Il-Ħuttafa l a ħ g 2 € Ċikonja Bajda Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Qatgħa mħallta ta' agretti tal-bhejjem (cattle egret) u agretti bojod (little egret). Kif tagħrafhom minn xulxin? L-agrett abjad munqaru iswed. mill- Editur Ħbieb Ħuttaf biex nitgħallem fuq in-natura. Fost l-annimali li nfittex dwarhom s'intendi hemm l-insetti. Ħaġa li ssewwidli qalbi meta niggugilja fuq l-insetti hi li ħafna mit-tagħrif li jitla' ma jkunx fuq kemm huma sbieħ imma fuq x'għandek tagħmel biex teqridhom! Min jgħidlek kif tħallat velenu biex toqtol dudu, min jurik kif l-aħjar biex tgħarraq bejta tan-nemel, u min jispjegalek pass pass kif tagħmel flame-thrower biex tixwi bejta taż-żnażan! Gwerra sħiħa kontra l-insetti. Sfortunatament ħafna nies tant tbiegħdu min-natura li jinfixlu meta jiġu wiċċ imb'wiċċ ma' annimal, żgħir kemm hu żgħir. Allaħares tidħlilhom id-dar imqar brimba daqs fullstop li ma jtihomx ġenn u jkunu jridu jitilqu bomba nukleari fuqha! Kemm għaġeb żejjed jaħasra, u kemm moħqrija u qtil għal xejn. Dan l-għaġeb spiss jiġi għax in-nies ma jkunux jafu dwar l-annimali, u għalhekk jibżgħu minnhom. Jien naf li ħafna minnkom dħaltu fi Klabb Ħuttaf u fil-BirdLife biex titgħallmu fuq in- natura. Prosit, għax b'hekk tneħħu l-ħafna biża' u twerwir bla sens. Meta nitgħallmu fuq in-natura mhux biss ingawdu aħna, imma tgawdi wkoll in-natura stess. Tgawdi wkoll dik il-brimba li daħlitlek id-dar mhux biex toqtollok il-familja, imma biex taqbad dubbiena. Ħeqq, għax forsi nsiet il-lunch id-dar! Victor Falzon L-Editur Editorjal Aħbarijiet Ħajja fl-għadajjar Attività Intervista mal-busieq Fjuri tal-ħarifa In-negozju fil-pets Is-Salina f'idejna! L-Għadira s-Safra Ġobon tat-toqba Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Sħubija fil- klabb hija €10 fis-sena. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Kuntatt tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, Ottubru 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ritratt ta' Denis Cachia Iċ-ċikonja bajda (white stork Ciconia ciconia) hija waħda mill-ikbar għasafar li jgħaddu minn Malta. Hija wkoll rari, għalkemm f'dawn l-aħħar snin xi qtajja' żgħar saru jidhru kull sena. Ħasra li xi kaċċaturi għadhom jiġġennu biex joqtlu dal-ġmiel ta' annimal. Il-lista tkompli titwal… Sparvier ġdid Il-Buskett post tajjeb biex tara l-għasafar tal-passa, u Settembru huwa speċjalment tajjeb għat-tajr tal-priża. Nhar is-27 Settembru 2016 wara nofsinhar grupp berdwoċers tal-BirdLife kienu hemm josservaw u jgħoddu l-għasafar. Dakinhar minbarra kuċċard, bgħadan u isqra, il-ħbieb tagħna raw ukoll għasfur ġdid għal Malta. Dan kien sparvier tal-lvant (levant sparrowhawk), għasfur li ġeneralment jgħix u jpassi bejn artijiet tal-Lvant u l-Afrika. Ma tantx jersaq lejn iċ-ċentru tal-Mediterran, fejn qegħdin aħna. Għalhekk tgħidx kemm ferħu sħabna li lemħu wieħed idur fil-baxx fuq rashom. Minħabba li rawh tajjeb setgħu jagħrfuh u ndunaw ukoll li kien għasfur żagħżugħ. Wieħed mill-berdwoċers kellu l-kamera u ġibidlu xi ritratti, fosthom dan t'hawnhekk. L-isparvier imbagħad rawh nieżel fis-siġar biex jgħaddi l-lejl qabel ikompli l-vjaġġ. Nawgurawlu li kompla l-passa tiegħu lejn l-Afrika bla nkwiet, xkiel, problemi, intoppi u ostakli :) Numru totali ta' speċi Minħabba studji li jsiru l-ħin kollu fuq l-ispeċi tal-għasafar, din il- figura hija bejn wieħed u ieħor. Ngħidu li hi figura approssimattiva! Wara mitt sena… Faqqsu l-fkieren! Damu mitt sena biex ifaqqsu? Inti aqra hawn taħt l-ewwel qabel tkellem. aħbarijiet L-isem xjentifiku tal- isparvier tal-lvant huwa Accipiter brevipes. Sparvier komuni jkollu għajnejh sofor. Sparvier tal- lvant ikollu għajnejh skuri. Grazzi lill-ħabib tagħna Ray Galea li tana t-tagħrif u anke r-ritratt. Il-aħwa! Dawn iż-żewġ stejjer ġraw fl-istess ġurnata! Il-bejta tal-fekruna tal-baħar li kien hemm fir-Ramla tal-Mixquqa faqqset b'suċċess. Kmieni filgħodu nhar is-27 Settembru 2016 xi 66 'fkejruna' faqqsu u b'ħafna tperpir tad-dirgħajn ħaffew lejn il-baħar. Din kienet l-ewwel darba li dil-ħaġa ġrat f'pajjiżna mill-ewwel snin tas- Seklu Għoxrin 'l hawn. Prosit lill-fkieren li faqqsu u prosit lill-mamà tagħhom li bidithom b'tant għaqal. Nawgurawlhom li jiskansaw il-perikli kollha tal-baħar u jikbru b'saħħithom. Ngħidu prosit ukoll lil dawk il- voluntiera tas-sigħat twal li għamlu għassa mal-bejta bil-lejl u binhar. Il-fkieren tal-baħar spiss ibidu fl-istess ramliet li jkunu faqqsu fihom. Min jaf xi 20 sena oħra jitfaċċawx xi fkieren minn dawk li faqqsu Malta, u jbidu fir-Ramla tal-Mixquqa! Ħeħe, fil-każ jaqrawha f'Il-Ħuttafa Numru 250. Il-ħajja madwar l-għadajjar tal- ilma ħelu damiġella Ischnura genei mazzarell sultan Anax imperator żunżana tax-xehda Polistes gallicus mazzarell skarlat Crocothemis erythraea żrinġ Discoglossus pictus kaħlan tal-faxx Orthetrum cancellatum vjolett Trithemis annulata żagħrun tal-ġwiebi Daphnia pulicaria spiroġira Spirogyra sp. ħanex tal-bjar Chironomidae ferħ ta' mazzarell sultan Anax imperator ferħ ta' damiġella Ischnura genei Jgħidulha hekk imma fil-fatt hija ħanfusa, kuġina tan-nannakola. wirdiena tal-ilma Dytiscus circumflexus ferħ ta' ninfa Cloeon sp. dudu ta' dubbiena moqrana Stratiomys sp. ħanfusa sewda tal-għadajjar Meladema coriacea mqass tal-ilma Notonecta maculata bebbuxu tal-ilma ħelu Physa acuta lemna komuni Lemna minor marżebb ta' żrinġ Discoglossus pictus Jekk għandkom vaska fil-ġardina jew tafu b'waħda fi ġnien publiku viċin tagħkom, morru ċċekkjawha ftit. Hawn Malta neqsin ħafna mill-ilma ħelu. La għandna xmajjar u lanqas muntanji bil- borra fil-quċċata. L-istaġun tax-xita huwa qasir u l-ftit xita li tagħmel tinxef malajr bis- sħana tax-xemx. Minħabba l-klima niexfa tagħna, annimali u pjanti li jħobbu l-ilma ħelu ma tantx għandhom fejn jgħixu f'pajjiżna. B'xorti tajba uħud minn dawn il-ħlejjaq kapaċi jgħixu anke fil-vaski ġol-ġonna jew fil-ġwiebi u l-ġibjuni mxerrdin mar-raba' fil-kampanja. Għalkemm dawn huma għadajjar artifiċjali, diversi ħlejjaq isibuhom komdi biex jgħaddu ħajjithom jew parti minn ħajjithom f'dan l-ilma prezzjuż. T p n ġ Intervista ma' fjura Is-Sibt u l-Ħadd 5 u 6 Novembru 2016 Il-Ħadd 13 Novembru 2016 Il-Ħadd 13 Novembru 2016 Il-Ħadd 20 Novembru 2016 Berdwoċing, logħob, eċċ. Falko Mixja fl-inħawi tad- Dwejra u l-Victoria Lines Jien sejjer Familja Rakkont ta' stejjer fir-riserva naturali tas- Simar Familja Attività fl-okkażjoni tal-Jum Dinji tat-Tfal fl- iskola sekondarja tal-Gżira Il-Ġimgħa 25 Novembru 2016 Falko serata film. Il-Ħamis 8 Diċembru 2016 Familja Passiġġata fir- riserva naturali Foresta 2000 Il-Ħadd 11 Diċembru 2016 Bonġu, Busieq. Bonġu lilek. Mhux il- busieq biss tiftaħ il-fjuri fil-ħarifa. Skużani kważi rfistek. Tajtni qatgħa, biex ngħidlek! Daqs kemm int qasira! X'tagħmel! Mhux kulħadd twil bħall-għansar. U wara kollox jien it-tul x'irridu. Kuntenta kif jien. U għalkemm żgħira għandek fjuri l-ġmiel tagħhom. Grazzi, grazzi. Għadek ħa ttellagħhom? Le ta, jien daż-żewġ werqiet biss kull ma jkolli. Il-aħwa kemm huma rqaq! Dawk biżżejjed biex inti tikber? Kif tara jien pjanta qasira, għalhekk m'għandix bżonn ħafna enerġija. Imma trid enerġija biex iżżomm ħajja sena sħiħa… Is-sigriet tiegħi huwa l-basla li għandi taħt il-ħamrija. Wara li nagħmel iż-żerriegħa, innixxef kollox u nagħmel ħafna xhur rieqda bħala basla. Falko Mixja l-Imtaħleb Sal-ħarifa tas-sena d-dieħla? Sal-ħarifa tas-sena d-dieħla! Għal aktar tagħrif ibagħtu imejl lil info@birdlifemalta.org jew ċemplu 21347644/5/6 Busieq, ħa jkolli nħallik. Ċaw u saħħa. Saħħa lilek. Fjuri tal-Harifa Ħafna mill-fjuri ta' Malta jiftħu fir-rebbiegħa. Numru sabiħ ieħor jiftħu fix-xitwa. Xi ftit anke jiftħu fil-qilla tas-sajf. Trid tkun ġifa ma tapprezzax ġmiel il- ħarifa. Fil-ħarifa wkoll ma tantx jiftħu fjuri. Il-pjanti jkunu għadhom kemm qamu mir-raqda tas-sajf! Dawn ftit mill-pjanti li jwarrdu proprju fil-ħarifa. Il-fjuri tax-xorbett qishom xmux sofor. Iċ-ċfolloq jagħmel fjuri sofor ileqqu. In-narċis imwaħħar għandu fjuri bojod. Il-fjuri tal-kiesħa qishom qniepen. Il-fjura taż-żagħfran selvaġġ hija vjola. Is-siġra tal-ħarir tagħmel fjuri qishom skrejjen kannella. Il-liedna tagħmel fjuri f'bukketti qishom blalen. negozju fil-pets Il-pet trade hija problema ambjentali li ħafna nies lanqas biss konxji minnha. Hija industrija kbira li tneħħi annimali mill-ħabitat tagħhom biex jinbiegħu u jitrabbew bogħod minn darhom. l-ewwel Tajjeb nagħmlu distinzjoni bejn annimal domestiku u annimal selvaġġ. Annimali domestiċi bħal klieb, qtates u fniek ilhom jitrabbew u jgħixu man-nies eluf tas-snin u llum-il ġurnata l-ambjent naturali tagħhom huwa proprju d-djar, il-btieħi u l-ġonna tagħna. Tajjeb insemmu wkoll li ħafna mill-annimali li jinqabdu mis-selvaġġ imutu fi ftit ġranet jew ġimgħat. Dan għaliex l-annimali spiss jinġarru f'kundizzjonijiet ħżiena ħafna, u numru kbir ma jirnexxilhomx jgħixu tul il-vjaġġ. X'ħasra! X'annimali huma vittmi tal-pet trade? Eluf ta' speċi ta' annimali huma vittmi ta' dan il-kummerċ. Fost l-iktar popolari huma fkieren, xadini, sriep, ħut u għasafar. Eżempju li spiss naraw Malta fil-petshops huwa l-pappagall African Grey (ritratt ta' fuq). F'xi 30 sena sas- sena 2005, tneħħew xi 1.3 miljun għasfur ta' din l-ispeċi min- natura fl-Afrika. Dan wassal biex il-popolazzjoni selvaġġa naqset ħafna, u issa din l-ispeċi hi mhedda li tinqered għal kollox mid-dinja. Mill-banda l-oħra annimal selvaġġ jitwieled u jgħix fil- ħabitat naturali tiegħu u spiss bogħod mill-bniedem. Il-pet trade li qed tagħmel ħsara hi dik li tinnegozja f'annimali li jinqabdu mis-selvaġġ (spiss b'mod illegali). Kultant jgħidulek: "Sakemm dawn l-annimali jgħixu snin sħaħ ma saritx ħsara, hux?" Ħafna nies jirraġunaw hekk, u dan hu skorrett. Għalkemm ħafna speċi kapaċi jibqgħu ħajjin fit-tul f'ambjenti artifiċjali, ma jfissirx li qed jgħixu tajjeb u komdi, jew li b'daqshekk ma saritx ħsara lill-ispeċi. Xi ħsara tagħmel il-pet trade? It-traffikar ta' annimali mis-selvaġġ qed iċekken il- popolazzjoni tagħhom mill-ambjent naturali. Il-pet trade qed tikkaġuna l-estinzjoni ta' ħafna speċi. Il-qbid tal-annimali mis-selvaġġ ifixkel ukoll l-ekosistemi għax jinqatgħu l-ktajjen tal-ikel (foodchains) li dawn l-annimali kienu parti minnhom. Barra minn hekk fin-nases u l-imnasab li jitpoġġew jinqabdu u jmutu wkoll ħafna speċi bi żball. Pereżempju xi ħut tropikali jaqbduh billi jużaw velenu li jistordi l-ħut imma li joqtol kwantità kbira ta' annimali oħrajn fl-inħawi. Meta fl-2003 ħareġ il- film Finding Nemo ħafna nies iġġennu biex irabbu l-clown fish. Bdew jinqabdu mis-selvaġġ bil-gzuz, tant li f'xi nħawi nqerdu għal kollox. Issa li ħareġ il-film Finding Dory nisperaw ma jiġrix l-istess lill-blue tang fish, il-ħuta protagonista tal-film. liġijiet Ħafna ħut tropikali jinqabad mix- għadu xmajjar u mill-baħar minkejja u kontrolli. L-istess ħafna gremxul u wiżgħat, il-mammiferi u barra xadini hemm ukoll lemuri, qtates u gerriema (rodents). Loris, vittma oħra X'qed isir biex titnaqqas il-problema? Saru ħafna liġijiet u pressjoni internazzjonali fuq diversi pajjiżi Ażjatiċi u mill-Amerka t'Isfel biex in-negozu fl-annimali jiġi kkontrollat u jitnaqqas. Isiru kontrolli fuq il-bejgħ u l-esportazzjoni mill-post naturali tagħhom u ma tgħaddix ġimgħa li ma jinqabadx xi ħadd qed iġorr jew ibiegħ annimali bla permessi. Il-problema kbira hi li għad hemm wisq domanda għal dawn l-annimali eżotiċi, u dan jagħmilha diffiċli biex jitnaqqas in-negozju fihom. Is-soluzzjoni għal din hija l-edukazzjoni. Aħna x'nistgħu nagħmlu? Aħna stess għandna nevitaw li nixtru dawn l-annimali bħala pets, u jekk inkunu nafu lil xi ħadd li qed jitħajjar għandna nqajmu kuxjenza dwar is-suġġett. Il-futur tal-ambjent naturali jiddependi minna, u għandna nkunu aħna hemm biex niddefenduh! Aħbar speċjali Iċ-Ċentru Żjarat Ix-xagħra Il-qasab Is-Sokkorsu Il-konfini tar-riserva naturali Ir-ridott ta' Ximenes is-Salina f'idejna! Hekk hu! Ftit ġranet ilu l-gvern għadda t-tmexxija tas- Salina f'idejn il-BirdLife. Is-Salina hija waħda mill-ikbar riservi naturali f'Malta u hija wkoll sit Natura 2000. L-ambjent tas-Salina jiġbed diversi għasafar, speċjalment tajr tax-xatt bħal pispisell, irsieset u anke fjamingi. F'dan is-sit jikbru wkoll diversi pjanti, uħud minnhom rari u endemiċi. Fl-ilma tal-kanal jgħix il-bużaqq, il-ħuta nazzjonali. Is-Salina għandha wkoll valur storiku għax is-salini nbnew fis-Seklu 16 mill-Ordni ta' San Ġwann biex jipproduċu melħ għall-pajjiż. Ftit mis-salini ħa jerġgħu jibdew jitħaddmu biex nieħdu l-melħ mill-baħar. Il-bqija ħa jitħallew bħal għadajjar baxxi għan-natura. Il-BirdLife se tagħmel minn kollox biex Is-Salina ssir kalamita ikbar għan-natura. U għan-nies li jħobbuha! Kemm hemm salini fis- Salina? Tweġiba paġna 10 sabbara Natura 2000 Natura mħarsa L-Għadira s- Bil-mod il-mod resqin lejn it-tmiem ta' din in-sensiela. Jonqos biss ftit siti Natura 2000 illi għadna ma dorniex. Illum ser nitkellmu fuq sit pjuttost żgħir li jagħmel max-Naxxar. Dan is-sit jismu L-Għadira s-Safra u jinsab viċin it-torri tal- Għallis, f'xatt il-baħar. Ambjent jinbidel spiss L-importanza tal-Għadira s-Safra tiġi mill-fatt li l-ambjent t'hawnhekk huwa rari fil-Gżejjer Maltin. Dan huwa ambjent li bl-Ingliż jgħidulu transitional coastal wetland, jiġifieri ambjent max-xatt li huwa influwenzat kemm mill-ilma ħelu kif ukoll mill-ilma baħar. Il-blat tal-Qawwi ta' Taħt li nsibu mal-kosta L-Għadira s- Safra qiegħda bejn Baħar iċ- Ċagħaq u s-Salina. hawnhekk fih diversi għadajjar, li daqqa jkunu mimlijin bl-ilma u daqqa nixfin. F'xi żmien jimtlew bl- ilma baħar li jinġarr mir-riħ u mill- mewġ. Fix-xitwa jew meta tagħmel ix-xita, però, l-għadajjar jimtlew ukoll bl-ilma ħelu, u minħabba dan it-taħlit ta' ilmijiet, spiss insibu kundizzjonijiet salmastri. Kif diġà rajna f'ħarġiet oħrajn, il-flora u l-fawna li kapaċi jgħixu f'dawn l-ambjenti salmastri huma speċjalizzati ħafna. it-triq il- ġ xagħri tax-xatt art li tistagħdar steppa bis- sabbara radam imħawwel limiti tas-sit Natura 2000 Mappa ta' L-Għadira s-Safra Meta ftit ilu reġgħet inbniet il-Coast Road, dil-parti tat-triq tressqet 'il ġewwa xi ftit metri. B'hekk l-art fejn kienet it-triq il-qadima (fil-mappa mdawra bl-isfar) issa tista' bi ftit ħsieb u kura tingħata lura lin-natura. U forsi L-Għadira s-Safra tista' tikber xi ftit. Sabbara hija pjanta aljena li qed tinfirex f'xi nħawi tal-kampanja. Fir-ritratt ta' fuq jidhru tlieta. Fis-Salina hemm 35 salina. sabbara sabbara Fl-Għadira s-Safra nsibu numru ta' pjanti li jew f'Malta jinstabu hawn biss, jew fi ftit postijiet oħra biss. Fost il-flora ta' dan is-sit hemm speċi bħall-kressa, il-bebuna tal-baħar, il-lewża tal-baħar, u speċi oħrajn li ftit huma magħrufin man-nies, tant li uħud għad m'għandhomx isem bil-Malti! Eqdem mid-dinożawri L-Għadira s-Safra hija wkoll waħda minn ftit biss siti f'Malta fejn instab il-gamblu tal-elmu, li huwa fost l-eqdem annimali fid-dinja. Dan il-gamblu ilu jeżisti xi 220 milljun sena, jiġifieri minn qabel id-dinożawri! Jekk tqabblu mal- 200,000 sena li ilu jeżisti l-bniedem tinduna li din l-ispeċi hija elf darba aktar antika minna. Fil-fatt il-gamblu tal-elmu huwa lewża tal-baħar wieħed minn dawk l-ispeċi li ngħidulhom fossili ħajjin, għax għadhom jgħixu llum bl-istess forma li kellhom ħafna ħafna żmien ilu. Din l-ispeċi kienet kapaċi tkampa tant fit-tul minħabba li hija adatta sew għall-kundizzjonijiet diffiċli li tgħix fihom. L-annimal jgħaddi miċ-ċiklu tal-ħajja malajr ħafna, fi żmien ġimagħtejn jew tlieta. Meta l-ilma tal-għadajjar jinxef, il-bajd li jkunu biedu kapaċi jibqgħu ħajjin fit-tajn niexef għal għexieren tas-snin, sakemm l-għadira terġa' timtela bl-ilma… u ċ-ċiklu jerġa' jibda. Minbarra li huwa sit Natura 2000, l-Għadira s-Safra hija wkoll skedata bħala Sit ta' Importanza Ekoloġika u bħala Sit ta' Importanza Xjentifika. Minkejja li hija waħda mill-iżgħar siti Natura 2000 u forsi mhux daqshekk spettakolari mad- daqqa t'għajn, kif rajna hija xorta waħda post tassew uniku fil-wirt naturali ta' Malta. Bebuna tal-baħar Maltese sea chamomille Anthemis urvilleana Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Naħseb bil-Brexit ħa jonqsu koċċ! Hekk hu. Ir-Renju Unit għandu 924 sit Natura 2000, li ħa jinqatgħu mil-lista meta l-pajjiż joħroġ mill-Unjoni Ewropea. Nisperaw madankollu li dawn is-siti jibqgħu xorta waħda protetti. Pajjiżna qed inġibuh ġobon tat-toqba. Malta qiegħda timtela bit-toqob – toqob kbar ħafna jgħidulhom barrieri! Il-barrieri jitħaffru għall- ġebel, għaż-żrar u għar-ramel. Ħafna minn dal-materjal jintuża għall-bini ta' djar, apartamenti u bini ieħor. Il-ħasra hi li f'Malta hawn 73,000 djar u apartamenti vojta. Kieku jitranġaw u jintużaw dawn il-postijiet vojta flok dejjem jinbena l-ġdid, nofs il-barrieri ma jkollniex bżonnhom. Ara kemm konna niffrankaw, trabijiet, dħaħen, storbju, traffiku, fjuwil, dawl… u qerda tal-ambjent.