Ħbieb Ħuttaf, Wara xitwa ftit iktar kiesħa mis-soltu, reġgħet magħna r-rebbiegħa. Ħafna berdwoċers jistennew bil-ħerqa dan l-istaġun, għax fir-rebbiegħa tiġi l-passa tal-għasafar. Miljuni ta' għasafar jitilqu mill-Afrika u jtiru lejn l-Ewropa biex ibejtu. U ħafna jieqfu Malta biex jistrieħu ftit. Imma b'xorti ħażina, anke ħafna kaċċaturi jibdew ilestu s-snieter biex kif l-għasafar jaslu jibdew joqtluhom. X'ħasra dik! Fir-rebbiegħa l-għasafar suppost inħalluhom bi kwiethom ħalli jmorru jrabbu familji ġodda, għax b'hekk biss l-għasafar jistgħu jibqgħu numerużi. Imma hawn min ma jimpurtahx, l-aqwa li joqtol. Trid tkun veru tuba bl- għeruq biex dil-ħaġa ma tifhimhiex. Il-BirdLife ilha s-snin tiġġieled biex tispiċċa l-kaċċa fir-rebbiegħa. Biex iżżid mal-problema, ħafna kaċċaturi jiksru l-liġi u joqtlu għasafar protetti, bħal irsieset, bgħadan, daqquq u anke ħuttaf. Għalhekk fir-rebbiegħa l-BirdLife qed ikollha gruppi ta' nies iduru kuljum fil-kampanja. Dawn jirrappurtaw lill-pulizija kull meta jaraw kaċċatur jispara fuq għasafar protetti jew jikkaċċja f'ħinijiet jew f'postijiet fejn mhux suppost. Jien niddejjaq meta nara kemm għad baqa' Maltin li ma jirrispettawx l-annimali. Imma mbagħad niftakar fil-mijiet ta' membri żgħar u żgħażagħ fi Klabb Ħuttaf, u nerġa' nagħmel il-qalb! Victor Falzon L-Editur il-kuntatt Demm il-Madonna hija pjanta tax-xagħri li tikber f'għenieqed ħomor ċatti fl-art fuq blat mikxuf, qisha għadira demm! Hija fjura tar-rebbiegħa. X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid? X'nista' nara tgħid? Mixja Mixjun Attività Intervista ma' fjura Paġni POSTER Nru 4 X'tella' l-baħar! Avviżi Nħawi Naturali il-kumitat indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. mal-faċċata L-Agrett Isfar (Squacco Heron) huwa mir-razza tal- irsieset. Narawh l-iktar fi żmien il-passa, u jħobb postijiet bl-ilma, bħal xtut u għadajjar. Bħall-irsieset u l-agretti kollha, l-Agrett Isfar huwa protett. Ritratt ta' Victor Falzon ©BirdLife Malta, April 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Għandhom għalina, ras! ħ iji Iwa ħijjos. Mhux ħa jieqfu qabel jeqirduna minn wiċċ id-dinja. 11,000 Gamiema u 5000 Summiena! Dan huwa t-total ta' gamiem u summien li l-kaċċaturi jistgħu joqtlu dir-rebbiegħa. Għax għal darb'oħra nfetaħ l-istaġun tar-rebbiegħa biex jisparaw. U għaliex? Tgħid għax il-kaċċaturi qed imutu bil-ġuħ u għandhom bżonn jieklu? U ejja! Tgħix għax il-gamiem u s-summien żdiedu wisq? Le, anzi qed jonqsu. Mela għaliex? Il-verità hi li m'hemmx raġuni sura. Kontra kull raġuni, din ir-rebbiegħa eluf ta' Gamiem u s-Summien ser jerġgħu jinqatlu hekk, għall-gost. U min jaf kemm magħhom għasafar oħrajn li mhux suppost jinqatlu. L-istaġun ħa jkun miftuħ 16-il ġurnata (12 sa 30 April 2012, ħlief il-Ħdud). Jiġifieri sa ma jaslilkom dal-magażin l-istaġun ikun għalaq jew wasal biex jagħlaq. Jekk taraw min jikser il-liġi tal- kaċċa u l-insib, ċemplu lill-pulizija (ALE 22942161/2/3 jew 21224001). DEJJEM ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel. Żidna għasfur ġdid Dan hu l-istess għasfur li raw fuq Kemmuna. Ħarsu sew u tarawlu ċ-ċurkett fuq siequ l-leminijia. Ftit ġranet ilu żidna għasfur ġdid mal- lista tal-għasafar li dehru Malta. Dan huwa ż-Żanżarell tal-Atlas Ficedula speculigera, li bl-Ingliż jgħidulu Atlas Flycatcher. Dan l-għasfur rawh xi 1ringers tal-BirdLife fuq Kemmuna fil-15 April 2012. Dakinhar ir-ringers mhux talli rawh, imma qabduh u rringjawh (ara l-kaxxa l-ħadra). Wara li telquh, komplew jarawh għal xi tliet ijiem oħra, imbagħad sparixxa biex ikompli l-passa tiegħu. Iż-Żanżarell tal-Atlas jixbaħ ħafna liż- Żanżarell Iswed (Pied Flycatcher), li huwa komuni fir-rebbiegħa. Dan ikollu inqas abjad fuq il-ġwienaħ. Żanżarell tal-Atlas (raġel) F'Il-Ħuttafa li jmiss ħa jkun hemm iktar fuq ir-ringing. Għax qalli l-Editur. Il-bird ringing huwa studju tal-għasafar li jsir biex nitgħallmu iktar dwarhom, speċjalment fuq il-passa tagħhom. Fir-ringing, l-għasafar jinqabdu f'xibka speċjali. B'galbu kbir, ir-ringer joħroġ l-għasfur mix- xibka, jagħmillu ċurkett żgħir tal-aluminju ma' siequ, jieħu xi noti u kejl, u jerġa' jitilqu fil-pront. Fuq daċ-ċurkett ikun hemm indirizz u numru speċjali. Jekk dak l-għasfur ipassi u jerġa' jaqbdu ringer f'pajjiż ieħor, miċ-ċurkett ir-ringer isir jaf minn fejn ikun ġie dak l-għasfur. 1ringer (bird ringer) = espert tal-għasafar li għandu l-liċenzja biex jistudja l-għasafar permezz tar-ringing. Aqra iktar fil-kaxxa l-ħadra t'hawn fuq. Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. X'għandna mid-dinja? Fil-Kavango Zambezi jgħixu mat-300,000 iljunfant. L-iljunfanti spiss jivvjaġġaw, u issa ħa jkunu jistgħu. L-Angola, il-Botswana, in- Namibja, iż-Żambja u ż-Żimbabwe għadhom kemm ftehemu bejniethom biex jiffurmaw il-Kavango Zambezi Trans- frontier Conservation Area (jew KaZa TFCA). Isem twil, imma bir-raġun, għax din se tkun l-ikbar biċċa conservation area tad-dinja: medda ta' 440,000km2, jiġifieri ikbar Ħeħ, mela ikbar minn Malta! mill-Italja, l-iSvizzera u l-Awstrija flimkien! F'din il-medda art enormi diġà jeżistu 37 parks u riservi naturali, imma s'issa dawn kienu maqtugħin għalihom. Issa dal-proġett ħa jgħaqqadhom flimkien, u dil-ħaġa għandha tgħin immens lin-natura, għax b'hekk annimali bħall- iljunfanti jkunu jistgħu jaqsmu u jpassu minn post għal ieħor b'inqas tfixkil. Minbarra iljunfanti, jgħixu wkoll ħippopotami, ġiraffi, antilopi, żebri, xadini, iljuni, ċita, kukkudrilli, leopardi… insomma l-lista ma tispiċċa qatt. U mijiet u mijiet ta' speċi ta' għasafar. Għaliex din il- ħajja kollha? Għax minbarra li hija art kbira ħafna, fiha hemm ħafna ambjenti differenti, fosthom foresti, savanna, xmajjar, għadajjar, u bwar enormi. l-art jgħixu wkoll ħafna nies. Għalhekk hemm bżonn li l-post jitmexxa sew ħalli n-nies jgħixu komdi imma bla ma jfaqqru l-ambjent naturali. Per eżempju, il- kaċċa għall-annimali ħa tibqa' ssir, imma fejn s'issa kienet bl-addoċċ, Żimbabwe Nispera jikkontrollawha sew. issa ħa tkun ikkontrollata aħjar ħalli l-annimali ma jinqerdux. Aħna nawguraw suċċess lill-proġett Kavango Zambezi, u li bis-saħħa tiegħu annimali u pjanti li kienu sparixxaw minn xi nħawi jerġgħu jitfaċċaw. Jekk tridu taqraw iktar fuq dal-proġett morru fil-websajt www.kavangozambezi.org Fih il-ħobż! Basta l-President tal-World Wildlife Fund ta' Spanja, ħej! Ma nafx jien. Hawn qed naqra li r-Re ta' Spanja għadu kemm mar il-Botswana jikkaċċja l-iljunfanti. X'hemm ġdid? Kienu ilhom jarawh dan l-annimal fl-artijiet tal-Afrika tal-Fuq, imma dejjem ħasbuh speċi ta' xakall. Issa bis-saħħa tad-1DNA, ix-xjenzati huma ċerti li dan mhu xakall xejn imma lupu. Mhux biss, imma huwa differenti biżżejjed minn speċi oħrajn ta' lpup biex tawh isem separat. 1DNA = kimika li tinsab fiċ-ċelluli ta' kull ħaġa ħajja. Mid-DNA ix-xjenzati jkunu jafu kemm annimali jew pjanti jkunu differenti minn xulxin, jew kemm jiġu minn xulxin. X'Nista' Nara Tgħid? Taż-Żebbuġ Hawfinch Dan hu l-ikbar fost il-grupp ta' għasafar imsejħa 'tal- għana' li naraw f'pajjiżna fi żmien il-passa. Jidher f'numri żgħar, għalkemm f'xi snin jaslu ammonti ikbar mis-soltu. Mhux għasfur kbir, imma jagħti dehra ta' għasfur b'saħħtu, speċjalment minħabba dak il-munqar kbir. Munqar dan l-għasfur għandu forza kbira, hekk li kapaċi jkisser anke l-għadma taċ-ċirasa u żrieragħ ibsin, li ġeneralment huma skartati minn għasafar oħra. Taż-Żebbuġ huwa għasfur pjuttost imgerrex. F'Malta l-iktar li għandek ċans tarah hu waqt li jtir, jew f'postijiet imsaġġra, speċjalment fil-ħarifa. Minkejja li l-għanja tiegħu hija fqira meta mqabbla ma' dik tal-għasafar tal-għana l-oħrajn, xorta kien imfittex ferm min-nassaba. Illum, bħall-għasafar tal-għana kollha, Taż- Żebbuġ huwa protett u ma jistax jinqabad. Fl-Ewropa jidher li qiegħed jonqos, u d-drawwa kerha f'xi pajjiżi, l-aktar fl-Italja ta' fuq, li jisparaw fuqu xejn mhi tgħin is-sitwazzjoni. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Kulħadd lest għall-mixi! B'kollox konna xi 170 ruħ. Imexxu fuq quddiem, il-Leaders Ray Bonnici u Sivie Cauchi. tat-18 Marzu 2012 kienet suċċess. Konna grupp sabiħ, it-temp ħareġ bellezza u mxejna 10.5km mir-Rabat sax-Xemxija. Bħas-soltu, il-membri għamlu xi ġbir ta' fondi biex nużawhom fi proġett ta' BirdLife. Dis-sena nġabru €1000 eżatt, bl-ikbar ġabra (€72) minn Daniela Mizzi. B'dawn il-flus se nixtru kameras biex nosservaw u nistudjaw il-bejtiet tal-għasafar. Grazzi lil kull min ġabar; lill-iskejjel primarji tal-Gudja, Mosta B u Teresa Nuzzo li attendew; lill-ħafna Leaders li mexxew u għenu fl-attività; u lil Gejxa Garage tas- servizz eċċellenti ta' trasport. 61 Membri, ħbieb u studenti li ġabru għall-Mixja Kulħadd jittimbra l-bejtiet! Is-sena l-oħra għamilna ħarġa għar-riserva tal-Għadira u l-kampanja ta' madwarha. Intgħoġbot sew mill- membri li ġew u għalhekk dis-sena ħa nirrepetuha! L-Għadira hija waħda mill-ftit postijiet f'Malta fejn hemm għadira kbira bl-ilma s-sena kollha. Dan huwa tajjeb ħafna għan-natura għax kif dejjem ngħidu: "Fejn hemm l-ilma hemm il-ħajja!" Kull sena l-Għadira jidhru biss biss iktar minn 140 speċi ta' għasafar. Uħud narawhom kull sena, oħrajn rari; uħud jgħixu hemm is-sena kollha, oħrajn iżuruna fi staġuni differenti. Bħalissa jitfaċċaw l-għasafar tal-passa tar-rebbiegħa, u aħna ħa mmorru s'hemm biex naraw x'ninzertaw. Ma tafx kif jitfaċċa xi għasfur mhux tas-soltu! Per eżempju ftit ġranet ilu niżlu żewġ xifiet il-ġmiel tagħhom. wkoll fuq barra tar-riserva ħalli ngawdu ftit in-natura sabiħa tax-xagħri. Insomma, nisperaw li narawkom. Munqar ix- xifa jkun milwi 'l fuq. Ara Ma, jien xifa! Int xifajk, mhux xifa! data il-Ħadd 6 Mejju 2012 niltaqgħu L-Għadira, ħdejn l-għassa ħin 9am nispiċċaw xi 11am ġibu tromba (jekk għandkom) merħba *membri tal-Klabb u l-familja Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I ♥ Klabb Ħuttaf li jmiss, jiġifieri n-numru 4. *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir. Intervista ma' Fjura L-Orkida Tfuħ X'jismek? Jisimni Orkida Tfuħ. Għaliex jismek hekk? Ħeqq, naħseb għax infuħ hux! Imma hawn ħafna fjuri jfuħu! Iva, imma mill-orkidi Maltin, jien biss infuħ. L-oħrajn bla riħa. U inti fejn tikber? Jien ix-xagħri nħobb. Inti fjura komuni jew rari? Ma ssibnix kullimkien, imma f'xi xagħriet naf inkun f'numru sabiħ. Tfittex sewwa għaliex? Ħeqq daqs kemm jien qasira! Jekk ma tħarisx sew ma taranix. Fir-ritratt tidher kbira… U x'ee! Dak għax min ħadli r-ritratt xkaxxa wiċċu fl-art! F'liema żmien tikber? Fir-rebbiegħa, imma kif tibda x-xemx sew malajr ninxef. Għandek xi problemi? Xi nassaba jbexxu jew jaħarqu x-xagħri biex jifirxu x-xbiek. U kull fjura li tkun hemm ċawċaw! Grazzi tal-ħin tiegħek. Xejn ruħi, tkun 'l hawn għaddi. Il-Ħuttafa 109 • April 2012 Għandek xi ħarġiet ta' Il-Ħuttafa neqsin? Iktbilna u naraw naqdukx. Ħafna back issues ilhom li spiċċaw, imma ma tafx kif forsi nsibu dak li trid. Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox). Dis-sena l-BirdLife għalqet 50 sena u biex infakkru dan ħriġna magg speċjali. Kif taraw mir-ritratt, dan fih l-arma tal-BirdLife u l-logo speċjali tal-anniversarju. Trid wieħed bħala tifkira? Mela ordna jew ixtri wieħed qabel jispiċċaw. Il-magg jiswa €5 u ssibu mingħand il-BirdLife (tel 21347644/5) jew mir-riservi tal-Għadira u Is-Simar. Poster Nru 4 Il-Ħuttafa L-Isfar (Yellow Wagtail) huwa għasfur komuni li narawh fil-pases tar-rebbiegħa u tal-ħarifa. Ritratt ta' Ian Balzan Għandkom fejn tmorru l-Ħadd li ġej? Jekk le, aqbżu qabża sar-riservi naturali ta'… Il-Ħuttafa 109 • April 2012 L-Għadira Bħalissa fl-Għadira u f'Is-Simar jitfaċċaw l-għasafar tal-passa, bħall-Agrett Abjad, ir-Russett Griż, it-Tajra Safra, l-Isfar, il-Bagħdan Aħmar, forsi xi Gamiema jew Daqquqa Kaħla. Ma tagħrfux l-għasafar? Mhix problema, għax fir-riservi naturali ssibu nies tal-BirdLife biex idawrukom u jispjegawlkom. Bla ħlas! Sibtijiet u Ħdud mill-10am sa 4pm (sa 31 Mejju) kollu tagħkom. Il-Ħuttafa 109 • April 2012 X'tella' l-baħar! Ix-xitwa li għaddiet għamel ftit maltemp sew, u darba minnhom kellna grigalata li tellgħet forza kważi ta' uragan. Peress li ħafna portijiet u bajjiet f'Maltin qegħdin faċċata tal-grigal (northeast), meta jaħkem riħ u baħar minn dik in-naħa spiss jagħmel ħsarat. Il-mewġ u l-kurrent qawwi jagħmlu ħerba anke mill-qiegħ tal-baħar, u wara xi grigalata jkun interessanti tmur mixja max-xatt ħalli tara x'ikun tella' l-mewġ! Dawn ir-ritratti juru xi affarijiet li tella' l-baħar fuq ir-ramla tal-Bajja tal- Mellieħa wara l-grigalata ta' ftit ġimgħat ilu. L-iskeletru delikat ta' Rizza. Dan jgħidulu test. Il-ħaġa tonda hija Ballun tal-Baħar, tip ta' alga, u l-ħafna taħbil qisu spag u xbiek huma friegħi u fdalijiet taċ-Ċimodoċja, pjanta tal-baħar. Dawn il-blalen jiffurmaw meta fdalijiet jitħalltu mar-ramel u tal-Posidonja jirrumblaw fil-qiegħ biċ-ċaqliq tal-mewġ. Qxur ta' Koċċla tal-Għonq. Għadma ta' Siċċa. Proprja mhi għadma xejn imma bħal qarquċa fil-ġisem tas-Siċċa li jgħinha fl-għawm. Qxur ta' arzell u ta' Bekkum (bebbuxu tal-baħar). L-iskeletru ta' tip ta' rizzi li flok xewk ikollhom bħal kisja suf. Dawn ir-rizzi jgħixu midfunin fir-ramel. Ritratti kollha ta' Joseph Vella, ħlief tal-mewġ iħabbat (Aron Tanti) u tal-għadma ta' Siċċa (Victor Falzon). Grazzi lill-esperti Edwin Lanfranco u Michael Gatt talli għarfulna xi speċi. L-isem xjentifiku ta' dan l-annimal huwa Echinocardium cordatum. Bil-Malta m'għandux isem. Agħti kulur lill-istampa. Peprin Aħmar Red Poppy Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom. Tistgħu tibagħtuhom bil-POSTA* lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 jew bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil il-huttafa@birdlifemalta.org *Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura. Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16) Blonġun Sekond Francesco Tanti (5) Ħiħħi ħaħħajj ħaħaħiħiħiħi Issa jagħmlilkom ħaħaj la jaqbadkom! Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura Darba, xi 80 sena ilu, wieħed Svizzeru jismu Georges de Mestral ħa l-kelb tiegħu mixja fil-kampanja. Meta mar lura d-dar, innota li mwaħħlin mas-suf tal-kelb kien hemm ħafna qishom blalen żgħar. Qabad wieħed minn dawn u nduna li kienet żerriegħa tal-burdock, li hija tip ta' xewka. Qabditu l-kurżità biex ikun jaf kif din kienet weħlet mal- kelb. Eżaminaha taħt mikroskopju u sab li kellha ħafna ganċijiet irqaq. Dawn il-ganċijiet qegħdin apposta biex jeħlu mas-suf ta' annimali li jħokku mal-pjanta, u b'hekk il-pjanta xxerred iż-żerriegħa tagħha. De Mestral baqa' jaħseb fuq dil-ħaġa u peress li kien inventur, ġietu l-idea li joħloq materjal li naħa jkollu ganċijiet irqaq u naħa oħra jkollha materjal sufi, u b'hekk twieled… il-Velcro! Illum il-Velcro jintuża f'ħafna affarijiet, speċjalment fi ħwejjeġ, żraben, basktijiet, ħrieqi u mitt ħaġ'oħra. Għoddu kemm għandkom affarijiet id-dar li jingħalqu bil-velcro. Ħeħe, ġejt qisni bebbuxu! Jużawh anke fl-ilbies tal-astronawti. Għax komdu iktar minn buttuni, lazzijiet u żippijiet. Insomma, idea brillanti oħra li tathielna F'Malta ma tikbirx il-burdock, imma għandna pjanti li jużaw l-istess trikk biex ixerrdu ż-żerriegħa. Fost dawn hemm diversi tipi ta' nefel (medicks). Dawn jagħmlu mżiewet tondi jew qishom romblu u kollha ganċijiet. Żgur qabdulkom mal- kalzetti xi darba! Kif jidher il-velcro taħt il-mikroskopju. Jekk għandkom bird table, issa tistgħu tieqfu tqiegħdu l-ikel fuqha. La daħlet ir-rebbiegħa, il-kampanja issa reġgħet mimlija insetti u l-għasafar għandhom biżżejjed x'jieklu. Barra minh hekk, lill- flieles tagħhom aħjar jitimgħuhom ikel naturali bħal xgħat u ħanfus milli kejk u frak tal-pastizzi! Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org Websajt Biex titgħallmu fuq l-għasafar ta' Malta u postijiet tajbin fejn tarahom żuru www.birdinginmalta.com Happy Birthday Ħuttafa!!! B'din il-ħarġa, il- magażin għażiż tagħna jagħlaq 18-il sena. Ħeħe, tista' tibda ssuq mela! Kompetizzjoni Poster Ir-rebbieħ tal- Kompetizzjoni Poster kien Dario Ellul minn Marsascala, li qata' li l-għasfur ta' Poster 4 kien Isfar. Ftit ieħor Dario jirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur. 20699595 Ċemplu fuq dan-numru jekk taraw xi bini jew żvilupp kontra l-liġi. Nħawi Naturali Elisabeth Conrad iddur il-Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura. Wied il-Għasel Did-darba se nagħtu ħarsa lejn grupp ta' widien li f'xi partijiet għadhom naturali mhux ħażin. Dawn il-postijiet huma importanti mhux biss bħala ħabitat naturali, imma wkoll bħala postijiet sbieħ fejn wieħed jista' jmur passiġġati biex igawdi n-natura. Mhux wieħed imma sett Dan l-artiklu jismu Wied il-Għasel, imma Wied il-Għasel huwa biss wieħed minn sett ta' widien li jmissu ma' xulxin. Dawn il-widien bejniethom jaqsmu medda sew ta' Is-sistema tibda ħdejn Ħad-Dingli b'Wied Liemu, u b'Wied il-Busbież, Wied l-Għemieri u Wied Għomor ħdejn ir-Rabat. Dawn jingħaqdu f'Wied il-Fiddien, li mbagħad isir Wied il-Qlejgħa, li magħruf l-iktar għall-area ta' Chadwick Lakes. Wied il-Qlejgħa jserrep biċċa ġmielha u jsir Wied l-Isperanza fid-daħla tal-Mosta; dan imbagħad isir magħruf bħala Wied il-Għasel, fejn isir iktar wiesa'. Wara li jħalli l-Mosta, Wied il-Għasel jingħaqad ma' Wied Għajn Riħana li jkun ġej min-naħa tal-Bidnija, u dawn jispiċċaw fl-art ċatta ta' ħdejn Burmarrad. Imbagħad jingħaqad magħhom Wied Qannotta, u fl-aħħar jiżbukkaw fil-baħar fis-Salini. Mill-bidu ta' Wied Liemu (A) sal-fetħa tas-Salina (B) hemm tul ta' iktar minn 13km. Naf għax imxejtha kollha! Jien tiżloq u tiskiddja rajtek! Wied l-Għemieri Wied Għomor X'imkien hawn qegħdin iċ-Ċekċek Lejs. Naħseb moħħok iċekċek! Wied il-Qlejgħa Wied Għajn Riħana Wied il-Busbież Wied il- Fiddien Wied il- Għasel Ilhom xaba' żmien Felċi tal-Ħitan tas-Sejjieħ Rusty-back Fern Dawn il-widien x'aktarx li ffurmaw żmien twil ilu, meta l-klima ta' Malta kienet ferm differenti minn tal-lum, u meta kienet tagħmel ħafna iktar xita. Dan nafuh għaliex ma jistax ikun li widien fondi bħal Wied l-Isperanza u Wied il-Għasel jitħaffru bl-ammont żgħir ta' xita li tagħmel f'Malta llum-il ġurnata. Fil-fatt, illum dawn il-widien ma jżommux ilma matul is-sena kollha, imma fix-xhur tax-xitwa biss. Sinjuri fin-natura F'partijiet insibu MAKKJA, b'siġar bħal Ħarrub u Għargħar, arbuxxelli u pjanti mdaqqsin, bħat-Tengħud tas-Siġra, is-Salvja tal-Madonna, il-Ħannewija u l-Garni, kif ukoll pjanti li jixxebilku, bħal-Liedna. F'partijiet oħra jiddomina x-XAGĦRI, bi speċi bħas-Sagħtar u l-Erika. Fost pjanti rari li nsibu hawnhekk hemm il-Putorja, il-Felċi tal- Ħitan tas-Sejjieħ, l-Għansar Ikħal u l-Orkida Piramidali ta' Malta. Fix-xitwa, f'dawn il-widien jifforma ambjent rari f'Malta: GĦADAJJAR u NIXXIGĦAT TA' ILMA ĦELU. F'dan l-ilma jgħixu flora u fawna speċjali li wkoll mhumiex komuni, fosthom il-Gamblu tal-Għadajjar u l-Gamblu tal-Elmu. Insibu wkoll insetti interessanti, inkluż speċi magħrufin biss minn dawn il-widien, jew minn ftit postijiet oħra fil-Gżejjer Maltin. Ħafna għasafar ukoll iħobbu l-widien għax joffrulhom kenn (blat, siġar, arbuxxelli, eċċ.) u ikel (frott, insetti, eċċ.). Fost dawn insibu l-Bufula tal-Għollieq u r-Rożinjol fil-qiegħ tal- wied, il-Kuda u l-Bufula Ħamra fix-xagħri u l-makkja, iz- Zakak tad-Dell ħdejn in-nixxigħat, u anke xi Gallozz Iswed fejn jinġabar l-ilma. F'dawn l-aħħar snin probabbli bejjet ukoll ir-Rundun fl-inħawi tal-pont ta' Wied il-Għasel. Dejjem fil-periklu Għansar Ikħal Sicilian Squill Matul is-snin diġà ntilfu diversi speċi minn dawn il-widien; anke widien sħaħ sparixxaw, bħal Wied Filep li nqered bil- Il-barrieri qegħdin ftit ftit igerrmu l-ġnub ta' Wied il-Għasel. Għalkemm il-widien tal-Mosta illum huma 1skedati bħala siti ta' importanza naturali, Wied il-Għasel qed jiġi mhedded minn żviluppi ġodda, li jekk isiru ħa jkomplu jirvinawlu l-karattru u l-valur naturali tiegħu. Irridu niftakru li dawn il-widien mhumiex importanti biss għall-annimali u l-pjanti li jgħixu fihom, imma anke għax jipprovdu lilna n-nies green areas fejn nistgħu ngawdu ftit ħdura u kampanja. Għalhekk importanti li jiġu mħarsin sew. Postijiet li għal xi raġuni huma mħarsin minn żvilupp, tkissir, tibdil jew twaqqiegħ. Dawn jistgħu jkunu rqajja' ta' ambjent naturali, postijiet b'veduti sbieħ, siġar antiki jew rari, bini storiku jew arkeoloġiku, eċċ.