Malta f'Għajnejn il-Nunzju Giuseppe Mojoli Bejn l-1969 u l-1971, l-istat tal-Vatikan kien irrappreżentat f'Malta min-Nunzju Giuseppe Mojoli (1905-1980). Mojoli, minn Bergamo fl-Italja, kien it-tielet Nunzju minn wara l-Indipendenza ta' Malta meta l-istat Malti beda jwaqqaf ambaxxati madwar id-dinja u joħloq relazzjonijiet diplomatiċi ma' pajjiżi internazzjonali. Monsinjur Mojoli kien ukoll l-ewwel nunzju residenti f'Malta. Qabel Malta qatta' disa' snin fl-uffiċju ta' Nunzju fl-Etijopja. Dwar dan il-passaġġ f'ħajtu kiteb ktieb li kopja tiegħu wieħed jista' jsibha wkoll fil-librerija tal-Università ta' Malta. Kien irrappreżenta lill-Papa Ġwanni XXIII fil-festi tal-Indipendenza tal-Uganda. Zijuh Don Giuseppe Mojoli kien espert fil-Kotba Mqaddsa. Inħatar Nunzju għal Malta wara Monsinjur Saverio Zupi li fil-verità qatt ma assuma l-kariga minħabba li fil-frattemp kien marad serjament. Dan li ġej hu sommarju ta' relazzjoni li n-Nunzju Monsinjur Giuseppe Mojoli kiteb dwar Malta, il-politiċi, il-Knisja Maltija, is-sitwazzjoni f'Għawdex, ir-reliġjużi Maltin u ħwejjeġ oħra li teħodna lura għall-1970. Id-dokument fih ċerta importanza għax joffri stampa ta' Malta ta' dik il-ħabta kif ukoll l-opinjonijiet ta' uffiċjal għoli fid-Diplomazija Internazzjonali li xi drabi huma wkoll skjetti. In-Nunzju jibda r-relazzjoni billi joffri sfond storiku ta' Malta u josserva li l-gżira esperjenzat diversi ħakkiema sakemm fl-1964 ħadet l-Indipendenza tagħha. Joffri wkoll sfond ġeografiku fejn jitkellem fuq iċ-ċokon tal-gżira u jinnota li x-xita hija pjutost limitata fil-każ ta' Malta u li l-għola temperatura fis-sajf hi ta' 23 grad celsius. Għalkemm iżid ukoll li ma jidhirx li Malta għandha skarsezza ta' ilma. L-Arċisqof Mojoli jżid li f'Malta ta' żmienu hemm iktar nisa milli irġiel minħabba li ħafna rġiel telqu mill-gżira bħala emigranti. Ma jonqsux kummenti fuq il-partiti politiċi f'Malta. Jgħid li Malta għandha żewġ partiti ewlenin – l-istess tal-lum – u jżid li għandha wkoll żewġ partiti mingħajr importanza. Għalih tant mhumiex importanti li lanqas l-isem ma jsemmi. Kien qed jirreferi għall-Partit Demokratiku Nazzjonalista tal-Avukat Herbert Ganado u l-Partit tal-Ħaddiema Nsara ta' Toni Pellegrini. Bejniethom iż-żewġ partiti kienu tellgħu tmien siġġijiet fl-elezzjoni tal-1962 imma sal-1970 kif nafu kien majnaw għal kollox u kienu passat jew biex wieħed ikun eżatt fix-xifer tax-xoljiment. Monsinjur Mojoli kkonkluda li għalkemm il-Partit Laburista jsejjaħ lilu nnifsu soċjalista, għandu programm ekonomiku kważi identitiku għal dak tal-Partit Nazzjonalista. Jinnota li l-PN fil-gvern kien kontra d-dħul taċ-Ċina fil-Ġnus Maqgħuda u ma ħalliex lir-Russja tiftaħ ambaxxata f'Malta u lanqas ma taha aċċess għall-portijiet Maltin fil-waqt li ta aċċess għall-flotta tan-NATO. Skont l-Arċisqof Mojoli għalkemm il-gvern Nazzjonalista jidher kajman u li jieħu ħafna żmien biex imexxi, irnexxielu jġib stabilità ekonomika fil-pajjiż. Aktarx in-Nunzju wasal għal din il-konklużjoni minħabba l-kritika li kienet issir lill-gvern ta' Borg Olivier li kien għejja. In-Nunzju jiġbed l-attenzjoni għall-fatt li l-partiti l-kbar kellhom pożizzjonijiet opposti għan-NATO. Il-PN kien favur waqt li l-PL kien kontra l-organizzazzjoni msemmija. Skont in-Nunzju Giuseppe Mojoli għalkemm il-Labour jitkellem fuq politika newtrali għandu simpatiji lejn il-Lvant. Skont hu fil-partit imsemmi, kien hemm membri – għalkemm ma jsemmihomx b'isimhom u kunjomhom - li fil-privat kienu jammettu li kienu Komunisti. In-Nunzju Mojoli osserva li f'dak il-mument li hu kien qed jikteb ir-relazzjoni tiegħu ma setax jipprevedi min se jirbaħ l-elezzjoni li kien imiss. Li kien żgur li l-Labour kien iktar attent fil-kompartamenti politiċi u pubbliċi tiegħu. Probabbli anki riżultat tal-ftehim tal-1969 li hawn in-Nunzju ma jirreferix għalih. Is-sitt taqsima tad-dokument hija ddedikata għall-edukazzjoni f'Malta fejn in-Nunzju josserva li l-edukazzjoni Maltija hija obbligatorja sa 14 –il sena u li l-gvern Malti joffri l-edukazzjoni primarja u sekondarja mingħajr ħlasijiet. In-Nunzju kien kuntent li l-edukazzjoni f'Malta titlaq mill-punt Kattoliku u jsemmi kif id-Dipartiment tal-Edukazzjoni lokali kien anki jimpjega spetturi reliġjużi. Jilmenta li l-għajnuna finanzjarja li l-Gvern jagħti lill-iskejjel tal-Knisja kienet insinnifikanti. Monsinjur Mojoli nnota li t-turiżmu f'Malta kien qed jikber mhux ħażin. Jikkwota li fl-1964, 38,000 turist żar Malta u sa ħames snin wara dawn qabżu għal 186,000. F'Malta tal-1970 kellek iktar minn mitt lukanda li bejniethom kienu joffru 8000 sodda. Josserva li t-turiżmu Malti kien jiddependi wisq fuq is-suq Ingliż. Semma li dik il-ħabta l-gvern kien beda jirriklama lil Malta fil-Ġermanja tal-Punent u l-Iżvezja. Skont hu, kien żball li t-titjiriet diretti bl-ajruplani minn Malta kienu jmorru biss Ruma u Londra. In-Nunzju studja wkoll il-familja f'Malta u osserva fenomenu fejn iż-żgħażagħ Maltin irġiel kienu qed jiżżewġu nisa barranin u dawn bħala koppja kienu qed jagħżlu li jgħixu barra l-pajjiż flok f'Malta. Fost il-profil tal-Prim Ministru Borg Olivier, Mojoli jinnota li martu ma kinitx qed tgħix miegħu f'dik l-aħħar sena. Jiddeskrivih b'talenti politiċi mhux komuni u li jaġixxi dejjem b'kalma. Jgħid li jżomm relazzjonijiet kordjali mal-Knisja. Fuq Mintoff, Mojoli jikteb, "Intelligente e energico, ma troppo irruente e vendicativo" u li jissuspetta ħażin anki fil-kollaboraturi tiegħu. Josserva li ċ-ċokon ta' Malta hu rifless anki fil-korp diplomatiku u jgħid li Malta għandha relazzjonijiet diplomatiċi ma' 21 stat imma għandha biss 7 ambaxxaturi. Ma tonqosx ukoll analiżi tal-arċidjoċesi ta' Malta u d-djoċesi Għawdxija u kummenti dwar l-Isqfijiet Maltin. Skont Mojoli, il-popolazzjoni Maltija kienet reliġjuża ħafna u prattikanti ħafna. Malta (fl-1970) kellha 57 parroċċa, 313-il knisja, 419-il saċerdot djoċesan u 459 reliġjuż. Malta kellha ħames knejjes kolleġjali bil-kapitli b'kollox. Jippreżenta t-teżi li Malta ma ġietx influwenzata wisq mil-liġi Napoleonika u dan fil-prattika fisser purċissjonijiet kbar, ħwejjeġ korali 'splendenti,' logħob tan-nar u rivalità bejn il-baned. Mojoli jippreżenta stampa pjutost ħawtiela tal-Arċisqof Mikiel Gonzi. Isemmi li ta' 85 sena kien għadu b'saħħtu għalkemm kien qed jittarrax xi ftit u jgħid li kien għadu attiv ġmielu meta tqis l-età li kellu. Skont hu, Gonzi kien mogħni b'rispett kbir lejn il-Papa, is-Santa Sede u d-dmirijiet tiegħu. Jikkritikah li ma kienx dispost wisq għar-riformi u li dawn kienu jimxu b'pass ta' nemla. Wieħed ma jridx jinsa li fis-sittinijiet kien għaddej il-Konċilju Vatikan it-Tieni li għalih Gonzi kien preżenti u li talab riformi kbar mill-Knisja. Mojoli josserva li lill-Arċisqof Gonzi kien tah ġewwa l-fatt li bħala riżultat tal-Indipendenza, f'dik li hi preċedenza mit-tieni post spiċċa fit-tielet wara l-Prim Ministru meta qabel kien fit-tieni post wara l-Gvernatur. Dwar Monsinjur Emanuel Gerada, in-Nunzju Mojoli jgħid li għall-bidu li l-Isqof Gerada ġie Malta (fl-1967) kellu iktar appoġġ speċjalment mill-qassisin żgħażagħ. In-Nunzju Mojoli osserva li Gerada u Gonzi ma kienu jaqblu f'xejn. Skont Mojoli, l-Arċisqof Gerada kellu dħul ta' 130 sterlina fix-xahar – somma kbira meta tqis kollox u l-perjodu. In-Nunzju jkompli josserva li l-Arċisqof Gerada kien baqa' jgħix mal-ġenituri tiegħu fiż-Żejtun. Fuq l-Isqof Emanuel Galea, li kien joqgħod iż-Żejtun ukoll, mas-sorijiet ta' Ġesù Nazzarenu, Mojoli hu iktar konċiż u jsemmi d-dokument "Volume 5 pubblicato della Santa Sede sull'ultima guerra e' detto a p. 547, che sebbene buono e bravo – non era adatto ad occupare il posto di Arcivescovo." Probabbli din ir-riferenza hi għal kollox ġdida. Skont Mojoli din weġġgħetu ħafna lil Galea. Mojoli jirrikonoxxi kif bosta drabi l-Isqof Galea kien jagħmilha ta' medjatur. Parti mdaqqsa mir-relazzjoni hija ddedikata għas-Seminarju li Mons. Ġużeppi Mercieca kien isejjaħlu l-kċina tad-djoċesi. Fil-Minuri, l-istudenti kienu jitgħallmu l-Latin, it-Taljan, l-Ingliż, il-Malti, il-Franċiż, il-Matematika, il-Fiżika, l-Istorja u l-Ġeografija, ir-Reliġjon u l-Grieg Klassiku. Is-Seminarju Minuri kien joħroġ ir-rivista s-Seminarium (li kien joħroġ ukoll fiż-żmien li jien kont student bejn l-1986 u l-1992) u għadu joħroġ sal-lum. Jinnota li kien hemm 70 seminarist iħejju ruħhom għas-saċerdozju imma jammetti li maż-żmien in-numri kienu se jinżlu minħabba li s-sekulariżmu kien qed jidħol ħafna. Fil-Minuri kien hemm 310 studenti. Osserva li l-Kunsill Pastorali kien qed jaħdem aħjar mill-Kunsill Presbiterali. Iż-żewġ organi twieledu wara l-Konċilju imsemmi iktar kmieni. Sadanittant Mojoli innota li kien hemm 123 qassis Malti u Għawdxi li kien jgħix barra l-pajjiż. Skont hu, il-fatt li kien hemm numru ta' saċerdoti li kienu qed jagħżlu li jsiru għalliema, ma kienx qed jibqa' kandidati tajba għall-kariga ta' Viċi-Kappillan u Kappillan. Isemmi li b'mod ġenerali l-Kleru Malti jobdi lill-mexxejja tiegħu imma nsista li waqt l-elezzjoni tal-1962 kien hemm min ma obdiex u ta xorta l-assoluzzjoni fil-qrar lill-votanti li kienu Laburisti minkejja direzzjoni differenti. Jgħid li minħabba l-ġlieda politiko-reliġjuża kien hemm xi Laburisti li telqu mill-Knisja imma bis-saħħa tal-ftehim tal-1969 bejn il-Knisja u l-Partit reġgħu ġew u bdew jieħdu sehem fil-ħajja sagramentali. Żied ukoll li kien hemm min qed jinnota żieda fit-tqarbin u tnaqqis fil-qrar. Ir-rapport janalizza wkoll lil Għawdex u fost l-oħrajn jgħid li l-gżira hi mifnija bil-parrokjaliżmu li fl-opinjoni tiegħu kien ikkawżat mill-każini tal-baned li f'Għawdex kienu jorganizzaw dik li nsejħulha l-festa ta' barra. Jakkuża liż-żewġ baned Rabtin li jargumentaw fuq kollox – fuq il-knejjes, il-purċissjonijiet, id-drittijiet u l-bqija u meta l-affarijiet ma jmorrux kif jixtiequ huma jibdew jheddu li se jagħlqu l-knejjes u jissospendu l-purċissjonijiet. Ifaħħar lil Monsinjur Nikol Ġ. Cauchi li dik il-ħabta kien Amministratur Appostoliku ta' Għawdex. Jiddeskrivih timidu u paċifiku u skont Mojoli partit żgħir ta' nies li kienu jappoġġjaw lill-Isqof Ġużeppi Pace, San Ġorġ u l-banda kienu l-opponenti tiegħu. In-Nunzju kien ukoll kritiku lejn il-Kleru Malti li ma riedx jaġġorna skont il-Konċilju speċjalment fejn jidħlu l-ħwejjeġ marbuta mar-ritwali. Hu kien qed jistenna li l-mitri u l-cappamagni jispiċċaw għal kollox. Hija relazzjoni ta' erbgħa u għoxrin paġna li bla dubju toffri paġna vibranti ta' Malta tal-1970. Din kienet Malta li bil-mod il-mod ħarġet mill-isfida tal-kolonjaliżmu u anki jekk mhux b'rata mgħaġġla kienet qed tipprova tinħall mid-dekolonizzazzjoni mhux biss politiku imma fuq kollox mentali. Din ir-relazzjoni ta' Mojoli qed timla f'das-sens ċertu vojt.