdu ħsieb id-dinja minna l-kbar!" Jien naf li intom il-membri ta' Klabb Ħuttaf bħal dawk it-tfal taħsbuha. Il-mistoqsija hija din: Issa la tikbru ħa tibqgħu tibżgħu għan-natura, jew ħa tibdew tgħidu X'jimpurtani? Gawdu l-bqija tal-vaganzi ħbieb, u attenti mix-xemx. Victor Falzon L-Editur Bies mhux għasfur? Iva, imma kif qed tara, huwa isem ta' ħuta wkoll. Mur paġna 7 għal ritratt tal- bies bil-ġwienaħ miftuħin. Il-bies (flying gurnard Dactylopterus volitans) huwa ħuta tassew stramba. Għajnejh kbar, wiċċu qasir b'għamla ftit kwadra. Għandu wkoll il-ġwienaħ tal-ġenb (pectoral fins) twal ħafna, u meta jħossu mhedded jiftaħhom bħal żewġ imrewħiet wesgħin biex jaħsdek. It-truf tagħhom għandhom disinn qisu bizzilla blu jixgħel. Il-bies jgħix f'postijiet bir-ramel fil-qiegħ, fejn joqgħod iferkex għal ħniex u gambli żgħar tal-qiegħ. Kolonja sabiħa ta' qroll tad-dell X'għandna f'dil-ħarġa? Mill-editur Aħbarijiet Il-countdown taċ-ċikonji Kotba ġodda Is-Semmiegħa Ħutna l-Ħut Il-Ħuttafa Tniġġis akustiku fil-baħar Żejt il-Palm Iż-Żebbuġa L-Ispanjulett Kolina u Żeppinu Kitbu f'dil-ħarġa Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Awwissu 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop aħbarijiet FIR-RISERVA TAL-GHADIRA… Sa ftit ġimgħat ilu fir-riserva tal-Għadira kien hemm fjamingu (greater flamingo Phoenicopterus roseus) żagħżugħ li kien ilu hemm minn Settembru tas-sena l-oħra – waħdu waħdu, forsi jgħid kelma mal-pispisell u mal-glalez. Imma kmieni f'Awwissu ħa sorpriża x'ħin niżlu ħdejh 10 fjamingi oħrajn friski friski, lkoll żgħażagħ ta' ftit xhur (forsi minn Sqallija, għax hemmhekk ibejtu l-fjamingi). Dan kien numru rekord ta' fjamingi fl-Għadira, u mhux biss, għax minn jum għal ieħor tfaċċaw fjamingi oħrajn, fosthom adulti b'dak l-abjad, roża, aħmar u iswed tant jispikka! Min nieżel, min sejjer, min jitlaq u jerġa' jiġi lura. Qisu l-ajruport! Spettaklu sħiħ! Is-soltu fis-sajf ir-riserva tkun magħluqa imma biex il-publiku jgawdi dal-ġmiel il-BirdLife fetħet ir-riserva diversi drabi, u żaruha nies bil-gzuz. Sa ma morna għall-istampar għad hemm numru sabiħ ta' fjamingi fir-riserva, u diversi qtajja' oħrajn qed jidhru jpassu minn fuq Malta. FIR-RAMLA TAL-GNEJNA… Fir-ramla żgħira tal-Ġnejna reġgħet bejtet il-fekruna tal-baħar (loggerhead turtle Caretta caretta). Fil-lejl tal-24–25 ta' Ġunju 2018, fekruna telgħet l-art, ħaffret fir-ramel, biedet numru ta' bajd u reġgħet lura fil-baħar. B'xorti tajba raha xi ħadd u avża, u mill-għada stess il-bejta ddawret b'rixtellu li ma jmurx xi ħadd ideffes lasta ta' umbrella u jkisser kollox! Qed tinżamm għassa kontinwa mill-għaqda Nature Trust u voluntiera oħrajn. Jekk kollox imur sew il-bajd għandu jfaqqas fit-tielet ġimgħa ta' Awwissu. Din hija t-tieni darba li nafu li fekruna bejtet fil-Ġnejna – tgħid l-istess waħda? L-ewwel darba kien fl-2012 imma dik id-darba l-bajd ma kienx faqqas. FL- 2016 bejtet ukoll fekruna fir-Ramla tal-Mixquqa, u dik kienet suċċess. Il-Mixquqa Il-Ġnejna ħ Sa ma morna għall-istampar il-frieħ għadhom ma faqqsux imma appik li! e r Il-countdown taċ-ċikonji Nhar il-Ġimgħa 10 ta' Awwissu 2018 telqet qatgħa ta' 18-il ċikonja bajda (white stork) minn sqallija. Imma flok ġibdu lejn it-tuneżija, kif jagħmlu eluf ta' ċikonji oħrajn, dawn qabdu r-rotta lejn Malta. Dawn huma ftit mir-rekords ta' grupp berdwoċers tal-BirdLife li għal 10 ijiem segwewhom, indukrawhom u żammew lill-pulizija aġġornati. Iċ-ċikonji sabu l-krejnijiet komdi biex jorqdu fuqhom. Il-Ġimgħa 10 Awwissu (5.00pm) 18 deħlin minn fuq Għawdex Il-Ġimgħa 10 Awwissu (8.11pm) (naqsu 5) 13 jittajru fuq il-Buskett Il-Ġimgħa 10 Awwissu (8.39pm) ( naqas 1) 12 jinżlu jorqdu f'Ħaż-Żebbuġ Is-sibt 11 Awwissu (11.50am) 12 jittajru fuq Birżebbuġa Il-Ħadd 12 Awwissu (7.00pm) (naqas 1) 11 jinżlu jorqdu f'Ħaż-Żebbuġ It-tnejn 13 Awwissu (1.00pm) 11 jittajru fuq iċ-Ċittadella, Għawdex It-tlieta 14 Awwissu (10.40am) 11 jittajru fuq ix-Xagħra, Għawdex L-erbgħa 15 Awwissu (7.00pm) (naqsu 4) 7 jduru fuq Ħal Għargħur Iċ-ċikonji jlestu biex jorqdu fuq krejn f'Ħaż-Żebbuġ L-erbgħa 15 Awwissu (7.45pm) (naqas 1) 6 jinżlu jorqdu fil-Madliena Is-sibt 18 Awwissu (10.20am) (naqas 1) 5 ifittxu l-ikel fil-Magħtab Il-Ħadd 19 Awwissu (7.30pm) (naqsu 3) 2 jinżlu jorqdu fil-Magħtab It-tnejn 20 Awwissu (1.00pm) (naqas 1) 1 waħdu fil-Magħtab B'xorti ħażina l-isforzi tal-BirdLife u tal-pulizija ma kinux biżżejjed biex isalvaw lil dal-ġmiel ta' tajr milli jinqatlu kollha minn kriminali armati bis-snieter. Waħda minn xi erba' ċikonji li nqatlu f'Ħad-Dingli Kotba ġodda ta' BirdLife Malta Ktieb ġdid mimli tagħrif u ritratt dwar il-ħajja u l-ħabitati ta' kull waħda mid- 19-il speċi ta' mazzarelli u damiġelli tal-Gżejjer Maltin • Bil-kulur kollu • Qoxra iebsa • 159 paġna • Bl-Ingliż • Prezz €20 Biex tixtri dawn il-kotba ċempel lill- BirdLife fuq 21347645/6 jew ibgħat imejl lil info@birdlifemalta.org Il-Wirt Naturali ta' Għawdex Joe Sultana Ktieb li jiġbor 83 artiklu li dehru f'rivisti Għawdxin fuq medda ta' snin • Ideali għal min jixtieq jitgħallem dwar il-flora u fawna ta' Għawdex • Bil-kulur kollu • Qoxra ratba • 224 paġna • Bil-Malti • Prezz €15 Post għan-Natura Elisabeth Conrad • Victor Falzon Ktieb fuq is-siti Natura 2000 tal-Gżejjer Maltin • Ideali għal studenti tal- ġeografija fis-sekondarji • Mimli tagħrif, ritratti, tpinġijiet u mapep dwar il-flora u l-fawna tat-48 inħawi protetti f'pajjiżna • Bil-kulur kollu • Qoxra ratba • 72 paġna • Bil-Malti • Prezz €7 Kollha xtrajthom. Problema biex inġorrhom! is-Semmiegħa Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura! fil- kienx imiss mad-dar, issa li qabdithom is-saħna tat-tikħil, il- Mamà u l-Papà baqgħu jkaħħlu kull toqba li jaraw. "Hawn bilfors xi annimal qed ibati," qal Sky imħasseb, "imma m'jien qed nara xejn." L-ewwel ma nduna kien Peter, li kien qed iħares lejn il-ħajt bir- reqqa. "Hawnhekk!" qalilhom, "Tuni jdejkom" Id f'id it-tewmin resqu lejn il-ħajt. "Veru, minn hawn ġejjin l-ilħna," qalet Sylvia eċitata. Bejn il-fili tal-ħajt it-tfal raw forom tal-ħarir għamla ta' lembut – nisġiet bħal bizzilla waħda ħdejn l-oħra. "Dan xogħol il-brimb," stagħġbet Maris, "Xi ġmiel ta' għanqbut…" 'U l-Papà kien qed ikaħħalhom!" qalet Sylvia, "Pa! Ejjew araw x'sibna." Il-ġenituri kellhom jitilqu t-tazza te u jmorru jaraw. L-erbat itfal f'daqqa, li issa kienu fehmu x'kien hemm fil-ħajt, spjegaw lill-ġenituri li hemm brimb li jinseġ tubu fil-fili tal-ħitan. Jistaħba fihom u x'ħin jgħaddi insett mad-daħla tat-tubu, joħorġu jaħtfuh. "Pa, tista' ma tkaħħlux dal- ħajt? Hekk jew hekk mhux se jidħlilna ilma minnu. U wara kollox, mhux tajjeb ikollna l-brimb tat-tubu jaqbdilna l-insetti? Servizz bla ħlas, u tiffranka x-xogħol u s-siment bla bżonn." Il-ġenituri, li dejjem stagħġbu kif uliedhom u sħabhom it-tewmin l-oħra jafu daqshekk fuq in-natura, malajr ċedew. Fil-pront kixfu t-toqob li kienu għadhom kemm kaħħlu f'dak il-ħajt. Il-brimb tat- tubu ħa r-ruħ għax ma baqax mirdum ħaj, u baqa' jirrenja fil-ħajt tal-ġnien. It-tewmin kienu salvaw speċi oħra mill-ġenn li għandhom in-nies biex 'inaddfu' kollox! Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom il-ħbieb tewmin tagħna! Hemm ritratt ta' brimba tat-tubu f'paġna 13 Għall-familja tat-tewmin Peter u Sylvia s-sajf kien ifisser, fost affarijiet oħra, xogħol fid-dar. Il-papà u l-mamà tagħhom kienu jieħdu l-leave fl-istess żmien u kulħadd imidd idejh. Sylvia u ħuha kienu jitqabbdu jagħmlu kull xorta ta' faċendi. Il-ħbieb speċjali tagħhom Maris u Sky – ukoll tewmin – kienu spiss jiġu jagħtuhom daqqa t'id. Dis-sena kien imiss lill-ġnien. Kienet għamlet ħalba xita qawwija u kien daħlilhom l-ilma. Għalhekk il-ġenituri tat-tewmin riedu jkaħħlu t-toqob fil-ħitan li jmissu mad-dar qabel jagħmel dilluvju ieħor. It-tewmin qagħdu jgħinu lil ommhom tħallat ir-ramel u s-siment, u missierhom ikaħħal. "Nistgħu nieħdu brejk?" garr Peter, maħlub u għarqan iġorr il- bramel. Dak il-ħin sew daqq il-bieb – kienu Maris u Sky. "Tajjeb, waslu r-rinforzi!" daħqu t-tewmin u marru jiftħulhom. X'ħin l-erbat itfal ħarġu fil-ġnien sabu l-ġenituri bilqiegħda jieħdu brejk, għalhekk it-tewmin iddeċidew li jduru dawra mal-ġnien għax Sylvia riedet tissemma' hux kollox kien orrajt – kienet taf li ħafna drabi l-attività tal-bniedem issarraf f'għali għan-natura. It-tewmin immiraw lejn tuta kbira xiħa. Daru magħha id f'id u mill- ewwel semgħu l-ħoss ta' gelgil irqiq, il-leħen ħelu ta' siġra qed ittella' l-ilma bil-kwiet mill-ħamrija! Semgħu wkoll l-ilħna eċitati tal- frieħ ta' bufula sewda huma u jaqbdu l-insetti minn fuq il-weraq tas-siġar. "Għall-erwieħ, kollox jinstema' "Stenna!" waqqafhom Peter, "Qed naqbad xi ħaġa fil-bogħod … Qed jiġri xi ħaġa! Imbagħad semgħuhom: ilħna rqaq, inkwetati, irrabjati, imħawdin, ġejjin minn ħajt imkaħħal frisk. "Min daħalli f'dari? l-ħajt? Jaqq, kollox iwaħħal u jdellek! X'wiċċ tost! X'qed jiġri?" It-tewmin ġrew lejn ħajt delli li l-ġenituri kienu għadhom kif qabdu miegħu. Avolja dal-ħajt ma Ftit mill-ħafna ħbieb ta' taħt wiċċ il-baħar li qed jistennewna biex ninżlu nittawlulhom das-sajf… Cawla Damselfish Xi pjaċir! Dan il-ħut kollu tista' tarah f'ilma baxx. M'għandekx bżonn apparat speċjali ħlief maskla. Trilja tal-Faxxi Striped Red Mullet Dan il-ħut, u miegħu eluf ta' annimali u pjanti oħrajn, jgħixu fil-baħar. Meta mmorru ngħumu niftaħru li l-baħar huwa d-dar ta' dawn il-ħlejjaq, u mhuwiex il-miżbla tagħna. Ritratt ta' Joe Sultana meħud ġo bini qadim f'Għawdex Żejt il-Palm Fiż-żmien riċenti sirna nisimgħu iktar spiss dwar żejt il-palm u ħafna nies huma familjari miegħu. Għal dawk li mhumiex, il-palm oil huwa żejt li mhux biss jittiekel imma jintuża wkoll f'varjetà kbira ta' prodotti manifatturati, minn ikel sa sapun, kożmetiċi u anke fjuwil. Iż-żejt il-palm tista' tgħid issibu f'nofs il- prodotti tad-dar. X'inhi l-problema? rażan. innifsu ż-żejt il-palm mhux sustanza ta' ħsara għall-ambjent. Il- problema qiegħda għax il-produzzjoni tiegħu qed tikkawża deforestazzjoni bla tropikali qed Il-foresti jinqatgħu biex flokhom jitħawlu miljuni ta' siġar tal-palm, li mill-frotta tagħhom jingħasar dan iż-żejt. Fis-Seklu 20 il- produzzjoni ta' żejt il-palm kienet ta' 250,000 tunnellata fis-sena, llum il- figura qiegħda 60 miljun tunnellata – qabża drastika fil-produzzjoni. Bil-qerda ta' tant foresti (speċjalment fl-Indoneżja) qiegħed jinqered il-ħabitat ta' ħafna annimali, li diversi minnhom jinsabu f'riskju ta' estinzjoni, fosthom l-orangutan. L-istudji juru li iktar minn 90% mill-ambjent tal-orangutan intilef Area ta' foresta Il-Borneo gżira enormi li sa 70 sena ilu kienet miksija foresta tropikali, għall-orangutan. ħabitat F'temp ta' 50 sena l-foresti naqsu bin-nofs, ħafna minnhom biex tħawlu bil-palm taż-żejt. Huwa stmat li total ta' 170,000km2 ta' art huma mħawlin bil-palm taż-żejt, jiġifieri daqs Malta… 540 darba! Kull sena jmutu jew jinqatlu bejn 1000 u 5000 orangutan. l-aħħar 20 f'dawn Flimkien sena. mal-orangutan qed jintlaqtu wkoll ħafna mammiferi oħrajn, għasafar, rettili, amfibji u insetti. Dawn ilkoll għandhom il-futur fil-periklu, speċjalment dawk li huma 1endemiċi. Fin-natura kollox qisu katina, fejn x'jiġri lil ħaġa taffettwa lil oħra. Id- deforestazzjoni qed iżżid mal-problema tal-bidla fil-klima u fiż-żieda tat-tniġġis tal-arja bis-CO2. U ħafna, ħafna iżjed effetti negattivi. X'nistgħu nagħmlu? Naqtgħu jew innaqqsu x-xiri ta' prodotti li fihom żejt il-palm. Ħafna prodotti jkollhom miktub fuqhom l-ingredjenti, għalhekk qabel nixtru tajjeb naqraw it- tikketta – xi kumpaniji jindikaw fuq it-tikketta: No Palm Oil jew Palm Oil free. Inqajmu kuxjenza dwar il- kwistjoni mal-familja u l-ħbieb, bħalma nagħmlu f'dis-sensiela. Minkejja l-impatt diżastruż ta' żejt il- palm, studji mill-2IUCN juru li jekk dan jinqata' l-użu tiegħu, il-bniedem jaf idur fuq alternattivi li jagħmlu ħsara ikbar lill-ambjent! Is-soluzzjoni fl-aħħar mill- aħħar hi l-prattika ta' sostenibbiltà u s-sens ta' responsabbiltà mill-produtturi taż-żejt il-palm. 1endemiċi. Speċi li jinsabu hemmhekk biss 2IUCN. Is-siġra taż-żebbuġ ilha minn żmien żemżem maħbuba min-nies tal-Mediterran. Dan nafuh għax tissemma' f'diversi kitbiet qodma, fosthom fl-Antik Testment tal-Bibbja. F'Malta ż-żebbuġa mhi xejn Biżżejjed f'pajjiżna ssemmew għal din Birżebbuġa, Ħaż-Żebbuġ, (f'Għawdex) u ż-Żejtun. X'għandha tant speċjali din il- pjanta? inqas li erba' rħula is-siġra: Iż-Żebbuġ Żejtun huwa l-isem bl-Għarbi għaż- żebbuġ. Iż-żebbuġa hija l-iktar siġra tipika tal-Mediterran. Mhux biss hija mifruxa ma' dan ir-reġjun kollu imma tikber biss fejn il-klima tixbah lil tagħna. Pereżempju li kellhom ikabbruha l-Ingilterra jkollhom iżommuha f'serra! Iż-żebbuġa kapaċi tgħix ħafna – fost l-eqdem siġar ta' Malta hemm żebbuġ li għandu fuq l-elf sena. Il-fjuri żgħar insetti, fosthom naħal u friefet. Dawn jixorbu mill-fjuri u fl-istess ħin idakkruhom. Mingħajr insetti ma jkollniex żebbuġ. jiġbdu ħafna taż-żebbuġa Iz-zokk taż-żebbuġa jingħaraf għax spiss ikun imħaffer. Dawn il-ħofor huma l-marka fejn fl-antik ikun inqatgħu xi friegħi u l-qoxra tas- siġra il-qatgħa sakemm fl-aħħar tifforma ħofra. Dawn il-ħofor huma ħabitat tajjeb għal diversi annimali il-brimb żgħar, speċjalment tat-tubu. L-injam taż- żebbuġa kien jintuża ħafna għall-għodda u reċipjenti. Il-frotta hija r-raġuni prinċipali għaliex tant mijiet ta' eluf ta' żebbuġ jitħawlu. Bis-saħħa ta' dan it-taħwil, meded kbar fl-Afrika ta' Fuq illum iħaddru flok baqgħu deżert. Il-frott mhux biss nikluh imma minnu jingħasar l-iktar żejt famuż tad-dinja. Tant hu hekk li kliem bħal oil, olio, öl, olja, eċċ. (li lkoll ifissru żejt) ġej mill-isem ta' dis-siġra. Iż-żejt taż- żebbuġa ma jintużax biss għall-ikel. Dari kienu jindilku bih f'ritwali reliġjużi, sportivi (ara l-kaxxa isfel) u rjali. Kienu jaħarquh fl-imsiebaħ biex jaraw jużawh fid-dlam, f'ingwenti u mediċini, u elf ħaġ'oħra. Fil-Bibbja, meta Noè telaq ħamiema biex jara nkixfitx l-art wara il-ħamiema d-dilluvju, ġabitlu fergħa lura żgħira taż-żebbuġ. Bis- saħħa ta' dan ir-rakkont iż-żebbuġa saret is- simbolu tal-paċi. Fi żmien il-Griegi u r-Rumani tal- Antik, iż-żejt taż- żebbuġa kien jintuża wkoll fit- tindif tal-ġisem, s p e ċ j a l m e n t mill-atleti. Wara l-isport, l-atleta kien qabel ma jinħasel jindilek biż-żejt u jgħaddi speċi ta' xafra mgħawġa (jgħidulha strigil) mial-ġilda u biha jneħħi ż-żejt flimkien mat-trab u l-għaraq. Bis- saħħa taż-żejt ix-xafra kienet tiżloq minn fuq il- ġilda u ma tisloħhiex. Imbagħad banju! Ibejtu f'artna Għasafar li jbejtu f'Malta Ħabib tal-bidwi Bil-kwantità ta' ġrieden li jiekol, l-Ispanjulett bla ma jaf jagħti servizz ta' pest control lill-bdiewa li jkabbru u jaħżnu ġwież u prodotti oħrajn. Barra minn Malta l-bdiewa jipprovdu kaxxi apposta biex iħajru l-ispanjuletti jbejtu fuq arthom! Hawn Malta ftit spanjuletti jbejtu għax ħafna għadhom jinqatlu mill-kaċċaturi. Ir-rix tar-ras kannella ttikkjat juri li din hija mara – ir-raġel ikollu rasu griża Għajnejn tipiċi ta' seqer: kbar, skuri u b'vista eċċellenti Munqar mgħawweġ ganċ biex iqatta' jew inittef il-priża – tipiku ta' tajra tal-priża Saqajn twal jgħinuh jaħtaf il-priża anke minn qalb il-ħaxix Ħniex jiekol, tgħid? Għasafar li jbejtu f'Malta Ir-raġel faċli tagħrfu mill-mara għax rasu tkun griża flok kannella. Għandu wkoll l-ilwien iktar kargi. Daqs proprju ta' bajda ta' spanjulett. L-ispanjulett huwa tajra tal-priża, u bħal ħafna tajr tal-priża oħrajn spiss jissaqqar (bl-Ingliż soaring). Dan jagħmlu billi jwessa' ġwinħajh kemm jista' u jiftaħ denbu beraħ. B'hekk jintrefa' 'l fuq fl-ajru bla ma jkollu għalfejn iħaddem il-ġwienaħ. B'kundizzjonijiet tat-temp tajbin, it-tajr tal-priża juża dan it-trikk biex ipassi mijiet ta' kilometri bla ma jaqdef xejn. Bejta ta' spanjulett bi flieles żgħar. Allura dawn il-frieħ kollha nisa? Ma tistax tgħid, għax għall- ewwel sena l-frieħ ikunu kollha lewn ommhom. Isem xjentifiku Falco tinnunculus Isem bl-Ingliż Common Kestrel Daqs 31–37ċm Xiber 68-78ċm Piż 180g Ikel ġrieden, rettili żgħar, eċċ. Ħabitat beraħ, raba', ajruporti, eċċ. Status komuni fiż-żewġ pases, ftit pari jbejtu F'dawn l-aħħar snin xi ftit pari reġgħu bejtu b'suċċess f'pajjiżna, speċjalment f'Għawdex. Dan ir- ritratt meħud dir-rebbiegħa juri bejta frieħ imfarfrin u li diġà tgħallmu jtiru. Xorta però qed jistennew il- ġenituri jġibulhom l-ikel! Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p10 Il-Ħuttafa 147 • Awwissu 2018 • p16 L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ Żeppinu żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina kokka xejn inqas fuq tagħha. Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti. Passiġġata rrid li mmorru Minn filgħodu sa nofsinhar Ix-xagħri kollu ser induru U anki nidħlu ġo xi dar! Veru mqareb int Żeppinu! X'inhi dil-kurżità biex tidħol f'dar il-bnedmin biex tara kif jgħixu? Inti filkas tiġix miegħi Nanna. Mela x'nagħmel! Biex tidħol f'xi basla u ma jkun hemm ħadd biex jgħinek. Din jgħidulha villa, Żeppinu, għax ħafna akbar. Il-aħwa Nanna, ara x'għadira għandhom il-bnedmin – ikbar minn tagħna ż-żrinġijiet. Ħa mmur naqbeż qabża. Kont se ngħidlek fejn tmur taqbeż! Dik jgħidulha pixxina u differenti ħafna mill-għadira fejn tgħix int. Żeppinu. Kemm hawn affarijiet li qatt ma rajt bħalhom. Dan naħseb jgħidulu barbikju, u dawn il-boroż ħodor u griżi x'ikunu? Dawk boroż tar-riċiklaġġ u fihom jitfgħu karti, plastik u metall biex ikunu jistgħu jiġu riċiklati. Riċi… x'hiex? Riċiklati – jiġifieri biex minnhom jagħmlu oġġetti ġodda. Mela ħa ngħidlek x'nistgħu nagħmlu – induru dawra fuq ix-xagħri u l-karti, plastik u metall li nsibu niġbruhom kollha f'dawn il-boroż. Prosit Żeppinu, ħriġt b'idea tajba fl-aħħar. B'hekk nagħtu ħajja ġdida lil dak l-iskart mormi bl-addoċċ. Ejja ħa naraw min minna jiġbor l-aktar skart. Hekk għamlu! Żeppinu u n-Nanna Kolina għamlu tellieqa min l-iktar jiġbor karti, plastik u metall minn fuq ix-xagħri għal ġol-boroż tar-riċiklaġġ li sabu fil-villa. F'ħakka t'għajn imlew tmien boroż kbar. Illaħwa Nanna kemm ġbarna skart fi ftit ħin. Ups, qed nisma' l-ilħna. Ħrabna qabel jarawna l-bnedmin! Min jaf hux kiesaħ l-ilma tal-pool. Ejja naqbżu! Zack, il-bieraħ mhux żewġ boroż imlejna għar-riċiklaġġ? Kif issa hawn għaxra? U minn fejn ġie dan l-iskart kollu? Ma nafx, stramba l-biċċa. Tlaqna nistaqsu lill-Mamà u l-Papà. Ix-Xagħri naddafna fi ftit tal-ħin Minn karti, plastik u laned mgħaffġin Morna narmuhom fid-dar tal-bnedmin U lit-tfal ħallejniehom mistagħġbin! Avventura oħra li la Kolina, la Żeppinu u lanqas dawk it-tfal m'huma ħa jinsew. ġ n p T