Il-Ħuttafa Ċinju Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Dis-sena n-narċis ixxala bil-kbir! Ħbieb Ħuttaf Kull meta noħroġ fil-kampanja għalija dejjem qisha ħa tibda avventura ġdida. Anke jekk post inkun żortu mitt darba, in-natura tant hi varjata u tant tinbidel, anke minn ġurnata għal oħra, li kull ħarġa tkun differenti. Il-fjuri li rajt f'Jannar mhux kollha l-istess li ħa tara fi Frar, u l-għasafar li ħa jitfaċċaw f'Marzu mhumiex ħa jkunu kollha bħal dawk li rajt jew smajt fi Frar. In-natura tiddependi ħafna mill- istaġuni, għalhekk il-bidla minn staġun għal ieħor iġġib bidla f'dak li ħa tara jew tisma' madwarek. Iktar ma noħorġu u ninnutaw x'hemm madwarna, iktar ħa nsiru Ftit ftit nidraw it-timetable tan-natura u nibdew naqtgħu minn qabel liema fjuri ħa naraw, għadux kmieni għall-mazzarelli, sarx tard għall-pitirrossi, hux żmien iż-żrinġijiet, għamlitx biżżejjed xita biex jitfaċċaw il-gambli tal-għadajjar, eċċ. Mill-kotba, mill-Ħuttafa u mill-Internet nistgħu nitgħallmu ħafna fatti fuq in-natura. Imma biex in-natura vera nsiru nafuha u nħobbuha rridu noħorġu nfittxuha. Kif jgħidilna tajjeb Martin f'paġna 8, m'intix ħa ssir berdwoċer minn quddiem skrin tal- kompjuter. Trid toħroġ! In-natura qiegħda hemm barra, mimlija sigrieti u sorpriżi sbieħ. Oħorġu gawduha! Victor Falzon L-Editur Iċ-ċinju (mute swan Cygnus olor) huwa fost l-ikbar u l-itqal għasafar tal-Ewropa. Filwaqt li komuni f'ħafna għadajjar u xmajjar tan-naħa ta' fuq tal-Ewropa, lejn il-Mediterran ma tantx jersaq. Imma kultant fix-xitwa f'pajjiżna jitfaċċa xi wieħed… jew tużżana (ara p.3)! F'Malta ċ-ċinju huwa protett bil-liġi. B'din il-ħarġa Il-Ħuttafa għalqet 33 sena! Kontenut Editorjal Aħbarijiet Il-Ħajt tas-Sejjieħ Id-deżertifikazzjoni Wiċċinu Irrid insir berdwoċer! Siti Natura 2000 fil-Baħar Il-Mixja ta' Marzu Kitbu f'dil-ħarġa Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko. Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena. Kuntatt © BirdLife Malta, Frar 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Isimgħu l-programm fuq Radju Marija kull nhar ta' Ħadd fis-1pm aħbarijiet Meta ġew iċ- Ċinji Iċ-ċinju huwa l-itqal għasfur fl- Ewropa. Kemm taħseb li jiżen? A 4kg B 8kg Ċ 12kg Tweġiba paġna 6 Bl-Ingliż jgħidulu mute swan mhux għax vera huwa mutu, u fil-fatt għandu leħen. Jgħidulu hekk għax meta jtir dan iċ-ċinju ma joqgħodx jgħajjat kif jagħmlu speċi oħra ta' ċinju, bħall-whooper swan u l-Bewick's swan. Kos, lilek ħadd ma jgħidlek mutu. Kif naħseb jaf kulħadd, fl-1 Jannar 2017 kellna rigal sabiħ tal-istrina meta waslet Malta qatgħa sabiħa ta' 12-il ċinju. Kienu għajjenin sew u niżlu fil-pront kif waslu l-art, fil-wied ta' Marsalforn f'Għawdex. Iċ-ċinju huwa rari f'pajjiżna u għalhekk ħafna nies marru jittawlulhom ħalli jgawdu l-ġmiel ta' din it-tajra kbira. Iċ-ċinji li żaruna kienu mhux biss għajjenin imma mejtin bil-ġuħ ukoll. Għall-ewwel darba fl-istorja membri tal- BirdLife u xi kaċċaturi ħadmu flimkien biex jitimgħuhom sakemm dawn jerġgħu jieħdu saħħithom. Il-pjan ħadem. Kmieni filgħodu nhar l-14 Frar iċ-ċinji taru u telqu. Aħna nawgurawlhom vjaġġ mingħajr periklu. Nittamaw li forsi s-sena d-dieħla jerġgħu jittawlulna. Daz-zakak żagħżugħ għax għandu leħħa safra ma' wiċċu. Dan se jdum jitkessaħ! Il-grupp ta' ċinji kienu mħalltin fl-età. Huwa faċli tagħraf l-adulti miż-żgħażagħ: iż-żgħar ma jkunux bojod bħall-kbar, u munqarhom ikun skur flok oranġjo. Kif isir kull sena taħt it-tmexxija għaqlija tal-ħabib tagħna Denis Cachia, grupp nies tal-BirdLife iltaqgħu nhar is-Sibt 14 Jannar 2017 biex jgħoddu z-zizka! Fix-xitwa z-zakak abjad (white wagtail) iħobb jinġabar fi gruppi kbar biex jorqdu f'post kenni bis-siġar. Il-biċċa l-kbira taz-zizka bojod li jgħaddu x-xitwa Malta kull filgħaxija jmorru jorqdu l-Belt Valletta! Fil-Belt hemm grupp siġar fi Pjazza Assedju u fi Pjazza San Ġwann u z-zizka jsibu dawn is-siġar dormitorji komdi. Dis-sena sħabna għoddew total ta' 9038 zakak dieħel għall-irqad. Kważi rekord! Ir-rekord assolut kien is-sena l-oħra, fejn għoddejna 10,786 għasfur. Ħafna miz-zizka bojod li jkunu Għawdex ma joqogħdux jaqsmu għal- Malta. Minflok, jinġabru jorqdu fis-siġar fil-pjazza ta' Għajnsielem, oħrajn f'xi siġar fir-Rabat (Victoria). 9038 għar-raqda! Il-brimba tat-tubu tuża xquq żgħar bejn il-ġebel u ħofor fil-ġebel stess. Hemmhekk tinseġ speċi ta' tubu tal-ħarir fejn tistkenn u tistenna xi nemla tinqabad fi ħjut irqaq fil-bokka tat-tubu. Il-ħajt tas-sejjieħ huwa ħabitat perfett għas-serp iswed għax jgħaddi faċilment bejn il-ġebel u jidħol jistaħba mill-periklu. Jistkenn ukoll mit-temp meta tkun sħana jew kesħa wisq għar-rettili. Iħobb joħroġ jixxemmex fuq xi ġebla sħuna. Iż-żokret l-għaġuża spiss tikber fil-ħitan tas-sejjieħ f'irkejjen umdi fejn ma tantx tara xemx. Għandha weraq żgħir, tond u jleqq li jkun fl-aqwa tiegħu fix-xitwa. Twarrad fir-rebbiegħa. Iż-żunżana tax-xehda spiss tibni x-xehda għall- kenn ta' ħajt tas-sejjieħ. Minħabba li dawn ikunu fil-kampanja, iż-żunżan faċli jsib injam x'igerrem biex jibni x-xehda, xgħat biex jitma' liż-żgħar u nektar mill-fjuri. Fin-naħa dellija ta' ħajt tas-sejjieħ issib il-ħażiż, pjanti li jiffurmaw tapit aħdar baxx u artab li jiksi l-ġebel qisu pannu. Dan l-ispeċi ta' frott ikun fih l-ispori, li huma bħal żerriegħa. Ambjenti u Residenti Ħajt tas- Sejjieħ Għasafar li jieklu l-insetti bħall- pitirross, il-fjamma sewda, il-buċaqq tax-xitwa, l-għasfur tal-bejt u l-kuda spiss jtperrċu fuq il-ħitan tas-sejjieħ minn fejn ifittxu insetti għaddejjin fuq wiċċ il-ħamrija. L-istess jagħmel il- merill biex ifittex il-gremxul. Minħabba l-forma żgħira, twila u misluta, il-ballottra faċli tistaħba ġo ħajt tas-sejjieħ. Hawnhekk taf ukoll issib il-priża tagħha: ġrieden, firien u gremxul. verrukarja Diversi likeni jikbru fil- ħitan tas-sejjieħ, uħud fix-xemx, oħrajn fid-dell. Il-likeni magħmulin minn fungu li taħtu jkun hemm alga, u ż-żewġ 1organiżmi jgħixu b'rabta bejniethom. Il-likeni jikbru bil-mod u jafu jgħixu mijiet ta' snin. Għall-qanfud, il-ħajt tas- sejjieħ huwa post komdu fejn jgħaddi l-ġurnata rieqed, protett mix- xemx u mill-2predaturi. Jitgeddes irrumblat fl-ispazji bejn il-ġebel u joħroġ jiekol filgħaxija. Il-ħitan tas-sejjieħ li naraw fil- kampanja jinbnew biex jifirdu għelieqi minn xulxin, imma wkoll biex il-ħamrija ma tinġarrx mix- xita u r-riħ. Ħajt tas-sejjieħ huwa differenti mill-ħitan tad- djar għax ma jkollux tikħil bejn il-ġebliet, għalhekk jeħtieġ is- sengħa biex jinbena sew. Meta l-ħamrija ix-xita u tagħmel tinfaqa' bl-ilma, l-ilma żejjed jiskula minn bejn il-ġebel. Kieku jkun ħajt imkaħħal solidu l-ilma ma jkollux minn fejn jgħaddi u l-pressa tiegħu fl-aħħar twaqqa' l-ħajt. Il-ħitan tas-sejjieħ joffru ħabitat eċċellenti għal ħafna annimali fil-ħofor, fix-xquq u il-ġebel. Meta l-irkejjen bejn nkunu fil-kampanja, importanti ma nħottux ħitan billi nitilgħu fuqhom jew naqilgħu l-ġebel biex infittxu l-bebbux. Fir-ritratt jidher ħajt tas-sejjieħ fl-inħawi taż-Żebbiegħ. 1organiżmu. Oġġett ħaj 2predatur. Annimal li jikkaċċja annimali oħrajn għall-ikel. U jien kont naħsbu żejt jew żift imċappas! Miskina dil-bufula. Riġment siġar imħawlin f'battalja biex titwaqqaf il-firxa tad-deżert. Battalja li spiss tintilef. Kont taf li deżertifikazzjoni hija waħda mill-problemi ambjentali li d-dinja qiegħda tiffaċċja? Naraw xi tfisser. Id- deżertifikazzjoni hija l-proċess li fih art għammiela tinbidel f'deżert, jiġifieri art niexfa u bla ħajja. Dan jikkawża problemi kbar għall-bijodiversità b'mod dirett fuq il-flora u l-fawna. X'jikkawżaha ? Bħal ħafna mill-problemi ambjentali, l-ikbar kawża tad- deżertifikazzjoni hi attività tal-bniedem. Ħafna drabi din tibda bid-deforestazzjoni jew b'agrikoltura li ma tkunx adattata għal dik l-art. Il-bidla fil-klima qiegħda wkoll tikkontribwixxi għad-deżertifikazzjoni: minħabba l-global warming, id-dinja qegħda tkun sħuna iktar minn qatt qabel. Xi problemi qed toħloq ? L-ewwel effett tad-deżertifikazzjoni hi ta' veġetazzjoni, fejn siġar, arbuxxelli, ħaxix, eċċ. jinxfu, imutu jew ineħħihom il-bniedem. Dan jaffettwa ħażin lill-ħamrija fertili għaliex il-veġetazzjoni hi essenzjali biex il-ħamrija tkun bijoloġikament komposta kif suppost, bin-nutrijenti u minerali meħtieġa għall-ħajja. Barra minn hekk, meta l-ħamrija tinkixfilha l-veġetazzjoni, din ma tibqax protetta mir-riħ, mix-xita, mill-għarar, mir- raxx tal-baħar u mill-qilla iwassal tax-xemx. Dan biex il-ħamrija jew tinxef u ttir mar-riħ jew tinġarr bl- għarar u tintilef. Jibqa' biss ħamrija ġeblija u fqira jew blat mikxuf li ma jikber xejn fuqu. Ħabitat li qabel kien mimli ħdura u ħajja spiċċa battal għal kollox mill-flora u mill-fawna li tiddependi minnha. Minħabba l-global warming id-Deżert Saħara qed jikber. Waqt il-passa, miljuni ta' għasafar kull sena jagħmlu sforz straordinarju biex jaqsmu dan id-deżert enormi. Imma s-Saħara tant infirex li iktar ma jmur iktar għasafar qed imutu bil-ġuħ, bl-għatx u bl-għeja qabel ma jilħqu jaqsmuh. Biex tiġi indirizzata l-problema tar-riħ mal-ħamrija niexfa, f'postijiet esposti qed jimplimentaw diversi teknoloġiji, fost dawn twaħħil ta' pannelli biex jipproteġu l-veġetazzjoni mir-riħ u l-għarar. Qed jiddaħħlu wkoll sistemi tal-art u ta' maniġġjar jipproteġu tal-ilma biex l-ħamrija fertili. toħloq Però huwa dejjem ħafna aħjar li tipprova ma toħloqx il-problema, il-problema milli tipprova imbagħad ssolviha. Għalhekk importanti ferm li nqajmu kuxjenza dwar it-theddida tad-deżertifikazzjoni ħalli nnaqqsu li sseħħ. Ftakru li l-attività tal-bniedem hija wara kollox l-ikbar kawża tad- deżertifikazzjoni. Tweġiba Kemm jiżen ċinju? Tweġiba Ċ (12kg)! l-possibiltà ta' pajjiżna saret u għadha ssir Anke fiċ-ċokon id- deżertifikazzjoni. Qatt rajtu trakter għaddej f'għalqa bi sħaba ħamrija tielgħa mill-art u ttir mar-riħ? Dak huwa każ perfett ta' kif minkejja l-għerf u t-teknoloġija kollha li għandna, xorta għad hawn min jibqa' jfaqqar l-art b'mod regolari. X'għandek ħi? Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent Jieqaf il-massakru tal-foki Ġirja lejn l-estinzjoni joqtlu eluf ta' foki, fosthom frieħ li jinqatlu quddiem ommhom. Insomma, massakru sħiħ. Din ix-xalata ta' qtil baqgħet issir sal-ġurnata tal-lum, imma xi ġimgħat ilu waqfu! Għal kollox! Waqfu għax ħadd ma għadu jrid jixtru laħam tal-foka jew ħwejjeġ magħmulin mill- ġilda tal-foka. In-nies jippreferu jaraw u jiggustaw il-foki ħajjin fin-natura. Ifraħ, Wiċċinu! Mexxej perikoluż iżgħar milli kien maħsub. Ir-raġuni hi li ħafna iktar qed jinqatlu jew jinqabdu minn bdiewa, rgħajja u traffikanti tal-annimali. Jekk ma ssirx xi ħaġa malajr, dan l-annimal meraviljuż ma jdumx ma jogħsfor mid-dinja. Tal-biki hux, Wiċċinu! Aktar art imħarsa jnaqqar il-liġijiet li jikkontrollaw it-tniġġis fl-Amerka. Qed iħajjar ukoll iktar tħaffir għaż-żejt u għall-faħam. Irid ukoll iħassar ftehim importanti li sar fl-2015 biex il-pajjiżi kollha tad-dinja jnaqqsu t-tniġġis. Nisperaw li ma tgħaddix tiegħu. Ibki, Wiċċinu! Tama għall-iljunfanti L-ambjent naturali jinkludi foresti, steppa, xagħri, makkja, widien, xmajjar, muntanji u deżert, kif ukoll forom spettakolari fil-blat u veduti tal-ġenn. Huwa post ukoll sagru għall-Indjani. Idħaq, Wiċċinu! Salvajna żewġ liġijiet importanti Iċ-ċita, famuża bħala l-iktar annimal tal-art li jiġri, għandha inkwiet serju. Studji li saru dan l-aħħar juru li fid-dinja baqa' biss xi 7100 ċita, figura ħafna Ftit qabel spiċċa minn president tal-Istati Uniti, Barack Obama ddikjara żewġ riservi naturali kbar oħra: il- Bears Ears (5471km2) u l-Gold Butte (2023km2), Is-sena l-oħra konna fil-periklu li nitilfu żewġ liġijiet importanti ħafna għall-ħarsien tal-għasafar u l-ambjent naturali tal-Ewropa. Xi għorrief fil-Kummissjoni Għal mijiet ta' snin fin-Norveġja kien hemm industrija kbira ta' qtil tal-foki. Gruppi ta' rġiel armati bil-hakapiks (qisha lembuba kbira) joħorġu fuq is-silġ u Donald Trump, il-president il-ġdid tal- Amerka, ma jemminx li l-klima qed tinbidel bit-tniġġis tal-bniedem. Għalih dawn kollha "fake news" u għalhekk beda Eluf ta' iljunfanti jinqaltu kull sena biex joħdulhom dawk iż-żewġ nejbiet twal. Din il-kaċċa illegali ssir għax dawk in-nejbiet huma tal- avorju u jiswew ħafna L-avorju jintuża l-iktar biex isiru statwi, u l-ikbar klijent tal-avorju hija ċ-Ċina, fejn jinbiegħ xi 70% tal- avorju kollu. Issa l-gvern Ċiniż ħabbar li sa l-aħħar ta' dis-sena n-negozju fl-avorju ħa jsir illegali f'dal-pajjiż enormi. Tbissem, Wiċċinu! Ewropea dehrilhom li l-Birds Directive u l-Habitats Directive issa qdiemu u għandhom jitneħħew. Imma nofs miljun ruħ ipprotestaw kontra din l-idea. L-irjus baxxew rashom u aċċettaw li ż-żewġ liġijiet għadhom tajbin u meħtieġa. Ħu gost, Wiċċinu! • Avviż • Attività • Avviż • Attività • Avviż • Attività • Avviż • • berdwoċing • ikel • divertiment • logħob • passiġġati ggwidati • kafeterija • arti fil-beraħ • kwiżż • kompetizzjoni • tagħrif • stalls • stands • għaqdiet ambjentali • ferrovija • bouncing castle • produzzjoni tal-melħ Tlaqna! Data il-Ħadd 12 Marzu 2017 Ħin 10.30am sa 5pm Post ir-Riserva Naturali tas-Salina Irrid insir berdwoċer! Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers. Issa li forsi xtrajt tromba ma tridx tħalliha fuq l-ixkaffa tiġbor it-trab. Il-berdwoċing ma tagħmlux fil-kamra quddiem il- kompjuter, imma barra! Wied il-Qlejgħa post tajjeb għall-berdwoċing. Fejn taqbad tmur? Wied il-Qlejgħa magħruf aħjar bħala Chadwick Lakes. Tista' tibda mill-ġnien jew minn fuq il-bejt. Diversi speċi ta' għasafar jħobbu l-ambjent urban u apparti l-għasfur tal-bejt li ismu miegħu, fil-mibni tista' tilmaħ għasafar bħaz-zakak abjad, l-isturnell u l-bufula sewda. Fil-bidu kollox ikun affaxxinanti u ġdid imma malajr il-kurżità tegħlbek u tkun trid tmur tesplora postijiet oħra. Ambjenti speċjali Għalkemm l-għasafar issibhom kważi kullimkien hemm ambjenti speċjali li jiġbdu lejhom diversità ikbar minn ambjenti oħrajn. U għalhekk jiġbdu lejhom ukoll lilna l-berdwoċers! Żewġ postijiet tajbin ħafna għall-għasafar f'Malta u postijiet tajbin biex tibda l-berdwoċing, huma r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar. Dawn huma wetlands, ambjent bl-għadajjar u rari fil-gżejjer tagħna. Hawnhekk tista' tara għasafar li postijiet oħra diffiċli ssibhom. Pereżempju, huma l-uniċi postijiet f'Malta fejn bejtu t-tiġieġa tal-baħar, il-blonġun żgħir, il-fras- servjent u l-monakella. Mhux biss, fir-riservi ssib ukoll nies mill-BirdLife lesti jdawruk u jispjegawlek fuq l-għasafar li qed tara. Hemm ukoll kmamar apposta (ngħidulhom ħajds) minn fejn tista' tara l-għasafar fil-qrib bla ma tgerrixhom. Bħalissa żmien tajjeb għal dawra fir-riservi mal-familja, għax dawn huma miftuħin għall-publiku fi tmiem il-ġimgħa (10am sa 4pm). Post ieħor tajjeb għall-għasafar tal-għadajjar u x-xtut huwa s-Salina. Ir-riservi naturali tajbin ukoll għax issib kmamar apposta għall-berdwoċing, apparat u esperti lesti jgħinuk. Imsaġar Ħafna għasafar iħobbu s-siġar u għalhekk issibhom f'postijiet fejn hemm imsaġar. F'Malta neqsin ħafna minn dan l-ambjent imma postijiet bħall-Buskett huwa tajjeb mhux biss għal għasafar żgħar bħall-buful u vjolini imma anke għal tajr tal-priża bħall-kuċċarda u s-seqer tal-ħannieqa. Ġonna Ġnien Rundle Ftit mill-postijiet tajbin għall- berdwoċing. għadira, wied bosk, ġnien xagħri, steppa Wied il-Lunzjata Ta' Ċenċ kbar bħal San Anton u anke ċ-Ċimiterju tal-Addolorata huma wkoll tajbin għal għasafar żgħar bħal żanżarelli u bekkafiki. Il-bosk li qed jikber f'Foresta 2000 huwa wkoll tajjeb għal għasafar bħal pitirrossi u mlievez. Beraħ Iċ-Ċirkewwa Il-Qammieħ Iċ-Ċumnija Il-Majjistral Ras il-Pellegrin Imma mhux l-għasafar kollha ssibhom fl-ambjenti bl-ilma jew bis- siġar folti. Speċi oħrajn adattaw għall- ambjent oppost, ambjent li jkun niexef għal ħafna mis-sena u b'veġetazzjoni baxxa jew sparsa: l-isteppa u x-xagħri. Waqt xi mixja f'dan l-ambjent, pereżempju fi Xrobb l-Għaġin, il-park tal-Majjistral u fuq Kemmuna għandek ċans tara għasafar bħall-fjamma sewda u l-buċaqq tax-xitwa, u dalwaqt jibdew jaslu għasafar tal-passa bħall-kuda u d-daqquqa tat-toppu. Bħal dan iż-żmien il-bufula ħamra, li tbejjet fix-xagħri, tkun bdiet tgħanni, kif qed jagħmel ukoll il-merill. Dan tal-aħħar, però, iżjed issibu f'xi rdum jew sies. Rdum u sisien Imma mhux l-għasfur nazzjonali biss ibejjet fl- irdumijiet f'Malta. Dan jagħmluh ukoll il-garni u ċ-ċief, tajr tal-baħar li iżjed iqattgħu żmien fuq il-baħar milli fuq l-art. Għalhekk l-eħfef biex tarahom huwa meta jinġabru fi qtajja' fuq il-baħar ftit bogħod mill-kolonji, bħal Ta' Ċenċ, xi filgħaxija sajfija. Mhux billi pajjiż żgħir! Il-lista ta' postijiet fejn tista' tmur berdwoċing hija twila ħafna, anke f'pajjiż żgħir bħal Malta. Veru li ġieli toħroġ u ma tarax wisq, imma trid tkun paċenzjuż u tiftakar li ħafna speċi huma tal-passa, u l-għasafar jiġu u jmorru skont it-temp u l-istaġun. Ġranet tajbin ipattu bil-bosta għal ġranet iżjed kwieti. Hawnhekk semmejt biss ftit mill-postijiet li tista' żżur. Forsi hemm xi wied, ġnien jew biċċa kosta mhux bogħod mid-dar tiegħek li tista' żżur Ktieb li jdur dawra tajba ma' diversi nħawi f'Malta tajbin għall- berdwoċing huwa Where to Watch Birds and Other Wildlife in Malta ta' Alex Casha u maħruġ minn BirdLife Malta. Għall-bejgħ mingħand il-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Prezz €5. L-Għadira L-Irdum tal-Madonna L-Għallis Wied il-Qlejgħa Għajn Riħana L-ajruport Bengħisa Xrobb l-Għaġin spiss u ssir tafha sew. Ftit ftit tibda tinnota waħdek x'għasafar jidhru u f'liema żmien tas-sena jitfaċċaw. Biex tagħmel dan huwa tajjeb li tibda żżomm nota ta' x'tara, u fejn u meta, inkella tinsa. Imma fuq dan nitkellmu fil-ħarġa li jmiss. Għalissa ftakar li l-importanti hu li toħroġ tgawdi l-għasafar barra u tieħu gost bil-ftit jew bil-ħafna li jirnexxielek tara. Skont dil-mappa u l-GPS suppost qegħdin fuq għolja f'nofs xagħra! Natura 2000 Natura mħarsa Siti fil- Baħar Tul dawn l-aħħar snin, dorna dawra mad-diversi siti Natura 2000 li għandna fil-Gżejjer Maltin, u ftit ftit wasalna għall-aħħar ta' din is-serje. Jonqos biss li nitkellmu fuq xi siti li jinsabu fl-ibħra ta' madwar il-Gżejjer Maltin. Tlieta minn ħamsa Fil-Gżejjer Maltin għandna ħames siti Natura 2000 fil- baħar (ara l-mappa f'paġna 11). F'ħarġiet passati tkellimna diġà fuq tnejn minnhom: dawn kienu l-Baħar madwar Għajn Tuffieħa (f'Il-Ħuttafa 116) u l-Baħar madwar id-Dwejra (f'Il- Ħuttafa 135). Jonqosna għalhekk niffukaw fuq it-tliet siti li għadna ma tkellimniex fuqhom. Dawn huma: il-Baħar fl-inħawi ta' Mġarr ix-Xini il-Baħar ta' bejn Filfla u Malta il-Baħar max-xatt tal-Grigal, bejn id-Dragunara u l-Ponta tar-Reqqa Biss, flok naraw fid-dettal x'insibu f'kull sit, se nitkellmu b'mod iktar ġenerali fuq in-natura importanti li nsibu f'dawn l-ibħra. Dan id-daqs proprju tal- gibbula. Xi 8mm kollox! Għalkemm inqas folta mill-posidonja, l-alka rqiqa Cymodocea nodosa xorta toffri kenn għal diversi annimali. Din is-siċċa ftit beżgħana mill- fotografu qed tirriversja għal ġo roqgħa alka rqiqa! Jagħmlu l-baħar sinjur F'ħarġiet oħra diġà semmejna l-posidonja (jew alka), u din hija importanti wkoll f'dawn is-siti. Il-posidonja hija importanti l-iktar għaliex tipprovdi ambjent għal ħafna speċi ta' ħut u fawna oħra. Li kieku m'għandniex il-meded ta' posidonja madwar il-Gżejjer Maltin, il-baħar ta' madwarna kien ikun żgur iktar fqir. Il-posidonja hija 1endemika għall- Baħar Mediterran. Il-gibbula ta' Malta Gibbula nivosa hija bebbuxu endemiku għall- ibħra Maltin. Jekk tintilef minn pajjiżna tkun intilfet mid- dinja. Il-kundizzjoni tal-ambjent tal-posidonja li nsibu jvarja minn post għal post. Sfortunatament f'diversi nħawi saritilha ħafna ħsara, pereżempju mill-ankri tad-dgħajjes li jkaxkru mal-qiegħ u jqaċċtu meded sħaħ ta' posidonja. Dawn is- siti Natura 2000 jinkludu fost l-aħjar irqajja' ta' posidonja li għandna. L-istess isir b'tipi ta' sajd li fih jitkarkru xbiek mal- qiegħ. Il-posidonja ssirilha wkoll ħsara mit-tniġġis tal-baħar, fosthom minn materjal li jdardar il-baħar u jdallam l-ilma. Meta jiġri hekk id-dawl ta-xemx, li huwa kruċjali għas-saħħa tal-alka, ma jgħaddix. Natura mħarsa Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta. Id-daħla ta' Mġarr ix-Xini hija wied li tħaffer minn xmajjar antiki li ilhom eluf ta' snin li nixfu. L-art imbagħad tbaxxiet (jew għola l-baħar) u l-wied għereq u ġie kif inhu llum. Fil-ġeografija dan it-tip ta' wied mgħarraq jgħidulu ria. Siti Natura 2000 fil-Baħar 1 L-inħawi tad-Dwejra L-inħawi ta' Mġarr ix-Xini Il-Baħar fil-Grigal ta' Malta L-inħawi ta' Għajn Tuffieħa Il-Baħar bejn Filfla u Malta Hemm ukoll speċi oħrajn li jagħtu servizz simili L-alka rqiqa, pereżempju, tikber fuq ċerti tipi ta' qiegħ fl-ibħra Maltin. Din ukoll tifforma meded u tapiti sħaħ li fihom jgħixu ħafna speċi oħra. Speċi uniċi F'dawn is-siti ma tonqosx ukoll il-fawna interessanti. Pereżempju, ħafna minnkom żgur rajtu jew smajtu bin-nakkra tal-ħarir, mollusk endemiku għall-Mediterran. Din kapaċi tikber iktar minn 80ċm – kważi metru! – u hija fost l-ikbar 3bivalvi tad-dinja. Speċi oħra, ħafna iżgħar min-nakkra imma mhux inqas ta' interess, hija l-gibbula ta' Malta. Din hija bebbuxu tal-baħar endemiku għal Malta. Skorfna tal-Madejra il-bebbuxu huwa meqjus mhedded: minħabba li huwa endemiku, dan ifisser li jekk jinqered minn Malta jkun inqered mid-dinja. Barra minn hekk, insibu diversi speċi ta' ħut, rizzi, krustaċi u oħrajn. Huwa għalhekk li dawn is-siti huma tant importanti. Il- bijodiversità fl-ibħra inqas ovvja minn dik fuq l-art. Peress li aħna l-bnedmin ma ngħixux taħt wiċċ il-baħar, ma narawhiex daqshekk. Imma dan żgur ma jfissirx li l-ħajja tal-baħar m'għandhiex bżonn ukoll ta' ħarsien. In-nakkra tal- ħarir Pinna nobilis spiss issibha nofsha midfuna fir-ramel. Hemmhekk toqgħod b' "ħalqha" miftuħ biex tiffiltra mill- ilma xi frak irqiq ta' ikel li jgħaddi mal- kurrent. Ħarsa lura, ħarsa 'l quddiem Ħbieb, nagħlaq din is- serje b'ħarsa lura u ħarsa 'l quddiem. Jekk inħarsu lura lejn is-siti kollha li tkellimna fuqhom, żgur taqblu miegħi li għalkemm Malta hija tant żgħira, xorta għandha rikkezza kbira ta' natura. Irridu biss inkunu konxji tagħha! Biss irridu wkoll inħarsu 'l quddiem. Biex niżguraw li dan il-wirt naturali ma nitilfuhx, irridu naċċertaw li dawn is-siti jkunu u jibqgħu protetti mhux biss bil-kliem imma wkoll bil-fatti. Għalhekk importanti li nrawmu apprezzament tan-natura li għandna f'pajjiżna, mhux fina biss imma anke f'dawk ta' madwarna. Annimal jew pjanta li jinstabu biss f'reġjun jew pajjiż wieħed u mkien iktar fid-dinja. Il-flora u l-fawna li jgħixu f'ambjent partikolari u li b'xi mod jew ieħor jiddependu minn xulxin u mill-ambjent li jkunu fih. Mollusk b'żewġ qoxriet x'aktarx pariġġ li jkunu f'għamla ta' għotjien li bejniethom tistkenn il-parti ratba tal-annimal, pereżempju l-arzell. L-Imdina L-Imtarfa Binġemma Iż-Żebbiegħ Il-Mixja ta' Marzu Marzu x-xahar tar-rebbiegħa, u kif nagħmlu kull sena ħa mmorru mixja sabiħa u twila fil-kampanja. Kif taraw mill-mappa ħa nieħdu r-rotta favorita ma' ħafna membri, jiġifieri mir-Rabat sax-Xemxija. Mixja ta' ftit iktar minn 10km. Tidher twila, imma kważi kollha għall-wita jew għan-niżla. U nagħmlu xi żewġ waqfiet ukoll. Din il-mixja speċjali wkoll għax għaliha nħajru lill-membri jiġbru xi ħaġa tal-flus. B'dawn il-flus il-BirdLife tixtri xi ħaġa ta' bżonn għal xi proġett. Dis-sena nixtiequ nixtru teleskopju għar-riserva tas-Simar. Dan ikun tajjeb biex jużawh l-istudenti u l-familji li jżuru s-Simar. Biex tiġbor xi flus tista' tuża l-karta li waslitlek ma' dil-ħarġa tal-magażin. Dakinhar tal-mixja ġib il- karta miegħek flimkien ma' xi flus li tkun ġbart. Ħa jkun hemm trasport lura (€1) mix-Xemxija għar-Rabat Grazzi u nisperaw li narawk. U ġib lill- familja miegħek ukoll! DATA Il-Ħadd 26 Marzu 2017 ĦIN: 8.30am (il-mixja tibda fid- 9.00am u nispiċċaw xi 12.30pm) NILTAQGĦU Quddiem il-Mużew tal-Ferrovija, ħdejn l-Imdina (ara mappa). Jekk ma tafx fejn, mur ħdejn il-Villa Rumana u jidderiġuk minn hemm MERĦBA Membri*, familja, ħbieb u skejjel** *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347645/6 jew jibagħtu imejl lil education @birdlifemalta.org San Pawl il-Baħar Smajt se jkun hemm xi rigali. Din il-kamera, pereżempju! Aktar dettalji fil-karta tal- isponsors. Kamera Canon Powershot għal min jagħmel l-akbar ġabra ? u ħ g q a t l i Mużew tal-ferrovija Niltaqgħu hawn Dakinhar inqassmu l-istiker ta' Klabb Ħuttaf Numru 7.