X'għandna? Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid? Mid-dinja Hemm baħar jaqsam Xemx, xita, mixi u elf Ewro! Jagħtu! Attività Intervista ma' Fjura Għaram tar-Ramel Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet! il-kumitat il-kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. Ħej Ħuttaf Il-ġimgħa l-oħra kont ma' grupp tfal fil- kampanja, u rajt tifla taqta' fjura. Meta staqsejtha għaliex qatgħet fjura, qaltli: "U daqs kemm hawn fjuri! Mur ara billi qtajt waħda!" Ħeqq veru li kien hemm ħafna fjuri, imma xorta ma qaltlix għaliex qatgħet waħda? Insomma biex ma ntawwalx, it-tifla ma kellhiex tweġiba. Fil-fatt il-fjura kienet qatgħetha kważi bla ma taf. Hekk, vizzju! Forsi intom ukoll qed tgħidu: "X'għaġeb fuq biċċa fjura!" Veru li billi qatgħet fjura ma waqgħetx id-dinja, imma jiena xorta ninkwieta, għax huwa sinjal ikrah. X'jiġifieri? Immaġinaw xi ħadd id-dar qed jara t-televixin, u f'daqqa waħda taqa' żrara żgħira fuq rasu. Iħares 'il fuq u jara li nqalgħet mis-saqaf. Dik il-farka mhix ħa tkorrih, imma dak xorta jibda jitħasseb. Għaliex? Għax dik il-farka hija sinjal. Hija sinjal li hemm xi xaqq fis-saqaf, u jekk ma jiħux ħsiebu dak ix-xaqq se jikber u xi darba jista' jaqa' s-saqaf kollu. Għalhekk meta nara xi ħadd jaqta' fjura, dak huwa sinjal. Huwa sinjal li dak ix-xi ħadd għadu ma tgħallimx iħobb in-natura. U min ma jitgħallimx iħobb in-natura minn kmieni hemm ċans li jibqa' hekk anke meta jikber. U jista' jsir agħar ukoll. Min illum joqtol l-għasafar għall-gost, min illum imur jarmi friġġ jew saqqu f'xi wied, min illum jagħti permessi biex tinbena l-kampanja… dawn meta kienu żgħar kienu wkoll probabbli jaqtgħu l-fjuri. Hekk, vizzju! mal-faċċata Il-Fras-servjent (Black-winged Stilt) għandu r-rekord tad- dinja tal-iktar għasfur saqajh twal paragun ma' ġismu. Aħna l-Fras-servjent narawh f'pajjiżna wkoll. Dar-ritratt ittieħed fir-riserva naturali tal-Għadira ftit ġranet ilu. Ritratt ta' Victor Falzon ©BirdLife Malta, April 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop U ġriet l-aħbar mill-qalba tas-Simar… Tliet ġrajjiet riċenti mir-riserva naturali tas-Simar. ħ iji Ringer huwa studjuż li jaqbad l-għasafar, ilibbishom ċurkett u jerġa' jitlaqhom ħalli jitgħallem fuq il-passa. Il-Blonġun… …it-Tiġieġa… Dari l-Blonġun Żgħir (Little Grebe) konna narawh biss fix-xitwa. Imma bis-saħħa tas-Simar, issa għandu wkoll post fejn ibejjet. U dis-sena ma ħalliniex bix-xewqa, għax reġa' bejjet. Forsi hemm iktar minn par wieħed ukoll, imma diffiċli tgħid għax il-bejtiet ikunu moħbijin fil-qasab folt. Imma frieħ dehru mill-inqas erbgħa. Bħall-blonġun, it-Tiġieġa tal-Baħar (Common Coot) ukoll sa ftit snin ilu kienet għasfur tax-xitwa biss. Imma fis-Simar bdiet tbejjet ukoll, u dis- sena donnha terġa', qed għax ilu ftit rawha ġġorr xi zkuk. Dan Fjorentin (Great Tit), għasfur komuni fl-Ewropa, anke fil-ġonna. Imma f'Malta rarissmu, u dan għaliex il-Fjorentini ma jpassux, allura ma jiġux f'pajjiżna. Imma kultant, rari ħafna, jitfaċċa wieħed. F'Marzu li għadda, ir-ringer Joseph Mangion qabad wieħed. F'Malta dan l-għasfur kien ilu ma jidher… 36 sena! X'Nista' Nara Tgħid? F'Marzu li għadda dehru xi qtajjiet tal-Paletta, għasfur li mhux soltu narawh f'daqshekk numri f'Malta. L-istorja spiċċat fl-aħbarijiet peress li l-kaċċaturi sparaw u qatlu numru minnhom hekk kif dan it-tajr resaq lejn l-art. Il-Paletta hija għasfur kbir, abjad silġ bi ftit isfar fuq sidru, ftit iswed mat-truf tal-ġwienaħ u saqajh twal u suwed. L-iktar li jolqtok fih huwa l-munqar twil qisu żewġ mgħaref fuq xulxin, u li minnu dan l-għasfur ħa ismu. Meta jtir iżomm għonqu stirat 'il barra. Minbarra fl-Ewropa, ibejjet ukoll f'partijiet tal-Afrika u l-Asja. L-ambjent favorit tal-Paletta huma l-għadajjar tal-ilma ħelu jew salmastri. Hemm iqatta' ħafna ħin fl-ilma baxx, b'munqaru fl-ilma filwaqt li jħarrek rasu minn naħa għal oħra biex isib jiekol. Munqaru jżommu ftit imbexxaq u kif iħoss annimal żgħir (gambli, dud jew ħut żgħir), jaħtfu u jibilgħu. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta X'għandna mid-dinja? Prosit, issa x'ħa nagħmlu? Trid tkun veru bla ruħ biex tispara fuq annimal bħal dan! Sorry ħi, ma jinfidx! Fit-Tanżanija se jgħaddu ħajwej minn nofs wieħed mill-iktar parks famużi tad- dinja: is-Serengeti, medda kbira (kważi 50 darba daqs Malta) ta' grasslands, foresti u għoljiet. Fis-Serengeti jgħixu eluf kbar ta' wildebeest, żebri u antilopi. Kull sena mat-tliet miljun minhom ipassu f'imrieħel enormi lejn il-Masai Mara National Reserve fil-Kenja, u magħhom imorru wkoll mijiet ta' iljuni, ċita, jeni u karnivori oħrajn. Imma ftit ieħor dawn il-vjaġġaturi se jsibu r-rotta bblukkata bi triq wiesgħa! Dit-triq se tisfratta passa li ilha ssir eluf tas- snin u li hija waħda mill-ikbar spettakli naturali tad- dinja. Il-gvern tat-Tanżanija donnu qed jaqa' u jqum minn dan kollu, għax it-triq irid jagħmilha. Nisperaw li l-mexxejja tat-Tanżanija jiftħu għajnejhom u jwaqqfu dil-ġennata, bħalma għamlu l-mexxejja tal-Kambodja (ara isfel). Ġej il-lupu? Le, sejjer! L-iStati Uniti kważi dejjem b'xi aħbar ħażina għan-natura. Ħa nżidu oħra! Il-gvern Amerikan għadu kemm neħħa l-Lupu mil- lista ta' annimali protetti. Jiġifieri issa l-Amerikani ħa jkunu jistgħu jerġgħu jikkaċċjaw u joqtlu dan l-annimal tal-ġenn. Ir-raġuni vera hi li l-gvern irid jingħoġob mas- sidien sinjuruni ta' 1renċijiet tal-baqar. Ma tonqosx ukoll il-fissazzjoni bl-armi li għandhom f'dak il-pajjiż. Ħafna kaċċaturi Amerikani għadhom jaħsbu (u jixtiequ) li qed jgħixu fi żmien il-kawbojs. Istħi USA! Saret Mummy ta' sittin. Wisdom huwa l-isem ta' albatross speċjali ħafna. X'għandha speċjali? Din l-albatross għandha iktar minn 60 sena u ftit ilu… kellha fellus ġdid! Wisdom hija mill-ispeċi Laysan Phoebastria immutabilis u tgħix ma' eluf minn fuq sħabha Midway, grupp ta' gżejjer żgħar fl-Oċean Paċifiku. Bis- ta' ċrieket apposta, saħħa dawn l-għasafar minn xulxin. Lil Wisdom kienu rringjawha is-sena fl-1956 u dik kienet diġà qed trabbi fellus. Minn dak iż-żmien 'l hawn, Wisdom rabbiet iktar minn 30 ferħ. l-istudjużi jagħrfu Kos, dawn l-għasafar ma jiqfux jgħaġġbuna! MHUMIEX se jħaffru! F'Il-Ħuttafa 102 konna ġibna li fil-Kambodja se titħaffer barriera enormi fil-Cardamom Mountains, proġett li kien se jirvina medda kbira foresta u jipperikola ċ-ċaqliq ta' annimali bħal iljunfanti. Issa smajna li l-gvern tal-pajjiż reġa' bdielu u ħassar il-pjan kollu. Għadhom qed jonqsu… Fid-dinja kollha baqa' biss xi 4200 Rinoċeronti Suwed (Black Rhino). Ħafna minnhom jgħixu f'parks fl-Afrika t'Isfel, flimkien ma' numru ta' Rinoċeronti Bojod (White Rhino). Iż-żewġ speċi huma mħarsin bil-liġi, imma xorta waħda l-kaċċaturi għadhom joqtlu minnhom kull sena. Is- sena l-oħra qatlu 323 mill-bojod u 10 mis-suwed. Min jaf sa ma tikbru intom ikunx baqa' rinoċeronti fid-dinja! :( :( :( 1renċ = medda art li fiha jrabbu l-baqar, is-soltu għall-laħam tagħhom. Fl-Amerka hemm renċijiet (ranches) enormi b'eluf kbar ta' baqar. Għandek żball, sur Editur! Wieħed minnhom Agrett tal-Bhejjem. Dil-qatgħa Agretti Bojod għadhom kemm taru minn fuq il-blat max-xatt t'Għajn Tuffieħa biex ikomplu l-vjaġġ lejn l-Italja. Tgħid jaslu kollha qawwijin u sħaħ? Hemm baħar jaqsam. Malta hija gżira, u kull min jiġi Malta jrid bilfors jaqsam il-baħar. Dan jafuh il-barranin kollha li jżuruna, u jafuh ukoll l-għasafar kollha li jiġu. Jekk għasfur ġej min-naħa tal-Italja jrid itir mill-inqas 80km baħar minn Sqallija; jekk ikun ġej mill-Afrika jrid itir mill-inqas 290km baħar. Bħalissa għaddejjin mill-passa tar-rebbiegħa u ħafna mill-għasafar ġejjin min-naħa tal-Libja jew it-Tuneżija. Mhux ċajta taqsam dak il-baħar kollu. Il-vjaġġ tar-rebbiegħa Għal ħafna għasafar il-baħar huwa periklu kbir. Għaliex? Għax ma jafux jgħumu. Jekk Ħuttafa taqa' fil-baħar tegħreq. Jekk ajkla tegħja u taqa' fil-baħar tegħreq. Jekk seqer jintilef u jaqa' fil-baħar jegħreq. Għalhekk ħafna għasafar jippruvaw jaqsmu l-baħar minn fejn huwa l-iktar dejjaq, jew fejn hemm xi gżejjer li jistgħu jistrieħu fihom. Mela għalhekk jiġu ħafna għasafar daż-żmien. Dal-Bagħdan Aħmar qed jiftaħ ġwinħajh u denbu biex jissaqqar (bl-Ingliż soaring). Biex jibqgħu fit-thermal, l-għasafar jibdew iduru qishom telgħin garigor! It-Trikk tas-Science! Waqt li jigglajdjaw jibdew jitbaxxew. L-arja sħuna titla' 'l fuq. L-art issaħħan l-arja ta' fuqha. Fuq il-baħar i-għasfur ikollu jaqdef. Fl-aħħar, wasalt! Fuq il-baħar ma jiffurmawx thermals Hemm xi tajr li juża trikk tas-Science biex jivvjaġġja bla ma jegħja. Dan it-trikk jużawh għasafar kbar li għandhom ġwienaħ wesgħin, per eżempju ajkli, kuċċard, ċikonji u rsieset. Meta l-art tisħon bix-xemx, l-arja ta' fuqha tisħon ukoll, u kif nitgħallmu fix-Xjenza l-arja sħuna titla' 'l fuq. Li jagħmlu l-għasafar hu li jżommu ġwinħajhom miftuħin bħal xugaman u dak il-kurrent ta' arja sħuna (jgħidulu thermal) itellagħhom fl-għoli (bħal hot air balloon!). Meta jogħlew ħafna, jaqbdu r-rotta u jigglajdjaw biċċa sew, ukoll bla ma jaqdfu. Meta jkunu tbaxxew sew, isibu thermal ieħor u jerġgħu jitilgħu fl-għoli. U jibqgħu sejrin hekk, u b'hekk jagħmlu vjaġġi sħaħ bla ma jbatu. Il-problemi jinqalgħu meta jiġu biex jaqsmu l-baħar. Għaliex? Għax fuq il-baħar l-arja ma tisħonx u thermals ma jkunx hemm. Għalhekk biex jaqsmu l-baħar l-għasafar ikollhom jaqdfu, u jibdew jegħjew. Imnalla tkun Malta għalihom, għax jaslu hawn mifluġin u jkollhom bżonn ħafna jistrieħu. Xita, xemx, mixi u elf Ewro! Kulħadd lest għall-mixi… Nhar il-Ħadd 20 Marzu 2011 iltqajna taħt is-Saqqajja fit-8.30am. Konna grupp sabiħ lesti għall-Mixja Maratona, imma wara ftit bdiet tqattar ix-xita. "U iva," għedna, "issa nibdew nimxu u nħallu x-xita warajna!" Għalhekk wara li nġabru xi flus li kienu faddlu l-membri, ħadna ritratt u bdejna mixjin. Imma dik is-sħaba xita baqgħet miexja magħna sa ma sirna flieles. Imbagħad sibna t-triq mgħarrqa bl-ilma għaddej igelgel. Hawnhekk il-Leaders iddeċidew li l-mixja titħassar, imma ftehemna li nerġgħu nippruvaw il-Ħadd ta' wara. Imxejna lura, tqassmu r-rigali lil min kien ġabar xi flus u kulħadd mar id-dar jinxef! Il-Ħadd 27 Marzu ħareġ bnazzi. Iltqajna xi 75 ruħ u bdejna l-mixja mill-ġdid, u did-darba t-temp ma fixkilniex. L-ewwel parti tar-rotta kienet dritta u f'inqas minn siegħa wasalna fiċ-ċekpojnt, fejn straħna u kilna xi ħaġa. Hemmhekk kellmitna l-leader Desirée dwar il-berdwoċing u spjegatilna li bil-flus li nġabru mill-mixja, il-BirdLife se tixtri trombi biex jużawhom l-istudenti li jżuru r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar. Imbagħad, bil-leader Ray fuq quddiem, komplejna. Għaddejna minn mogħdijiet fil- kampanja fl-inħawi tas-Siġġiewi. Qbiżna d-Dar tal-Providenza u ftit wara wasalna il-leaders fit-tieni qassmulna frott u ilma, u tpaxxejna bil-veduta tal-baħar u ta' Filfla. Imbagħad kellmitna l-leader Kathleen, fejn qaltilna li b'kollox kienu nġabru €1059. Il-membru li kienet ġabret l-ikbar somma kienet Jacqueline Licari. ċekpojnt. Hawnhekk Jacqueline Licari tilqa' mingħand Leader Kathleen il-premju rebbieħ għall- membru li ġabret l-aktar flus. Grazzi Jacq! Imbagħad komplejna l-aħħar parti tal-mixja. Għaddejna mill- inħawi ta' Ħaġar Qim u ġbidna lejn il-Qrendi. Fl-aħħar, għajjenin imma kuntenti, wara 11km mixi, wasalna l-Maqluba. Hemmhekk sibna liżar kbir jistenniena u ntfajna nagħtuh il-kulur. Ftit wara ġew għalina tat-trasport biex joħduna lura lejn ir-Rabat. Insomma, mixja oħra ta' Klabb Ħuttaf: mixja oħra suċċess! Imxejna fix-xita… Il-Kumitat tal-Klabb jgħid grazzi kbira lil-leaders Ray Bonnici, Nicolette Falzon, Felix Gerardi u Janet Gerardi, kif ukoll lil Michael Falzon, Geoffrey Saliba, Lara Schranz u Nadja Tschovikov tal-għajnuna tagħhom biex il-mixja tkun suċċess. Grazzi kbira wkoll lill-membri li ġew jimxu u lit-tfal li ġabru xi fondi. Jaħaa! Fis-Simar hemm ibejtu mal-20 par Gallozz Iswed. Tistenna li kultant tinqala' xi kwistjoni bejn il-ġirien! attività n Sejrin sal-Għadira. Tiġu? L-Għadira kienet l-ewwel riserva naturali ta' Malta. Kienet il-BirdLife li tħabtet biex dir-roqgħa natura ma tintradamx taħt xi triq jew megaproġett tal-konkrit. Illum l-Għadira jgawduha l-għasafar, is-siġar, l-insetti u r-rettili. U jgawduha n-nies li jħobbu n-natura. Aħna tal-Klabb ilna ftit ma mmorru s'hemm, għalhekk il- ħarġa li jmiss se tkun proprju għall-Għadira. Forsi ninzertaw xi ħaġa interessanti, bħar-Russett Griż f'dar-ritratt, jew xi Fras-servjent bħar-ritratt ta' quddiem. Post fejn hemm l-ilma jkollu iktar ħajja minn post niexef. U kif inkunu hemm induru dawra wkoll mal-inħawi. Insomma nieħdu pjaċir żgur. Nista' mmur, Ma? Basta ġġib ruħek sew. dettalji data niltaqgħu ħin nispiċċaw ġibu merħba * Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir. il-Ħadd 8 Mejju 2011 L-Għadira, fil-venda 9am xi 11am tromba, jekk għandkom membri* tal-Klabb, familji u ħbieb Intervista ma' Fjura X'jismek? Jisimni Lellux, u bl-Ingliż jgħiduli Crown Daisy. Inti 1indiġena jew barranija? Maltija minn ruħ ommi. Tant hu hekk, li biex bil-Malti tgħidu li xi ħaġa safra ħafna, lili ssemmu, għax tgħidu "safra lellux"! Il-fjuri tiegħek ifuħu? Ma tantx għandhom riħa. Jien l-insetti niġbidhom bil-kulur ilellex tal-fjuri. Anke brimb ikolli jgħix fuq il-fjuri tiegħi. X'tip ta' ambjent tħobb? L-iktar li nħobb nikber huwa fl- imħarbat. Għalhekk jiena komuni għax f'Malta hawn ħafna art imħarbta! Tħobb xemx jew dell? U meta tinżel ix-xemx, il- fjuri tiegħi jagħlqu l-petali. F'liema żmien tikber? Jiena fjura tar-rebbiegħa, speċjalment issa f'April. Din hija l-Brimba tal- Fjuri, u spiss taraha fuq il-Lellux. Tvarja fil-kulur, daqqa safra, daqqa oranġjo, daqqa ħamra. Bl-Ingliż jgħidulha Red Crab Spider. Għandek xi problemi? Xi nies għandhom vizzju jaqtgħuli l-fjuri u jnittfuli l-petali waħda waħda. Ma niħux gost, tafux! Il-poeta Anton Buttiġieġ kellu poeżija jisimha IL- LELLUX! Ojj hemm wara! Moħħkom hawn! Grazzi ħafna. Xejn ruħi. Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. 1 indiġenu = pjanta jew annimal li dejjem kienu jgħixu f'dawk l-inħawi u mhux ġabhom il-bniedem minn art oħra. ambjenti maltin l-irdumijiet Bħas-sisien u li rajna fil-ħarġa l-oħra, l-għaram tar-ramel (bl-Ingliż sand dunes) huma ambjent speċjali. Imma filwaqt li rdumijiet għandna ħafna, l-għaram tar-ramel mhumiex komuni fil-Gżejjer Maltin. Fejn qegħdin ? Ħafna jaħsbu li s-sand dunes xi ħaġa tad-deżert. dawn ma ssibhomx biss fid-deżert, imma anke max-xatt. F'pajjiżna l-għaram tar-ramel huma rari għal żewġ raġunijiet prinċipali. L-ewwelnett ftit ħafna (xi 2%) mill-kosta Maltija hija ramlija, u bla ramel mhux se jkollok għaram tar- ramel! It-tieni nett, il-ftit ramliet li għandna qegħdin dejjem taħt pressjoni kbira mill-iżvilupp, speċjalment għal proġetti ta' turiżmu u rikreazzjoni, u fil-passat ma tantx taw każ tan- natura f'dawn il-postijiet. Għalhekk diversi siti f'Malta fejn qabel kienu jeżistu l-għaram, illum jew sparixxew jew qegħdin fi stat ħażin ħafna. Fost dawn hemm l-Għadira, il-Ġnejna, ir-Ramla tal-Bir u r-ramliet fl-Armier. L-aħjar eżempju ta' għaram tar-ramel li għandna f'Malta llum jinsab fir-Ramla l-Ħamra (Għawdex). Hemmhekk għad hemm sistema naturali b'saħħitha li fiha nsibu flora u fawna tipiċi ta' dan l-ambjent. X'jgħix fihom ? Mhux faċli biex pjanti jikbru fuq ir-ramel u daqshekk viċin il-baħar. Ir-ramel ma fihx l-istess nutrimenti li nsibu fil-ħamrija, u ma tantx iżomm ilma. Fis-sajf ir-ramel jisħon ħafna bi nhar (kif żgur tafu!) u jiksaħ bil-lejl. Il-pjanti tas- sand dunes iridu jkunu jifilħu għal dawn il-kundizzjonijiet kollha, u għall-effetti tal-baħar, bħal mewġ u raxx mielaħ. Il-pjanti t'hawn għandhom mezzi differenti kif inaqqsu t-telf ta' ilma, fosthom għeruq fondi, u weraq jew friegħi 1sukkulenti. F'għaram żviluppati sew, iktar ma tersaq 'il ġewwa mill-baħar, tinnota li l-pjanti jinbidlu. Dan għaliex il- kundizzjonijiet jinbidlu ftit ftit, ħaġa li tissejjaħ 2zonation. F'Malta, fost il-flora tal-għaram insibu Kromb il-Baħar (li jikber viċin il-baħar), il-Ħaxixa tal-iRmied Xewwikija, fawna il-Pankrazju u Xewk interessanti, inkluż diversi insetti, bħall-Grillu tar-Ramel, li huwa rarissmu u li f'pajjiżna jinsab biss f'xi tliet postijiet. ir-Ramel. Hemm ukoll Jekk das-sajf tmorru sar-Ramla l-Ħamra jew xi ramla oħra fejn baqa' l-għaram tar-ramel, oqogħdu extra attenti li ma tirfsux pjanti bla bżonn, jew timxu fuq l-għaram infushom. Ftakru li dan huwa ambjent rari li diġà tlifna ħafna minnu. Tajjeb nieħdu ħsieb il-ftit għaram li fadlilna. Għaram tar-Ramel Fl-għaram tar-ramel, il-pjanti huma importanti ħafna biex dan l-ambjent ikompli jiżviluppa. L-għarma tifforma meta jinġabar ir-ramel f'munzelli, u l-pjanti mhux biss iżommu r-ramel bl-għeruq tagħhom, imma jservu wkoll ta' oġġetti biex magħhom ikompli jinġabar ir-ramel. Ir-Ramla l-Ħamra Għawdex Ir-Ramla tal-Bir L-Armier L-Għadira Għajn Tuffieħa Il-Ġnejna L-inħawi bl-għaram tar-ramel kollha fin-naħa ta' fuq qegħdin. Jekk kien hemm xi għaram fin-naħa t'isfel ta' Malta, ilhom li spiċċaw. 1 sukkulent = pjanta li jkollha l-weraq, iz-zokk jew l-għeruq kapaċi jaħżnu l-ilma fihom. 2 zonation = żoni ħdejn xulxin li f'kull wieħed tikber flora differenti. X'mustaċċi għandu. Qisu n-nannu! Trid tgħid xi ħaġa? Peprin Aħmar Agħti kulur lill-istampa. Meta tagħti kulur lil stampa, l-aħjar tibda mit-truf u l-irkejjen, għax dawk l-iktar li jridu paċenzja. Għalhekk ibda bihom għax tkun għadek frisk u tkun għadek ma xbajtx. Il-partijiet il-ħfief ħallihom għall-aħħar. Owkej, bdejt mir-rokna kif għedtli! Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 15 Illum hawn ħafna kameras diġitali tajbin, irħas u komdi, u bis- saħħa tagħhom il-fotografija qed taqbad fostkom il- membri. Ibagħtulna ritratti li tieħdu ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna. Basta jkunu ritratti ta' natura selvaġġa (mhux pets jew fjuri kultivat), u basta jkunu veru ritratti tagħkom. Ibagħtuhom jpeg fl-imejl t'hawn fuq. Din bl-Ingliż jgħidulha Strawberry Tree għax il-frott tagħha qisu frawli. SEFFUD TAX-XAGĦRI Francesco Tanti 4 Ħeħe mela bħalek! Il-KUDA Din waħħluha ħażin. Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Is-sriep jagħtu l-velenu! Kull fjura hija wiesgħa biss xi 2mm. Din ħmerija mill-kbar! Veru li f'pajjiżi oħrajn hemm sriep velenużi, imma b'xorti tajba f'pajjiżna dil-problema ma teżistix. F'Malta għandna erba' tipi ta' sriep: is-Serp Iswed, is-Serp Aħdar, il-Lifgħa u l-Qattus. Ebda wieħed minn dawn ma jagħti velenu lin-nies. Il-Qattus għandu tikka velenu, imma mhux kapaċi jweġġa' n-nies bih. Il-priża tiegħu hija ferm iżgħar minn bniedem għax ħalqu jlaħħaq biss ma' xi gremxula jew wiżgħa. Is-sriep l-oħrajn m'għandhomx velenu u jaqbdu l-priża billi jigdmuh, jitgerrbu miegħu u jagħsruh b'ġisimhom sa ma l-annimal jaqta' nifsu u jmut. Minbarra gremxul u wiżgħat, is-sriep jieklu wkoll il-ġrieden. Għalhekk flok ma nibżgħu minnhom, aħjar nieħdu gost meta naraw serp viċin id-dar, għax jaf jeħilsek mill-ġrieden! Fil-Greċja, fejn ukoll tinstab il-Lifgha, in-nies tant japprezzaw das-serp li jgħidulu spitofido li bil-Grieg tfisser "is-serp tad-dar". Jgħidulu Qattusss għax għajnejh bħal tal- qtatesss. Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna Il-Pittma pjanta stramba ħafna, bilkemm temmen li hija pjanta: la għandha weraq u lanqas biss hija ħadra. Jekk taraha taħseb li xi ħadd ħarbitlu kobba suf roża u tħabblitlu ma' arbuxxell! Dawk il-ħafna ħjut huma l-friegħi irqaq tagħha u jekk tosservaha mill-viċin tara li l-ħjut ikunu mwaħħlin mal- friegħi ta' dak il-povru arbuxxell. U ngħidulu povru għax il-Pittma hija parassita: bħal vampir teħel mal-vittma tagħha u tixorbilha l-meraq. Daż-żmien tidher ħafna fil-kampanja, speċjalment fix-xagħri, iggranfata ma' xi pjanta tas-Sagħtar. Għalkemm weraq ma tagħmilx, fjuri tagħmel, imma jkunu bukketti żgħar ħafna. Ma, għalfejn tgħidli pittma lili? Jgħidulha hekk għax il-kuluri bħaċ-ċoqqa tal-patrijiet Dumnikani. Tgħid mhux għax tagħmel il-fjuri! Jiġifieri xi daqshekk! Tħobb l-għasafar? Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing. Dil- websajt ħolquha l-ħbieb tagħna Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. Dil- websajt diġà tgħodd mas-700 ritratt, kollha meħudin Malta.