Xi Faqqus il-Ħmir għadu bil-fjuri, imma mimli wkoll blalen lesti biex jisparaw iż- żerriegħa! Ħej Ħuttaf ! Dan l-aħħar mort ftit filgħaxija sa xatt il-baħar. Ridt noqgħod daqsxejn għall-kwiet nisma' l-ħoss tal-mewġ żgħir iċafċaf fuq ir-ramel. Imma x'tisma' tisma'! Kien hemm kjosk li fetaħ damdim ta' mużika li beda jregħedli snieni - naħseb anke minn Sqallija semgħuh! spiċċajt qomt u mort infittex il-kwiet x'imkien ieħor. Mhux faċli ssib il-kwiet f'Malta, għax pajjiżna storbjuż. Malta żgħira u mimlija nies. U mimlija traffiku, eluf ta' karozzi u muturi li jagħmlu l-istorbju - hawn xi mġienen li jbagħbsu fil-magna biex iktar tagħmel ħoss. U hemm l-ajruplani. Dawn ukoll jagħmlu ħsejjes tal-biża' huma u telgħin u niżlin fl-ajruport. Fis-sajf il-baħar jimtela spidbowts, li anke minn taħt l-ilma tismagħhom sejrin Mmmmmmm! Min jaf il-ħut miskin. U ma' dawn inżidu l-ħsejjes tal-magni mostri li jħaffru l-blat, u ċejsers, senders u drilers, u sireni u ħornijiet, u kunċerti fil-miftuħ u diskos, u spikers, radjijiet u televixins jgħajtu, u murtali tal-bomba, u snieter tal- kaċċa, u klieb jinbħu fuq il-bjut. Tassew aħna art storbjuża. Meta nsemmu t-tniġġis is-soltu naħsbu fl-iskart, dħaħen tal-fabriki, eċċ. Imma anke l-istorbju huwa tniġġis. Mhuwiex tniġġis li tarah, imma huwa tniġġis li "jħammeġ" il-kwiet u jfixkel il-moħħ. U jista' jmarradna wkoll. Ħasra li f'Malta it-tniġġis tal-istorbju ma nagħtux kasu. Lanqas liġi sura m'għandna fuq dawn l-affarijiet. Tgħid nitgħallmu? U min jaf l-annimali kemm ifixkilhom l-istorbju tagħna. Darba kelli ħemster u kont qed nitimgħu, u dak il-ħin faqqa' murtal qawwi. Jien u l-ħemster it-tnejn qbiżna bil- qatgħa, bid-differenza li l-povru ħemster miet bil-qatgħa! Miskin, kien jismu Bloggs. fuq l-istorbju u fuq Bloggs. Komplu gawdu l-vaganzi, toqogħdux fix-xemx, u ftakru: ix- xatt u l-baħar ħalluhom pinna b'rispett ta' min jgħix fihom. mal-faċċata Il-Bufula tal-iMrewħa (Zitting Cisticola) hija għasfur daqs nitfa imma b'ħafna enerġija. Hija waħda mill- għasafar li jbejtu f'Malta u l-bejta tibniha f'ħaxix għoli, xewk u arbuxxelli. Tħobb tgħanni waqt li ttir u tagħmel Tsipp… Tsipp… Tsipp…Tsipp! Ritratt ta' Nicholas Galea X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid? X'nista' nara tgħid? Kemm kibru t-tfal Rajna mal-elf waħda Ktieb ġdid Il-baħar tagħhom ukoll Intervista ma' fjura Stalaktiti u stalagmiti Għerien Agħti kulur Arti u ritratti Tgħidx ħmerijiet! il-kumitat indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Awwissu 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ir-Ramla l-Ħamra tirbaħ! ħ iji Ir-Ramla l-Ħamra t'Għawdex hija waħda mill-ikbar ramliet fil- Gżejjer Maltin. Hija wkoll waħda mill-isbaħ, u dan għaliex s'issa għadha fi stat naturali mhux ħażin. F'dal-post jiffurmaw l-għaram tar-ramel (sand dunes), ambjent rarissmu f'pajjiżna, u li fih jgħixu pjanti u annimali rari. Kif taraw minn dar-ritratt sabiħ mill-ajru, madwar dir-ramla hemm ukoll ħafna kampanja sabiħa, bi ftit li xejn bini. Imma ftit snin ilu xi ħadd talab permess biex jibni 23 villa mal-ġenb tal-għolja, biex imbagħad s'intendi jbigħhom u jsir miljunarju. Għall-ewwel il-MEPA tatu l-permess, imma b'xorti tajba l-affarijiet ma kinux saru sew u l-permess inżammlu. Fl-aħħar, ftit ġranet ilu, il-MEPA remiet għal kollox dil-ħniżrija ta' pjan (ħaġa li kien missha għamlet mill-ewwel). B'hekk ir-Ramla l-Ħamra ħa tibqa' sabiħa u naturali għas-snin li ġejjin. Ritratt ta' Aron Tanti Reġa' bejjet il-Bilblun. Il-Bilblun (Tawny Pipit) mhuwiex għasfur rari, is-soltu narawh fir-rebbiegħa jew fil-ħarifa, jagħmel xi ġurnata jew tnejn u mbagħad ikompli triqtu lejn l-Italja jew l-Afrika. Imma dir-rebbiegħa dan l-għasfur anke bejjet. Il-Bilbluni jħobbu l-beraħ bla siġar, u jbejtu fl-art qalb il-ħaxix u l-ġebel. Żewġ berdwoċers akkaniti, Ray u Nick Galea, għamlu ħafna ġranet josservaw Bilblun jgħanni u jitbellah fix-Xagħra l-Ħamra, u ssuspettaw li kien bil-bejta. U hekk kien, għax wara ftit ġranet sabu l-bejta li taraw fir-ritratt, b'erba' frieħ sufin! L-aħħar li nafu li bejjet il-Bilblun f'Malta kien fl-1993, kważi 20 sena ilu. Għalkemm jismu Bilblun, huwa proprju tip ta' pespus, mhux tip ta' bilbla. Ħe, nisperaw li għal dejjem ta' dejjem. U nisperaw li l-ġennata ta' Ħondoq ir-Rummien ukoll jarmuha. Il-bejta bil- flieles tal-Bilblun. Tnejn minnhom jidhru bil-ġuħ! X'għandna mid-dinja? Il-ħajwej MHIX se ssir F'Il-Ħuttafa 103 konna ġibna li fit- Tanżanija jgħaddu ħajwej minn nofs is-Serengeti, park enormi minn fejn kull sena jpassu mat-tliet miljun wildebeest, żebri u annimali oħrajn. Imma f'laqgħa li saret f'Ġunju, il-gvern tat-Tanżanija ħabbar li l-ħajwej mhix se ssir u se jħallu l-park kif inhu. Minflok, se jtejbu xi toroq oħrajn li jduru mal-park ħalli t-turisti jkollhom servizz aħjar. Id-deċiżjoni ħaduha biex ma jisfrattawx il-komunitajiet ta' nies li jgħixu fil-park, kif ukoll il-passa famuża bejn is-Serengeti, u l-Masai Mara (fil-Kenja). Full marks għat-Tanżanija: eżempju perfett ta' kif tista' taqdi l-bniedem bla ma tisfratta n-natura! Fjamingi fil-periklu Veru ħa joħdulna l-ilma? Hekk qrajt f'Il-Ħuttafa. Erġajna fit-Tanżanija, fejn hemm proġett ieħor li jhedded in-natura. Hemm kumpanija li trid tieħu l-ilma ta' Lake Natron, għadira kbira fejn ibejtu żewġ miljun Fjamingu Sekond (Lesser Flamingo)! It- Tata Chemicals trid l-ilma tan-Natron għax fih ħafna ġir li tajjeb biex minnu jagħmlu t-trab tal- ħasil u jbigħuh. Imma l-Fjamingu Sekond ukoll għandu bżonn dan l-ilma biex jirgħa hu u jżoqq liż-żgħar! Dawn it-tip ta' għadajjar melħin huma rari ħafna, tant li tliet kwarti tal-Fjamingi Sekondi tad-dinja jbejtu fin-Natron. Jekk tinqered din l-għadira m'għandhomx fejn imorru. Fil-kwistjoni tal-ħajwej, lit-Tanżanija tajnieha Tgħid f'din ħa tieħu 0? Ħafna bliet fl-Ewropa qed jieħdu miżuri biex inaqqsu l-użu tal-karozzi, li huma waħda mill-ikbar kawżi ta' tniġġis tal- arja. Ħafna toroq f'dawn l-ibliet issa tista' tgħaddi bir-rota biss. Fit-toroq fejn tista' tgħaddi bil-karozza, għollew il-liċenzja u naqqsu l-postijiet fejn tipparkja biex inqas nies jitħajru jużaw il- karozza. Fil-Ġermanja għamlu toroq fejn tista' tidħol bil-karozza biss jekk il-vettura tiegħek tarmi livell baxx ħafna ta' CO2. B'xorti ħażina f'Malta għadna m'aħniex nagħtu kasha wisq dil-ħaġa, u flok ma nċekknu l-karozzi iktar donnhom qed isiru moda l-1SUVs. X'hemm ġdid? Naħseb minn dan jagħmlu l-kuskus. Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar Il-Kuskus tat-Tikek Spilocuscus wilsoni (Blue-eyed Spotted huwa Cuscus) 2marsupju li sabuh fil- foresti tal-Papua New Guinea. Normalment il-marsupji ma jgħixux imma dan fis-siġar l-annimal grazzjuż jgħix fis-siġar fil-foresti tropikali tal-Papua New Guinea, u mkien iktar fid-dinja. X'diżgrazzja kbira li qed jaqtgħu s-siġar f'dawn il-foresti! Jew mill-ġenn ta' moħħok! Fil-baħar jeżistu kanali fondi ħafna (trenches) li sa ftit ilu x-xjenzati kienu jaħsbu li ma fihomx annimali għax huma bogħod wisq mid-dawl tax- xemx. Imma riċenti sabu speċi ta' snailfish f'kanal bejn il-Peru u ċ-Ċile li huwa fond 7km! Dil-ħuta twila 25ċm. qisha marżepp u Tgħix f'baħar dlam ċappa u flok tara, għandha sensi f'rasha li bihom tħoss iċ-ċaqliq fl-ilma. Meta tħoss ċaqliqa, is-snailfish tiġbed l-ilma ġo ħalqha bit- tama li tibla' l-priża. Dil-ħuta tant għadha ġdida li għadhom ma tawhiex isem xjentifiku! 1SUV = Sport Utility Vehicle, tip ta' karozza kbira u goffa popolari mal-Amerikani; taħli immens u tniġġes ħafna. 2marsupju = tip ta' mammiferu li meta jitwildulu ż-żgħar iżommhom ġo speċi ta' but taħt żaqqu; l-iktar marsupji famużi huma l-kangarù. X'Nista' Nara Tgħid? Għal nofs is-sajf jibdew jidhru sew l-ewwel sinjali tal- passa tal-ħarifa, speċjalment bil-preżenza tal-għasafar tax-xtut, bħall-Pispisella Ħamra. Din tidher daqshekk kmieni peress li tbejjet fit-1tundra tas-Siberja u hemmhekk is-sajf qasir ħafna. Dawn l-għasafar ikun fadlilhom biċċa sew x'jaqdfu peress li dawn jibqgħu niżlin lejn l-Afrika. Hemm pispisell li jpassi lejn il-Majjistral tal-Asja u anke lejn l-Awstralja! L-aħjar post fejn tara l-Pispisella Ħamra f'Malta hu fir- riserva naturali tal-Għadira, fejn ġieli jkun hemm qtajjiet imdaqqsin minnha. Hawnhekk jgħaddu ħafna ħin ifittxu d-dud u ikel ieħor fit-tajn u l-ilma baxx. L-għasafar tal- plajja mhux dejjem faċli tagħrafhom meta tkun berdwoċer ġdid, peress li hemm speċi jixxiebħu. Fil-każ tal-Pispisella Ħamra, jgħinek żgur il-munqar milwi 'l isfel, u jekk tinzertaha bl-ilwien tas-sajf, il-kulur ħamrani tar-rix ma tiżbaljahx. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. 1tundra = wesgħat kbar ta' art fin-naħa ta' fuq tad-dinja, l-iktar fil-Kanada u fir-Russja. Minħabba l-kesħa, l-art tkun iffriżata għal ħafna mis-sena, u siġar ma jikbrux. Kemm kibru t-tfal! Flieles tal-iSpatla li qrajna dwarha fl- aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa. Kemm aħna kuntenti u kburin, B'dawn l-ewwel Fras-servjenti Maltin. Tiftakruhom il-Fras-Servjenti li bejtu l-Għadira dir-rebbiegħa? Tiftakru għednielkom li kellhom erba' flieles? Tiftakru għednielkom ukoll li l-flieles bdew jikbru ġmielhom? Dan huwa ritratt riċenti ta' tlieta minn dawk il-flieles. Kemm kibru hux. Saru daqs il-ġenituri tagħhom u jtiru tajjeb, l-erbgħa li huma. Kull ma baqgħalhom hu li daharhom isir iswed u saqajhom isiru ħomor. Issa fil-ħarifa nisperaw li jpassu lejn l-Afrika. Min jaf is-sena d-dieħla jiġux lura. Ktieb ieħor favoluż mill- BirdLife. Ħa jkolli nixtrih! Eh iva, u ħa jkolli nitgħallem naqra. Rajna mal-elf waħda! Membri u familji ta' Klabb Ħuttaf igawdu u jieħdu r-ritratti taċ-Ċief minn fuq waħda mil-laneċ. Nhar il-Ġimgħa 8 Lulju 2011 iltqajna ċ-Ċirkewwa fis-6.30pm. Bħal kull sena l-ħarġa bil-lanċa issir f'Lulju minħabba li, kif qalilna l-espert taċ-Ċief John Borg, f'dawn il-ġimgħat iċ-Ċief ikun qed ibejjet fl- irdumijiet. Konna grupp sabiħ ta' membri u l-familji tagħhom, u mlejna żewġ laneċ. F'waħda miż-żewġ laneċ telgħu magħna kru tat-Travel Channel li ġibdu xi filmati matul il-ħarġa. Tlaqna fis-7.15pm għal Ta' Ċenċ fejn hemm l-akbar kolonja ta' Ċief ibejjet fil-Gżejjer Maltin. Ilmaħna l-ewwel 1raft fil-bogħod għal xi 7.45pm. Bil- mod ersaqna viċin tagħhom u l-baħar kalm għen biex nosservaw u anki nieħdu r-ritratti taċ-ċief. Sakemm wasalna Ta' Ċenċ komplejna naraw iżjed rafts jiffurmaw madwarna, u b'kollox rajna xi 1000 Ċiefa. Ma' nżul ix-xemx uħud mir-rafts ingħaqdu taħt is-sies u għal ftit ħin fis-skiet smajna l-għajta taċ- ċiefa, li tixbah tarbija tibki. Meta dorna lura, żewġ Gawwijiet Primi għaddew minn fuqna fil-għoli, f'kuntrast mal-mijiet ta' ċief f'wiċċ l-ilma jistennew biex jidħlu fil-bejtiet fid-dlam. Mad-9.15pm wasalna lura ċ-Ċirkewwa fejn, kuntenti bin-numri kbar ta' ċief li rajna, temmejna l-attività. 1raft = grupp ta' tajr tal-baħar miġburin f'wiċċ il-baħar; kultant raft ikun fiha mijiet ta' għasafar. Qabel jidlam, iċ-Ċief iħobb jirraftja kif jidher fir-ritratt ta' fuq nett. Il-BirdLife għadha kemm ħarġet ktieb ġdid fuq l-għasafar. Ktieb li jiġbor fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu jew li kienu jbejtu fil-Gżejjer Maltin. Ktieb ta' 380 paġna Bil-kulur minn qoxra sa qoxra Miżgħud b'iktar minn 470 ritratt Xogħol ta' 4 awturi u 44 fotografu Tagħrif fuq 77 speċi Jekk tħobb l-għasafar u n-natura Maltija MA TISTAX toqgħod mingħajru dal-ktieb. Ixtrih qabel jinħatfu l-kopji kollha! Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33. Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5. 'Il quddiem ikun għall-bejgħ ukoll mir-riservi naturali. U jekk tordnah sal- 31 Awwissu jiġik €25 biss. Xi ħut għandu iktar minn isem wieħed. Per eżempju ċ-Ċippullazza bl-Ingliż jgħidulha wkoll Red Scorpionfish. Intervista ma' Fjura Stalaktiti u stalagmiti Stalaktiti u stalagmiti huma bħal pilastri tal-ġebel li jiffurmaw mas-saqaf u mal-art ta' xi għerien. Kif jiffurmaw? Is-saqaf tal-għar Mas-saqaf tifforma qatra ilma. Dil-qatra tkun għaddiet mill-blat tas- saqaf u fiha jkollha ftit ġir maħlul. Mas-saqaf jibqa' ftit ġir. GĦAXAR Il-ġir li jinġabar mas-saqaf jagħqad, u ftit ftit tifforma stalaktita li tikber imdendla 'l isfel. Il-qatra taqa' bil-bqija tal- ġir fiha. X'għandek fuq rasek? Mur paġna 9 u tkun taf! Il-qatra tinqasam fl-art u fil-post fejn taqa' tħalli warajha ftit ġir. Bl-istess mod mal- art tifforma stalagmita li tikber 'il fuq. L-art tal-għar Kultant l-istalaktiti u l-istalagmiti tant jitwalu li jiltaqgħu fin-nofs u jsiru kolonna waħda naturali mill-art sas-saqaf! Il-Kappara X'jismek? Jisimni Kappara, bl-Ingliż Caper, bit-Taljan Cappero, bil-Latin Capparis, bl-iSpanjol alcaparro, bl-Għa… Isma' inti 1indiġena jew 2aljena? Maltija minn ruħ ommi, nannti, bużnannti u buż-buż-buż-buż- buż-buż-… Allura inti x'ambjent tħobb tikber fih? Jien art ċatta ma togħġobnix, nippreferi nikber imxabbta ma' xi sies wieqaf, u anke mas-swar. Tħobb ix-xemx jew id-dell? Xemx u sħana nogħxa fihom, għalhekk fis-sajf nixxala bil- fjuri. Jogħġbuk il-fjuri tiegħi? Immens, imma issa għidli: kif ma tinxifx f'dis-sħana? Eee ħijjos, għax jien il-weraq tiegħi jaħżen l-ilma fih. U għandek xi problemi? Iva għandi! Peress li n-nies iħobbu jikluli l-blanzuni, spiss iżarmawni u ma jħallulix fjura waħda. Ħeqq, jien il-fjuri għandi bżonnhom, inkella ma nkunx nista' nagħmel żerriegħa, hux. Għandek raġun. Grazzi ħafna. Ta' xejn, ruħi. 1 indiġenu = pjanta jew annimal li minn dejjem kienu jgħixu f'ċertu post, u ma nġabux hemm mill-bniedem 2 aljen = pjanta jew annimal li jkun ġabhom il-bniedem minn art oħra; il-maqlub ta' indiġenu. Anke jien aljen! ambjenti maltin Did-darba se nagħtu ħarsa lejn ambjent ieħor f'Malta li ma tantx hu komuni: l-għerien. Kif isiru l-għerien? Ħafna mill-blat ta' Malta huwa limestone, blat li ma tantx hu iebes u li anke x-xita taffettwah. L-ilma tax-xita mhuwiex kompletament pur, għax bid-1dijossidu tal-karbonju li jsib fl-arja jinbidel u jsir ftit aċiduż. Mhux xi aċtu qawwi, però qawwi biżżejjed biex xi blat iħollu bil-mod il-mod. Il-blata tibda ftit ftit titħaffer u titmermer, u jinfetħu fiha xquq u fetħiet. Biż-żmien, uħud minn dawn ix-xquq jikbru u jiffurmaw għerien. F'Malta m'għandiex ħafna għerien fondi, però għandna diversi għerien żgħar li huma interessanti. Fost dawn insibu Għar il-Friefet, Għar Ħasan u Għar Dalam. F'Għar Dalam tista' tara diversi stalaktiti u stalagmiti. Dawn jiffurmaw meta l-ġir li jkun inħall mill-blat jerġa' jinġabar fejn l-ilma jqattar mis-saqaf tal-għerien (ara wkoll paġna 8). X'jgħix fihom ? Minħabba li l-għerien ikunu mudlama, pjanti ftit li xejn ħa ssib peress li dawn iridu d-dawl. Imma xi annimali tgħallmu jgħixu fl-għerien, u l-aktar famużi huma l-friefet il- lejl. Ħasra li ħafna nies jibżgħu minnhom (forsi raw xi films tal-vampiri!) għax il-friefet il-lejl ma jagħmlux ħsara, anzi huma mammiferi affaxxinanti. Ħafna friefet il-lejl isibu l-ikel b'widnejhom flok b'għajnejhom! Il-farfett il-lejl jagħmel bħal tisfir għoli ħafna u skont kemm u kif jisma' d-diwi ta' dan it-tisfir, il-farfett il-lejl ikun jaf eżatt x'hemm madwaru, anke fid-dlam ċappa tal-għerien. Dat-trikk jgħidulu echolocation. F'Malta għandna 11-il speċi ta' friefet il-lejl. Kollha huma protetti bil-liġi, imma xorta huma mhedda, u waħda mir- raġunijiet hi li l-ambjent tagħhom huwa rari f'pajjiżna. Barra friefet il-lejl, fl-għerien hemm diversi ħlejjaq oħrajn, speċjalment 2invertebrati. Uhud min dawn huma 3endemici, fosthom tip ta' ħanżir l-art. Għerien Id-daħla ta' Għar Dalam, għar popolari mat-turisti u anke mal-Maltin. Dan l-għar fond mhux ħażin, imma parti minnu biss miftuħa għall-publiku, għax aktar 'il ġewwa jidjieq u jsir perikoluż. Nieħdu ħsiebhom Għawdex Hemm ukoll diversi għerien taħt is-sisien li d-daħla tagħhom qiegħda mal-baħar, bħal Blue Grotto. Hemm ukoll għerien mgħarrqin għal kollox fil-baħar, u trid tkun għaddas tajjeb biex tidħol fihom. tal-għerien spiss jeħtieġu l-kundizzonijiet partikolari li jinstabu hemmhekk, diffiċli għalihom jgħixu f'postijiet ohra. Minħabba li ftit għandna għerien f'Malta, ħafna minn dawn l-ispeċi qegħdin fil- periklu li jispiċċaw. Important għalhekk, li nħarsu u naprezzaw l-għerien Maltin u posthom fin-natura ta' pajjiżna. Għaxar għerien 1 Għar Ilma 2 Għar Siekel 3 Għar ta' Xerri 4 Għar ta' Ninu 5 Għar il-Kbir 6 Għar tal-Girgenti 7 Għar Mirdum 8 Għar Ħasan 9 Għar Dalam 10 Għar il-Friefet 1 dijossidu tal-karbonu = carbon dioxide (CO2), wieħed mill-gassijiet li nsibu fl-arja 2 invertebrati = annimali li m'għandhomx sinsla tad-dahar, bħal insetti, bebbux, eċċ. 3 endemiku = pjanta jew annimali li ssibhom f'post jew reġjun wieħed biss fid-dinja Il-bieraħ ippruvajt niddendel bħal dan, imma waqajt u ġejt għal rasi. Faqqus il-Ħmir Jekk m'għandekx aħdar tista' ġġibu billi tħallat l-isfar u l-blu. Ibda' dejjem bil-kulur iċ-ċar (f'dal-kas huwa l-isfar) u ftit ftit żid fuqu l-kulur is-skur (il-blu). B'hekk tikkontrolla kemm l-aħdar ħa jiġik skur. Jiena qed nuża sistema bit-tikek. Jekk tħares lejha mill- bogħod tidher ħadra. Ibagħtulna t- tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna. Importanti li r-ritratti jkunu tagħkom. Ibagħtuhom jpeg fl- imejl t'hawn fuq. Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 15 Agħti kulur lill-istampa. XAĦMET L-ART Dianne Portelli 17 BAĦRIJA TAT-TENGĦUD Thomas Schembri 8 Ma, ir-raġel tal- BAĦRIJA x'inhu? Ngħidu BAĦRIJA RAĠEL. Grazzi Dione Caruana ta' xi tagħrif li tana. Iċ-Ċikloża hija waħda mill-brimb li jgħidulhom orb spinners jew orb weavers. Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Is-siġra tal-oljandru ġġib il-wirdien. Din waħda minn dawk il-ħmerijiet li jinħolqu meta n-nies jaqilbu t-tagħrif ta' taħt fuq! L-Oljandru hija siġra sabiħa, tikber forma ta' arbuxxell kbir, b'weraq twal, dojoq u ħodor skuri. L-Oljandru jħawluh ħafna fit-toroq u fil-ġonna pubbliċi għax huwa dejjem-ħadran u jagħmel ħafna fjuri roża, ħomor jew bojod. Minbarra l-isem Oljandru, dis-siġra hawn min isejħilha Siġra tal-Wirdien, u s'intendi ħafna nies jaħsbu li jgħidulha hekk għax iġġib il-wirdien. Imma l-verità hija eżatt il-maqlub, għax dari l-Oljandru kien jintuża biex joqtol il-wirdien! Għax il-wirdien jiekol kollox, speċjalment affarijiet li fihom is-cellulose (dik is-sustanza li magħmul il-weraq minnha). Allura kienu jaqtgħu ftit weraq tal-Oljandru u jpoġġuh fejn hemm il-wirdien. Il-wirdien kien inaqqar il-weraq, u peress li l-meraq ta' dis- siġra huwa velenuż, il-wirdien imut! U bilħaqq, jekk tiċċappas bil-meraq tal-oljandru, togħrokx għajnejk u tmissx ħalqek. Aħsel idejk, dak kollox. Qed taraw kif il-ħmerija qalbet il-verità bil-kontra! Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna Iċ-Cikloża Iċ-Ċikloża hija brimba żgħira. Tagħmel għanqbuta raddiena u fiha taqbad insetti żgħar li jeħlulha magħha. Matul il-ġurnata ħafna brimb joqgħod rieqed f'moħba tal- ħarir f'xi rokna tal-għanqbuta. Imma ċ-Ċikloża tistaħba f'nofs l-għanqbuta bla ma tibni moħba xejn. Il- fdalijiet tal-insetti li tiekol iddommhom f'ringiela u tħalli post vojt fin-nofs biex toqgħod hi fih. Il-kuluri tagħha huma taħlita ta' iswed, kannella skur, kannella ċar u abjad, u jagħtuha kamuflax perfett. B'hekk meta hi tpoġġi qalb il-frak u l-fdalijiet taħsibha parti minn das-serbut ta' skart. B'hekk iċ-Ċikloża tinħeba, allavolja tkun mikxufa għal kollox! Ma, għaliex jgħidulha ċikloża? Iċ-Ċikloża f'nofs id-damma ta' skart li bniet fl-għanqbuta. Araw il-kulur tagħha kif jaqbel eżatt mal-iskart. Kemm ġabret imbarazz! Ma nafx ruħi. Forsi tħobb iċ- ċikkulata roża! Ċikloża issib Fil-websajt aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel għażiża l-għaqda tagħna, u ħafna tagħrif ieħor. Websajt mimlija tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing.