Il-Ħuttafa Farfett tal- Kaboċċi l a ħ g 2 € Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf mill-editur Ħbieb Ħuttaf Dis-sena r-rebbiegħa ħallietna bix-xewqa! Peress li kellna xitwa kważi bla xita, il-pjanti ma tantx kibru u fjuri ftit fetħu. Imsieken l-insetti li faqqsu jew li ħarġu mill- fosdqa, flok ma sabu kampanja mburġata fjuri u weraq, sabu kważi deżert. Kull fejn ħriġt fil-kampanja dan l-aħħar, Ikun bħal ilma ħelu fil-fjuri. il-ftit pjanti li rajt kellhom il-fjuri ffullati: busuf, naħal, żnażan, friefet, ħanfus, kollha jiddeffsu biex forsi tmisshom qatra nektar. Min jaf kemm insetti ħa jmutu bil-ġuħ dir-rebbiegħa. Tgħid nistgħu ngħinuhom? Jien naf x'se nagħmel: se niftaħ ristorant għall-insetti! Se niġbor kemm niflaħ żerriegħa tal-bużbież, tal-ferla, tal-karfus il-ħmir, tal-bużbież il-baħar, tal-papoċċi, taċ-ċistu, eċċ. Dawn kollha fjuri maħbubin mill-insetti. Nixtri koċċ qsari kbar, nimliehom bil-ħamrija u nferrex fihom iż- żerriegħa. Fil-ħarifa nsaqqihom ftit ħalli jibdew jikbru. Fix-xitwa nsib arbuxxelli bħax-xorbett u bil-galbu nieħu biċċiet minnhom. Inħawwilhom fil-qsari ħalli fir-rebbiegħa jtellgħu l-weraq. Maż-żmien jagħmlu wkoll il-fjuri. Nifrex il-qsari barra madwar id-dar: fil-ġardina, fuq il-bejt, fit- taraġ tal-bejt, fil-ħoġor tat-twieqi, anke fuq l-għatba ta' barra! Kif jiftħu l-fjuri jiftaħ ir-ristorant għall-insetti. Bla ħlas, s'intendi. Titħajru tiftħu ristorant bħal tiegħi? Victor Falzon L-Editur Żunżana tax-Xehda mehdija tixrob minn fjura tal-ferla. Kemm ikun aħjar kieku flok noqogħdu nitwerwru minnha, nieqfu ftit u napprezzaw kemm hi sabiħa. X'magna perfetta tan-natura! Kontenut Editorjal Aħbarijiet Il-bur salmastru Attività X'ġara x'waħdadin? Xalata fuq lelluxa Id-deforestazzjoni In-naħal Il-Magħluq tal-Baħar L-Għadira s-Safra Kordinazzjoni Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. l-membri Kuntatt tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, April 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Farfett tal-Kaboċċi (Large White Pieris brassicae) Dan wieħed mill-iktar friefet komuni ta' Malta. Jismu hekk għax il-weraq tal-kaboċċi huma fost l-ikel favoriti tax-xagħat tiegħu. Diversi friefet jisimhom bil-Malti għall-pjanta li jieklu x-xgħat tagħhom. u kuda ġdida! Nhar il-25 ta' Marzu 2016 tfaċċat fix-Xagħra l-Ħamra kuda rasha bajda (white-crowned black wheatear). Din l-aħbar ġennet ħafna berdwoċers biex imorru jarawha għax dan l-għasfur rarissmu darba biss kien għadu deher f'pajjiżna… fl-1872. Hekk hu, 144 sena ilu! U sal-għada kienet telqet. Il-kuda (northern wheatear) għandha diversi razez li xi ftit jew wisq jixxiebħu. Waħda minnhom hija s-Seebohm's wheatear, razza li f'Malta s'issa qatt ma kienet dehret. Nhar il-31 ta' Marzu 2016 il- ħabib tagħna Aron Tanti lemaħ kuda propju ta' din ir-razza. U kellu l-kamera… aħbarijiet Ġiet il-ġerrejja !! Ir-razza li s-soltu naraw Malta hija din t'hawn taħt, li ftit ikollha iswed ma wiċċha… …filwaqt li din għandha ħafna iktar iswed. Ftit ġimgħat ilu kien hemm nankina (cream- coloured courser) tiġġerra fl-ajruport. Mhux għax tilfet l-ajruplan imma għax hija għasfur tal-beraħ, ta' art ċatta bi ftit ħaxix, kważi deżert. Għalhekk meta kultant titfaċċa nankina f'Malta, post bħall-ajruport issibu komdu. Qalb dak il-ħaxix baxx mal-ġenb tar-ranwej, din in-nankina għamlet diversi ġranet tiġri u tħuf wara l-insetti fuq dawk is- saqajn ħfief, qisha r-Roadrunner. Minħabba li n-nankina mhijiex komuni f'pajjiżna, ħafna berdwoċers marru jfittxuha ħalli jitpaxxew b'dan l-għasfur tant eleganti. Kultant jitfaċċa fjamingu Malta xi u l-ewwel ma jfittex huwa post fejn jinżel jistrieħ. L-ambjent li jfittex huwa ilma salmastru baxx fejn joqgħod jistad għall- gambli. Għalhekk ġieli jinżel fis-Salina jew l-Għadira. L-agrett abjad juża s-saqajn twal li għandu biex jimxi fl-ilma tal-bur bla ma jixxarrab. Narawh fil-pases, u jaf idum ġimgħa jew iktar jistrieħ u jistad għall-ħut fil- bur qabel ma jkompli l-vjaġġ. Għalkemm żgħar (xi 2ċm) l-amfipodi jagħmlu xogħol siewi ħafna fl-ilma għax jieklu fdalijiet ta' annimali u pjanti u b'hekk iżommu l-ilma nadif. Huma wkoll ikel għal ħafna għasafar tax-xtut. Qed nara 7 agretti bojod. Il-bruka waħda mill-ftit pjanti li kapaċi jgħixu fis-salmastru. Minħabba li l-melħ huwa ħażin il-bruka tagħmel għas-siġar 1traspirazzjoni biex ħafna tneħħi l-melħ mill-weraq. Ir-ruppja hija pjanta rarissma f'Malta. Tikber fil-bwar salmastri mgħarrqa fl-ilma kemm kemm taħt il-wiċċ. Għalkemm tikber fl-ilma mhijiex alga, u tagħmel il-fjuri u ż-żerriegħa. Il-blonġun żgħir ipassi lejn pajjiżna fil-ħarifa u jgħaddi x-xitwa magħna. Ifittex ambjent fejn isib ħut u kenn, għalhekk il-bwar tal-Għadira u s-Simar (fejn anke jbejjet) huma perfetti għalih. 1Traspirazzjoni. Waqt il-fotosintesi l-pjanti jneħħu l-ilma minn pori fil-weraq. Ambjenti u Residenti Bur bil-qasab huwa ambjent perfett għall-gallozz iswed. Huwa mgerrex u malajr jidħol jiġri jistaħba fil-qasab. Jiekol pjanti, dud, gambli, insetti u anke bużaqq. Ibejjet Is-Simar u l-Għadira. Il-qasbet ir-riħ kapaċi tgħix f'ilma li jkun ftit salmastru. diversi Fiha jistkennu fiha annimali, u għasafar bħall-bufula tal- qasab. Fis-Simar hemm roqgħa kbira ta' qasbet ir-riħ. Il-bur salmastru huwa ħabitat rari ħafna f'pajjiżna għax biex jifforma jrid jitħallat ilma ħelu ma' ilma baħar. Dan jiġri f'widien li fihom jinġabar l-ilma xita fejn jiżbukkaw fil-baħar, f'art li tkun iktar baxxa mill-livell tal-baħar. Hawnhekk tal- wied jitħallat mal-ilma baħar u jsir salmastru. L-uniċi postijiet f'Malta fejn għadek issib dawn l-elementi flimkien huma fir-riservi tal-Għadira (ritratt) u tas-Simar, fil-Magħluq tal-Baħar, fis-Salina u fil-Ballut ta' Marsaxlokk. L-imluħa fil-bur salmastru tvarja minn staġun għal ieħor: fix-xitwa jkun iktar ħelu minħabba x-xita imma fis-sajf jevapora ħafna ilma u l-ilma jsir iktar mielaħ. Għalhekk il-flora u l-fawna tal-bwar salmastri jridu jkunu kapaċi jgħixu f'ambjent li dejjem jinbidel. Dawn l-annimali u pjanti speċjali jgħixu jew fl-ilma jew fi truf ix-xatt, u jkunu adattati skont f'liema ħabitat jgħixu. Il-monakella tbejjet l-Għadira għaliex hemm issib l-ambjent u l-ikel li għandha bżonn. Toqgħod max-xatt fejn tnaqqi dud u insetti mir-ramel. Il-bużaqq l-unika ħuta Maltija li tgħix fil-bwar salmastri. Hija rari u l-ikbar numri qegħdin fir-riservi u s-Simar. Tikber sa xi 8ċm imma tbid mijiet ta' bajd. tal-Għadira Fuq il-Magħluq tal-Baħar hemm iktar f'paġni 10-11. Imxejnieha… Grazzi tal-mejda u tal-pranzu. Il-Mixja għan-Natura tat-13 ta' Marzu 2016 saret u marret tajjeb. It-temp ħabat se jinki ftit u anke kellna xi ħalba żgħira xita imma mbagħad iċċara u kulħadd mexa u wasal qawwi, sħiħ u niexef! Tlaqna minn ħdejn l-Istazzjoni il-Qadim ta' taħt l-Imdina, ġbidna lejn id-Dwejra u Binġemma, għaddejna miż-Żebbiegħ, ksirna lejn San Martin, inżilna lejn il-Wied tal-Pwales u spiċċajna fil-Bajja tax-Xemxija, b'kollox 10km kemm kemm skorruti. Ħdejn Is-Simar kien hemm xi kraft u tpinġija, imbagħad tqassmu r-rigali lil min ġabar xi flus. Fl-aħħar kulħadd rikeb it-trasport lura lejn ir-Rabat. Flus b'kollox inġabru €450, li se jintnefqu biex nagħmlu iktar bird tables. Dawn il-bird tables qegħdin ftit ftit inqassmuhom fl-iskejjel kollha ta' Malta u Għawdex ħalli iktar għasafar iżuru l-ġonna tal-iskejjel u ħalli iktar studenti jgawduhom. Grazzi kbira li dawk li ġew jimxu u ġabru xi flus, u grazzi wkoll lil-Leaders għall-għajnuna imprezzabbli tagħhom. Iktar ma narmaw bird tables iktar l-għasafar isibu x'jieklu fix-xitwa. X'ġara x'waħdadin? L-erika (Mediterranean heath) hija arbuxxell sabiħ li fix-xitwa jimtela bukketti ta' fjuri żgħar qishom qniepen roża, kif jidher fir-ritratt tax-xellug. Ftit ġimgħat ilu sibt din ir-roqgħa erika bl-uċuh kollha kannella. X'taħsbu li ġara? Ħaraqhom xi ħadd. Mietu bl-għatx għax kellna xitwa niexfa. Bexxhom nassab u qatilhom ħalli jarma mansab flokhom. Tweġiba f'paġna 8 Attakkahom dudu li jgerrem l-għeruq u joqtol il-pjanti. Normali li l-fjuri jsiru kannella meta jinxfu. Xalata fuq Lelluxa dubbiena tal-frott ħadranija tal-ward dubbiena Minħabba li ftit għamlet xita dix-xitwa, kiber ħafna inqas lellux mis-soltu. Għalhekk qed niddedikaw dil-paġna lil din il-ġmiel ta' fjura u lil disgħa mill- ħafna klijenti lelluxin! Jien ukoll nagħmel festa fuq il- lellux. Festa ta' insetti! dubbiena dakar Barra dawn jeżistu ħafna speċi oħrajn ta' dubbien, ħanfus u sfiefed li jżuru l-fjuri tal-lellux. Il-brimba mħattba hija predatur li l-kulur tagħha jgħinha tistaħba fil-fjuri, fejn tistenna l-insetti jinżlu… brimba mħattba Probabbli smajtu bil-kelma deforestazzjoni u tafu wkoll xi tfisser. Deforestazzjoni hija l-proċess li fih il-bniedem jibdel masġar f'art mingħajr siġar. Is-siġar jinqatgħu għal skopijiet differenti, pereżempju biex jagħmlu spazju biex tinbena l-art, jew jiftħu spazju għall-agrikultura. Hu meqjus li qegħdin jinqerdu madwar miljun ettaru ta' foresti kull sena. X'impatti qed ikollha? L-impatti tad-deforestazzjoni huma kbar u negattivi. L-ilma naturali ma jinstabx biss f'ibħra u xmajjar, imma wkoll taħt l-art. Ħafna minn dan l-ilma ta' taħt l-art jittella' mill-għeruq tas- siġar, li b'mod naturali mbagħad jerħuh fl-arja. Dan il-proċess jgħin biex id-dinja jkollha atmosfera kkontrollata u umda kif suppost. Barra minn hekk, dan il-proċess inaqqas iċ-ċans li l-art tinfaqa' bl-ilma u tikkawża 1għargħar. Id-deforestazzjoni qed twassal għal atmosfera iżjed niexfa u żżid iċ-ċans ta' għargħar. Il-ħamrija hija waħda mill-iktar elementi importanti fin-natura. Minnha jiddependu tant u tant speċi ta' siġar u pjanti, miljuni ta' annimali, fosthom insetti, għasafar u anke il-ħamrija Wieħed mill-effetti tad-deforestazzjoni hu li ħafna ħamrija tispiċċa titkaxkar barra minn lokha u tintilef ħafna drabi fil-baħar. Dan qed ikollu impatt negattiv fuq in-natura. Id-deforestazzjoni ħafna l-2bijodiversità tal-foresti u l-imsaġar. Dan wassal biex eluf ta' speċi, minn insetti sa annimali kbar bħall-orangutan, kif ukoll siġar u fjuri il-bijodiversità ġew 3estinti jew qegħdin f'riskju kbir ta' estinzjoni. X'nistgħu nagħmlu? Inqajmu kuxjenza Inqajmu kuxjenza fuq il-kwistjoni. Infiehmu lill-ħbieb u l-familja dwar id-deforestazzjoni u l-effett tagħha fuq l-ambjent. Nużaw ir-riżorsi bil-galbu Nagħmlu użu responsabbli tar-riżorsi bħal injam, karti u anke plastik, billi nużaw u nerġgħu nużaw flok narmu l-affarijiet mill- ewwel, innaqqsu l-ħela bla bżonn, innaqqsu x-xiri ta' affarijiet disposable, u ngħinu fir-riċiklar tal-materjali. B'hekk innaqqsu l-bżonn li jinqatgħu iktar siġar min-natura. Nużaw injam sostenibbli Ma nixtrux għamara u għodda magħmulin minn injam li ġej minn foresti tropikali (eż. kewba, iroko, teak) għax dawn mhux qed jitħawlu siġar flokhom. Nużaw injam minn imsaġar sostenibbli, fosthom tal-abjad, tal- aħmar u ballut. Inħawlu siġra U s'intendi b'kull siġra li nħawlu nkunu qed inpattu għal siġar oħrajn li nqatgħu. Kont mingħalija li għargħar siġra. 1għargħar. Meta l-art tinfaqa' bl-ilma wara ħafna xita, tfur xmara, eċċ. (flooding) 2bijodiversità. Il-varjetà ta' ħajja 3estinzjoni. Meta annimal jew pjanta jinqerdu għal kollox minn post jew mid-dinja Jekk hemm xi suġġett ambjentali li tkunu tixtiquna niktbu dwaru f'din ir-rokna, ibagħtulna imejl fuq il-huttafa@birdlifemalta.org Tweġiba għall-mistoqsija ta' paġna 6: Hija ħaġa normali li l-fjuri tal-erika jsiru kannella meta jinxfu. ĠirieN Annimali li jgħixu viċin tagħna 4 naħla tal- għasel Qatt tajt każ li n-naħal li tara mal-fjuri mhux kollha l-istess? Jew forsi kont qed tibża' wisq biex tersaq viċin? Fil-fatt jekk ma tagħmilx mossi f'salt tista' tosserva n-naħal mill-qrib bla periklu ta' xejn. Għandna ħafna tipi ta' naħal u jgħixu differenti imma kollha jieklu l-polin u n-nektar tal-fjuri. Il-fjuri għandhom kuluri ultravjola li aħna ma narawx imma n-naħal jarawhom. Jużaw dawn il-kuluri bħala gwida biex isibu n-nektar. Il-fjuri żviluppaw dal-kuluri apposta għan-naħal għax għandhom bżonnhom biex imexxu l-polin minn fjura għal oħra ħalli ssir iż-żerriegħa. Xi naħal iqatta' dwawar mill-weraq u jinforra t-toqba tal- bejta bihom! Werqa minn siġra ta' Ġuda Ħafna naħal huwa solitarju, jiġifieri jgħix waħdu. Jagħmlu bejta f'toqba li jsibu jew li jħaffru huma stess. In-naħla tbid fit-toqba u tħalli l-ikel għaż-żgħar meta jfaqqsu. Imbagħad tkaħħal id-daħla ħalli ħadd ma jsibilha l-bajd. Naħla tal-granfi Naħla tat-toqob in-Naħal L-iktar naħla familjari hija n-naħla tal-għasel, dik li tgħix f'komunità. Dawn jibnu xehda minn xama' li jipproduċi ġisimhom, u jagħmlu l-għasel biex jitimgħu liż-żgħar. Ix-xehda tkun magħmula minn ħafna tubi forma ta' ħeksagon waħda ħdejn l-oħra. F'ħafna minnhom ir-reġina tbid bajda, f'oħrajn jaħżnu l-għasel. Parti minn xehda tan-naħla tal-għasel mibnija fis-selvaġġ Kif nista' ngħin lin-naħal? In-naħal minnhom jiekol u minnhom jagħmel l-għasel biex jitma' ż-żgħar. Tibżax min-naħal. Jekk ma tbeżżagħhomx ma jagħtux kasek. Osservahom u għallem lil ħaddieħor kif iġib ruħu magħhom. Agħmel djar għan-naħal solitarju: aqbad injama jew biċċa ħajt fil-ġnien u taqqabha b'ħofor żgħar ta' daqsijiet differenti. Gawdi n-naħal iżurhom. Iftaħ ristorant għan-naħal (ara p. 2)! Mela, l-isem xjentifiku ta' dawn huwa Rhodanthidium siculum u Osmia kohli. T p n ġ Natura 2000 Natura mħarsa Il-Magħluq tal-Baħar Kif jafu dawk li żaru l-bajja ta' Marsaskala, dan mhuwiex xi post remot fejn ma tantx tara nies – anzi, dan post ferm popolari ma' ħafna Maltin u turisti. Għalhekk forsi ftit nimmaġinaw li hawnhekk se nsibu Sit Natura 2000, imma hekk hu! triq li tifred il-kanal mill-baħar, taħt it-triq hemm żewġ katusi li jħallu l-ilma il-baħar u l-Magħluq. jgħaddi bejn Fil-passat dan il-bur salmastru Il-Magħluq tal- Baħar qiegħed fil- qalba ta' Marsaskala. Is-Sit Natura 2000 huwa magħruf bħala l-Magħluq tal- Baħar, kanal ta' ilma li qiegħed f'tarf il-Wied ta' Sant' Antnin. Kif inhu ovvju meta taraw dan il-post, dan il-kanal ta' ilma ma ffurmax b'mod naturali. Dak li llum jidher li hu kanal wieħed darba kien żewġ għadajjar. Dawn kienu tħaffru fi żmien il- Kavallieri biex jintużaw għal skopijiet ta' 1akwakultura. Illum-il ġurnata l-ilma li nsibu f'dan il-kanal jiġi mix-xita, mill-għelieqi tal-viċin, jew jidħol mill-baħar. Għalkemm hemm kien żgur mifrux fuq medda art ħafna ikbar u x'aktarx li fl- inħawi kien hawn ukoll l-ambjent tal-għaram tar-ramel. Sfortunatament illum ma fadal xejn wisq minn dan, ħlief dan il-kanal żgħir ta' ilma. Forsi qed tgħidu: "U allura? Għalfejn huwa importanti dan il-kanal żgħir ta' ilma, kważi mitluf qalb il-bini?" Ir-raġuni hija sempliċi: għaliex dan huma wieħed mill-ftit ambjenti 2salmastri li għad għandna fil-Gżejjer Maltin. Trid niġu ngħixu hawnhekk? Jekk inaddfuh, u jkabbruh… siġar, arbuxxelli art maħduma art imqallba Mappa tal- Magħluq tal-Baħar Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Mal-ġnub dojoq ta' dal-kanal ta' ilma nsibu ambjent ta' 3bur salmastru, bi pjanti speċjalizzati ħafna li jifilħu livelli għoljin ta' melħ u li ma jistgħux jgħixu f'ambjenti oħra. Fost l-iktar importanti nsibu s-simar tal-baħar, speċi rari li qiegħda fil-periklu li tinqered mill-Gżejjer Maltin. Insibu wkoll pjanti oħra tal-ambjenti salmastri, bħall- ħaxixa tal-irmied xewwikija, l-almeridja, u s-swejda tal- baħar. Dar għall-bużaqq? Ma nistgħux nitkellmu fuq il-Magħluq mingħajr ma nsemmu l-bużaqq, ħuta li, bħall-pjanti li semmejna, kapaċi tgħix f'ambjenti salmastri, u li hi l-unika ħuta ta' din it-tip illi tinstab b'mod naturali f'Malta. Din l-ispeċi hija wkoll mhedda u importanti ħafna fil-kuntest Ewropew; il-popolazzjoni li kien hemm fil-passat fil-Magħluq kienet inqerdet, għalhekk fis-Snin Disgħin kienu ntelqu numru ta' bużaqq biex tinbeda popolazzjoni ġdida. Sfortunatament jidher li l-popolazzjoni li tinstab hemm illum ukoll qed tbati, kemm għax hija żgħira imma anke minħabba tniġġis tal-ilma u r-rimi ta' skart. Bżonn urġenti ta' kura Kif naħseb illi faċli tapprezzaw, dan huwa sit li tassew jeħtieġ kura u attenzjoni kbira; l-iżvilupp diġà qered ħafna mill-ambjent naturali li darba kien jinstab fil-bajja ta' Wied il- Għajn. Baqa' biss fdalijiet, hekk imsejħa refuġja, tal-ambjent naturali. Dan il-ftit li fadal irridu nieħdu ħsiebu b'reqqa kbira. Il-bużaqq Aphanius fasciatus sar rari f'pajjiżna għax ftit baqa' mill-ħabitat li jgħix fih. Is-swejda tal-baħar xewwikija Salsola kali tniggeż ħafna! Trobbija tal-ħut 2salmastru. Ilma ħelu mħallat mal-ilma baħar 1bur salmastru. Ambjent umdu li fih jgħixu speċi li jifilħu għall-imluħa (ara paġni 4-5). L-almeridja Salicornia ramosissima taħżen l-ilma fil-weraq. L-Għadira s-Safra Ħa tikber jew ħa togħsfor? L-Għadira s-Safra hija biċċa xatt żgħira matul il-Coast Road ta' Baħar iċ-Ċagħaq. Ma tidher xejn speċjali imma fil-fatt hija Sit Natura 2000 minħabba xi pjanti rari u endemiċi li jikbru fiha. Dan l-aħħar it-triq inbniet mill-ġdid u tressqet ftit 'il ġewwa, u x-xatt kiber ftit. Għalhekk bi ftit ħsieb u kura l-Għadira s-Safra issa tista' titkabbar b'iktar mid-doppju u l-pjanti rari jkollhom iktar fejn jinfirxu. X'se jiġri tgħid? Min ħa jirbaħ? Jew xi tliet gabbani oħra tal-ġelati u l-krips?