Il-Ħuttafa Għasfur ta' San Martin l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf mill-editur Ħej Ħuttaf Dan l-aħħar kont ma' grupp studenti f'Foresta 2000 u kellhom karta biex jiktbu fiha x'annimali jaraw. Wieħed mill-istudenti wara li ħares ftit madwaru qalli "M'hawn xejn, ser, ta!" Din mhix l-ewwel darba li nismagħha. Forsi dan l-istudent kien qed jistenna li ħa jara xi ċerva ħierġa minn qalb is-siġar b'erba' lpup jiġru warajha. Ma nagħtihx tort sa barra, għax aħna meta ngħidu 'annimali' is-soltu nimmaġinaw annimali kbar. Ninsew li hemm ukoll ħafna annimali żgħar madwarna. Il-biċċa l-kbira tal-annimali tad-dinja huma żgħar ħafna. Bħali Fil-lezzjonijiet tax-xjenza nitgħallmu li l-annimali huma parti mill-katina tal-ikel (food chain) u li kollha għandhom bżonn lil xulxin. Id-daqs tal-annimal mhux importanti, ħanfusa daqs rossa (bħal dik ta' paġna 11) li tgħix midfuna fil-ħamrija għandha postha fin-natura daqs blue whale. Jekk dik il-ħanfusa tispiċċa mill-ħabitat tagħha tkun inqatgħet ħolqa mill-katina tal-ikel. U katina maqtugħa x'tiswa? Għalhekk meta tkunu mixjin fil-kampanja ftakru li n-natura hija ħafna iktar sinjura milli naħsbu. Imma n-natura spiss tilgħab noli magħna u allura rridu nfittxu biex insibuha. X'hemm taħt dik il-ġebla? Dik il-werqa għalfejn għandha tarf irrumblat? X'inhi dik it-toqba tonda f'dik il-fergħa? U dawk il-ħjut f'dik ir-rokna? X'inhuma dawn it-tikek ħomor f'nofs dil-lelluxa? Dak il-biċċa zokk niexef kif f'daqqa waħda qed jimxi? U dik il- werqa kif rabbiet il-ġwienaħ u taret? Fittxu u ferkxu u żommu għajnejkom miftuħin għall-irqaqat u titgħallmu ħafna sigrieti tan-natura. Ħeħe dak spiċċa tella' lista listun u kelli nagħtih karta oħra biex ikompli fuqha! Victor Falzon L-Editur Ritratt ta' Denis Cachia Għasfur ta' San Martin (common kingfisher) Wieħed mill-iktar għasafar kuluriti li naraw f'Malta. Xi waħdiet jgħaddu x-xitwa f'pajjiżna f'postijiet fejn isibu kenn u ikel, bħar-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar. Aqbżu s'hemm f'xi tmiem il-ġimgħa forsi tarawh. Il-Qarsu hija pjanta aljena għax kienet iddaħħlet Malta mill-Afrika t'Isfel. Issa ilha xi 200 sena parti mill-kampanja tagħna, u kważi nistgħu nibdew insejħulha Maltija! Kontenut Editorjal Aħbarijiet Għadajjar fil-blat Is-silla tal-mogħoż Attività Għasafar Xitwin Kemm inkwiet Il-Qanfud Wied il-Miżieb Il-Munxar Kordinazzjoni Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. l-membri Kuntatt tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Frar 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ftit ġimgħat ilu fir-riserva naturali tal-Għadira kien hemm gurlin (Eurasian curlew Numenius arquata) Dam xi ftit ġimgħat fl-inħawi u kull min rah ħa gost, għax il-gurlin mhux għasfur komuni. Il-gurlin faċli jingħaraf għax kif taraw mill-istampa għandu munqaru twil ġmielu u mgħawweġ 'l isfel ukoll. Dak il-munqar huwa biċċa għodda stupenda biex iferkex fil-ħaxix jew fl-ilma u jaqbad gambli, dud, insetti u ħniex daqs li kieku bl-aqwa pinzetta. Xi għasafar jingħataw isem skont l-għajta tagħhom, speċjalment jekk tkun għajta tispikka. Bil- Malti dan l-għasfur huwa gurlin, bl-Ingliż curlew, bit- Taljan chiurlo u bil-Franċiż courlis. Dawn l-ismijiet jixxiebħu għax ilkoll jippruvaw jimitaw l-għajta sabiħa tal-gurlin "kuuuurli… kuuuurli" Jien ngħid daħal f'ħajt u tgħawwiġlu munqaru. X'taħseb? Jien ngħid qagħad quddiem il-ħiter u dablu. Għaliex Pjazza Assedju jsibuha tajba z-zizka? Għax is-siġar joffru kenn mill-elementi. Għax il-bini madwar jilqgħalhom ir-riħ. Għax qalb il-bini tkun iktar sħana milli fil-beraħ. Tweġiba: Kollha tajbin! Dan ieħor imsemmi għall- għajta tiegħu. aħbarijiet Biex tisma' l-għajta u l-għanja tal-gurlin u għasafar oħrajn mur fil-websajt www.xeno-canto.org Sodod għal 10,786 Fil-Belt Valletta hemm pjazza speċjali jisimha Pjazza Assedju (dik ta' quddiem il-qorti). X'għandha speċjali? Forsi għax qiegħda ħdejn il-famuż konkatidral ta' San Ġwann. Mhux għalhekk biss. F'dik il-pjazza hemm xi siġar kbar tal-fikus, u f'dawn is-siġar kull filgħaxija fil-ħarifa u x-xitwa jiġu jorqdu eluf ta' għasafar żgħar bojod, suwed u griżi b'denbhom twil u jagħmlu ċizikk! ċizikk! meta jtiru. Dawn huma zizka bojod, li jżuruna fix-xhur il-friski u jgħaddu x-xitwa magħna. Iz-zizka bojod iħobbu jorqdu fi gruppi għax hekk iħossuhom iktar protetti. Għalhekk kull filgħaxija jibdew jinġabru bil- gzuz minn Malta kollha u jidħlu f'siġar kbar biex jorqdu flimkien. Pjazza Assedju fil-Belt hija l-ikbar 'dormitorju' taz-zakak abjad f'pajjiżna, u dan nafuh għax il-BirdLife ilha 30 sena tmur Dawn id-dormitorji tal-għasafar jgħidulhom roosts. tgħoddhom kull sena. Dis-sena kienet rekord għax għoddejna 10,786 zakak! Il-lajs, mela ħafna iktar minn kemm jgħixu nies il-Belt. Il-Ħanex Ħadran għandu raġun. Il-popolazzjoni umana tal-Belt Valletta qiegħda xi 6400 ruħ. U ejja! Il-kara hija alga li tagħmel friegħi twal li minnhom joħorġu xniexel bħal swaba' minn kull għaksa. Għandha riħa qisha tal-basal u tvarja ħafna fil-forma. Il-gamblu tal-għadajjar huwa kannella ċar, twil xi 2ċm, imma jidher ħadrani jekk ikun kiel algi mikroskopiċi. Jgħum fuq dahru u għandu 11-il par saqajn biex jaqdef. Il-gamblu tal-qoxra kull ma fih 1ċm u għandu li tgħattilu ġismu kollu. Jiekol annimali u pjanti żgħar li jsib fit- tajn tal-qiegħ. Il-wirdiena tal-ilma hija ħanfusa kbira li tħobb għadajjar fondi fejn tistaħba qalb il- friegħi Il- mara tbid ġol-friegħi u meta l-frieħ ifaqqsu jieklu annimali żgħar li jaqbdu mill-għadira. tal-pjanti. tħares fl-ilma u Jekk tikki ċari xi 1mm tara jgħumu b'ħafna skossi x'aktarx ikunu kopepodi Dawn tal-għadajjar. l-annimali bl- li antenni b'saqajhom jaqbdu pjanti u annimali żgħar mill-ilma. jaqdfu filwaqt L-imqass tal-ilma jgħum fuq dahru. Għandu par saqajn minnhom twal ħafna li jużahom bħala mqadef. Itir tajjeb u meta tinxef jitlaq ifittex x'imkien ieħor. l-għadira Ambjenti u Residenti Għadajjar tal-blat Gamblu kbir u rarissmu, il-gamblu tal-elmu huwa wieħed mill-eqdem speċi ta' annimali fid-dinja. Ftit ħafna hawn postijiet fejn għadu jinstab f'Malta. It-tniġġis tal- ilma u l-qerda tal-ambjent bl-iżvilupp fil-kampanja qed ikomplu jagħmluh iktar rari. jew wesgħin Fil-kampanja għandna ħafna blat fil-wiċċ u meta tagħmel ix-xita fix-xitwa l-ħofor fil-blat jimtlew bl-ilma. Fejn il-ħofor ikunu ftit jiffurmaw fondi għadajjar – bħal din fix-xagħri fl-inħawi Tal-Providenza – li jafu jdumu anke xhur, speċjalment jekk tagħmel xita sew. Kif iħoss l-ilma, il-bajd ta' annimali żgħar ifaqqas mit-tajn tal-qiegħ. L-istess iż- żerriegħa ta' xi pjanti, li jinbtu wara li jixxarrbu. Il-ħajja f'dawn l-għadajjar hija speċjali għax fi żmien qasir trid tikber u tagħmel iċ-ċiklu kollu tal-ħajja: l-annimali jbidu l-bajd u l-pjanti jagħmlu ż-żerriegħa. L-annimali u l-pjanti jmutu imma l-bajd u ż-żerriegħa 'jorqdu' għal żmien twil fil-qilla tax-xemx f'daqsxejn tajn niexef, sa ma terġa' tagħmel ix-xita. Instabu fossili tal-gamblu tal-elmu li għandhom 200 miljun sena! Dat-tip ta' annimali jgħidulhom living fossils. Mela bħalek, Nann! tispikka Iċ-ċfolloq tal-ilma ħafna fl-għadajjar tal-blat. Għandha fjuri ħelwin bojod u sofor li jittawlu dritti 'l fuq minn wiċċ l-ilma. Din il-pjanta għandha żewġ tipi ta' weraq, tip ċatt li joqgħod fil-wiċċ u tip bix-xniexel li joqgħod mgħarraq fl-ilma. L-IMDINA L-IMTARFA Intervista ma' fjura IL-FIDDIEN Tħajret il- familja kollha! BINĠEMMA Reġgħet waslet il-mixja mixjun! Ħa nieħdu l-iktar rotta popolari mal-membri, jiġifieri mir-Rabat sax-Xemxija. Din ir-rotta tgħaddina minn kampanja sabiħa fl-inħawi tal-Fiddien, Id- Dwejra, Binġemma u San Martin. Il-mixja hija twila 10km. Jidhru forsi ħafna imma fil-fatt hija kważi kollha għall-wita jew għan-niżla. Waqt il-mixja nagħmlu żewġ waqfiet u xorta fi tliet sigħat inkunu lesti. IŻ-ŻEBBIEGĦ Għal din l-attività hija d-drawwa li niġbru xi ħaġa tal-flus. B'dawn il-flus aħna mbagħad nixtru affarijiet għal xi proġett tal-BirdLife. Pereżempju bil-flus tas-sena l-oħra għamilna bird tables biex jitqassmu fl- iskejjel. Din is-sena bi ħsiebna nkomplu nagħmlu iktar bird tables għall-iskejjel. Nisperaw li narawkom! Data Il-Ħadd 13 Marzu 2016 ĦIN 8.30am (il-mixja tibda fid-9am) NIltaqGĦu Quddiem il-Mużew tal-Istazzjon tal- Ferrovija, ħdejn l-Imdina (ara l-mappa) - jekk ma tafux fejn, morru ħdejn il-Villa Rumana u jidderiġukom minn hemm. MerĦba Membri*, familja, ħbieb u skejjel** *Tfal ta' taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347645/6 jew b'imejl lil education@birdlifemalta.org Iva, dawn il-bird tables qrajt fuqhom f'Il-Ħuttafa tal-aħħar darba. Ħa jkollna trasport lura (€1) mix-Xemxija għar-Rabat. SAN PAWL IL-BAĦAR Silla tal-Mogħoż Pitch Clover Bonġu, fjura sabiħa. L-għodwa t-tajba lilek ukoll. Għaliex jismek silla? Għax jien kuġina tal-pjanta li jgħidulha silla. Aħna familja kbira ħafna, u anke l-ful u l-piżelli kuġini tiegħi. Aħna lkoll nagħmlu ż-żerriegħa tagħna f'imżiewet. U għaliex 'tal-mogħoż'? Ma nafx ta, forsi għax il-mogħoż iħobb jikolni. Ħaħa, mela ħafna fjuri jmissu jisimhom 'tal-mogħoż'! Ħaħa veru. Isma', għaliex qed tħares lejn il-qiegħ taż-żarbun? Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 4. Għax qed inxomm riħa ta' qatran, naħseb weħlitli xi biċċa mit-triq. Ħaħaħaħa! Ġib idek u obrom werqa minn tiegħi. Bil-mod eh… Il-aħwa x'riħa ta' qatran! Mela minnek ġejja… Dik hi r-riħa tal-weraq tiegħi. Kos, nikber u nitgħallem. Mela mela, u għalhekk f'ismi bl- Ingliż għandi l-kelma 'pitch'. Mużew tal- Istazzjon Niltaqgħu hawn Il-fjuri wkoll għandhom riħa? Xejn speċjali imma l-insetti xorta jżuruni. U issa aħjar twarrab għax hemm naħla tidher interessata fija. Mela ħa nħallik. Saħħa silla. Ċaw ċaw. Ara tiżloq fil-qatran :) Jiġifieri ninżel mal-lemin ta-Villa Rumana. Preċiżament! X'jisimhom dawn l-għasafar li naraw fix-xhur il-friski? Minn dak li hemm fis-sentenzi għandek tinduna. Dawn l-għasafar ikunu magħna fix-xitwa biex jevitaw il-kesħa li tagħmel fl-Ewropa ta' fuq u fir-Russja. X'għarukaża ta' kitba! Kif terġa' tibda tisħon il-ġurnata, jerġgħu jmorru lura f'arthom biex ibejtu. Sensiela ġdida fuq problemi ambjentali il-Global Warming X'nistgħu nagħmlu? Aħna nistgħu nagħtu sehemna biex innaqqsu l-problema tal- global warming. Dawn huma sitt suġġerimenti: Ħafna minnkom smajtu bil-global warming, imma tafu eżattament x'inhi u x'qed jikkawżaha? Global warming hija żieda fit-temperatura tad-dinja li b'riżultat qiegħda kompletament tbiddel il-klima tad-dinja. X'qed jikkawża l-global warming? Skont studji li saru, hemm diversi raġunijiet li jikkawżaw il-global warming però l-ikbar kaġun hi l-ħruq ta' fjuwil ġol- fabbriki, power stations, u vetturi etċ. Dawn kollha jarmu ħafna carbon dioxide fl-atmosfera li bis-saħħa tiegħu qed iseħħ l-effett serra. X'inhu l-effett serra? L-effett serra huwa meta s-sħana tax-xemx tinqabad fl- atmosfera tad-dinja, u s-sħana tibqa' hemmhekk mingħajr ma tkun tista' terġa' toħroġ. Din is-sħana qiegħda tkun il- kaġun tal-bidla fil-klima. Naqqas u rriċikla Iġġenera skart mill-inqas, u fejn hu possibbli rriċikla l-iskart li toħloq. Taħlix dawl artifiċjali Meta toħroġ minn kamra itfi d-dawl. Fejn tista' uża dawl naturali billi tiftaħ twieqi u purtieri matul il-jum. Ħawwel siġra Is-siġar jeliminaw ħafna carbon dioxide mill- arja, speċjalment huma u jikbru. Barra minn hekk il-weraq tagħhom jagħmel id-dell u jżomm il-frisk. Sib roqgħa ħamrija, ħawwel siġra indiġena u saqqiha għal ftit sjuf. Taħlix ilma Uża ilma skont il-bżonn u evita l-ħela. Jekk għandkom bir użaw l-ima tiegħu biex taħslu l-art, karozza, biex issaqqu, eċċ. Ftakar li ħafna mill-ilma tal-vit jiġi mill-impjanti tar- reverse osmosis li jaħlu ħafna dawl. Trasport Fejn tista' għaqqad grupp biex tmorru x'imkien b'karozza waħda flok ħafna. F'każ ta' distanza qasira tistgħu wkoll timxu flimkien mal-membri tal-familja u ħbieb. Qajjem kuxjenza Kun attiv/a biex tqajjem kuxjenza fuq global warming. Spjega lil ta' madwarek, familja, ħbieb u ġirien dwar kif jistgħu jagħmlu sehemhom wkoll. Jekk hemm xi suġġett ambjentali li tkunu tixtiquna niktbu dwaru f'din ir-rokna, ibagħtulna imejl fuq il-huttafa@birdlifemalta.org L-impatt tal-global warming huwa vast u negattivi. Dan mhux biss qed jaffettwa lilna l-bnedmin imma wkoll l-ambjent, inkluż l-għasafar. Pereżempju hemm iżjed nixfa f'artijiet mistagħdra (wetlands) u ħabitati oħrajn bl-ilma. Dan qiegħed iwassal għal tibdil drastiku fir-rotot li l-għasafar jużaw fil- passa, u anke l-postijiet fejn ibejtu madwar l-Ewropa. Il- bdil fil-klima qed jaffettwa wkoll is-sors tal-ikel għall-insetti u annimali oħra, u dan jaffettwa l-ikel disponibbli għall- għasafar u annimali oħrajn. ĠirieN Annimali li jgħixu viċin tagħna 3 il-Qanfud Jekk trid tara qanfud oħroġ imxi fil-kampanja fejn hemm l-arbuxxelli x'ħin x-xemx tkun nieżla. Taf issib il-qanfud f'ġonna pubbliċi kbar ukoll, bħal Ta' Qali. Il-qanfud mhux kullimkien huwa komuni u postijiet imdawlin jevitahom. Għalhekk iktar hemm ċans tara wieħed f'tarf ir-raħal viċin l-għelieqi milli fil-qalba tal-belt. Il-qanfud huwa annimal notturn. Bi nhar jorqod taħt arbuxxelli folti u joħroġ biss filgħaxija u bil-lejl. Fi ġranet kesħin jew fix-xita ma joħroġ xejn! Il-qanfud huwa mammiferu fi grupp magħruf bħala Insectivora. Dan għaliex dawn l-annimali jieklu fil-biċċa l-kbira insetti. Membri oħra f'dan il- grupp huma l-bugeddum (shrew) u t-talpa (mole). Minħabba jikkaċċja li insetti, dud u bebbux jisma' bil-lejl, il-qanfud u imma jxomm ħafna m'għandux vista tajba. Juża mnieħru, li huwa twil, biex iferkex fil-weraq u l-ħamrija għall-priża. Ix-xewk tal-qanfud huwa magħmul mill-istess materjal ta' xagħarna u difrejna. Kemm ikollu xewk qanfud? Tweġiba isfel. Kif nista' ngħin lill-qanfud? Tħallix skart fil-kampanja. Meta l-qniefed isibu fdal tal-ikel tagħna jduru għalih, u jekk jidħlu jlaqqtu minn xi landa mormija jistgħu jeħlu fiha u jifgaw. Periklu Kif jara jew iħoss xi periklu riesaq, il-qanfud jirrombla u jsir ballun tax-xewk. B'hekk predatur ma jkollux minn fejn jaqbdu. Imma s'intendi dan it-trikk ma jaħdimx meta l-periklu tkun karozza ġejja 'gassdawn'! Għalhekk ħafna qniefed jispiċċaw mgħaffġin. Tweġiba: minn 5000 sa 8000 xewka Meta tkunu qed issuqu filgħaxija fil- kampanja għid lis-sewwieq isuq bil- mod ħalli jekk jaqsmilkom qanfud ma ttajruhx. Jekk tmur skola primarja, ħajjar lill- għalliema biex tagħmlu l-Attività I promise ta' Dinja Waħda, li hija dwar il-qanfud. Natura 2000 Natura mħarsa Wied il-Miżieb Imiss nitkellmu fuq Wied il-Miżieb. Dan huwa sit Natura 2000 pjuttost żgħir u li forsi mhux magħruf daqs, ngħidu aħna, il-Buskett jew Kemmuna. Hemm ukoll min jitfixklu ma' sit ieħor li wkoll jismu l-Miżieb, masġar kbir fuq għolja fil-qrib li jintuża għall-kaċċa tal-għasafar. ta' għargħar Il-popolazzjoni li nsibu f'Wied il-Miżieb hija l-ikbar popolazzjoni li għad baqa' f'Malta u għalhekk dan is-sit huwa partikolarment importanti għall-ħarsien ta' din l-ispeċi. Wied il-Miżieb qiegħed ħdejn il-Mellieħa Popolazzjoni ta' għargħar … … imma mhux biss. L-iktar li huwa importanti dan is-sit huwa minħabba li hemm popolazzjoni mdaqqsa ta' għargħar, siġra mill- familja taċ-ċipress. Għalkemm din l-ispeċi hija pjuttost komuni f'xi pajjiżi tal-Afrika ta' Fuq, fl-Ewropa nsibuha biss f'Malta u f'post wieħed fi Spanja. X'aktarx li fil-passat din is- sigra kienet ħafna iktar komuni f'Malta, imma llum-il ġurnata, minkejja li hija s-siġra nazzjonali, hija meqjusa pjuttost rari. Minbarra l-għargħar insibu speċi oħra ta' interess hawnhekk. Fost dawn insibu siġar bħall-ħarrub, żebbuġ u tin, pjanti endemiċi bħat-tengħud tax-xagħri u t-tulliera ta' Malta, u speċi assoċjati ma' ambjenti ta' makkja, bħaż- żiju, id-deru u s-siġra tal-ħarir. Insibu wkoll diversi speċi ta' ħaxix (grasses), kif ukoll speċi assoċjati max-xagħri, bħas-sagħtar u l-berwieq. Ta' min isemmi wkoll speċi bħall- xagħri għelieqi siġar u arbuxxelli rqajja' ta' għargħar Wied il-Miżieb Area tas-sit 24.6ha Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. orkida piramidali ta' Malta u l-brimba sewda (li wkoll hija speċi ta' orkida, mhux brimba!), li t-tnejn huma endemiċi u strettament imħarsin bil-liġi. Ħajja moħbija Importanti niftakru wkoll li jkun hemm ħafna 1bijodiversità li aħna ma narawx, ġeneralment għax ikunu żgħar jew moħbijin. F'Wied il-Miżieb, pereżempju, insibu ħafna speċi ta' insetti li huma ta' interess għax-xjenzati ambjentali, però li x'aktarx aħna la nindunaw bihom u lanqas naħsbu wisq fuqhom. Dawn l-ispeċi jistgħu jkunu speċjalizzati ħafna, tant li ħajjithom kollha taf tkun marbuta ma' tip wieħed ta' ambjent partikolari ħafna. Eżempju tajjeb minn dan is-sit hija speċi ta' ħanfusa bumunqar żgħira li hija 2endemika għal Malta. L-isem xjentifiku tagħha huwa Torneuma strictum – għad m'għandniex isem bil-Malti għaliha (kif lanqas għandna għal ħafna speċi ta' insetti oħra!). Din l-ispeci ġiet deskritta fix- xjenza l-ewwel darba proprju minn dan is-sit u tgħix biss f'saff partikolari tal-ħamrija taħt is-siġar tal-għargħar, f'fond ta' 10–30ċm. Barra din il-ħanfusa hemm ukoll diversi annimali oħra żgħar, fosthom speċi ta' bebbux. Jien ngħid insemmuha bumunqar tal-għargħar Għargħar Tetraclinis articulata Għalhekk meta nħarsu l-għargħar – imqar siġra waħda, aħseb u ara masġar sħiħ – inkunu qed inħarsu wkoll il- bijodiversità (kemm dik li naraw u kemm dik li ma narawx) marbuta mal-ambjent li joħolqu dawn is-siġar. Dan jgħodd mhux biss għall-għargħar imma wkoll għall-pjanti kollha. Il-Brimba Sewda Ophrys melitensis hija waħda mill-orkidi endemiċi għal Malta It-Torneuma strictum hija mill-familja tal-ħanfus bumunqar, bl-Ingliż weevils. Fl-istampa qiegħda mkabbra xi 25 darba. 1bijodiversità. Varjetà ta' ħajja 2endemika. Ma tinsab imkien iktar Il-Munxar fil-mira! Il-Munxar huwa biċċa art sabiħa fil-bajja ta' San Tumas, fix-xlokk ta' Malta. Huwa post għall- beraħ fejn jixxalaw il-bilbla u l-pespus. FIl-ħamrija ġeblija jikbru ħafna fjuri selvaġġi u mas- sisien jikbru arbuxxelli tax-xebb endemiku. Il-Munxar imdawwar fuq tliet naħat b'sisien tal-franka li l-bjuda tagħhom tgħammixlek għajnejk. Dal-post fih għaxqa għall-passiġġati fil-kwiet u l-beraħ u dehriet sbieħ tal-baħar. Imma issa xi ħadd irid jiżviluppa dawn l-inħawi. Dan ifisser proġett ieħor ta' bini li jekk isir ħa jkisser għal dejjem is-seħer tal-Munxar. U Malta tkompli ssir iktar fqira għax tkun tilfet il-Munxar, ġawhra oħra naturali.