Ħarġa nru 7 Diċembru 2011 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • • • 1 M’għandekx toqtol. Allura, la toqtolx! 11 Bil-Kelma t-Tajba Proposti għall-istandardizzazzjoni dwar il-kitba 11 tan-numri li għandhom il-punt Kelma b’kelma: It-terminoloġija • Kliem l-art: dawra mal-matorral Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra 22 Il-Malti minn Brussell 23 Il-VTS: Mod kif nitgħallmu minn xulxin 24 Il-Proġett tad-dizzjunarju ta’Aquilina online 28 Għodda għal kwalità aħjar 30 L-istorja ta’ Malta mil-lenti lingwistika Dun Karm it-traduttur : il-50 anniversarju mill- 31 mewt tal-poeta nazzjonali It-twavel li niżżel Mosè minn fuq is-Sinaj kellu jkollhom minqux fuqhom ‘M’għandux ikollok Alla ieħor għajri’ minflok ‘Ma jkollokx Alla ieħor għajri’? Vallapena li nkunu preċiżi fejn tidħol illeġiżlazzjoni (jew leġislazzjoni?) tas-smewwiet! Forsi jkun jista’ jilluminana d-dizzjunarju online ta’ Aquilina, li qed jitħejja bħalissa? Jew niddibattuha fil-kurituri, biċ-ċans li l-qiegħa tisħon sa xi sebgħin punt wieħed ħamsa gradi Celsius, nispiċċaw nibagħtu lil xulxin insaqqu l-isġajriet tal-matorral, jonkella xi ħadd jispiċċa jwettaq xi misdemeanor? Bilħaqq, għandna kelma bil-Malti għal misdemeanour, jew aħjar inħalluha bl-Ingliż? • Il-paġni li ġejjin għandhom joffru spunti infurmati għal diskussjoni dwar dan kollu. Dan minbarra għadd ta' kitbiet dwar inizjattivi u materji oħrajn li kull min il-Malti huwa l-għodda ewlenija ta’ xogħlu għandu jsibhom ħobż għal snienu. Ma’ din il-ħarġa qed jitqassam suppliment bilmudelli aġġornati tal-Legiswrite, li hija l-għodda elettronika li l-Kummissjoni Ewropea tuża għaddokumenti leġiżlattivi. Il-Bord Editorjali Il-lingwa miktuba u mitħaddta M’għandekx toqtol. Mark A. Sammut Waħda mill-problemi ewlenin, fil-fehma tiegħi, tat-traduzzjoni Maltija ta’ żmienna hija t-twessigħ semantiku tal-ekwivalenti ta’ should (għandu ) biex jinkludi wkoll shall, b’konsegwenza li fit-testi Maltin huwa diffiċli, biex ma ngħidx impossibbli, tagħżel bejn shall u should. F’dan is-saġġ se nipprova nanalizza l-problema li kemm shall u kemm should jiġu tradotti bilkumpless verbali għandu + imperfett, filwaqt li nissuġġerixxi soluzzjoni għaliha. X’jgħidu d-dizzjunarji dwar għandu 1.1 Aquilina Id-dizzjunarju ta’ Aquilina (EN-MT) jagħti ttifsiriet kif ġej. Għal shall jgħidilna, “7. għoti ta’ istruzzjonijiet/ordnijiet/twiddib: the klassi sa ma jinqraw l-esejs tagħhom kollha; thou shalt not kill, la toqtolx; he ~ go, għandu jitlaq”. Nissuspetta li l-aħħar eżempju (he shall go) kien miżjud minn xi ħadd mill-ajjutanti ta’ Aquilina, billi fil-volum MT-EN għall-vuċi għand Aquilina jagħtina: “3. Interessanti li mid-dehra l-użu ta’ għandu f’das-sens jinsab biss fil-Malti u fl-Għarbi ta’ Al-Andalus. (Tagħrif mogħti lill-awtur mill-Prof. l-aċċent Diċembru 2011 Għal should, Aquilina jgħidilna: “12. ifisser obbligazzjoni: you ~n’t swear when you lose your temper, m’għandekx tibda tiġbed meta jitlagħlek; university professors ~ write books about their speciality, professuri [sic] taluniversità jmisshom jiktbu kotba fuq lispeċjalità tagħhom; I ~ tell you, għandi ngħidlek”. 1.2 Il-Miklem ta’ Serracino Inglott Erin Serracino Inglott jgħidilna, dwar għand: “(7) bis-suff. pron. tal-pers. qudd. v. fl-imperf.: (i) tfiss. li l-azzjoni tal-v. għad trid issir, iżda li wieħed jistenna li ssir; (ii) tfiss. li l-azzjoni jaħtieġ li ssir”. Naħseb huwa ta’ siwi mhux żgħir li Serracino Inglott ma jużax kunċetti marbutin ma’ “amar, ordni, struzzjoni, twiddiba” biex ifisser dilvuċi. It-taħdit ġuridiku 2.1 Dak li għandhom xi jgħidu d-dizzjunarji huwa interessanti , imma huwa interessanti aktar il-fatt li fl-Ingliż ġuridiku t-terminu shall ma huwiex daqstant espressjoni ta’ obbligu daqskemm espressjoni ta’ “awtorevolezza”. IlProfessur Christopher Williams din losservazzjoni jesplikaha kif ġej: 7 Wieħed jistħajjel li t-traduzzjoni t-tajba kellha tkun “ilprofessuri”. Anki hawn nissuspetta id barranija. Minkejja t-tendenza premoderna Maltija li tħobb aktar il-kelma mitħaddta minn dik miktuba u kważi tqis liddizzjunarju aktar bħala ingombru milli bħala għodda. 2.2 Huwa ċar li, kif jgħid il-Professur Williams, shall ma hijiex sewwasew il-futur temporali. Fil-fatt, tajjeb wieħed jiċċara x’inhu jgħid Williams. Shall hija futur nondeittiku, jiġifieri temp verbali karatterizzat minn nuqqas assolut ta’ “temporalità”. Fi kliem ieħor, huwa temp verbali li għandu fissità indipendenti min-nixxiegħa taż-żmien. Din hi, fil-fehma tiegħi, l-essenza ta’ kull test ġuridikupreskrittiv. L-ekwivalenza ta’ shall fil-Malti Nipproponi li naħdem b’dil-metodoloġija: lewwel, se ngħarbel xi artikoli mill-Kodiċi Ċivili Malti (Kap. 16, Liġijiet ta’ Malta). Se nagħżilhom apposta ħalli filwaqt li jitħaddtu dwar l-istess aspett tad-Dritt tal-Persuni, se jkunu kif ġej: uħud minnhom leġiferazzjoni antika u oħrajn leġiferazzjoni aktar reċenti. Ittieni, se ngħarbel xi artikoli mill-Kostituzzjoni ta’ Malta. Ir-raġunijiet għal dil-għażla huma mill-anqas tnejn: (i) il-Kostituzzjoni għandha ambjent semantiku neċessarjament divers millbqija tal-leġiżlazzjoni l-oħra kollha, u (ii) ilKostituzzjoni Maltija hija kodifikazzjoni tal- l-aċċent Diċembru 2011 Kostituzzjoni Ingliża li ma hix miktuba. Ittielet, se ngħarbel xi dispożizzjonijiet millKostituzzjoni tal-Unjoni Ewropea u se nqabbel uħud minnhom mal-Kostituzzjoni Maltija. Flaħħar nett, se noffri xi eżempji estremi li jixħtu dawl fuq il-problema. (L-Artikoli 7-34) fih artikoli li ġew emendati fl-1973, fl-1993 u fl-2004. Naturalment, lartikoli li ma ġewx emendati baqgħu kif kienu oriġinarjament, jiġifieri skont it-traduzzjonijiet li saru meta l-Malti sar ilsien uffiċjali. Se niffoka fuq suċċessjoni ta’ ħames artikoli, magħżulin mingħajr fini ulterjuri, għad li meta ntgħażlu rriżulta li huma tipiċi: 13, 14, 15, 16, u 17. (1) L-obbligu ta’ dawk illi, fl-ordni miġjub fl-aħħar artikolu qabel dan, huma mqegħdin fl-istess grad, huwa in solidum. (2) Iżda dawk li, skont l-ordni ta’ hawn fuq, huma mqegħdin fi grad iżjed filbogħod, huma obbligati biss in subsidium, meta l-manteniment ma jkunx jista’ jittieħed mingħand persuni fi grad eqreb. Punt uniku ta’ osservazzjoni: shall be = huwa (jiġifieri imperfett indikattiv). (2) L-obbligu tal-aħwa bniet u subien, meta hemm dan l-obbligu, huwa wkoll in solidum. (3) Il-persuni msemmijin fl-artikolu 12 għandhom dejjem preferenza fuq l-aħwa subien u bniet, barra minn fil-każijiet ta’ urġenza kbira, billi jittieħed qies tal-età, tal-istat tas-saħħa u ta’ ċirkostanzi oħra. Ara King, A.S. (2007), passim, għal taħdita dwar in-natura vera u mutevoli tal-Kostituzzjoni Ingliża. Dan huwa saġġ teoriku, bħal ta’ Bagehot. l-aċċent Diċembru 2011 Punti ta’ osservazzjoni: i. Fis-subartikolu (1) shall extend = għandhom ukoll. Hawnhekk, it-traduttur uża strateġija ta’ traduzzjoni interessanti, li fiha uża l-verb kellu (“għandhom”, fl-imperfett indikattiv) + ukoll biex ifisser to extend. ii. Fis-subartikoli (2) u (3), il-Malti jagħmel użu mill-imperfett indikattiv huwa, għandhom. L-Artikolu 14 (emendat fl-1993 ): 11 (1) Meta żewġ persuni jew aktar jitolbu lmanteniment mingħand min m’għandux imnejn jagħtih lilhom ilkoll, filpreferenza li tingħata lill-waħda fuq loħra, għandu jiġi mħares l-ordni miġjub fl-artikolu 12. Punt uniku ta’ osservazzjoni: Fil-Malti jseħħ il-fenomenu tax-shining-through: it-test oriġinarju (TO) jiddi mit-tertuqa tat-test destinatarju (TD). Shall be observed = għandu jiġi mħares. Ittraduzzjoni hija litterali. (2) Madankollu, il-qorti tista’ titbiegħed (2) Nevertheless, it shall be lawful for mir-regola miġjuba fis-subartikolu (1) the court to depart from the rule laid f’każijiet ta’ urġenza kbira, billi tqis ldown in sub-article (1) of this article in cases of great urgency, regard being had istat tas-saħħa, l-età jew ċirkostanzi oħra to the health, age or other circumstances tal-persuni li jitolbu l-manteniment. of the claimants. Punt uniku ta’ osservazzjoni: It-traduttur jevita l-kollokazzjoni Ingliż “to be lawful”, bl-użu (tajjeb) ta’ strateġija ta' traduzzjoni li titbiegħed mil-litterali u twassal l-istess messaġġ metalingwistiku fitTD. L-Artikolu 16 (emendat fl-1993 ): 12 (1) L-obbligu tal-manteniment, minħabba l-qrubija mid-demm, iseħħ biss bejn ilpersuni u fil-każijiet imsemmijin flartikoli ta’ qabel ta’ dan is-sub-titolu. Punt uniku ta’ osservazzjoni: shall exist = iseħħ (imperfett indikattiv). Għal spjegazzjoni tal-fenomenu tax-shining through u n-normalizzazzjoni tiegħu, kif ukoll għal taħdita dwar il-proċess ta’ traduzzjoni mil-livell lingwistiku fit-TO għal-livell metalingwistiku lura għal-livell lingwistiku fitTD ara l-ktieb tal-Professoressa Elke Teich (2003), passim. Fi ftit kliem, dal-fenomenu jfisser li l-istruttura tattest oriġinarju tibqa’ tidher fit-test destinatarju. Eż: it-traduzzjoni ħażina ‘animal feed’ = ‘għalf tal-annimali’, mentri t-traduzzjoni t-tajba għandha tkun sempliċement ‘għalf’, billi ma hemmx għalf jekk mhux għall-bhejjem! Huwa ċar li fit-test destinatarju qed jiddi t-test oriġinarju. l-aċċent Diċembru 2011 (2) Such liability shall cease even in (2) Dan l-obbligu lanqas ma jibqa’ jseħħ regard to such persons, if the claimant favur il-persuni hawn fuq imsemmija shall have become indigent through his jekk min jitlob il-manteniment ikun ġie fault: fil-bżonn bi ħtija tiegħu: Provided that this shall not apply where Iżda dan ma jgħoddx meta dawk li the claimant are the parents, or other jitolbu l-manteniment huma l-ġenituri, ascendant. jew axxendent ieħor. Punt uniku ta’ osservazzjoni: shall cease = (lanqas) ma jibqa' jseħħ; shall not apply = ma jgħoddx (imperfett indikattiv). (1) Jekk l-aħwa, bniet jew subien, ikunu ħadu l-manteniment, u fi żmien għaxar snin mill-aħħar darba li lilhom ikun ingħata l-manteniment isiru jistgħu jħallsu dak li rċevew, għandhom iroddu dak l-ammont lil min ikun tahom dak ilmanteniment, basta li t-talba għar-radd issir f’dak iż-żmien. Punt uniku ta’ osservazzjoni: Shall be bound to repay = għandhom iroddu. It-traduzzjoni hija litterali. loosely in legal texts, i.e. as little more than a 3.2 Il-Kostituzzjoni ta’ Malta stylistic marker”. Il-Kapitolu II tal-Kostituzzjoni fih idMinkejja li l-kunċetti u n-nozzjonijiet tagħha Dikjarazzjoni tal-Prinċipji li għandhom huma fil-biċċa l-kbira meħudin mid-Dritt inebbħu lill-Istat fl-“għemil tal-liġijiet”, imma Kostituzzjonali Ingliż, il-Kostituzzjoni tagħna li ċ-ċittadin ma jistax jieħu lill-Istat il-Qorti hija dokument awtoktonu. Xorta waħda jekk l-Istat ma jimxix magħhom . Minkejja nosservaw illi timxi mal-mudell li shall = dan, id-Dikjarazzjoni tal-Prinċipji hija ġabra għandu, minkejja li rajna, aktar ’il fuq, li filta’ 13-il artikolu li fil-maġġoranza tagħhom (ilKodiċi Ċivili shall daqqa tiġi tradotta fil-Malti fatt li mhux kollha huma hekk hu kurjuż fih bl-imperfett indikattiv u daqqa = għandu. innifsu ) fl-Ingliż fihom shall. Kull fejn lIrridu ngħidu wkoll, imma, li hemm aktar minn Ingliż juża shall, il-Malti juża l-kumpless kittieb wieħed li jista’ jirreklama l-paternità verbali għandu + imperfett. tal-Kostituzzjoni tagħna, fosthom xi Ingliżi li imponew ċerti dispożizzjonijiet fuq it-test Minn dan nosservaw li, kif jgħidilna labbozzat mill-Professur J.J. Cremona. L-Artikolu 21 tal-Kostituzzjoni ta’ Malta. Iva u le, għax kif jirrimarka l-Professur Williams (op. cit., p. 238), hu u jitkellem dwar il-Kostituzzjoni Amerikana, donnu “the shall auxiliary in English would seem to project the verbal situation towards the future more strongly than the present indicative does” – u dan billi l-Kostituzzjoni Amerikana ma kinitx operattiva mill-ewwel, imma kellha tistenna li tingħata l-operattività tagħha. L-Artikoli 8, 9, 10, 11(2), 12, 13(1), 14, 15, 16, 18, 19, 20, u 21. Ara l-kotba ta’ John J. Cremona dwar l-istorja kostituzzjonali ta’ pajjiżna. l-aċċent Diċembru 2011 B’danakollu, fil-Kapitolu I tal-Kostituzzjoni nsibu fenomenu interessanti. It-test Ingliż isir deskrittiv, u juża l-imperfett indikattiv. jimxi warajh mingħajr ma hu konxju minnu nnifsu. Ma’ dil-parti tal-Kostituzzjoni ngħaddi issa biex nagħmel paragun. 3.3 It-testi tal-Unjoni Ewropea Se nislet mill-Kostituzzjoni ta’ Malta u mill-Kostituzzjoni tal-Unjoni Ewropea. Kostituzzjoni ta’ Malta (EN) Kostituzzjoni ta’ Malta (MT) (1) Il-Bandiera Nazzjonali ta’ Malta tikkonsisti f’żewġ strixxi vertikali ndaqs, bajda mal-arblu u ħamra n-naħa ta’ barra. L-Innu 4. The National Anthem of Malta is Nazzjonali ta’ Malta huwa L-Innu L-Innu Malti Malti li jibda opening with the bil-kliem “Lil din words “Lil din lArt Ħelwa l-Omm l-Art Ħelwa lOmm li tatna li tatna isimha”. isimha”. Punti għall-osservazzjoni: (i) Fid-dispożizzjonijiet dwar il-bnadar rispettivi, il-Malti tal-Kostituzzjoni Maltija juża l-imperfett indikattiv, x’aktarx għax anki l-Ingliż jużah, filwaqt li l-Malti talKostituzzjoni tal-UE juża għandu bħalma lIngliż juża shall be. (ii) Fid-dispożizzjonijiet dwar l-innu, kemm ilMalti kemm l-Ingliż tal-Kostituzzjoni Maltija jużaw l-imperfett indikattiv, filwaqt li l-Malti tal-Kostituzzjoni tal-UE juża l-imperfett indikattiv, mentri (u dan hu importanti) l-Ingliż juża shall. 3.4 Il-membru tal-Accademia della Crusca – logħla istituzzjoni lingwistika Taljana – Bice 6 Kostituzzjoni talUnjoni Ewropea (EN) I-8. Kostituzzjoni talUnjoni Ewropea (MT) I-8. Il-bandiera talUnjoni għandha tkun ċirku ta’ tnaxil stilla tad-deheb fuq sfond blu. L-innu talUnjoni huwa bbażat fuq «Odi lil Hena» mid-Disa’ Sinfonija ta' Ludwig van Beethoven. Fin-nota f’qiegħ il-paġna, l-awtriċi tispjegalna x’inhi did-deċiżjoni li hija “osservata anqas” billi tirreferina għal dokument tal-1986 talKamra tad-Deputati Taljana, Formulazione Fid-dokument tal-indipendenza nazzjonali, it-test Malti hu fl-eqqel tal-mentalità kopjatriċi-kolonjali tiegħu. Mortara Garavelli, B. (2001): pp. 114-115. l-aċċent Diċembru 2011 F’kelma waħda, anki fl-Italja l-użu ta’ “dovere + infinito” (għandu + imperfett; shall + infinit) ukoll huwa mifrux minkejja li joħloq problemi ta’ interpretazzjoni (“possa insorgere dubbio sul carattere permissivo o imperativo della disposizione” ). 3.5 Il-problema fil-Malti 3.5.1 Iżda fil-Malti l-problema tieħu dimensjoni doppja, mhux biss minħabba flosservazzjoni magħmula mil-lingwisti Taljani dwar id-dubji fuq il-karattru tad-dispożizzjoni, imma wkoll minħabba fil-fatt li, kif għedna filbidu nett, id-distinzjoni li hemm fit-Taljan bejn “dovrà” u “dovrebbe” (u fl-Ingliż bejn shall u should) fil-Malti tintilef kompletament għax iż-żewġ kunċetti qegħdin jiġu ppreżentati bħala għandu. 3.5.2 L-użu ta’ shall fit-testi tal-Unjoni Ewropea Billi donnu l-użu jitbiegħed minn dak li jgħidu d-dizzjunarji, se nirreferi għall-konferma li Eżempju 1: Minn COM(2008) 830 finali (4.1.3): (‘shall’ should be replaced by ‘are’: this is not an obligation but a simple factual description) tagħti b’mod xjentifiku l-Professoressa Laura Mori li fit-testi tal-Unjoni Ewropea shall tinqaleb bħala għandu, jiġifieri għandu tintuża b’mod preskrittiv. 3.5.3 L-użu ta’ should fit-testi tal-Unjoni Ewropea Kull tiftixa bil-magni ta’ riċerka tal-Unjoni Ewropea stess tindika li should tinqaleb kważi dejjem għandu. 3.5.4 Shall u should użati flimkien fit-testi tal-Unjoni Ewropea Se nislet tliet eżempji li fihom shall u should intużaw fl-istess frażi, u se nagħmel dan għax huwa bl-eżempju estrem li nifhmu l-eżempji aktar kwotidjani. Minn dawn l-eżempji se nuri biċ-ċar il-konfużjoni li tirrenja minħabba li żżewġ termini jiġu tradotti bħala għandu. (it-terminu ‘għandu’, għandu jinbidel b’‘huwa’: is-suġġett hawnhekk mhuwiex obbligu, imma sempliċement deskrizzjoni fattwali). Eżempju 2: Mill-Fajl Interistituzzjonali 2009/0005 (COD) tas-7 ta’ Diċembru 2009: hija targumenta li hemm inkoerenza it argues that there is an apparent apparenti fl-Artikolu 1 tad-Direttiva u li incoherence with Article 1 of the l-kelma “għandhom” għandha tintuża. Ibid., p. 115, nota 67 f’qiegħ il-paġna. Idem, jiġifieri fl-istess nota f’qiegħ il-paġna. Nixtieq inrodd ħajr lill-Professoressa li kienet ġentilissima u bagħtitli x-xogħol tagħha qabel ma ġie effettivament ippubblikat. Se jkun stampat minn Bulzoni ta’ Ruma. Huwa ċar daqs il-kristall li f’ebda wieħed minn dal-eżempji t-TD ma tista’ taqrah u tifhmu jekk ma jkollokx ukoll taħt għajnejk it-TO. Nieħdu l-ewwel u t-tieni eżempji, li huma prattikament identiċi: “It-terminu ‘għandu’, għandu jinbidel...” u “l-kelma ‘għandhom’ għandha tintuża…”. F’dal-frażijiet tintlaħaq waħda mill-ogħla qċaċet ta’ ambigwità fit-TD mingħajr ambigwità korrispondenti fit-TO. Bil-kontra tad-TO, li fih il-frażi meħuda waħidha għandha tifsira ċara, fit-TD il-frażi meħuda waħidha tista’ tfisser waħda minn erba’ kombinazzjonijiet: 1. the term/word “shall” shall be used 2. the term/word “shall” should be used 3. the term/word “should” shall be used 4. the term/word “should” should be used. Li kieku l-Malti kellu jintuża bħala pivot language u allura t-traduzzjoni ssir mill-Malti lejn ilsien ieħor, kif se tagħżel liema hija ttifsira t-tajba? Aktar importanti minn hekk, f’testi leġiżlattivi kif se tkun magħrufa t-tifsira t-tajba? (U dan biex ma ngħidu xejn dwar dik il-virgola fl-ewwel eżempju…) Nieħdu t-tielet eżempju: “l-prinċipju li jiddikjara li l-individwi ser/għandhom jingħataw aċċess”. F’dal-każ, dil-frażi mhix Minflok, lill-qarrej tiżvijjah. Jekk naħdmu b’lura, mill-Malti għall-Ingliż, insibu li dik is-ser ma tiġix tradotta bħala preskrizzjoni, imma bħala deskrizzjoni, u Diċembru 2011 F'dak is-sens, il-KEPD jilqa’ l-prinċipju li jiddikjara li l-individwi ser/għandhom jingħataw aċċess għal u l-mezzi biex jitolbu “rettifika u/jew tħassir talinformazzjoni personali tagħhom”. jintilef is-sens kollu tal-frażi tat-TO. Il-kostatazzjonijiet mill-eżempji kollha li ġibna 4.1 L-ewwel reazzjoni hi li tgħid li l-Maltin jittraduċu kif jiftlilhom dak il-ħin mingħajr ma huma konxji minn xi għamla ta’ regola. Kemm il-verżjoni bit-Taljan kemm dik bl-Ingliż talOrdinanzi li wasslu għall-Kodiċi Ċivili jimxu malmudell tal-Kodiċi Ċivili Taljan tal-1865, jiġifieri jużaw l-imperfett indikattiv (kif jagħmel ukoll Clément Billiet fit-traduzzjoni tiegħu għall-Franċiż ta’ siltiet minn dawn l-Ordinanzi, li dehret fi ktieb mitbugħ Pariġi fl-1896 jismu Les Lois Civiles de Malte), b’differenza mid-Dritt Muniċipali ta’ Malta tal-1784 (l-hekk imsejjaħ Code de Rohan), li juża l-futur. Huwa interessanti li l-Kodiċi Ċivili tal-Franċiżi (l-hekk imsejjaħ Code Napoléon) juża l-futur, u t-traduzzjoni tiegħu fl-Ingliż tal-1804 (“literally translated from the original”) tuża shall. Din it-tendenza, jiġifieri li aktar ma tmur lura fiż-żmien aktar issib l-użu tal-futur, hija kkorroborata minn Mortara Garavelli, op. cit., pp. 113-114: 25 l-aċċent Diċembru 2011 4.2 Jidher li meta l-Malti sar ilsien uffiċjali u sar ix-xogħol għall-bini tal-verżjoni Maltija tal-Kodiċi Ċivili, saret traduzzjoni ta’ dak li kien hemm qabel u ntuża l-imperfett indikattiv. Huwa interessanti li filwaqt li lverżjoni bit-Taljan tal-Ordinanzi tas-seklu 19, li mbagħad ġew konsolidati fil-Kodiċi Ċivili, tuża l-imperfett indikattiv, il-verżjoni bl-Ingliż tal-Kodiċi Ċivili tuża shall. Dan għandu jgħaġġibna biss sa ċertu punt, għax kif jirrimarka l-Professur Williams, l-imperfett 25 indikattiv huwa fit-Taljan tista’ tgħid dejjem ekwivalenti tax-shall Ingliża użata bil-mod li qegħdin ngħidu u għax wara t-Tieni Gwerra jista’ jiġi preżunt li l-Maltin saru jafu l-Ingliż aħjar. 4.3 Meta mbagħad (fis-snin 1990) kienet qed tinbena mill-verżjoni Ingliża (u nafu li l-liġijiet Maltin l-ewwel jinkitbu bl-Ingliż ), il-verżjoni Maltija tal-Kodiċi Ċivili mxiet fil-maġġorparti tal-każijiet bil-mudell li shall = għandu. 4.4.1 Il-Kostituzzjoni ta’ Malta – dokument awtoktonu – juża l-mudell shall = għandu u imperfett indikattiv EN = imperfett indikattiv MT. 4.4.2 Fil-Kostituzzjoni tal-Unjoni Ewropea, shall daqqa = għandu, daqqa = imperfett indikattiv MT. 4.5 Meta ltaqgħu flimkien, shall u should wasslu għal nuqqas ta’ preċiżjoni u ambigwità li ma kenitx tinstab fit-TO. Dan iwassalna biex nikkostataw li anki meta ma jkunux flimkien, il-fatt li shall u should – żewġ kunċetti kompletament differenti, b’implikazzjonijiet kjarament differenti – jiġu tradotti bħallikieku Ugo Mifsud Bonnici ġibed l-attenzjoni ta’ kulħadd għal dal-fatt meta qal li hu bħala Ministru kien jikteb illiġijiet bil-Malti, b’differenza minn kull ħaddieħor. Dan jirrifletti x’jiġri fil-ħajja ta’ kuljum: lill-pulizija ngħidulhom ‘Sir’ u lill-gwardjani lokali ‘warden’; issuldati jingħataw l-ordnijiet bl-Ingliż; it-taxxi jissejħu bl-Ingliż (income tax, VAT, CET, capital gains tax); lorganu tal-ippjanar urban jissejjaħ bl-akronimu Ingliż tiegħu MEPA; l-amministrazzjoni pubblika taħdem blIngliż, minkejja tentattivi li taħdem bil-Malti. Kull fejn hemm figura ta’ awtorità delegata, jintuża l-ilsien talbarrani. Mhux lakemm tiżradikaha dil-mentalità. L-E.T. Mifsud Bonnici kkonferma verbalment mal-awtur li hu dejjem saħaq mal-Unità tatTraduzzjoni u tal-Abbozzar tal-Liġijiet f’Malta li jintuża t-test Franċiż bħala test oriġinarju. Ara l-ktieb tal-Professur Joseph M. Brincat (2011), passim, għal analiżi. l-aċċent Diċembru 2011 metalingwistikament huma identiċi, meta ma humiex, dan iwassal għal ambigwità fil-Malti li fl-Ingliż ma kenitx hemm. Din l-ambigwità mbagħad tagħti lok għall-impreċiżjoni u għallpossibilità ta’ diffikultà ta’ interpretazzjoni. Analiżi u konklużjonijiet tentattivi 5.1 L-ewwel konklużjoni tentattiva hija waħda ta’ natura psikolingwistika: il-Malti għadu mhux meqjus bħala lsien awtorevoli. Listruttura taħtiena tal-ilsien li minnu qed issir it-traduzzjoni tibqa’ tiddi minkejja ttraduzzjoni; u dan anki f’testi suppost awtoktoni. 5.2 Jekk il-konklużjoni fil-punt 5.1 hija valida, allura minħabba f'dak il-fenomenu psikolingwistiku, it-traduttur jimxi mar-regola li l-istruttura taħtiena tat-TO hija awtomatikament tajba (jekk mhux saħansitra aħjar) anki fit-TD u jittrasponiha intatta (eż. shall = għandu). Hemm biss ftit eċċezzjonijiet fejn EN = shall u MT = imperfett indikattiv, għad li ma jistax ikun eskluż li tali eċċezzjonijiet ikunu dovuti mhux għax f’daqqa waħda fiġġet xi kuxjenza, imma għax ittraduttur ikun qed jittraduċi mill-Franċiż jew mit-Taljan , u allura passivament jimxi malistruttura sintattika tat-TO tal-imperfett indikattiv u jittrasponiha fit-TD. Din it-tendenza ma hijiex xi ħaġa ġdida. Ġa fl1947, Ġużè Galea rrimarka kif id-diffikultà tattraduzzjoni tikber meta jkun hemm “too servile an imitation of the foreign pattern.” F’dan il-punt huwa utli li wieħed ifakkar filkumment ta’ Dott. Peter Agius : 33 Fit-traduzzjoni kelma b’kelma, jew traduzzjoni litterali, wieħed jaqleb b’mod mekkaniku minn lingwa għall-oħra l-kliem tat-test li għandu quddiemu mingħajr ma jagħti kas ta’ kemm verament jagħmel sens it-test kollu kemm hu. [...] It-traduzzjoni litterali tittraskura element ċentrali tat-traduzzjoni, li huwa li din jeħtieġ tittrasferixxi l-kultura ta’ lingwa waħda għall-kultura tal-lingwa l-oħra. [...] ... it-traduzzjoni litterali mingħajr attenzjoni ta’ kunċett fil-lingwa oriġinali tista’ twassal għal traduzzjoni li, għalkemm forsi tinftiehem, tista’ tkun qarrieqa jew impreċiża. [...] ... dan jista’ jindika li l-approċċ litterali għattraduzzjoni jkun ta’ min jevitah b’mod ġenerali. 5.3 Hija meħtieġa regola konxja li timponi traduzzjoni uniformi u kostanti ta’ shall bilMalti, jew għandha tibqa’ r-regola inkonxja ta’ bħalissa li l-istruttura taħtiena tat-TO hija tajba anki bil-Malti? 5.4 Ir-regola konxja teżisti, u ilha. Naslu għaliha u nikkonfermaw li tassew teżisti bl-użu tal-analoġija. Tinsab, b’mod analoġiku, filformulazzjoni tal-Għaxar Kmandamenti: uħud minnhom jinqdew bil-formula La VERBx u mhux M’għandekx VERB. Fi kliem ieħor, filKmandamenti għandna l-imperattiv (sitta minnhom fin-negattiv). Fl-Ingliż, ilKmandamenti jużaw il-kostruzzjoni Thou shalt not VERB. Jiġifieri, ix-shall tal-Ingliż fil-Malti tal-Kmandamenti għandha ekwivalenti = imperfett. Jekk nimxu b’analoġija mar-regola ċara li l-Kmandamenti jindikawlna, jiġifieri li b’analoġija mal-imperfett imperattiv nużaw limperfett indikattiv bħala ekwivalenti ta’ shall bl-Ingliż, inkunu nistgħu nerġgħu ndaħħlu lgħażla bejn shall u should fil-Malti, billi għandu tintuża biss bħala l-ekwivalenti ta’ should u l-imperfett indikattiv bħala lekwivalenti ta’ shall. L-awtur irodd ħajr lil kulmin ra d-diversi abbozzi ta’ dan is-saġġ għall-kummenti u l-pariri siewja. B’danakollu, kull għelt jibqa’ biss tiegħu. BIBLIJOGRAFIJA: AGIUS, P. (2010): It-Traduzzjoni tal-Liġi Ewropea. l-aċċent Diċembru 2011 ORDINANZI TAL-1868 U L-1873 LI KKOSTITWIXXEW IL-LIĠI ĊIVILI TA’ MALTA SAL-KONSOLIDAZZJONI TAL-KODIĊI ĊIVILI, il-Belt Valletta. Il-Belt Valletta: Klabb Kotba Maltin. Ġenwa: Tilgher. CODE CIVIL DES FRANÇAIS, Pariġi, u t-traduzzjoni Ingliża tiegħu tal-1804, Londra. DEL DRITTO MUNICIPALE DI MALTA (1784), il-Belt Valletta. II, Valletta: University Students’ Law Society. KODIĊI ĊIVILI, KAP. 16 TAL-LIĠIJIET TA’ MALTA. Dr Sammut huwa traduttur mal-Parlament Ewropew. Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti MISTOQSIJA: F’kitbiet legali ġieli tara kliem bħal disposizzjoni u leġislattiv. Imma jien nisimgħu biż-ż. Kif suppost niktbu, bis-s jew biż-ż? TWEĠIBA: Il-kitba t-tajba hija dispożizzjoni u leġiżlattiv. SPJEGA: Il-kliem li jkollu s fl-ilsien barrani, meta jidħol fil-Malti, daqqiet jieħu l-ħoss ta’ s u daqqiet ta’ ż. Skont ir-regoli uffiċjali tal-kitba tal-Malti tal-1984 (Tagħrif fuq il-Kitba Maltija II, p. 134-5, para. 6), dan il-ħoss għandu jinkiteb fonetikament, jiġifieri jinkiteb s jew ż skont ilħoss li jkun qed jieħu fil-kelma partikolari (eż. diżarm , deċiżi , żvilupp , l- Iżvezja , komuniżmu, ħafna każi imma fantasija, spjega, komunist, ta kasi). Bl-istess mod, għandna niktbu pożi, pożizzjoni, oppożizzjoni u dispożizzjoni, u leġiżlattiv, illeġiżla u leġiżlazzjoni, avolja fit- Taljan jinkitbu bl-s, għax it-Taljan Taljan u lMalti Malti. Kull kitba differenti minn din filMalti hija żbaljata. Fl-imgħoddi, il-kitba tal-liġijiet u l-kuntratti aktarx kienet issir minn persuni midħla iktar tat-Taljan milli tal-Malti, u għalhekk ma nistagħġbux li kienu — u kultant għadhom — isiru dawn l-iżbalji, imqar f’testi tal-liġi. M’għandniex xi ngħidu, dil-kitba tibqa’ titqies żbaljata f’kull qasam tal-Malti, għax il-kitba tal-Malti hija waħda u uffiċjali. Għalhekk min għadu jikteb hekk għandu jikkoreġi ruħu u jibda jobdi l-liġijiet tal-kitba tal-Malti. Ħajr lill-Prof. Mifsud, il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet. Proposti għal standardizzazzjoni dwar ilkitba tan-numri li għandhom il-punt David Agius Muscat Fl-1924 l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, illum l-Akkademja tal-Malti, ħarġet ir-regoli talkitba bil-Malti u fost l-oħrajn inkludiet tagħrif fuq in-numri Maltin. Minn dak iż-żmien ’l hawn ilsienna kiber ħafna u daħal jimraħ f’toroq lingwistiċi li missirijietna, li kienu qed 11 l-aċċent Diċembru 2011 meta niġu biex inpoġġu numri f’sentenzi bilMalti u li dwarhom sa issa m’hemmx regoli uffiċjali. jiktbu r-regoli tal-kitba, qatt ma kienu basruhom. Hawnhekk se nressaq xi suġġerimenti qosra bit-tama li jtuna daqqa t’id A. In-numri sħaħ i. Kif nafu, kelma li tiġi wara n-numru 11 għandha tieħu s-singular. ħdax-il siġġu aħdar wieħed u disgħin paġna rqiqa miljun u mitt elf dollaru Amerikan ħdax-il siġġu ħodor wieħed u disgħin paġni rqaq miljun u mitt elf dollari Amerikani Iżda jekk numru li jaqbeż il-mija jkun jispiċċa b’minn 02 sa 10 (eż. 102; 208; 1005; 12,910) ilkelma li tiġi wara tieħu l-plural. mija u żewġ siġġijiet ħodor mitejn u tmien paġni rqaq elf u ħames dollari Amerikani tnax-il elf, disa’ mija u għaxar ħaddiema biżlin mija u żewġ siġġu aħdar mitejn u tmien paġna rqiqa elf u ħames dollaru Amerikan tnax-il elf, disa’ mija u għaxar ħaddiem biżlin B. In-numri bil-punt (id-deċimali) i. Il-kliem li jiġi wara numru bil-punt deċimali nqisuh bħala numri individwali. erbgħa u sebgħin punt wieħed erbgħa u sebgħin punt tnejn erbgħa u sebgħin punt wieħed, tnejn erbgħa u sebgħin punt erbgħa, ħamsa erbgħa u sebgħin punt erbgħa, ħamsa, sitta, żero, disgħa Fil-każ tad-deċimali, meta numru jkun segwit minn nom, dan dejjem jieħu l-plural. erbgħa u sebgħin punt wieħed drabi aktar erbgħa u sebgħin punt tnejn drabi aktar erbgħa u sebgħin punt sitta drabi aktar erbgħa u sebgħin punt sebgħa, ħamsa drabi aktar erbgħa u sebgħin punt tmienja, disgħa, wieħed drabi aktar Ara r-regoli fuq in-numri fit-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija II, Akkademja tal-Malti, 2004, Malta, 87-90. l-aċċent Diċembru 2011 Ċ. It-temperaturi Dan l-aħħar tqajjem il-punt dwar kif l-aħjar niktbu t-temperaturi meta jkollhom il-punt. Minkejja li jeżistu diversi possibbiltajiet qiegħed, f’ġieħ il-konsistenza, inġib biss il-mudell li jaqbel malprinċipju t’hawn fuq. tnejn punt wieħed gradi Celsius tnejn punt tlieta gradi Celsius tnejn punt wieħed, tlieta gradi Celsius erbgħa u għoxrin punt tlieta, ħamsa gradi Celsius disgħa punt sitta, ħamsa, tnejn gradi Celsius żewġ gradi Celsius taħt iż-żero erbatax-il grad Celsius taħt iż-żero tletin punt wieħed, tnejn, tmienja, ħamsa gradi Celsius taħt iżżero D. L-ewro Kif nafu, fil-każ tal-flus, iċ-ċenteżmi (li ma jistgħux jaqbżu d-99) jinkitbu dejjem bħala ħaġa sħiħa (jiġifieri żewġ ewro u sitta u ħamsin ċenteżmu u mhux skont B(ii) żewġ ewro punt ħamsa, sitta ċenteżmi). U ladarba qed insemmi l-ewro, forsi ta’ min infakkar li skont ir-regolament tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, il-kelma ewro tinkiteb kif tinħass u għandha tibqa’ ewro anki fil-plural. Madankollu, għat-testi legali tal-Unjoni Ewropea, il-Kummissjoni Ewropea tisħaq li l-pajjiżi kollha tal-Unjoni (ħlief il-Greċja u l-Bulgarija) għandhom jużaw euro, għalkemm f’dokumenti oħrajn mhux tal-Unjoni bħal, ngħidu aħna, fil-leġiżlazzjoni nazzjonali, huma aċċettati forom oħra ta’ ortografija tal-kelma euro skont ir-regoli grammatikali ta’ kull lingwa. Għalhekk, meta tiġi biex tikteb ewro f’ċekk bil-Malti, tista’ sserraħ moħħ min għandu jitħallas li dan huwa miktub tajjeb u skont ir-regoli nazzjonali. Ħajr lil Ludvic Azzopardi Ferrando, Joseph Caruana, Owen Degabriele, il-Prof. Is-Sur Agius Muscat huwa ex-traduttur mal-Parlament Ewropew. Ara http://www.kunsilltalmalti.gov.mt/filebank/documents/rapportdwarlismijiettalmunitaewropea.pdf Ara aktar tagħrif f’http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/cash/symbol/index_en.htm 13 l-aċċent Diċembru 2011 KELMA B’KELMA It-terminoloġija Alan Xuereb Xi kultant insibu ruħna quddiem diffikultajiet ta’ diċitura kaġun tan-nuqqas ta’ korrispondenza bejn il-kunċetti legali f’ġuriżdizzjonijiet nazzjonali differenti. Jekk ma jiġux riżolti, dawn jistgħu joħolqulna problemi ta’ korettezza legali fit-traduzzjoni. Biex nagħti eżempju prattiku: it-traduzzjoni li ġejja, mill-Franċiż għall-Malti, hi legalment korretta? 1 priġunerija jista’ jiġi kklassifikat bħala delitt u mhux sempliċement bħala reat (li jista' jimplika li hu xi ħaġa inqas gravi minn delitt). Dan fis-sens li t-terminu reat jindika klassi ġenerali ta’ ksur tad-dritt kriminali li tinkludi kemm id-delitti kif ukoll il-kontravenzjonijiet, u li allura jista' jagħti l-impressjoni żbaljata li din is-silta qed tirreferi għal reat kontravenzjonali. Din it-teżi tkompli tissaħħaħ anki peress li kull fejn hemm it-terminu crime (l-istess bħal flIngliż) normalment il-verżjoni Maltija tuża delitt. Kuntrarju għal dak li jaħsbu ħafna, delitt ma huwiex biss omiċidju . Id-delitt (crime) jifforma klassi ta' reati (offences) serji. Jeżistu diskrepanzi bejn is-sistemi penali ta' pajjiżi differenti — ħafna drabi sottili, xi drabi oħra inqas sottili — u huwa diffiċli ferm biex wieħed ikun preċiż fit-traduzzjoni tagħhom. Jidher, però, li f’dan il-każ, minħabba xi attenwanti, id-delitt qed tonqoslu l-gravità u sserjetà tiegħu. (MT) “(il-ksur hu kkastigat b’multa ta’ tal- Tant hu hekk li fil-verżjoni Ingliża tal-eżempju tagħna, li ngħata hawn fuq, qed jissemma lmisdemeanour (terminu ieħor aljen għassistema Maltija). Iżda dak li l-Ingliżi ttraduċew bħala misdemeanour jidher li huwa reat aktar gravi għax ma hemmx biss multa biex tissanzjonah, iżda wkoll il-possibbiltà ta' piena ta' priġunerija relattivament twila. U huwa hawnhekk li tinsab il-problema. Din is-silta għandha x'taqsam mad-dritt Belġjan. Naturalment, f’dan it-tip ta’ analiżi ma jistax ikollna ċertezza matematika, anki peress li l-avukat Malti mhux neċessarjament ikollu għarfien (profond) tad-dritt Belġjan. Madankollu, nassumi (mhux bl-addoċċ) li ksur tal-liġi li jġorr piena massima ta’ 5 snin Huwa inkonċepibbli f’Malta li xi qorti tagħti piena ta’ 20 sena priġunerija għal reat li ma huwiex delitt. Fin-nuqqas ta’ dizzjunarji legali speċjalizzati li jagħtu definizzjoni eżatta tatterminu fil-kuntest disponibbli għat-traduttur anqas EUR 26 u/jew b’piena l-ħabs ta’ bejn 8 ijiem u 5 snin). Il-qorti kriminali tista’ timponi sentenza ta’ ħabs għal massimu ta' 20 sena f’każ ta’ reat.” Qed nuri wkoll il-verżjoni Ingliża li tista’ titfa’ dawl fuq il-kunċett legali. “(1) Kull reat inissel azzjoni kriminali u azzjoni ċivili”. l-aċċent Diċembru 2011 medju (bħal, ngħidu aħna, id-Dahl ), ilWikipedia ġustament tipproponi definizzjoni ta’ misdemeanour li hija plawżibbli wkoll . Din id-definizzjoni mhix biex tintuża f’dokumenti legali, iżda tista’ tgħin biex wieħed jifhem il-kunċett ta’ misdemeanour . Jidher, għalhekk, illi anki jekk ma teżisti lebda soluzzjoni komda għal din id-diffikultà, u allura kemm il-kelma reat kif ukoll il-kelma delitt ma jaqduniex sew biex jesprimu crime correctionnalisé jew misdemeanour, it-terminu reat inqas jagħti lok għal miżinterpretazzjoni. (MT) “(ir-reat huwa punibbli b’multa ta’ mhux inqas minn 26 Euro u/jew b’piena ta’ priġunerija ta’ bejn 8 ijiem u 5 snin). Il-qorti kriminali tista’ tagħti sentenza ta’ priġunerija ta’ massimu ta’ 20 sena għal reat bħal dan (crime correctionnalisé).” Naturalment, dan is-suġġeriment ma jsolvix ilproblema b’mod definittiv, iżda għallinqas jibda jaffaċċjaha b’mod prattiku. Il-problema trid tissolva fuq medda ta’ żmien u wara studju komparattiv iktar fil-fond. Dr Xuereb huwa ġurista lingwista mal-Qorti talĠustizzja tal-UE. Misdemeanour huwa reat li huwa inqas gravi minn delitt iżda iktar gravi minn kontravenzjoni. Kliem l-art: dawra mal-matorral Antoine Cassar Fost id-dokumenti li jiġu tradotti fi ħdan idDĠT insibu s-sommarji tal-applikazzjonijiet għar-reġistrazzjoni ta’ prodott agrikolu (jew ‘oġġett tal-ikel’) bħala denominazzjoni protetta tal-oriġini (DPO) jew identifikazzjoni ġeografika protetta (IĠP), ‘tikketti’ li jħarsu lużu ta’ isem il-prodott mill-abbuż fis-suq Ewropew, permezz tar-Regolament talKunsill (KE) 510/2006 . Fost ruxxmata testi leġiżlattivi ripetittivi, formulajċi u astratti, dokumenti ta’ dan it-tip ikunu mill-iktar interessanti, b’arja friska u (sa ċertu punt) kuntatt mill-ġdid mal-erba’ elementi, għaliex jinkludu ‘speċifikazzjoni’ li tispjega, fost loħrajn, x’inhi l-materja prima tal-prodott agrikolu, kif jinkiseb u jiġi trattat, u x’inhi listorja u t-tradizzjoni tiegħu (speċifikament, irrabta essenzjali u esklużiva bejn il-prodott u żżona ġeografika ddefinita li fiha jsir). Ngħidu aħna, permezz tal-protezzjoni mogħtija millistatus bħala DPO, l-isem Queso Manchego jista’ jidher biss fuq ġobon li jiġi prodott f’lista ta’ muniċipalitajiet speċifikati fir-reġjun ta’ La Mancha fi Spanja, bil-ħalib li jinkiseb biss minn ċerta razza ta’ nagħaġ, u skont ilproċeduri partikulari deskritti; b’hekk, pereżempju, produttur Belġjan, Ingliż jew Malti li jipprova jimita dan it-tip ta’ ġobon ma jkollux id-dritt jikkummerċjalizza l-prodott tiegħu bl-isem irreġistrat bħala DPO. Id-dokumenti DPO/IĠP huma wkoll fost liktar testi ta’ sfida għat-traduttur, mhux biss minħabba d-dettalji tekniċi ta’ kif isir il-prodott u l-karatteristiċi fiżiċi u kimiċi tiegħu , iżda 2 U r-Regolament tal-Kummissjoni (KE) 1898/2006, li jagħti regoli dettaljati għall-implimentazzjoni tarRegolament imsemmi 510/2006. Tali dettalji mhux dejjem ikunu spjegati b’mod ċar; intopp ieħor fit-traduzzjoni tad-dokumenti DPO/IĠP huwa li, xi minn daqqiet, l-applikant ma jkollux ħakma tajba tal-kitba ta’ lsienu stess, u t-traduttur ikollu jġebbed il-vixxri ta’ moħħu biex jifhem u jfiehem sintassi kultant surreali u bombastika. Wieħed qatt ma għandu jassumi li t-test oriġinal huwa perfett, u fejn ikun hemm lok għat-titjib u l-iċċarar, lanqas ma għandu jassumi li t-traduzzjoni għandha tirriflettih perfettament. l-aċċent wkoll għax ta’ sikwit niltaqgħu ma’ kunċetti u realtajiet li huma partikulari għaż-żona ġeografika ddefinita, u li għaldaqstant jafu joħolqu taħbil il-moħħ għal min jiġi biex jaqleb id-dokument f’ilsna ta’ pajjiżi oħra bi klima, fawna u flora, u forsi fuq kollox, topografija differenti. Fil-każ ta’ Malta, ħuta ċkejkna talġir u tal-globiġerina titbaskat f’nofs ta’ baħar, il-firxa tat-tipi differenti ta’ art hija bilfors relattivament limitata; mingħajr ma naslu ngħidu li t-terminoloġija topografika bil-Malti hija ristretta, mhuwiex ta’ stagħġib li nsibu diffikultà biex nagħżlu kelma li tirreferi għal tip ta’ art partikulari - għalina eżotiku - fuq ilkontinent Ewropew. Każijiet bħal dan jinqalgħu speċjalment fittaqsima 3.4 tal-ispeċifikazzjoni, li tispjega, għall-prodotti li ġejjin mill-annimali, x’jieklu lbhejjem (l-għalf). Biex inkomplu bl-eżempju tal-Queso Manchego3, fl-applikazzjoni għallprotezzjoni jiġi speċifikat fejn għandhom jirgħu n-nagħaġ (u, għaldaqstant, x’tip ta’ ħaxix għandhom jieklu). F’dawn il-każijiet, jixraq li t-terminu lokalizzat jibqa’ fl-ilsien tal-oriġinal (jew bi Diċembru 2011 trażlitterazzjoni, fil-każ tal-Bulgaru jew talGrieg), u ovvjament tiġi tradotta l-ispjega tiegħu: (a) “L-hekk imsejħa ‘madajales’ huma l-aktar mergħat ta' siwi għan-nagħaġ; fihom jinsabu lPoa bulbosa (basla) u kwantitajiet kbar ta’ legumi, fosthom: […] ” (b) “F’artijiet b’ħamrija profonda u friska jistgħu jidhru l-‘fenelares’, li huma mergħat sfieq bi prevalenza ta’ pjanti perenni u biannwali, fosthom partikularment il-ħaxixa Brachypodium phoenicoides.” Drabi oħra, però, it-test tal-ispeċifikazzjoni jaf iħaddem terminu topografiku inqas lokali, iżda xorta iktar partikulari milli ġenerali, mingħajr ma jagħti t-tifsira preċiża tiegħu. “Fejn tidħol it-trobbija tan-nagħaġ, ta’ min jissemmew it-tipi ta’ mergħat li jinsabu filfetħiet tal-..........” U hawnhekk jibda t-taqlib tad-‘dizzji’, il-vjaġġ imserrep u frustranti mhux ftit fil-masġar talglossarji, l-imkielem u d-dizzjunarji. L-ewwel punt ta’ referenza għalina, il-bażi tad-dejta talIATE, s’issa ma joffrix terminu ekwivalenti bil-Malti għall-matorral, iżda jagħti sa tmien alternattivi bl-Ingliż: 1. Jidher ċar li l-kelma matorral tista’ tirreferi għal realtajiet topografiċi pjuttost varjati, skont f’liema latitudni ninsabu. Fil-kuntest tar-reġjun ta’ La Mancha, qegħdin nitkellmu dwar ilpajsaġġ li fih Cervantes stħajjel lil Dun Kixott u Sancho Panza jħufu minn avventura għall- Nru tal-KE ES-PDO-0217-0087-06.12.2010. L-ispeċifikazzjoni bl-Ispanjol hija disponibbli bl-indirizz http://docm.jccm.es/portaldocm/descargarArchivo.do?ruta=2010/10/20/pdf/2010_17415.pdf&tipo=rutaDocm (ara l-paġna 9 għall-eżempji mislutin għal dan l-artiklu). l-aċċent Diċembru 2011 Ritratt tal-matorral ta’ La Mancha, bin-nagħaġ li jagħti l-ħalib għall-Queso Manchego (sors: lacerca.com) oħra, bl-imsejken żiemel Rocinante aktarx jirgħa l-istess xtieli bħan-nagħaġ li jagħtuna lħalib għall-Queso Manchego . Biex nifhmu sew dan il-kunċett topografiku Spanjol, tajjeb li nikkonsultaw id-dizzji monolingwi, u nqabblu t-tifsiriet differenti proposti minnhom: 5 B’hekk nifhmu li matorral jista’ jkun kemm art miżgħuda bil-matas (il-post) kif ukoll ġabra sfiqa ta' matas (il-flora). L-għalqa semantika ta’ mata, iżda, tidher ħafna iktar wiesgħa millmatorral stess: 2c. Planta de poca altura: ‘En mi jardín tengo plantadas varias matas de pimientos y tomates’ L-eżempji tal-pjanti li jistgħu jidħlu filkategorija ta’ mata huma ħafna, u jvarjaw millbaxx (tomillo = sagħtar) għall-kbar u x’aktarx ta’ ħajja twila (olivo = żebbuġ). L-eżempju tassagħtar jaf ifakkarna fix-xagħri ta’ Malta, bħalma nsibu pereżempju fl-inħawi talImnajdra jew San Dmitri t’Għawdex, iżda lmatorral ta’ La Mancha huwa pjuttost differenti mix-xagħri Malti, jekk xejn għaliex iktar wati u inqas imħarbat, b’ħamrija ħafna inqas mielħa. Qabel ma nfittxu ekwivalenti tatterminu Spanjol f’ilsna oħra, jeħtieġ li nindagaw aktar, billi ngħarrxu għal spjega iktar xjentifika. Għajn siewja, iżda mhux dejjem ta’ min wieħed jafdaha bil-għama, hija lWikipedija: 3a. porte herbáceo, y plantas geófitas Hawnhekk nistgħu niskartaw iż-żebbuġ, billi lmatorral ikun mgħammar ġeneralment minn arbuxxelli (arbustos), ħxejjex (céspedes, plantas herbáceas) u basliet, tuberi u riżomi (ġeofiti, skont is-sistema ta' Raunkiær ). Hekk tikkonferma l-entrata korrispondenti talWikipedija Ingliża, li naċċedu awtomatikament għaliha billi nikklikkjaw fuq ‘Languages > English’ fil-menù tax-xellug: 3b. Traduzzjoni Maltija rakkomandabbli, iddaħħaq daqs il-Kastiljan oriġinal, tal-erba’ kotba ta’ Dun Kixott saret minn Pawlu Montebello (1993-2005, SKS). l-aċċent Diċembru 2011 shrub: arbuxxell, sġajra; (ma jagħtix shrubland); shrubbery: medda art/ħamrija mħawwla arbuxxelli brush: art miksija b’siġar żgħar Fil-fatt, jidher li l-entrata Spanjola hija traduzzjoni parzjali ta’ dik Ingliża, avolja fejn lIspanjol jagħti żewġ alternattivi, l-Ingliż joffri erbgħa. Kif jiġi spjegat iktar ’l isfel fl-artiklu Ingliż tal-Wikipedija, scrub(land) u shrubland mhumiex sinonimi eżatti; tal-ewwel tintuża għal artijiet b’kisja ta’ veġetazzjoni medja jew sfiqa (30%-100%), u tat-tieni għal artijiet fejn il-flora hija skarsa (<10%-30%). Fil-każ tal-art watja u niexfa ta’ La Mancha, għalkemm l-applikazzjoni tal-Queso Manchego ma tispeċifikax il-perċentwal ta' kisja veġetali tal-mergħat, x’aktarx li lmatorral joqrob iktar lejn ix-shrubland. Lartiklu bl-Ispanjol, sadattant, ma jinkludix din il-klassifikazzjoni. S’issa, letteralment, ma qbadniex art; kelma Maltija għad m’għandniex, iżda l-iktar terminu bl-Ingliż li donnu joqrob lejn il-matorral huwa x-shrub. Jekk nirrikorru għat-tagħrif awtorevoli mogħti minn Ġużi Gatt fl-ewwel kapitlu (“L-Art u l-Baħar”) tal-ktieb Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni, insibu l-‘miklem’ ‘ta’ Topografija u veġetazzjoni fil-p. Ġ. Tiftix sieber fit-tomi ta’ Aquilina EN-MT ikompli jikkonferma s-sinonimija limitata bejn scrub u shrub, għalkemm il-gradazzjoni fiddaqs jew fid-densità tal-ħdura toħroġ inqas ċara, u f’kull każ, ma joffri l-ebda terminu Malti li jista’ jkun ekwivalenti ma xi wieħed minnhom (u lanqas ma’ brush): 4. scrub: art nieqsa mix-xita fejn imħabba f’hekk is-siġar ma jiżviluppawx tajjeb u jibqgħu baxxi Aħrax Ġmiem Xagħri/ Xagħra Moxa [...] Iltqajna sa fl-aħħar mal-ewwel suġġeriment ta’ terminu qrib il-matorral, il-moxa; madankollu, din il-kelma tingħata għal scrub u mhux shrub (li fil-ktieb ma tidhirx), u d-deskrizzjoni tagħha fil-p. 14 ma jidhrix li taqbel mat-topografija li qegħdin infittxu: 5b. Ġ. Dawk l-irqajja’ li ma jkunux komdi li jingħalqu f’għelieqi u jispiċċaw bil-ħaxix ħażin u bit-tgħaffiġ tas-saqajn jissejħu MOXA. [...] Skont id-distinzjoni li rajna fil-Wikipedija Ingliża (3b.), il-kelma moxa donnha taqbel iktar ma’ shrub milli ma’ scrub, u aktarx li tista’ taqdina għall-matorral; madankollu, jekk infittxu moxa fid-dizzji (Aquilina MT-EN u Mario Serracino Inglott), inkomplu nintebħu li xorta mhijiex ekwivalent preċiż: 6a. MSI moxa: art blatija, post ħawli, [i]nħawi fejn la hu raba’ maħdum u lanqas triq imwittija Gatt, Ġużi, 2005. Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni (Klabb Kotba Maltin). l-aċċent Diċembru 2011 Moxa tibqa’ l-iktar (anzi, s’issa l-unika) kelma xierqa biex tfisser it-topografija tal-matorral, iżda jekk din tkun ħawlija jew sterili, x’se jirgħu n-nagħaġ? Barra minn hekk, Ġużi Gatt kien semma l-irqajja’ (5b.), filwaqt li lmatorrales tal-pjanura ta’ La Mancha jkunu wesgħin, kultant anki daqs il-gżira ta’ Malta jekk mhux ikbar. Dorna mal-matorral kollu, u fejn konna bqajna. B’xorti tajba, wara t-tifsira tal-moxa, Gatt jagħti deskrizzjoni interessanti għax-xagħra: 7. Ġ. Jekk ir-roqgħa li ma tinħadimx tkun kbira mhux ħażin u b’ħafna blat mikxuf, tissejjaħ XAGĦRA (u xgħajra jekk tkun iżgħar). Fil-‘miklem’ ta’ hawn fuq (5a.), xagħri u xagħra jingħataw bħala sinonimi, ekwivalenti għall-garigue; madankollu, fil-p. 14, Gatt jagħmel distinzjoni: ix-xagħri huwa tip ta’ aħrax, b'ħafna trab, li fih “jinbtu xi xtieli xierfa jew xi arbuxxelli”, appuntu bħal dawk ilpajsaġġi ta’ Malta u Għawdex li semmejna aktar ’il fuq; ix-xagħra, mill-banda l-oħra, hija moxa kbira, li kif rajna, issir “b’ħaxix ħażin u tgħaffiġ tas-saqajn” (5b.). Il-matorral ta’ La Mancha, reġjun minn dejjem ftit ippopolat u magħruf għall-pajsaġġi mtarrba (għalkemm altru milli ħawlija), minn dan il-lat jixbah aktar lix-xagħri. Bħala verifika tal-aħħar, nistgħu nagħtu ħarsa lejn it-taqsima dwar l-erba’ tipi ta’ abitat f’Malta fil-monografija taż-żewġ Lanfranco, Il-Flora Maltija, pp. 23-25. Għalkemm moxa u xagħra (bl-a) ma jsemmuhomx, wara l‘Boskijiet u msaġar’, jinteressawna t-tliet tipi loħra: 8. Lanfranco IL-MAKKJA: Din ikollha siġar 12 pjuttost żgħar u għadd ġmielu ta’ arbuxxelli kbar jikbru fil- Flora Maltija (Kullana Kulturali 47, pin), p. 24. widien u l-ġnub tagħhom [...] IX-XAGĦRI: Dawn ikunu postijiet aktar esposti mill-ġnub tal-widien u għalhekk il-pjanti li jikbru hawn ikunu arbuxxelli aktar ċkejknin [...] L-ISTEPPA: [...] fqir ħafna finnutrijenti [...] b’riżultat ta’ ħafna bhejjem jirgħu u taqlib mill-bniedem [...] Kif jiġi spjegat wara din il-lista, l-erba’ tipi ta’ abitat “jiffurmaw serje dinamika, jiġifieri jistgħu jevolvu f’xulxin skon[t] iċ-ċirkostanzi ambjentali”. F'din il-gradazzjoni ta’ abitati, ilmatorral jidħol l-iktar komdu f’tax-xagħri, blarbuxxelli ċkejknin, aktar espost mill-makkja, u inqas milqut minn taqlib il-bniedem milli listeppa (li, dejjem skont it-tifsiriet ta’ Ġużi Gatt, kieku tixbah aktar lill-moxa u lixxagħra). Kif rajna fil-bidu, u kif inhu naturali billi qegħdin nitkellmu dwar latitudnijiet u lonġitudnijiet differenti, l-ekwivalenza bejn ilmatorral ta’ La Mancha u x-xagħri ta’ Malta ma tistax tkun preċiża, u għaldaqstant, għażla ta’ inqas sogru tkun li l-kelma matorral inżommuha bl-Ispanjol, bil-preċiżazzjoni “ixxagħri ta’ La Mancha” bejn il-parenteżi: (c) “Desde el punto de vista ganadero cabe destacar los pastizales que ocupan los claros de los matorrales.” “Fejn tidħol it-trobbija tan-nagħaġ, ta’ min jissemmew it-tipi ta’ mergħat li jinsabu filfetħiet tal-matorrales (ix-xagħri ta’ La Mancha)”. Wasalna għal soluzzjoni trasparenti, iżda ddawra tond li dorna ma kinitx tant minħabba lvarjetà ta’ topografiji bejn wesgħa ta’ art u oħra; anzi, kienet iktar minħabba linkonsistenzi li sibna fost is-sorsi ta’ tagħrif (mhux biss dawk bil-Malti). Għar-referenza, ittabella fil-paġni li jmiss tqabbel it-tifsiriet simili u diversi mogħtija għal damma ta’ termini topografiċi bil-Malti li sikwit ikunu utli fit-traduzzjoni tad-dokumenti DPO/IĠP. l-aċċent Diċembru 2011 Aquilina MT-EN Ġużi Gatt wileġ, bil-ħitan tas- sejjieħ f’għamla ta’ taraġ ħabel (pl. ħbula) art mhux maħduma, tajba biss bħala mergħa, art watja, li għalkemm ma ħawlija tkunx għalqa, ikollha ir-raba’ li jinbena fuq il- kważi (terraced fields) kejl ta’ art bil-ħamrija għalqa twila u dejqa kważi ma jagħtix terminu Ingliż) fiha xi ħamrija, u allura jikber il-ħaxix (meadow) mergħa bur, marġ, art fejn jikber (pl. mergħat/mriegħi) il-ħaxix, art fejn jimirħu u marġ (pl. mraġ/mruġ) art mimlija ħaxix ħażin u maqgħad jimtela bit-tajn xewk, raba’ mitluq u n-naqal, sakemm jibqa’ jsibu x’jieklu l-bhejjem (marġa: l-ilma qasir f’wiċċ l-art small grassland) wilġa (pl. wileġ) pjanura, art watja ma’ il-ġnub tal-widien ġenb wieħed, raba’ ma jagħtix terminu Ingliż) madwar wied tajjeb għażżara’ aħrax (jagħti biss it-toponimu (xejn bħala nom, biss l- wesgħat ta’ art, kollha l-Aħrax tal-Mellieħa) aġġettiv, ‘mhux lixx’) ħofor, xfar, u blat iniggeż (karst) ġmiem fejn l-arbuxxelli jogħlew mhux ħażin u anke jitilgħu xi siġar slavaġ li jkunu xi ftit folti għalkemm mhux għoljin wisq (macchia/maquis) xagħra deżert, wesgħa art moxa li ma tinħadimx, ħawlija, art mitluqa/wita kbira mhux ħażin u bla ħdura, pjanura battala/ b’ħafna blat mikxuf (xejn bħala nom, biss l- aħrax li biż-żmien aġġettivi, ‘ħawli’, rossa (ħamri) ħamrija, u allura jinbtu (dim. xgħajra) xagħri kważi xi xtieli xierfa jew xi arbuxxelli Qabbel mal-Ispanjol vega, li bħal wilġa x’aktarx titnissel mill-Għarbi ‘walaġa’ (Aquilina: ‘winding of a valley’). l-aċċent moxa Diċembru 2011 moor, heath, barren land art blatija, post ħawli, Irqajja’ li ma jkunux inħawi fejn la hu raba’ komdi li jingħalqu maħdum u lanqas triq f’għelieqi u jispiċċaw bil- imwittija ħaxix ħażin u bit- kważi tgħaffiġ tas-saqajn bosk, masġar foresta, post fejn jikbru (pl. msaġar, ħafna siġar/xtieli art x’aktarx ftit fil-għoli, kważi bil-fuqani tagħha wati, u bil-ġnub għolja, weqfin u jagħtu għal isfel, jew għal fuq il-baħar, jew għal fuq xi wied jew wita (plateau) ġarf (pl. ġruf) preċipizzju, irdum, il-ġenb tal-qortin żurżieqa dritta għall- kważi baħar ħanaq (xejn bħala nom) bottleneck, aktarx f’xi għaqba, ħotba, tumbata, tip ta’ għolja għolja żgħira f’qiegħa ħotba, għaqba, tomba triq jew mogħdija wieqfa li tagħti għal fuq ilmintba għarma għarma ramel = munzell, turrun, borġ, ramla kbira, fejn ir-riħ (pl. għarem/ katasta, għaqba, tomba, għorom) mintba, għolja, gods trab (sand dune) għaqba għolja, tomba, telgħa, (pl. għeqiebi, ħotba, mintba dim. għaqajba) tarf ta’ wied ħdejn il- ħotba, stroff, għolja żgħira fl-art, żrara mqabbża fi triq/passaġġ xtajta bir-ramel baħar fejn il-ħamla tkun ġarret magħha ħafna trab u ramel (sandy beach) ċagħkija ċagħqija = tarf ta’ wied ħdejn il- baħar fejn il-ħamla tkun ġarret magħha ġebel u żrar l-aċċent Diċembru 2011 MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra Il-Malti minn Brussell Alessandro Mangion Il-membri tal-Unità Web MT tal-Kummissjoni Ewropea, li huma responsabbli mill-verżjoni bil-Malti tas-sit elettroniku tal-Kummissjoni (http://ec.europa.eu/index_mt.htm), organizzaw workshop ta’ nofstanhar fl-uffiċċji tagħhom fi Brussell. Matulu ffukaw fuq kemm il-Malti li qed jużaw huwa mexxej u jinftiehem faċilment, kif ukoll fuq kemm qed jimxi pari passu mal-Malti ta’ Malta. Il-workshop, li sar fis-7 ta’ Settembru 2011, kellu t-tema ‘Il-Malti minn Brussell: l-isfida li nibqgħu niktbu bil-Malti tal-Maltin’ u kien ikkoordinat mill-awtur. Għalih attendew ukoll xi uffiċjali tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea. L-ispunti għad-diskussjoni ttieħdu minn żewġ sorsi: mit-tweġibiet ta’ kwestjonarju li weġbuh 38 ruħ, nofshom impjegati Maltin talistituzzjonijiet Ewropej u n-nofs l-ieħor nies li mhumiex parti mis-servizzi tal-UE (li minnhom huma mislutin it-tabelli li jakkumpanjaw dan l-artiklu); u permezz ta’ għadd ta’ kollegamenti bl-awdjo ma’ Malta. Intervent minnhom sar mill-Prof. Charles Briffa, lekċerer fid-Dipartiment tat22 Traduzzjoni u l-Interpretar tal-Fakultà tal-Arti fl-Università ta’ Malta, traduttur, riċerkatur u studjuż tal-Malti. Huwa analizza bir-reqqa llingwa użata fis-sit elettroniku u għadda diversi suġġerimenti utli biex il-Malti jkun aktar mexxej u aktar ċar għall-pubbliku Malti l-aċċent Diċembru 2011 inġenerali. Taw sehemhom ukoll żewġ ġurnalisti veterani f’Malta: il-kap taċ-Ċentru tal-Aħbarijiet tal-Public Broadcasting Services, is-Sur Natalino Fenech, u l-editur politiku talMedia.link Communications, is-Sur John Zammit. Huma qasmu mal-parteċipanti talworkshop informazzjoni dwar termini u kliem li jintużaw fis-sit tal-KE iżda li l-midja f’Malta jippreferu jużaw oħrajn minflokhom biex iwasslu tagħrif dwar l-UE lil min jismagħhom jew jaqrahom. Mal-ġurnalisti ġie diskuss ukoll f’liema każi għandu jkun is-sit tal-KE li juża lingwaġġ differenti biex jinftiehem aħjar, u f’liema huwa l-qarrej li għandu jkun mistenni jkun jaf jew jitgħallem xi jfissru kelma jew terminu partikulari. diskussi fil-Parlament, l-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali jara wkoll li l-Avviżi Legali u lOrdnijiet tal-President li joħorġu mill-Ministeri jkunu ta’ kwalità tajba. Dan jinkludi reviżjonijiet ta’ Avviżi Legali li jkunu qed jittrasponu Direttivi tal-Unjoni Ewropea. Minn dawn l-Avviżi Legali wieħed jista’ jinnota li ħafna mit-test ikun jixbah lil dak tad-Direttiva, jiġifieri lit-test li nkunu ttraduċejna aħna filLussemburgu. Dan ifisser li x-xogħol tagħna spiss jispiċċa wkoll jagħmel parti mil-Liġijiet ta’ Malta. Waqt iż-żjara tiegħi kelli wkoll l-opportunità nippreżenta l-IATE lill-persunal tal-Uffiċċju Is-Sur Mangion huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Il-VTS: mod kif nitgħallmu minn xulxin Ian Zammit Reċentement kelli l-opportunità li nieħu sehem fil-programm Visiting Translator Scheme (VTS). Għal ġimagħtejn kont ‘misluf’ lillUffiċċju tal-Avukat Ġenerali fil-Palazz, il-Belt. Hemmhekk stajt nitgħallem mill-esperjenza estensiva ta’ dan l-Uffiċċju, li ilu jittraduċi lliġijiet għal aktar minn 70 sena. Matul il-mawra tiegħi, l-Uffiċċju tal-AĠ kien qed jaħdem fuq il-liġi li permezz tagħha ddaħħal id-divorzju f’Malta. Il-Kumitat Parlamentari għall-introduzzjoni tad-divorzju kien qed jiltaqa’ kuljum u ż-żewġ naħat talkamra kienu qed jibagħtu l-emendi proposti tagħhom kuljum. Dawn kienu jintbagħtu bil-Malti u sas-seduta tal-għada kellhom ikunu tradotti għall-Ingliż biex il-Kumitat ikun jista’ jiddiskutihom. LAvukat Ġenerali kien parti minn dan ilKumitat Parlamentari u kelli l-opportunità li nakkumpanjah f’waħda minn dawn is-seduti. L-Uffiċċju tal-Avukat Ġenerali tal-Avukat Ġenerali. Din l-għodda terminoloġika tant utli għalina jidher li għadha pjuttost skonoxxuta fid-Dipartimenti tal-Gvern Malti. Anke minħabba nuqqas ta’ softwer disponibbli għat-traduzzjoni bil-Malti, din ilbażi ta’ dejta ntlaqgħet sew mill-Uffiċċju talAĠ. Dr Zammit huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Minbarra li jittraduċi l-liġijiet li jkunu qed jiġu 23 l-aċċent Il-Proġett tad-Dizzjunarju ta’ Aquilina online Alan Delia Minn mindu l-għodod elettroniċi daħlu biex jgħinuna u jħaffulna tista’ tgħid l-oqsma kollha tax-xogħol u tar-riċerka, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti ħass il-ħtieġa li l-Malti wkoll ikollu dizzjunarju mqiegħed fuq l-internet, minn fejn kulħadd jista’ jikkonsultah meta u kif irid. Il-preżenza online ta’ tant dizzjunarji, kemm tal-ilsna l-‘kbar’ kif ukoll ta’ ilsna ta’ komunitajiet żgħar bħal tagħna, kompliet saħħet din il-ħtieġa. Il-proġett tad-dizzjunarju Malti online jibni fuq id-Dizzjunarju ta’ Aquilina li bħalissa huwa l-aqwa xogħol u l-iktar wieħed komplet li għandna f’idejna. Manwel Mifsud, li qed imexxi dan il-proġett, “kienet tkun bluha li nerġgħu nippruvaw nibdew mill-qiegħ u rajna li kien jaqbel li nibnu fuqu.” F’din l-intervista li Alan Delia għamel lillProf. Mifsud insiru nafu aktar dwar ix-xogħol li għaddej fuq dan id-dizzjunarju u dwar x'vantaġġi se jġib miegħu ladarba jkun lest, dejjem jekk wieħed jista' qatt juża l-kelma 'lest' għal proġett online marbut mal-lingwa. X’inhu l-involviment tiegħek fil-proġett tad-Dizzjunarju online? Wara l-istudji tal-Baċellerat f’Malta u mbagħad tliet snin ta’ studju fuq l-ilsna Semitiċi fl-Università La Sapienza, jiena kont l-uniku kollega tal-Prof. Ġużè Aquilina għal seba’ snin sħaħ, bejn l-1971 u l-1978, li kienu l-ewwel snin ta’ ħidma fuq id-dizzjunarju. Kont inkarigat mill-organizzazzjoni tal-binja grammatikali, minn ħafna mill-etimoloġija u mill-preżentazzjoni prattika tad-dizzjunarju. Ma’ Aquilina ddiskutejt u qsamt iddeċiżjonijiet importanti li kellhom jittieħdu sakemm wasalna għal format aċċettabbli, 24 Diċembru 2011 riċetta li bin-nuqqasijiet kollha tagħha għadha taqdi tajjeb lil tant atturi fil-qasam lingwistiku. Dan id-dizzjunarju rajtu jitwieled u jitfarfar. Iktar tard, kien l-aktar bl-insistenza tiegħi li din il-ħolma ta’ dizzjunarju Malti online bdiet riesqa lejn it-twettiq tagħha. U naħseb li kien għal dawn ir-raġunijiet li l-Kumitat tadDizzjunarju għoġbu ġentilment jafdani bittmexxija effettiva tal-proġett, li se jitlaq formalment mill-bidu tal-2012. Ħabat tajjeb li l-interess tagħna fit-tkabbir u xxandir ta’ dizzjunarju online sab il-qbil u lappoġġ sħiħ u ġentili tal-Midsea Books, li huma kemm il-pubblikaturi kif ukoll is-sidien tad-drittijiet tad-dizzjunarju. Din is-sinerġija għamlitilna l-qalb biex nidħlu għall-proġett blalmu kollu tagħna. X’vantaġġi jġib miegħu dizzjunarju online? Vantaġġi kbar. Qabelxejn, l-aktar vantaġġ ovvju, il-kumdità. Illum li, aktar iva milli le, niktbu billi nittajpjaw bil-kompjuter, huwa komdu ħafna li żżomm id-dizzjunarju miftuħ fuq l-iskrin biex tikkonsultah malli tiġi bżonnu, mingħajr ma jkollok tqandel jew tqalleb xi volum kbir. M’għandniex xi ngħidu, il-fakultà eċċellenti tat-tiftix (search) hija wisq eħfef u iktar immedjata. Dizzjunarju huwa wkoll għodda normattiva importanti. Malli jiġina dubju fuq kif għandha tinkiteb kelma, x’inhu l-plural tagħha, xi prepożizzjoni għandha tieħu, eċċ., arana niftħu dizzjunarju u nfittxuha. Noqogħdu fuqu bħala awtorità. Kif jaf kull min jaħdem fil-qasam tallingwa, il-Malti għadu ftit nieqes f’dik li hija norma ċara tal-kitba u tal-użu tal-kliem, l-aktar għaliex għadu ma tħaddimx wisq fl-oqsma formali. Dizzjunarju awtorevoli għandu jkun ta’ għajnuna kbira u ta’ serħan il-moħħ dwar ilforma u s-siwi semantiku tal-kelma għal kull min jikteb bil-Malti, l-aktar fil-qasam tattagħlim, tal-pubblikazzjoni u tat-traduzzjoni. Fil-kuntest partikolari tagħna, imbagħad, iddizzjunarju online għandu jħaffef in- l-aċċent normalizzazzjoni tal-Malti billi joħloq komunikazzjoni iktar uniformi u immedjata bejn ilkomunità li titkellmu u tiktbu f’Malta, ilġemgħa kbira ta’ tradutturi li jaħdmu flistituzzjonijiet tal-UE, kif ukoll il-firxa kbira ta’ emigranti Maltin flAwstralja, fil-Kanada u bnadi oħra. M’hemmx dubju li d-dizzjunarju online ikompli jsaħħaħ il-pont tal-lingwa Maltija li jgħaqqad tant tajjeb lil dawn il-komunitajiet. Irridu nifhmu wkoll li dizzjunarju online mhuwiex sempliċiment kopja tad-dizzjunarju tal-karta li tista’ taqraha fuq ilkompjuter. Din qabża filkwalità, fażi ġdida tallessikografija, għax il-medju l-ġdid jiftħilna orizzonti għalkollox ġodda. Fil-fatt beħsiebna nisfruttaw il-kwalitajiet interattivi li joffrulna l-mezzi elettroniċi, biex min juża d-dizzjunarju ma jibqax utent passiv li jfittex il-kliem u jirċievi t-tifsir kif jagħmel bħalissa, imma jkun jista’ jgħinna nżiduh, naġġornawh u ntejbuh billi jikkontribwixxi kliem, tifsir u espressjonijiet Maltin li s’issa għadhom ma nqabdux fixxibka tal-lessikografu. Illum, b’differenza mid-dizzjunarji tradizzjonali fejn il-lessikografu ma setax ħlief jistrieħ fuq l-għarfien tiegħu u ta’ ftit nies madwaru, permezz tal-interattività d-Dizzjunarju online jista’ jsir proġett nazzjonali, frott ta’ kollaborazzjoni bejn il-Maltin kollha. B’hekk ikun tabilħaqq, kif sejjaħlu tant tajjeb Agius de Soldanis, wieħed mill-eqdem lessikografi ta’ lsienna, “damma tal-kliem... imxerred filfomm tal-Maltin u l-Għawdxin”. Min isegwi lprogramm Kelma Bejnietna li nieħu sehem fih kull nhar ta’ Sibt fuq l-RTK jista’ jieħu idea żgħira ta’ kif nistgħu nużaw il-mezzi ta’ komunikazzjoni interattivament u x’nistgħu niksbu bihom f’din id-direzzjoni. Diċembru 2011 3. Fiex wasal ix-xogħol, u meta nistgħu nistennew li jibda online? Twaqqaf il-Kumitat tad-Dizzjunarju Malti Online magħmul minn rappreżentanti talKunsill tal-Malti u ta’ Midsea Books. Xogħol dan il-Kumitat hu li jfittex ir-riżorsi umani u finanzjarji meħtieġa u li jmexxi l-proġett ’il quddiem. L-ewwel diffikultà kienet li ż-żewġ volumi tad-dizzjunarju, jiġifieri t-taqsima MaltiIngliż, ma kinux diġitalizzati, għax inħadmu qabel il-wasla talkompjuter fostna. Dan kien ifisser li aktar minn 1,600 paġna kellhom jiġu skennjati u mibdulin f’verżjoni diġitali permezz ta’ softwer li jagħraf l-ittri (OCR) u mbagħad jissaffew mill-bosta nuqqasijiet li joħorġu waqt dan il-proċess. Xogħol kbir li fih sibna l-għajnuna siewja tal-Università ta’ Arizona fl-Istati Uniti, u l-aktar tal-Prof. Adam Ussishkin, li diġà kellha interess kbir fl-istudji Maltin u li hija armata ħafna b’apparat u b’esperjenza ta’ dan it-tip ta’ xogħol. Issa lvolumi kollha huma diġitalizzati u għoddhom ikkoreġuti, u wasalna biex nibdew ix-xogħol ta’ aġġornament u noħolqu l-links elettroniċi li jridu jorbtu kull referenza. Bħalissa qed jinbena tim ta’ studjużi, konsulenti u esperti tekniċi li se jkunu jaħdmu biex, wara lkorrezzjonijiet, l-aġġornamenti u l-bidliet meħtieġa, id-dizzjunarju jittella’ fuq l-internet. Imma l-frott ta’ dan ix-xogħol kbir ma narax kif jista’ jibda jidher online qabel, ngħidu aħna, sena u nofs oħra. L-ewwel volum tad-dizzjunarju stampat ħareġ fl-1987, u mhux dejjem isegwi r-regoli uffiċjali tal-kitba. Il-proġett ta’ Aquilina online se josserva r-regoli uffiċjali kollha? Kif qed tgħid, meta ħareġ id-dizzjunarju MaltiIngliż, dan ma kienx jimxi għalkollox mar25 l-aċċent regoli uffiċjali tal-ortografija. Nistqarr li kont inħsadt mhux ftit malli ftaħtu, għax meta ħallejt ix-xogħol tad-dizzjunarju fl-1978 ma kienx hemm virgola li ma kinitx konformi mar-regoli. U r-regola għandha tkun regola, dejjem u għal kulħadd. Hi kif inhi, nista’ nserraħlek rasek li l-eżerċizzju ta’ korrezzjoni u aġġornament se jibda sewwasew billi jsewwi dawk il-punti li fihom id-dizzjunarju mhux konformi, bħalma huma ż-żamma tal-konsonanti dgħajfin doppji fi kliem bħal jitkejjlu, issajjru, sawwmu (flok jitkejlu, issajru, sawmu), u t-tagħqid talpartiċella il mannumri minn 11 sa 19 bħal ħmistaxil, sbataxil (flok ħmistax-il, sbataxil). L-ordni tal- kliem se ssegwi strettament dik talProf. Ġużè Aquilina alfabett uffiċjali, għax Aquilina (bħal Sutcliffe fl-1936) kien għażel li jqiegħed l-ittra għ wara n-n minflok bejn il-g u l-h. Barra minn dan, mill-pubblikazzjoni taż-żewġ volumi tal-Malti-Ingliż (1987, 1990) saru żewġ riformi uffiċjali fl-ortografija, l-Aġġornament tal-1992 mill-Akkademja tal-Malti u dDeċiżjonijiet 1 tal-2008 mill-Kunsill tal-Malti. Min se juża d-dizzjunarju online jista’ jserraħ rasu li dan se jkun aġġornat għalkollox marregoli uffiċjali tal-kitba. Il-kontenut tad-dizzjunarju online kif se jkun differenti mid-dizzjunarju ta’ bħalissa? Ngħidlek mill-ewwel li d-dizzjunarju sa millbidu kien inħadem bi kriterji lingwistiċi serji ħafna, li jirrispettaw kemm ir-rigorożità taxxjenza lessikografika u kemm in-natura ta’ 26 Diċembru 2011 lsienna bħala lsien ta’ nisel Semitiku imma lsien imħallat. F’dan aħna xxurtjati li diġà għandna pedament sod fuqiex nibnu. Imma mindu ndamm dan id-dizzjunarju sallum, sar ħafna progress kemm mil-lat talgħarfien lingwistiku kif ukoll fil-mezzi ta’ komunikazzjoni, progress li beħsiebna nieħdu kull vantaġġ li joffrilna, għaliex nemmnu li lMalti ma jixraqlu xejn inqas minn kull ilsien ieħor. Id-dizzjunarju online irid jieħu wisa’ ġdid, bi ftuħ kemm lejn il-futur kif ukoll lejn limgħoddi. Lejn il-futur biż-żieda ta’ bosta termini ġodda li llum ilsienna ma jistax jgħaddi mingħajrhom, jekk irriduh ilsien Ewropew progressiv. Għandi f’moħħi, ngħidu aħna, bosta termini ġodda miġburin jew maħduma hawnhekk u li jinsabu f’għadd kbir ta’ glossarji żgħar u kbar midfunin f’kotba jew f’teżijiet li nħadmu fidDipartiment tal-Malti jew fid-Dipartiment tatTraduzzjoni fl-Università; kif ukoll tant termini ġodda żviluppati mit-tradutturi tal-UE, illum b’mod organizzat u b’kunsens wiesa’. Dwar il-ftuħ lejn l-imgħoddi, irrid infakkar li ma għandniex naħsbu li l-kliem u lespressjonijiet tal-lingwa Maltija nġabru kollha. Ta’ kuljum niskopru kliem li huwa mxerred fost il-Maltin, forsi reġjonalment, imma li għadu ma jinsabx fid-dizzjunarji, u dan għandu jinġabar. F’dimensjoni iktar storika, id-Dipartiment tal-Malti issa ilu snin jagħti teżijiet li fihom l-istudenti jiflu ddokumenti qodma tal-Malti, sa mill-eqdem wieħed, u joħorġu minnhom tagħrif ta’ kliem qadim, kif ukoll jiddataw l-eqdem użu u listorja ta’ kull kelma. Naf li Aquilina kien xtaq jasal għal dizzjunarju storiku tal-Malti u ma sabx il-ħin, għax dan huwa xogħol li jitlob ħin, reqqa u sabar. Imma nemmnu li, meta dan ittagħrif kollu jinġabar fid-dizzjunarju, għandhom jidhru wisq aħjar l-għana tal-ilsien Malti u l-istorja tiegħu, u jikber il-prestiġju tiegħu bħala lsien li għandu storja daqskemm futur. l-aċċent Diċembru 2011 Għall-etimoloġija, impenjajna l-aħjar studjużi tagħna kemm tal-Għarbi Klassiku u djalettali kif ukoll tar-Rumanz (Sqalli, Taljan u d-djaletti tagħhom) biex nibdew nirrevedu nisel il-kliem, għax minn żmien Aquilina ħarġu għadd ta’ dizzjunarji djalettali fuq iż-żewġ xaqlibiet li qed jindikawlna rabtiet etimoloġiċi li huma wisq eqreb minn dawk li seta’ jasal għalihom hu bl-għodod li kellu f’idejh. jinbidel kontinwament u jista’ jeqdiem u jiskadi jekk ma jkollux min jaġġornah ta’ kuljum bi kliem u tifsiriet ġodda (u qodma) li jinqalgħu minn żmien għal żmien. Ma nixtiqux li ddizzjunarju jiġrilu bħal tant inizjattivi li, wara sforz kbir fil-bidu, jitħallew jindifnu taħt lgħabra taż-żmien. Anke wara li nvarawh sħiħ fuq l-internet, irid ikollna korp permanenti li jieħu ħsieb dan l-aġġornament kontinwu. Beħsiebna nżidu wkoll il-kitba fonetika ta’ kull kelma biex wieħed ikun jaf kif tinqara, u – biex nersqu iktar lejn l-utent komuni – bdejna naħdmu biex ma’ kull kelma jkollna fajl WAV li malli tagħfas fuqu tisma’ leħen li jippronunzjahielek. Għalissa jidher li nistgħu nserrħu rasna għallewwel sentejn, bil-kooperazzjoni ġentili tadDipartiment tal-Edukazzjoni, tal-Università u taż-żewġ istituzzjonijiet involuti fit-tmexxija tiegħu. Għandna wkoll il-ħsieb li ’l quddiem iddizzjunarju jkun imsieħeb minn serje ta’ tabelli bi tpinġijiet ta’ oġġetti jew ambjenti differenti, li jirfdu t-tifsira miktuba tal-kliem. Kif qed tara, illum meta taħseb fil-mezzi biex twassal it-tifsir, kif jgħidu l-Ingliżi “the sky is the limit”. U aħna għandna quddiemna programm ambizzjuż ħafna, daqs dak ta’ ilsna oħra, anke jekk nafu li rridu nilħquh pass pass u tarġa tarġa. Imma l-proġett taż-żamma u l-kodifikazzjoni tal-ilsien nazzjonali huwa proġett nazzjonali li jeħtieġ l-appoġġ ta’ kull min jemmen fis-siwi tal-kultura Maltija. Ewlieni fost dawn għandu jkun il-poplu Malti nnifsu permezz tarrappreżentanti tiegħu fil-Gvern. Imma nistennew li dan il-proġett essenzjali jsib ukoll l- Għall-ewwel fażi, aħna nkunu kuntenti jekk intellgħu d-dizzjunarju Malti-Ingliż bilkorrezzjonijiet u l-aġġornamenti kollha meħtieġa, biex l-utent ma jdumx ma jibda jinqeda. Sadanittant inkomplu naħdmu fuq il-parti Ingliż-Malti, li tkun it-tieni fażi. Iż-żidiet loħra li semmejt se jkunu qed jiżdiedu minn żmien għal żmien, ladarba bis-saħħa tal-mezzi elettroniċi kull bidla tista’ tittella’ immedjatament. Waħda mill-akbar sfidi wara li jkun varat ix-xogħol hi li jrid ikun hemm korp li jieħu ħsieb l-aġġornament tiegħu. Xi pjanijiet hemm f’dan is-sens? Qed nieħu pjaċir li din il-ħtieġa tħossha u semmejtha. Id-dizzjunarju, bħal kull ħaġa ħajja, Sors: Websajt tal-iskola ta’ Ta’ Sannat, Għawdex. l-aċċent appoġġ – morali u ekonomiku – ta’ entitajiet oħra f’Malta u barra, u – għaliex le? – talUnjoni Ewropea, li tista’ tikseb ġid kbir għallħaddiema tagħha minn xogħol bħal dan. Bħalissa l-Kumitat qed jagħmel ħiltu biex isib kontributuri ġenerużi li jassiguraw ilkontinwazzjoni ta’ dan il-proġett. Id-dizzjunarju ta’ Aquilina għadda millewwel reviżjoni radikali meta ġiet ippubblikata l-verżjoni konċiża. Mid-dehra rreviżjoni preżenti se tkun sostanzjali wkoll. Kemm se nkunu nistgħu nibqgħu nsejħulu “id-dizzjunarju ta’ Aquilina”? Bħala lingwista serju, il-Prof. Aquilina dejjem żamm quddiem għajnejh li l-lingwa hija talpoplu li jitkellimha u li l-lessikografu ma jagħmilx ħlief jiġborha u jiddeskriviha, b’umiltà u b’ammirazzjoni kbira. Fil-fatt l-isem “ta’ Aquilina” huwa isem li tawh in-nies spontanjament u meritatament. Imma hu kien għażel li jsemmih sempliċiment Maltese-English Dictionary u English-Maltese Dictionary. Isiru kemm isiru tibdiliet u żidiet lid-dizzjunarju tiegħu, l-akbar dejn jibqa’ dejjem lejn Ġużè Aquilina, l-arkitett ewlieni tiegħu, u m’hemmx dubju li dan se jibqa’ rikonoxxut. Anzi ngħidlek li l-ħolma tagħna hija li naslu għaddizzjunarju li żgur li Aquilina kien iħabrek biex ikollna kieku kien għadu magħna llum. Dan hu l-ewwel proġett biex dizzjunarju Malti jkun ippubblikat fuq l-internet. Ma taħsibx li ħadna wisq żmien? Jista’ jkun. Tajjeb li wieħed jiftakar illi li taħdem dizzjunarju ta’ lsien, imqar jekk ikun “ilsien żgħir” kif iħobbu jsejħu lill-Malti, huwa xogħol kbir ħafna. Anzi dizzjunarju ta’ lingwa bħal tagħna jaf ikun itqal, għax ma jkollokx tant mudelli ta’ dizzjunarji fl-istess ilsien li nħadmu qabel u li fuqhom tista’ tistrieħ. Millbanda l-oħra, ir-riżorsi umani u ekonomiċi ta’ pajjiż żgħir huma limitati ħafna. U tinsiex li proġetti dwar elementi “inviżibbli” tal-kultura, bħal-lingwa, spiss jintefgħu fil-qiegħ talprijoritajiet. Diċembru 2011 Imma jien magħmul inħares dejjem ’il quddiem, u bl-ottimiżmu. Jekk l-imgħoddi kien imdallam, il-ġejjieni jidher wisq iktar imdawwal. Huwa ottimiżmu li nħossu kemm filKumitat kif ukoll fit-tim tad-Dizzjunarju li qed jinbena, u qed inissel fina enerġija kbira. X’inhuma l-akbar sfidi li qed jiffaċċja lilsien Malti llum, u taħseb li dan il-proġett se jindirizza mqar uħud minnhom? Diġà semmejt oqsma li fihom id-dizzjunarju għandu jgħin u problemi li jista’ jsolvi. Il-Malti miktub għandu bżonn iktar ċertezzi, iktar għażliet bejn forom alternattivi, u naħseb li dawn il-kittieb ta’ kull lingwa jfittixhom u għandu jsibhom f’dizzjunarju tajjeb. Semmejt ukoll li d-dizzjunarju għandu jgħin fit-tkabbir tal-vokabolarju u fil-ġbir tat-terminoloġija ta’ oqsma partikolari, li lsienna għadu kif beda jitħaddem fihom. Imma naħseb li l-akbar sfida u l-isbaħ prospett li għandna quddiemna huwa kif se ninqdew b’dan id-dizzjunarju biex, permezz talinterattività, noħolqu pont two-way bejn illessikografu u l-utent, hekk li l-istudenti, ittradutturi, il-kittieba, il-Maltin li jużawh fiddar u fuq ix-xogħol iħossuhom biċċa minn dan il-proġett nazzjonali u – permezz tagħna – bennejja tiegħu. Dan għalija jkun l-akbar sodisfazzjon. Is-Sur Delia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea u l-Korrispondent tal-Librerija tad-Dipartiment talMalti. Għodda għal kwalità aħjar Bernard Cachia Meta nikteb ewro, u meta euro? Nikteb ċertu regola, jew ċerta regola? L-imbierek spazju fiss irrid dejjem nagħmlu man-numri? Il-hyperlinks irrid nittraduċihom? X’ngħidu: 20 suldat mar jew 20 suldat marru għall-gwerra? l-aċċent Il-Gwida tal-Istil tad-Dipartiment tal-Malti ( http://ec.europa.eu/translation/maltese/guidelines/ documents/styleguide_maltese_dgt_mt.pdf) hija għodda importanti li d-Dipartiment juża biex jistandardizza l-prodott tiegħu u jassigura livell konsistenti ta’ kwalità, l-aktar f’dak li jirrigwarda l-użu tal-lingwa u l-preżentazzjoni. L-għan tagħha huwa li tiggwida lit-tradutturi meta jkollhom quddiemhom għażliet ta’ natura stilistika, mingħajr ma toħloq uniformità żejda li toqtol il-kreattività. Il-Gwida tipprovdi wkoll ħarsa lejn il-prinċipji li t-traduttur jeħtieġ biex jasal għal soluzzjonijiet korretti, meta jkun iffaċċjat b’informazzjoni li xi kultant tidher mhux konsistenti, u li tkun ġejja minn sorsi li fil-qasam tagħhom ikunu awtorevoli. F’bosta każijiet, il-Gwida tmur lil hinn ukoll mill-prinċipji, u tipprovdi risposti u eżempji speċifiċi, b’mod partikolari f’dak li jirrigwarda żbalji komuni li fil-passat kellhom impatt sproporzjonat fuq il-kwalità. F’każijiet oħra, ilGwida tagħti wkoll għajnuna prattika dwar kif għandhom jintużaw l-għodod elettroniċi biex ikunu jistgħu jinkitbu testi li jirrispettaw irregoli ortografiċi tal-Malti u l-ħtiġijiet talIstituzzjoni. Għalkemm il-Gwida tal-Istil hija biss għodda Dipartimentali, u ma tiħux post ilGwida tal-Istil Interistituzzjonali jew is-sorsi primarji l-oħra (fosthom id-dokumenti maħruġa mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti u, qablu, l-Akkademja tal-Malti), fil-fatt Diċembru 2011 hija mhux biss tirrispettahom b’mod sħiħ, iżda toffri wkoll taqsira utli tal-prinċipji ewlenin tagħhom fejn meħtieġ u tmur ukoll lil hinn minnhom f’dak li jirrigwarda għażliet stilis-tiċi rele-vanti għax-xogħol ta’ kuljum tagħna. Ilħsieb hu li t-traduttur, wara li jkun iffamiljarizza ruħu mas-sorsi primarji kollha u mal-Gwida Dipartimentali nnifisha, imbagħad jużaha fuq bażi regolari bħala l-ewwel għajnuna f’każ ta’ diffikultà u bħala gwida dwar kif għandu jirrikonċilja s-sorsi differenti. Madankollu, il-Gwida nnifisha ma hija la grammatika tal-Malti u lanqas deskrizzjoni sħiħa tas-sistema ortografika tal-Malti. Il-Gwida hija proġett li jibqa’ għaddej, mhux biss għax bħal kull ħaġa oħra tista’ dejjem tibqa’ tittejjeb, iżda wkoll għax il-ħtiġijiet tadDipartiment jibqgħu jinbidlu maż-żmien, u għax bosta mis-sorsi li fuqhom il-Gwida hija bbażata għadhom huma stess qed jevolvu. It-tieni edizzjoni tal-Gwida ħarġet f’Marzu 2011 u fiha mhux biss diversi punti ġodda iżda wkoll riorganizzazzjoni ta’ xi punti inklużi flewwel edizzjoni u żidiet u bidliet fl-eżempji. Kulħadd huwa mistieden iressaq issuġġerimenti tiegħu jekk iħoss li għandhom jiġu inklużi xi punti oħra fil-futur jew jekk iħoss li jistgħu jsiru xi tibdiliet oħra utli. Is-Sur Cachia huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. l-aċċent L-istorja ta’ Malta mil-lenti lingwistika Alessandro Mangion B’liema lsien kienu jitkellmu l-bennejja tattempji megalitiċi? In-nies tal-gżira kienu jitkellmu bil-Puniku, bil-Latin u bil-Grieg matul il-ħakmiet twal tal-Kartaġiniżi, tarRumani u tal-Biżantini? Kif tnissel il-Malti? Għaliex l-abitanti lokali baqgħu jitkellmu bilMalti taħt in-Normanni, l-Iżvevi, l-Aragoniżi, il-Kastiljani u l-Kavallieri ta’ San Ġwann, meta Sqallija u l-inħawi ta’ Spanja fejn kienu jitkellmu bl-Għarbi qalbu għall-Isqalli u għallIspanjol? Għaliex il-Maltin irreżistew lingleżizzazzjoni? Il-Malti kif sar “lingwa”? Għaliex l-Ingliż f’Malta llum huwa f’pożizzjoni ferm aktar b’saħħitha milli kien qabel it-Tieni Gwerra Dinjija? Dawn huma ftit mill-mistoqsijiet li jgħarbel laktar ktieb riċenti tal-Prof. Joseph M. Brincat, Maltese and other languages, li jirrakkonta listorja ta’ Malta mil-lenti lingwistika. “Ippruvajt negħleb il-kunċett tradizzjonali ta’ ‘tagħna’ u ‘mhux tagħna’, b’kunċett wiesa’ ta’ patrimonju, bħal dak li napplikaw għallarkitettura, għall-arti, għall-mużika u għallkultura inġenerali,” ikkummenta l-awtur ma’ l-aċċent. “Hekk, kull lingwa li ntużat jew tintuża f’Malta tagħmel parti mill-patrimonju tagħna, iżjed u iżjed jekk għenet biex jiġi ffurmat il-Malti tal-lum. Ippruvajt ukoll infiehem 30 Diċembru 2011 għaliex qamu ċerti kwistjonijiet fil-passat, u dan eżaminajtu fid-dawl tal-iżvilupp tat-teoriji lingwistiċi, biex kollox jiġi ppreżentat filprospettiva storikokulturali dinjija. Spjegajt ukoll l-istandardizzazzjoni fil-wisa’, mhux marbuta biss mal-letteratura imma wkoll malġrajjiet u ċ-ċirkostanzi storiċi, bħalma huma ddemografija, il-kummerċ, l-informazzjoni (listampa u x-xandir) u d-divertiment (l-opri, itteatru, iċ-ċinema, it-televiżjoni).” Il-ktieb, bl-Ingliż, hu ppubblikat mill-Midsea Books u fih 536 paġna. Huwa verżjoni aktar iddettaljata tal-edizzjoni bil-Malti Il-Malti: Elf Sena ta’ Storja (PIN 2000, 236 paġna). Listatistika u l-bibljografija tiegħu jaslu sal2010. Is-Sur Mangion huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. Stedina għal kontributi Dan il-ġurnal għalaq sentejn u ma nistgħux ma nħarsux lura mingħjar sens ta’ sodisfazzjon għal dak li flimkien irnexxilna niksbu sa issa. Bis-saħħa tal-interess li wrejtu u l-artikli li bgħattu, din il-pubblikazzjoni jidher li qabdet ritmu tajjeb u qed tqajjem interess anke barra mill-konfini tal-istituzzjonijiet tal-UE. Sabiex dan ir-ritmu nsostnuh, inħeġġukom biex tibqgħu tibagħtu kontributi fuq l-aspetti kollha li huma ta’ interess u/jew li jqajmu diskussjoni. Grazzi lil kulħadd. l-aċċent Diċembru 2011 Dun Karm it-traduttur: il-50 anniversarju mill-mewt tal-poeta nazzjonali Ivan Said Matul din is-sena ġew organizzati ħafna attivitajiet biex jitfakkar il-50 anniversarju millmewt tal-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila. Bix-xieraq li Malta tfakkar lil dan il-poeta li tul ħajtu tħabbeb mal-poeżija u ma’ lsien pajjiżu. Hu laħaq il-quċċata poetika tiegħu bil-kitba u l-pubblikazzjoni ta’ Il-Jien u Lilhinn Minnu fl1938, wara li kien ittraduċa mit-Tajlan I Sepolcri ta’ Ugo Foscolo. Il-kitba ta’ Il-Jien u Lilhinn Minnu kienet risposta filosofika għal LOqbra ta’ Foscolo. Anzi, fi kliem il-poeta stess, “[il-poema “Il-Jien u Lilhinn Minnu”] kellu jkun is-sieħeb u t-temma ta’ L-Oqbra ta’ Ugo Foscolo” biex b’hekk isiru “l-biċċtejn xogħol tiegħi [ta’ Dun Karm] l-aktar importanti sewwa fl-għalqa tal-letteratura u sewwa fl-għalqa tas-sentiment nazzjonali” . Skont il-Professur Oliver Friggieri, b’L-Oqbra u b’Il-Jien u Lilhinn Minnu l-poeta jilħaq ilqofol tal-perijodu 1927-1938 li “aktarx [hu] liżjed wieħed għani tul il-ħidma poetika tiegħu [ta’ Dun Karm] kollha, hu dokument uman u letterarju tal-akbar importanza fl-istudji tiegħu bħala bniedem u bħala artist.” 2 Kien il-poeta stess li spjega l-motiv tiegħu wara t-traduzzjoni f’taħdita li ta fl-1942 lissurmastrijiet tal-iskola ta’ Ħaż-Żebbuġ u xi ħbieb tagħhom: “Jiena xtaqt b’qalbi kollha u bis-saħħa ta’ fehmti kollha, nuri lil ħuti lMaltin illi l-ilsien Malti – li kien x’kien hu lilsien tagħna – jista’ jnissel u jrabbi minnu nnifsu dawk ix-xejriet kollha karatteristiċi li jinsabu fi lsien letterarju; u fl-1927, meta lItalja kienet qiegħda tfakkar bil-ġieħ kollu talewwel mitt sena mill-mewt ta’ Ugo Foscolo, għaddieli minn rasi l-ħsieb li naqleb fil-Malti l-Carme famuż tiegħu... meta fl-1929 aħna lMaltin, u l-aktar aħna ż-Żebbuġin, konna qegħdin infakkru, bil-ġieħ li jistħoqqlu, lewwel ċentinarju mill-mewt ta’ Mikiel Anton Vassalli, il-missier tal-Ilsien Malti bħala lilsien nazzjonali, il-ħsieb li naqleb I sepolcri tefa’ għeruq ħoxnin f’moħħi u f’qalbi, intfajt għax-xogħol, u fl-1932 it-traduzzjoni ta’ I sepolcri kienet ħaġa mitmuma” . L-Oqbra kienet ippubblikata mill-Istamperija tal-Gvern fl-1936. Għaqda tal-Malti (Università), 1960) 10-11. “I sepolcri” ta’ Ugo Foscolo nqalbet ukoll għall-Ingliż, “The Tombs”, mill-poeta Ġorġ Żammit għall-ħabta tal1939. Għal aktar tagħrif dwar iż-żewġ traduzzjonijiet ara t-teżi tal-BA (bl-Unuri) tal-Malti tal-1971 ta’ Godwin Degabriele, “Il-qlib ta’ L-Oqbra ta’ Dun Karm u The Tombs ta’ Ġorġ Żammit – Studju Komparattiv”. Dun Karm Psaila, “Taħdita fuq il-poeżija Maltija”, Leħen il-Malti, Sena XXIX, 1960, Għadd 1 (Malta: LGħaqda tal-Malti (Università), 1960) 1. Oliver Friggieri, “Dun Karm – Il-bniedem fil-poeta” (Valletta, Klabb Kotba Maltin: 1980), 70. Dun Karm Psaila, “Taħdita fuq il-poeżija Maltija”, Leħen il-Malti, Sena XXIX, 1960, Għadd 1, (Malta: L- l-aċċent Diċembru 2011 raħal u kompla fis-Seminarju bejn l-1885 u l-1891. Baqa’ hemm sal-1888 jistudja lFilosofija u fl-1890 daħal lUniversità ta’ Malta biex jistudja t-Teoloġija. “Dan it-tisħib ideali bejn it-traduzzjoni ta’ opra romantika Taljana ewlenija u l-personalità ta’ patrijott romantiku Malti,” jikteb il-Professur Friggieri, “jindika l-għan doppju ta’ Dun Karm, għan estetiku letterarju u għan lingwistiku nazzjonali” . Minkejja li għandna din l-evidenza diretta minn fomm il-poeta li Il-Jien u Lilhinn Minnu kienet risposta għal L-Oqbra. Mons. Lawrenz Cachia, Żebbuġi bħal Dun Karm, awtur u midħla sew taċ-ċrieki tal-istudji tal-Malti, isostni li “din ma kinitx ħlief qlajja’” li “tant imxiet li beda jemminha Dun Karm innifsu”. Skont Mons. Cachia, il-ktieb li “aktarx” nebbaħ lil Dun Karm biex jikteb Il-Jien u Lilhinn minnu hu The Broad View tal-awtur Franċiż Joseph Serre maqlub għall-Ingliż minn Charles E. Benham, li minnu “ħa biss it-tema jew suġġett, xejn aktar” . Imwieled Ħaż-Żebbuġ fit-18 ta’ Ottubru 1871, Dun Karm Psaila studja fl-iskola primarja tarOliver Friggieri, “Dun Karm – Il-bniedem fil-poeta”, (Valletta, Klabb Kotba Maltin: 1980), 68. Lawrenz Cachia, “L-ilsien Malti – il-bieraħ u l-lum”, (il-Marsa: Sensiela Kotba Soċjalisti – Id-Dipartiment tat-Tagħrif tal-Partit tal-Ħaddiema, 1994), 107. Dun Karm ġie ordnat qassis fl1894. Bejn l-1895 u l-1921 għallem bosta suġġetti fisSeminarju. Fl-1921 ġie nominat Kanonku Onorarju tal-Kapitlu tal-Katidral. Flistess sena nħatar Assistent Librar fil-Librerija Nazzjonali u sentejn wara nħatar direttur tas-circulating libraries, pożizzjoni li żamm sa meta rtira fl-1936. Dun Karm għex il-parti l-kbira ta’ ħajtu TasSliema sa ma miet fit-13 ta' Ottubru 1961. Hu ndifen fiċ-ċimeterju ta’ raħal twelidu. Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Koedituri: Alessandro Mangion, Louise Vella, Antoine Cassar Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar: Chris Galea u Alan Delia Qari tal-Provi Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.