Il-Pitirrossi huma komuni daż-żmien tas-sena fil-kampanja u fil-ġonna. Ħajjarhom iżuru l-ġnien tiegħek billi tarmalhom bird table. Ħej Ħbieb Ħuttaf ! Forsi ndunajtu fil- faċċata ta' quddiem, ħdejn l-logo tal-BirdLife hemm dan il-logo bin-numru 50. Għaliex? Ħeqq, għax dis-sena l-BirdLife għalqet ħamsin sena. Il-BirdLife bdiet fis-sena 1962, ħeħe min jaf fejn kontu għadkom intom, forsi lanqas il-ġenituri tagħkom ma kienu għadhom twieldu! Hekk hu! Fil-25 ta' Jannar 1962, grupp ta' seba' rġiel kienu ltaqgħu f'dar f'Tas-Sliema u ffurmaw għaqda biex tistudja u tiddefendi l-għasafar. Dakinhar twieldet BirdLife Malta, u kienet l-ewwel għaqda tan- natura f'Malta. Dak iż-żmien ħadd ma kien isemmi l-ambjent, u ma kont tara lil ħadd bit-tromba jew bil-kamera jdur fil-kampanja. L-uniċi nies li kienu jduru fil-kampanja jfittxu l-għasafar kienu kaċċaturi bis-senter, biex joqtluhom! Orni… ortino… orġito… orġinolo… Għall-ewwel il-BirdLife kien jisimha Malta Ornithological Fl-MOS bdew jissieħbu nies li jħobbu l-għasafar, nies li riedu jitgħallmu fuq in-natura, u nies li xtaqu jgħinu lill-għasafar. Insomma, bħalkom wara kollox. FL- 1995 l-MOS bidlet isimha u saret BirdLife Malta. Ftit ftit il-BirdLife kibret u llum fiha xi 3000 membru. hemm xi 1000 tfal u żgħażagħ membri fi Klabb Ħuttaf. Klabb Ħuttaf huwa parti importanti ħafna mill-BirdLife. Ħafna min-nies li jmexxu l-BirdLife illum kienu fi Klabb Ħuttaf meta kienu żgħar. Anke jien! X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja X'hemm ġdid? X'nista' nara tgħid? Members' Day Kompetizzjoni Poster Attività Intervista ma' Fjura Bojod u Sofor Agħti kulur Arti u Ritratti X'idea Dik! SENSIELA ĠDIDA Tinsewx Titimgħuhom! Nħawi Naturali SENSIELA ĠDIDA il-kumitat Ara tibla' lsienek! Ornitoloġija tfisser studju tal- għasafar. Klabb Ħuttaf jawgura lill- BirdLife 50 sena oħra ta' xogħol favur l-għasafar u n-natura. Tgħid la l-BirdLife tagħlaq 100 sena (fis-sena 2062) tkun għadha toħroġ II-Ħuttafa? Min jaf tkunx differenti milli hi llum. Emm, naħseb l-editur ikun differenti żgur! indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Frar 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Iż-Żrinġ (painted frog) huwa l-uniku amfibju Malti. Dari kien komuni imma llum spiċċa minn xi postijiet għax in- nixxigħat tal-ilma li għandu bżonn nixfulu. M'għandna qatt naqbdu jew infixklu ż-żrinġijiet. Huma wkoll imħarsin bil-liġi Ritratt ta' Desirée Falzon mal-faċċata ħ iji Tafu x'inhu Kanġu? Garnija? Tafu x'inhi Ċiefa? Jekk forsi ma tafux, mhux tort tagħkom, għax dawn huma għasafar li jgħixu kważi ħajjithom kollha fuq il-baħar. Imma fi żmien il-bejta jersqu lejn l-art. Il-Kanġu, il- Garnija u ċ-Ċiefa t-tlieta jbejtu f'pajjiżna: iċ-Ċief u l-Garni jbejtu f'ħofor u xquq fis-sisien, u l-Kanġi jbejtu fi rkejjen taħt il-blat ta' Filfla, u f'xi għerien. Dawn it-tliet għasafar u l-postijiet fejn ibejtu huma mħarsin bil-liġi. Imma l-postijiet fejn ifittxu l-ikel mhumiex protetti. Lanqas biss nafu sew fejn imorru! X'imkien fil-baħar! Ħeqq imma l-baħar kbir! Għalhekk il-BirdLife bdiet studju ta' ħames snin biex nitgħallmu eżatt FEJN dawn l-għasafar imorru jistadu. B'hekk imbagħad dawn l-inħawi l-gvern ikun jista' jipproteġihom ħalli ċ-Ċief, il-Garni u l-Kanġu jibqgħu jgawdu dawn il-meded ta' baħar importanti. Ċiefa Cory's Shearwater Kanġu ta' Filfla European Storm-petrel Hawnhekk hawn waħda mill-ftit għaram tar-ramel li baqa' fil-Gżejjer Maltin. Imma l-aħħar li mort sibt fiha ħġieġ, fliexken tad-dlik, karti u imbarazz ieħor. Għaram tar- rimi, mela! Max-xatt tal-Armier u t-Torri l-Abjad hemm mijiet ta' kmamar villeġġjatura li huma kontra l-liġi. Għaliex? Ħeqq, għax huma mibnijin bil-wiċċ tost kollu fuq art publika, art li suppost hi ta' kulħadd. U kif taraw mir- ritratt anke d-dawl u l-ilma għandhom mgħoddi! Dan l-aħħar riedu jibnulhom substation ħalli jkollhom provista ta' dawl aħjar, imma l-MEPA ma tathomx permess. Imma l-prosit vera tkun meta xi darba dawk il-kmamar jitwaqqgħu kollha u l-post jingħata lura lil kulħadd u lin-natura. Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. X'għandna mid-dinja? Sabu lil Dracula… … u lil Elvis! Fil-lvant tal-gżira Borneo, fl-Indoneżja, hemm foresta tropikali jisimha Wehea. Dil- foresta ikbar mill-Gżejjer Maltin, u ftit li xejn imbagħbsa mill-bniedem. Ftit ġimgħat ilu, xjenzati sabu fiha speċi ta' xadin li kienu ħasbuh inqered minn wiċċ id-dinja. Dan huwa l-Miller's Grizzled Langur, xadin griż b'kullar abjad madwar għonqu - hemm min xebbħu ma' xi ħadd liebes ta' Dracula għal Fil-foresti muntanjużi fit-tramuntana ta' Myanmar, xjenzati skoprew xadina ġdida - il-Myanmar Snub-nosed Monkey. Din l-ispeċi kienu jafu biha biss minn ġild ta' waħda mejta, ħadd kien għadu ma ra waħda ħajja. U fil-fatt lanqas dawn ix-xjenzati ma rawha proprju. Għaliex? Għax bħall-istorja l-oħra, sabuha għax ħallew kameras armati bis-senser, u r-ritratti tax-xadina nġibdu weħidhom! Sal- tal-lum ġurnata għadu ħadd ma ra dan l-annimal wiċċ imb wiċċ! Interessanti hu li dawn l-istudjużi ma kinux qed ifittxu din l-ispeċi, imma kienu armaw xi kameras biex ritratti jieħdu ta' annimali oħrajn. U minflok, il-kamera ġibdet eluf ta' ritratti ta' din ix-xadina rarissma! Tiskanta kif f'dinja ppakkjata bin-nies, xorta għad hawn irkejjen li jagħtuna sorpriżi sbieħ. Allura fejn jidħol? Ħeqq, forsi għax kif taraw mill-istampa, din l-imbierka xadina għandha żewġ nokkli niżlin fuq moħħha. U xi għaref malajr laqqamha Elvis Monkey :) :) Rebħa oħra għall-foka! Ftit ġimgħat ilu r-Russja ħabbret li daqshekk importat prodotti magħmulin mill-harp seals. Il-Kanada toqtol iktar minn 300,000 foka fis-sena! Din hija daqqa ta' ħarta kbira għall- industrija tal-qtil tal-foki, għax dawn il-prodotti kważi kollha (90%) r-Russja kienet tixtrihom. Il-qtil ta' eluf ta' frieħ tal-ħarp seal hija drawwa vili u barbara li għadha ssir kull sena fil- Kanada. Kif pajjiż ċivilizzat bħall-Kanada jibqa' jagħmel dawn il-ħniżrijiet diffiċli tifhimha. Issa li l-ikbar xerrej waqaf jixtri, nittamaw li l-Kanada fl-aħħar taqta' qalbha minn dal-massakru. Fl-2009 l-Unjoni Ewropea waqqfet id-dħul ta' prodotti tal- foka. Ħafna mill- qtil tal-foki jsir b'daqqiet bi bsaten u grampuni. Il-Kanada twaħħal fil-foki talli naqas il-ħut fil-baħar! Jinqatlu l-foki frieħ ta' ftit ġimgħat… quddiem ommhom! X'hemm ġdid? Paedophryne amauensis (għad m'għandux isem bl-Ingliż) Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar Ftit ilu, qalb il-weraq u t-terriċċju umdu fl-art tal-foresti tropikali f'Papua New Guinea, xjenzati sabu xi żrinġijiet daqs nitfa. Meta kejluhom, sabu li huma medja ta' 7.7mm. Dan ifisser li daż-żrinġ mhux talli huwa l-iżgħar żrinġ fid-dinja, imma huwa wkoll l-iżgħar 1vertebrat li nafu bih. Li għandu interessanti hu li meta jfaqqas, daż-żrinġ ikun diġà bis-saqajn u jaqbeż, jiġifieri ma jkunx marżepp (tadpole) għall- ewwel. La jagħtuh isem bl-Ingliż żgur mhux ħa jkun Giant Frog! Ma, aħna vertebrati? Le, ħanini. Aħna l-ħniex nissejħu invertebrati għax m'għandniex xewka tad-dahar. Njaħaa! Jien għandi imma! Ħsibtu dubbiena! Id-daqs vera taż-żrinġ! 1vertebrat = annimal li għandu sinsla tad-dahar; il-vertebrati huma l-ħut, l-amfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi. X'nista' nara tgħid? Russett tas-Siġar Little Bittern Ir-Russett tas-Siġar huwa kemm kemm ikbar minn ħamiema, u għalhekk dan l-għasfur huwa l-iżgħar wieħed fil-familja tal-irsieset u l-agretti. Mhux għasfur faċli biex tarah, għax iħobb iżomm mistoħbi fis-siġar u speċjalment fil-meded tal-qasab lil jikbru folti fil-widien. L-għajta tipika tiegħu qisha nebħa ta' kelb. Il-mara u r-raġel jintgħarfu sew minn xulxin mill-kulur tar-rix. Ir-Russett tas-Siġar jiekol ħut, żrinġijiet, brimb, rettili u għasafar żgħar, u joħroġ ifittex l-ikel l-aktar fi tlugħ u nżul ix-xemx. F'Malta r-Russett tas-Siġar jidher l-aktar fir-rebbiegħa, f'waħdiet jew qtajjiet żgħar. Ibejjet f'partijiet tal-Ewropa, l-Asja u l-Afrika. F'Malta wkoll bejjet dan l-għasfur, imma s'issa darbtejn biss nafu bi żgur, u d-darbtejn fl-istess post: fir-riserva naturali tas-Simar! It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Peress li dis-sena l-BirdLife tagħlaq 50 sena, fl-4 Marzu 2012 se nagħmlu Waqt din l-attività se jintwera filmat fuq il-BirdLife, diversi PowerPoints fuq il-proġetti tal-BirdLife matul is-snin, u slajdxow ta' ritratti ta' għasafar. Il-membri kollha merħba li jattendu. L-attività sħiħa twila sitt sigħat, imma se jkollna parti għat-tfal u tistgħu tiġu għaliha biss. Lilkom il-membri tal-Klabb għandu jogħġobkom il-filmat 50 Years For Birds and Nature (10.25-11.00am) u dritt warajh (11am-12pm) ħa jkun hemm xi logħob apposta għalikom fil- ġonna sbieħ ta' Mount St Joseph. Nisperaw li narawkom. Data Il-Ħadd 4 Marzu 2012 Ħin Il-programm sħiħ huwa minn 10am sa 4pm Post Mount St Joseph (ħdejn il-Mosta) Merħba Membri u familji 1Prezz €5 (mingħajr l-ikla) jew €23 (bl-ikla inkluża) Ibbukkjaw Ibagħtu 2ċekk lill-BirdLife (indirizz p.2) b'isem, telefon u kemm se tkunu nies. Ċans għandkom sa l-Erbgħa 29 Frar 2012 F'Il-Ħuttafa li jmiss ħa jkollna r-raba' poster. Dan biċċa mir-ritratt li ħa jidher. X'taħsbu li hu l-għasfur? Ibagħtu t-tweġiba, flimkien ma' isimkom, f'dan l-imejl kompetizzjoni.poster@gmail.com Aħna mbagħad intellgħu isem minn dawk li jaqtgħu, u nibagħtulkom rigal żgħir. Ħbieb! Jekk jogħġobkom, tixtrux affarijiet li fihom iż-żejt tal-palm (palm oil). Biex jipproduċu daż-żejt, kull sena qed jeqirdu firxiet enormi ta' foresti fl-Asja t'Isfel, fejn ngħixu aħna l-orangutan u eluf ta' speċi oħra ta' annimali u pjanti. Grazzi. 1prezz huwa għal kull persuna 2ċekk maħruġ lil BirdLife Malta Iktar dettalji fil-karta sponsor li taslilkom ma' dal-magażin. Intervista ma' Fjura 8 Waslet il- Mixja ta' Marzu! Sejjer? Irrid nixtri żarbun sura però… Il-mixja li nagħmlu kull sena f'Marzu saru jistennewha ħafna membri. Dis-sena ħa nieħdu r-rotta sabiħa mir-Rabat sax-Xemxija. Il- mixja twila 11km, imma komda għax tlajja' m'hemm kważi xejn. U hija wkoll passiġġata ħelwa f'kampanja kollha natura. Kif dejjem nagħmlu, għal dil-mixja nistiednu lill-membri jiġbru xi flus. Dawn il-flus imbagħad nonfquhom f'apparat li l-BirdLife tuża fil- proġetti tagħha. Dis-sena se niġbru għal kameras żgħar biex narmawhom ħdejn il-bejtiet tal-għasafar fir- riservi naturali. Dawn huma għodda tajbin biex nosservaw mill-bogħod x'ikun qed jiġri fil-bejta, bla ma nfixklu l-għasafar. Ejjew imxu u gawdu ftit kampanja magħna! Data il-Ħadd 18 Marzu 2012 Niltaqgħu 8.30am Post Domus Romana, ir-Rabat Nispiċċaw xi 1pm Ġibu x'tieklu u x'tixorbu Iġġibux tkaken u toqol żejjed! Merħba *membri, familji u ħbieb *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir. X'jismek? Inti rari jew komuni? Komuni mhux ħażin, f'xi snin iktar minn oħrajn. Aqra Il-Ħuttafa 99 u tkun taf. U ejja għidilna… Orrajt! Steppa tkun art b'ħamrija baxxa u fqira, b'siġar xejn. F'liema żmien tikber? Bħalissa diġà ssibni bil-fjuri. Is-sena l-oħra ddubbajt soft toy. Veru li jqassmu xi rigali? Għandek xi problemi? Ma tantx, sakemm ma jirriversjawx xi karozza fuqi, jew ibattlu xi munzell terrapien fuqi, jew iferrgħu xi tank żejt maħruq tal-karozza fuqi, jew… Ojj ojj, biżżejjed hekk! Isma', inti 1indiġena jew 2aljena? Indiġena, sa fejn naf jien. Għandek isem bl-Ingliż? Iva, jgħiduli Branched Asphodel. Grazzi ħafna tal-ħin tiegħek. No problem, inzertajt ma tantx kelli x'nagħmel illum. 1 indiġena. Minn dejjem kienet teżisti f'dawk l-inħawi. Daħħalha l-bniedem minn art oħra. Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I ♥ Klabb Ħuttaf li jmiss, jiġifieri n-numru 3. Ngħidu li hi epidemika. Għalkemm Malta żgħira, xorta waħda għandna mijiet u mijiet ta' pjanti differenti. L-aħjar mod biex tagħraf pjanta huwa mill-fjuri: mid-daqs tagħhom, mill-kulur, mill- forma, mir-riħa, min-numru ta' petali, eċċ. F'dil-paġna ġbarna ftit fjuri li kif taraw huma kollha bojod bin-nofs isfar. Imma allavolja għandhom l-istess kulur, xorta huma kollha differenti. Narċis French Daffodil Bebuna tal-Baħar Maltese Sea Chamomille Ċfolloq tal-Widien Three-leaved Water Crowfoot Margerita Selvaġġa Southern Daisy Ċistu Abjad Narrow-leaved Rock-rose Ħeħeħe, bdilna waħda mill-istampi! Għeneb id-Dib Isfar Yellow Nightshade Uħud minn dawn il-fjuri jiftħu daż-żmien, bħall-Bebuna, il- Margerita Selvaġġa u ċ-Ċfolloq tal-Widien. Oħrajn jiftħu iktar tard fir-rebbiegħa, bħaċ-Ċistu Abjad, il-Bebuna ta' Malta u Għeneb id-Dib. In-Narċis kien fl- aqwa tiegħu f'Diċembu u Jannar. Ħaħaj, din ukoll għandna l-abjad u l-isfar! Mhux ċajta tajba jew? X'ħin jinduna l-Editur ħa jqattagħkom roti roti u jpoġġikom fuq il-bird table! … u dik xi ħmieġ ta' kitba hi?! Ħafna mill-fjuri ta' Malta huma bojod, u ħafna oħrajn huma sofor. Dawn t'hawnhekk jgħaqqdu ż-żewġ kuluri flimkien, biex ma jiġġieldu ma' ħadd! Taż-Żebbuġ L-Għasfur Taż-Żebbuġ huwa wieħed minn dawk l-għasafar li ngħidulhom "tal-għana". Għandu munqaru goff u b'saħħtu u jużah biex ikisser l-għadam taċ-ċirasa. Tgħid jekk jigdem lili jkissirli l-għadam? Inti ħanex, ruħi. Qas biss għandek għadam! F'din l-istampa taraw li xi kuluri jisfumaw f'xulxin. Per eżempju dahar l-għasfur jibda kannella skur u iktar 'l isfel jisfuma f'kannella ħamrani. Meta tisfumaw kulur f'ieħor żommu l-lapes ħafif u tagħfsuhx. Idea tajba li tesperimentaw fuq biċċa karta ħalli taraw l-effett. Ħeħe! B'dal- pinzell maġiku qed nisfumah fix-xejn! Ibagħtulna t- tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna. Basta r-ritratti jkunu veru tagħkom. Ibagħtuhom .jpg fl-imejl il-huttafa@birdlifemalta.org Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 16 Agħti kulur lill-istampa. GĦASFUR TAL-BEJT Francesco Tanti 5 MA RAJTX ŻEWĠ ĦNIEX ROŻA HUX? Ibqa' sejjer dritt… Il-ĦAWWIEFA ispirat mill-weraq Minn pjanta għal kolonna Qatt rajtu kolonna bħal din? Dad-disinn huwa tal-Ħannewija. Jingħad li eluf ta' snin ilu, skultur Grieg ra qoffa fuq qabar ta' tifla żgħira. Fil-qoffa kien hemm xi ġugarelli li kienet tilgħab bihom it-tifla, u l-qoffa kienet mgħottija b'maduma biex ma jixxarrbux bix-xita. L-iskultur ra xi weraq tal-Ħannewija qed jikbru mal-qoffa, u ġietu idea għal disinn ġdid ta' kolonna. Dad- disinn sar magħruf bħala Stil Korintjan jew Korinz (Corinthian), u l-eqdem kolonna ta' dat- tip li nafu biha nħadmet f'xi 450QK. Ir-Rumani kienu jħobbuh ħafna l-istil Korinz u żejnu bih l-isbaħ tempji tagħhom. Dan l-istil għadu jintuża sal-lum ma' xi bini, anke f'xi djar Maltin. Sensiela ġdida dwar idejat li l-bniedem ikkopja min-natura. Il-Ħannewija Il-Ħannewija (Bear's Breeches) hija pjanta b'weraq kbar li tħobb f'postijiet bid-dell bħal Wied il-Luq fil-Buskett. Hija pjanta 1annwali li tikber daż-żmien tas-sena. Fejn issib il-Ħannewija s-soltu tara ħafna minnha jikbru ħdejn xulxin, u flimkien jagħtu dehra friska, ħadra skura. Il-fjura tal-Ħannewija hija kbira, u meta ż-żerriegħa ssir, tispara 'l barra b'ħoss ta' frosta qed tfaqqa'! Tinsewx titimgħuhom Fix-xitwa l-għasafar ma tantx isibu x'jieklu, għalhekk tajjeb li ngħinuhom ftit. Armaw bird table fil-ġardina tad-dar tagħkom, u farrkulhom fuqha xi ħaġa tajba: kejk, pastizzi, qassatat, krustini, ottini, qagħaq, pudina, kollha tajbin. Evitaw ikel mielaħ jew immuffat, imma tibżgħux tagħtuhom ikel xaħmi, l-għasafar mhux ħa jkollhom problemi ta' ħxuna għax huma annimali attivi ħafna. Importanti li l-ikel tfarrkuhulhom żgħir ħalli ma jeħlilhomx - tinsewx li l-għasafar m'għandhomx snien biex iqattgħu l-ikel. Insomma, armaw bird table dix- xitwa u gawdu Pitirrossi, Għasafar tal-Bejt, Fjammi Suwed u Buful Iswed fil-ġnien. Pjanta li tgħix staġun wieħed, imbagħad tagħmel iż-żerriegħa u tmut. Jekk l-iskola qed tagħmlu Dinja Waħda, forsi għamiltu bird table anke fil-ġnien tal-iskola. L-ikel farrkuhulhom żgħir ħalli ma jifgawx fih. Ma kienx bajd moqli li morna vvintajna… Veru, meta morna l-ħarġa L-iMġiebaħ ma' tal-Klabb rajnieha dil-pjanta. Nħawi Naturali Sensiela ġdida li fiha Elisabeth Conrad ddur il- Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura. F'din is-serje ġdida, se nagħtu ħarsa lejn postijiet differenti ta' interess naturali fil-Gżejjer Maltin, kemm dawk magħrufin sew kif ukoll dawk li forsi nisimgħu inqas bihom. U se nibdew bid- Dwejra t'Għawdex. Id-Dwejra u l-inħawi tal-Qawra huma postijiet imħarsin bil-liġi bħala Special Areas of Conservation (SAC fil-qosor). Dawn l-SACs jiffurmaw parti minn Natura 2000, nisġa ta' iktar minn 25,000 postijiet naturali protetti mal-Ewropa kollha. Id-Dwejra hija importanti għal diversi raġunijiet, fost dawn għall-1ġeoloġija u l-2ekoloġija tagħha. żmien ilu. ħafna Madwar il-wied tal- Qawra u f'xi nħawi oħra, insibu wkoll postijiet fejn hemm it-tafal mikxuf. Il-Ġeoloġija Id-Dwejra hija post tajjeb biex naraw l-eqdem saffi ta' blat tal-Gżejjer Maltin, jiġifieri l-qawwi ta' taħt u l-franka. Fil- franka tad-Dwejra nsibu diversi fossili ta' ħlejjaq tal-baħar, li juru tajjeb kif dan il-blat beda jifforma taħt il-baħar ħafna Id-Dwejra qiegħda fil- punent ta' Għawdex, ħdejn ir-raħal ta' San Lawrenz. Faċli tasal Żgħax hemm ħafna tabelli juruk it-triq. Il-3ġeomorfoloġija tad-Dwejra mhi xejn inqas interessanti. Hemm per eżempju d-dolini, jkunu bħal dwawar enormi maqtugħin fil-blat. Forsi l-aħjar eżempju ta' dolina fid-Dwejra huwa l-Inland Sea, dawra kbira u fonda, li l-qiegħ tagħha mimli bl-ilma baħar li jidħol minn mina naturali fis-sies li tinfed minn naħa għall-oħra. L-Inland Sea qisu bajja magħluqa. Bħal din id-dawra nsibu diversi oħrajn f'dawn l-inħawi, per eżempju l-Bajja tad-Dwejra. Din il-bajja wkoll għandha forma tonda u darba kienet magħluqa u mgħottija imma s-sies ta' barra tmermer bl-ilma baħar u llum baqa' minnu biss blata weħidha fid-daħla tal-bajja: il-Ġebla tal-Ġeneral. (ara l-ispjega bl-istampi f'p.11) Ftit jeżistu postiijet fid-dinja fejn insibu dolini tant kbar u viċin ta' xulxin. Jaħsbu li dawn id-dolini kienu darba għerien kbar, li maż-żmien sfrundaw bit-tmermir tal-blat. It-Tieqa 1ġeoloġija. L-istudju ta' kif l-art tifforma u minn xhiex inhi magħmula. 2ekoloġija. L-istudju tal-affarijiet ħajjin u kif jgħixu fl-ambjent tagħhom. 3ġeomorfoloġija. Il-forom li tieħu l-art, per eżempju muntanji, widien, sisien, eċċ. Fid-Dwejra nsibu wkoll forom oħrajn interessanti fil-blat. Hemm per eżempju t-Tieqa, arkata naturali li wkoll iffurmat bit-tmermir mit-taħbit u r-raxx mielaħ tal-baħar. Biż-żmien, l-arkata tat-Tieqa għad tisfronda u taqa', u tibqa' biss gżira fil-baħar, bħall-Ġebla tal-Ġeneral. L-Ekoloġija Bur salmastru x'inhu bħalissa? Bur salmastru huwa art baxxa viċin il- baħar li tkun mifqugħa bl-ilma baħar. L-ekoloġija tad-Dwejra hija wkoll ta' interess kbir, għax f'dawn l-inħawi nsibu diversi ambjenti differenti, inkluż ix-xagħri, il- widien, għadajjar tal-ilma ħelu u anke bwar salmastri. Kull ambjent għandu l-ħajja speċjali tiegħu. Kif probabbli ffurmaw il-Bajja tad-Dwejra u l-Ġebla tal-Ġeneral Fil-bidu kien xatt normali, b'sies mal-baħar. t p n ġ Xi għerien bdew jiffurmaw fis-sies. Sempreviva ta' Malta L-għerien kibru u saru għar enormi. Il-wiċċ tal-art beda jixxaqqaq. Fid-Dwejra jgħixu wkoll xi pjanti 4endemiċi, fosthom ix-Xebb, il- Bjanka tal-Irdum, is-Sempreviva ta' Malta, iż-Żigland t'Għawdex, il-Ġiżi ta' Malta u l-Limonju ta' Malta. Fuq il-Ġebla tal-Ġeneral l-Għerq Sinjur, pjanta jikber 5parassita b'dehra stramba, li għalkemm mhix endemika, xorta rarissma. Hemm ukoll annimali endemiċi, bħall-Psewdoskorpjun Ħadrani, u fuq il-Ġebla tal-Ġeneral tgħix 6sottospeċi ta' Malta li tgħix biss fuq din il-blata. Ma jonqosx ukoll li fl-inħawi tad- Dwejra jbejtu diversi għasafar, fosthom il-Garnija, iċ-Ċiefa, il-Bilbla, il-Merill, il-Bufula tal- iMrewħa u d-Durrajsa. Tmur meta' tmur, id-Dwejra Il-problemi Għaliex Sentejn ilu kumpanija tal-films li kienet qed tiffilmja fid-Dwejra ksiet il-blat b'xi ramel bla ma pproteġiet l-art sew. Nisperaw li ma saritx ħsara kbira. Id-Dwejra għażlet biex tiffilmja? Minħabba l-veduti. Id-Dwejra jżuruha eluf ta' nies kull sena. Il-baħar, il-veduti, in- natura, l-istorja, il-ġeoloġija, dawn kollha jiġbdu lejhom in-nies. U fejn imorru gzuz ta' nies dejjem jinqalgħu problemi għall-ambjent: ipparkjar fuq il-blat, skart, qtugħ u tgħaffiġ ta' fjuri, serq ta' fossili. Xi nassaba kull sena jaħarqu l-pjanti tax-xagħri biex jarmaw ix-xbieki. Biex ma nsemmux ukoll xi kmamar illegali fix-xatt tal-Inland Sea, u l-barrieri koroh fil-qrib (fir- ritratt p. 10 jidhru sitta!). Għerq Sinjur dejjem hemm x'tara! Fl-aħħar is-saqaf tal-għar sfronda. Gremxula tal-Ġebla Iż-żewġ ħnejjiet tad-daħla sfrundaw ukoll. Il-Bajja u l-Ġebla kif inhuma llum. li nibżgħu għaliha. 4endemiċi. Pjanta jew annimal li ssibhom f'post, pajjiż jew reġjun wieħed biss. Pjanta jew annimal li jgħix minn fuq speċi oħra. 6sottospeċi. Razez li jkunu jixxiebħu u jiġu minn xulxin, ilkoll tal-istess speċi.