Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p2 Ħbieb Ħuttaf… Kif żgur tafu jekk sifirtu jew rajtu dokumentajri fuq it-televixin, Malta nieqsa ħafna mis-siġar u mill-ħdura. Ma niskantax, wara kollox ngħixu f'pajjiż żgħir ħafna, mimli nies, moqli bix-xemx, nieqes mix-xita, u għandna ħamrija baxxa u fqira. Ħa ngħidilkom x'nistenna: nistenna li l-ftit siġar li għandna nieħdu ħsiebhom daqs il-mimmi t'għajnejna. Imma tħares madwarek u x'tara? Vjal b'siġar kbar tal-Fiku fuq kull naħa, tmur ġimgħa wara u flokhom issib Ġnien publiku mimli siġar kollha weraq u bl-għasafar jgħannu, jorqdu u jbejtu fihom, tmur l-għada u ssib is-siġar imqaxxrin qishom skeletri kważi bla werqa waħda. Pjazza b'siġar tal-Ballut m'għola żewġ sulari, tmur wara ġimgħa u ssibhom nani forma ta' kaxxa. Centre-strip b'ringiela arbuxxelli għoljin tal-Bruk, tmur wara ġimgħa u ssib li ġabuhom forma ta' ċint baxx aħdar, bilkemm tinduna li pjanti. Jien ma nistax nifhem x'inhi dil-gwerra kontra s-siġar. X'inhu dal-ġenn biex inneħħu kull werqa mill-bliet u rħula tagħna? Ara qis li tiġu għat- taħwila siġar li għandna f'Diċembru, għall-inqas inpattu ftit għas-siġar li qed jinqerdu, hux. F'isem il-Klabb nixtieq lilkom u lill-familja l-Milied it-Tajjeb. Aħna sejrin inħawlu. Biċċa triq ġdida li qed tinbena fil-Manikata. Tgħid x'ħa jiġrilha dik il-ħarruba li issa ġiet f'nofs it-triq? mal-faċċata Il-malvizz (song thrush) huwa għasfur komuni tal-ħarifa. Eluf jgħaddu minn Malta kull sena imma eluf minnhom imutu kif jaslu. Il-malvizz huwa popolari ħafna mal- kaċċaturi, u bħas-soltu dil-ħarifa nqatlu eluf ta' mlievez. Għaliex joqtluhom? Hekk, għall-gost. Ritratt ta' Aron Tanti il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Aħbarijiet mid-Dinja Il-Venewwa L-Ambjent Urban Attività Avviżi Intervista mat-Tulliera Daqs Nitfa Tellieqa Tajr Paġna Falko Selmunett il-Kumitati Ċentrali il-Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil- Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €7 fis-sena. il-Kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org ©BirdLife Malta, Diċembru 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p3 Kif jiġri kull ħarifa… …ir-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar issa reġgħu miftuħin għall-publiku. Wara sajf ta' nixfa issa reġa' wasal l-istaġun tax-xita, u ftit ftit l-għadajjar u l-kanali taż-żewġ riservi jerġgħu jimtlew bl-ilma. U bil- ħajja! Meta u x'ħin? Is-Simar Il-Ħadd 10.30am sa 4.30pm L-Għadira Sibt u Ħadd 10.30am sa 4.30pm Kemm tħallas? €0.00 kull persuna! Ħeħe, għalja mela! Passa ta' Tigri Ir-riservi reġgħu fetħu ta' speċi It-total ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal… Waww, kważi 400. Mur obsor fuq gżira daqs nitfa. Kmieni filgħodu l-Ħadd 17 Novembru 2013 tnejn minn sħabna l-bird ringers tal-BirdLife - Joseph Mangion u Caldon Mercieca - kienu qed jirringjaw l-għasafar fil- Buskett meta fix-xibka daħlilhom għasfur żgħir. Mad- daqqa t'għajn kien qisu speċi komuni bħal pitirross, imma x'ħin ħelsuh mix-xibka u rawlu dak id-denb ikħal naħseb qalbhom kważi waqfitilhom! Għax dan ma kien pitirross xejn imma Fjamma Kaħla (Red-flanked Bluetail Tarsiger cyanurus). Il-Fjamma Kaħla tgħix in-naħa ta' fuq tar- Russja u rari ħafna tersaq lejn l-Ewropa tal-Punent, aħseb u ara lejn il-Mediterran. Għal Malta dan kien għasfur ġdid għal kollox. Wara li rringjawh u ħadulu xi ritratti, ir-ringers naturalment reġgħu ħelsuh, kif isir dejjem. Prosit Joe u Caldon, il-Milied wasal kmieni għalikom! Tard wara nofsinhar tat-23 Ottubru 2013 wasal Malta grupp ta' iktar minn 50 ajkla. Ħafna minnhom kienu Ajkli Bojod (short-toed eagle) u l-bqija kienu Ajkli tal-Kalzetti (booted eagle) u xi Ajkli tat- Tikek (lesser spotted eagle). Kif jiġri kull meta f'pajjiżna jitfaċċa tajr kbir jew rari, xi kaċċaturi qabadhom ferħ ta' ġenn u bdew jisparaw fuq l-ajkli, avolja għasafar protetti. Peress li beda jidlam l-ajkli bdew jinżlu fis-siġar biex jorqdu, u dak il-lejl nies tal- BirdLife għamlu kemm felħu għassa f'dawn il-postijiet, peress li xi kaċċaturi anke jisparaw fuq għasafar reqdin fis-siġar! Sa l-għada n-numru ta' ajkli li kompla t-triq jen l-Afrika kien ħafna inqas minn 50 :( F'Malta d-Danaws (African Monarch jew Plain Tiger Butterfly) huwa rari imma kultant ipassu numru minnhom minn pajjiżna. Fit-tieni ġimgħa ta' Novembru għaddew mijiet (jekk mhux eluf) minnhom, u kull min iħobb in- natura għoxa jarawhom! Għalkemm hawnhekk nagħtukom l-aħbar tal-għasfur il- ġdid, kull każ ta' speċi ġdida jkun għad iridu jistudjawh grupp ta' esperti tal-BirdLife li jissejjaħ Rarities Committee, imbagħad jiddeċiedu jaċċettawhx jew le. Naturalment każ ċar u ovvju bħal dan ma tantx hemm dubju dwaru. Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p4 Eżattament f'Il-Ħuttafa 86 ta' Mejju-Ġunju 2008. Mostri fuq il-Mistra Xi snin ilu konna ħabbarna f'Il-Ħuttafa li x-Xemxija kienu se jinbnew blokok ta' appartamenti li kienu ħa jirvinaw id-dehra tal-bajja ħelwa tal-Mistra. Dak il-proġett kien weħel minħabba permessi. Imma issa l-permessi ħarġu (bi ftit tibdil u tnaqqis) u għalhekk ħa jinbnew sitt blokkijiet enormi (total ta' 750 flett) fil-quċċata tal-għolja! Ħa jirvinaw għal dejjem l-għolja tax- Xemxija u l-veduta madwarha, u se jżidu mat-traffiku, mat-trabijiet u mal-istorbju. Prosit għalina. Bħall-iljunfanti, ir-rinoċeronti wkoll qed jerġgħu jinqatlu bl-addoċċ fl-Afrika. Joqtluhom il-kaċċaturi biex jeħdulhom il-qarn ta' fuq imniħirhom. Dal-qarn ibigħuh f'pajjiżi bħall-Vjetnam u ċ-Ċina, fejn jaħsbu li fih valur mediċinali (ma fih xejn fil-fatt!) u fejn jiswa iktar mid-deheb! Il-pajjiżi Afrikani suppost li jipproteġu r-rinoċeronti imma spiss ma jkollhomx flus biex iħallsu gwardjani. B'xorti tajba fir-riserva naturali ta' Madikwe (li kbira darbtejn daqs Malta) fl-Afrika t'Isfel, fondazzjoni sinjura tat il-flus biex jitħarreġ tim ta' gwardjani armati biex jgħassu r-rinoċeronti. Bis-saħħa ta' dawn l-għassiesa, issa ilu 200 jum ma jinqatel rinoċeront f'Madikwe. Il-kumpanija Google u kumpanija oħra ħa jonfqu €300 miljun biex jibnu sitt impjanti fl-Istati Uniti biex jipproduċu enerġija mix-xemx. Dawn l-impjanti bejniethom ħa jipproduċu biżżejjed elettriku għal 17,000 dar. Peress li mix- xemx, din tkun enerġija nadifa u bla tniġġis. Ġdida Ftit ilu fin-Nepal xjenzati kkalkulaw li fil-pajjiż hemm total ta' xi 200 tigra. Mhux numru kbir, imma n-naturalisti xorta ferħu ħafna għax dan kien fil-fatt żieda ta' 63% fuq l-aħħar darba li għoddewhom (fl-2009). Bħalissa l-1WWF qed tagħmel sforzi biex sas-sena 2022 in-numru ta' tigri fid-dinja jirdoppja. Tgħid jirnexxielha? Ftit ġimgħat ilu fil-baħar ħdejn South Carolina fl-Istati Uniti sabu speċi ġdida ta' kurazza (hammerhead shark). Tixbaħ lil speċi oħra imma x-xewka ta' dahar din il- ħuta fiha inqas irkiekel. Ma jafux hix komuni, imma probabbli hija rari għax is-sajjieda jistadulha għax-sharkfins. Il-gvern tal-Guyana jrid jibni sensiela ta' digi (dams) fuq ix-xmara Mazaruni u jgħarraq medda kbira ta' foresta tropikali. Dawn il-foresti huma ġenna tal- art għan-natura - xadini, ġagwar, pappagalli, orkidi u eluf ta' speċi oħra - u fihom jgħixu wkoll komunitajiet ta' nies indiġeni li jiddependu għal kollox mill- foresta. Il-World Wildlife Fund hija għaqda dinjija li tiġbor flus biex tgħin proġetti biex jitħarsu ħabitati, annimali u pjanti madwar id-dinja. Anke r-riserva tagħna tal-Għadira saret bl-għajnuna tal-WWF! Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p5 X'nista' nara tgħid? Fid-dehra tagħha l-Venewwa żgur li ma tħabbtekx biex tagħrafha, għax il-pjumi li joħorġu minn rasha jtuha dehra mill-aktar partikulari. Anke t-titjira mmewġa tagħha, fuq ġwienaħ wisgħin u pjuttost tondi, hi unika għal dan l-għasfur. Fl-Ewropa l-Venewwa ssibha tirgħa u tbejjet fir-raba' maħdum mill-bdiewa, ambjent komuni ħafna fil-kontinent tagħna. Tiekol kull xorta ta' dud u insetti, l-aktar matul il-lejl u speċjalment meta d-dlam ikun miksur mid- dawl tal-qamar. B'xorti ħażina t-tibdiliet li seħħu fl-agrikoltura f'dawn l-aħħar tletin sena laqtuha ħażin ħafna, u għalkemm mhix xi għasfur rari, in-numri tagħha naqsu sew. Fix-xitwa tinġabar fi qtajjiet kbar. F'pajjiżna tidher tard fil-ħarifa. B'xorti ħażina, dan l-għasfur sabiħ ma jgawdix protezzjoni u hu mfittex ħafna mill-kaċċaturi. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is- MappAmbjenti 2 Urban u Żvilupp Kif rajna l-aħħar darba, l-iktar ambjent komuni fil-Gżejjer Maltin huwa l-għelieqi. It-tieni l-iktar ambjent komuni ukoll ħolqu l-bniedem, u dan huwa l-ambjent urban. L-urban huwa l-ambjent fejn ngħixu aħna l-bnedmin. Fil-mappa huwa l-area kkulurita, u hemm ċappa mhux ħażin hux! Dan għaliex f'Malta jgħixu kważi nofs miljun ruħ (+ miljun turist ieħor kull sena!). Minħabba f'hekk ħafna nies jgħixu f'geġwiġija ta' bini u ftit jaraw beraħ u ħdura. Huwa ħażin li għajnejna u moħħna ma nserrħuhomx xi ftit mill-bini, traffiku u storbju. Flimkien mal-bini fil-mappa daħħalna wkoll postijiet oħra ta' żvilupp: industrija u fabriki, barrieri, inħawi ta' divertiment u villeġġatura, portijiet, l-ajruport u toroq. Flimkien dawn jgħattu 30% ta' pajjiżna. Għalkemm l-urban huwa l-ambjent tal-bniedem, bi ftit ħsieb u kura nistgħu nħajru ħafna natura żżur l-ambjent fejn ngħixu aħna, fosthom għasafar, rettili, insetti u pjanti. San Ġwann Ħal Balzan Ħal Lija Bi 30%, Malta hija l-iktar pajjiż mibni fl-Unjoni Ewropea. Warajna tiġi l-Olanda bi 13%. Il-medja tal-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea hija ta' 4% biss. Ħafna rħula tant kibru li daħlu f'xulxin. Hawn fuq jidhru partijiet minn Birkirkara, Ħal Lija, Ħal Balzan u San Ġwann li saru kważi ħaġa waħda. U l-bini xorta tiela' bl-addoċċ. Serja l-biċċa! U terz tad-djar huma vojta! attività Taħwila l-Foresta Is-siġar f'Foresta 2000 qed jikbru, l-aħwa! Jekk dix-xitwa tagħmel ftit xita sew, mis-sajf li ġej ħafna minnhom ikunu jistgħu jkomplu jikbru weħidhom bla bżonn li nsaqquhom. Imma ħafna oħrajn għadhom żgħar wisq biex ifendu għal rashom. U kif nagħmlu kull sena, aħna tal-Klabb ħa mmorru nżidu ftit iktar siġar u arbuxxelli żgħar. U kif inkunu hemm, imbagħad induru dawra mal-post flimkien mar-rejnġer tal-Foresta. Qis li narawkom! F'Foresta 2000 spiss jinżlu eluf ta' sturnell Jien ġejt berdwoċing u lbist kamuflax biex ma nagħtix fl-għajn. Jien aħjar minnek. Data Il-Ħadd 15 Diċembru 2013 Niltaqgħu Ħdejn ir-riserva tal- Għadira Ħin Fid-9am Nispiċċaw Xi 11.30am Ġibu X'tieklu u x'tixorbu, żarbun tal-mixi Merħba Membri* u l-familja *Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). Dan il-colouring book ta' 40 paġna għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf, jew tidħol membru (jekk għadek m'intix). Żuru dawn il- kmamar fuq Niskopru n-Natura ma' Klabb Ħuttaf Dinja Waħda Ir-Riserva Naturali tas-Simar Din l-istess fjura tal-aħħar darba? Imma veru l-fjuri jixxiebħu, u dak għax huma t-tnejn fil-familja tal-lellux. Intervista ma' Fjura Għaliex jgħidulek 'sticky'? Għax il-weraq tiegħi tikka jdellek. Idellek għax maħmuġ? Le, x'jiġifieri maħmuġ! Dak għax il-weraq jipproduċi żejt b'riħa qawwija. Ifuħ jew jinten? Hawn min togħġbu u hawn min iddejqu. Inti x'taħseb? Mmm, togħġobni ngħid għalija. Ftit mediċinali, hux? Iż-żejt tiegħi ilu eluf tas-snin jintuża minnkom il- bnedmin għal xi kura jew ieħor. X'ambjent tħobb? Ma tantx għandi sinifiteti jien. Kif tara anka fl-imħarbat u qalb it-terrapien nikber tajjeb. Għandek xi problemi? Spiss jiġu ħaddiema jħanxruna mill-ġnub tat-toroq. Jgħidu qed inaddfu! X'affarijiet dawn! Ħasra, għax mimlija fjuri… Iva nagħmel fjuri bir-rimi u nipprovdi ikel għal ħafna insetti. Is-sena kollha tkun bil-fjuri? Le, il-ħarifa żmieni, u fil-fatt daqt nerfa' għax qed jiffriska. Mela ħa nħallik fil-paċi. Saħħa. Saħħa lilek. Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p7 Ilna ma nagħmlu xi praspura, ras! Iddeċidejt li nrabbi l-għaqal. Raġġiera jonqsok! Għalkemm żgħar, anke l-buful huma ġganti ħdejn l-iżgħar għasfur tad-dinja - il-Bee Hummingbird, li jgħix l-Amerka. Il-bajd li jbid dan l-għasfur huma daqs piżelli! Bufula tal-Għollieq Mhux l-għasafar kollha huma kbar bħall-ajkli u fjamingi. Fid-dinja tal-għasafar hemm ukoll in-nani. F'Malta dehru iktar minn 40 speċi ta' buful, vjolini u bekkafiki. Uħud komuni, oħrajn rarissmi. Dawn it-tmienja huma fost l-iktar komuni, u erbgħa minnhom fil-fatt jgħixu magħna s-sena kollha. Bufula Ħamra Għal min qatt ma qabad tromba f'idu, il-buful kollu jidher l-istess. Imma bi ftit prattika malajr tibda tagħrafhom. Vjolin Ħadrani Bufula Passajra Bufula tal- Imrewħa Il-buful jiekol ħafna insetti u brimb. Meta fix-xitwa ma jsibux insetti jieklu frott żgħir bħal berries. Ħafna buful jgħix fil- foresti, imma hemm dawk li jippreferu l-makkja, ix-xagħri, il-qasab, anke ġonna tan-nies. Basta jsibu x'inaqqru u fejn jistaħbew. Għajjenin imma kuntenti fi tmiem l-attività, it- tim jippużaw bil-flokk speċjali tal-okkażjoni. Tellieqa Tajr Kien għadu kemm beda jbexbex x'ħin wasalna Foresta 2000. Qbiżna mill-karozza bix-xewqa li naraw xi buqrajq kmieni kmieni, imma x-xorti ma kinitx magħna. Biex tgħaxxaq beda tiela' sħab iswed tuta. Fuq arblu tad-dawl rajna żewġ Spanjuletti u rajna ieħor jissaqqar. Inżilna l-Għadira u kif dħalna bdiet xita qliel. nieżla Minħabba f'hekk ma rajniex għasafar daqs kemm xtaqna, għax dawn fix-xita jidħlu jistkennu. Imma xorta għasafar tal-plajja, fosthom Pispisella tad-Dabra, Girwiel u xi Monakell inaqqru d-dud mit-tajn. Għad-9am wasalna s-Simar. S'issa konna rajna 22 speċi biss, ix-xita kienet għadha nieżla u kważi qtajna qalbna li ntellgħu 50 speċi. Imma t-temp fetaħ, l-għasafar bdew ħerġin u għamilna l-kuraġġ. Ħadna ħafna gost bi Vjolin tal-Faxx, għasfur rari mis-Siberia. Għasfur ieħor speċjali kien Russett Abjad li qgħadna ngawduh jaqbad il-Bużaqq. Il-lista telgħet għal 39 u issa konna kunfidenti li nilħqu n-numru maġiku! Mis-Simar morna l-Qawra, fejn rajna koċċ gawwi jistrieħ fuq il-bagi u xi bgħadan deħlin l-art. Imbagħad ħadna ġelat imma kważi waqqajnieh x'ħin rajna qatgħa Rsieset Griżi jduru fil-baxx fuqna! Ħrabna għaċ-Chadwick Lakes, fejn żidna erba' speċi oħra, fosthom Fjamma, għasfur tal-passa vera sabiħ. Issa ftit kien fadlilna biex nilħqu l-50 u ħsibnieha sew fejn jaqbel immorru. Iddeċidejna fuq l-Imtaħleb u Miġra l-Ferħa, għax għedna hemm tkun l-ewwel art li jsibu l-għasafar tal-passa li jkunu deħlin minn fuq il-baħar. Bufula tal-Għollieq (6.50am F) Ta' San Martin (7.00am F) Spanjulett (7.05am F) Agrett Abjad (7.10am F/G) Russett Griż (7.10am F/G) Tiġieġa tal-Baħar (7.10am F/G) Ħuttafa (7.20am F) Swejda Ċara (8.05am G) Gamiema tal-Kullar (8.10am G) Bekkaċċ (9.05am S) Blonġun Żgħir (9.15am S) Bufula tal-Qasab (9.55am S) Blonġun Sekond (9.55am S) Qerd in-Naħal (10.00am S) F = Foresta 2000 G = Għadira S = Is-Simar Q = Qawra CL = Chadwick Lakes M = L-Imtaħleb MF = Miġra Ferħa B = Buskett Miġra l-Ferħa Iktar għasafar tax-xagħri. L-Għadira Tajr tax-xtut… u xita qliel! Il-Qawra Għamilna ftit seawatching. Hawn ħadna pizza! Is-Simar Żewġ speċi rari… u t-temp fetaħ! Ittawwalna s-Salini imma ma rajna xejn ġdid. L-Imtaħleb Żidna xi għasafar tax-xagħri. Chadwick Lakes Żidna erba' speċi. Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p8 Fis-6 Ottubru 2013 ħames Leaders tal-Falko għamlu tellieqa kontra l-ħin biex jaraw kemm kapaċi jilmħu għasafar f'ġurnata. Il-mira: 50 speċi! Tgħidilna iktar Anne-Marie Austad kellna raġun! Rajna l-ewwel Buċaqq tax-Xitwa, imbagħad Kuda, Buċaqq tas-Silla. Rajn wkoll Merill jiekol fix-xagħri, u Bufula Ħamra. X'ħin tlaqna għall-Buskett kien fadlilna biss żewġ speċi biex nilħqu l-isfida. Il-masġar li hemm il-Buskett jiġbed lejh varjetà ta' għasafar. Bilkemm wasalna x'ħin mit-tieqa tal- karozza rajna Seqer tal-Ħannieqa jaqbad l-insetti mill-ajru. Kollna ħeġġa ħarisna u ttrumbjajna lejn is- sema u s-siġar għall- aħħar speċi. Konna viċin ħafna l-linja tat-tmiem u l-ħin kien għaddej. U fl-aħħar, wara 12-il siegħa berdwoċing, l-għasfur li għaqqdilna l-50 kien Bies. Kumbinazzjoni l-Bies huwa l-logo tal- Falko u li lkoll kellna stampat fuq il-flokk! fraħna li kien irnexxielna. Iħaqna l-isfida, urejna li f'Malta wkoll hawn varjetà sabiħa x'tara, u wrejna kemm il- berdwoċing jista' jkun passatemp eċitanti u mimli sorpriżi. Din kienet l-ewwel bird-race li qatt saret Malta imma mhix se tkun l-aħħar. Is-sena nagħmlu d-dieħla oħra! Bufula tal-Imrewħa (10.00am S) Vjolin tax-Xitwa (10.10am S) Vjolin tal-Faxx (10.20am S) Bagħdan Aħmar (12.25pm Q) Kuċċarda (3.00pm CL) Ġaħġaħ Ħawwiefa (3.10pm CL) Ġaħġaħ (3.10pm CL) Buċaqq tas-Silla (3.35pm M) Buċaqq tax-Xitwa (3.50pm MF) Qerd in-Naħal Din it-tellieqa saret fl- okkażjoni ta' EuroBirdwatch 2013. Il-EuroBirdwatch issir kull sena madwar l-Ewropa biex tqajjem interess fl- għasafar u l-berdwoċing. Kos, aħna Ċekċek Lejs ngħidu. Bufula Ħamra (4.05pm MF) Naħseb moħħok iċekċek. Seqer tal-Ħannieqa (4.30pm B) Il-Buskett Għaqqadna l-50 …u spiċċajna! Ir-Rotta tat-Tellieqa Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p9 Ħarġa waħda… …żewġ riservi! Allavolja għadha ma bdietx kesħa, l-għasafar żgħar bħal pittirrossi, kapineri u fjammi jafu li ġejja x-xitwa u għalhekk diġà qed jpassu mill-Ewropa għall-Afrika biex jiffrankaw il- ksieħ tax-xitwa. Uħud jibqgħu imma għax-xitwa Malta l-maġġoranza jaqsmu l-baħar u jmorru jqattgħu x-xitwa l-Afrika ta' Fuq. Xi għasafar anke jaqsmu d-deżert Saħara! Minn Malta sal-eqreb xatt fl-Afrika ta' Fuq hemm 340km baħar. Malta importanti ħafna għall-għasafar tal- passa għax hawn ikollhom iċ-ċans jieqfu biex jistrieħu u jieklu ħalli jrabbu biżżejjed enerġija għat-triq twila fuq il-baħar li jkun għad fadlilhom sa ma jaslu l-Afrika. Min ġie l-attività ta' Kemmuna f'Ottubru kellu ċ-ċans jara ftit ringing. Dakinhar ġew irringjati biss biss mal-mitt pittirross mir-ringers fir-ringing station li għandha l-BirdLife fuq Kemmuna. Ir-ringing importanti għax jgħinna nagħmlu riċerka u studju tal-għasafar. Wara li jinqabad f'xibka apposta, l-għasfur jagħmlulu ċurkett ma' siequ bl-indirizz tal-BirdLife Malta u numru uniku. Iċ-ċurkett ikun ħafif ħafna ħalli ma jdejjaqx lill-għasfur, u jvarja fid-daqs skont il-ħxuna ta' siequ. Imbagħad ikejlulu l-ġewnaħ u jiżnuh. Ġieli l-istess għasfur jerġa' jinqabad wara ftit jiem u r-ringer jinnota li l-għasfur ikun żdied fil-piż (anke b'xi 10g, li għal għasfur żgħir huma ħafna). Dan ifisser li jkun sab x'jiekol, u ħafna drabi jkun lest biex ikompli jpassi. Importanti li jżid fil-piż għax waqt li jkun qed jaqsam ibħra u deżert mhux se jkollu fejn jieqaf jieħu snack! Permezz tar-ringing skoprejna li l-għasafer li jaslu Malta fil-passa jiġu l-iktar mill-Ewropa Ċentrali u mil-Lvant. Per eżempju dil-ħarifa f'Malta nqabad bekkafikk li kien irringjat fir- Republika Ċeka, u żewġ ħuttafiet waħda mis- Slovenja u l-oħra mid-Danimarka. Dawn kellhom ċurkett bil-pajjiż ta' fejn ġew irringjati u n-numru uniku tagħhom. Nisperaw li narawkom l-attività li jmiss. Ġaħġaħ Ringer tal- BirdLife qed jirringja pitirross. Fir-ringing tintuża tnalja speċjali b'toqob ta' daqsijiet differenti skont il-ħxuna ta' sieq l-għasfur. Hekk hu! Ħa nżuru ż-żewġ riservi tal-BirdLife fl-istess ġurnata! Dawn huma l-Għadira u s-Simar, ekosistemi uniċi u importanti għall- għasafar. Billi fihom l-għadajjar, jiġbdu ħafna speċi t'għasafar. Ħa nibdew mill-Għadira u wara ftit berdwoċing hemmhekk nimxu lejn Għajn Żejtuna, l-Imġiebaħ u l-Mistra. Tinstema' triq twila imma tinkwetawx, aħna nieqfu spiss biex nitpaxxew bil-ġmiel ta' xi għasfur jew bil-pajsaġġ li f'dawn l-inħawi sabiħ ħafna. Minn hemm imbagħad niġbdu lejn Is-Simar. Jekk qrajtu l-artiklu f'paġna 8 forsi tgħidu min jaf kemm ħa tkun twila l-lista tal-għasafar. Mod wieħed hemm biex tkunu tafu: ejjew il-ħarġa! Data il-Ġimgħa 13 Diċembru 2013 Niltaqgħu 9am quddiem ir-riserva tal-Għadira Nispiċċaw 4pm fir-riserva tas-Simar (fix-Xemxija) Ġibu ikel u xorb • żarbun tajjeb għall-mixi • tromba • kamera Età Falko 13+ Ta' min niltaqgħu ftit fil-vaganzi tal-Milied. F'dak iż-żmien il-Buskett ikun mimli għasafar. Pitirrossi, mlievez, kapineri u vjolini kull fejn tħares u dawn ma joqogħdux kwieti, u speċjalment filgħodu l-arja tkun mimlija għana! Ħa jkollna ċ-ċans ukoll nosservaw ftit ringing li jsir minn ringers liċenzjati. Wara nimxu ftit lejn l-inħawi ta' Ħad-Dingli ngawdu l-veduta. Mixja tal-Milied Data Il-Ġimgħa 27 Diċembru 2013 Ħin 9am sa xi 1pm Niltaqgħu u nispiċċaw fit-Tinda tal-Buskett Ġibu ikel u xorb • żarbun tajjeb għall-mixi • tromba • kamera Età Falko 13+ U bħala sorpriża, tal-Falko ħa jġibu ftit kejk tal-Mil… >Ngnn!< MARELLI x'peċluqa fik! Meta morna Kemmuna… Nhar is-Sibt 26 Ottubru iltqajna fis-7.30am għall-attività tant mistennija ta' Kemmuna. Għalija kienet esperjenza eċitanti għax qatt ma kont għadni mort Kemmuna. Rajna għasafar differenti li kienu qed ipassu minn fuqna fosthom spanjulett, mlievez u sturnell. Fl- osservatorju tal-BirdLife rajna ghasafar bħal pitirross, buċaqq tax- xitwa u fjamma li xi ringers kienu qed jaghmlulhom ċurkett żgħir u jeħdulhom kejl tal-gewnaħ u l-piż. Wara rħejnielha għal mixja mad- dawra ta' Kemmuna, fejn osservajna gmiel ta' natura li rari taraha fil-ħajja ta' kuljum. Dħalna ġol-Batterija ta' Santa Marija li tinsab f'tarf minnhom tal-gżira u stajna naraw il-veduta ferm aħjar. Għal xi 5pm qbadna d-dgħajsa lura lejn Malta, u waqt il-vjaġġ gawdejna ftit il-Blue Lagoon u rajna ħafna daħliet ta' għerien li hemm mad-dawra ta' Kemmuna. Kienet gurnata ferm interessanti li għenitni napprezza aktar is-sbuħija ta' pajjizi u nitgħallem dwar l-għasafar li jpassu mill-gżejjer Maltin. Inħeġġiġkom tattendu l-attivitajiet Falko. Jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko dejjem ċempel 99214143 / 99809190 jew ibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com. Natura 2000 Postijiet f'Malta protetti għall-valur naturali tagħhom. L-istatwa ta' San Pawl. Skont l-għidut, il-ġifen li fuqu kien San Pawl inkalja f'dawn l-inħawi. Fil-verità ħadd ma jaf fejn. Il-fdal ta' ħitan tas-sejjieħ jfissru li dari anke Selmunett kellha l-għelieqi u kienet tinħadem Il-blat fil-wiċċ ta' Selmunett kważi kollu Qawwi ta' Fuq, imma f'xi nħawi jidhru s-saffi ta' taħt. Hawnhekk tidher żurżieqa tat-Tafal. Bejn Selmunett u x-xatt ta' Malta hemm biss 83 metru. Gżira waħda żgħira Għalkemm ngħidulhom il-Gżejjer Selmunett (jew il-Gżejjer ta' San Pawl), fil-verità dawn il-'gżejjer' huma magħqudin b'medda art li tinstab fil-baxx ħafna. Fil-fatt (sakemm ma jkunxu baħar imqalleb) faċli timxi minn naħa għall-oħra bla ma xxarrab saqajk. Għalhekk nistgħu nqisuhom gżira waħda. Selmunett fiha inqas minn 900m tul u l-iktar parti wiesgħa hija biss xi 200m. Hija gżira żgħira imma b'natura interessanti. Minbarra li hija Sit Natura 2000, Selmunett ilha mill-1993 riserva naturali, b'diversi restrizzjonijiet fuq l-attivitajiet li jistgħu jsiru hemmhekk. Flora endemika Kif tistgħu timmaġinaw, il-flora ta' din il-gżira kapaċi tadatta sew għall-ħajja max-xatt, għax kull parti ta' Selmunett hija influwenzata ħafna mill-baħar li jdawwarha. Dan l-ambjent mhu faċli xejn għall-ħajja – pjanta taf filli ssib ruħha taħt il- Il-Gżejjer Selmunett Fejn huma? Il-Gżejjer Selmunett qegħdin f'tarf il- bajja tax-Xemxija, mhux bogħod mill-Mistra baħar u filli barra mill- ilma, spiss miksija bil-raxx mielaħ, b'irjieħ qawwijin fuq bażi regolari, u ma ninsewx ukoll in-nixfa qawwija tas-sajf. Minkejja dawn id- diffikultajiet, fuq din il-medda art żgħira nsibu veġetazzjoni interessanti li tinkludi diversi speċi endemiċi jew rari. Insibu per eżempju l-Limonju ta' Zerafa, speċi mhedda, il-Limonju ta' Malta, ix-Xebb u l-Bebuna tal-Baħar. Insibu wkoll ix- Xewk tal-Gaġġa (ukoll speċi mhedda u li ftit fadal minnha fil-pajjiż) u l-Papocci ta' Malta. Fawna rari Il-fawna tgħix f'kundizzjonijiet xejn faċli, u għalhekk insibu diversi speċi ta' invertebrati li huma adattati għall-ħajja f'ambjenti diffiċli, fosthom diversi speċi ta' bebbux, ħanfus u ħnieżer l-art, ta' Selmunett ukoll tkun kapaċi Ħamrija baxxa b'xagħri u steppa Blat li spiss jintleħaq mill-mewġ Fdal ta' ħitan tas-sejjieħ u bini ieħor Mogħdija L-istatwa ta' San Pawl Il-Bebuna tal-Baħar (Maltese Sea Chamomile) hija endemika. Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p11 Il-fish farms jiġġeneraw ħafna ħmieġ tal-ħut, li spiss jifga l-ħajja ta' qiegħ il-baħar. Bejn Selmunett u x-xatt ta' Malta hemm biss 83 metru. Il-far huwa wieħed mill-iktar annimali li jagħmlu ħsara lin-natura. Il- firien qerdu l-fawna u l-flora ta' ħafna gżejjer żgħar madwar id-dinja. fosthom speċi endemiċi. Sa ftit snin ilu, kienet tinstab ukoll popolazzjoni ta' fenek selvaġġ fuq Selmunett, imma din inqerdet kaġun ta' mard. Forsi l-iktar annimal magħruf ta' dil- ġżira hija l-Gremxula ta' Selmunett. Proprjament hija l-istess speċi bħalma naraw tiġri fil-ġonna tagħna, imma l-gremxul ta' Selmunett huwa razza b'ilwien kemmxejn differenti, u tinsab hemmhekk biss. X'aktarx li minħabba li Selmunett ilha maqtugħa mill-bqija ta' Malta, il-gremxul li kienu fuqha ftit ftit evolvew b'mod differenti u ffurmaw sottospeċi partikolari. Illum hemm dubju serju dwar jekk il-Gremxula ta' Selmunett għadhiex fil-fatt teżisti. Dan għaliex, sfortunatament, fuq Selmunett wasal ukoll annimal ieħor li għamel ħafna ħsara, lill-gremxul kif kemm ukoll lil speċi oħra ta' natura. Qed nitkellem fuq il-Far, annimal li jiekol minn kollox u li l-popolazzjoni tiegħu kapaċi Ftit snin ilu beda programm biex jinqerdu l-firien minn fuq Selmunett, imma minkejja li l-proġett ħalla riżultati tajjeb, xorta jibqa' ħafna xogħol x'isir. f'qasir żmien. tikber ħafna Tkun tassew ħasra li kellna nitilfu din il-ġawhra żgħira ta' natura fil-Gżejjer Maltin! Il-Gremxula ta' Selmunett Podarcis filfolensis kieselbachi hija probabbli estinta. Il-Papoċċi ta' Malta (Maltese Toadflax) tinsab biss f'Malta u f'Lampedusa u Linosa, żewġ gżejjer żgħar ġirien tagħna. U f'Malta kemm għandna, Profs? Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa. Ħareġ. Il-Kalendarju 2014 tal-BirdLife Għall-bejgħ €2.50 miċ-Ċentru tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar