Ikel bl-agħma! Dil-ħarifa l-arbuxxelli tad- Deru għamlu frott bl-agħma. L-għasafar żgħar li għadhom kemm waslu għajjenin u mġewħin mill-passa sabu pranzu sinjur jistenniehom. Pitirrossi, kapineri, bekkafiki, buful, sturnell, eċċ. Kulħadd jiffanga! Ħej Ħuttaf! U hekk hu fl-aħħar għaqqadna l-mitt ħarġa! Jien niftakar sew meta ħriġna Il-Ħuttafa l-ewwel darba fl-1994. Dak iż-żmien Il-Ħuttafa kellha tmien paġni biss u kulur xejn. Biż-żmien sebbaħnieha u żidnielha l-paġni, u llum hi dik li hi. Il-Ħuttafa hija differenti ħafna milli kienu jirċievu l-membri meta beda Klabb Ħuttaf 40 sena ilu. Biex tieħdu idea tal-magażin tal-bidu, aqraw paġna 5. Dawk il-membri issa kibru, u uħud minnhom issa għandhom huma stess it-tfal tagħhom jaqraw Il-Ħuttafa! Jien l-iktar li nħossni kburi għax rnexxielna noħorġu Il-Ħuttafa kull xahrejn għal 16-il sena sħaħ. Mhux faċli, imma meta jkollok tim bis-sens qed jgħinek, ix-xogħol jiħfief. Impossibli nsemmi lin-nies kollha għax kien hemm ħafna matul is-snin li għenu biex issir Il-Ħuttafa. U hemm ukoll il-fotografi: x'kont nagħmel mingħajr ir-ritratti tagħhom? Dawn in- nies kollha jagħtu l-ħin u l-ħila tagħhom bil-gost u bla ħlas. F'isem Klabb Ħuttaf ngħidilhom grazzi kbira. Insomma, għal dil-ħarġa speċjali Numru 100 qallibna xi ftit il-magażin, u anke daħħalna erba' paġni żejda. Nispera li jogħġbukom. Ċaw ċaw. Ritratt ta' Victor Falzon X'għandna? Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid? Mid-dinja Il-Bużnannu tal-Ħuttafa! Mitt ċans biex… 4 paġni speċjali …tkun ambjentalist! Attività Qed nagħmlu differenza? Id-Dinożawru Agħti kulur Gallerija Tgħidx ħmerijiet! Nibqa' niftakarha! il-kumitat Biex ngħinu l-bijodiversità Jekk għandek ġnien imiss mar-raba' u ġieli ġie jżurek xi qanfud, ħajjarhom anke jorqdu għandek billi tagħmlilhom moħba! Sib krejt, friskatur jew banju żgħir tal-plastik. Aqtagħlu bieba xi 14ċm2 u jekk fih xi "ħitan" diviżorji neħħihom (għid lil xi ħadd kbir jgħinek b'għodda li taqta'). Issa sib rokna kwieta fil-ġnien, aqleb il-krejt wiċċu 'l isfel u dawwarha b'xi ġebliet kbar ħalli tiġi soda, imbagħad għatti kollox b'munzell ħamrija u weraq niexef. Il-bieba ħallilha daħla. krejt tal- plastik Aħħ kemm jidher komdu. Komdu ħafna. Ejja ħa ndawrek dawra (mal-istonku!) Ma tantx tista' tiżbaljah ma' farfett ieħor, kemm minħabba l-kuluri kif ukoll għax huwa l-ikbar farfett li naraw f'pajjiżna. Il- parti ta' quddiem ta' ġismu tkun sewda bit-tikek bojod. Annimal sabiħ immens. Ritratt ta' Victor Falzon indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Ottubru 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop ħ iji Issa hemm bżonn jikber ukoll il-Martell! Spettaklu ta' tajr… Settembru u Ottubru huma x-xhur tat-tajr tal-priża. F'daż- żmien eluf ta' bgħadan, kuċċard u isqra jħallu l-Ewropa u jpassu lejn artijiet iktar sħan biex jgħaddu x-xitwa hemmhekk. Dawn l-għasafar ma jħobbux jivvjaġġjaw fuq il-baħar, għalhekk biex jaqsmu l-Mediterran jgħaddu minn fejn il-baħar huwa l-idjaq. Wieħed minn dawn il-postijiet huwa bejn Sqallija u t-Tuneżija. Peress li Malta viċin t'hemmhekk, minn fuqna jgħaddi ftit tajr tal- priża mhux ħazin. Kull sena, berdwoċers tal-BirdLife imorru l-Buskett biex igawdu dan l-ispettaklu. Din hija lista ta' kemm raw tajr tal-priża b'kollox minn post wieħed fl-iktar tlett ijiem tajbin ta' Settembru. Il-ġranet kienu 17, 18 u 21 Sett 2010 Bagħdan Aħmar Kuċċarda Seqer tal-Ħannieqa Spanjulett Sekond Bies tar-Reġina Bagħdan Griż Bagħdan Abjad Njaħaa! Jien irbaħt! Ftit ġimgħat ilu fir-riserva tas-Simar reġa' kiber dan l-istramberija ta' faqqiegħ. Ngħidulu Musmar, għax qisu musmar twil imsaddad. Huwa rari ħafna u l-ewwel li nstab jikber Malta kien proprju f'Is- Simar stess fl-2003. Bagħdan Aħmar Grazzi lil Edward Bonavia tal-figuri. X'Nista' Nara Tgħid? Dan wieħed mill-papri slavaġ li jidhru l-aktar fil-ħarifa u x-xitwa. Huwa wkoll wieħed mill-isbaħ. Meta jkun itir jingħaraf ukoll mil-lewn abjad jixgħel ta' żaqqu. Bħall-bqija tal-1borok, il-mara ma jkollhiex il-kuluri sbieħ tar-raġel u tkun iktar diffiċli li tagħrafha. Kultant jidher fi qtajjiet fuq il-baħar, imma l-iktar li għandek ċans tarah huwa meta xi waħdiet jidħlu fir-riserva tal-Għadira jew tas-Simar u jqattgħu xi jiem jew ġimgħat hemm. Jiekol l-iktar pjanti tal-ilma u ħaxix tal-art. L-għajta tar-raġel qisha suffara! Għalkemm jissejjaħ "Ewropew", ma jinstabx fl-Ewropa biss. Ibejjet ukoll f'partijiet tar-Russja u ċ-Ċina, u jidher li mir-Russja qed jinfirex ukoll fl-Amerka. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew mir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. 1 borka = papra selvaġġa X'għandna mid-dinja? Semgħuh jagħtas! Xadin minn razza li tixbaħ il-Myanmar Snub-nosed Monkey. Dan ukoll għandu mnifsejh strambi. Fi Myanmar għadhom kemm skoprew xadin ġdid. Tgħiduli imma kif jista' xadin idum daqshekk ma jiskopruh? Mhux xi insett żgħir hux. Veru, imma l-pajjiż għadu nofsu miksi foresti fejn anke annimali kbar jistgħu jinħbew. Ix-xadin il-ġdid huwa Għalkemm id-dinja tax-xjenza ilha biss ftit ġimgħat taf b'dax-xadin, n-nies tal- lokal ilhom jafu bih, u jgħidulu mej nwoah. In-nies tal-lokal jgħidulek li l-aħjar biex issib dax-xadin huwa fix-xita, għax tisimgħu jagħtas! Dan għaliex imnifsejh jiftħu 'l fuq, allura meta tagħmel ix-xita jidħollu l-ilma f'imnieħru u jibda jagħtas. Fil-fatt dax-xadin tgħallem biex fix-xita joqgħod rasu baxxuta bejn irkubbtejh! Tgħid x'jiġri jekk tagħmillu ħalba silġ? Kos, in-natura dejjem b'xi ħaġa ġdida hux! Dan l-aħħar kellna aħbar sabiħa mill- Kolombja: għasfur rari nġibed lura mill-estinzjoni. Il-Yellow-eared Parrot Ognorhynchus icterotis huwa pappagall li sa 10 snin ilu kienu ħasbuh li nqered għal kollox mill- Kolombja, u mid-dinja. Imma mbagħad naturalisti sabu grupp ta' xi 80 għasfur fil-muntanji Andes tal-pajjiż. Għalkemm kienet aħbar tajba, 80 huwa xorta numru żgħir ħafna, għalhekk l-1IUCN stmat l-għasfur bħala Critically Endangered, jiġifieri f'periklu kbir li jinqered. Għalhekk il-ProAves (għaqda bħall-BirdLife) ħalfet li tipprova ssalvah, u għamlet sforzi kbar biex l-inħawi fejn jgħix dal-pappagall jitħarsu sew. Dan il-pappagall huwa anke l-logo tagħhom. Jgħidulu Yellow-eared għax għandu rix isfar fuq wara ta' wiċċu. L-isforzi ħadmu, in-numru ta' pappagalli żdied u dis-sena qabeż l-elf. L-IUCN għalhekk bidlet l-istatus tal-Yellow-eared Parrot għal Endangered. Xorta għadu fil-periklu, imma għall-inqas issa għandu ċans jirkupra sew. Prosit ProAves u kull min għen biex isalvaw dal-ġmiel ta' annimal. Jalla l-għasafar kollha li qegħdin fil-periklu isibu l-għajnuna li sab il-Yellow-eared Parrot. Ftit ġranet ilu fil-Ġappun iltaqgħu l-ministri tal-ambjent ta' kważi 200 pajjiż u iffirmaw ftehim storiku. Dawn wegħdu li jagħmlu sforzi kbar biex ma jħallux iktar speċi ta' annimali u pjanti jinqerdu mid-dinja, kif qed jiġri bħalissa. Waħda mill-miri hi li sa 10 snin oħra mill-inqas 17% tal-art u 10% tal-baħar tad-dinja jkunu protetti. Dal-ftehim semmewh in-Nagoya Protocol għax il-laqgħa saret f'belt jisimha Nagoya. Issa nisperaw li l-ministri jżommu kelmthom! Dik hi l-bużillis! Tħobb l-għasafar? Mela żur il-websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall-berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. L-IUCN toħroġ ir-Red Data Book, lista ta' annimali u pjanti rari jew li qegħdin fil-periklu li jinqerdu mid-dinja. Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. il-Bużnannu tal-Ħuttafa! Il-Ħuttafa ilha toħroġ mill-1994, imma l-BirdLife ilha bil-membri żgħar mill-1969. X'kienu jirċievu l-membri tal-Klabb fl-antik? Meta beda Klabb Ħuttaf fl-1969 kien jismu Young Members Section (YMS) u ftit ħafna kien fih membri - forsi xi 20! Imma xorta waħda l-BirdLife (dak iż-żmien kien jisimha 1MOS) ħasbet għalihom dawk il-ftit tfal, u bdiet toħorġihom The Young Bird Lover. Dan kien fuljett ta' erba' paġni miktubin bl-Ingliż, bi ftit disinji, kulur xejn u linka ċara. Imma avolja ma kellux tlellix, dal-fuljett xorta kien speċjali għax dan kien tal-ewwel u kien miktub għat-tfal li jħobbu n-natura. Fl-1973, The Young Bird Lover sar jismu L-Għasfur u beda jinkiteb bil-Malti. L-Għasfur bidel il-forma xi darbtejn u żdidulu l-paġni. Issa ma kienx iktar fuljett u stajt issejjaħlu magażin żgħir. Imma xorta waħda xejn kulur u xejn stampat. Dak iż-żmien kienu jużaw magna jgħidulha duplicator u l-linka mhux dejjem kienet toħroġ sura. FL-1980, il-YMS bdiet toħroġ Storm Petrel, magażin ta' sitt paġni. Dan ukoll biż-żmien żdidulu l-paġni, bħalma bdew jiżdiedu wkoll il-membri tal-Klabb, li issa kienu qabżu l-mija. Għall-ewwel, Storm Petrel kien taħlita ta' Malti u Ingliż, imma wara seba' ħarġiet ġie kollu bil-Malti u sar jismu Il-Kanġu. Il-faċċata tal-ewwel ħarġa ta' The Young Bird Lover li ħarġet f'Jannar 1969. Issa l-magażin kellu ħafna iktar tpinġijiet u kartuns, u biex nagħmluh iktar sabiħ konna nvarjaw il-kulur tal-karta ta' quddiem. Imma s-sistema kienet għadha bid-duplikejter u l-linka baqgħet tagħti ħafna problemi. Imma l-2MOSY (l-isem il-ġdid tal-YMS) xorta kienet kburija bih Il-Kanġu. Wara kollox ma kienx hawn magażin bħalu f'Malta: magażin għat-tfal fuq in-natura. Fl-aħħar Il-Kanġu bdejna noħorġuh stampat u b'16-il paġna. Għall- erwieħ, daqshekk diżastri u tiċpis bil-linka! Veru li kien iktar għali biex isir, imma issa kull paġna kienet perfetta. Kellna biex niftaħru. Il-faċċata ta' L-Għasfur Nru 12 li ħarġet f'Settembru 1976. l-bużillis! Fl-istess ħin il-MOSY kellha wkoll newsletter ta' kull xahar jisimha Il-Ħabbara. Minħabba n-newsletter, Il-Kanġu beda jaqa' lura u jdum ma joħroġ ħafna xhur. Għalhekk il-MOSY għaqqdet in- newsletter u l-magażin flimkien f'publikazzjoni waħda ġdida. Klabb Ħuttaf, u għalhekk il- magażin il-ġdid semmietu Il- Ħuttafa. Dan beda joħroġ kull xahrejn u jintbagħat lill-mijiet ta' membri li issa kellu l-Klabb. Għall-ewwel Il-Ħuttafa wkoll kienet black-and-white imma ftit ftit bdejna nżellqu xi faċċata bil- kulur, u fl-aħħar qlibna għal kollox bil-kulur. U hekk għadu sal-lum! U dik fuq fuq kienet l-istorja tan-nanniet u l-bużnanniet ta' Il- Ħuttafa ! Mela mhux bħali! Il-faċċata ta' Storm Petrel Nru 4 (Lulju 1981), u ta' Il-Kanġu Nru 23 (Jannar 1990), l-ewwel wieħed li ħareġ stampat. 1 MOS = Malta Ornithological Society (ornitoloġija tfisser l-istudju tal-għasafar). Arma ħiter solari fuq il- bejt. Tħallix il- mixgħulin 7 Waħħal nestbox għall- Għasafar tal-Bejt. Għax- xiri ġorr basktijiet taċ-ċarruta. Uża prodotti li għandhom mill-inqas. Daħħal membru fi Klabb Ħuttaf 1 Uża bozoz u lampi li jaħlu inqas dawl. Fejn tista' uża njam flok plastik. 5 Jekk għandek ġnien, ħalli rokna għall-pjanti selvaġġi. Attendi kemm tista' ħarġiet tal- Klabb. Arma panewijiet fotovoltajċi fuq il-bejt. Qabel tarmi reċipjent ara tistax tużah biex terfa' affarijiet fih. Jekk għandek qattus u tħallih joħroġ, agħmillu ġonġol mal-kullar. Taqtax fjuri mill-kampanja. 27 Pitazz użah kollu, tħallix linji vojta. Jekk tal- ħanut joffrilek borża għal xi ħaġa żgħira, għidlu le 26 grazzi. 25 Żomm it-tajers tal-karozza minfuħin kemm suppost. Jekk 24 għandek bir, uża l-ilma tiegħu għall-ħasil u t-tisqija. 100 ċans 31 Aqra Il-Ħuttafa minn qoxra sa qoxra. 33 Għal distanzi qosra, mur bil- mixi jew bir- rota. Tħallix dwal u apparat mixgħulin għalxejn. 32 Arma bird table fil- ġnien. 36 Meta tuża l-kitla, kejjel minn qabel kemm ħa tuża ilma. Iddaħħalx fil-friġġ. affarijiet sħan Kul inqas laħam, u iktar ħaxix. Ibgħat elettroniċi, Faddal u uża kartonċin minn pakketti taċ- ċereali. Jekk għandek ġnien kbir, agħmel rokna għall- Biex iżejjen fil-Milied, taqtax friegħi taż- Żnuber: iġbor biss prinjol mill-art. Qabel tuża ħerdrajer, ħalli xagħrek jinxef ftit ġo xugaman. Bil-lejl fil- bil-mod biex ma ttajjarx qniefed. Uża batteriji rikarikabbli. ittestjat fuq Biex taħsel tħallix il-vit Jekk ħa tixtri għamara ġdida, tagħżilx injam tropikali bħal Jekk għandek ġnien, ħawwel fih pjanti indiġeni flok pjanti barranin. Tikolx iktar rizzi! Ħallihom jgħixu. Għall- għidilhom Għallem lil sħabek fuq in-natura u l-ambjent. Jekk tara kamaleonti fil- kampanja, gawdih bla ma tmissu. Flok "ħaxix ħażin" tgħallem għid "ħaxix selvaġġ"! 59 Żomm graf ta' kemm tużaw dawl u ilma d-dar, u waħħalha x'imkien fejn tidher. Kull xahar sib fjura ġdida fil- kampanja u tgħallem x'jisimha. Tixtrix pets eżotiċi bħal sriep, igwani u pappagalli. Tagħtix pets bħala rigali jekk m'intix ċert li jriduhom. 55 Ħawwel imqar siġra waħda kull sena għall-bqija ta' ħajtek ! Tmorrux ċirkli, żuwijiet, dolfinarja u postijiet oħrajn li jużaw annimali li posthom fis-salvaġġ.63 83 Żur ir-riservi naturali tal- Għadira u Is- Simar, u mur sa Foresta 2000. 61 Kun int in charge li titfi d-dwal u l-apparat fil-klassi. U agħmel xogħlok sew! Sib websajts tan-natura u żidhom mal- Bookmarks. Jekk se tixgħel l-erkondixiner għal bil-lejl, agħmlu fuq tajmer.84 Se tixtru friġġ jew magna tal-ħasil? Agħżlu klassi A+, A++, A+++ li jaħlu inqas dawl. Żur spiss il-websajt ta' BirdLife Malta. 88 Jekk għandek ġnien, ħalli xi rkejjen bil-ġebel għall-wiża' u l-gremxul. 35 Ixtri deterġenti li ma jagħmlux ħsara lill- ambjent. Uża kalkjulejters li jaħdmu bix- xemx. Fis-sajf żomm reċipjent żgħir bl-ilma fil-ġnien (bitħa, bejt, eċċ) għall- għasafar. tħallix skart Tużax dixwoxer għal ftit ċekċik. Tużax toothbrushes li jaħdmu bid-dawl. perikolużi u żjut ħuduhom f'ċentru Jekk tixtri tonn taż-żejt, qis Ħu Il-Ħuttafa miegħek l-iskola u ħalli 'l sħabek jarawha. kaċċatur, Għall-Milied għidilhom F'xatt il-baħar, ħalli l-granċijiet Tħallix friġġ jew friżer miftuħ iktar minn ftit Jekk għandek vit jew flaxing iqattru, sewwihom. Ixtri kamera diġitali, ħu ritratti tan-natura u tella' wirja l-iskola. Uża sistema ta' flaxing li fiha short-flush jew minn dawk li twaqqafhom x'ħin trid. Uża kartriġis tal- linka minn dawk li tista' terġa' Jekk tiekol il-bebbux, ieqaf u ħallihom jgħixu! 81 Fejn tista' uża tiksi pitazzi u 94 Meta toħroġ fil-kampanja, ħu tromba miegħek. Tużax il-vacuum cleaner għal kinsiet żgħar. Uża xkupa! Uża inqas it- r-riħ. Uża karta riċiklata. Jekk tisma' jew tara kaċċa kontra l-liġi, irrapporta billi ċċempel 112.70 Batteriji użati faddalhom Jekk għadkom Biex tuża karti użati dokumentarji li jippruvaw ibeżżgħuk mill- L-iskola x-xorb ħudu fi flixkun b'saħħtu, mhux flixkun li tużah Pariri għall-familja biex tgħix b'mod iktar ġentili Tiġborx annimali fil-post! imejls għalxejn. Żommhom ġo folder fuq il- kompjuter. Jekk tara ħsara lill-ambjent, ikteb ittra fil- gazzetta. L-iskola ħu mhux f'borża. Jekk għandek wiżgħat fid-dar jagħmlu l-ġid. Xerred din il- lista ma' kemm tiflaħ nies! primarjia, ħajjar lill-għalliema biex tagħmlu Dinja Waħda. Jekk l-iskola għandkom ġnien, Jekk għandek trabokk tal- Jekk se tixtru karozza ġdida, ixtru waħda 90 Fejn tista', ixtri bil-bulk ħalli tiffranka ppakkjar żejjed. 91 Jekk se tixgħel l-erkondixiner, agħlaq it-twieqi kollha. Fejn tista' uża borża tal-karti flok tal-plastik. Jekk se tagħmel membrane fuq il-bejt, agħżel il-bajda ħalli tirrifletti s-sħana 93 Daħħal membru fi Klabb Ħuttaf jaħlu inqas tista' uża Jekk għandek ġnien, ħalli rokna għall-pjanti selvaġġi. panewijiet fotovoltajċi fuq il-bejt. ħarġiet tal- kemm tista' 100 ħarġa tal-magażin 8 għażiż tagħna… U qed nirrankaw għal 100 ħarġa oħra! Tħallix il- kompjuter u t-televixin mixgħulin stand-by. Arma ħiter solari fuq il- bejt. 10 Iddaħħalx affarijiet sħan fil-friġġ. Klabb. nestbox għall- Għasafar Waħħal Jekk tal- 5 Nov-Diċ 1994 2 Mej-Ġun 1994 Pitazz użah kollu, tħallix ħanut joffrilek borża għal xi ħaġa żgħira, għidlu le grazzi. Żomm it-tajers tal-karozza minfuħin kemm Jekk għandek bir, uża l-ilma tiegħu għall-ħasil u Għax- xiri ġorr basktijiet taċ-ċarruta. 22 Uża prodotti li għandhom ippakkjar mill-inqas. 21 Uża batteriji rikarikabbli. Ixtri sapun li mhux ittestjat fuq l-annimali. 12 Kul inqas laħam, u iktar ħaxix. Ibgħat kartolini elettroniċi, flok kartolini tal-karti. Ħu xawer flok banju. 15 Faddal u uża kartonċin minn pakketti taċ- ċereali. 8 Mej-Ġun 1995 Jekk għandek ġnien kbir, agħmel rokna għall- kompost. 18 Biex iżejjen fil-Milied, taqtax friegħi taż- Żnuber: iġbor biss prinjol mill-art. Qabel tuża ħerdrajer, ħalli xagħrek jinxef ftit ġo xugaman. Bil-lejl fil- kampanja, suq 10 Set-Ott 1995 bil-mod biex ma ttajjarx qniefed. 100 ċans 14 Mej-Ġun 1996 Tħallix Għal distanzi qosra, mur bil- mixi jew bir- dwal u apparat mixgħulin għalxejn. table fil- ġnien. Il-Ħuttafa minn qoxra sa 17 Nov-Diċ 1996 Meta tuża l-kitla, kejjel minn qabel kemm ħa tuża ilma. 23 Nov-Diċ 1997 38 Tmur fejn tmur, tħallix skart warajk. 39 Biex taħsel snienek, tħallix il-vit nieżel. Jekk ħa tixtri għamara ġdida, tagħżilx injam tropikali bħal kewba, iroko u teak. Jekk għandek ġnien, ħawwel fih pjanti indiġeni flok pjanti barranin. Għall- birthday li jmiss għidilhom jixtrulek tromba! 43 Tikolx iktar rizzi! Ħallihom jgħixu. reċipjent ara tistax tużah biex terfa' affarijiet Jekk għandek qattus u tħallih joħroġ, agħmillu ġonġol mal-kullar. 26 Mej-Ġun 1998 29 Nov-Diċ 1998 35 Nov-Diċ 1999 38 Mej-Ġun 2000 11 Nov-Diċ 1995 20 Mej-Ġun 1997 Għallem lil sħabek fuq in-natura u Jekk tara kamaleonti fil- eżotiċi bħal Tagħtix pets bħala rigali jekk m'intix ċert li Flok "ħaxix ħażin" tgħallem għid "ħaxix selvaġġ"! Żomm graf ta' kemm tużaw dawl u ilma d-dar, u waħħalha x'imkien fejn tidher. ġdida fil- u tgħallem x'jisimha. Kun int in charge li titfi d-dwal u l-apparat fil-klassi. U agħmel xogħlok 56 Mej-Ġun 2003 Kull xahar 59 Nov-Diċ 2003 żidhom mal- Jekk se tixgħel l-erkondixiner għal bil-lejl, agħmlu fuq Se tixtru friġġ jew magna tal-ħasil? A++, A+++ li jaħlu ta' BirdLife Ħawwel imqar siġra waħda kull sena għall-bqija ta' ħajtek ! Tmorrux ċirkli, żuwijiet, dolfinarja u postijiet oħrajn li jużaw annimali li fis-salvaġġ.63 Żur ir-riservi naturali tal- Għadira u Is- Simar, u mur sa deterġenti li ma jagħmlux ħsara lill- 32 Mej-Ġun 1999 Tużax għal ftit ċekċik. Uża jaħdmu bix- Fis-sajf żomm reċipjent żgħir bl-ilma fil-ġnien (bitħa, bejt, eċċ) għall- għasafar. 34 Set-Ott 1999 Likwidi perikolużi u żjut faddalhom u ħuduhom f'ċentru tal-frid tal-iskart. Jekk tixtri tonn taż-żejt, qis li jkun dolphin friendly. Tużax 48 Jan-Fra 2002 toothbrushes li jaħdmu bid-dawl. 50 Ħu Il-Ħuttafa miegħek l-iskola u ħalli 'l sħabek jarawha. Issirx kaċċatur, u ssirx Għall-Milied għidilhom jixtrulek mikroskopju! 48 F'xatt il-baħar, ħalli l-granċijiet bi kwiethom. Tħallix friġġ jew 54 Jan-Fra 2003 friżer miftuħ iktar minn ftit sekondi. Jekk għandek diġitali, ħu ritratti u tella' wirja Uża sistema ta' flaxing li jew minn dawk 62 Mej-Ġun 2004 li twaqqafhom x'ħin trid. Uża kartriġis tal- linka minn dawk li tista' terġa' 64 Set-Ott 2004 timla. Jekk tiekol il-bebbux, ieqaf u ħallihom jgħixu! fil-kampanja, ħu tromba miegħek. Fejn tista' uża brown paper biex tiksi pitazzi u kotba 80 Tużax il-vacuum cleaner għal kinsiet żgħar. Uża xkupa! Uża inqas it- tumble drier, u iktar ix-xemx u r-riħ. 69 Uża karta riċiklata. Jekk tisma' jew tara kaċċa kontra l-liġi, irrapporta billi ċċempel 112.70 Batteriji użati faddalhom u armihom f'battery bank. 68 Mej-Ġun 2005 65 Nov-Diċ 2004 Jekk għadkom m'intomx Family Member, siru issa! 77 Biex tuża karti raff, sib karti użati minn wara. 67 Mar-Apr 2005 Tarax dokumentarji li jippruvaw ibeżżgħuk mill- annimali ! 76 75 L-iskola x-xorb ħudu fi flixkun b'saħħtu, mhux flixkun li tużah darba. 80 Mej-Ġun 2007 Pariri għall-familja biex tgħix b'mod iktar ġentili lejn l-ambjent. 96 Tiġborx annimali mill-kampanja. Gawdihom fil-post! Tipprintjax imejls għalxejn. Żommhom ġo folder fuq il- kompjuter. 98 Jekk tara ħsara lill-ambjent, ikteb ittra fil- gazzetta. L-iskola ħu l-ikel f'lunchbox, mhux f'borża. Jekk għandek wiżgħat fid-dar toqtolhomx - jagħmlu l-ġid. Xerred din il- lista ma' kemm tiflaħ nies! 100 92 Mej-Ġun 2009 95 Nov-Diċ 2009 98 Mej-Ġun 2010 44 Jekk tmur skola primarjia, ħajjar lill-għalliema biex tagħmlu Dinja Waħda. Jekk l-iskola għandkom ġnien, ibdlu parti minnu f'WildZone. Jekk 72 għandek trabokk tal- pitirrossi, kissru. 73 70 Set-Ott 2005 Jekk se tixtru karozza ġdida, ixtru waħda ekonomika. Jekk għandek ġnien, ħalli xi rkejjen bil-ġebel għall-wiża' u Fejn tista', ixtri bil-bulk ħalli tiffranka żejjed. Jekk se tixgħel agħlaq it-twieqi 89 Nov-Diċ 2008 Fejn tista' uża borża tal-plastik. Jekk se tagħmel il-bejt, agħżel il-bajda ħalli tirrifletti s-sħana 86 Mej-Ġun 2008 71 Nov-Diċ 2005 Agħżlu klassi A+, il-websajt 74 Mej-Ġun 2006 77 Nov-Diċ 2006 Meta toħroġ 83 Nov-Diċ 2007 41 Nov-Diċ 2000 44 Mej-Ġun 2001 47 Nov-Diċ 2001 50 Mej-Ġun 2002 53 Nov-Diċ 2002 Ħuttafa qed titma' lill-frieħ tagħha, f'bejta tat-tajn u t-tiben li bniet f'Is-Sannat (Għawdex). Ritratt sabiħ ta' Joe Sultana Il-Ħuttafa Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf 2 Mej-Ġun 1994 5 Nov-Diċ 1994 8 Mej-Ġun 1995 100 ħarġa tal-magażin għażiż tagħna… U qed nirrankaw għal 100 ħarġa oħra! 11 Nov-Diċ 1995 14 Mej-Ġun 1996 17 Nov-Diċ 1996 20 Mej-Ġun 1997 23 Nov-Diċ 1997 26 Mej-Ġun 1998 29 Nov-Diċ 1998 32 Mej-Ġun 1999 35 Nov-Diċ 1999 38 Mej-Ġun 2000 41 Nov-Diċ 2000 44 Mej-Ġun 2001 47 Nov-Diċ 2001 50 Mej-Ġun 2002 53 Nov-Diċ 2002 56 Mej-Ġun 2003 59 Nov-Diċ 2003 62 Mej-Ġun 2004 65 Nov-Diċ 2004 68 Mej-Ġun 2005 71 Nov-Diċ 2005 74 Mej-Ġun 2006 77 Nov-Diċ 2006 80 Mej-Ġun 2007 83 Nov-Diċ 2007 86 Mej-Ġun 2008 89 Nov-Diċ 2008 92 Mej-Ġun 2009 95 Nov-Diċ 2009 98 Mej-Ġun 2010 Daħħal membru fi Klabb Ħuttaf jaħlu inqas tista' uża Jekk għandek ġnien, ħalli rokna għall-pjanti selvaġġi. panewijiet fotovoltajċi fuq il-bejt. ħarġiet tal- kemm tista' 100 ħarġa tal-magażin 8 għażiż tagħna… U qed nirrankaw għal 100 ħarġa oħra! Tħallix il- kompjuter u t-televixin mixgħulin stand-by. Arma ħiter solari fuq il- bejt. 10 Iddaħħalx affarijiet sħan fil-friġġ. Klabb. nestbox għall- Għasafar Waħħal Jekk tal- 5 Nov-Diċ 1994 2 Mej-Ġun 1994 Pitazz użah kollu, tħallix ħanut joffrilek borża għal xi ħaġa żgħira, għidlu le grazzi. Żomm it-tajers tal-karozza minfuħin kemm Jekk għandek bir, uża l-ilma tiegħu għall-ħasil u Għax- xiri ġorr basktijiet taċ-ċarruta. 22 Uża prodotti li għandhom ippakkjar mill-inqas. 21 Uża batteriji rikarikabbli. Ixtri sapun li mhux ittestjat fuq l-annimali. 12 Kul inqas laħam, u iktar ħaxix. Ibgħat kartolini elettroniċi, flok kartolini tal-karti. Ħu xawer flok banju. 15 Faddal u uża kartonċin minn pakketti taċ- ċereali. 8 Mej-Ġun 1995 Jekk għandek ġnien kbir, agħmel rokna għall- kompost. 18 Biex iżejjen fil-Milied, taqtax friegħi taż- Żnuber: iġbor biss prinjol mill-art. Qabel tuża ħerdrajer, ħalli xagħrek jinxef ftit ġo xugaman. Bil-lejl fil- kampanja, suq 10 Set-Ott 1995 bil-mod biex ma ttajjarx qniefed. 100 ċans 14 Mej-Ġun 1996 Tħallix Għal distanzi qosra, mur bil- mixi jew bir- dwal u apparat mixgħulin għalxejn. table fil- ġnien. Il-Ħuttafa minn qoxra sa 17 Nov-Diċ 1996 Meta tuża l-kitla, kejjel minn qabel kemm ħa tuża ilma. 23 Nov-Diċ 1997 38 Tmur fejn tmur, tħallix skart warajk. 39 Biex taħsel snienek, tħallix il-vit nieżel. Jekk ħa tixtri għamara ġdida, tagħżilx injam tropikali bħal kewba, iroko u teak. Jekk għandek ġnien, ħawwel fih pjanti indiġeni flok pjanti barranin. Għall- birthday li jmiss għidilhom jixtrulek tromba! 43 Tikolx iktar rizzi! Ħallihom jgħixu. reċipjent ara tistax tużah biex terfa' affarijiet Jekk għandek qattus u tħallih joħroġ, agħmillu ġonġol mal-kullar. 26 Mej-Ġun 1998 29 Nov-Diċ 1998 35 Nov-Diċ 1999 38 Mej-Ġun 2000 11 Nov-Diċ 1995 20 Mej-Ġun 1997 deterġenti li ma jagħmlux ħsara lill- 32 Mej-Ġun 1999 Tużax għal ftit ċekċik. Uża jaħdmu bix- Fis-sajf żomm reċipjent żgħir bl-ilma fil-ġnien (bitħa, bejt, eċċ) għall- għasafar. 34 Set-Ott 1999 Likwidi perikolużi u żjut faddalhom u ħuduhom f'ċentru tal-frid tal-iskart. Jekk tixtri tonn taż-żejt, qis li jkun dolphin friendly. Tużax 48 Jan-Fra 2002 toothbrushes li jaħdmu bid-dawl. 50 Ħu Il-Ħuttafa miegħek l-iskola u ħalli 'l sħabek jarawha. Issirx kaċċatur, u ssirx Għall-Milied għidilhom jixtrulek mikroskopju! 48 F'xatt il-baħar, ħalli l-granċijiet bi kwiethom. Tħallix friġġ jew 54 Jan-Fra 2003 friżer miftuħ iktar minn ftit sekondi. Għallem lil sħabek fuq in-natura u Jekk tara kamaleonti fil- eżotiċi bħal Tagħtix pets bħala rigali jekk m'intix ċert li Ħawwel imqar siġra waħda kull sena għall-bqija ta' ħajtek ! Tmorrux ċirkli, żuwijiet, dolfinarja u postijiet oħrajn li jużaw annimali li fis-salvaġġ.63 Żur ir-riservi naturali tal- Għadira u Is- Simar, u mur sa Flok "ħaxix ħażin" tgħallem għid "ħaxix selvaġġ"! Żomm graf ta' kemm tużaw dawl u ilma d-dar, u waħħalha x'imkien fejn tidher. Kun int in charge li titfi d-dwal u l-apparat fil-klassi. U agħmel xogħlok 56 Mej-Ġun 2003 Kull xahar 59 Nov-Diċ 2003 ġdida fil- u tgħallem x'jisimha. żidhom mal- Jekk se tixgħel l-erkondixiner għal bil-lejl, agħmlu fuq Se tixtru friġġ jew magna tal-ħasil? A++, A+++ li jaħlu ta' BirdLife Jekk għandek ġnien, ħalli xi rkejjen bil-ġebel għall-wiża' u 86 Mej-Ġun 2008 Fejn tista', ixtri bil-bulk ħalli tiffranka żejjed. Jekk għandek diġitali, ħu ritratti u tella' wirja Uża sistema ta' flaxing li jew minn dawk 62 Mej-Ġun 2004 li twaqqafhom x'ħin trid. Uża kartriġis tal- linka minn dawk li tista' terġa' 64 Set-Ott 2004 timla. Jekk tiekol il-bebbux, ieqaf u ħallihom jgħixu! fil-kampanja, ħu tromba miegħek. Fejn tista' uża brown paper biex tiksi pitazzi u kotba 80 Tużax il-vacuum cleaner għal kinsiet żgħar. Uża xkupa! Uża inqas it- tumble drier, u iktar ix-xemx u r-riħ. 69 Uża karta riċiklata. Jekk tisma' jew tara kaċċa kontra l-liġi, irrapporta billi ċċempel 112.70 Batteriji użati faddalhom u armihom f'battery bank. 68 Mej-Ġun 2005 65 Nov-Diċ 2004 Jekk għadkom m'intomx Family Member, siru issa! 77 Biex tuża karti raff, sib karti użati minn wara. 67 Mar-Apr 2005 Tarax dokumentarji li jippruvaw ibeżżgħuk mill- annimali ! 76 75 L-iskola x-xorb ħudu fi flixkun b'saħħtu, mhux flixkun li tużah darba. 80 Mej-Ġun 2007 Pariri għall-familja biex tgħix b'mod iktar ġentili lejn l-ambjent. 96 Tiġborx annimali mill-kampanja. Gawdihom fil-post! Tipprintjax imejls għalxejn. Żommhom ġo folder fuq il- kompjuter. 98 Jekk tara ħsara lill-ambjent, ikteb ittra fil- gazzetta. L-iskola ħu l-ikel f'lunchbox, mhux f'borża. Jekk għandek wiżgħat fid-dar toqtolhomx - jagħmlu l-ġid. Xerred din il- lista ma' kemm tiflaħ nies! 100 Jekk se tixgħel agħlaq it-twieqi Fejn tista' uża borża tal-plastik. Jekk se tagħmel il-bejt, agħżel il-bajda ħalli tirrifletti s-sħana 89 Nov-Diċ 2008 92 Mej-Ġun 2009 95 Nov-Diċ 2009 98 Mej-Ġun 2010 71 Nov-Diċ 2005 Agħżlu klassi A+, il-websajt 74 Mej-Ġun 2006 77 Nov-Diċ 2006 Meta toħroġ 83 Nov-Diċ 2007 44 Jekk tmur skola primarjia, ħajjar lill-għalliema biex tagħmlu Dinja Waħda. Jekk l-iskola għandkom ġnien, ibdlu parti minnu f'WildZone. Jekk 72 għandek trabokk tal- pitirrossi, kissru. 73 70 Set-Ott 2005 Jekk se tixtru karozza ġdida, ixtru waħda ekonomika. 41 Nov-Diċ 2000 44 Mej-Ġun 2001 47 Nov-Diċ 2001 50 Mej-Ġun 2002 53 Nov-Diċ 2002 Sejrin inħawlu koċċ… Jekk tiftakru, f'Jannar li għadda għamilna ħarġa għal Foresta 2000 imma ma ħawwilniex siġar bħas-soltu. Minħabba li xita ma tantx kienet għamlet, l-art ma kinitx tajba għat-taħwil tas-siġar. Imma dil-ħarifa qed tagħmel xita mhux ħażin, u għalhekk issa nistgħu mmorru nħawlu. Did-darba flok f'Jannar se mmorru f'Novembru. Intom għalikom xorta hux? Ġejjin Qegħdin nagħmlu differenza? data il-Ħadd 28 Novembru 2010 niltaqgħu quddiem ir-riserva tal-Għadira ħin 9am ġibu ħeġġa biex tħawlu :) merħba membri* u familja *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir Mis-sena 2005 'l hawn, Klabb Ħuttaf sirna kull sena mmorru nħawlu koċċ siġar f'Foresta 2000. Forsi tistaqsu: Imma wara dax-xogħol kollu mill- membri, qegħdin nagħmlu differenza? It-tweġiba toħduha minn daż-żewġ ritratti. Fuq ix-xellug taraw attività ta' taħwil li konna għamilna f'Jannar 2006. Taraw tfal, ġenituri u leaders, f'idejhom imgħażaq u qsari b'siġar żgħar - tant żgħar li bilkemm jidhru fir-ritratt. Issa araw ir-ritratt tal-lemin, li ħadnieh ftit ġimgħat ilu, fl-istess post u mill-istess angolu. Taraw differenza? Dawk is-siġar żgħar fil-qsari issa jidhru sew: Żnuber, Għargħar, Deru u Imbrijagla. Kibru u qed isiru żgħażagħ. Baqgħalhom x'jogħlew u x'jiffullaw, u jistgħu jgħixu mijiet ta' snin. Dawk minnkom li kienu ġew iħawlu dakinhar fl- 2006 għandkom biex tkunu kburin. Qegħdin nagħmlu Ħeq-ħimm! Mela, il-kelma li qed tipprova tgħid hija Imbrijagla, bl- Ingliż Strawberry Tree. Jgħidulha hekk għax tagħmel frott tond aħmar jixbaħ ftit lill-frawli. Hija arbuxxell sabiħ b'weraq aħdar skur u zokk ħamrani. Tiċċajta aħniex ! Il-Pispisella ma tantx ikollha kuluri jgħajtu, għax tgħix fil-miftuħ u ma tkunx trid tagħti fl-għajn! Imma stampa tista' tkun sabiħa xorta. Hemm il-forma eleganti tal- għasfur, il-qagħda tiegħu, u hemm l-affarijiet ta' madwaru. Flimkien dawn jistgħu jiffurmaw pittura interessanti. Ħanina kemm jgħid dal-ħanex! Agħti kulur lill-istampa! Ajkla Rasha Bajda Luca Żammit 8 Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu. Kartun ħelu ieħor ta' Askya Pizzuto (14) Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 14 Silfjun Ewropew Danica Borg 10 Din fjura mhux insett. Jgħidulha Naħla għax għandha petala qisha naħla sufija. Anke bl-Ingliż jisimha Bumblebee Orchid. Aċċola Gabriel Bugelli 14 Naħla Steve Zammit Lupi 14 Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Il-Pitirrossi jiġu fil-Milied! Lanqas xejn! Il-Pitirrossi jiġu ħafna qabel il- Milied. Jaslu Malta l-iktar f'Ottubru, meta t-temp ikun għadu ma kesaħx sew. Jekk jippruvaw ipassu fil-Milied, jinqabdu fil-maltemp! Ħafna għasafar ipassu biex jaħarbu mill-kesħa u mis-silġ, għax jekk fix-xitwa jibqgħu f'arthom, imutu jew bil-bard jew għax ma jsibux x'jieklu. Allura importanti li jitilqu minn art twelidhom qabel ma tiġi l-kesħa. Il-Pitirrossi li naraw Malta jiġu mill-Ewropa ta' Fuq, tal-Lvant u anke mir-Russja, u ħafna minnhom ikomplu jpassu sal-Afrika. Imma eluf oħrajn jieqfu Malta, u fil-fatt dis-sena l-Pitirrossi ġew f'numru kbir f'Ottubru. Dawn issa se jqattgħu magħna mhux il-Milied biss, imma x-xitwa kollha! Mhux billi tarawni fil-kartolini tal-Milied, imperreċ fuq ras xi snowman. Fil-verità jien nippreferi jum bnazzi u ħamrija mikxufa, mimlija ħniex ħoxnin u insetti jqarmċu! "Dik il-ħarġa nibqa' niftakarha." Meta tibda toħroġ berdwoċing ikun hemm mumenti li jibqgħu stampati f'moħħok u xejn ma jħassarhom. Għal din il-mitt edizzjoni tal-magażin, staqsejna lill-membri tal-Kumitat tal-Klabb biex imorru ftit lura fiż- żmien u jiftakru f'ħarġa speċjali ta' Klabb Ħuttaf li baqgħet fil-memorja. Għadni niftakarha qisu l-bieraħ lil Desirée tghidli: "Għax ma tidħolx Leader magħna fi Klabb Ħuttaf?" L-idea għoġbitni u hekk għamilt. L-ewwel ħarġa tiegħi mal-Klabb kienet mixja Selmun. Mill-ewwel ħassejtni komda, imdawra bi tfal u ġenituri li jħobbu n-natura daqs kemm inħobbha jien. Il-ħerqa tal-Ħuttaf iż-żgħar biex jitgħallmu dwar l-għasafar u l-pjanti laqtitni. Ibqgħu żommu dak l-entużjażmu li għandkom lejn in-natura u żgur li ddakkru lil ta' madwarkom ukoll! Żmien ilu konna mmorru Għawdex u ngħaddu lejl fuq l-irdum f'Ta' Ċenċ biex nisimgħu ċ-Ċief, flok immorru bid-dgħajsa biex narawh bi nhar. Qatt ma ninsa l-għajat isaħħrek ta' mijiet ta' ċief iduru taħtna u fuq rasna, jgħajtu lil xulxin u lill-frieħ fil-bejtiet fix-xquq tal-irdum. U kollox fi dlam ċappa. Tant hi storbjuża l-ħajja ta' kuljum, li meta tinqata' fil-kwiet tal- irdum maċ-Ċief, tkun qisek ġo dinja tal-ħolm… Kien waqt ħarġa tal-1MOSY fl-inħawi tal-Qammieħ. Kienet ġurnata bnazzi u l-blu tal-baħar kien bħal dak li tara fil-pitturi. Ħin minnhom daħlet qatgħa Agretti Bojod, itiru fil-baxx u kważi jħokku mal-ilma, tant li f'wiċċ il-baħar kien hemm ir-rifless bajdani miexi magħhom. Bla ma ħadd qalilna, kulħadd waqaf mill-għajat u d-diskors, jammira fis-skiet dak il-ġmiel ta' tajr għaddej bil-kalma kollha minn taħtna. Waħda mill-isbaħ ħarġiet li kelli kienet Bike Hike li għamilna mal-Falko fl-2006. Mill-Mosta, it-triq ħaditna Għajn Riħana u minn hemm tlajna ż-Żebbiegħ u spiċċajna l-bajja tal-Ġnejna. Il-pjan kien li minn hemm induru lura l-Mosta però konna qed inħossuna avventurużi u minflok, tlajna Fomm ir-Riħ. Domna sagħtejn biex għaddejna minn dil-biċċa… bir-roti fuq daharna! Imma fl-aħħar wasalna u komplejna lejn Binġemma, l-iMġarr u lura l-Mosta. Attività li żgur qatt mhu se ninsa! Ħarġa li nibqa' niftakar kienet proprju l-ewwel ħarġa tiegħi, fl-1975! Konna grupp ta' xi 10 u konna morna Ħal Far, li dak iż-żmien kien għadu mitjar f'idejn l-Ingliżi. Hemmhekk rajna ħafna Pluvieri u Venew, u niftakar konna salvajna Għasfur tal-Bejt li kien maqbud fil-ġewnaħ ta' biċċa ajruplan mitluq. Dak iż-żmien ma kellix tromba, allura kont nieħu teleskopju żgħir ta' ħija l-kbir (li kont nisraqulu għall-ħarġiet :). Il-lajs, mela naħseb jiftakar lil Mosè għadu tarbija… Xxx, tgħajjatx! Dak l-editur, tridu jkeċċik mill-magażin? 1MOSY (Malta Ornithological Society Youths) huwa l-isem l-antik ta' Klabb Ħuttaf, meta l-BirdLife kien għadu jisimha MOS. aħna ngħinuk tfaddal Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Young Savers Account u gawdi minn: • Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont • Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'. Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 - Malta Impenn lejn is-Suċċess tiegħek