Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p2 Ħej Ħbieb! Fuq il-lemin taraw l-arma tas-Sena Internazzjonali tal- Biodiversità. Kif taraw fiha hemm is-sena 2010 u mdaħħlin qalb in-numri hemm stampi ta' ħut u mewġ, siġra, fjamingu u anke raġel u tifel. Dak il-logo ifakkarna li aħna l-bnedmin ukoll niffurmaw parti min-natura. Ħafna minna ngħixu f'postijiet fejn tittawwal mit-tieqa u ma tara xejn ħlief bini u konkos u toroq. Bilkemm tara pjanta waħda. Dan hija ħasra kbira għax meta ngħixu maqtugħin minn man-natura spiss ninsew kemm għandna bżonnha. L-affarijiet li jżommu ġisimna ħaj jiġu kollha min-natura: dawn huma l-arja, l-ilma u l-ikel. Bla arja immutu fi ftit minuti, u kif żgur li tafu, l-arja tiġi mill-weraq aħdar tal-pjanti. Il-Wii, il-mowbajls, l-iPods u t-televixins HD kollha invenzjonijiet tal-ġenn u divertenti, imma jekk jaqbadna l-ġuħ naħseb ħadd minna ma jmur jiekol il-maws tal-kompjuter hux! :) Insomma, nispera tmorru tajjeb fl-eżamijiet ħalli mbagħad tgawdu l-vaganzi b'moħħkom mistrieħ. Biex ngħinu l-biodiversità… Idea biex tħajjar iktar biodiversità żżurlek il-ġardina, il-bitħa jew anke l-bejt tad-dar hija billi tipprovdi dar għal xi naħal jew żnażan. Sib ftit stro mill-kbar (tal-plastik iservu iktar), qasqashom biċċiet ta' xi 8ċm, u orbothom faxx bit-tejp kif hemm fl-istampa. Sodd naħa minnhom bil- plastisin jew b'biċċa kartuna. Issa sib rokna kennija u waħħalhom fiha, bit- toqob iħarsu 'l barra. Hawn naħal u żnażan li ma jibnux xehda imma jbejtu f'ħofor jew zkuk vojta. Forsi jitħajru jużaw l-istro tiegħek! Esperimenta b'tulijiet u postijiet differenti u ara liema l-iktar li jirnexxu. Naħseb anke jien noqgħod! Ix-Xewk Isfar tar-Ramel (Sand Oyster Thistle) tagħmel fjuri oranġjo safranin ileqqu. Mhux billi xewka, hija xorta pjanta sabiħa, anzi din il-pjanta hija ftit skarsa għax tikber fl-għaram tar-ramel (bl-Ingliż sand dunes), ambjent rari f'Malta. Ritratt ta' Victor Falzon. Damiġella kuġina żgħira tal-mazzarelli ritratt ta' Victor Falzon X'għandna? Editorjal Aħbarijiet X'għandna mid-dinja? Lura Malta… X'nista' nara tgħid? L-iSkrepbuk tal-Fjuri Proġett Garnija Dawk ta' Tmien Saqajn Tlaqna għaċ-Ċief Attività Il-Makkja Nilagħbu tikka Gallerija Tgħidx ħmerijiet! Mill-Arti ta' Pau Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Ġunju 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p2 Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p3 aħbarijiet Issa fejn se norqod? Ħeqq, għandi sleeping bag jekk trid! iż- żabra Dan l-aħħar żabru s-siġar fi Pjazza Assedju fil-Belt Valletta. Jekk tiftakru, dil-pjazza semmejnieha ftit ilu f'Il-Ħuttafa 96 meta ġibna artiklu fuq ir-roost taz-Zakak Abjad. Roost hija post fejn l-għasafar jinġabru biex jorqdu, u s-siġar folti f'dil-pjazza kennija kienu l-ikbar roost ta' dan l-għasfur f'Malta. Biss biss f'Jannar li għadda l-BirdLife għoddejna 7600 Zakak Abjad deħlin jorqdu hemmhekk. Imma issa dawn is-siġar żabruhom u ħallewhom kważi zokk biss! se jorqdu dawk l-eluf ta' zizka la jaslu lura Malta fil-ħarifa? Il-BirdLife kienet għamlet lista tal-aktar postijiet importanti f'Malta għall- għasafar. Dawn ngħidulhom Important Bird Areas (IBAs), u Pjazza Assedju kienet waħda minnhom. Imma issa li ħanxru s-siġar, dil-pjazza nistgħu nroddulha salib u nneħħuha mil-lista! Bil-lejl daħlu xi kriminali fil-Foresta 2000 u qatgħu u qatlu mal-120 siġra. Dawn kienu siġar żgħar li konna ħawwilna fl-2007, kważi kollha Żnuber. Vandali huma nies ħżiena li jieħdu gost jagħmlu l-ħsara. U vandali tan-natura huma agħar minnhom għax jieħdu gost joqtlu. Reġgħu ġew! Ir-Runduni reġgħu ġew! Wara xitwa jixxalaw l-Afrika, reġgħu ġew ibejtu. Sa erba' snin ilu, ir-Rundun ma kienx ibejjet f'Malta, imma fl-2008 xi pari bdew ibejtu, u s-sena l-oħra komplew jinfirxu. Rapport aktar dettaljat f'Il- Ħuttafa li jmiss. X'għandna mid-dinja? il- Wara 70 sena nieqes, Black-footed Ferret reġa' qed jiġġerra fil-prateri tal-Kanada! Is-sena l-oħra l-Parks Canada telqu 34 nemes, u jidher li dir-rebbiegħa ħafna minnhom għadhom f'saħħithom. Nisperaw li ma jdumx ma jibdew jitfaċċaw iż-żgħar! Mela mhux bħal Malta, għax bilkemm kellna xitwa! Dan għaliex għandu mnieħru goff u wiesa' qisu tromba mdendla fuq wiċċu! Is-Saiga tgħix fi gruppi kbar fil-wesgħat tar-Russja, tal- Każakstan, l-Użbekistan u l-Mongolja. Sa 20 sena ilu kien hawn miljuni ta' Saiga, imma f'dawn l-aħħar snin saret kaċċa fuqhom bla kontroll u n-numru spiċċa kważi fix-xejn: Illum bilkemm baqa' 50,000 Saiga fid-dinja. Dan l-aħħar smajna aħbar kerha: fil-Każakstan instabu mat-12,000 Saiga mejtin! Did-darba ma kinux kaċċaturi, imma jaħsbu li attakkahom mikrobu u l-annimali mietu ma kinux b'saħħithom biżżejjed. Ix- xitwa li għaddiet kienet kiefra ħafna fis-Siberja, u s-Saiga batew ħafna kesħa u ġuħ. Tkun ħasra kbira jekk id-dinja titlef dan l-annimal simpatiku u uniku. Ħasra wkoll għax bi ftit protezzjoni sura, in-numru ta' Saiga jista' jerġa' jikber. Imma f'dawk l-inħawi donnu ftit hemm interess fil-ħarsien tal-biodiversità. Basta bl-ajkla fuq il-bandiera… Lura Malta… Kaħlan tal-Penz Dal-mazzarell jingħaraf minn faxx abjad mal-ġenb ta' ġismu (jidher sew fir-ritratt it-tond). Din hija l-mazzarell mara, għax hija kannella. Ir-raġel ikun blu. Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p4 Sa l-aħħar siġra Il-gvern tal-Madagaskar reġa' jinbigħ ħareġ permessi biex kwantità kbira ta' injam illegali. Dan l-injam inqata' minn foresti li taparsi huma parks nazzjonali. Il-Madagaskar diġà tilef 90% tal-foresti li kellu (jiġifieri minn kull 10 siġriet inqatgħu disgħa). U mal-foresti sparixxaw ħafna speċi 1endemiċi ta' lemuri. Ġenna tal-art ġabuha rovina. Għall-flus. Jekk rajtu l-films Madagascar tafu żgur x'inhuma lemuri. 1 speċi endemika. Tinsab hemmhekk biss u mkien iktar fid-dinja. Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. Mazzarell Ġdid Il-mazzarelli ġmielhom iżidu f'Malta. Sa 10 snin ilu konna nafu biss b'xi 11-il speċi, imma f'dawn l-aħħar ftit snin tfaċċaw speċi ġodda u n-numru tela' għal xi 17. L-iktar wieħed ġdid għadu kemm sabu l-ħabib tagħna Charles Gauci ftit ġranet ilu (12 Ġunju 2010) fir-riserva tal-Għadira. Dan huwa l-Kaħlan tal-Penz (Epaulet Skimmer chrysostigma), mazzarell Orthetrum komuni fl-Afrika. Fl-Ewropa jinsab biss fi Spanja u l-Portugall. l-kamera tajba Charles kellu miegħu u ħadlu xi ritratti, li qed jaqsamhom magħna. Hija drawwa tajba li fil-kampanja tkaxkru dejjem kamera magħkom. Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p4 Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p5 X'Nista' Nara Tgħid? jgħid Hawnhekk qed li meta jogħdos mill-għoli għall-priża, il- Bies jaqbeż it-320km fis-siegħa. Fil-fatt il-Bies huwa l-iktar annimal veloċi fid-dinja! Iss, dak għax ma jafux bija! Il-Bies Peregrine Falcon Fost l-iktar tajr tal-priża magħruf insibu l-Bies. Jissemma' anke fl-istorja ta' Malta, għax il-Kavallieri kienu jagħtu minnhom kull sena lir-Re ta' Spanja bħala ħlas tal-Gżejjer Maltin. Il-Bies Malti kellu fama tajba fil-falkunerija, tant li tlaqqam il-Maltese Falcon. Imma l-kaċċa għall-ibbalzmar xorta qerdet il-Bies minn Malta (l-aħħar par sparawlhom fl-1982 minn fuq il-baħar). Daż-żmien naraw biss xi waħdiet tal-passa. Baqa' wkoll tifkira tal-Bies fl-ismijiet ta' xi nħawi f'Malta u Għawdex, bħal iRdum il-Bies. F'pajjiżi fejn jirrispettaw l-għasafar, il-Bies ibejjet anke fil-qalba tal-ibliet: ma' ġnub ta' knejjes u bini għoli, u jgħin biex inaqqas xi ftit il-problema tal- ħamiem. Kien hemm żmien fl-Ewropa u l-Amerka meta minħabba tip ta' bexx velenuż ħafna il-Bies kien kważi nqered. Imma dak il-bexx tneħħa u l-Bies reġa' rkupra f'ħafna pajjiżi. Wara l-għeluq u t-tnaqqis tal-istaġun tal-kaċċa fir-rebbiegħa f'Malta, jidher li tfaċċa xaqq dawl għall- Bies f'pajjiżna wkoll. Għad m'hemm xejn ċert, imma nisperaw li l-Bies jagħtina xi sorpriża… Tħobb l-għasafar? Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. L-istampa tal-Bies meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li ssib tixtrih mingħand il-BirdLife. Prezz €5. L-iSkrepbuk tal-Fjuri il-Ħobbejża tas-Siġra Pjanta goffa u 1bienni, titwal sa 2m. Il-weraq qishom tal-sardinell imma ferm ikbar u ftit sufin. Minn Mejju sa Lulju tkabbar zokk twil bi fjuri roża bil- vini skuri. Iz-żerriegħa qishom ftajjar żgħar - dawn huma li jagħtu l-isem lil dil-pjanta. F'Malta tikber l-iktar ħdejn il-baħar, u f'Għawdex tikber iktar 'il-ġewwa fil-gżira, l-iżjed fl-imħarbat. Frekwenti f'Malta, komuni f'Għawdex. Tinstab ukoll fuq il-Ġebla tal-Ġeneral. Probabbli pjanta 2aljena li qed tiżdied. Pjanta li tgħix sentejn. Iddaħħlet mill-bniedem minn artijiet oħrajn. Qed nistenna dawk il-ftajjar isiru ħalli nagħmel festa! PROĠETT BIRDLIFE Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p6 Dehra mill-ajru ta' Rdum il-Madonna, fil-ponta tal-Aħrax tal-Mellieħa. Jidhru l-irdum imfarrkin, il-bosk u anke x-xagħri Ritratt sabiħ ta' Aron Tanti. Proġett Garnija Mhux bogħod mill-Għadira hemm biċċa art twila ħierġa fuq il-baħar. Hawnhekk jgħidulu l-Aħrax tal-Mellieħa, u l-ponta jgħidulha Rdum il-Madonna (fuq mappa ta' Malta din tiġi parti mid-denb tal-ħuta!). F'dal-post il- BirdLife għandha proġett importanti: Proġett Garnija. X'inhi Garnija? Garnija hija tajra tal-baħar qisha gawwija, u hija kuġina taċ-Ċiefa (ara p.8). Il-Garnija tbejjet f'ħofor fl-irdum, u Rdum il-Madonna huwa l-aqwa post f'Malta għaliha, għax hemmhekk ibejtu mal-500 par Garni. L-istramba hi li jekk tmur hemm bi nhar ma tarax Garnija waħda! Għaliex tgħid? Għax matul il-ġurnata l-Garni jkun qed jistad 'il barra sew mill-art. Fil-bejta jidħol biss bil-lejl, għax jibża' wisq li jarawh il-1predaturi. Imma minkejja dan, il-Garnija xorta bdiet tonqos minn dal- post. U r-raġuni hija tas-soltu: il-bniedem! Fi Proġett Garnija, li beda fl-2006, il-BirdLife ippruvat issolvi l-problemi tal-Garni. Waħda mill-problemi hija l-firien. Xi nies li jmorru jikkampjaw u jagħmlu barbikjus iħallu ħafna skart, u dan iġib il-firien. Il-firien jattakkaw ukoll il-frieħ tal-Garni fil-bejtiet. Għalhekk il-BirdLife għamlet nases speċjali, u ħelset l-irdum minn mijiet - jekk mhux eluf - ta' firien. Tpoġġew ukoll tabelli biex min iżur jitgħallem fuq il-Garni u jitgħallem jibża' għall-ambjent naturali tal-post. Hemm ukoll gwardjan (il-ħabib tagħna Matthew Borg Cardona) li parti minn xogħlu hi li jeduka lin-nies li jżuru l-post biex ma jkomplux iħammġu. Rdum il-Madonna huwa mikxuf għall-irjieħ u għar-raxx tal-baħar. Il-blat fil-wiċċ jifforma x-xagħri, ambjent sinjur fil-flora fejn jikber is-Sagħtar u diversi orkidi bħall-Orkida Piramidali u n-Naħla (din fjura mhux insett!). Hemm ukoll numru sabiħ ta' siġar. Barra l-Garnija, hawnhekk ibejtu wkoll iċ-Ċiefa, il-Merill, il-Bufula Ħamra u anke l-Bilbla, għasfur li sar skars f'pajjiżna. Rdum il-Madonna huwa Natura 2000 Site, jiġifieri protett mhux biss bil-liġi ta' Malta imma anke bil-liġi tal- Unjoni Ewropea. Taraw hux, kemm hu post importanti! Garnija Naħla Ħinijiet ta' ftuħ. Rdum il-Madonna miftuħ is-sena kollha f'kull ħin, u mhemmx ħlas biex iżżur il-post. L-importanti li min imur iġib ruħu sew: jimxi fil-mogħdijiet, ma jħallix skart, ma jagħmilx storbju, ma jaqtax fjuri, eċċ. Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p6 Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p7 Appuntament Ċief maċ- Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p8 Il-ħarġa bil-lanċa li nagħmlu kull sena hija popolari ħafna mal-Klabb. F'dil-ħarġa aħna mmorru ngawdu xi qtajja' ta' Ċief itiru fuq il-baħar viċin tagħna. Das-sajf ukoll l-appuntament maċ-Ċief ħa nżommuh. Dettalji hawn taħt. Nisperaw li narawkom. DATA Sibt 10 Lulju 2010 TUL TAL-ĦARĠA xi 3 sigħat PREZZ TAL-LANĊA €5 kull persuna MERĦBA *membri Klabb Ħuttaf u l-familja Tibagħtux flus bil-posta - ħlas isir fil-post. Jekk il-baħar jagħmlilkom id- deni, tieklu xejn sa tliet sigħat qabel il-ħarġa. Ibbukkjaw billi ċċemplu lill-BirdLife (21347644/5 ħinijiet tax-xogħol). Tingħataw iktar dettalji (ħin, post, eċċ.) Ċans tibbukkjaw għandkom sal- Erbgħa 7 Lulju 2010, imma ħaffu għax il-postijiet jinħatfu. *Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult. MILL-ALBUM TAL-KLABB Ħarġa tad-9 Mejju 2010 għall-Buskett. Kaxxi għar-Rundun Kif tafu, il-flus li ġbarna mill-Mixja Maratona ta' dis-sena qed nużawhom biex inħajru iktar Runduni jbejtu f'Malta. Aħna nafu li r-Runduni spiss ibejtu f'nest boxes artifiċjali, basta jkunu ta' ċertu daqs u forma. Għalhekk bdejna nibnu skoss minn dawn il-kaxxi, u kif taraw mir-ritratti, diġà għandna 30 kaxxa. Imma ħeqq mhux biżżejjed li jkollok il-kaxxi. Biex ir-Rundun jużahom, il-kaxxi jridu jkunu x'imkien fl-għoli. Għalhekk qed nibdew f'xi insibu bini għoli nħawi ta' Malta u nwaħħluhom miegħu. Għal dis-sena forsi tard biex ir-Runduni jibdew jużawhom, imma forsi s-sena d-dieħla jitħajru. Aħna naraw x'jiġri u ngħidulkom! Sadattant inkomplu nagħmlu iktar kaxxi. Klabb Ħuttaf jgħid dettalji grazzi kbira lill-ħbieb tagħna Michael Falzon u John Borg tal-paċenzja li ħadu biex għamlulna l-kaxxi u xogħol eċċellenti li għamlu. tal-biċċa Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p9 ambjenti maltin Il-Makkja Did-darba ħa nitkellmu fuq il-makkja, ambjent li mhux komuni daqs ix-xagħri, imma li hawn diversi rqajja' minnu f'pajjiżna. X'jikber fil-makkja? Il-karattru ewlieni tal-makkja huwa li fih jikbru arbuxxelli kbar u anke siġar żgħar, li ħafna minnhom iħaddru s-sena kollha. Fost l-ispeċi komuni tal-makkja nsibu ż-Żebbuġ, id-Deru u l-Ħarrub, kif ukoll Tin, Lewż u Rand. Diversi minn dawn is-siġar iddaħħlu Malta mill-bniedem fil-qedem, għax kellhom xi użu (frott, eċċ.). Speċi komuni ta' arbuxxelli jinkludu ż-Żiju, il-Borgħom Komuni u t-Te Sqalli. L-arbuxxelli tal-makkja Il-frott tal-Alaternu maħbub ħafna mill-għasafar. ġeneralment jogħlew sa xi 3m. Fil-makkja jikbru wkoll diversi pjanti li jixxebilku, per eżempju l-Liedna, il-Pajżana u r-Robbja Salvaġġa, u anke pjanti li jħobbu d-dell tas-siġar u l-arbuxxelli, bħall- Ħannewija u l-Garni. F'xi rqajja ta' makkja nsibu wkoll speċi rari, per eżempju l-Għargħar u r-Riħan. Għalfejn jogħlew? Fil-makkja l-pjanti jikbru iktar għoljin minn dawk tax-xagħri. Dan għaliex il-makkja tikber f'postijiet fejn il-ħamrija tkun iktar fonda u jkun hemm iktar ilma għall-pjanti. Il-makkja spiss ukoll tikber f'postijiet kennija mir-riħ, u għalhekk il-pjanti jkunu jistgħu jogħlew xi ftit bla ma jkissirhom ir-riħ. Diversi pjanti tal-makkja jagħmlu frott imlaħħam. Ħafna għasafar jiġġennu għal dal-frott, per eżempju l-Bufula Sewda, il-Bufula Passajra, il-Kapinera, il-Malvizz u t-Tajra Safra. Il-fjuri ta' dawn il-pjanti jiġbdu lejhom ukoll insetti bħal friefet u baħrijiet, żnażan u ħanfus, u dawn ukoll isibu min jikolhom, bħall-Kamaleonti u l-Brimba Kbira tal-Widien. Il-Bufula Passajra spiss taraha fil-makkja. F'dil-biċċa makkja li qiegħda ħdejn San Martin jidhru pjanti taż- Żiju, Żebbuġ, Kappar, Spraġ Xewwieki u xi Ħannewija niexfa. Fejn tikber il-makkja? Il-makkja tista' tikber f'art li darba kienet bosk imma li għal xi raġuni tkun tfaqqret. Dan jiġri jekk per eżempju jinqatgħu s-siġar jew jinħarqu, jew jekk il-bniedem idaħħal il-mogħoż jirgħu fih. Dawn l-attivitajiet jikxfu l-ħamrija, li mbagħad titkaxkar mar-riħ jew max-xita u l-art ma tibqax tajba biżżejjed biex fiha F'Malta l-makkja tikber l-iktar f'postijiet li ma jintleħqux min-nies, bħall-ġnub weqfin u l-qigħan ta' xi widien, jew taħt xi rdumijiet. F'xi postijiet il-makkja tant hi folta li impossibli tgħaddi minn ġo fiha. F'Malta għandna diversi rqajja' żgħar ta' makkja. Fil-mappa huma dawk il-linji rqaq ħodor qishom dud. Jidhru hekk għax ħafna makkja tikber matul il-widien. Jien ukoll dudu aħdar. Nilagħbu tikka! ma' Għaqqad in-numri minn 1 sa 60 u ara x'jitfaċċa! Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p10 Askya Pizzuto, artist żagħżugħa ta' 14-il sena, bagħtitilna sett kartuns ta' għasafar oriġinali. Bi pjaċir inlaqqgħukom ma'… Il-Kaċċamendula Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu. Basta tan-natura. widnet il-baħar chaanah muscat 13 buċaqq tax-xitwa danica borg 10 Għażiż Editur, Qed nibgħatlek ritratt ta' Għasfur tal-Bejt iżoqq lill-fellus tiegħu fil-bitħa tagħna, fuq il-gaġġa tal- cockatiels tagħna. Il-fellus kien waqa' mill-bejta u spiċċa fil-bitħa tagħna. Għalhekk il-ġenituri tiegħu kienu kull filgħodu jiġu jżoqqu ż-żgħir tagħhom. Nieħu pjaċir jekk iġġib ir-ritratt u l-istorja tal-fellus f'Il-Ħuttafa. Dejjem tiegħek, Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p11 Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' xi ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali… Jekk tmissek wiżgħa ttellagħlek il-ġilda! Din ħmerija ta' żmien il-brodu! Dawk il-boċċi li jkollha huma disinn fuq il-ġilda, mhux mard! Bħal ħafna rettili oħrajn, il-wiżgħa għandha ġilda ħarxa miksija bl-iskwami (scales). Il-ġilda tar-rettili hija differenti minn tagħna għax m'għandhiex pori u għalhekk l-annimal ma joħroġlux għaraq bħalna. Dan għaliex ħafna rettili jgħixu f'ambjenti nixfin, u importanti li ma jitilfux ilma prezzjuż minn ġisimhom. Għalhekk il-wiżgħa la hija marida b'infezzjoni tal-ġilda, u lanqas m'għandha mard li jittieħed. Temmnux ħmerijiet! Il-Wiżgħa tad-Djar hija annimal nadif. Jekk għandek wiżgħa f'darek ħalliha tgħix, u hi tpattilek billi teħilsek minn ħafna nemus, dubbien u kamla! Bla ħlas! Ħarsa lejn xi annimal żgħar madwarna Il-Musbieħ il-Lejl Il-Musbieħ il-Lejl huwa tip ta' ħanfusa, u huwa wieħed minn dawk l-annimali tal-għaġeb li jafu jagħmlu d-dawl! Biex jagħmlu d-dawl ma jużawx l-elettriku imma jużaw kimiċi speċjali f'ġisimhom li meta jitħalltu flimkien jixegħlu. Dawn l-annimali jużaw id-dawl biex jikkomunikaw bejniethom fid-dlam, qishom għandhom torċ! Fil-Musbieħ il-Lejl, il-mara biss tagħmel id- dawl u filgħaxija tintefa' f'rokna u tixgħel denbha. Jekk jaraha Musbieħ raġel li jkun qed itir fl-inħawi, jinżel ħdejha. F'Il-Ħuttafa 96 (p.7) kellna għażla sabiħa ta' likeni. Waħda minnhom konna ġibnieha bi żball bħala Kaloplaka. Fil-fatt dik kienet Żantorja. Skużawna, u grazzi lil Jennifer Fiorentino talli kkoreġithielna. Musbieħ il-Lejl (raġel) Mill-arti ta' PAU