llkiita I WOĦLI BAR 188 SDB b b MB CN 108 DB bi Br A A L-A TA l IX- NG) ml a lii il-5 ĦA festivals.mt/jazzfestival ĦARĠA NUMRU APRIL 2019 Ippubblikat u stampat Union Print Co. Ltd. Qari tal-provi Melvin Farruġia Ritratt tal-faċċata Ritratt tal-kontenut Ritratti oħra Salvu Busuttil Mark Micallef Perconte Dipartiment tal-Avviżi 25900200 / 230 / 235 advertsEunionprint.com.mt ta hsibijiet TA L-ebda parti minn dan il-magażin ma tista' tiġi kkoppjata mingħajr il-permess bil-kitba tal- pubblikaturi Union Print Co. Ltd. Filwaqt li nagħmlu kull sforz biex niżguraw li l-kontenut ta' Kultura hu korrett, ma nistgħux ninżammu responsabbli jew kontabbli għal żbalji fattwali li jistgħu jiġu pprintjati. eta ġejt avviċinat biex nieħu ħsieb il-magażin ġdid KULTURA aċċettajt bil-qalb. Il-kultura nħobbha u fl- imgħoddi ħdimt qatigħ u anke l-kontra il-kurrent biex istitut ġewwa l-Universita' ta' Malta jkabbar il-kontenut kulturali tiegħu. Fdan il-magażin se nkun qed inħares lura lejn xi ġrajjiet kulturali li seħħew fil-passat, iżda se nkun ukoll qed inħares lejn il-preżent u anke lejn il-kultura tal-futur. Dan se nkun qed nagħmlu għax nemmen bis-sħiħ li dan il-magażin għandu jħares 'il quddiem. Il-kultura mhux biss nostalġija tal-imgħoddi, lanqas avveniment tal-preżent iżda hija wkoll parti mill-futur ta' pajjiżna. B'hekk matul din l-ewwel ħarġa xtaqt li dan il-magażin jkun kalejdoskopju ta' ħsibijiet u anke riflessjonijiet fuq aspetti differenti ta' kultura. Din is-sena jaħbat il-mitt sena mill-ġrajja traġika tas- Sette Giugno. Xtaqt li dan il-magażin ifakkar din il-ġrajja. B'hekk fil-ħarġiet kollha ta' din is-sena ser ikun hemm stejjer marbuta ma' din il-ġrajja li għadhom ma ġewx diskussi. Dan il-ħsieb li dan il-magażin jibda jikkommemora s-Sette Giugno wassalni biex nagħżel bħala ritratt tal-qoxra dettall mill- istatwa imponenti li għamel l-iskultur Rabti Anton Agius. Din hija statwa tal-kontroversja, iżda statwa li verament turi r-rabja storika li kellhom numru ta' personaġġi marbuta ma' dan l-avveniment storiku. Dan il-magażin se jlaqqagħna ma' artisti lokali u barranin, kif ukoll ma' pubblikaturi u kittieba ta' kotba. Fuq kollox, bil-kelma kultura, dan il-magażin mhux se jkun qed jifhem biss avvenimenti u azzjonijiet għolja, bħal kunċerti, drama, teatru u danza, kemm dik kontemporanja u dik klassika, iżda wkoll ser ikun qed infittex fuq is-sotto-kultura. Se jibda jkun hawn artikli marbuta mal-kultura Għarbija f'Malta u kif din hija riflessa fuq l-ilsien Malti. Se nitkellmu fuq is-safar u naraw kulturi f'ibliet li normalment ma' nassoċċjawx ruħna magħhom, kemm dawk fil-qrib u anke oħrajn il bogħod. B'hekk nispera li l-qarrejja isibu f'dan il-magażin xi ħaġa li ( Siriċri G) ) l tcieca Ministru għall-Gustizzja. Kultura u Gvern Lokali IA ATO ATI l-Konnessjoni tiegħu mas-Sette (e Intervista dwar EsploraNatura )() Il-Muzika u t-Tfal JA Ħwienet tal-Convenience jit A) Niltaqgħu mal-Iskultur Chris Il-Kultura Għarbija f'Malta A L A fil-Club tal-Boċċi, 'Il-Guv' Il-Qagħqa tal-Appostli għandhom bzonn. Borg Cardona b'appoġġ għal fondazzjonijiet u dawk li jagħmlu IT B MIT TA A permezz tar-Restawr Nitkellmu mal-Kittieb Enrico Gurgioli Pastizzi Tradizzjoni jew Industrija 7 GĦALL-ĠUSTIZZJA Kultura u GVERN LOKALI Ministru. meta titkellem ma' nies midħla tal-qasam tal- kultura jiddeskrivuk bħala katalist għal tibdil f'dan is-settur u li wkoll ressaqt il-quddiem numru sabiħ ta' inizjattivi ġodda. Kif tħares lejn il-futur ta' dan is-setturż U dan kif jirrifletti l-aspirazzjonijiet tiegħek għal dan is-settur L-ewwelnett nieħu gost li x-xogħol li qed nagħmlu qed jiġi apprezzat u wkoll qed jinħass ma' dawk midħla tal-kultura. Din fil-fatt hija waħda mill-għanijiet tal-ħidma tiegħi f'dan is- settur, li nara li l-qasam kulturali jkun mhux biss aktar apprezzat, imma wkoll li nirriġenerawh. U dan qed nagħmluh permezz ta' diversi inizjattivi li qed jolqtu kull fergħa f'dan is-settur. Dejjem ngħid u ma niddejjaqx nirrepeti li pajjiżna huwa rikk f'dak li huwa partimonju kulturali. Jekk tħares lejn pajjiżi oħra ferm akbar minna u tqabbilhom ma' pajjiżna, taqra wkoll bil-miktub li Malta fiċ-ċokon tagħha għandha l-akbar konċentrazzjoni ta' siti storiċi. Għalfejn qed ngħid dan2 Meta dħalt responsabbli għal dan is-settur ridt narah jevolvi. Jiġifieri ma kontx kuntent li nara biss li nindokraw dak li konna mdorrijjin bih, imma wkoll nesploraw oqsma oħra. U meta bdejna niddiskutu, rajna li hemm ħafna x'wieħed jista' jagħmel. B'diskussjonijiet, pjani u wkoll miżuri, ersaqna biex nagħtu dimensjoni aktar wiesgħa għal dan is-settur. Nista' nsemmi diversi eżempji, imma se nibda b'wieħed riċenti. L-oħrajn nitkellmu dwarhom ukoll. Il-ħidma f'dan il-qasam dejjem ikkonċernat fuq dak li għandna fuq l-art. Imma hemm dinja oħra kulturali taħt wiċċ il-baħar. Kien ilu li nibet f'moħħi dan il-ħsieb li nesploraw il- possibbiltà li dan il-wirt noffruh ukoll għat-tgawdija tal-poplu Malti u għal dawk li jżuru pajjiżna. Fil-mument opportun, wara studji li saru, wasalna wkoll u ftit tal-ġimgħat ilu ħabbarna t-twaqqif tad-Dipartiment tal-Wirt ta' taħt il-Baħar. Issa dak kollu li għandna taħt wiċċ l-ilma, minn relitti Feniċi sa relitti ta' żmien il-gwerra, se jkunu jistgħu jitgawdew minn dawk kollha li għandhom għal qalbhom l-istorja ta' pajjiżna. Hemm inizjattivi oħra. Eżempju ieħor huwa dak tal-wirt intanġibbli. Għaddejja ħidma kbira biex aspetti kulturali Maltin ikunu elenkati fuq il-lista tal-UNESCO bħala wirt dinji. Hemm diversi. Imma naħseb illum kulħadd jaf li fuq quddiem hemm ir- rikonoxximent tal-ftira Maltija. Dawn kollha u ħafna oħrajn huma parti mill-aspirazzjonijiet tiegħi għal dan is-settur. Li apparti li nħarsu dak li għandna, naraw li kull aspett kulturali nressquh 'il quddiem biex inkomplu nsebbħu l-Patrimonju Kulturali Malti u nagħmlu minn Malta destinazzjoni kulturali mill-aqwa. Dan l-aħħar rajnik ukoll tħabbar tlestija jew bidu ta' numru mdaqqas ta' proġetti ta' restawr. X'hemm wara dawn il-proġetti kollha' Ir-restawr li qed isir ilu f'qalbi minn meta kont żgħir u f'raħal twelidi kont nara dawk ir-rikkezzi kollha li jżejnuh. Dejjem kont naħseb li kienet tkun ħasra li dawn ma niħdux ħsiebhom u jispiċċaw borġ ġebel … Eżattl Filfatt meta l-Prim Ministru fdali din ir-responsabbiltà dak li kont naħseb meta kont żgħażugħ, stajt nagħmlu fir-realtàl Mal-ewwel jiem bdejna fuq pjan ta' ħidma. L-impenn tagħna kien li nħarsu l-wirt storiku mhux biss biex inkomplu ngawduh aħna, imma wkoll biex inħalluh bħala legat għal ta' warajna. Dak iż-żmien konna diġà qed inħejju l-ħidma għall-Belt Kapitali tagħna, li kienet se tkun il-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura. U ma xtaqtx li dan it-titlu prestiġjuż jidħol fil-Belt fl-istat li kienet. Mexxejna pjan ta' ħidma qawwi u vast biex il-binjiet prinċipali tal-Belt jingħataw ħajja ġdida. Sfortunatament kien hemm uħud minnhom li kienu fi stat ħażin ħafna. Dan il-pjan illum tista' tmissu b'idejk u tarah b'għajnejk, għaliex nista' ngħid, bi pjaċir, li biddilna wiċċ il-Belt. Imma mhux biss. Ir-restawr qed isir madwar Malta kollha u fuq kull tip ta' sit storiku. Xejn mhu qed inħallu fil-ġenb. Knejjes, kappelli, statwi, fortifikazzjonijiet, niċeċ — il-lista ma tintemm qatt. U tajjeb li hawnhekk insemmi wkoll li daħħalna skemi biex il-Gvernijiet Lokali wkoll igawdu minn dan ir-restawr. Hemm skemi li permezz tagħhom dawn jissuġġerixxu sit, dan ikun analizzat u jekk jintlaqa, jsir ir-restawr tiegħu. Qed nagħmlu dan kollu għal raġuni prinċipali. Kif semmejt, irridu b'responsabbiltà naraw li dak li writna nippreservawh, ngħadduh lil ta' warajna u wkoll inpoġġuh fuq il-mappa dinjija. Iva, kif semmejt kemm kemm qabel. Il-kultura mhix biss il-bini. Il-kultura hija dak kollu li jagħmilna Maltin u Għawdxin. Apparti l-ħidma li semmejt, hemm ukoll xogħol ieħor li qed isir f'oqsma li qabel kienu minsija. Ejja nieħdu żewġ aspetti. Ħadt ma jista' jiċħad li s-Soċjetajiet Mużikali qed jagħmlu xogħol kbir fil- komunitajiet tagħna. Ilhom hemm snin kbar. Ħadu ħsieb li dan l-aspett kulturali jibqa' għaddej minn ġenerazzjoni għal oħra. Imma qatt ma kienu ngħataw għajnuna qabel. Għalhekk ħassejna li kellna ndaħħlu skema biex ngħinu. Ngħinuhom ikomplu għaddejjin bix-xogħol tagħhom — tinsiex li dawn kważi kollha fuq volontarjat u għall-imħabba tal-kultura dak li jagħmlu. Ngħinu fir-restawr tal-arkivji tagħhom. Ngħinu f'xogħol marbut ma' dak kollu li huwa din it-tradizzjoni. Meta ngħinu lilhom inkunu qed ngħinu biex inħarsu aspett importanti tal-kultura tagħna — il-festi. U la qed nitkellem dwar il-festi, hemm ukoll id-diversi għaqdiet tan-nar. Għamilna skema oħra biex ngħinuhom ukoll — biex insaħħu s-sigurtà tal-postijiet fejn jaħdmu. Dawn huma għajnuniet li daħlu issa. Nemmen li rridu nħarsu lejn il-kultura b'mod wiesgħa ħalli nħarsu lejn kull aspett tagħha. GĦADDEJJIN 71 PROĠETT TA' RESTAWR Id-Direttorat tar-Restawr li hu fi ħdan il-Ministeru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, bħalissa għandu 71 proġett ta' restawr għaddejjin fi stadji differenti ta' implimentazzjoni. Dan in-numru ma jinkludix proġetti oħra ta' restawr li qed isiru minn entitajiet oħrajn bħal Heritage Malta. MINISTERU GĦALL-ĠUSTIZZJA, KULTURA U GVERN LOKALI SARET ĦIDMA F'7090 TAL-LOKALITAJIET MALTIN K Apparti dan li qed nitkellmu dwaru dan l-aħħar qrajna stħarriġ li sar u li kien żvelat waqt seminar apposta, tas- sehem kbir li kellha Valletta 2018 f'diversi oqsma. Liema huma dawk il-fatturi li taħseb li wasslu għal dawn ir-riżultati Valletta 2018 ħdimna fuqha u ma noqgħodx lura milli ngħid li kienet suċċess. Dan is-suċċess wasal għal diversi raġunijiet. Ibda minn dawk kollha li kienu involuti kemm fuq quddiem u wkoll wara l-kwinti — li kienu mijiet. Ħadna riżultati tajbin ferm. Jekk tħares lejn il-kontribut li tat Valletta 2018 lejn oqsma varji, tara fiġuri nteressanti. Bejn l-2013 u l-2018, €84,000,000 intefqu fuq proġetti kulturali u ta' wirt, filwaqt li hemm madwar €20,000,000 proġettati għall-2019. Dawn in-numri, huma kollha fatti ta' kemm il-kultura qiegħda verament tiġġenera tkabbir ekonomiku u soċjali — fil-fatt mir-riċekra li saret, vvalutajna li l-impatt ekonomiku tal-investiment fil-Belt Valletta bejn l-2013 u l-2019 huwa mistenni li ġġenera kważi €50,000,000, f'attività ekonomika u 230, xogħol fultajm. Dan l-investiment iġġenera wkoll domanda addizzjonali għall-investiment li: hu stmat għal €83,000,000. L-investiment totali fil-Belt Valletta tul il-perjodu ta' qabel is-sena 2018 meta kellha t-titlu ta' Kapitali Ewropea tal- Kultura huwa stmat li laħaq il-€167 miljun. L-enfasi b'saħħtu fuq ir-riġenerazzjoni tal-wirt storiku li sar fil-Belt Valletta f'dawn l-aħħar snin jidher ċar u jinkludi kważi nofs l-attività tal-investiment li sar. Meta jiġi inkluż it-tisbiħ ta' spazji pubbliċi, bħal pjazez u ġonna, l-attivitajiet tal-investiment jilħqu kważi żewġ terzi tal-investiment totali kumulattiv. Dan l-investiment sinjifikanti fil-kultura, wirt storiku u tisbiħ ta' spazji pubbliċi serva biex joħloq element sinjifikanti ta' interess kummerċjali, li kkontribwixxa għal qabża sostanzjali fit-turiżmu fil-Belt Valletta. L-impatt kumulattiv totali fil-PDG minn investiment huwa stmat li kien €89 miljun, jew €72 miljun f'termini reali. Data oħra tindika kif ix-xogħol fl- industrija tal-ospitalità fil-Belt Valletta kiber b'6296 bejn l-2012 u l-2018 fejn l-istess industrija ġġenerat 1996 ta' tkabbir fil-gżejjer Maltin fl-istess perjodu. Din iż-żieda fix-xogħlijiet hija ekwivalenti għall-250 xogħol fil-Belt Valletta fl- industrija tal-ospitalità, li x'aktarx kien riżultat tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura u tal-investiment fil-wirt kulturali dokumentat fl-istudju tal-EPD. Fl- istess ħin, ix-xogħol fultajm fl-Industriji Kulturali u Kreattivi żdied minn 9,111 fir-raba' kwart tas-sena f'Diċembru 2015 għall-10,629 fit-tieni kwart tas-sena fl- 2018, ekwivalenti għall-16.790 żieda fuq perjodu ta' tliet snin. Ix-xogħol partajm totali f'CCIs kiber minn 3,073 fir-raba' kwart tas-sena fl-2015 għal 4,135 fit-tieni kwart tas-sena fl-2018. Ix-xogħol totali f'CCIs żdied b'1896 fi tliet snin, żieda minn 10,752 fir-raba' kwart tas-sena fl-2015 għal 12,686 fit-tieni kwart tas-sena fl-2018. Tajtek ħafna figuri u statistika, imma aktar minn dak li ngħid jien, naħseb il-fatti jitkellmu waħedhoml Il-Ministeru għandu diversi entitajiet taħtu. fosthom Heritage Malta. Din qed tkun attiva ferm fil-promozzjoni tal- atrimonju Kulturali tagħna u wkoll qed timmira din il-ħidma lejn gruppi speċifiċi, fosthom studenti u wkoll l-anzjani. Għalfejn mortu fuq dan l-approċċ Din hija interessanti ferm. Waħda mill-entitajiet li jaqgħu taħt il-ministeru hija proprju Heritage Malta. Qabel inkompli, tajjeb li nsemmi li r-restawr li qed nagħmlu huwa xogħol id-Direttorat tar-Restawr, miżgħud b'nies professjonali fil-qasam. Anke Heritage Malta, apparti li tieħu ħsieb is-siti tagħha, anke b'restawr, qed naħdmu biex indaħħlu l-kultura fi żminijiet moderni. Irridu naħsbu 'l barra minn kif imdorrijjin biex nilħqu dejjem aktar viżitaturi fis-siti tagħna. Għax qed ngħid hekk2 Ħa nieħdu l-MUŻA. Irrestawrajna l-bini, ilqajna fih il- kollezzjoni tal-arti ta' pajjiżna, imma mhux biss. Daħħalna t-teknoloġija moderna biex inkomplu nġibu liż-żgħar tagħna bil-mezz li huwa ferm qrib tagħhom — it-teknoloġija tal-Informatika. U qed ikollha suċċess. Issa permezz ta' Heritage Malta daħħalna żewġ skemi, li ninsab kburi li l-ewwel waħda, il-Heritage Passport, mill- bidu tat riżultati tajbin immens. Biss biss fl-ewwel mitt jum rajna żieda qawwija ta' attendenza ta' studenti fis-siti tagħna. Li permezz ta' dan il-Passaport jidħlu b'xejn u jieħdu żewġ adulti magħhom. Dan huwa l-approċċ li rridu biex inressqu l-kultura dejjem aktar lejn in- nies. Issa għadni kemm ħabbart Passaport ieħor, din id-darba indirizzat lejn l-anzjani tagħna. Li se jaħdem fuq l-istess linji tal- Heritage Passport, imma jindirizza lill- anzjani. Persważ li se jkun suċċess ukoll. Ħidma oħra li qed tagħti l-frott hija dik li l-kultura Maltija tinxtered ukoll b'mod internazzjonali. Kemm huwa importanti dan u fejn trid tasal b'din l-istrateġija Huwa tajjeb li aħna lkoll ingawdu minn dan is-settur. Mhux biss billi nitpaxxew bdak li għandna, imma wkoll billi napprezzawh u wkoll nitgħallmu minnu. Imma dan mhux biżżejjed. Jekk tmur barra minn Malta, hemm siti li huma magħrufin b'mod dinji. Eżempju l-Ipoġew, il-Ġgantija u wkoll tradizzjonijiet, bħall- Karnival. Imma aħna rridu li lil hinn minn xtutna, Malta tkun magħrufa għal dak kollu li għandha — u għandha ħafna x'toffri. Bdin il-promozzjoni nkunu mhux biss qed inpoġġu lil Malta fuq il-mappa kulturali, imma nkunu qed insaħħuha bħala destinazzjoni turistika kulturali. Inkunu qed insaħħu l-impjieġi f'dan is- settur, inkunu qed nagħtu aktar sehem fl- ekonomija Maltija. L-Ispizjar Ġużeppi Agius u l-konnessjoni tiegħu mas-Sette Giugno F'RAĦAL ĠDID, L-ISPIŻJAR (era d e A A OI TA MAGĦRUFA SEW MINĦABBA L-GĦAJNUNA LI KIEN JAGĦTI LIL ĦAFNA FOQRA LI KIEN HEMM F'RAĦAL ĠDID SPEĊJALMENT A Te A AD GĦOXRIN. BISS FTIT JAFU, LI DAN IR-RAĠEL, TA' STATURA ŻGĦIRA HU MARBUT MAL- ĠRAJJIET TAS-SETTE GIUGNO. ħala spiżjar, hu magħruf ħafna fil-post fejn kellu l-ispiżerija, jiġifieri Raħal Ġdid. F'Raħal Ġdid kulħadd kien jafu bħala s-Sur Agius. Biss ftit jafu li Ġużeppi Agius spiċċa spiżjar minħabba l-ġrajjiet tas-Sette Giugno. Hu daħal l-università biex isir tabib. Beda l-kors u kien sejjer tajjeb ħafna. Bħal ħafna studenti ta' dik il-ħabta, kien attiv fost l-istudenti u ma kienx jiddejjaq juri s-sentimenti politiċi tiegħu li kienu anti- kolonjali u favur il-Partit Nazzjonalista. TAL-ABJAD Min-naħa tal-missier, il-familja ta' Ġużeppi Agius kienet oriġinarjament minn Għajnsielem Għawdex. Wara niżlet toqgħod Ħal Lija, iżda missier Ġużeppi, li kien jismu Giovanni, niżel joqgħod il-Birgu, peress li kien daħal jaħdem it- Tarzna. Ġużeppi twieled il-Birgu iżda ta' erba' snin niżel joqgħod Raħal Ġdid. Il-familja kienet xtrat dar fil-pjazza li oriġinarjament kienet għand Ingliż. F'Ħal Lija, il-familja kienet magħrufa bħala tal-Abjad. Kien żmien meta r-raħħala jiġifieri dawk li kien ikollhom il-merħliet biex ibigħu l-ħalib bieb bieb. Iżda fi żmien ir-Randan jew ġranet ta' astinenza, dawn ir-raħħala ma kinux jgħajtu hawn tal- ħalib, iżda għal tal-abjad. Il-ħalib kien jiġi kkunsmat f'dawn il-jiem ta' projbizzjoni minn dawk biss li kienu jkunu morda, l-anzjani u t-tfal Dawn kienu eżenti mis- sawm u setgħu jixorbu l-ħalib. Min-naħa tal-omm kienu miż- Żurrieq. Issa lill-amministatur Ingliż li jkun hemm xi tifel ta' xi impjegat fit- Tarzna Navali Ingliza u dan jissieħeb ma' partit li kien anti-Brittaniku kienet xi ħaġa li tagħtihom ġewwa ħafna. U kienet tagħti ġewwa ħafna wkoll li dawk il-Maltin li kienu jagħtu l-appoġġ lill-Ingliżi. Ġara li ftit qabel l-irvellijiet tas- Sette Giugno, l-istudenti tal-Università ħarġu jipprotestaw minħabba riformi li l-Gvern Imperjali ried jagħmel fl- Università. Il-kap tal-għaqda tal-istudenti li kien jissejjaħ Comitato Permanente Universitario: (CPU) kien (Carmelo Mifsud Bonnici, magħruf bħala l-Gross. Flimkien ma' studenti oħra, kien ġie mixli li insulta lil Ċikku Azzopardi, eks-Kap tal-Partit Nazzjonalista. Mifsud Bonnici kien ħareġ illiberat. Biss ftit jafu li ħu l-Gross, Wenzinu u Ġużeppi Agius, ġew imwaħħla fl-eżamijiet tagħhom f'dan l-istess perjodu. Waqt li l-Gross kien qed jagħmel il-kors tal-liġi, Wenzinu u Ġużeppi kien qed isegwu l-kors tal- mediċina. Kienu waslu lejn l-aħħar kors. Ġużeppi Agius kien ħa sehem f'dawn l-irvellijiet tas-Sette Giugno. Kien ipprotesta mal-istudenti u fis-7 ta' Ġunju kien il-Belt. Meta s-suldati sparaw l-ewwel tiri, hu kien fi Strada San Paolo. Forsi ftit jafu, iżda wara dawn l-inċidenti, ħafna Maltin, inkluż min ħa sehem ma kienx jitkellem li kien hemm. Kien hemm biżà li tassoċċja ruħek magħhom. Kien biss mis-sittinijiet 'l hemm li kien jikteb l-istess Agius, li nies bdew ma jibżgħux jitkellmu dwar dawn l-irvellijiet. Ir-raġuni ta' din il-biżà kienet ir-ripressjoni tal-Ingliżi. Agius stess kien daq din ir-ripressjoni. It-tifel ta' Ġużeppi Agius, John, qal li meta waħħlu lil missieru, hu talab reviżjoni tal-karta tal-eżami. Il-persuna responsabbli mill-proċedura qallu li għalxejn se jitlobha u se jaħli l-flus, għax il-professuri se jiltaqgħu, ipejpu sigarru u jżommu mar-riżultat. Iżda hu xorta talabha. Kif qalulu, ir-riżultat ma nbidilx biss tawh id-dritt li jara l-karta u meta raha, fuqha kien hemm l-inizzjali R.B. li kienu tal-Professur Ruggier Busuttil. B'hekk induna min kien waħħlu. Baqa' sakemm miet jgħid, li din kienet l-ikbar weġgħa ta' ħajtu. Wenzinu Mifsud Bonnici kien kompla l-kors Napli fejn studja taħt Giuseppe Moscati li wara dan sar tabib famuż u qaddis. Min-naħa l-oħra, Ġużeppi Agius ma kellux il-mezzi biex ikompli l-kors barra minn Malta. Biss Alla ried, li kien ġab il-lawrja ta' spizjar. B'hekk, kuġinuh Ġuzeppi Agius Muscat, ta' Ħaż-Żabbar, kien ħeġġu biex jiftaħ u jaħdem ta' spiżjar. Hu kien għenu biex jiftaħ l-ewwel spiżerija fi Triq il-Knisja Ħaż-Żabbar. ħ Wara l-elezzjoni tal-1932, li kienet mirbuħa mill-Partit kuġinuh, Ġużeppi Nazzjonalista, Muscat, Matul din il-legiżlatura, Nerik Mizzi kien kien sar Ministru tas-Saħħa. laħaq Ministru tal-Edukazzjoni, wara li Enrico Dandria kien miet ftit wara li ħa l-kariġa ta' Ministru tal- Edukazzjoni. Fl-1933, l-ispiżjar Agius iżżewweġ lil Margerita Dalli li kienet il-Kap tal-Iskola ta' Ħal Luqa. Kien żmien li l-għalliema nisa kienu jitilfu l-post tax-xogħol malli jiżżewġu. Ġara li Margerita Dalli kienet waħda mill- istudenti li kienet inbagħtet l-Ingilterra biex tistudja. Kien żmien fejn is-sistema tal-edukazzjoni tagħna, min kien imur jistudja l-Ingilterra kien eventalment isir kap ta' skola. Biss il-Gvern kien jorbtu jew jorbotha b'kuntratt tal-inqas li jagħtuh ħamis snin ta' tagħlim. Fuq kollox il-Gvern kien jorbot lin-nisa li ma setgħux jiżżewġu. Jekk jiżżewġu riedu jħallus l-ammont lura. Meta ġiet biex tiżżewweġ, Margerita Dalli, ġiet mitluba mid-Direttur tal- Albert Laferla tħalli l-post tagħha. Ġużeppi Agius Edukazzjoni, biex kien b'ruħu u b'ġismu wara l-għarusa tiegħu biex tibqa' tgħallem. Kien qabeż għalihom Nerik Mizzi. Laferla ma kienx laqa' t-talba ta' Margerita biex tibqa' tgħallem. Biss fuq parir ta' xi ħadd, Margerita Dalli rreferiet it-talba tagħha lill-Ministru tal-Edukazzjoni, jew kif kien jissejjaħ f'dik il-ħabta l-Ministru jtad-9 H bbġ dwa mm slfiilua. ba F'f4A mad ba ħa mm mins 48 sa/Vvia B 40 ġ 0ta —iorrfi-w- e ww pi huw 4 ' kaw bb PA-s-s-4 Anna mara iii ip - e spmgoee b, merheh Fghomq, $ wi ew -— jsebrb mm diġtwm jw jaġies eċ- hobġ sbawba Hum wissbd tiqeġ 4 a ij mm ha most s-84., . — ħasad j9 a ir ew mus l-mAA Qim tad, GEL-s8L TM t'sm4a8. 4 diċda JsWWS dOŻiilikbme Wi44 Mweq Q'0M Pubblika. Il-Ministru tal-Edukazzjoni, Nerik Mizzi aċċetta tal-Istruzzjoni t-talba tagħha u ta permess biex tibqa' tgħallem għal perjodu ta' tliet snin flok ħamsa. Biss Margerita Dalli tidħol fl- istorja bħala l-ewwel mara, li mhux biss żammet il-post tagħha wara li żżewġet iżda wkoll li ħarġet tqila waqt li issa kienet qiegħda tgħallem u tmexxi skola. Niftakar lil missieri jgħidli li kien inħoloq skandlu f'dik il-ħabta. Ħafna ma aċċettawx il-fatt li mara miżżewġa u tqila tidher quddiem it-tfal. Infatti kienet tqila b'żewġt itrabi. Wieħed minnhom kien il-mibki Dun Mario Agius. Wara Ħaż-Żabbar, l-ispiżjar Agius fetaħ l-ispiżerja fil-pjazza ta' Raħal Ġdid. 7,914 u il ill wi dgw s gwoġer 8 l 0-8 0182 - MD '-Mimii Ġib l 'ħamea w' al żo-ma m—— mħ'''ħuħas lq 4 wwrw-wen ef 8 ogma Qadi b teder- mat th, Gw Saw 4 swus-żewijq $ jew mamdh—nreġ Avrams ivmw Phoa AĊI mr 1) sewwa. smettawd dkċu -— mis—-iasdas Vwihiielaw ġ' — DEUTLRANT ĠOMEMHOĦ A GĦEWEL l te - jidilku —— ta tas. Fetaħha eżattament fejn illum hemm id-daħla tal-poliklinika, kantuniera ma' Ditch Street. Dak iż-żmien din kienet remissa, parti mill-kumpless li kienu bnew il-kavallieri. Wara kien ħa l-ħanut li kien hemm faċċata tagħha fejn ħafna, inkluż jien, niftakru din l-ispiżerija. Fuq kollox, qabel it-Tieni Gwerra, is-Sur Agius kien pro-Taljan u Mizzjan. Kien saħansitra daħal fl-Unjoni tal- Faxxisti Ingliżi f'Malta. Kien saħansitra sar is-segretarju tal-Każin Nazzjonalista ta' Raħal Ġdid, li kien l-ewwel Każin Nazzjonalista li nfetaħ f'Malta. It-tifel tas-Sur Agius, Dun Mario, irrakkontali li meta missieru kien għadu fl-ewwel spiżerija li kien fetaħ f'Raħal Ġdid, —— -——-— — —m—- ib Ġona d dam, l-Ingliżi pprovaw jagħmlulu nasba biex jagħlqulu l-ispiżerija. F'dik il-ħabta, il-politika kienet taħraq ħafna f'Malta. Kien daħal raġel fl-ispiżerija u ried ibigħlu xi mediċina li qallu kienet misruqa mit-tarzna tal- Ammiraljat. Is-Sur Agius kien jgħid li dan ir-raġel kien bagħtu spiżjar ieħor li kellu alleanzi kbar mat-Tarzna tal- Ammiral. Meta ġara dan il-każ kienet għada kif mietet oħt l-ispiżjar Agius, li kien jisimha Ineż. Din mietet fil-fjur ta' ħajjitha. Kienet mewta li l-familja u partikolarment is-Sur Agius kien ħassha ħafna, tant li wara l-mewt tagħha, ma riedx u kien jiddejjaq jieħu r-ritratti. L-aħħar ritratt, u Dun Mario kien urihuli, kien dak ta' din oħtu li ttieħed fil-familja. F'mument minnhom, is-Sur Agius ħass l-oħtu tgħidlu ara ma jkollox x'taqsam miegħu dan ir-raġel. F'daqqa waħda, l-ispiżjar Agius qallu b'rabja biex jitlaq 'il barra mill-ispiżerija. Din kienet xi ħaġa li mhux normali għalih li jitkellem b'rabja, għax hu kien bniedem li jħobb jisma' lil dak li jkun — kif jgħidu bl-Ingliż — a good listener. Kif ħareġ dan ir-raġel, daħlu mill-ewwel il-Puliżja. Qalulu li kienu ġew ifittxulu għal mediċina misruqa mingħand it- Tarzna tal-Ammiraljat. F'dik il-ħabta kieku inqabad b'mediċina misruqa mit- tarzna kienu jagħlqulu l-ispiżerija. It- tifel ta' Sur Agius, Alfred, għad għandu l-ittra li missieru kien irċieva mingħand il-Gvernatur biex bil-pulit jinfurmawh li dan il-każ kien ingħalaq. L-ISPIŻJAR TAL-FQAR L-ispizjar Agius jibqa' msemmi f'Raħal Ġdid għall-qalb kbira u l-imħabba tiegħu lejn il-fqir. Kien jaf daqs tabib, minħabba li kif rajna kien għamel il-kors kollu tal-mediċina u waħħluh fl-aħħar. Min jaf kemm ta parir mediċi b'xejn u kien juża mediċini naturali, speċjalment għat-trabi, biex jiffranka flus lill-klijenti ħaddiema tiegħu. Fost l-oħrajn kien jagħti b'xejn il-frak tal-biskuttelli. Kienu jsejħulhom il-biskuttelli ta' Malta. Kienu jagħmluhom tarb. Ftit maħruqin mal- ħalib. Biex jixorbuhom it-trabi kontra imsarinhom. Dawn kienu jmorru għand il-forn ta' Sacred Heart Street, magħruf fir-raħal bħala ta' Ġan Ton. Kien żmien fejn l-ispiżjar ried litteralment jagħmel hu l-mediċina. Kienu jmorru għandu t-tfal ibigħulu x-xaħmet l-art, jew xi wiża' għax kienu jintużaw fit-taħlita mal- mediċini. Mhux l-ewwel darba li kien jixtrihom biex sempliċiment jagħti dik ix-xi ħaġa żgħira lil dawn it-tfal. Il-kampjuni tal-mediċini li kien jingħata kien iqassam b'xejn. Ħaddieħor kien ibigħhom. Kien jara li jagħtihom lil dawk li ma kellhomx flus biex iħallsu l-mediċini. Kien ibigħ bir-roħs tant li darba minnhom l-ispiżjara kienu għamlu kartell kontrih u l-aġent ma ridx jibqa' jbigħlu l-mediċini jekk kien se jibqa' jżomm il-prezzjijiet baxxi. Biss ma kienx wieħed milli jibżà. Il-prinċipji tiegħu qatt ma kienu għall-bejgħ. Kien żmien meta ma kienx hemm ħin tal-għeluq tal-ispiżeriji. Kienu jdumu miftuħin sa tard billejl. U ġieli anke bil- lejl kienu jiġu jħabbtulu u kien jinżel u jiftħilhom. Kien jgħid ma tafx x'wieħed inqalagħlu. Storja oħra marbuta ma' din qalieli Alfred. Alfred irrakkontali li bħala spiżjar, missieru kien iħalli n-nies jidħlu wara l-bank u jħalli ċ-ċavetta fl-armaturi biex iħalli n-nies jeħduhom u mbagħad iħallsu. l-ispiżerija Ovvjament kien hemm mediċini li kienu msakkra biċ-ċavetta għax dawn seta' biss imisshom l-ispiżjar. Dan kien bobbligu tas-Sanità. Darba wieħed minn ta' ġewwa fesfislu f'widintu u qallu li persuna ħa xi mediċina mingħajr ma ħallsitu. Pront pront is-Sur Agius irrispondih, 'La ħadha sinjal li kellu bżonnhal' B'hekk ta lezzjoni lil min mar ifesfislu f'widejhl Wara l-gwerra, minn Mizzjan, is- Sur Agius sar partitarju kbir ta' Dom Mintoff. Kien favurih b'mod miftuħ anke fil-kriżi tas-sittinijiet. Kien jara f'Mintoff il-bniedem li seta' jiġġieled għall- ħaddiem. F'Nerik Mizzi kien ra bniedem ta' integrità kbira. Minħabba l-popolarità tiegħu f'Raħal Ġdid, mhux l-ewwel darba li Mintoff kien jibgħat għandu lil Anton Buttigieg biex jikkonvinċieh biex joħroġ mal-Partit Laburista. Iżda l-ispiżjar Agius dejjem irrifjuta, b'rispett ta' ibnu Dun Mario, minħabba li kien saċerdot. Kif qalli ibnu Alfred. Missieri dejjem ta appoġġ politiku li dawk il-politiċi li żammew mal- prinċipji tiegħu. Eventalment, wara li Mintoff sar Prim Ministru, ma kienx baqa' jaqbel f'kollox. Hu baqa' dejjem iżomm mal-prinċipji tiegħu. Ritratt tas-Sur Agius fit-tielet spiżerija tiegħu. F'dan ir-ritratt li kien ġibdu fotografu jismu Mario li kien jaħdem ma' Agius Foto Studio. Fin-nofs jidher l-ispiżjar Agius. Fuq ix-xellug jidher ħaten l-ispiżjar Agius, Wistin Dalli li kien magħruf għas-sfafar tal-insib u fuq in-naħa l-oħra, hemm Charlie li kien jaħdem ta' barbier partajm ma' Karmenu Mercieca. Dan Karmenu Mercieca kellu l-ħanut tiegħu, kif tibda l-kantuniera li jmiss fuq l-istess tat-triq tal-ispiżerija. Kien magħruf minħabba li kull filgħodu, Pawlu Boffa, anke meta kien Prim Ministru kien imur għandu biex jagħmel il-leħja u xagħru. Qed tkun ippubblikata ittra li l-ispizjar —83——8—— — ġ i —— —— mana mwa s-s ii ko B NA A e ġa Bil ; A TAW l idi ka i B nl at i ) i aa kien bagħat lil-Fapa Fawlu V Fa mess ri MAS MO ZAX, l aa a Se il-Krizi tas-sittinijiet. l-—— me tan-majoa, I-ilma ik, , Mea iż Ma '-— a e a T-—- kr l Trq —-— 7 lu a A a JA OEK ŻEWFIL, A AWA A AT ħ MA jA ir B ħ ke Mea tar ta G Ssma sa, II men Ritratti tal-ittra. B'hekk ittra bħal din Agius, kien a a ant l jibgħatha ma' xi ħadd li kien jaf li sejjer l-Italja u jitolbu biex jimpustaha A i Fa meta jkun l-Italja. k a tL- . nl - a F'din l-ittra jgħid l-istorja ta' ħajtu li hija wkoll l-istorja politika ta' TM 7 AI ' . Agius isostni li l-Knisja f'Malta kienet kontra l-integration mt a ww għax qalet li l-Protestanti Ingliżi fl-integration kienu se jindaħlu fir-religjon L Ah ġewwa Malta. Skont Agius, l-integration kienet is-salvagwardja tax-xogħol - eb a a fli ħaa a tt TA L aa l - mi , . s Ħ ħ TIS a) an AL ħ A te , MA ja f e l a mm e JO Ti e TO te je : i U b i i i e ta ji GG G IB i ħeTI TAN BONI Ġieli ita kollox biex jitlob lill-Papa biex ma' jħallix lill-knisja lokali tkompli tindaħal , i U ID B tie Mi Wiri Si aiB Gf te il oj RE Eroj) - a - puntanj emi fii lezi i ie eta Ba Agius u li bħal issa qiegħed ngħin fl-identifikazzjoni tagħhom. Intervista dwar Il-Kunsill. Malti t-Teknoloġija għax-Xjenza u jaħdem fuq l-iżvilupp ta' ċentru interattiv għall- qiegħed Din se tkun ospitatata fil- binjiet tal-Lvant tal-peninsula Bighi, li elettorali tal-Gvern wegħda Il-Mużew Nazzjonali tal-Istorja Naturali, li fil-preżent jinsab fil-Palazz Vilhena fl-Imdina, għandu kollezzjoni kbira u affaxxinanti ta' madwar miljun speċi. It-tim li jikkuraha, immexxi minn John Borg, qiegħed jagħmel biċċa xogħol kbira biex jikkonserva din il-kollezzjoni. Madankollu, hemm ċerta restrizzjonijiet partikolari fis-sit u l-faċilitajiet kurrenti. EsploraNatura se tkun tista' tilqa' dawn l-ispeċi f'ambjent aktar adegwat, biex tiżgura li dawn it-teżori nazzjonali huma ppreservati fl-aqwa kundizzjonijiet possibbli. Se nkunu qegħdin niżviluppaw ukoll attrazzjoni ta' klassi mondjali għall- viżitaturi li jiffokaw fuq il-preżentazzjoni maċ-Cermen Ezekuttiv tal-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija. u l-interpretazzjoni tal-istorja naturali lokali, filwaqt li jkomplu jiżviluppaw hub tax-xjenza fil-Kalkara. Dan l-iżvilupp se jippermetti għar-restawr tal-Palazz Vilhena nnifsu, li partijiet minhom jinsabu fi stati imminenti li jaqgħu. Il-preparazzjonijietbiexil-kollezzjoni tal-istorja naturali ssib postha mill- ġdid, kif ukoll id-disinni u x-xogħlijiet fuq il-bini u l-esebizzjonijiet jinsabu għaddejjin ġmielhom. Kien sforz bħala tim sa mill-bidu nett. Għandna wkoll il- kollaborazzjoni u l-appoġġ ta' Heritage Malta, il-Ministru Owen Bonnici, is- Segretarju Parlamentari Silvio Schembri, is-Segretarju Permanenti Prinċipali Mario Cutajar, is-Segretarju Permanenti Vincent Muscat u l-konsulenti tagħna KCA London. Fl-istess waqt, Heritage Malta qegħdin jaħdmu fuq l-iżvilupp ta' uffiċċji ġodda, workshops u postijiet fejn jattiraw il-viżitaturi tagħhom f'sit f'Ta' Qali. Ta' min wieħed isemmi l-assistenza li qiegħda tingħata mill-Malta Industrial parks biex jingħata dan is-sit. Diffiċli tagħżel speċi favorita. kabinett għandu xi ħaġa eċitanti x'juri, minn speċi preistoriċi imprezzabbli għal speċi ġodda li nġabru minn madwar id- dinja. Madankollu, li kieku kelli nagħżel, dan kien ikun il-mummja Eġizzjana. Il- mummja u s-sarkofagu tal-injam huma minn 600QK u nġiebu Malta flimkien ma' diversi artifatti oħra Eġizzjani minn Lord Grenfell, il-Gvernatur ta' Malta bejn l-1899 u l-1903. Jingħad li dan is- sarkofagu hu misħut… imma ejja nħallu dik l-istorja għal darboħra. Nistiednu 'l kulħadd biex jiġu u jagħżlu liema hu l-kampjun u l-attrazzjoni favorita tagħhom ladarba EsploraNatura jiftaħ il-bibien. I L-Esperjenza li teditja ktieb dwar: IL-ĠRAJJA TA' PRESIDENT MARA FTIT XHUR QABEL L-APPUNTAMENT ELETTORALI TAL-2013, ID-DAR TAL-KOTBA HORIZONS IPPUBBLIKAT IL-VOLUM DUMINKU MINTOFF BEJN STORJA U MITI EDITJAT ak kien it-tieni ktieb tiegħi wara spazju ta' ħames snin u terġa' u tgħid l-ewwel ktieb tiegħi kien rumanz għalkemm kien ukoll riflessjonijiet ta' tfuliti fis-snin tmenin. Ir-rumanz kont għammidtu Il-Lejl tal- Irġulija. Ftit xhur wara l-pubblikazzjoni tal-ktieb tasalli telefonata u wieħed mill- azzjonisti talabni nikkunsidra li Bejn Storja u Miti ssir sensiela. Anki għax il-ktieb inbigħ bl-eluf minkejja kull biża' Illum wasalna għas-seba' volum u fih qed niddiskutu lil Marie-Louise Colerio Preca; isem li llum hu parti minn kull dar Bejn Storja u Miti trid tiftaħ il- bibien imsakkra. Trid teħodha kontra l-kurrent. Trid tirribella kontra l-idea li l-istorja hi sempliċiment mużika ta' min hu fil- quċċata jew fil-poter. Bla ma nidher bombastiku, għalija Bejn Storja u Miti sar mezz kif insarraf il-patrijottiżmu tiegħi lejn l-art li wellditni. Mhux patrijottiżmu tal-bnadar, li jaf fih il-piż tiegħu, imma wieħed li jgħinek tgħarbel il-passat u tipprova tifhem DNA ġensek. Nammetti li fis-sensiela kien hemm defiċit għax konna qed nenfasizzaw wisq dwar l-irġiel. Anke għax wara kollox l-irġiel għal bosta snin ddominaw l-istorja bħallikieku n-nisa qatt ma kienu hemm. Riedna nagħmlu stqarrija wara kollox li anke l-mara Maltija ħaqqha post ximkien fl-istorja. Żgur mhux il-paljazza tal- interpretazzjoni storika. Imlejna ftit il-vojt meta ħriġna volum fuq Mabel Strickland imma l-pubblikatur baqa' jinsisti miegħi li Bejn Storja u Miti trid tiddiskuti mara oħra li ma kinitx passiva fis-soċjetà. Minn hawn 'l hemm l-għażla kienet naturali. L-eżempju ta' ħajja attiva ta' Marie-Louise Colerio Preca ma setax jinqabeż. Imma mhux kulma jleqq u deheb għax f'kotba bħal dawn jibda l-ewwel intopp. Min se jiktebż Il-ħbieb jew l-għedewwa' U l-ħbieb x'se jgħidu' U l-għedewwa, biex nużaw kelma iebsa, Xdifetti se jsibuż U agħar minn hekk jekk kulħadd se jdoqq l-istess strument, se jkollna ripetizzjoni monotona' Fis- sensiela joħroġ żgur il-punt li anke l-impenn fil-ħajja pubblika jvarja u allura morna għal-qawsalla ta' nies differenti li kienu jafuha f'epoki differenti għalkemm jaf hemm ċertu inklinazzjoni għal nies li jafuha bħala Ministru u President. Għax l-attiviżmu aktarx jappella iktar fl-Istorja milli l-privat. Fuq kollox Colerio Preca kienet l-ewwel President tar-Repubblika li konna se niddiskutu fis-sensiela u allura ma xtaqniex li l-ktieb ikun album tal- Presidenza. Presidenza li ħabtet fi żmien qtil ta' ġurnalista famuża lokali, meta l-iskandlu Panama Papers kien fl-aqwa tiegħu u meta qed naraw kontradizzjonijiet ċari soċjali ta' pajjiż li ekonomikament miexi tajjeb imma li xorta qed ikollu frazzjoni ta' nies li qed jgħixu f'garaxxijiet jew karozzi. Dan tgħidu l-istatistika u mhux jien u fil-ġurnali u t-televiżjoni qed jidhru dawn l-istejjer anke jekk xi kultant ikunu mġebbda wisq. Allura dan il-kuntest indirizzajnieh fil-ktieb. Kien hemm ukoll dilemma li ma setgħetx ma tkunx indirizzata. Colerio- Preca kienet segretarja ġenerali ta' partit fis-snin tmenin meta l-pajjiż demokratikament kien iġġamjat u din il- perspettiva kienet nieqsa. Riedna nistaqsu hi fejn kienet u x'għamlet2 Hu perjodu diffiċli li meta jissemma' ma jonqsux il- kontroversji kbar u kull naħa tipprova tiskredita u takkuża lin-naħa l-oħra. Fuq kollox ma kienx ikun ġust li wieħed ileħħen biss il-veduta Nazzjonalista tas- suġġett. Anke għax Bejn Storja u Miti trid issaqsi u trid tweġiba. Fil-fatt hemm il-kontrubuti partikolari ta' Alfred Sant u George Vella, illum President tar- Repubblika, dwar dan u jistgħu jiftħu beraħ id-diskussjoni. M'aħniex nitkellmu fuq ħtija f'dan l-istadju imma bdil filosofiku tal-fatti. Jien inkun l-aħħar wieħed li nirromantiċizza dak li nkun qed nagħmel. U bosta drabi ma niddejjaqx inkun kritiku aħrax miegħi nnifsi u bla ma rrid nistaqsi jekk ktieb bħal dan hux jikkontribwixxi għall-miti jew għall- istorja. Illum li ngħalaq kapitlu u beda ieħor fit-tmun tal-pajjiż, wisq probabbli diġà nistgħu nitkellmu fuq mit ta' Colerio Preca. Anke fid-dawl tal-fatt li ma kienx hemm irtir mill-patibolu. Għaliex rebħet l-opinjoni nazzjonali u kulħadd jammira n-nar li kapaċi ttajjar. Anke għax forsi tradizzjonalment il-Presidenza dejjem rajnieha bħala ħajja komda bis-sefturi. Okkażjoni biex dakli jkun jirtira fil-ħemda ta' Palazz sabiħ, qalb ġonna mimlija siġar taċ-ċitru. Bla dubju kienet President li għarfet tuża l-midja u l-midja soċjali fejn illum jibdew l-aħbarijiet. Kultant tħoss traċċi kważi ta' xi Eva Peron fejn tidħol l-alleanza poplu-mexxej. Colerio Preca waqqgħet is-swar li dawwar il-presidenza. Din mhux biss stajt tkellimha f'xi telethon imma hi stess taqbad il-mowbajl u ċċempillek hi u tintroduċi ruħha 'Marie- Louise'' Waqt li qabel il-Presidenza kienet inaċċessibbli. U dan il-poplu apprezzah. U dan jagħmel diffiċli tissepara l-mara u l-mit. Dan il-ktieb jipprova ma jinċensax imma ma jistax ma jiddokumentax fl-istess. ħin. Hemm ħafna wieħed x'jaqra. Iktar minn 300 faċċata ta' stejjer, argumenti, teorija u kontro-teoriji. Hemm analiżi ta' mara li maż-żmien minn omm privata saret omm in-nazzjon. Kollox ma' kollox nemmen li dan hu volum pjaċevoli li wieħed se jieħu gost jaqrah u jiskopri waħda mill-ommijiet li dan in-nazzjon gawda minnhom. Niltaqgħu mas-Sopran IKETI iGmtħ għala għandna nħarrgu ll uliedna fil-muzike IL-KELMA MUŻIKA 'POP' INSIBUHA UŻATA GĦALL-EWWEL B til BNIN in bdiet tintuża għal dawk is- siltiet mużikali li d-dinja ta' dak iż-żmien tkun tqis bħala popolari, kif fil-fatt din l-istess kelma tixhed. Biss bdin il-kelma kienu qed jifhmu xi ħaġa aktar importanti minn hekk. Kienu qed jirreferu għal kull tip ta' mużika tal-poplu li tkun qed takkwista fama, grazzi għall-popolarità tagħha. Is-Soċjetà Amerikana rrealizzat qabel kulħadd, li l-mużika kellha influwenza fuq il-ħajja tal-bnedmin kollha u mhux Aktar mal- mużika tinfluwenza nies, aktar titqies bħala mużika 'POP. Fdan l-istadju, l-interess kien primarjament fuq ħajjet fuq xi sezzjoni ta' nies. L-adoloxxenti jinġibdu lejn il-kantant/kantanta, mużiċist jew mużiċista. L-Amerka daħħlet il-kunċett ta' ħajja ta' fama u lussu. Il-mużiċisti pop bdew isiru 'role models. Beda jkollhom l-ammiraturi tagħhom. Saru ikoni tal- moda. Id-drawwiet u l-lingwagg użat minn dawn il-kantanti beda jħalli effett fuq l-adolexxenti. L-adolexxenti bdew isegwu l-istil ta' ħajja u l-ilbies ta' dawn il-kantanti. Il-mużika sa mill-oriġini tagħha dejjem tqieset li tista' twassal messaġġi pożittivi lill-bniedem. Huwa l-artist li jista' jgħaddi dawn il-messaġġi. Huwa l-artist li jista' jibdel messaġġ posittiv f'wieħed negattiv. bl-imġieba jew azzjoniijiet tiegħu. Biss dak li jiddetermina messaġġ ta' artist, jekk hux pożittiv jew le, huwa wkoll marbut mal-kodiċi morali li s-soċjetà tħaddan u tħaddem. Xi drabi, il-mużika tisfida dawn il-kodiċi morali. Dik 'POP' għamlitu kemm-il darba. Forsi għal ħafna nies, fosthom il- ġenituri, meta jiġri hekk jaraw fil-mużika POP bħala periklu. Jibdew jibżgħu li wliedhom isegwu jew jammiraw din il- mużika. Meta jiġri dan sfortunatament teħel il-mużika. Ħafna drabi, il-mużika 'POP' tiġi meqjusa bħala l-mużika distruttiva li tħawwad u tħarbat l-adolexxenza u ż-żgħożija tal-'fans. Hemm kategoriji oħra ta' ġenituri, li telgħu jħobbu dan l-istil ta' mużika u jaraw f'din it-transgressività azzjoni artistika jekk mhux ukoll ideali għalihom. Sfortunatament faċli li wieħed jitkaxkar mal-kurrent u jaqa' f'eżempji li jħassru l-ħajja tal-individwu jew f'imġieba li mhux dejjem taqbel ma dak li jixtiequ l-ġenituri. Iżda jingħad x'jingħad, il-qawwa pożittiva tal- mużika hija tant b'saħħitha li tegħleb kull preġudizzju. Il-mużika hija għodda bsaħħitha għax finalment l-emozzjonijiet tal-bniedem. tqanqal Besperjenza personali, kemm bħala kantanta u anke bħala għalliema fil- mużika, bċertezza ngħid li s-suċċessi li ġġib magħha il-mużika għandhom jiġu użati bilgħaqal. Sfortunatament teżisti l-ambizzjoni f'dan il-qasam li twassal anke għall-għira. Xi drabi l-artisti stess jispiċċaw jagħmlu l-ħsara lill-artisti oħrajn u saħansitra lilhom nfushom. L-għira m'għandhiex taqta' qalb il-ġenituri, anzi jekk jaraw f'uliedhom talent naturali fil- mużika, għandhom imexxu lil uliedhom 'il quddiem u jixprunaw lil uliedhom biex jilħqu l-għan tagħhom. Biss fejn ma hemmx għejra2 professjonali u għalliema kwalifikati f'dan il-qasam. Fuq kollox, il-ġenituri ma għandhomx jisfurzaw lil uliedhom, speċjalment jekk qed nitkellmu fuq tfal żgħar. Dan ħsara jagħmel. Kif jgħid il- Malti, 'il-qattusa għaġġelija frieħ għomja għamlet': L-ewwel u qabel kollox, it- tagħlim għandu jittieħed bis-serjetà. Is-suċċess f'kull qasam jeħtieġ tagħlim li jrid jittieħed b'impenn. Wieħed irid jiftakar li s-suċċess jasal bil-mod il-mod. Il-vuċi hija l-eqdem strument eżistenti fid-dinja. Kienet u għadha l-aktar mezz ta' komunikazzjoni fundamentali fil- ħajja tal-bniedem. Nagħmlu użu minnha kuljum. Biss ftit nagħtu kas kemm hija importanti li nieħdu ħsiebha. Bħal kull strument, il-kordi vokali tagħna rridu nibżgħu għalihom. Saħħet il-kordi vokali hija ta' importanza għal kull individwu, b'mod speċjali għall-kantanti. Tagħrif u istruzzjoni professjonali dwar dan is-suġġett huma parti essenzjali li kull għalliem tal-vuċi għandu jwassal lill- studenti tiegħu. It-talent vokali jeħtieġ paċenzja u dedikazzjoni mhux biss minn min jgħallem iżda aktar u aktar minn min qed jitgħallem u nżid li l-ġenituri wkoll għandhom irwol fundamentali. Il-ġenituri mhux qegħdin hemm biss B Ċ ilezza IA li s-suċċessi IT-TALENT FIL-KANT HU Ċ-ĊAVETTA GĦAS-SUĊĊESS Meta wieħed iħoss li għandu talent mużikali jew jara f'uliedu dan it-talent għandu jfittex li jisfruttah. Iżda dan jitlob direzzjoni professjonali. L-ewwel ma għandu jfittex hu li jiżviluppa t-talent permezz ta' tagħlim taħt gwida biex iħallsu u jwasslu lil uliedhom fejn meħtieġ iżda biex jieħdu sehem fit-taħriġ ta' uliedhom speċjalment waqt li qed jistudjaw. It-talent huwa rigal mingħand il-Ħallieq u għandu jiġi ndokrat Hija naturali għall- ġenituri li jiggustaw it-talent fiċ-ċkejknin tagħhom. Hu xogħol tal-għalliem li juri fiduċja fil-kapaċitajiet tal-istudenti tiegħu u jixpruna kemm jiflaħ dan it-talent. Biss dan irid jsir bi professjonalità u fil-limiti tal-aħjar possibilitajiet tat-tfal. Jekk le, inkunu qegħdin nisfruttaw lit-tfal jekk mhux ukoll nirvinawlhom il-vuċi min età żgħira. It-tfal qatt m'għandhom jingħataw kanzunetti ta' ċerta diffikulta vokali jekk ma jkunx hemm taħriġ u preparazzjoni għalihom. — Dan jitlob kwalifiċi u esperjenza. Il-ħoss għandu joħroġ b'mod naturali u mhux bi sforz għax sforzi u pressjoni muskolari jafu jkunu ta' dannu vokali serju fuq it-tfal. Xi drabi tfal żgħar fl-età jintalbu jagħmlu taħriġ vokali li hu intiż għal tfal ikbar fl-età. Bħala għalliema fit-taħriġ tal- vuċi, dejjem nuża l-frażi: L-ewwel trid titgħallem timxi mbeqq biex imbagħad tibda timxi fuq żewġ saqajn u aktar tard titlaq tiġri. Nemmen li dan jgħodd kemm għat-tfal, għal studenti akbar fl-età kif ukoll għall-kantanti adulti. Fuq kollox, it-tagħlim tal-kant għandu jkun addattat mhux biss skont l-età tal-persuna iżda wkoll skond il-livell ta' esperjenza li wieħed ikollu. Pass, pass, b'sabar u bdeterminazzjoni wieħed jasal. Ladarba tasal, is- sodisfazzjon ikun kbir, għax tkun taf li wasalt fejn xtaqt bl-għaraq tiegħek stess għall-kisba ta' riżultati sodisfaċenti. Fuq kollox, meta wieħed jirnexxi, jikber fih innifsu is-sens ta' fiduċja f'dak li jagħmel u jemmen aktar fih innifsu. Ma hemm ebda suċċess mingħajr tbatija. — Is- sodisfazzjon li tkun wasalt bil-ħila tiegħek u l-għaqal tiegħek huma imprezzabbli. maġi fi l i Ċel , Mar b ŻOMM liġi / a g l bil b b t 4 (iAj i aġiiiġàii bil-bta, Inħeġġeġ kemm lill-ġenituri ta' tfal żgħar u lill-adoloxenti u ż-żgħażagħ biex ma' jaqtgħux qalbhom u bdeterminazzjoni u sagrifiċċji jippruvaw jitilgħu tarġa, tarġa f'avventura ta' tagħlim u esperjenzi li jwasslu lejn il-kisba ta' professjonalità u suċċessi mixtieqa. Il-ħwienet tal- MARTIN AGIUS, KAP EŻEKUTTIV TA' THE CONVENIENCE GROUP, HU MEQJUS BĦALA JAF SEW IS-SETTUR TAN-NEGOZJU. ħamel aktar minn għoxrin sena jaħdem mal-General Soft Drinks, li hi waħda mill-kumpaniji rinomati tal-luminati f'pajjiżna. Bħala Sales and Marketing Manager, hu għen bil-kbir biex in-negozju tal-kumpanija jikber, u dan fi żmien ta' kompetizzjoni qawwija. Ftit xhur ilu hu ddeċieda li jidħol għal sfida ġdida u dan hekk kif daħal bħala Kap Eżekuttiv. ta' The Convenience Group, grupp li qed jespandi sew f'pajjiżna. Dan hu grupp li sa issa għandu xejn inqas minn 62 ħanut f'pajjiżna. 'Kien ċar ħafna l l-azzonisti wara 'The Convenience Shop' għandhom viżjoni ċara u dan biex jieħdu dawn l-istabbilmenti lejn pożizzjoni għola. Kien diffiċli nitlaq ix-xogħol li kelli qabel, imma id-determinazzjoni tal-azzjonijiet li jkomplu bis-suċċess, kienet kbira', jgħid Martin Agius. L-ewwel Convenience Shop li nfetaħ kien f'Ħaż-Żebbuġ. Kien infetaħ għaxar snin ilu, fejn dakinhar l-għan kien li jinlaħqu l-bidliet li kienu qed isiru fis-suq. Ma kellux jgħaddi ħafna żmien sakemm il-fundaturi irrealizzaw li l-kunċett kellu potenzjal kbir. 'Is-sidien oriġinali kienu viżjonarji. Bdew jaraw li aktar nies bdew ifittxu dejjem aktar dawn il-ħwienet għax kien jaqdu l-ħtiġijiet tagħhom fid-dinja mgħaġġla ta' llum', jgħid Martin Agius. 'Il-formula baqgħet l-istess. Negozju tal-familja li jiffoka fuq li jagħti l-aħjar servizz' jgħid Martin Agius. Is-sur Agius jispjega li 'l-kunċett ta' Convenience sar dejjem aktar importanti minħabba l-mod kif qed jinbidel l-ambjent soċjo ekonomiku b'mod partikolari minħabba it-turisti u l-ammont ta' barranin. Aħna mhux qegħdin nikkompetu mas-supermarkets tradizzjonali, għax il-parti l-kbira tal- klijenti tagħna ma jridux jgħaddu ħafna ħin jixtru. Aħna qed nikkumplimentaw lis-supermarkets għax il-klijenti tagħna qed ifittxu li jagħmlu xirja malajr. Ir- rwol tagħna hu li nilqgħu l-aspetattivi tal-klijenti, li jagħmlu xirja bejn 5 u 10 minuti'. Biex jintlaħaq dan, il-ħanut irid ikollu stokk adekwat ta' diversi prodotti. Aħna iffukat fuq il-bżonnijiet speċifiċi tal-klijenti' jiddikjara Martin Agius. Illum il-ħwienet tal-Convenience issibhom fi kważi kull belt u raħal f'Malta apparti l-Mellieħa u f'Għawdex. Is-sur Agius jikkonferma li m'hemmx għaġġla biex il-Convenience Shop tistabbilixxi ruħha hemm ukoll kif jinħass il-bżonn. 'L-istrateġija tagħna hi li nkomplu nikbru b'rata mgħaġġla. Din l-istrateġija tinvolvi li: nidentifikaw lokalitajiet ġodda. Il-grupp hu konxju ħafna tal- isfidi li joħorġu mill-pjan ta' tkabbir. Hu għalhekk li qed jinvesti f'infrastruttra sofistikata ta' IT biex b'mod effiċjenti se jitilgħu għal 71 sal-2019 tanalizza is-suq. Dan biex id-deċiżjonijiet ikunu b'mod infurmat'. jagħtu importanza kbira lir-riżorsi umani, li llum jgħoddu mas-750 impjegat. Il-grupp ma jonqosx li jirrikonoxxi l-kontribut tal- ħaddiema għal dan is-suċċess. 'Il-kumpanija ma kienet tasal imkien mingħajr id-dedikazzjoni tal-ħaddiema. Il-kumpanija tmexxi politika ta' diversità u opportunitajiet ugwali. Ninvestu fit- taħriġ. Għandna ħaddiema li bdew mill- iskaluni ta' isfel u baqgħu javvanzaw sakemm waslu f'karigi maniġerjali' Bl-għan li jkompli jespandi il-grupp qed itejjeb l-operat tiegħu u ħareġ b'xejn inqas minn €5 miljun f'bonds. Martin Agius jgħid li 'l-missjoni tagħna hi li nsiru l-aqwa convenience retailer f'Malta'': Hu jispjega ukoll li l-grupp ma jonqosx li jsemmi li jħaddnu ukoll il-filosfija tar-responsabbilità soċjali tal-kumpanija u dan billi tgħin Niltaqgħu ma' artist: WIEĦED MILL-ISKULTURI PJUTTOST ŻGĦAŻAGĦ, HU CHRIS EBEJER. ILLUM GĦANDU 39 SENA. GĦAL MIN IĦOBB L-ISKULTURA, L-ISEM TIEGĦU MHUX ĠDID U ĦAFNA LLUM JARAW XI WĦUD MILL-ISTATWI KBAR TAL-BRONŻ LI GĦAMEL MINGĦAJR MA JAFU e AI To IN ZIVA Ma jiddejjaqx jgħid li n-nannu tiegħu kien bidwi l-Qrendi. U wisq inqas ma jiddejjaq jassoċja ruħu mal-kultura ta' raħal twelidu. Lanqas jiddejjaq jidentifika ruħu ma' dak li Jeremv Boissevain isejjaħ il-kultura Maltija tal-festa partiti. Bi kburija wrieni l-iskultura li għamel għall-faċċata tal- Każin tal-Banda ta' Santa Marija. Allavolja għadu pjuttost żgħir, Chris Ebejer għandu numru ta' xogħlijiet kbar u imponenti f'pajjiżna. L-istatwa fil- bronż tal-perit militari Pietro Floriani li hemm il-Furjuna hija tiegħu. Hu wkoll l-iskultur wara l-istatwa ta' Madonna li hemm fid-daħla prinċipali tal-isptar Mater Dei. Biss Chris Ebejer għandu numru ta' xogħlijiet fid-djar u f'kollezzjonijiet privati. Għadu kif spiċċa jagħmel numru ta' bustijiet ta' persuni li għamlu isem u gieħ lil pajjiżna. Hawn se nsemmi tnejn biss minnhom. L-ewwel bust li għadu kif spiċċa jagħmel u sar tal-bronż huwa dak tas-Sur Edwin Friggieri, il- fundatur tal-Busv Bee. L-ieħor hu ta' Sunnv Borg, li waqqaf il-Bortex. Dawn huma żewġ xogħlijiet li offrewlu sfidi kbar. Forsi għal min mhux versanti max-xogħol tal-iskultura, ma jagħrafx l-isfidi tekniċi u artistiċi li xogħlijiet bħal dawn jitolbu. L-ikbar sfida hu dak li tagħmel bust ta' persuna li tkun diġa mejta. F'dan il-kuntest, il-bust ta' Sunnv Borg kien l-ikbar sfida għax dan ġie kkummissjonat wara mewtu. fid-dinja Klassika u anke f'dik Rinaxximentali, meta kienu jsiru l-bustijiet, dawn kienu jsiru meta l-individwu kien ikun għadu ħaj. Illum, aktar iva milli le, nagħmlu l-bustijiet meta l-persuna tkun mietet. Fil-każ ta' Edwin Friggieri, il-bust it-tradizzjoni klassika. Dan ifisser li l-artist, fil-każ ta' Ebejer, jagħmlu billi l-individwu jiġi fl-istudjo u jimmudella l-bust fuqu. Normalment meta s-suġġett ikun preżenti, din l-isfida tintrebaħ għax l-iskultur qed jara lill- persuna quddiemu, idur magħha u jimmudella l-figura tiegħu. Min-naħa l-oħra, il-bust ta' Sunnv Borg kellu joħloq il-bust tiegħu minn fuq numru żgħir ta' ritratti. Wieħed irid jiftakar li ritratt dejjem jagħti immaġni ta' żewġ dimensjonijiet. Skultura kontra ritratt jew pittura mhix xi ħaġa ċatta, iżda kif jingħad fil-jargon artistiku 'in the round' jew multi dimensjonali. B'hekk tagħmel bust jew wiċċ ta' persuna toffri sfidi differenti minn dik li tagħmel pittura. Hu diffiċli ferm biex toħloq din il-multi-dimensjonalità minn ritratti li Ritratt meħud minn Mark Micallef Perconte juru waqt wieħed fil-ħajja ta' individwu. Wieħed irid jgħid li Ebejer rebaħ dawn l-isfidi bl-unuri kollha. Ebejer beda l-istudji tiegħu ma' Tarċisju Montebello li jiġi t-tifel tal- famuż skultur Marku Montebello. Beda bħala alljiev tiegħu u ta' tifel kien imur jgħinu, fis-snin disgħin meta Tarċisju kien qed jagħmel xogħol ta' skultura fuq il-knisja ta' Kristu Re, Raħal Ġdid. Illum Ebejer għandu l-istudjo tiegħu, garaxx kbir fl-Imqabba fejn jagħmel ix-xogħlijiet tiegħu. Hu kritiku dwar is-sistema preżenti ta' apprentista. Jemmen li numru ta' żgħażagħ qed jispiċċaw l-iskola u joħorġu b'ħafna pretenzjonijiet, xi ħaġa, li hu jqijs li ma kinietx teżisti qabel. Jemmen li artist għandu jħarsu lejn il-valur tal-flus. Dan mhux ħażin, għaliex il-ħaddiem ħaqqu ħlasu. Biss qabel ma jgħolli rasu l-artist irid l-ewwel jasserixxi ruħu u jipprova lilu nnifsu. Ċertifikat akkademiku waħdu mhux bżżejjed biex jagħmel persuna artistl Dan jitlob sens qawwi ta' umiltà. Illum Ebejer jaħdem ukoll barra minn xtutna. Għandu kuntatt qawwi ma' Pietrasanta, post barra minn Pisa, u rinomat għall-iskultura. Jitla' ta' spiss u xogħlijiet tiegħu jsiru tal-bronż, speċjalment jekk huma kkummissjonati mill-privat, f'funderija partikolari li hemm f'din il-lokalità. li din il-funderija hija waħda mill-aqwa li hemm fl-Italja, kemm f'dik li hija kwalità ta' xogħol u fuq kollox fi kwalità ta' bronż. Bħal kull artist ta' veru, Ebejer huwa spiżjar f'xogħlu. Barra li hu skultur, Ebejer huwa anke espert f'dik li hija teknika ta' kif isiru l-iskulturi fil-bronż. Ħareġ ktieb ma' Ravmond Saliba dwar dan is- suġġett. Din hija xi ħaġa li kienet nieqsa fil-letteratura tagħna. Jien nemmen li l-arti tiġri fid- demm. Fi studju ġenjaloġiku li kont għamilt fuq il-pittur Francesco Zahra, sibt li mhux biss missieru kien artist, iżda kien jiġi mod dirett mill-iskultur Malti, Casanova. Dan kien attiv fis-seklu sbatax. Chris Ebejer qalli li min-naħa jew fergħa tal-familja tiegħu tal-Qrendi ma hemmx artisti. Dawn kienu bdiewa. Infatti, jekk tħares lejn l-istorja ta' din il-lokalità, kompla jgħidli, ma ssibx artisti mill-Qrendi. Is-sengħa kienet tintiret. Fil-Qrendi, l-unikasengħa li setgħet tintiret kienet dik tal-bidja. Anke għax-xogħlijiet fil-knisja tal- Qrendi, bħall-bqija tal-knejjes rurali, kienu jitqabbdu artisti mill-ibliet. Il- bdiewa kienu jimitaw l-istili u jimxu fuq il-passati u l-iżviluppi artistiċi li kienu jseħħu fl-Ibliet. L-artisti u l-artiġġani fil-imgħoddi, fl-ibliet tagħna kont issibhom, b'mod. partikolari, f'dawk tal-inħawi tal-port. Imbagħad kien jiġi xi kappillan minn dawn in- naħat u dan kien iġib il-kultura tal-port miegħu. B'hekk hu jħossu kburi, li huwa wieħed minn tal-ewwel skulturi li ħarġu mill-Qrendi. Biss qalli wkoll li fil-linja ġenjaloġika tiegħu, għandu fergħa minn Bormla. Wieħed mill-antenati tiegħu, jiġifieri, in-nannu tiegħu kien Bormliiż. Hu veru każ, kif qalilna l-poeta Latin Orazju, 'poeta nascitur' jew persuna titwieled artist jew poeta. għadha qawwi fi Chris Ebjer. l-oriġini mill-bdiewa hu skultur tajjeb, għandu passjoni kbira lejn il-bidja. Bniedem li jfittex li jnissel siġar ġodda indiġeni minn dawk qodma. Kif qalli, il-Ħadd waranofsinhar irridu għalija. Iħobb jagħmel mixjiet twal waħdu fil-kampanja, jiskopri l-istess kampanja u janalizza l-pjanti indiġini tagħna. In-natura toffrilu mistrieħ tal- moħħ, iżda tiftaħlu dinja oħra, għaliex in-natura issir sors ta' ispirazzjoni għax- xogħlijiet tiegħu. Meta staqsejt jekk għandu x-xogħol importanti kif ngħid bl-Ingliż 'in the pipeline', qalli, li qed jaħdem fuq monument fejn in-natura se tkun preżenti. Barra li dan il-monument se joffri sfidi ta' teknika, minħabba l-kobor u s-suġġett, jirrappreżenta din il- metaforfosi umana. Ma għandix dubju li dwar dan il-monument ser nsimgħu dwaru fil-futur qarib. Fl-aħħar u mhux l-inqas, Chris Ebejer qalli li l-aktar li jħossu komdu jaħdem huwa fl-ambjent ċivili u privat, iżda mhux f'dak ekklesżjastiku. Il-Ħares ta' Filfla u l-Konti ta' Monte-Cristo KWAŻI MITEJN SENA ILU, F'RIVISTA INGLIŻA LI ĠĠIB L-ISEM TA' BENTLEV'S MISCELLANV DEHRET STORJA DWAR MALTA U L-GŻIRA TA' FILFLA. in l-istorja dehret fil-ħarġa ta' 1) Ottubru 1842 u kitibha Richard Dak li jolqtok f'din l-istorja hija x-xebħ li hemm mal-istorja famuża ta' Alexandre Dumas: Le Comte de Monte-Cristo. Fi kliem ieħor, dan ir-rakkont ta' Jones jagħtina l-istorja ta' Cristo qabel ma sar Konti. Il-Bentlev's Miscellanv kienet rivista importanti ħafna. Bdiha l-pubblikatur magħruf Bentlev fl-1836. Fost il-kittieba kbar li stieden biex jiktbu fiha nsibu lil Charles Dickens. Il-ktieb ta' Dickens Oliver Twist beda bħala sensiela f'din ir-rivista. Dickens kien editur ta' din ir-rivista u dam editur tagħha sal-1839, meta mbagħad telaq minħabba nuqqas ta' qbil ma' Bentlev. Bħala rivista baqgħet toħroġ sal-1868. Mill-mod kif kiteb Richard Jones juri ċar li hu kien ġie Malta. Bħala karattri, jista' jkun li mhux minnhom, biss il- postijiet li jsemmi verament jeżistu. Isemmi l-purċissjoni ta' San Girgor. Jgħid li kienet tibda minn Casale Paola, li hu kollu minnu. Jgħid li kienet tkompli saż- Żejtun. Hu minnu wkoll. Jagħti numru ta' dettalji dwar din il-purċissjoni li juru li dan Jones mhux biss raha personalment, iżda tkixxef dwarha. Id-dettalji li jagħti dwar Wied iż-Żurrieq u Filfla huma minnhom. Kien post tas-sajd. Jekk kien hemm xi delitt marbut ma' Filfla, ta' min li wieħed jistħarrġu aktar. Din l-istorja kurjuża ntesiet tul is- snin u llum il-ġurnata ma hija magħrufa xejn. Meta skoprejtha fl-2015, bqajt impressjonat bil-fatt li fiha ħafna elementi Maltin u hemm ħafna x'jindika li hija storja li hija vera u li seħħet f'Malta. Hija tirrifletti l-kuntest soċjo- kulturali Malti tal-bidu tas-seklu dsatax; filwaqt li titfa' dawl ġdid dwar kif nifhmu l-istorja ta' Malta. Personalment minn din l-istorja sirt naf li kienu għadhom imorru jagħmlu l-kaċċa tal-fniek fuq Filfla fil-bidu tas- seklu dsataxl Fuq livell aktar profond, din l-istorja turina l-immaġni ta' soċjetà egalitarja fejn pika moħbija taf tinbet faċilment u twassal għall-konsegwenzi rovinużi. Min jaf jekk dan jirriflettix il- kuntest soċjali Malti ta' dak iż-żmien2 kittieba, qagħdu attenti biex l-ekonomija Maltija Skont xi il-Kavallieri kienu tkun strutturata biex ma tħallix li jinbtu intraprendituri miljunarji li setgħu jisfidaw il-poter tagħhom. Li hu żgur hu li d-dwelli, li kienu jseħħu ġewwa Strada Stretta l-Belt, ma kinux ipprojbiti skont il-liġi Maltija tal-bidu tas-seklu dsatax, meta f'pajjiżi oħra kienu ilhom li spiċċaw. Biss hemm aspett ieħor li jagħmel din l-istorja waħda importanti anke fuq livell dinji u ta' importanza għal dik li hija l-istorja tal-letteratura, mhux biss dik Maltija, iżda fuq kollox, dik Franċiża. F'dan ir-rakkont hemm ċerti aspetti ħafna tal-Konti ta' Monte-Cristo, kif miktuba minn li jixbħu l-istorja darba fl-1844, jiġifieri sentejn wara li ħarġet din l-istorja dwar Malta. Jingħad li meta ġie biex jikteb din l-istorja, Dumas kien ikkollabora ma' Auguste Maquet li kien awtur magħruf fi żmienu għall- istejjer tas-sħarijiet. Din l-istorja ta' Jones hija verament storja tas-sħarijiet — dwar il-ħares ta' Filfla. Il-ħares ta' Filfla kien ir-riżultat ta' pika moħbija li tinbet bejn żewġt irġiel fuq mara, li kien jisimhom Andrea Casha u Domenico Balzan. Dawn it-tnejn ifakkruk fiż-żewgt irġiel li fir-rumanz ta' Dumas xtaqu lil Mercedes, u wieħed kien jgħir għall-ieħor. L-għira hija l-element inkomuni bejn dawn iż- żewġ rakkonti. Dumas jitkellem dwar iż- żwieġ ta' Edmond Dantċs ma' Mercċdċs u kif fl-ewwel jum tat-tieġ tiegħu l-ikbar ħabib ta' Edmond, Pharaon, jagħmel akkuża falza fuqu u dan jispiċċa fil-ħabs ta' Chàteau d'lf, li kien jinsab fuq gżira fortizza barra minn Marseilles. Il-gżira ta' Filfla tista' titqies bħala protagonista tal-istorja Maltija b'mod li jixbaħ ir-rwol tax-Chateau d'If fil-ktieb ta' Dumas. istorja ta' Dumas, il-priġunieri mejtin kienu jorbtuhom fi xkejjer u jixħtuhom minn fuq l-irdum ta' din il-gżira għal ġol-baħar. Hemm xebħ iktar qawwi mal- mod kif il-Gran Mastru L'Isle Adam kien ħeles minn numru ta' Kavallieri ribelli billi kien ordna li għandhom jintrabtu ħajjin fi xkejjer u jintefgħu l-baħar. Fuq kollox, din l-istorja dwar il-ħares ta' Filfla ġiet irrakkontata minn sajjied li kien jismu Cristol Kważi, kważi meta wieħed jaqra dan ir-rakkont jaħseb li dan Cristo kien is-sid ta' Filfla jew aħjar il-konti tagħhal Anke l-protagonist ta' din l-istorja, Andrea Casha jispiċċa jinqatel minn sieħbu Dominico Balzan billi jitfgħu ħaj minn fuq l-irdum ta' Filfla għal isfel. Biex wieħed jifħem aħjar li qed ngħid, qed nirriproduċi din l-istorja kif kitibha Jones, jiġifieri bl-Ingliż. Issa nħalli f'idejk qarrej biex tasal ghall- konklużjonijiet tiegħek. IL TA Għarbija f'Malta ġa s-sistema ta' kif jinkitbu n-numri fi żmienna fil-Punent u f'ħafna mill- bqija tad-dinja kienet żviluppata probabbilment ġewwa fl-Indja, iżda kien bis-saħħa tal-Għarab li din għaddiet għal għandna. Meta l-Iżlam beda jikber u jinfirex ħa minn kulturi qodma ta' dawk il-ġnus li sfaw taħt il-ħakma tagħhom u komplew jiżviluppaw dak li sabu ġdid. Wieħed miċ- ċentri l-kbar tal-għerf kien Bagdad, fl-Iraq, fejn għorrief Għarab, Griegi, Persjani, u Lhud, laqqgħu l-wirt kulturali li kien inġema' tul sekli sħaħ minn nieshom. Fis-sena 771 deher għaref Indjan li ġab miegħu studju dwar l-astronomija li fih intużat is-sistema Indjana tan-numri. Sa dakinhar l-Eġizzjani, il-Griegi u kulturi oħra kienu għadhom bis-sistemi l-qodma tagħhom filwaqt li fil-Punent ukoll kienu għadhom jibbażaw fuq is- sistema tar-Rumani (ara t-tabella aktar Din kienet waħda kkomplikata għall-aħħar li tieħu moħħ kull min kellu x'jaqsam ma' xi tip ta' kalkolu fil-ħajja ta' kuljum. Kien għalhekk li s-sistema l-ġdida li introduċew l-Għarab mill- Indja malajr sabet ruħha mifruxa mal- inħawi kollha li kienu jagħmlu parti mill- Imperu l-Għarbi. Is-sistema Indjana kellha vantaġġ kbir fuq dik Rumana billi kellha biss sinjal wieħed għal numru wieħed. Biex nieħdu eżempju, għan-numru tlieta, jinkiteb '3' flok 'IIT, u għan-numru disgħa, '9' flok 'IX. Bdin is-sistema in-numri setgħu jiġu murija b'mod eħfef u b'aktar ċarezza bħal meta għal mija u disgħa u sebgħin jeħtieġu tliet numri diġtitali biss: '179' flok 'CLXXIX' u erbgħa għal '1946' flok 'MCEMXIVT. Minkejja s-sempliċità tagħha, is- sistema kellha n-nuqqasijiet tagħha wkoll. Numri bħal 'seba' mija u tlieta' li bis-sistema r-Rumana seta' jinkiteb 'DCCIIT, ma setax jinkiteb sempliċiment 'T u '3. Kien għad jonqos 'iż-żero' li jagħmel il-valur tan-numru 'sebgħa, '70: Kull 'żero' ieħor wara n-numri, mill- wieħed sad-disgħa, kien ikattar il-valur tan-numru bgħaxra; e.g. Dan kien żvilupp importanti li l-Għarab introduċew mas-sistema Indjana biex b'hekk saret waħda aktar kompluta. In-numri l-Indjani kif baqgħu jużawhom ħafna mill-Għarab. IS1TFSEOTVAS $ In-numri l-Għarbin kif użati fil-Punent. Is-sistema l-ġdida ħaffet bil-kbir prinċipji tal-matematika. Biha setgħu jsiru kalkoli u kontijiet b'mod faċli tassew. Ma kienx ta' b'xejn li tul is-seklu għaxra bdiet dieħla fl-Ewropa minn Spanja u baqgħet tinfirex mal-Punent kollu kemm hu. Il-kitba tan-numri baqgħet tiżviluppa, biss fil-waqt li fil-Punent in- numri ħadu x-xeħta l-Għarbija li għadna nħaddmu sal-lum l-Għarab żammu l-forma l-Indjana li tidher taħt. Ta' min wieħed isemmi wkoll li aħna l-Maltin, barra l-kitba tan-numri, żammejna wkoll is-sistema l-Għarbija, mil-lemin għax-xellug, meta jinqraw in- numri mill-mija 'l isfel. Hekk numru bħal '75' naqrawh 'ħamsa u sebgħin, l-ewwel il-waħdiet u wara l-għaxriet. Dan huwa fdal ieħor tal-Għarbi li għadu magħna. NUMRI KUMANI U KEMM ISARRFU F'NUMRI GĦARAB EIT ĠA f3 (e F c AIR G $ kal ż mi ke ke) ta kal IO kr U lliħna Mitlufa fit-Teatru Astra, Għawdex DIN IR-REBBIEGĦA, ILĦNA MITLUFA LOST VOICES SE TITLAQ MINN MALTA U TMUR IL-GŻIRA TA' GĦAWDEX, FIT-TEATRU MAESTUŻ TAL-ASTRA, VICTORIA, NHAR IS-SIBT 5 TA' MEJJU in il-produzzjoni li tnediet is-sena l-oħra hija parti mir- repertorju turistiku ta' Teatru Malta għall-2019. Ilhna Mitlufa se tintwera għal serata waħda biss. Se tieħu lill-udjenzi fuq vjaġġ nostalġiku u melodiku lura fiż-żmien. Andrew Alamango, il-moħħ wara din il-magna taż-żmien, jispjega dwar dak li għandek tistenna li tara fuq il-palk din ir- Rebbiegħa. X'inhi Ilħna Mitlufa'2 liħna Mitlufa hija produzzjoni teatrali fil-ġeneru msejjaħ 'music- theatre' ibbażata fuq snin ta' riċerka personali fit-tradizzjoni tal-għana. Mibnija fuq il-mużika u l-poeżija li sibt tul is-snin, kif ukoll il-konverżazzjonijiet li kelli ma' membri tat-tradizzjoni tal- preżent u tal-passat. Hija ġabra ta' rakkonti ta' wirt ta' din l-art li tħalliet minn dawk li ġew qabilna. Hija wkoll l-istorja tal-wirt ta' tradizzjoni orali, tradizzjoni ta' poezija u l-kelma fil- forma ta' vers tat-tmienja li għaddiet minn ġenerazzjoni għal oħra u li waslet għandna llum bħala l-espressjoni ewlenija tal-Maltin. Il-kelma mitkellma, miktuba, iddokumentata u rrekordjata fuq żigarelli tal-awdjo, diski, casettes u videos. Hija storja dwar il-bżonn li nużaw leħinna biex ngħidu dak li għandu bżonn jingħad, hekk kif qabel kien jintuża għal kull bżonn fil-ħajja ta' kuljum. Ilħna Mitlufa hija storja fuq it- tfittxija tal-leħen li kellna meta kellna wkoll il-bżonn li ngħannu flimkien. Kemm ilek tiddokumenta din l-informazzjoni kollha dwar l-għana Jien ilni f'dan il-qasam ta' riċerka fl-għana dawn l-aħħar 18-il sena. Dak iż-żmien, mal-grupp Etnika kont bdejt infittex l-aħħar nies li kienu jafu jibnu u jdoqqu strumenti Maltin. L-interess fil-mużika tradizzjonali ta' Malta fil-fatt bdiet bi tfittxija ta' dokumentazzjoni u reġistrazzjonijiet antiki tal-għana u l-mużika popolari Maltija. Minn dak iż-żmien 'l hawn ħdimt ma' riċerkaturi, studjużi, mużiċisti, poeti u għannejja bħalma kien il-maħbub Frans Baldacchino l-Budaj, Mikiel Cumbo l-Iżgej u oħrajn. X'messaġġ tixtieq li tikkomunika lill-udjenzi permezz ta' Hhna Mitlufa Fl-aħħar mill-aħħar, qed nipprova niġġenera apprezzament tal-kultura u t-tradizzjoni tagħna stess għar-raġunijiet tagħna stess. Rikonoxximent tal-għannej, passat u preżent, u għar-rwol tiegħu fis- soċjetà. U bit-tama li n-nies ma jarmux it-tradizzjonijiet tagħhom stess, iżda jinvestigaw drawwiethom biex ikunu jafuhom u jtejbuhom. Għar-raġuni li niftakru minn fejn ġejna, riflessjoni tal- wirt tanġibbli jew intanġibbli tagħna u l-ħtieġa li nużaw il-vuċi tagħna fil-kant. Għaliex taħseb li dan l-ispettaklu japplika għal udjenza multinazzjonali minkejja li huwa bil-Malti2 Naħseb li l-essenza tal-messaġġ hija trażmessa permezz tal-esibizzjoni, tad-drammaturġija u tal-vuċijiet, l-istampi u r-reġistrazzjonijiet. Nemmen li l-biċċa permezz permezz l-kbira tan-nies jirrelataw mal-istorja 'xi mod jew ieħor, kemm jekk trabbew f'din il-kultura kif ukoll jekk le. L-istorja hija universali iżda tingħad fil-format tradizzjonali tal-kanzunetta u l-poeżija, għalhekk għandha appell għal ħafna fuq xi livell jew ieħor. L-idea hija wkoll li tiġi ppreżentata xi ħaġa li hija mużikalment valida u ta' kwalità tajba għalkemm mhux neċessarjament fil-forma ta' kunċert. Għal biljetti tal-5 euro u aktar tagħrif dwar Ilhna Mitlufa żur teatrumalta.org. mt jew ċempel 21220255. Dan il-proġett huwa appoġġjat mill-Fondazzjoni Magna Żmien. Eoċċi UQub il- TITTI TAN-MIGRET IŻ-ŻURRIEQ Iżċib Malta taħtek A Ta A Et Irtir io Żurrieq, eżattament fin-Nigret. Dan il-post huwa magħruf bħala Fuq il-Ġibjun fiż-Żurrieq. Kif jixhed IET għax fih jinsab ġibjun tal-ilma li kien sar fi żmien il- perjodu Ingliż. In-Nigret kien xagħri u kien sar biex iforni l-ilma lir-raħal taż-Żurrieq. Dan il-post hu Mi IA ħoll l-art tai te a L għandu veduti sbieħ ta' Malta. Minn hawn iġġib aktar minn nofs Malta taħtek. Għandek il-Qrendi u l-Imqabba, is-Siġġiewi, Ħaż-Żebbuġ, Ħal Qormi, l-Imdina u sal-Mosta u Ħad-Dingli. Fuq in-naħa A wieħed idawwar rasu n-naħa l-oħra, l-għajn tmur sa Filfa u x-xefaq tal-baħar li jinfetaħ quddiemek. IO la IE ir i MOn e ċli fan afiiji be E Mel f biż-żiffa friska. In-nar jiġi taħtek. Fuq din il-quċċata A tt Ct kbira hija verament 'familv friendiv, fejn it-tfal u mhux biss għandhom fejn jimirħu u jimxu. Fil-bidu ta' dan il-ġnien hemm bini li jservi ta' klabb tal-boċċi. Bħal kull klabb tal-boċċi ieħor, dan ikreh tell io a sempliċi. B'imwejjed sempliċi. Fil-maġġoranza tal- patruni huma rġiel. Biss il-Ħadd filgħodu tara anke B ZI ja tata late patata TE A TE Ta ida Isem dan il-Boċċi Club hu sinifikattiv. 'Il-Guv' huwa l-laqam tal-Kummissarju Ewropew Malti, Karmenu Vella. Dan il-Klabb issemma għalih. Mal-ħitan tal-klabb tara numru ta' ritratti tiegħu jqassam xi tazza lill-plejers tal-boċċi jew jiftaħ xi lapida kommemorattiva. Dan il-klabb kien inbena meta Karmenu Vella kien Ministru tax-Xogħlijiet matul l-amministrazzjoni Laburista ta' bejn l-1981 u 1987. Mhux faċli tasal sa dan il-Klabb. It-triq trid tkun tafha. Hemm aktar minn triq waħda kif tasal għalih. Waħda minnhom hija billi wieħed jgħaddi minn nofs in- Nigret. Triq oħra hija dik li ddur madwar ir-raħal tan-Nigret, jiġifieri tiġi għalih mit-triq li twasslet lejn Wied iż-Żurrieq. Fuq kollox, meta persuna tasal hawn fuq tista' tieħu l-opportunità biex tagħmel mixja sabiħa, qalb l-għelieqi u x-xagħri tal-madwar. Biss jekk wieħed jaħseb li hawn dieħel f'ambjent politiku, jiżbalja. Id- diskussjonijiet il-Ħadd filgħodu tkun fuq kollox, mill-futbol għall-boċċi. Biss l-ikbar diskussjoni hija dejjem dik fuq Malta tal- imgħoddil Dan il-klabb huwa wieħed mill- postijiet li l-Ħadd filgħodu għandu l-kultura tal-hors doeuvres. Din hija kelma Franċiża li biha kienu u għadna nifhmu dak l-ikel li jiġi offrut fuq plattini żgħar mal-alkoħol, speċjalment mal-birra. Bl-Ingliż ngħidulhom 'nibbles'. L-hors doeuvres tagħna jixbħu ħafna l-kultura tat-tapas Spanjoli. Il-kwalità ta' dawn in- nibbles tvarja minn ħanut għall-ieħor. Biss imbagħad dak li joffri ħanut ikun prinċipalment l-istess minn Ħadd għall- ieħor. Fil-każ ta' dan il-klabb l-ikel offrut jirrepeti ruħ minn Ħadd għal ieħor. Dejjem l-istess. Dawn jingħataw b'xejn max-xiri u l-konsum tal-alkoħol. Kif wieħed jistenna, dawn ikunu ftit melħin ħalli jħeġġu fil-konsum tal-birra. Din hija parti minn din il-kultura tal-hors doeuvres. Biss f'dan il-ħanut dawn l-Hors doeuvres il-Ħadd filgħodu jingħataw anke għal min imur biex jieħu tċ jew kafċ. Ir-ritwal tal-ikel f'dan il-ħanut jimxi bl-istess. L-ewwel jagħti l-pastizzi żgħar tal-piżelli jew tal-irkotta. Għal dawk li jridu jkomplu jixorbu, wara jiġi il-ħobż biż-żejt u t-tonn. B'tonn abbundanti fih. Wara l-ħobż biż-żejt u t-tonn jiġi l-bebbux. Il-bebbux mhux dejjem imsajjar l-istess. Il-bażi hija dik li jiġi msajjar fil-grejvi iżda l-ħwawar li jvarjaw dejjem skont il-bebbux kif ikun. Xi drabi jitfa' l-qarnit, u drabi oħra t-tonn u drabi oħra ingredjenti li ma xtaqx jgħidli x'inhuma. Peress li dawn huma offriti b'xejn, ma stajtx nobbligah jgħidli x'inhuma l-ingredjenti li juża. Wara l-bebbux tiġi l-kirxa u wara l-bigilla bil-galletti magħha. Il-laħam taż-żiemel u wara l-laħam taż-żiemel jiġu l-'angels on horseback, jiġifieri biċċiet tal-bacon imdawwar maz- zalzett u biċċiet tal-majjal u anke tiġieġ. It- tisjir isir minn Gejtu u l-mara tiegħu, Rita. Għal dawk li jridu jieklu, dan il- Klabb joffri wkoll servizz tal-ikel bi prezz verament tajjeb. Ikollu ħut, li jkun qabad xi sajjied mill-qrib jew qarnit jew laħam jew inkella fniek. Jekk wieħed irid il-ħut, ma għandux jiddejjaq jistaqsih jekk hux frisk jew le. Ibqa' żgur li mhux se jkun ittradut. L-ikel imsajjar f'dan il-klabb hu litteralment tad-dar. Xejn speċjali biss hu ikel ġenwin kif darba konna nieklu għand in-nanniet. Fuq kollox, dan il-bar jiftaħ anke matul il-ġurnata, jiġifieri matul il-ħinijiet ta' filgħodu u kif innutajt personalment, lil dawk li jmorru jieħdu xi drink, ma jiddejjaqx Gejtu jġibilhom xi ħaġa xi inaqqru. Dawn li jixtiequ jmorru jieklu f'nofsinhar, matul il-ġimgħa, joffrilhom dan is-servizz f'atmosfera kwieta. Il-prezz tal-birra f'dan il-post huwa ta' €1.30 cents. Biss hemm xi birra li tinbiegħ ftit aktar minħabba li hija ikbar. Ix-xorb alkaħoliku wkoll jinbiegħ bl-istess tal- birra biss xorob alkaħoliku li jkun ifjen, jinbiegħ €2. eħed mil-musicals li ma nixba' te Ti ti SF A ġa B booking wieħed jagħmlu onlajn. l ET i e jet meta rajt dan ix-xow aktar minn darba A i a e i aa tal risposta tiegħi ġejja mill-fatt li għal ħafna l-għażla naturali hija dik li jmorru jaraw MA ti liċ el e e IT al zi EZ b Gr A l Webber u apparti li dan il-musical, The IT a fela) f i i Ti Skiet taqtgħu b'sikkina waqa' fis-sala TO i G fela Ka a a tra l a L AT ĠA tie ji ta kienet kompletament tal-blieh. Verament għandha leħen sabiħ. Hija attriċi ta' L B il-Phantom u daqsha kien affaxxinanti. Il-parti ta' Raoul ħadimha Jeremv Tavlor. i EA AG few late MO A tt fetli Ii a l Basta kien eżatt sa mill-ewwel mument li waqa' Ke Me igI tea ti Eta ta ra a Giini EBja ttanta din l-esperjenza aktar affaxxinanti. Ma jiddispjaċinix għal kull ċenteżmu li ħallast. Il-banda kienet stupenda, A Ta GA i B El ta ABS rin iċ i sta tal ja A i A A IE e TE Ii huma kollha artisti ta' ispirazzjoni. ET rakkont dwar din l-esperjenza tiegħi billi ma ngħidx kelma dwar it-teatru fejn ittella' dan il-musical. Ma tistax ma taffaxxinax ruħek bl-akustika tat-teatru, għaliex huwa MA tħalla kollox oriġinali kif kienu t-teatri 30 sena ilu, jiġifieri ma tantx żdiedu speakers a TO a ta G ET A ila NE Ni i nifta mA a d tii a i għoti mal-pultruni ta' quddiemek. Jien kont fuq it-tieni filliera tar-roval circle. IB qe Te b a i b ħelset til ħa a ez li sala. Verament hija esperjenza li jien ita d ti ET te Ko Ent ii ġitaltii la WAĦDA MIT-TRADIZZJONIJIET LI GĦANDNA MARBUTA MAL-KULTURA TAL-FESTI TAL-ĠIMGĦA L-KBIRA U L-GĦID IL-KBIR HIJA DIK TAL-QAGĦAQ TAL-APPOSTLI. eta kont tifel, din kont issibha biss nhar Ħamis ix-Xirka, jiġifieri, lejlet il-Ġimgħa l-Kbira, meta l-Knisja Kattolika tfakkar l-aħħar Ċena jew l-ikla ta' Ġesu mad- dixxipli tiegħu. Il-Kappillan kien u għadu jagħti din il-qagħqa lil dawk l-irġiel li jagħmluha tat-tnax l-appostlu u jaħslilhom saqajhom waqt iċ-ċerimonja fil-knisja. Speċjalment f'dawk il-parroċċi li fihom issir il-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira kont u għadek tara ħafna mwejjed ibigħu din il-qagħqa. Illum din il-qagħqa tibda tinbiegħ qabel Ħamis ix-Xirka iżda b'xi mod għadha marbuta mal-festi tal- Ġimgħa l-Kbira. Biss meta wieħed iħares lejn il- qagħqa tal-appostli, wieħed jistaqsi x'għandha din il-qagħqa differenti minn qagħaq ieħor li wieħed jixtri matul is-senaż Qabel id-differenza kienet tidher. Kienet tkun ftit eħxen minn dik li normalment konna nixtru matul is- sena. Kien ikollha ħafna ġunġlien fuqha u anke lewż fil-wiċċ. Illum, ħafna drabi l-unika ħaġa li baqa' minn din il-qagħqa tradizzjonali hija biss dawk l-erba' lewżiet fil-wiċċ għax mill-bqija, din il- qagħqa hija bħal qagħaq l-ieħor li jsir matul is-sena. Biss tradizzjonalment din il-qagħqa ma kinetx tkun bħal dik li ssir matul is- sena, jiġifieri bħal qagħaq l-ieħor li nixtru mingħand il-furnar. Kienet qagħqa differenti fit-togħma tagħha. kulħadd kellu l-istess riċetta għalija. Anke hawn kien hawn il-varjazzjonijiet. Naf familji li għadhom jafu jaħdmuha b'mod tradizzjonali. Il-qagħqa tradizzjonali kienet ftit ħelwa. Il-ħlewwa tagħha ma kienx ġej milli wieħed jitfa' z-zokkor, anki jekk dan seta' jintuża. Kienet ġejja mill-fatt li fiha kien jintuża wkoll id-dqiq magħmul mil-lewż. In fatti, il-preżenza tal-lewż fil-wiċċ tal-qagħqa, l-uniku, elementi li baqa' ta' tifkira tal-preżenza tad-dqiq tal- lewż f'għaġna ta' din il-pasta li minnha jsiru l-qagħqa. Forsi hawn wieħed jistaqsi kif jista' jkun li l-qagħqa jkollha element ħelu. Wieħed irid jiftakar, li sas-seklu tmintax, fl-ikel kien permess f'ikel ta' żmien ir-randan. il-preżenza taz-zokkor Il-Qagħqa tal-Appostli mill-preżenza tad-dqiq tal-lewż. Biss normalment fir-riċetti Sqallin, fejn il- lewż hu abbundanti, meta jintuża bħala dqiq, dan ikun akkumpanjat mill-bajd. Kien id-dħul tal-bajd f'din ir-riċetta li wassal biex dan l-ingredjent jitwarrab u b'hekk din it-tip ta' qagħqa ma baqgħetx partikolari iżda saret bħal qagħaq l-ieħor ta' matul is-sena. Il-lewż hu frotta ħafna abbundanti fi Sqallija u kellna anke s-siġra tal-lewż anke f'Malta. Biss ma naħsibx li din il- qagħqa oriġinat minn Sqallija. Bħala tradizzjoni, din il-qagħqa nsibuha fost l-insara tas-Sirja u jagħmluha bħala parti mill-festi tal-Għid. Din it-tradizzjoni tidher li daħħlet f'Malta minn dawn l-insara ħafna sekli ilu. Dak li hu żgur, li t-tradizzjoni fis- IU sewa il-mod A issik din it UŻI b IIA hu zokkor ma jiksirx is-sawm. Iż-żokkor kien mitqies bħala element veġetali, jiġifieri ħaxix, u dak li jikser is-sawm kienu elementi marbuta mal-annimali, bħal laħam u x-xaħam u wkoll elementi li ġejjin minn annimali bħal m'huma l-bajd jew il-ħalib. Dawn ma setgħux ikunu ikkunsmati matul iż-żmien ir- randan. Dan l-element hu importanti għax juri li din il-qagħqa ma kienx qed ikollha fiha element ta' bajd. Mela mnejn kien ġej dan l-element ħelu. Dan kien ġej Sirja hija li jagħmlu din il-qagħqa forma ta' malju bi tlieta, biex ifissru t-Trinità, jiġifieri Alla l-Missier, l-Iben u l-Ispirtu s-Santu. Meta l-malju jingħaqad mal- ħobz u l-ħobża jew qagħqa tinħema, dan isir biċċa waħda. Tidher li din il-qagħqa tal-appostli kienet issir bdan il-mod, iżda maż-żmien din it-tradizzjoni intilfet u bdiet issir bħala ċirku wieħed. Maż-żmien dawn it-tradizzjonijiet jintilfu. — Għalhekk importanti għax tgħinna nippriservaw il-mod kif issir din it-tradizzjoni. l-istorja — hija wliedna għandhom bżzonn- ibtu interessanti ħafna u b'hekk xtaqt naqsam il-kontenut ta' dan il-ktieb magħkom. Il-kontenut tiegħu hu ta' ispirazzjoni kemm għal min għandu pożizzjoni ta' tmexxija ġewwa l-iskejjel kif ukoll għall-għalliema infushom. Barra minn hekk, dan il-ktieb hu ta' interess għall-ġenituri għax fuq kollox, l-iskejjel qegħdin hemm biex jagħtu servizz lil uliedhom. L-iskejjel, kif jgħid tajjeb l-awtur ta' dan il-ktieb, Dvlan Wiliam, ġew maħluqa mill-adulti għall- bżonnijiet tat-tfal tagħna. edukatur magħruf ħafna fil-qasam tal-edukazzjoni mad-dinja kollha. Jekk wieħed jagħmel ftit riċerka dwaru jsib, li Wiliam hu professor Ingliż li jgħix l-Amerika, eżattament fi Florida. Illum huwa professur emeritu ta' Universitv College London. Hu jaħdem ħafna fuq l-assessjar fil-qasam edukattiv. Il-modelli tiegħu ta' assessjar kontinwu qegħdin ikunu introdotti fl-iskejjel tagħna. Dan il-ktieb partikulari huwa interessanti għal żewġ raġunijiet. L-ewwel, għaliex Wiliam janalizza s-sitwazzjoni fi skejjel Amerikani. It- tieni, għaliex Wiliam jagħti l-ideat tiegħu ta' kif l-istudenti jistgħu jibdew imorru aħjar fl-iskola. B'hekk dan il-ktieb jitlaq minn riżultat miġjub minn sistema ta' assessjar internazzjonali edukattiv magħrufa bħala PISA. PISA sservi bħala riga li bija jitkejjel is-suċċess fil-qasam edukattiv ġewwa pajjiż. Wiliam analizza r-riżultat tal- assessjar li l-PISA għamlet ta' skejjel Amerikani. Skont dan l-istħarriġ tal- 120,000 PISA, approssimattivament, fl-Amerka jħallu mingħajr ma jkunu leħqu l-livell neċessarju fl-Ingliż. Dan ifisser li jekk f'Malta qed ninkwetaw li l-livell tal- Ingliż niżel u għandna tfal ħerġin mill- iskola mingħajr ma jkunu leħqu l-livell mixtieq f'dan l-ilsien, pajjiżi Anglofoni huma għaddejjin minn dawn it-tip ta' esperjenzi. B'hekk dan it-tip ta' studju jsir aktar rilevanti għalina. Biss il-PISA sabet ukoll li l-istess numru ta' tfal li qed iħallu l-iskola fl- Amerika mingħajr ma jkollhom il-ħiliet fl-Ingliż, lanqas qed ikollhom il-ħilijiet bażiċi fil-matematika. Mela l-mistoqsija tiġi waħedha. X'inhi tagħmel l-Amerka fil-qasam tal-edukazzjoni biex tirranġa dan id-defiċit Bħalma wieħed jista' jimmaġina, l-Amerka qed tipprova tindirizza dan id-defiċit. Dak li hu interessanti hu li Wiliam hu kritiku ħafna tal-mod kif dan id-defiċit qed ikun indirizzat. Il-kelma li juża hija li r-riformi li qed isiru huma 'misguided' jiġifieri sejrin fid-direzzjoni żbaljata. X'JISTA' JSIR GĦAL EDUKAZZJONI AĦJAR Wiliam jispjega li l-iżball jinsab mhux fir-riformi nfushom iżda fil-fatt li l-'policvmakers, jiġifieri dawk li qed jagħmlu dawn ir-riformi, għandhom ħabta kif jitkellmu dwar 'effectiveness, jiġifieri kif se jirnexxilhom ikunu aktar effettivi, meta fil-fatt dak li għandhom jagħmlu huwa li jħarsu lejn il-mod ta' kif jistgħu jgħinu lill-għalliema biex iżidu l-ħiliet tagħhom, speċjalment dawk li jużaw fil-klassi. It-terminu akkademiku użat f'dan ir-rigward huwa msejjaħ 'continuous professional development' Fil-qasam tal-edukazzjoni hu magħruf bħala CPD. Fuq kollox, Wiliam juri li huwa inutli li wieħed jitgħallem kif jgħallem jekk ma jkunx jaf sew is-suġġett li jrid jgħallem. Jekk għalliem ma jafx is-suġġett sew ma jistax jagħti bażi soda lill-istudenti tiegħu. Wiliam jitkellem ukoll dwar dak li jissejjaħ 'knowledge rich curriculum' jew għarfien għani tas-suġġett. Mingħajr dan l-aspett, kull riforma fil-qasam tal-'formative assessment' hija destinata li tfalli. Il- fatt li l-istudenti jkunu mogħnija b'dan it-tip ta' knowledge-rich curriculum, jgħinhom biex isiru kreattivi, jsolvu l-problemi u jsiru ċittadini b'karattru sod li jkunu jistgħu jaħsbu b mod kritika u b'hekk ikunu anki lesti għad-dinja tax- xogħol. Dan il-ktieb hu magħmul minn tliet taqsimiet. Kull taqsima tittratta tema jew aspett differenti tal-edukazzjoni ġewwa l-Istati Uniti. L-ewwel taqsima tistaqsi għaliex is-sitwazzjoni Amerikana għandha bżonn titjieb2 It-tieni taqsima titkellem dwar dak li għandu jsir. Fit- tielet taqsima, Wiliam jidħol aktar fid- dettal dwar l-idea tiegħu dwar il-futur aħjar tal-iskejjel ta' għada. Fi kliem ieħor, ikun f'din it-taqsima, li Wiliam jiżviluppa l-ideat tiegħu ta' 'a knowledge rich curriculum' u kif dan jista' jgħin biex iġib titjib fit-tagħlim. B'hekk Wiliam jitkellem dwar il-mod ta' kif jista' jinħoloq ambjent ta' tagħlim aħjar li jwassal biex jitjib it-tagħlim kemm għall- istudenti, kif wkoll għall-għalliema. KLASSIJIET IŻGĦAR Fost il-punti li jqajjem Wiliam hemm dak tal-ħolqien ta' klassijiet iktar żgħar fl-iskejjel. Wiliam jinsisti li dan hu ta' vantaġġ għall-istudenti. Dan il-vantaġġ jikber jekk l-iskola tkun qed tittratta jew ikollha konċentrazzjoni ta' tfal li ġejjin minn żoni jew ambjenti żvantaġġjati. Klassijiet żgħar huma speċjalment effettivi għal dawn it-tip ta' studenti. Dan l-istudju juri wkollli klassijietzgħar huma tajbin ħafna fil-primarja. Biss, barra din il-mossa pedagoġika jrid jiżdid it-taħriġ għall-għalliema ħalli dawn jieħdu l-aktar vantaġġi minn klassijiet iżgħar. Inkella l-fatt li l-għalliema jkollhom klassijiet iżgħar ma jħalli l-ebda effett. Wiliam juri li l-alternattiva li normalment tintuża hija dik li flok skola tagħmel klassijiet żgħar, tqiegħed 'teacher aid, fi klassijiet kbar. Aħna nsejħu din is-sistema bħala 'learning support educator' jew kif sirna nirreferu għal dawn it-tip ta' għalliema bħala LSEs. F'dawn il-każijiet, LSE jkun hemm għal klassi kollha. Hu jagħti eżempju Am (1 FHAS BA) Dan T sa(ttemn jibteq, 64P tu tal-istudju li sar fuq l-istudenti ġewwa Tennessee magħruf bħala STAR. Dan l-istudju kien sar bejn 1985 u 1988. Dan l-istudju sar fuq klassijiet ta' bejn tnejn u għoxrin u ħamsa u għoxrin student. F'dan il-progett, instab li m'hemmx differenza meta l-għalliema tagħmel kollox hi jew meta l-għalliema jkollha assistenta magħha. Numru ta' studji oħra, jikkonfermaw dan il-punt. Wiliam joffri aktar soluzzjonijiet f'dan il-ktieb, tnejn minnhom huma relatati mal-ambjent ta' skejjel aħjar. B'ambjent aħjar, mhux qed jifhem biss l-aspett fiżiku tal-klassi, iżda wkoll l-ambjent li joħolqu l-għalliema nfushom ġewwa l-istess klassi permezz tal-preżenza tagħhom. L-ewwel li l-għalliema għandhom dejjem jimmiraw huwa dak li jagħmlu xogħolhom tajjeb. It-tieni, l-għalliema għandhom jirsistu li jużaw dak li hu msejjaħ 'formative dlassroom assessment. Wieħed irid jinnota li l-iskejjel tagħna mixjin fuq dan it-tieni punt, tant li naqsu l-eżamijiet. Forsi ftit jafu li dawn l-ideat ġejjin minn dan l-espert Inġliż. Imbagħad, Wiliam jinkludi numru ta' suġġerimenti oħra relatati ma' kif wieħed jista' jtejjeb l-ambjent tal-iskola u t-tagħlim. L-ewwel, id-Dipartiment tal-Edukazzjoni jrid jara li jdaħħal dak li Wiliam isejjaħ bħala 'smarter people' bħala għalliema. Huwa jistaqsi xi jkun għalliem ħażin, u kemm hu diffiċli li tagħraf jekk dak li jkun hux għalliem ħażin jew tajjeb. Dan irid ikun ibbażat mill-numru ta' osservazzjoni tal-għalliem fil-klassi biss, Wiliam jibqa' jinsisti li dawn waħidhom mhux biżżejjed biex ikun determinat jekk l-għalliem hux qed jagħmel xogħlu sew jew le. Għalhekk, Wiliam jindika li l-aħjar metodu hu li għalliema li jkunu qed ibatu fil-klassi, għandhom jiġu mgħejuna mit-tmexxija tal-iskola. Jekk ikun hemm kultura ta' kollaborazzjoni fl-iskola, jilħqu l-potenzjal tagħhom. Wiliam jagħlaq il- l-istudenti jistgħu ktieb tiegħu billi jemfasiżża l-bżonn li l-istudenti kollha jkollhom aċċess għall- kurrikulu ta' kwalità għolja. Hu biss permezz ta' kurrikulum li huwa bbażat fuq prinċipji ta' għarfien li jista' jnaqqas id-differenzi bejn l-istudenti minħabba l-background tal-familja li jkunu ġejjin minnha. B'hekk l-istudenti ikollhom l-istess ċans li joħorġu l-potenzjal tagħhom. Dan ifisser li l-istudenti kollha għandhom jiġu mgħejjuna biex jibnu l-għerf taghhom ħalli 'l quddiem ikunu jistgħu jipparteċipaw aħjar fis-soċjeta' ċivili ta' pajjiżhom. Hu biss permezz ta' sistema pedagoġika mibnija fuq l-għarfien li l-għalliema jtejbu l-għarfien tagħhom fil-qasam tat-tagħlim. B'hekk biss jista' jkollna għalliema aktar tajbin daqs l-aqwa għalliema li għandna bħalissa. Dan l-għan jista' jiġi milħuq. It- tfal tagħna jixirqilhom l-aħjar. mm IB B p Gallerija tal-Arti f'Ħal Ferħ u l-Artist DIN IL-GALLERIJA TAL-ARTI A e U a B'KUMBINAZZJONI. ħal xi snin kont membru tal- Bord tal-Estetitka u aktar tard tal-Planning Area Permits Bord jew kif kien magħruf bħala PAPB. F'dawn il-Bordijiet servejt ma' diversi personaġġi bħall-Periti Joseph Huntingford, Jo Tonna, Denis De Lucca, Joe Spiteri, il-kaptan Mario Caruana Dingli, George Gatt tal-Mosta u diversi personalitajiet oħra. Fis-Sebgħinijiet, il-Gvern ta' dak iż- żmien irrestawra u biddel parti minn kamp militari f'Għajn Tuffieħa f'villaġġ għat-turiżmu tal-familja u għaddieh f'idejn bord biex imexxieh. li l-proġett kien ġie inawgurat, George Gatt, li kien membru tal-Bord tat- tmexxija ta' Ħal Ferħ u tal-Bord tal- Estetika stieden lill-membri tal-Bord ta' Estetika u tal-PAPB biex nitilgħu naraw il-villaġġ u fl-istess waqt induqu dak li kienet kapaċi toffri l-kċina ta' Ħal Ferħ. Bdejna bl-ikla l-faċilitajiet fil-post. Lili laqatni l-aktar ir-reception area: sala kbira u mdawla. Dak li dejjaqni kienu l-kwadri mdendlin — riproduzzjonijiet ta' pitturi ta' Edward Caruana Dingli meħudin minn kalendarji. Jien kellimt lil George Gatt dwar dan u hu staqsieni xi proposta nista' noffrilhom minflok. Ipproponejtlu wirja ta' kwadri ta' artisti kontemporanji Maltin li jinbidlu kull tant żmien. George Gatt qalli li jaqbel, biss qabel jaċċetta ried jikkonsulta mal- kollegi tiegħu fit-tmexxija tal-kumpless. Wara ftit żmien George Gatt qalli li l-Bord ta' Ħal Ferħ qabel mal-proposta tiegħi u b'hekk stajt nibda. Dan il-proġett kien wieħed sempliċi u ma kien se jiswa xejn finanzjarjament lill-kumpless. Perċ, għall-artisti Maltin serva ta' tieqa ġdida mat-turisti li kienu għażlu Ħal Ferħ għal vaganza għall- kwiet, għax-xemx u għall-baħar. L-ewwel pass li kelli nieħu kien li nikkuntattja lill-artisti. Kont diġà naf lill-maġġoranza l-kbira personalment u kollha qablu li din kienet idea tajba u riedu jipparteċipaw. Kien is-sajf tal-1977. Meta beda dan il-proġett iltqajna Ħal Ferħ stess biex jaraw fejn se jkollhom xogħolhom esebit. Kull wieħed minnhom ġab żewġ kwadri biex intellgħu l-ewwel wirja. Xrobna tazza nbid ukolll L-għada mort waħdi biex indendel il-kwadri f'posthom. Hekk kif kelli dawn il-kwadri fuq l-imwejjed ġew żewġ tfajliet Taljani biex jaraw x'qed nagħmel u waħda minnhom xtrat kwadru ta' Emvin Cremona. Kien xogħol bil-linka u watercolour ta' pajsaġġ Malti. Sirt naf li missier din it-tfajla kellu Gallerija tal-Arti f'Ruma. Fit-tliet snin li domt immexxi din il-gallerija, inbigħu diversi kwadri oħra. L-aktar artisti popolari mal-klijenti ta' Ħal Ferħ kienu Esprit Barthet, Antoine Camilleri, Alden, Toni Pace, George Fenech, Joseph Din il-gallerija waqfet meta l-maniġment tal-1977 inbidel ma' wieħed ġdid. Dan ried li minflok li nibqa' nuża r-reception area, nibda nikri wieħed mill- ħwienet li nzerta vojt. Probabbilment il- membri tal-bord kienu qed jaħsbu li dan in-negozju jħalli l-qligħ u jien qed naqla' xi kemxa. Jien ma kont qed indaħħal xejn ħlief il-ħbiberija mal-komunità tal- artisti. Dnub li minn din l-esperjenza ma baqa' xejn. Il-ftit dokumenti li naf li għandi jinsabu bħalissa mitlufin qalb eluf ta' dokumenti oħra li bil-mod il- mod qed isibu posthom. Ftit wara li waqaft minn Ħal Ferħ, bagħat għalija l-Ministru Lorrv Sant. Qalli li l-Għaqda Żgħażagħ Soċjalisti riedu li ntella' wirja f'isimhom fl- okkazzjoni ta' Jum ir-Repubblika 1980. Il- bqija f'idejja. Ridt infakkar artist bravu, iżda sa dak il-mument kien minsi minn kulħadd, inkluż mill-Mużew Nazzjonali. Dak iż-żmien lanqas ma kien hemm kwadru wieħed tiegħu fil-kollezzjoni Nazzjonali. Ridt infakkru għax fl-1980 kien jagħlaq 40 sena mejjet. Kien obbligu tiegħi li nikxef l-identità tiegħu. Kull meta tkellimt dwaru man-nies li suppost li kienu jafuh, kont ninduna li kienu qed jaħsbu li qed nirreferi għall-ħuh Edward Caruana Dingli. Hawn qed nitkellem dwar il-pittur bravu Robert Caruana Dingli. Jien lil Robert qatt ma kont nafu. Miet żgħir. Kelli nfittex dwaru. Bħala pittur inqisu aħjar minn ħuh, minn Edward. Biss Edward kien kapaċi aktar minn Robert biex jintgħoġob mal- klijenti tiegħu. B'hekk meta niġu għall- portraits, eżempju, Edward ma kienx jiddejjaq jagħmel il-persuna isbaħ milli fil-fatt tkun fir-realtà. Imbagħad kien hemm fattur ieħor. Edward Caruana Dingli kien magħruf li politikament kien mal-Ingliżi u jżomm mal-Partit ta' Strickland. Robert kien politikament in-naħa l-oħra. Kien iżomm mal-Partit Nazzjonalista. Ix-xogħol ta' artist bħal Robert intesa wara li kien miet waqt li ħuh issaħħaħ aktar bħala dak li jissejjaħ is-societv painter. Jien ma ddejjaqtx infakkar lil Robert. Dakli dejjem fittixt li nagħmel fl-arti hija li nagħti spazju lill-artisti lil hinn mill- ħsibijiet politiċi tagħhom. Jien kburi li l-Għaqda Żgħażagħ Soċjalisti, li tagħha wkoll kont membru fis-snin sittin, kienu litteralment qed iqajmu mill-mewt il- figura ta' dan il-pittur kbir Malti. Biex intella' din il-wirja fis-sala tal- Arti Kontemporanja li kien hemm fil- Mużew tal-Arti ta' Triq Nofs in-Nhar ma kinitx problema. Bl-għajnuna tal-kaptan Mario Caruana Dingli, li kien ibnu, kelli diffikultà x'nagħżel mill-kollezzjoni tiegħi, kif ukoll mid-diversi kollezzjonijiet privati ta' membri tal-familja tiegħu, li ġentilment aċċettaw li jesebixxu l-kwadri tagħhom f'din l-esebizzjoni. Il-problema kienet meta ġejt għan- nota bijografika għall-katalgu tal-wirja. Ħabbat diversi bibien perċ l-ebda wieħed ma nfetaħ. Kull darba ħasbu li kont qed nitlobhom il-bijografija ta' ħuh Edward. Ħadt l-impressjoni li sa dak iż-żmien għalihom kien hemm artist wieħed biss, kuljomu Caruana Dingli. Bl-għajnuna ta' dokumenti li sellifni iben l-artist, il-Kaptan Mario Caruana Dingli u bdiskussjonijiet mal-iskultur Vincent Apap, li kien kollega ta' Robert Caruana Dingli, ktibt in-noti biografiċi għall-katalgu. Dnub li minn jaqra din in- nota jinduna li sa dak iż-żmien ma kontx għadni naf mill-qrib lill-artist u kollega ta' Robert Caruana Dingli, Karmenu Mangion. Robert baqa' magħruf għall- li Robert Caruana Dingli tgħallem it- teknika tal-inċiżjoni mingħand Karmenu Mangion li kien kollega miegħu fl-iskola tal-arti. Bejn is-snin 1926-1929, Robert Caruana Dingli kien acting director tal- Iskola u surmast tal-pittura, akkwarell u disinn. Qatt ma sar direttur. Minħabba l-kwistjoni politika ta' dak iż-żmien, u l-appoġġ li kien jagħti lill-Partit Nazzjonalista, fl-1929 inħatar direttur tal- iskola u l-pittura, ħuh Edward li kien ma' Strickland. Fuq nota pjuttost personali, iż-żewġt aħwa ma baqgħux jitkellmu. Robert ħass li ħuh ma kellux jaċċetta dik il-kariga u kien jisvoga d-dwejjaq ta' din l-inġustizzja fis-sigaretti u l-lottul Is- sigaretti kienu l-kawża li miet f'qasir il- għomor ta' 57 sena. Erbgħin sena wara mewtu, id-destin ried li l-Għaqda Żgħażagħ Soċjalisti kkommemorawh b'wirja fil-Mużew tal- Arti ta' Malta. L-unika wirja monografika li saritlu li naf biha sal-lum. A ta , 71 Mi ġa i MROSVLE. 7 BEN taħ iĦe 3 tAT-TERJI fk k ġ 7 eħdu opportunità mill-preżenza tas-silġ fuq il-vulkan. I il-vjaġġ qasir bl-Air Malta lejn Katanja joffri anke aktar opportunitajiet. Fuq kollox l-Air Malta toffri anki vjaġġi lejn Comiso fi Sqallija. Comiso tinsab fin-naħa ta' isfel ta' din il-Gżira fil-parti li bħal Katania, hija magħrufa bħala La Sicilia Orientale. Sqallija hija maqsuma fi tnejn. Hemm La Sicilia Occidentale jew Sqallija tal-Punent jew tal-Għarb. Il-kelma għarb hija kelma qadima Maltija li tfisser Punent. Il-Belt kapitali tagħha hija dik ta' Palermo li hija l-belt kapitali ta' Sqallija. Imbagħad hemm La Sicilia Orientale, jew Sqallija tal-Lvant. Il-kapitali ta' Sqallija tal-Lvant hija Katanja li hija l-kapitali kummerċjali u finanzjarja ta' Sqallija. Il-belt storika li Palermo ma' Katania, kienet dik ta' tgħaqqad lil- Din tinsab f'nofs it-triq bejn dawn iż-żewġt 'ibliet prinċipali ta' Sqallija. Hija belt mibnija fuq ġenb ta' muntanja jew għolja. Iċ-ċentru storiku hu mtarraġ. Ftit Maltin jieħdu l-opportunità li jmorru jżuruha. Barra li hija belt storika u interessanti, fiha għandha l-aktar taraġ twil li jeżisti fl- Italja kollha. Nistieden lil min imur f'din il-belt biex jieħu l-opportunità li jitilgħu. Storikament, dan it-taraġ sar fl- epoka barokka. Kienu neħħew numru ta' djar biex saret din l-iskalinata li ssemmiet 'Scalinata di Santa Maria del Monte. Caltagirone kienet belt immexxija minn Senat. Is-senat tal-belt kien jieħu ħsieb jagħmel kompetizzjonijiet floreali u mixgħela ta' dan it-taraġ li kienu jsiru bit-tazzi taż-żejt. Dawn it-tazzi jissejħu coppil u din il-mixgħela tissejjaħ 'lumiere. Fil-Malti għandha din il-kelma luminarja li saret Mnarja. Dawn il-fjakkolati u disinni bil-fjuri għandhom isiru sal-lum u sal-lum għadu jsir konkors speċjalment biex tkun imfakkra l-festa ta' San Giacomo, li hu l-patrun tal-belt u ssir bejn l-24 u l-25 ta' Lulju. Isir lumiere ieħor fuq dan it-taraġ fil-15 ta' Awwissu. Mhux faċli żżejjen dan it-taraġ għax anke jekk jidher dritt, fil-fatt ma hux għal kollox dritt. B'hekk biex jiżżejjen tintalab l-għajnuna ta' inġiniera u survevors barra arkitetti biex jagħmlu dawn id-disinni. Fuq kollox anke fil-ġranet l-oħra, dan it-taraġ hu ta' attrazzjoni. Kull għatba tiegħu ġiet imżejna biċ-ċeramika ta' Caltagirone. Ċeramisti differenti minn din il-belt ġew mitluba biex jaħdmu għatba. Għal dawk li jħobbu hemm knejjes u kunventi, din il-belt hija mimlija bihom. Għandha wkoll il- ħelu tipiku tagħha. Fost l-aktar knejjes qodma li nsibu hemm dik li nbniet min- Normanni, mill-Konti Ruggieru nnifsu. Din tinsab fil-parti l-aktar għolja tal-belt. IĊ-ĊERAMIKA Biss l-aktar ħaġa li hija magħrufa Caltagirone hija għat-tafal tagħha. Għandha muntanji tat-tafal. Minn dan it-tafal jagħmlu dak li hu magħruf bħala 'la ceramica di Caltagirone. Jekk wieħed iżur iċ-ċentru tal-belt, isib numru ta' ħwienet ibiegħu din iċ-ċeramika ta' Caltagirone. Hemm numru ta' artisti li jagħmlu. nsejħilhom artisti u mhux artiġġjani għax verament hemm minnhom li huma artisti. Meta kont f'din il-belt dħalt f'ħanut. Is-sid kien persuna anzjana. Eks- għalliem tal-arti. Meta rtira intefa' jaħdem iċ-ċiramika. Kull biċċa xogħol tiegħu hija biċċa xogħol unika. Hemm numru ta' artisti oħra jaħdmu f'din il- belt. Biss kollha għandhom il-'bottega' kif jissejjaħ il-ħanut tax-xogħol tagħhom. Dawk il-ħwienet li persuna għandu jfittex huma dawk li għandhom ukoll il-forn fihom. Dan ifisser li l-oġġetti li wieħed qed jara jkun saru u ġew moħmija mill-artist f'dak il-ħanut stess. L-artisti jibnu l-oġġett mit-tafal, li jġibuh minn Caltagirone stess. Wieħed jista' jordna l-oġġetti li jrid skont il-gosti tiegħu. L-element barokk għadu jiddomina f'disinn u l-produzzjoni ta' dawn l-oġġetti taċ-ċeramika ta' Caltagirone. Biss hemm minn jespirimenta anke bdisinni moderni. Caltagirone għandha wkoll il-kuluri tipiċi tagħha ta' dawn l-oġġetti taċ-ċeramika. jiddomina l-kulur ħadar, blu, marrone, isfar u bianco. Dawn huma l-kuluri tipiċi ta' Caltagirone. Hemm ukoll disinni tipiċi, fosthom il-famuża frotta taċ-ċipress — il-'pinolo, li hu simbolu ta' Catagirone u ssibu mal-belt kollha. Iċ-ċentru tal-belt hu ddominat minn ġnien pubbliku li fih wieħed jara dawn il-pinoli kbar taċ- ċeramika jżejnuh. Fuq kollox, wieħed għandu jidħol f'din il-belt mid-daħla storika, li hu pont u taħtu jara parti mill- foss u l-bini ta' din il-belt, għax qabel ma nbena dan il-pont, wieħed ried jinżel u jerġa jitla' biex jidħol f'din il-belt. Forsi ftit jafu, li Malta għandna kollezzjoni sabiħa ta' din iċ-ċeramika ta' Caltagirone, speċjalment f'dawk li huma vażetti li fihom kienu jinżammu oġġetti marbuta mal-farmaċija. Dan għax, il- Kavallieri ta' San Ġwann kienu jimpurtaw dawn il-vażetti minn Caltagirone biex fihom iżommu l-mediċina u ħxejjex mediċinali. Anzi nżid ngħid li llum din il- kollezzjoni ta' vażetti li għandna f'Malta, lanqas l-istess belt ta' Caltagirone ma' għandha, speċjalment għal dawk il- vażetti li jmorru lura għal qabel l-1693. F'dik is-sena kien sar terremot kbir fi Sqallija. Numru ta' bliet ġew affettwati. Il-Belt ta' Catagirone ntlaqtet. Anke jekk mhux daqs bliet oħra, matul dan it-terremot intilfu ħafna oġġetti taċ- ċeramika, inkluż numru kbir ta' vażetti fejn fihom kienet tinżamm il-mediċina u ħxejjex mediċinali oħra. B'hekk dan il-fatt storiku jagħmel mill-kollezzjoni li għandna f'Malta, ta' dawn il-vażetti qodma, bħala waħda importanti f'dik li hija l-istorja taċ-ċeramika ta' Caltagirone. Fl-imgħoddi, Malta ġieli anke impurtat madum magħmul miċ- ċeramika ta' Caltagirone. Dan hu madum dekorattiv u jintgħaraf mill-ewwel kemm minħabba l-kuluri u d-disinn tiegħu li huma tipiċi ta' Caltagirone. Għaliex minn din iċ-ċeramika kienu jagħmlu mhux biss oġġetti dekorattivi iżda wkoll oġġetti utli għad-dar. B'hekk jekk xi ħadd jakkwist xi dar qadima Maltija u li fiha jkollha din it-tip ta' ċeramika, is- suġġeriment tiegħi hu li wieħed jibża' għalih dan il-madum. Mhux l-ewwel darba li, ltqajt ma' madum magħmul miċ-ċeramika ta' Catagirone qed jinbiegħ f'xi suq tal-antikajiet f'Malta. Aktar milli naħsbu, din il-belt fi Sqallija tinsab qrib tagħna. al fondazzjonijiet u dawk li jagħmlu karità mal-annimali domestiċi LTD LI JAGĦTU APPOĠĠ LIL GĦAQDIET, FONDAZZJONIJIET U DAWK LI JAGĦMLU KARITÀ MAL- ANNIMALI DOMESTIĊI (PETS). l-kumpanija, li ilha fin-negozju fr dawn l-aħħar 70 sena, tagħti parti mill-profitti tagħha biex tgħin dawn l-għaqdiet biex iwettqu l-għanijiet individwali tagħhom dejjem għall- benefiċċju tal-klieb, qtates, għasafar, fniek u żwiemel. Fost dawk li ilhom jibbenefikaw mill- appoġġ ta' Borg Cardona Kk Co. hemm il-Fondazzjoni Maltija tal-Klieb Gwida (MGDF), li tagħti klieb gwida b'xejn lil dawk neqsin mid-dawl, flimkien ma' servizzi oħra ta' orjentament u mobbilità. Il-kumpanija ntrabtet sal-2021 biex tagħti ikel b'xejn lill-kelba li minnha jnisslu l-ġriewi tal-klieb gwida waqt li din tkun tqila u tredda; appoġġ tekniku fuq l-ikel u n-nutrizzjoni; ikel b'xejn għall- ġriewi tal-klieb gwida għall-ewwel 12-il xahar; u prezzijiet irħas fuq ikel, provvisti u aċċessorji għall-klieb gwida. Għadd ta' għaqdiet li jagħmlu karità donazzjonijiet f'materjal. Fost dawn hemm l-AAA (Association of Abandoned Animals) ta' Birżebbuġa, CASF (Carers for Strav and Abandoned Felines) tal- Birgu, Tomasina Cat Sanctuarv ta' Ħal Luqa u l-SPCA ta' Għawdex. Meta twaqqfet l-AAA f'Ġunju li għadda, mhux talli ngħataw donazzjoni ta' darba ta' €2,240, iżda ngħataw ukoll mal-annimali jgawdu minn 2,560 kg f'ikel b'valur ta' €4,480. Issa jgawdu minn roħs fil-prezzijiet, apparti minn roħs ieħor fl-aħħar tas-sena skont l-ammont ta' ikel li jixtru. Dawn is-santwarji, flimkien mal- SPCA ta' Għawdex, igawdu wkoll minn roħs ieħor fl-aħħar tas-sena skont l-ammont ta' ikel li jixtru u jingħataw starter pack b'xejn li fih ikel, ġugarelli, għadam u vowċer li jissarraf għand il- ħanut ta' Borg Cardona K Co. f'Ħal Balzan bħala ġest ta' ringrazzjament għal dawk li jadottaw kelb jew qattus. L-għaqdiet tal-fniek ukoll igawdu minn appoġġ: il-Malta Rabbit Club u l-Malta All-Breed Rabbit Club jirċievu vawċers li jingħata lil membri ġodda jew dawk li jġeddu s-sħubija tagħhom, biex tagħmel s-sħubija iktar attrajenti. Jingħataw ukoll donazzjoni għal kull fenek li jiġi salvat u jingħataw spazju b'xejn waqt numru ta' avvenimenti li jieħdu sehem fihom Borg Cardona X Co. L-SOS K9 unit tal-klieb, b'appoġġ tal-kumpanija, jgħinu fl-operazzjonijiet ta' tfittxija u salvataġġ (SAR) biex isibu individwi li għandhom bżonn l-għajnuna, jaraw li huma stabbli u joħorġuhom minn fejn ikunu. Dawn jistgħu jkunu dawk li jkunu qegħdin jimxu barra (hikers), xi ħadd li jsalva wara diżastru fl-abitat jew pazjent li jbagħti mill-Alzheimers li jkun qiegħed jimxi barra fit-triq. Dawn il- klieb tal-SAR jistgħu jiġu klassifikata jew bħala dawk li jxommu l-arja jew dawk li jiġru wara xamma fl-art. Klieb li jxommu l-arja jaħdmu mingħajr ċinga u jsegwu r-riħa ta' bniedem li tkun fl-ajru, waqt li dawk li jiġru wara xamma s-soltu jkunu fuq iċ- ċinga u jsegwu taqlib fl-art b'imniħirhom. Borg Cardona K Co. jagħtu ikel għall- klieb u joffru prezzijiet favorevoli lill-unit fuq affarijiet oħra u aċċessorji. Ma' dawn hemm ukoll il-qligħ kollu mill-bejgħ tal-ktieb For the Love of Animals — 70 Vears of Borg Cardona K Co. Ltd, li ġie ppubblikat f'Diċembru li għadda, u li jinxtara esklussivament mill-ħanut tagħhom ta' Ħal Balzan. Dan il-qligħ se jingħata biex iktar postijiet ta' kenn għaż-żwiemel tal-karozzini jinbnew bħal dawk li jinsabu fil-Belt Valletta u l-Imdina. TA' OMERU LI JIĠBOR FIH NARATTIVA UMANA KOMUNI. Maleth / Haven / Port —- / Heterotopias of Evocation hija l-Padiljun ta' Malta għat-58 edizzjoni tal-Esebizzjoni Internazzjonali tal-Arti f'La Biennale di Venezia. Malta reġgħet bdiet tipparteċipa fl- 2017 b' Homo Melitensis: An Incomplete Inventorv in 19 Chapters, installazzjoni li tqajjem mistoqsijiet dwar xi jfisser li tkun Malti. Din is-sena l-Padiljun Malti se jkun fl-Arsenale, u l-istudjuż tal-istorja, Dr Hesperia Iliadou de Subplajo-Suppiej hija l-kuratur ta' din l-esebizzjoni kunċettwali b'tim ta' produzzjoni li jinkludi lil George Lazoglou fuq multimedjali, Matthew Casha fuq disinn speċjali u arkitettoniku u tliet esebituri, Klitsa Kollaborazzjoni li se tippreżenta narattivi intensivi u suġġestivi li jiffukaw fuq l-eterotopja, spazju skomdu li jinstab fi spazju ieħor. Bit-taqsir ta' multitudni ta' stejjer, mibnija fuq saff wara saff bħala sediment fit-tessut tal-eżistenza tagħna, ix-xogħol se jinħass fil-ħsibjiet kollettivi, b'mod li jirriflettu t-tensjoni f'kull individwu. Tradott għall-bżonnijiet li bħala bnedmin mhux konxji tagħhom, id- dualità umana timmanifesta ruħha fi żminijiet ta' kriżi permezz ta' disinn migratorju: eżodu tal-massa, immigrazzjoni, eżilju u tiftix ta' refuġju. Maleth, kelma Semitika għal sigurtà jew kenn, hija rappreżentata minn Port bħala Haven (refuġju). Il-port bħala bidu u tmiem tal-miġja twila u mimlija avvenimenti tal-bniedem, li torbotna lura għall-Odissea. Miġja li tistieden lill- udjenza biex iħarsu 'l ġewwa, f'dak li hu inkwetanti u tat-tħassib. Saru sessjonijiet ta' ħidma edukattiva mill-artisti u l-kuratur ma' studenti biex ikunu ta' sostenn għar-riċerka artistika. L-artisti ħadmu mal-parteċipanti bi djalogu semantiku bl-għeruq tiegħu fir- realtà — il-bżonn tal-bniedem biex ifittex daru ħelsien. B'OUTLAND, arti permezz ta' vidjo, Vince Briffa jintraċċa l-vjaġġ ta' maħbub bħala liberatur-oppressur. Din id-dualità tinbidel fi preżenza anzjuża u li dejjem qiegħda tinbidel, f'installazzjoni multimedjali li timmedja r-relazzjoni bejn is-sigurezza (rabtiet familjari) u l-instabbiltà (ħelisen). Għatx għal-liberazzjoni jew għad-dar joħloq ukoll kurrent ieħor f'ATLANTROPA X ta' Klitsa Antoniou, installazzjoni oħra multimedjali. Din l-installazzjoni ġiet imsemmija hekk għall-proġett radikali tal-perit Ġermaniż Herman Sċrgel tas- snin għoxrin, li kien jinvolvi t-tbattil parzjali tal-Baħar Mediterran biex jiġi maħluq superkontinent Ewro-Afrikan, bl-għan li jkun ta' pont għad-diviżjoni bejn il-ħolm utopiċi, distopji u r-realtà. L-installazzjoni tisfida l-kundizzjoni li tkun uman, ta' invażjonijiet, ta' kunflitt u ta' trawma minn kull lat. Ta' feriti u ċikatriċijiet li jidwu fil-memorja u joħolqu topografija fluwida li timmarka s-separazzjonijiet, ċaħdiet, ripressjonijiet u telf. CAVE OF DARKNESS — PORT OF NO RETURN hija installazzjoni marbuta ma' sit u tuża l-approċċ ta' kollezzjoni mhux bi klassifikazzjoni. Trevor Borg jimmaġina mill-ġdid il- fdalijiet ta' kreaturi u artefatti li ilhom mitlufa u jimmanipula l-memorja u l-vjaġġi tagħhom f'abiss kollettiv fi ħdan ir-refuġju. B'narattiva tal-preistorja ffabrikata mill-ġdid, hu jesplora l-qbid u l-ħabi tal-veru u tal-immaġinat. Ix-xogħlijiet se jippreżentaw storja bla żmien, li tressaqna 'l quddiem u lura, li tiddefinixxi modijiet qodma u kontemporanji tal-esseru u tal-ħajja f'dinja li dejjem qiegħda tinbidel, fuq art li dejjem qiegħda tiċċaqlaq. Oriġinarjament miktub bl-Ingliż minn Pam Baldacchino. Il-Padiljun Malti huwa kkummissjonat mill-Kunsill Malti għall-Arti li jaqa' fi ħdan il-Ministeru għall-Ġustizzja, Kultura u Gvern Il-parteċipazzjoni ta' Malta fit-58 edizzjoni tal-Esebizzjoni Internazzjonali tal-Arti f'La Biennale di Venezia tirrifletti l-ambizzjonijiet internazzjonali tal-Kunsill Malti għall-Arti u hija waħda mis-70 azzjoni implimentati bħala parti minn Create 2020 - l-istrateġija fuq ħames snin tal-Kunsill għas-setturi kulturali u kreattivi. Inkomplu nsaħħu wirt artna permezz tar-restawr /K inkejja ċ-ċokon tagħha, Malta I j EW hija mżewqa b'istorja millenarja li wasslitna biex ikollna numru kbir ta' monumenti u binjiet storiċi mifruxa madwar il-gżejjer tagħna u li jfakkruna f'perjodi differenti tal-istorja ta' pajjiżna. Matul dawn l-aħħar snin, qegħdin naraw żieda konsiderevoli fil- proġetti ta' restawr ta' dawn il-postijiet li bis-saħħa tagħhom, dawn il-monumenti u binjiet storiċi qegħdin jieħdu l-ħajja, kif ukoll iż-żoni ta' fejn jinsabu. qiegħda tiġi msaħħa parti intrinsika li il-proġetti —— ambizzjużi, ssawwar l-identità tagħna bħala pajjiż. Id-Direttorat tar-Restawr fi ħdan il- Ministeru għall-Kultura huwa wieħed mill-entitajiet li jaħdem b'mod kontinwu fuq dawn il-proġetti, kemm fuq livell nazzjonali, u kif ukoll lokali. Il-Belt Valletta li hija rikonoxxuta bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, hi mogħnija b'xejn inqas minn 320 monument u hija meqjusa bħala waħda mill-aktar żoni storiċi kkonċentrati tad- dinja. Filfatt f'dawn l-aħħar sentejn saru ħafna proġetti ta' restawr biex il-belt kapitali tiġi riġenerata, fosthom il-faċċata ta' Palazzo Verdelin li jagħti fuq Pjazza San Ġorġ, Palazzo Ferreria, il-Kon-Katidral ta' San Ġwann, il-Knisja tal-Ġiżwiti u l-faċċata u l-ġenb ta' Palazzo Castellania. Bħalissa wkoll għaddej restawr estensiv fuq il-faċċati tal-Università l-Antika b'investiment ta' €1,500,000, proġett li se jkun lest sal-aħħar ta' din is-sena. Din is-somma ma tinkludix l-investiment fix-xogħlijiet interni, proġett ieħor li hu f'idejn id-Direttorat tar-Restawr. Attwalment, għaddejjin 71 proġett ta' restawr mid-Direttorat madwar Malta, bl- għan li jitkompla jissaħħaħ il-legat tagħna bħala pajjiż, kif ukoll biex jiġu ppreservati l-aspetti numerużi li sawru l-istorja tagħna, kemm għal dawk preżenti u kif ukoll għall-ġenerazzjonijiet futuri. Wieħed minn dawn il-proġetti li jinsab għaddej bħalissa u għandu jitlesta fi żmien 20 xahar huwa l-Knisja tal- Madonna tal-Ħniena fil-Qrendi, li tmur lura għal madwar l-1650 u qiegħda fuq sit fejn qabel kien hemm knisja oħra. Din tal-aħħar, fil-fatt kienet il-post ta' qima prinċipali fir-raħal ta' Ħal Lew- raħal żgħir li darba kien bejn il-Qrendi u ż-Żurrieq u li hemm xi fdalijiet tiegħu. Il-bini ta' knisja ġdida probabbli sar minħabba xi bżonn biex ikun hemm aktar spazju għad-devoti minħabba li l-knisja kienet saret żgħira wisq għad-devoti Marjani. Bħalma jidher f'dokumenti storiċi sa kmieni fis-seklu dsatax, il-knisja kienet saret 'l-aktar post popolari għad-devoti Marjani wara dak tal-Mellieħa' Dan huwa eżempju wieħed mill-aspetti interessanti u storiċi li jġibu magħhom dawn il-proġetti, fejn tara li kull sit għandu l-istorja partikolari tiegħu — hu grazzi għar-restawr li qed jiġi skopert aktar għarfien dwar dawn il-postijiet, biex jiġu apprezzati minn kulħadd. Mistoqsi dwar l-importanza ta' dawn il-Ministru għall-Kultura Owen Bonnici qal li l-istrateġija tal- Gvern f'dan il-kamp hija li jitkompla jissaħħaħ il-wirt lokali tagħna biex kulħadd ikollu aċċess biex japprezzah u jitgawda minn kulħadd. Huwa qal ukoll li permezz ta' dan ix-xogħol qed ikun hemm aktar investiment fil-prodott lokali, speċjalment mil-lat ta' aktar aċċessibbiltà għal dawn il- binjiet u kif ukoll b'mod li pajjiżna jidher aktar bħala post li huwa destinazzjoni kulturali. Filfatt il-Ministru Bonnici rrefera għal kif f'dawn l-aħħar ħames snin saru interventi ta' restawr fuq aktar il-proġetti, minn 7096 tal-lokalitajiet ta' pajjiżna biex nissalvagwardjaw il-patrimonju tagħna li jifforma parti mill-identità tagħna bħala Permezz tal-iskema tar-restawr għall- Kunsilli Lokali li nbdiet fl-2015 mid- Direttorat tar-Restawr b'kollaborazzjoni mad-Dipartiment tal-Kunsilli Lokali, saru ħafna proġetti fil-lokaltajiet tagħna biex inkomplu nippreservaw dan il- wirt tanġibbli kif ukoll biex jissaħħaħ il-prodott kulturali Malti. Fost dawk il-proġetti li tlestew mill-2015 'l hawn hemm in-niċċa ta' San Mikiel fiż-Żurrieq, il-Kappella ta' Sant' Anna f'Marsaskala, il-Mina ta' Hompesch f'Ħaż Żabbar u l-Kappella tal-Maddalena f'Ħad Dingli. Bdan il-mod, il-Kunsilli Lokali qegħdin jingħataw assistenza sabiex jirrestawr binjiet u monumenti li għandom valur storiku, għal benefiċċju tal-komunità. Mill-aħħar skema, diġà tlestew il- proġetti tal-faċċata tal-kappella ddedikata għal San Ġwann fis-Siġġiewi, kif ukoll dik iddedikata għall-istess qaddis fil- Għargħur, il-Ħajt tal-Matla fl-Imqabba, u l-faċċata taċ-Ċentru Parrokjali f'Ħal Safi. Dawn is-siti kollha għandhom l-istorja unika tagħhom u li jkomplu jżewqu l-lokalitajiet tagħna u grazzi għar-restawr li sar, qed jiġi ssalvagwardjat il-patrimonju lokali li għandu parti intrinsika mill- identità tagħna. Bil-miġjiet li għadda minnhom pajjiżna, insibu wkoll ħafna fortifikazzjonijiet madwar il-gżejjer li maż-żminijiet kienu jservu ta' protezzjoni mill-għadu li jkomplu jfakkruna fl-istorja tagħna. Dawn il-fortifikazzjonijiet ta' importanza nazzjonali wkoll qegħdin jiġu rrestawrati sabiex ikunu jistgħu jitgawdew, kif ukoll biex ikunu aktar aċċessibbli u siguri. Is-sena l-oħra tlesta r-restawr ta' 4,500 metri kwadri tas-swar mal-Għolja tal-Kurċifiss, fil-Furjana u din is-sena qegħdin jiġu rrestawrati 18,800 metri kwadri tas-Swar tal-Furjana li jagħtu fuq Marsamxett, b'investiment fuq dan tal-aħħar ta' €1,600,000. Lejn in-naħa ta' fuq ta' Malta, għaddej ir-restawr kontinwu tal-Victoria Lines, fortifikazzjoni lineari baxxa ta' żmien l-Ingliżi fuq medda ta' 12-il kilometru. Għall-iskop, elementi differenti, il-metodu tal-bini, u dak li dawn jirrappreżentaw, huma monument uniku ta' arkitettura militari lokali. Ir-restawr fuq il-parti li tikkorispondi mal-Ġnien tal-Għarusa tal- Mosta għadu kif tlesta, u nbdiet il-fażi li jmiss fuq il-parti tal-Għargħur. Dawn il-proġetti huma kollha parti mill-kullana ta' xogħlijiet li qegħdin isiru fid-dinja tal-kultura u tal-patrimonju sabiex ikunu ta' benefiċċju għas-soċjetà. Daw huma żewġ elementi essenzjali li jrawwmu l-identità tagħna bħala Maltin, u qiegħda ssir ħidma kontinwa biex dawn l-elementi jibqgħu jikkontribbiwxxu għat-tisħiħ u għal ġid tal-komunità. Ia ET TALJAN, ENRICO GURIOLI GĦADU KIF ĦAREĠ BI KTIEB (61 D 1 BA 81228 790 MIKTUB BIT-TALJAN U BL-ISEM TA' 'MIGRANTI. GENTE CHE SBARCA' JEW 'IMMIGRANTI: PERSUNI LI JINŻLU MINN ABBORD' Bħalma wieħed jista' jimmaġina, ma jistax jinkiteb ktieb fuq l-imigrazzjoni mingħajr ma wieħed jitkellem fuq Malta. Anke jekk Malta hija gżira żgħira, iċ-ċokon tagħha ġabha fiċ-ċentru ta' din l-immigrazzjoni u l-polemika politika li qed toħloq. F'din id-diskursata ma' Enrico Gurioli se nkun qed nitkellem miegħu, dwar dan il-ktieb u l-ħsibijiet tiegħu dwar is-sitwazzjoni preżenti fl-Italja u kif hu jħares lejn il-politika li Malta adottat lejn dawn l-immigranti. Fuq kollox, se nkun qed niddiskuti miegħu għaliex dan il-ktieb għandu rilevanza għal Malta. Għaliex ktibt dan il-ktieb' Dan il-ktieb beda minn numru ta' reflessjonijiet tiegħi li kont għamlit fuq Facebook Page tiegħi. Wara ddeċidejt li niġborhom fi ktieb. Matul ħajti, vjaġġ ħafna fuq il-baħar. Ktibt ħafna rakkonti relatati mal-baħar. Ktibt fuq is-sbuħija tal-baħar. Ktibt fuq l-irjieħ tal-baħar u fuq ir-regolamenti li ġew introdotti mill-istess bniedem fuq it-tbaħħir u kif dawn żviluppaw matul is-sekli. Ktibt fuq il-Marina Militari Taljana. Illum dan l-istess baħar Mediterran għaddej minn mument drammatiku. Forsi wieħed mill-aktar mumenti dramatici fl-istorja riċenti tiegħu. Ma stajtx ma nitkellimx dwarha. Imma x'għandu dan il-ktieb differenti minn l-oħrajn li diġa ktibt2 Dan il-ktieb jitlaq minn vjaġġ immaginarju ta' Ulisse li ġie miktub minn Omeru. Bħal fl-Odissea ta' Omeru, dan il-ktieb huwa miktub forma ta' kwadri. L-Odissea nkitbet biex tiġi kantata. Permezz tal-għanjiet u l-ħsejjes miġbura minn dawk li kienu qed jivvjaġġaw fil- Mediterran ta' żmien, Omeru ried joħloq kompożizzjoni li hija ta' kulħadd. Mill-mument li persuna titla' fuq dgħajsa sakemm tasal f'destinazzjoni li mhix magħrufa, lejn ix-xewqa ta' art ġdida, l-emigrant jiskopri, bħala Odisseo, l-imħabba tas-saħħara Ċirce u l-kant tas-Sereni. Omeru diġa jurina li l-mużika tirrappreżenta parti mill-ħajja tal- Fil-konfini eżistenza tagħhom, l-emigranti matul emigrant. intimi tal- is-sekli kienu kapaċi jesprimu l-aktar ħsibijiet profondi permezz tal-mużika. Is-sentimenti marbuta mal-antenati tagħhom, mal-għeruq varji tagħhom dejjem ġew espressi permezz tal- mużika. Fost l-immigranti hemm ir- riċerka għal dak li hu aktar 'il-bogħod tal-baħar, fejn affarijiet li f'dan il-mument ma jistgħux mix-xefaq hemm jaraw. Il-barra mill-art qarsa li fiha qed jgħix u l-barra mid-dinja magħrufa barra mill-fruntieri fejn qed jgħix, hemm biss il-ħolm. Forsi dan rajnieh u anke ġie ddokumentat għal ħafna immigranti li qasmu l-Atlantiku biex marru jgħixu fil-Kontinent Amerikan. Kien dan il- vjaġġ li ta' lid-dinja mużika ġdida. Kien għalhekk vjaġġ mentali tagħna l-għanjiet ta' aedi u r-rapsodiji, tal-blues u tat- tango. F'dan il-ktieb nitkellem dwar it- tama li wieħed isib art aħjar wara vjaġġ qalb il-mewġ. Bħall-migranti l-oħra ta' qabilhom, dawn tallum qed ifittxu artijiet aktar sinjuri u aktar produttivi minn dawk li qed iħallu warajhom. Dawn huma Ulissi l-ġodda. Bħal Ulisse tal-imgħoddi, dawn l-emigranti qegħdin jieħdu rotot ħżiena biex jidħlu f'portijiet li qatt ma raw qabel. B'hekk bħalma ġara fl-Odissea klassika, l-ilsien oriġinali jitħallat ma' forom appartenti u diversi djaletti Griegi, u b'hekk dawn il-ħsejjes jassumu espressjoni ta' kant li twieldet biex tesprimi idea essenzjali u divulgattiva mill-mużika moderna. Iżda ma' din il-mużika ġdida, għandna wkoll l-esperjenza ta' Ulisse. F'din l-istess ġrajja ta' Omeru għandha l-immaġni jew is-sinifikat ta' xi tfisser Odissea. Tfisser dak li hu mibgħut. Imma għaliex il-muzika hija daqshekk importanti fl- immigrazzjoni Meta wieħed iħares lejn l-immigranti Taljani, Fraċiżi, Irlandiżi, Ungeriżi, Lhud u Slavi li marru l-Amerika u magħhom wieħed iżid l-ilsiera suwed li ġew meħlusa, wieħed jara li wara t-tieni u t-tielet ġenerazzjoni, dawn ħolqu mixgħela waħdanija, unika u ma tistax tkun repetuta ta' tradizzjonijiet etniċi u kulturali li saru ingredjenti maġiċi ta' mixja mużikali tas-seklu għoxrin. L-għanjiet tal-bidu tas-seklu l-ieħor li llum wieħed jismà fuq ir-rad kienu jkantaw id-dieqa ta' persuni, imma anke l-ferħ tagħhom. Kienu jkantaw in-nostalġija u d-distanza tal-bogħod minn pajjiżhom. Kienu jkantaw dwar l-isperenzi u l-aspirazzjonijiet tagħhom. Kienu jkantaw dwar is-solitudni u anke l-lealtà u fratellanza u d-differenza ta' bejniethom. L-għana, bħal f'kull parti oħra tad-dinja, issir vitali. Il-mużika hija kuntatt man-nies li qed jinżlu minn fuq id-dgħajjes f'post ieħor tad-dinja. Dan hu ktieb li mingħajr dubju miktub bħala difiza lejn il wasla tal-immigranti fl-Italja. Hekk hu. Nieħu pjaċir ngħid li llum id-difiża tal-wassal tal-immigranti hija mħaddna fl-Italja mill-Knisja Kattolika. Illum id-dinja Kristjana ma taqbilx u hija kontra deċiżjonijiet li qed jieħu l-Ministru tal-Intern Taljan Matteo Salvini. Wieħed irid ifakkar li l-Konferenza tal-Isqfijiet Taljani intervjeniet favur il-immigranti u tkellmet kontra l-Ministru tal-Intern Taljan Matteo Salvini. Ma' din il- mobilitazzjoni tal-Kattoliċi, hemm is- sostenn ta' denominazzjonijiet Kristjani oħra fosthom dawk tal-Valdesi u tal- knejjes protestanti. Min jaf, forsi anke l-Patrijarka ta' Moska jiħu azzjoni. li għaddejjin kuntatti bejn iż-żewġ naħat. Permezz tal-appell li Papa Francesco għamel mill-Panama, sar il-leħen virtwali tal-Kristjani kollha (u mhux biss tal- Kattoliċi) — xi ħaġa li qatt ma ġrat qabel. L-immigranti li ġew ipparagunati ma' Ġesu. Wieħed irid jiftakar li l-knejjes Evanġeliċi kienu protagonisti fil-ġlieda kontra l-iskjavitti fis-sekli li għaddew u l-leħen tagħhom, huwa bħal dik il-qanpiena, li wieħed ma jistax ma jismagħhiex. Ma niddejjaqx nuri li jien għandi empatija lejn l-immigranti li ġejjin mill-baħar. Forsi dawn l-imbarki u dgħajjes ifakkruna f'dawk l-opri tal- baħar magħrufa bħala 'il-bastimenti tal-imġienen. Lejn l-aħħar tal-Medju Evu, f'dawn il-bastimenti kienu jiġu mitfugħa persuni bi problemi mentali biex. ibeghduhom mill-belt. Kienu mitqiesa persuni mhux milqugħa fis- soċjetà ta' żmienhom. Hekk inħoss li qed jiġri llum mal-immigranti. Għalija dawn id-dgħajjes huma d-dgħajjes tal- imġienen. wieħed simplistiku għall-aħħar. Ċertament li meta minn ħalq il- Ministru tal-Intern joħorġu proklami bħal din jiġifieri li 'se jżomm l-isbark tal-ispaċċaturi jew l-istupraturi', dan qed iwassal biex in-nies jibdew jaħsbu li dawk li se jiżbarkaw, qegħdin jiżbarkaw biex jagħmlu reat. Dan iwassal biex tinħoloq dik li tista' titqies bħala 'caccia al migrante' jew 'il-kaċċa għall-immigrant. Dan hu l-mod li llum qed naħsbu fuq l-immigranti. Dan qed iseħħ għax l-istati mhux qed jieħduha fuqhom li jorganizzaw huma l-vjaġġi tal-immigranti kif kien jiġri fis-sekli tal-imgħoddi. Anke f'dak iż-żmien kien hemm min ipprova jivvjaġġa b'mod irregolari billi jitla' abbord u jistaħba fl-istiva. l-imbarki irregolari kienu wasslu biex issir leġiżlazzjoni kważi univoka u kondiviża minn kulħadd biex tissalvagwardja l-pajjiżi u anke d-dirittjiet tal-immigrant. Dawk li jissejħu 'Commissari di bordo, Funzjonarji tad-Dwana u l-Pulizija kienu jaraw li l-emigrant huwa skont il-liġijiet tal-istat. Fl-Istati Uniti l-kontroll ġie estiz anke għall-bastimenti li kienu qed iwasslu lill-immigranti. Irridu niftakru li l-baħar ma għandux konfini. Iżda llum il-baħar qed narawh bħala barriera, post ta' konfini. Il-Ministru tal-Intern Taljan irnexxielu jdawwar dan il-baħar f'konfini. Jien wieħed minn dawk li nemmen f'dik li tissejjaħ soċjetà mitfuħa. Dawk bħali li jemmnu f'soċjetà miftuħa għandhom agenda differenti minn dawk li jemmnu f'soċjetà magħluqa. Għalija dawk li jemmnu f'soċjetà magħluqa qed jieħdu lill-Italja u l-Ewropa għall-era kolonjali. Dakli qed jgħid Salvini ifakkarni fil-ktieb ta' Kipling The White Mans Burden. Fuq kollox, il-mudell li qed jipproni 1paħ boddi ħal iet er $ Salvini ma jidħlux fil-mudell u sistema marittima u wisq aktar fil-mudell tal- kultura tal-baħar li tħaddmu matul is- sekli. Salvini rnexxielu jikkriminalizza s-salvataġġ fuq il-baħar. Anke jekk hawn qed nitkellmu fuq għajnuna, dan il-mudell ma jidħolx fil-kunċett tiegħi ta' ekonomija tal-baħar. Lanqas dan il-mudell ma jidħol mal-istorja ta' aktar minn 800 port li għandha l-Italja jew fl-istorja ta' aktar minn 8000 kilometru ta' kosta Taljana. Il-portijiet irrappreżentaw matul is-sekli dak li bl- Ingliż jissejjaħ 'a place of safetv' għall- baħħara kollha tal-Mediterran. Mura inti taqbel mal- fatt li Salvini għandu jkun ipproċessat Dażgur li le. Nixtieq infakkrek fuq diskussjoni li kelli miegħek fuq Facebook kważi sitt xhur ilu. Konna ddjalogajna dwar l-istorja tal-vapur Diciotti. Hemm kont għamilha ċara li jien kontra l-'avviso di reato' li ġie mgħoddi lil Salvini fuq sekwestru ta' persuni anke jekk jien kontra b'saħħti kollha għall-politika ta' Salvini dwar l-immigrazzjoni. Illum nerġa' nikkonferma din il-pożizzjoni, anke jekk il-Ministru tal-Interni baqa' ostili lejn l-immigranti. jil ĠA AU TA i ĠA ful MC ANT isit immigħant jew biex jghix IA kilomebti il -Ġaghod Imma int favur it-traffikar tal- immigranti Jien kontra li dan il-fenomenu jkun ikkriminalizzat. Dak li jrid jiġri hu li dan il-fenomenu jiġi organizzat permezz ta' vjaġġ regolari fuq il-baħar għad-dawl tax-xemx. It-transport tal-immigranti irid ikunu affidat lil kumpaniji tal-baħar professjonali. Dan ifisser li ried ikun garantit rapport reċiproku u diplomatiku bejn il-pajjiżi kollha tal-Unjoni Ewropea. Illum, dan ir-rapport reċipriku huwa nieqes. Sallum, għal dan. it-traffiku immorali u viljakk ta' dawk li ġew definiti bħala klandestini għaliex huwa illegali, wassal biex fil-baħar Mediterran mietu sa mill-bidu tas-seklu wieħed u għoxrin, 'il fuq minn 20,000 persuna. Dawn il-persuni ma kinux nies delinkwenti. Dawn kienu nies li qed ifittxu ħajja aħjar. Fuq kollox, xorta waslu fl-Ewropa 'il fuq minn madwar żewġ miljuni ta' persuni. Biss xorta dan ma jirrappreżentax numru kbir. Dawn l-immigranti jirrappreżentaw madwar 0,5 għal kull 1,000 tal-popolazzjoni kollha Ewropea. B'hekk meta qed nitkellmu li inżommu dan l-influss migratorju u ankef'termini ta' numri, qed nitkellmu żihe fuq ftit mijiet ta' persuni. Fuq kollox meta l-pajjiżi qed jitkellmu li jqassmu dawn l-immigranti bejniethom, qed jitkellmu fuq alkemiji politiċi Ewropej li qabel kollox qed iwasslu biex iżommu din is- sistema ta' traffiku illegali li verament qed igawdu minnha organizzazzjonijiet kriminali. Imma fuq kollox tfisser li: qegħdin fundamentali li jinsabu fid-Dikjarazzjoni universali tad-Drittijiet tal-Bniedem kif ivvutata fl-10 Dicembru tal-1948 mill- Assemblea tal-Ġnus Magħquda. ninnegaw il-prinċipji Nammetti li jien ukoll intolleranti lejn dawk li jaffermaw 'li dawn immigranti għandhom jibqghu fid-dar tagħhom, jew inkellna għandhom jigu mgħejjuna fl-Afrika'. Jien nikkundanna dawk kollha għad-diżunur ta' dejjem. Għaliex naf li mhux neċessarju li wieħed jitla' fuq bastiment biex isir immigrant jew biex jgħix mijiet ta' kilometri l-bogħod minn fejn twieled. Bħalma parti kbira min-nies li emigraw, ikkonsidraw il-ġeografija mhux bħala impediment iżda bħala għażla ta' post fejn se jmmorru jgħixu. Dan hu ktieb bi stejjer ta' immigranti li għamlu din l-għażla. TA'DBIEĠI JEWELLERV — ; EST, 11981 Grciġe F arr Aw far X-vieġieboimajic com M:-356 9940 5884 Work Shop Number 1, Triq is-Sriedek, San Pawl tal-Qlejja, Mosta — Tradizzjoni jew Industrija e BIEX NIRRISPONDI DIN IL- MISTOQSIJA MORT NILTAQA' MA' EDGAR BUTTIĠIEĠ U STEFAN dgar u sieħbu Stefan illum imexxu waħda mill-aktar fabbriki —d f'Malta li tipproduċi pastizzi fuq skala industrijali. Mort personalment fil-fabbrika tagħhom li tinsab fil-qasam industrijali tal-Marsa u ġġib l-isem ta' Pastizzeria Galea. Din il-fabbrika tipproduċi. madwar 20,000 pastizz kuljum. Quddiem din il-kwantità kbira ta' pastizzi għarrixt magħhom jekk huma jaħsbux li qegħdin joqtlu tradizzjoni li għaddewlna n-nanniet tagħna It-tweġiba tagħhom kienet unanima: definittivament le. Bħala storiku ninsab ċert li għandhom raġun. Jien niftakar żmien, fis-snin sebgħin u bidu tas-snin tmenin, meta ħafna kienu jaħsbu li din is-sengħa ma kellhiex futur. Niftakar pastizzeriji jiftħu u jagħlqu. Niftakar pastizzara li ma kellhomx għaxja ta' lejla. Naf pastizzara li mietu 'povri. Din hija kelma ġejja mit-Taljan li tfisser persuna li tmut u l-familja ma jkollhiex flus biex tħallas għall-funeral tagħha. B'hekk il- funeral kien isir mill-istat. Min jaf kemm il-persuna fl-imgħoddi beda jaħdem ta' pastizzar u kellu jemigra għax lanqas kien jirnexxilu jaqlagħha u jiekolha. It-tliet fażijiet storiċi tal-Pastizz Malti Il-ħidma tal-pastizzar fl-imgħoddi kienet tibda kmieni ħafna. Kien iqum jagħġen l-għaġina ħafna siegħat qabel it- tlugħ ix-xemx. Fi żmien meta f'Malta ma kienx hawn il-fran domestiċi jew cookers, kif bdejna insejħulhom, il-pastizzi riedu jinħmew fi fran li kienu jaħdmu bil-ħatab. Ħafna mill-pastizzara kienu jmorru għand tal-forn u jitolbu lil Alla li ma jaħraqilhomx. Wara kienu joħroġu jbigħuhom fuq xi turtiera. Minn hawn ħarġet l-għajta 'sħan u tajbin' Oħrajn, aktar ffortunati, kien ikollhom il-ħanut żgħir tagħhom. Fih kien ikollhom xi forn żgħir. Dawn kienu magħrufa bħala tat-tċ jew Titotla kif kienu anke jsejħulhom. Il-kelma 'Titotla' ġejja mill-Ingliż u tfisser 'tea total, għaliex dawn il-ħwienet ma kinux ibigħu alcoħol iżda te biss. Kien żmien fejn il-pastizzi kienu jinbigħu fil-ħwienet tax-xorb ukoll, speċjalment il-Ħadd filgħodu. Biss dawn il-ħwienet tax-xorb ma kinux magħrufa bħala Titotla. Il-produzzjoni tal-pastizzi nbidlet wara t-Tieni Gwerra. Fis-snin ħamsin, il- preżenza ta' fran domestiċi u industrijali żdiedet u dawn daħħlu lill-pastizz Malti fit-tieni ġenerazzjoni tiegħu. Il-fran domestiċi ma baqgħux xi ħaġa tal-familji tan-nies tas-servizzi jew tas-sinjuri. industrijali. Dawn bdew jippermettu biex il-pastizzi Magħhom ġew. il-fran jinħmew fil-ħwienet stess. Dawn bdew bil-mod joqtlu l-bejgħ tal-pastizzi fuq l-idejn. Iżda xorta dan ma kienx biżżejjed biex din it-tradizzjoni tibqa' Xorta l-ħwienet tal- pastizzi komplew jgħalqu. Biss kemm Edgar u sieħbu Stefan jaqblu li dawk il-pastizzara li mxew maż-żminijiet u kienu bilgħaqal, dawn salvaw. L-industrijalizzazzjoni u l-wasla tal-fran domestiċi salvaw il-pastizz Malti. Il-pastizzi setgħu issa jsiru fid-djar bl- akbar kumdità. Iżda hemm fattur ieħor li forsi ftit nagħtu kasu. L-emigrazzjoni ħalliet impatt fuq dan il-prodott Malti. Kienu l-Maltin li emigraw li raw f'dan ġ C. il-prodott proċess, li waqt li jżomm mat- tradizzjoni, kellu jiġi żviluppat fuq linji moderni. Il-Maltin emigranti riedu jieklu dawk il-prodotti li kienu jieklu Malta. Biss fil-pajjiż li laqgħu l-emigrant Malti sabu metodi ġodda ta' maniġment u ta' pproċessar li f'Malta ta' dik il-ħabta ma kellhomx. Ikunu dawn il-proċessi kollha flimkien li wasslu biex il-pastizz Malti daħal fit-tielet ġenerazzjoni tiegħu. Ikun f'dan it-tielet proċess jibdew isiru b'mod industrijali u jidħlu fil-kultura magħrufa bħala dik tal-'fresh frozen pasta'. X'hemm tradizzjonali Biex nifhem aħjar din il-kultura, komplejt nitkellem ma' Edgar u Stefan. Fi kliem sempliċi, din il-frażi tirriferri għal dawk il-prodotti kollha tal-għaġina li jibqgħu friski, iżda ffriżati. Il-pastizzi llum qed jinbigħu nejjin tal-friża. Edgar qalli li s-suċċess tagħhom jinsab fil-fatt li jlestu prodott tajjeb iżda nej. Imbagħad wieħed jista' jixtri l-pastizzi u jaħmihom huwa. Hawnhekk, kemm Edgar u Stefan ħadu vantaġġ mill-industrijalizzazzjoni. Sas-snin sebgħin, ħadd ma kien joħlom li jixtri l-pastizzi nejjin. Kien pastizzar ġewwa r-Rabat, magħruf bħala Ta' Sura, li beda din it-tradizzjoni. Niftakar ta' tifel konna mmorru għandu biex nixtru pastizzi ffriżati. Dan il-ħanut ilum huwa magħluq. Il-blast freezing għamel possibli l- produzzjoni tal-pastizzi nejjin li jibqgħu jżommu t-togħma tagħhom fuq skala industrijali. Biss quddiem din il-fażi ġdida, x'baqa' tradizzjonali' Ir-risposta ta' Edgar u Stefan kienet ċara. F'dik li hija għaġna, din illum issir bil-magni. Ma għadux iż-żmien fejn il-pastizzar jagħġen l-għaġina b'idejh. Dan kien jagħmlu għax ma kienx jiflaħ jixtri l-maġna tal-għaġina li fl-imgħoddi kienet tinsab fil-fran. Din kienet tiddawwar biż- żiemel. Biss f'dik li hija ħadma, jiġifieri fil-mod ta' kif isir dak li jissejjaħ, ir-raġġ, dan baqa' jsir bl-idejn fil-Pastizzeria Galea. Fuq kollox, jien u nitkellem magħhom, fhimt għaliex il-prodotti ta' din il-kumpanija lili jogħġbuni. F'dawk li huma ingredjenti, huma żammew mat- tradizzjoni. Huma żammew mal-użu tal- irkotta Maltija. Il-pastizzi u kull prodott ieħor li jagħmlu u li fih l-irkotta, dan isir bl-irkotta Maltija. Huma spjegawli li jixtru mat-tunellata rkotta kuljum. Saħqu miegħi li anke jekk l-irkotta Maltija tiswa aktar fis-suq minn dik li tiġi minn barra, xorta żammew mat-tradizzjoni u baqgħu jużawha, għaliex dik Maltija tinħadem b'mod differenti minn dik Taljana. Dan hu wieħed mill-fatturi li jagħti dik it-togħma partikolari lill-prodotti tagħhom. dawk tal-piżelli baqgħu jsir ukoll kif kienu jsiru dari, jiġifieri minn piżelli nixfin li wara li jixxarrbu għal numru ta' sigħat, dawn jitgħallew biex wara jinħmew fl-għaġina tal-pastizzi. B'mod provokatorju staqsejt lil Edgar u lil Stefan x'neħħew minn dak li hu tradizzjonali fl-imgħoddi Malti. Stefan qalli li l-pastizzi fil-passat kienu jkunu kollha jqattru ż-żejt. Dan hu minnu. Ta' tifel niftakar il-borza tal-karti li kienu jkunu fiha kien issir trasparenti, tant kemm kien ikollhom żejt fihom. Dan għaliex l-għaġina sfirjurata kienet tinħadem mix-xaħam. Illum, din tinħadem minn marġerina li hija aktar tajba għas-saħħa. Dak li fittxew li jagħmlu, kemm Stefan u Edgar, huwa li jżommu t-tradizzjoni tal-għaġina li tqarmeċ — ingredjent primarju li jagħmel lill-pastizz Malti dak li hu. Biss il-produzzjoni tal-pastizzi baqgħu jinħadmu bl-idejn, jiġifieri dak li jissejjaħ ir-roġġ jew il-bezzun twil tal- għaġina, dan għadu jinħadem bl-idejn fil- Pastizzeria Galea. Wara dan jitqatta' biċċa, biċċa. Biex jippruvaw dan il-punt, ġabuli pastizz li ħmew ftit qabel u spjegawli li f'dak li huma kontenut baqgħu fidili lejn il-pastizz Malti. Kien wieħed tal-piżelli. Ikolli nammeti, kien kif inħobbu jien, bdik id-daqsxejn ta' mluħa fih. Tant kemm jitkellmu b'passjoni fuq ix-xogħol tagħhom li staqsejthom kemm ilhom fil-catering. It-tnejn qaluli li huma ma humiex ġejjin mill-qasam tal- ikel. Edgar iggradwa fl-IT. Ġara li wara li ggradwa beda jaħdem f'kumpanija kbira tal-produzzjoni tal-ħobż. Wara mar jaħdem f'din l-istess kumpanija fejn kien jaħdem Edgar u t-tnejn iltaqgħu. Minn hemm nibtet il-ħajra tagħhom li jidħlu fil- catering. Ġiet opportunità fejn xtraw il-kumpanija Pastizzeria Galea. Din kienet ġiet imwaqqfa minn Frans Galea u Oreste Mercieca. Minn hawn ħareġ l-isem tal-kumpanija li llum tipproduċi tipi differenti ta' prodotti marbuta mal- għaġin iffriżat. Edgar baqa' marbut mal-qasam tal-informattika tant li beda jispjegali kif dan il-qasam għenu biex isaħħaħ il-business tiegħu. Biss hemm fattur ieħor li Edgar u Stefan ħadu mill-industrijalizzazzjoni. L-ekonomista magħruf Adam Smith (1723-1790) kien għaraf il-bżonn tal- ispeċjalizzazzjoni. Dan hu dak li jagħti vantaġġ lill-industrija fuq oħra. Mingħajr ma qraw lil Smith, huma qed jimxu fuq il-passi tiegħu. Qaluli li huma għandhom ħames ħaddiema, minn numru ikbar ta' ħaddiema, jaħdmu biss fuq il- produzzjoni tal-pastizzi. Kulħadd għandu l-qasam jew l-ispeċjalizzazzjoni tiegħu. Min hu fuq il-mili. Min hu fuq l-għaġina. Kull ħaddiem bl-ispeċjalizzazzjoni tiegħu ħalli t-togħma ma tvarjax. Biss imbagħad ma għandhomx outlets, b'hekk il- prodotti tagħhom mhumiex marbuta ma' branding. Huwa jispeċjalizzaw fuq dak li jissejjaħ wholesale. Minn din id-diskursata twila għaraf kemm l-industrializzazzjoni salvat lill- pastizz Malti. Huma l-intraprendituri, bħal Edgar u Stefan, li marru għall- industrializzazzjoni li qed jiggarantixxi l-futur tal-pastizz Maltin. Min ma nnovax kellu jagħlaq. B'hekk nies bħal Edgar u Stefan qed jiggarantixxu li l-pastizz jibqa' l-ikel tal-massa tal-poplu. Dan ifisser li jista' jibqa, kif dejjem kien, prodott tajjeb u irħis. B'hekk l-industrijalizzazzjoni għenitu biex jibqa' marbuta mat- tradizzjonijiet tal-ikel Malti. Gmiel il-Ġebla Maltija. DAWN IKUNU QED JAMMIRAW IX-XOGĦOL SABIĦ LI JSIR MINN ARTIĠĠJANI MALTIN aċċati ta' djar, knejjes u skulturi huma fost dawk li fihom tispikka l-eleganza tal-ġebla Maltija. Ma' dan imma mbagħad għandek fattur ieħor li permezz tiegħu wieħed jista' japprezza l-kwalitajiet tal-ġebla Maltija. Qegħdin nitkellmu dwar l-iskultura, fejn artiġġjani bħal Charlie Mallia u wliedu Reuben u Kevin huma kapaċi jipproduċu prodotti uniku mill-ġebla Maltija. Mallia Stoneworks illum m'għandhom bżonn ebda intoduzzjoni. Magħrufin sew fost il-Maltin u l-barranin għall-kapaċitajiet li għandhom biex jittrasformaw il-ġebla Maltija fi skultura mill-isbaħ, f'figuri jew oġġetti oħra. Kapaċitajiet li malajr tifhem għaliex Mallia Stone Works komplew ikabbru biex illum qed jipproduċu dan ix-xogħol minn post akbar fil-qasam industrijali f'Ħal Luqa. Forsi malajr wieħed jasal biex jaħseb li Charles Mallia kien minn dejjem jaħdem f'dan il-qasam. Xejn minn dan. L-ewwel xogħol ta' Charlie ma kienx fil-ġebla Maltija. Dan kien impjegat bħala operatur ma' fabbrika li tipproduċi x-xorb. Iżda l-imħabba tiegħu lejn l-arti kienet sa minn ċkunitu kull ftit tal-ħin liberu li kien ikollu dejjem tarah ipinġi jew inaqqax xi ħaġa f'xi ġebla li tkun mormija. għamel il-ħsieb li jiftaħ bix-xogħol tal-ġebel mar ikellem lill-imgħallem u minħabba li kien impjegat rispettat ħafna, il-fabbrika fejn kien jaħdem appoġġatu u anke refgħetlu l-impjieg f'każ li ma jirnexxix fix-xogħol tal- ġebla. Iżda Charlie baqa' qatt ma mar lura. Mhux biss kien suċċess u għamel isem għalih innifsu, talli anke għallem lil uliedu mhux biss kif jaħdmu l-ġebel iżda kif jittrattaw lill-klijent daqslikieku kien membru tal-familja. 'Dejjem nagħżlu l-aħjar kwalità fil-ġebla. Għax fl-aħħar mill-aħħar lill- klijent trid tagħtih ġebla ta' kwalità kif jixraqlu' Hu jispjega li ħafna drabi x-xogħol joriġina mill-ħsieb tal-klijent jew minn xi ritratt, wara nkomplu niżviluppaw il- ħsieb flimien mal-klijent. Kif wieħed jista' jistenna, Mallia Stoneworks kienu responsabbli minn għadd kbir ta' xogħlijiet fi knejjes, kappelli, palazzi u bini antik. 'Meta jkun qed isir restawr u tibdil ta' ġebel minn post antik, trid tkun preċiż biex tirrispetta l-ideat ta' min kien ħadem ix-xogħol żmien ilu. F'każi bħal dawn trid tifhem li mintix qed toħloq xi ħaġa ġdida iżda qed terġa' tagħti l-ħajja lil xi ħaġa li kien ħoloq ħaddieħor' Mallia Stoneworks jagħmel ukoll għadd kbir ta' xogħlijiet fi djar privati u negozji. Xogħolhom ma ssibux biss f'Malta imma kien hemm okkażjonijiet fejn xogħolhom ġie esportat ukoll, fosthom balavostri li kienu esportati lejn diversi postijiet fi Sqallija, funtana li llum tinsab f'Isle of Man, fireplaces li marru l-Italja u diversi oħrajn. Kif jiddikjara l-artiġġjan Charles Mallia, 'ix-xogħol fil-ġebla mhux wieħed faċli. Irid ikun f'qalbek għax il-bqija ma tkampax. Mhux faċli tgħaddi xitwa sħiħa idejk mal-ġebel imxarrab li jkun kiesah daqs is-silġ, jew sajf f'dik is-sħana kollha. Apparti t-toqol tal-ġebel innifsu. Dnub li din is-snajja 'l quddiem jaf tispiċċa għax kulħadd jixtieq li wliedu jaħdmu xogħol pulit u bla tbatija' taf U - ati kW Fa MINISTERU GĦALL-ĠUSTIZZJA, KULTURA U GVERN LOKALI L-GĦID F'GĦAWDEX 1 APRIL-21 APRIL 2019 MINISTERU GĦAL GĦAWDEX