Il-Ħuttafa Novembru – Diċembru 2018 l a ħ g 2 € Faqqiegħ vjola Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Waslet ix-xitwa, it-temperatura nieżla ftit ftit u dalwaqt tasal il-kesħa. Aħna nitgeddsu ġewwa, nixegħlu l-ħiter u nilbsu sħun. Imma l-għasafar imsieken ikollhom jgħaddu x-xitwa barra! L-għasafar jifilħu għall-kesħa iktar milli naħsbu, basta jkunu f'saħħithom. L-għasafar huma warm-blooded bħalna u biex ġisimhom iżomm sħun jaħli ħafna enerġija. Għalhekk bħalna, l-għasafar iridu jieklu kemm jista' jkun kuljum, inkella jiksħu, jitgħaxxew u jmutu. Il-problema hi li fix-xitwa l-għasafar ma tantx isibu x'jieklu għax ħafna insetti jew imutu jew jitrekknu fil-ħofor u l-bejtiet tagħhom. Għalhekk għasafar li s-soltu jieklu dud, ħniex u insetti, fix-xitwa jibdlu d-dieta u jibdew jieklu frott irqiq (berries) li diversi pjanti jkabbru fil-ħarifa u fix- xitwa. Imnalla jkun dan il-frott għal għasafar bħal pitirrossi, bekkafiki u buful, inkella jmutu bil-ġuħ żgur. Aħna x'nistgħu nagħmlu biex ngħinuhom? Żewġ affarijiet: Narmaw bird-table fil-ġardina, fil- bitħa, fuq il-bejt, fil-gallerija, anke fit-tieqa. Inħawlu pjanti li jagħmlu l-frott fix- xitwa, bħal deru, liedna, żagħrun, rand, riħan, żebbuġ u pajżana. Bla dubju dan ikun l-isbaħ rigal tal-Milied li nistgħu nagħtu lill- għasafar. Nawguralkom Milied sabiħ u vaganzi mimlijin ferħ u daħq. Il-Milied it-Tajjeb, Ħnejxu! Lilek ukoll, Ħannux! Victor Victor Falzon L-Editur Faqqiegħ Vjola Wood Blewit Clitocybe nuda / Lepista nuda Faqqiegħ sabiħ ta' lewn mhux tas-soltu li jvarja minn roża ċar sa lelà skur. Jikber tard fil-ħarifa u fix-xitwa qalb weraq niexef għad-dell umdu ta' taħt xi siġar, fosthom imsaġar tal-ballut (ara paġni 12–13). Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p2 Dil-ħarifa kienet tajba għall-faqqiegħ għax għamlet ftit xita sew. Dal-fungu stramb jismu Anthracobia u nstab jikber f'Foresta 2000. Jien ngħidlek xi ħadd kien qed iqatta' l-karrotti roti roti u waqgħulu kollha! Ħaħħħaħħħaħħħaa! Għoġbitek iċ-ċajta? X'ċajta hi? Qed nidħaq b'Father Christmas! F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Xjenza fin-natura Mid-Dinja Kun ambjentalist dal-Milied Dal Milied… iżra' balluta! Fjuri tax-xitwa Il-kokka Kolina u Żeppinu L-industrija tal-laħam Il-balluta Il-gallozz iswed Starfish and sea urchin Kitbu f'dil-ħarġa Sean Bonello, Martina Brancato (National Aquarium), Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur. Sħubija għall-Familja hija €29. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Diċembru 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p3 aħbarijiet Kemm tleqq! Fiha bażż, ta! Baryscapus ecballii huwa l-isem ta' speċi ġdida ta' żunżana li nstabet Malta. Ġdida mhux biss għal Malta imma ġdida wkoll għax-xjenza! Din iż-żunżana hija żgħira ħafna – xi 2mm kollox – u hija 1parassita fuq in-nannakola tal-faqqus il-ħmir (gourd ladybird). Il-larvi taż-żunżana jiżviluppaw fil- fosdqa tan-nannakola u ftit ftit jikluha minn ġewwa. U mill-fosdqa flok toħroġ nannakola toħroġ partita żnażan. Kollox fuq medda iżgħar minn munita tal-1ċ! Iż-żnażan tal-2ġeneru Baryscapus huma lkoll żgħar ħafna u trid mikroskopju biex tistudjahom. L-ispeċi l-ġdida ssemmiet ecballii għall-pjanta tal-faqqus il- ħmir (squirting cucumber Ecballium elaterium) li fuqha tgħix in-nannakola. Din iż-żunżana nstabet f'Ħaż-Żebbuġ u skoprieha l-ħabib tagħna Thomas Cassar, entomologu żagħżugħ u akkanit. Id-daqs proprju taż- żunżana! Jekk fil-jiem li ġejjin tkunu l-Belt Valletta fi nżul ix-xemx (4.30pm – 5.00pm), tinsewx tħarsu 'l fuq! Għandkom taraw ruxxmata zizka bojod deħlin itiru għall-irqad. Iz-zakak abjad (white wagtail) huwa għasfur żgħir b'denbu twil. Matul il- jum ikun mifrux mal-kampanja jfittex x'jiekol imma filgħaxija jinġabru eluf biex jorqdu f'siġar folti. Fil-Belt kull filgħaxija jidħlu jorqdu 'l fuq minn 10,000 zakak abjad! Tul ix-xitwa kollha. Annimal jew pjanta li jisirqu n-nutriment tagħhom minn annimal jew pjanta oħra. 2ġeneru. L-ewwel miż-żewġ kelmiet li jiffurmaw l-isem xjentifiku ta' annimal jew pjanta, pereżempju Erithacus (ġeneru) rubecula (speċi), li huwa l-pitirross. Il-familja tan-naħal u żnażan hija kbira ħafna b'iktar minn 150,000 speċi madwar id-dinja. F'Malta għadna ma nafux l-ispeċi kollha li għandna, imma għandna żgur mijiet. U kif taraw minn din il-paġna, in-numru għadu qed jikber. F'Awwissu li għadda l-awturi kienu fil-ġnien jieħdu r-ritratti ta' żunżana taz-zokk tirrombla t-tajn (ara r-ritratt tond) biex tibni l-bejta. Wara ftit indunaw li kien hemm mhux tip wieħed imma żewġ tipi ta' żnażan jirrumblaw it-tajn! Jixxiebhu imma mhux l-istess: waħda minnhom (ara r-ritratt kbir) kienet ikbar u iktar skura mill-oħra. Wara ftit riċerka sabu li ż-żunżana l-kbira kienet fil-fatt black-and- yellow mud-dauber Sceliphron caementarium. Mid-dehra din hija speċi ġdida għal Malta u nistgħu nsejħulha żunżana taz-zokk kbira. is-Semmiegħa Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p4 Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura! Kien Ħadd f'Diċembru. L-erba' tewmin kienu qegħdin fir-riserva naturali tas-Salina. Sylvia kienet ġennithom biex imorru s'hemm ħalli jieħdu sehem fl-isfida Xjenza fin-Natura tal-BirdLife. Kellhom isibu xi ħaġa fir-riserva li torbot max-xjenza. Sylvia kienet ċerta li se jirbħu l-kompetizzjoni minħabba s-seħer li hi, ħuha Peter u sħabhom Maris u Sky kellhom man-natura meta l-erbgħa jkunu flimkien. Kienu mixjin mal-passaġġ id f'id, jisimgħu l-ilħna tal-mijiet ta' għasafar li kienu qed jistrieħu fis- salini. Resqu lejn ringiela gawwi bilwieqfa fuq ċint bejn salina u oħra, waħda wara l-oħra. Maris daħqet "Ara daqsxejn kif joqogħdu – kollha jħarsu l-istess naħa!" Dak il-ħin it-tfal semgħu geġwiġija ilħna lejn nofs ir- ringiela, hekk kif waslet u poġġiet gawwija oħra. Sylvia ndunat li din kienet gawwija żagħżugħa tal-ewwel sena… u kienet poġġiet bil-kontra! Ħares bħalna, "Munqarek lejn ir-riħ, ruħi, ħalli r-riħ ma jħarbtlekx ir-rix." "Wiċċek lejn ir-riħ, ħi, ħalli x'ħin ittir ir-riħ jgħinek togħla, inkella jarmik għal wiċċek!" It-tewmin ħarsu lejn xulxin u "XJENZA!" għajtu flimkien. Sylvia malajr niżżlet fuq karta kif il-gawwi jħares lejn ir-riħ meta jpoġġi ħalli l-forza tar-riħ tgħinu jitla' 'l fuq meta jtir mill-art. "Ejja naraw x'inhuma jgħidu dawk il-marguni," qalet Maris, "forsi niddubbaw xi tagħrif oħra." Issa lkoll kienu eċċitati daqs Silvia u għaġġlu lejn erba' tajriet kbar suwed b'għonqhom twil. Dawn kienu bilwieqfa, tlieta minnhom ġwinħajhom miftuħin qishom indendlin fuq wajer tal- inxir! "Aaaħħ x'gost, kif qed tnixxifni x-xemx! Sirt għasra biex għodost għal dak il-mulett." "Għalfejn m'intix tnixxef ġwinħajk? Iftaħhom jaħasra!" "Ma nistax għax sparali kaċċatur u spallti qed tuġagħni. Aħjar konna bħall-gawwi u kelli r-rix żejtni u ma jixxarrabx daqshekk meta nogħdos." It-tfal issa kienu żiedu żewġ fatti għall-kompetizzjoni, imma ma kinux qed jifirħu għax kien qed jiddispjaċihom għall-margun ferut. "Innutajtu li kien hemm xi gawwi hekk ukoll?" staqsa Sky. It-tewmin kienu raw xi għasafar izappu u sewdu qalbhom li jidħlu kaċċaturi kontra l-liġi fis-Salina. "Naf x'nagħmlu!" qal Peter. "Sky, ibda pinġi…" Siegħa wara, l-erbat itfal marru jiġru fiċ-Ċentru biex idaħħlu l-ideat tagħhom. Minbarra l-fatti dwar l-għasafar, it-tewmin ippreżentaw poster għall-websajt tal-BirdLife. Fost tpinġija ta' għasafar u spjega fuq il-ġwienaħ, Sky kien żied l-avviż: WIRJA TA' XJENZA ĦAJJA, KULJUM FIS-SALINA. It-tfal irraġunaw li iktar ma jkun hemm għajnejn fuq l-għasafar, inqas issir kaċċa illegali. Il-leaders tal-BirdLife ħasbu li t-tewmin kienu daqshekk tajbin għax Sylvia kienet membru fi Klabb Ħuttaf. Kemm għemżu lil xulxin meta rebħu t-trofew… Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom sħabna t-tewmin! Mid-dinja Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p5 Kun ambjentalist dal-Milied… Tagħtux annimali bħala rigali. Ħafna nies ma jkunux ippreparati biex l-imsejken annimal jispiċċa jintelaq barra wara ftit taż-żmien. Tużax karta tleqq biex tqartas ir- rigali. Wara kollox ir-rigal li jgħodd, mhux il-qartas tiegħu! Uża brown paper u forsi ftit żigarella. Jekk tagħmel festin tużax affarijiet tal-plastik. Il-plastik mormi qed jifga lid-dinja. Uża materjal li jerġa' jintuża, bħal metall u ħġieġ. tiżjin Tħallix dwal u jixegħlu binhar u bil-lejl. Ixgħelhom biss x'ħin jidlam u itfihom f'ħin l-irqad. Id-dawl juża ħafna enerġija li qed ikompli jħammeġ l-arja. L-anzjana Lajsana Wisdom huwa l-isem ta' Laysan albatross speċjali ħafna. L-istudjużi ilhom ħafna josservaw lil Wisdom u ftit ilu sabu li reġgħet biedet bajda fil-bejta tagħha fuq Midway, gżira f'nofs l-Oċean Paċifiku. B'daqshekk! L-għasafar mhux kollha jbidu? X'għandha speċjali din? Għax Wisdom dis-sena għalqet 68 sena (forsi iktar)! Fir-ritratt tidher mal-partner tagħha Akeakamai – ilhom ħafna snin flimkien. It-tajr tal-baħar huwa magħruf li jgħix ħajja twila. Sa fejn nafu, Wisdom hija l-ixjeħ għasfur fis-selvaġġ li għadu jbejjet. F'Il-Ħuttafa 148 kellna żball żgħir. Fl-istampa Il-Ġganti (ta' paġna 7) kellna żewġ numri maqlubin, Dawn kienu l-emu u d-dodo. Diversi membri b'għajnejn ta' seqer indunaw u qalulna. Prosit – dan ifisser li taqrawha u tifluha sew Il-Ħuttafa! Naħseb l-Editur kien xi ftit fis- sakra. X'taħseb, Dodo? Jew kien rieqed! Dal-Milied… iżra' balluta! 1 I ġ b o r i l - ġ a n d a r Madwar it-Tinda fil-Buskett hemm diversi siġar tal-ballut. Pjazza San Duminku fir-Rabat ukoll, u anke l-Furjana quddiem il-Phoenicia. Għaliex balluta? Iktar tagħrif fuq il-balluta f'paġni 12–13. Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p6 Għax sabiħa. Għax tgħix ħafna. Għax tikber ħafna. Għax faċli tkabbarha. Għax ħafna ħlejjaq iħobbuha. Biex inpattu għall- eluf ta' ballut li nqatgħu min-nies. Agħżel sew… Meta tiġbor il- ġandar, qis li tagħżel ġandar tajjeb inkella ma jinbitlekx… Ġandar bħal dan t'hawn taħt tiġbrux… Il-ġandra spiss taqa' mis-siġra bil- kappell imwaħħal. Dan neħħihulha. Agħżel ġandar kbir, skur, lixx u jleqq. Bħal din. Din ħaffret fiha ħanfusa Din żgħira wisq u għandha forma stramba. Dawn maqsumin jew mgħaffġin Dawn gerrimhom ġurdien Din nibtet diġà Jekk m'għandekx qasrija aqbad pakkett tal-ħalib u aqtagħlu l-parti ta' fuq. 5 Poġġi ġandra jew tnejn mimdudin ftit taħt il-wiċċ. Imla l-pakkett bil- ħamrija (tfawrux). Jekk tista' tħallatha ma' ftit kompost aħjar. Poġġi l-qasrija jew pakkett fid-dell (mhux fid-dlam). Żomm il-ħamrija ftit niedja – tifqagħhiex bl- ilma, inkella l-ġandra timmuffalek! Meta tinbet oħroġha fid- dawl imma mhux f'xemx diretta. Wara xi sena neħħiha mill- qasrija u ħawwilha fl-art. Dan ir-ritratt tal- fjamingu nġibed ftit ġranet qabel ma nqatel. Fjamingu li kien ilu jgħix għall-kwiet fir- riserva tal-Għadira minn Settembru 2017 inqatel tard f'Novembru 2018. Kriminal armat b'senter daħal għalih bil-lejl, sparalu, qatlu u ħadu. L-għada l-gwardjani tar-riserva sabu biss ftit rix roża u skartoċċ tal-kaċċa vojt. Dak il-fjamingu kien ilu iktar minn sena jagħti gost lil eluf ta' nies li żaru l-Għadira biex jarawh, fosthom eluf ta' tfal tal-iskola – forsi inti stess li qed taqra. Għax tikber ħafna. Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p7 Fjuri x i twa Din komuni u tikber anke fl-imħarbat. Meta nsemmu l-istaġun tal-fjuri s-soltu naħsbu fir-rebbiegħa. Imma fil-fatt hemm ħafna fjuri li jaħsbulu iktar kmieni u jiftħu fix-xitwa. Dawn huma disgħa minnhom. Uħud komuni ħafna, oħrajn rarissmi. Din komuni u tikber baxxa fuq ħamrija mikxufa. Din komuni fix-xagħri f'ħamrija baxxa fejn jinġabar ftit ilma. Tikber mal- ġnub tar-raba'. Għajn is-Serduq Pheasant's Eye Din mhix komuni imma f'xi nħawi ta' steppa taflija tifforma rqajja' sbieħ. Din komuni ħafna, tikber kullimkien, anke fl-imħarbat. U dawk li taraw ittikkjaw! Din komuni ħafna! Din mhux komuni u tikber baxxa fix-xagħri. Jekk dix-xitwa tmorru passiġġata fil-kampanja (jew xi ħarġa tal-BirdLife) ħudu l-magażin magħkom u ara liema minnhom taraw. Ritratt ta' Joe Sultana meħud Ix-Xagħra, Għawdex L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p10 Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha. Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti. Il- kontenitur għall-ġbir separat tal-iskart organiku. Dak minn fejn ġibtu Żeppinu? Issa dak sigriet, imma naf żgur li se jkolli bżonnu – u kif! U għaliex ser ikollok bżonnu? Jaqaw ħa tivvinta xi oħra minn tiegħek? Le Nanna, m'iniex ser nagħmel praspar. Ser nagħmel festin kbir għal żmien il-festi, u ovvjament inti mistiedna. U ara li tkun ilek ma tiekol xi tliet ijiem għax żgur f'ħajtek qatt m'inti ser tkun rajt daqshekk ikel. Għalhekk il-kontenitur għall-iskart organiku – ħalli dak li ma nifilħux nieklu, narmuh. Imma inti bis-serjetà Żeppinu?! Inti trid jagħtini attakk tal-qalb? Le Nann, ħa noqgħod attent – m'hemmx żjut u xaħam minħabba saħħitna. Le Żeppinu, jaħasra! Jagħtini attakk nara dik il-ħela kollha ta' ikel. Mela ma tafx li l-ikel biex jitkabbar u jasal għand il-konsumatur jintużaw ħafna riżorsi – ilma, enerġija elettrika biex l-ikel jipproċessawh, dħaħen mit-transport biex iwasslu l-ikel. Barra minn hekk, l-ippakkeġġjar li jiġi mal- prodotti jżid aktar skart. Qed tara x'impatt ħażin iħalli fuq l-ambjent il-ħela ta' ikel, Żeppinu? Tassew Nanna, kif ma ħsibtx fuqha din? Tħabbel rasek xejn, ħa noqgħod attent ħafna x'ser nixtri għall-ikel u noqgħod attent li ma nagħmilx ikel żejjed. Fil-kontenitur ser nitfa' biss skart organiku li ma nistgħux nevitaw bħal qxur tal-frott, ħaxix u bajd. U jekk jibqa' xi ikel nerfgħuh mill-ewwel kif suppost biex nikluh fil-ġranet ta' wara. Wara kollox, aħna m'għandniex bżonn ħafna ikel biex nieħdu gost! Hekk hu Żeppinu, kull m'għandna bżonn biex nieħdu gost huwa ambjent sabiħ u kumpanija tajba! Ser tgħaddu dan il-messaġġ lill-kbar biex fi żmien il-festi ma nippreparawx ikel żejjed? Se tiftakru tużaw ir-reċipjent għas- separazzjoni tal-iskart kif suppost? Il-festi t-tajba lil kulħadd! ġ n p T Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p11 L-industrija tal-Laħam M'għadux lussu Żmien ilu, li jkollok laħam bħala ikla kien meqjus lussu, u kien jinżamm biss għal okkażjonijiet speċjali jew inkella għall-ikliet tal-familji ta' nhar il-Ħadd. Però llum dan m'għadux il-każ – illum-il ġurnata hemm industrija multi- biljunarja li tipproduċi l-laħam li jasallek fil-platt. Biex tleħħaq mad-domanda tas-supermarkets l-industrija tal- laħam tipproduċi kwantità enormi ta' laħam. L-annimali jitrabbew ġo rziezet kummerċjali kbar, u dan qed isir bl-iktar rittmu mgħaġġel fl-istorja tad-dinja. Ħafna pajjiżi wegħdu li sas- sena 2050 jkunu naqqsu ħafna mill-attività li hija ta' ħsara għall- ambjent. L-istudji juru li biex dan iseħħ il-pajjiżi jridu jnaqqsu drastikament il-konsum tal-laħam, uħud minnhom anke b'90%. Art, riżorsi, gassijiet… X'inhi r-raġuni li dik il-qatgħa laħam fil-platt għandha impatt tant qawwi fuq l-ambjent? L-ewwelnett biex trabbi dawk il-miljuni ta' bhejjem trid ħafna art: art fejn jinżammu l-annimali u art fejn tkabbar l-għalf biex titmagħhom. Għal dan jinqerdu meded enormi ta' foresta tropikali. Ħafna mill-Foresta Amazon qed tinqered mhux – kif jaħsbu ħafna nies – għall-injam imma biex l-art tinbidel f'ranches għall-baqar… ħalli mbagħad dawn isiru bergers! X'ser jiġri? Fis-snin li ġejjin il-popolazzjoni umana ser taqbeż l-10 biljun. Illum diġà hemm impatt tant negattiv fuq l-ambjent, allura x'ser jiġri meta l-ammont ta' persuni jiżdied bi 2.3 biljun? Veru li mhux kulħadd jiekol laħam daqs kemm jittiekel fil-pajjiżi żviluppati, imma d-dieti li jinkludu l-laħam huma ferm iktar aċċessibbli llum milli qatt kienu. It-trobbija tal-bhejjem għal- laħam tinvolvi wkoll ħela kbira ta' riżorsi. Biex tipproduċi kilo laħam jintużaw mas-16,000 litru ilma – biżżejjed ilma biex tieħu xawer kuljum għal sena sħiħa! L-industrija tal-laħam tipproduċi ħafna gassijiet serra (il-bhejjem stess jipproduċi kwantità kbira ta' gass). Dawn huma l-kawża ta' deforestazzjoni, tnaqqis drastiku tal-ilma, wesgħat kbar bla ossiġnu fl-ibħra (magħrufin bħala dead zones), u sintendi bdil fil-klima u l-problemi li dan il-bdil qed joħloq. Skont l-aħħar studji, l-aħjar mod biex ittaffi l-impatt tiegħek fuq l-ambjent naturali huwa li tnaqqas il-konsum tal-laħam. Staqsi lilek innifsek Dak il-laħam li tiekol kull ġimgħa (jew iktar spiss) huwa lussu żejjed għall- prezz li qed tħallas għalih id-dinja? Taħseb li wasalna f'punt fejn nibbilanċjaw id-dieti tagħna sabiex nilħqu s-sostenibbiltà fl-ikel? Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p12 il-balluta Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p13 Qabel wasal il-bniedem, Malta aktarx kienet miksija f'ħafna nħawi bil-bosk tal- ballut. Meta ġew in-nies qatgħu s-siġar kollha u llum kull ma baqa' mill-bosk (forsi) oriġinali huma tliet irqajja' żgħar fil-Wardija, fl-Imġiebaħ u f'Wied Ħażrun. Weraq Il-weraq tal-ballut, speċjalment weraq ġdid, ikun bit-truf isserrati u jixbah ħafna lill-weraq tal-holly, dik il-pjanta li jżejnu biha fil-Milied (f'Malta ma tikbrix). Fil-fatt il-kelma holm fl-isem Ingliż u l-kelma ilex fl- isem xjentifiku t-tnejn ifissru holly. Il-balluta hija siġra dejjem-ħadrana (evergreen). Qoxra, daqs u età Il-qoxra tal-balluta hija ħarxa u ta' lewn griż b'xi leħħiet kannella ċar. Fejn ikollha l-kenn u ħamrija fonda biżżejjed, il-balluta tista' togħla sa 30m, u daqshekk ieħor kapaċi tifrex dlielha 'l bogħod miz-zokk ewlieni. Kif jidher sew fir- ritratt ta' faċċata il-balluta hija tabilħaqq siġra majestuża. Tista' tgħix iktar minn 1000 sena! Frott Il-frotta tal-balluta tissejjaħ ġandra (bl-Ingliż acorn – il-frotta għażiża tal-ġrejden Scrat fil-films Ice Age :). Balluta kbira tipproduċi u twaqqa' eluf ta' ġandar f'Diċembru. Il-ġandar faċli ħafna biex tnibbtu (ara paġna 6). Bijodiversità Bosk f'Malta) tal-ballut imdaqqas jipprovdi kenn u ikel għal ħafna annimali. Il- ġandar jittiekel minn annimali ta' kull daqs, minn ħanfus mikroskopiku sa majjal selvaġġ (wild boar)! Qalb il-weraq folt ibejtu diversi għasafar, fosthom ir-rożinjol (nightingale) u l-kuċċarda (honey-buzzard). U fit-terriċċju umdu taħt is- siġar jikbru diversi speċi ta' faqqiegħ, bħall- faqqiegħ vjola (ritratt p. 1). Din il-balluta hija aktarx l-ixjeħ siġra f'Malta. Tgħodd mal-1000 sena u tinsab fil- Wardija. Fl-artijiet tal-Mediterran il-bosk tal-ballut huwa l-climax community tal-ambjent naturali. Fi kliem ieħor, meta ħabitati jiżviluppaw b'mod naturali minn wieħed għal ieħor, fir-reġjun tagħna l-bosk tal-ballut huwa ġeneralment l-aħħar ħabitat li jiżviluppa. Dan il-proċess jieħu l-mijiet tas-snin għax il-ballut jikber bil-mod. Xi partijiet ta' Foresta 2000 maż-żmien għad jiżviluppaw f'bosk tal-ballut. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p14 Ibejtu f'artna il-Gallozz Iswed Tħaxwixa f'xatt l-għadira! Mistħi u mgerrex, dan l-għasfur jisparixxi qalb il-ħaxix folt mal-ewwel sinjal ta' periklu, u ma jerġax joħroġ malajr. Mill-bogħod jidher iswed imma fil-fatt huwa griż skur li f'xi partijiet jisfuma f'kannella skur. Ir-rix ta' taħt denbu abjad u jispikka sew meta l-gallozz ibandal denbu 'l fuq u 'l isfel. Saqajh kbar u ħodor bi swaba' twal u mislutin, tajbin biex jiggranfa qalb zkuk u qasab folt. Isem xjentifiku Gallinula chloropus Isem bl-Ingliż Moorhen Daqs 27–31ċm Piż 200–490g Ikel pjanti tal-ilma, ħaxix, dud, insetti Ħabitat għadajjar bi xtut folti bil-pjanti Status komuni fil-passa, uħud residenti s-sena kollha f'xi nħawi Il-munqar aħmar u isfar juri li dan l-għasfur huwa adult. Ir-raġel u l-mara jixxiebhu imma r-raġel ikun ikbar. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba. Għasafar li jbejtu f'Malta Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p15 Il-mara kapaċi tbid sa 15-il bajda imma minn 5 sa 9 huwa iktar normali. Idumu ftit iktar minn ġimagħtejn sa ma jfaqqsu. Daqs proprju ta' bajda ta' gallozz iswed Il-flieles tal- gallozz iswed kapaċi jgħumu ftit ħin biss wara li jfaqqsu. Dan fellus ta' ftit ġranet. Ir-riserva tas-Simar għandha ambjent perfett għall-gallozz iswed. Gallozz iswed żagħżugħ b'libsa sħiħa ta' rix, li issa jaf itir u jfendi għal rasu. Biex isir lewn l-adulti, però, iridu jgħaddu ftit xhur oħra. Fi żmien il-bejta l-irġiel jiġġieldu bejniethom għat-territorju. Territorju hija biċċa art – jew anke roqgħa ilma fil-baħar – li annimal jiddefendi biex fiha jkun jista' jgħix u jrabbi familja. Pereżempju meta tisma' pitirross itektek u jgħanni, dak ikun qed iwissi pitirrossi oħrajn biex ma jidħlulux fit-territorju. Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p16