Din Il-Ħuttafa fiha iktar paġni mis-soltu. Dan għaliex f'dil-ħarġa għandkom poster fin-nofs, b'ritratt sabiħ kbir. Nispera togħġobkom l-idea, għax din ħa nibdew nagħmluha kull tliet ħarġiet tal-magażin. Togħġobni. Forsi jġibu poster tiegħi! Mela tridhom iwerżqu kif jiftħuh! Qerd iż-Żaqquq Din hija l-ikbar żunżana ta' Malta. Anzi dan żunżanu, għax għandu antenni twal u rasu sewda. Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p2 Ħej Ħuttaf Il-mara jkollha l-antenni qosra, u rasha tkun safra. Tiftakru fl-aħħar ħarġa tal-magażin ġibna Fras-servjent fuq il-faċċata? Kos, donnu ħa gost, għax ftit ilu tana ferħa kbira: bejtilna fir-riserva naturali tal-Għadira! l-ewwel darba f'Malta, kif taraw jekk taqraw paġna 3. Meta għasfur ibejjet minn jeddu x'imkien, dan ifisser li l-post ikun għoġbu. Ifisser li hemmhekk iħossu komdu u protett, u għandu biżżejjed x'jiekol hu u biżżejjed għall-frieħ tiegħu. Għalhekk meta l-Fras-servjent bejjet l-Għadira, dan fisser li hemmhekk sabu tajjeb. Aħna tal-BirdLife kburin b'dil-ħaġa, għax ir-riserva tal-Għadira teżisti bix-xogħol u l-isforzi li għamlu l-membri tagħna ħafna snin ilu. Kieku l-Għadira ma ħadniex ħsiebha u salvajnieha, kieku llum hemmhekk hemm xi lukanda jew xi parking daqsxiex. U addijo l-Fras-servjent u natura oħra. Malta pajjiż żgħir mimli nies, u n-nies iridu fejn jgħixu u fejn jaħdmu u fejn jiddevertu. Imma jekk aħna rridu iktar għasafar ibejtu f'pajjiżna, irridu nħallulhom fejn. Għalhekk ir-riservi naturali huma importanti. Anzi għandna bżonn oħrajn, ħalli Malta ma tkomplix tinkesa bil-konkos u bit-tarmak. Nawguralkom vaganzi tal-ġenn. Wieġeb il-mistoqsija: Li kieku int kont Fras-servjent, fejn tagħżel li tbejjet? il-kumitat X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja X'nista' nara tgħid? Aktar aħbarijiet Attività Intervista ma' Fjura Poster Il-Ħanfus Skont ix-xhur il-bur… Meta morna l-Għadira Bwar Salmastri Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet! il-kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa qegħdin fil-Klabb xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis- sena. ©BirdLife Malta, Ġunju 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop A L-Għadira kif inhi llum. B L-Għadira kieku ma salvajnihiex! mal-faċċata Il-Brimba Ħotbija (Crab Spider) ma tagħmilx għanqbuta biex taqbad il-priża. Minflok, tistaħba qalb il-fjuri u kif jinżel insett taqbeż fuqu. Hawnhekk qed tarawha fuq fjura taċ-Ċistu Roża. Iċ-Ċistu Roża hija pjanta indiġena u ftit rari. Ħafifa din! ħ iji Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p3 Bejjet ta' Saqajh Twal Ibejjet għall-ewwel darba f'Malta… il-Fras-servjent Il-Fras-servjent (Black-winged Stilt) trid tarah biex temmen li jeżisti! Dawk is-saqajn twal esaġerati qishom vireg ħomor jiskantaw lil kull min jarahom. Il-Fras-servjenti spiss ipassu minn Malta, speċjalment fir-rebbiegħa. Wara xitwa fl-Afrika mal-kukkudrilli u l-ħippopotami, dawn l-għasafar ipassu lejn l-Ewropa biex ibejtu. F'Malta narawhom l-iktar max-xtut u f'postijiet bħall-Għadira, Is-Simar jew Is-Salina. Is-soltu jistrieħu tikka, jagħmlu forsi jumejn u mbagħad jkomplu l-vjaġġ lejn l-Ewropa. Imma f'Mejju ta' dis-sena, par minnhom baqgħu l-Għadira u bejtu fuq gżira żgħira tar-ramel. Kellhom erba' bajdiet, u lejn l-aħħar tax-xahar… faqqsu kollha! Bħalissa l-flieles għadhom hemm u qed jikbru (iva saqajhom qed jitwalu wkoll!) ġmielhom. Sa ma taqraw din l-aħbar ikunu tellgħu r-rix u forsi tgħallmu jtiru. Aħna fil-ħarġa li jmiss ngħidulkom x'ikun ġara. Fras-servjent jittajjar fuq l-ilmijiet tal- Għadira. La nikber ftit iktar ħa nitgħallem intir, u l-Pa qalli li mbagħad ħa joħodna l-Afrika naraw l-annimali. Isimgħu din, guys: dal-ktieb jgħid li l-Fras-servjent kien bejjet fis-Salina, imma l-frieħ kilhomlu ċinju. Dak x'inhu, ktieb tal- ħrejjef? Iċ- ċinju ħaxix jiekol, mela flieles! Spettaklu Rari Żgur li ħafna berdwoċers mhumiex ħa jinsew it-18 ta' Mejju 2011. Dakinhar dehret l-ikbar qatgħa ta' Ċikonji Bojod (White Stork) li qatt dehret Malta: qatgħa ta' mill-inqas 205 tajra! Iċ-Ċikonja Bajda rari naraw waħda f'Malta, aħseb u ara mitejn! Dakinhar filgħaxija tfaċċat dil-qatgħa u qagħdu jduru fil-baxx, fuq irħula u kampanja, u kull min rahom issaħħar. Imma mhux kulħadd xtaqilhom il-ġid, għax ruxxmata kaċċaturi ħarġu jiġru warajhom bil-karozzi. In-nies tal-BirdLife ukoll segwejna dawn l-għasafar, spiss bil-pulizija magħna. U meta dalam u t-tajr niżel jorqod, qgħadna għassa magħhom il-lejl kollu. Imma xorta spiċċaw qatlu u ferew ħafna minnhom. Is-Sibt (21 Mejju) filgħodu telqet l-aħħar qatgħa… 87 ċikonja biss! Nisperaw li ħafna oħrajn salvaw u telqu wkoll. Parti żgħira mill-qatgħa Ċikonji Bojod li dehru Malta Trid tkun mostru biex toqtol ġmiel ta' tajra bħal din. X'għandna mid-dinja? Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p4 Dak l-isem tqil ifisser nanu b'munqaru wiesa'! Pajjiż imqaxxar Il-Papua New Guinea għandhom meded kbar ta' rainforest, fost l-ikbar fid-dinja. Imma jaħasra, donnhom ma jafux x'riżors prezzjuż għandhom, għax il-gvern t'hemmhekk sena wara l-oħra qed jagħti permessi kif ġie ġie lill-kumpaniji biex jaqtgħu eluf ta' siġar. F'dawn l-aħħar snin qatgħu 5.2 miljun ettaru, medda art darbtejn daqs Sqallija! U dan kollu għalfejn? Biex flokhom iħawlu siġar tal-palm li minnu jagħsru żejt jgħidulu palm oil. Addijo liġijiet li taparsi jipproteġu l-foresti tropikali. Il-gvern qed jagħma bil-flus li qed idaħħal mill-bejgħ ta' dawn il- permessi. Iż-żejt tal-palm jintuża f'ħafna ikel, bħal marġerina, ġobon Daqshekk kilt marġerina. u ċips, kif ukoll fil-kożmetika. Daż-żejt jużawh biex jagħmlu l-bijodiżil jitħaddmu biex l-magni tal-karozzi. Minħabba li d-domanda għall- bijodiżil qed jiżdied, qed jinqatgħu iktar miljuni ta' siġar tropikali li ilhom jikbru mijiet ta' snin. U magħhom qed jinqerdu jgħixu fil-bnadar! ngħix, mhux hemmhekk l-foresti, u jien Qed jeqirduli fil-bandiera! għandhom lili Basta Rajtu xi bini tiela' fil-kampanja? Probabbli kontra l-liġi. Ċemplu lill-MEPA fuq dan-numru ġdid ta' emerġenza 20699595 X'hemm ġdid? Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar Ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel! Jiekol bl-imgħarfa L-iSpoon-billed Sandpiper huwa għasfur veru uniku. Kif taraw mill- istampa, għandu munqaru qisu mgħarfa. Jixbah ftit lil tal-Paletta imma dan l-għasfur tant hu żgħir li joqgħod fil-pala t'idek. Bil-Malti nistgħu nsemmuh Spatla! Minkejja ċ-ċokon tagħha, l-iSpatla darbtejn f'sena tagħmel vjaġġ ta' iktar minn 8000km meta tpassi bejn ir-Russja u l-Indja! Imma dan l-għasfur qiegħed fil-periklu li jispiċċa għax kull ma baqa' minnhom fid-dinja xi 200 par biss, u kull sena jonqsu iktar. B'dir-rata fi żmien 10 snin id-dinja se titlef dil-pispisella rari. Għalhekk, tim ta' esperti minn tmien għaqdiet (fosthom BirdLife International) ingħaqdu fuq missjoni ta' salvataġġ. Bħalissa l-iSpatla tkun qed tbejjet fit-tundra tar-Russja. Għalhekk it-tim marru hemm biex jiġbru l-bajd qabel ma jfaqqas, u jqegħduh f'inkubaturi li nbnew apposta fil-viċin. Wara li jfaqqsu, il-flieles se jittieħdu f'ċentru fl- Ingilterra li nbena apposta biex irabbu dawn l-għasafar. Meta l-frieħ ikunu kibru biżżejjed, jintelqu lura fis-salvaġġ ħalli jkomplu ħajjithom b'mod naturali. B'dal-proġett l-esperti jittamaw li jsalvaw il-flieles kollha tal-iSpatla, u jekk l-esperiment jirrepetuh kull sena, ftit ftit il-popolazzjoni terġa' tikber. U nkunu salvajna għasfur mill-1estinzjoni! Ċirku Ċaw Ċaw! tagħti dawl Il-Faqqiegħ Fanal Mycena ħadrani qawwi u tinstab fil-foresti ta' Sao Paolo fil-Brażil. Iz-zokk tagħha huwa rqiq daqs lapes u miksi bil-ġel. Fid- dinja hawn xi 71 tip ta' fungi li jixegħlu imma l-Mycena luxaeterna hija fost l-iktar li titfa' dawl qawwi. Luxaeterna hija kelma bil-Latin li tfisser "dawl ta' dejjem" għax dal- faqqiegħ jixgħel lejl u nhar. Dil-fjura hija rari ħafna u tinstab biss f'Réunion, gżira żgħira fl-Oċean Indjan. Mingħajr dal-grillu, din il-pjanta tispiċċa minn wiċċ id-dinja għax ma jkollhiex min iġorr il-polin minn fjura għal oħra u b'hekk ma tifformax żerriegħa. Dan huwa l-ewwel kas ċert ta' grillu li jġorr il-polin u jdakkar il-fjuri. Ftit ilu ċ-Ċina ħabbret li se tagħlaq iċ-ċirkijiet kollha tal-annimali. Kif tafu, fiċ-ċirku l-annimali jinħaqru ħafna biex jgħallmuhom jagħmlu l-bużullotti. Għalhekk din aħbar tajba immens. Nisperaw biss li għandhom pjan x'se jagħmlu bl-annimali li ħa jispiċċaw "bla xogħol". Nispera ma jispiċċawx bla ħajja. 1estinzjoni = meta annimal jew pjanta jispiċċaw minn pajjiż, reġjun jew mid-dinja. Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p5 X'Nista' Nara Tgħid? Ir-Russett Griż Grey Heron Ardea cinerea Dan hu l-iktar komuni fost l-irsieset il-kbar li jidhru waqt il- passa. Jidher f'waħdiet jew fi qtajja' (kultant kbar). Meta jkun qed ipassi, ġieli jtir f'linja dritta u ġieli forma ta' V. Qatgħa Rsieset Griżi ttir b'dik il-qadfa kajmana jkun fiha tassew x'tara. Mhux l-ewwel darba li xi qatgħa kbira tinżel fir-riservi tagħna. Meta jiġri hekk, il-Bużaqq żgur ma jiħux gost għax l-irsieset imġewħin jagħmlu festa minnu. Barra ħut, ir- Russett Griż jiekol żrinġijiet, insetti kbar u kultant anke xi ferħ t'għasfur u xi ġurdien. Bis-saħħa tal-munqar twil u b'saħħtu, flimkien ma' għonq twil, jaħtaf il-priża f'ħakka t'għajn. U saqajh huma twal biex jimxi fl-ilma bla ma jxarrab ir-rix. Ir-Russett Griż mhux għasfur tal-Ewropa biss, għax insibuh ukoll fl-Afrika u fl-Asja. Il-bejtiet tagħhom jibnuhom f'siġar għoljin, ġeneralment qrib l-ilma. Wara li jgħaddi ż-żmien tal-bejta, ħafna rsieset ipassu lura lejn l-Afrika. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Is-Serp Iswed la hu velenuż u lanqas perikoluż. Huwa mħares bil-liġi u huwa parti mill-fawna interessanti u bżonnjuża ta' pajjiżna. Ma nħallux l-injoranza tirbaħ fuq in-natura. Nirien fis-Salina! Bufula tal-Qasab Reed Warbler Ftit ġranet ilu xi ħadd ħaraq medda kbira ta' qasab li kienet qed tikber fis- Salina. Is-Salina hija waħda mill-ftit wetlands li baqa' f'Malta, u f'parti minnha kien hemm roqgħa sabiħa ta' Qasbet ir-Riħ. Hawnhekk bejtet diversi drabi l-Bufula tal-Qasab, u f'Malta ftit hawn postijiet fejn ibejjet dan l-għasfur. F'dawk l-inħawi tbejjet ukoll il-Bufula tal-iMrewħa, il-Bufula Sewda u l-Bufula tal- Għollieq. Hemmhekk jgħix ukoll tip ta' ġurat li f'Malta f'dal-post biss jinstab, u fil-fatt jismu l-Ġurat tas-Salina. Imma issa, kif taraw mir-ritratt, din il-medda qasab saret irmied għax xi vandalu għoġbu jaħraq il-post. Min jaf kemm ħaseb li huwa cool jagħmel bravura bħal dik! U mal-qasab naturalment għosfru l-bejtiet u l-bajd u l-flieles u l-insetti li kien hemm qalb il-qasab. Is-sena d-dieħla l-qasab probabbli jerġa' jikber, imma min jaf l-għasafar jerġgħux ibejtu. Tgħid das-sajf tħalluni ngħix bi kwieti bħalma jien inħalli lilkom? Ċiefċiefogu! Reġa' wasal is-sajf, u reġa' wasal iż-żmien li nagħmlu dik il-ħarġa li tant minnkom tistennew: il-ħarġa bil- lanċa! Dil-ħarġa nagħmluha filgħaxija mhux biex nevitaw ix-xemx taħraq, imma għax dak huwa l-ħin li jibda dieħel iċ-Ċief. Ċief huwa tajr tal-baħar li jbejjet fis-sisien u l-irdumijiet. Aħna ħa mmorru dawra sa taħt Ta' Ċenċ, ħalli ngawdu ċ-Ċief dieħel lejn l-art. Intervista ma' Fjura Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p6 data indumu Prezz merħBa ċemPlu Il-Ġimgħa 8 Lulju 2011 xi 3 sigħat €5 kull persuna Membri Klabb Ħuttaf* u l-familja. 21347644/5/6 (ħin tax-xogħol) Għal dil-ħarġa tridu tibbukkjaw għax post fuq il-laneċ huwa limitat. Tingħataw iktar dettalji meta ċċemplu. Żmien biex tibbukkjaw għandkom sat-Tlieta 5 ta' lulju, imma aħsbulu għax il-postijiet jinħatfu. *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult. Tibagħtux flus bil-posta: il-ħlas isir fil-post. Jekk il-baħar jagħmlilkom id-deni, tieklu xejn sa tliet sigħat qabel il-ħarġa. Is-Sagħtar X'jismek? Jisimni Sagħtar, u bl-Ingliż jgħiduli Mediterranean Thyme. Inti 1indiġenu jew barrani? Jien ili ngħix Malta minn qabel Malta kien jisimha Malta! X'ambjent tgħix fih? Jiena tini x-xagħri u ttini xejn. Nikber qalb il-blat, u dik il-ftit ħamrija biżżejjed għalija. Allura x-xemx ma ddejqekx? Lanqas xejn, anzi jien niftaħ il- fjuri meta tibda żżid is-sħana, jiġifieri għall-ħabta ta' Ġunju. Kif tgħix f'dik in-nixfa? Peress li għandi weraq żgħir, ma tantx nitlef ilma minnu. Għandek xi ħaġa speċjali? Tiċċajta! L-ewwelnett il-weraq tiegħi jarmi riħa taqsamlek qalbek bil-fwieħa. U l-fjuri tiegħi jiġġennen għalih in-naħal u jagħmel għasel tajjeb minnu. Għandek xi problemi? Xi nies għadhom iqaċċtuli l-friegħi biex iżejnu l-presepji, imma iktar jinkwetawni trakkijiet li jiġu jarmu t-terrapien fix- xagħri, għax jordmuni! Grazzi ħafna. Ħaġa żgħira, ħi. 1 indiġenu = pjanta jew annimal li dejjem kienu jgħixu f'dawk l-inħawi u mhux ġabhom il-bniedem minn art oħra. Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p6 Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p7 Għandek xi ħarġiet ta' Il-Ħuttafa neqsin? Iktbilna u naraw naqdukx. Naturalment, ħafna ħarġiet tal-magażin m'għadx baqa' kopji tagħhom, imma forsi ma tafx kif insibu dak li trid. Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox). Il-Ħuttafa Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p8 Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p8 Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p9 Kwakka Il-Kwakka (Night Heron) hija tip ta' russett. Kif jidher mir-ritratt, hija tħobb il-kumpanija u spiss tpassi fi qtajja'. Ritratt ta' Victor Falzon Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p11 Skont ix-xhur il-bur… ħarsa lejn xi bidliet li jgħaddi minnhom bur salmastru minn staġun għal ieħor. Bur salmastru x'jaħbat? Għandek hawn, għaġeb! Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p12 rebbiegħa u sajf Fis-sħana tas-sajf, ħafna mill-ilma jevapora u jsir ħafna iktar mielħa. L-ilma jitbaxxa u ma jibqax jinfed mal-baħar. L-għadira tista' tinfired f'numru ta' għadajjar żgħar, li iktar jinxfu malajr - l-annimali li jinqabdu fihom jew imutu jew joħorġu jew jindifnu fit-tajn qabel ma dan jinxef il-wiċċ tiegħu. ħarifa u xitwa Bix-xita l-għadira timtela sew u tista' tfur. Kultant jifforma kanal għall-baħar, li minnu xi annimali tal-baħar jistgħu jgħumu għal ġo l-għadira. L-ilma issa jkun ħafna inqas mielaħ. Xi pjanti jispiċċaw bl-ilma mal-għeruq. Max-xtut nidjin jikbru pjanti tax- xitwa; oħrajn jinxfu. Mad-dawra xorta tibqa' xi art niedja. L-għadira ma tinfidx mal- baħar. Nixxigħat ta' ilma xita jferrgħu fl- għadira. L-ilma tal- bur jinfed mal-baħar. Jitfaċċaw gżejjer żgħar. Xi gżejjer jegħrqu. Pjanti differenti jikbru skont kemm ikunu bogħod mill-ilma. Jiffurmaw għadajjar żgħar. Xi pjanti jispiċċaw fl- ilma. Xi gżejjer jiffurmaw. Meta morna l-Għadira… Rajna xi kamaleonti u ħadnielhom ir- ritratti. Mill-ħajd rajna l-għasafar bla ma huma raw lilna. ltqajna Il-ħarġa għall-Għadira tat-8 Mejju 2011 kienet suċċess. Wara li tal-karozzi, l-venda l-ewwel ġbidna lejn Ta' Biskra, biċċa xagħri sabiħ li qiegħed viċin tar-riserva. Hemmhekk gawdejna ftit il-flora ta' dan l-ambjent sinjur - bħalissa kien qed jiftaħ is-Sagħtar - u minn fejn konna kellna wkoll veduta tajba tar-riserva naturali minn barra. Imbagħad komplejna nimxu u dorna d-dawra kollha tal-Għadira. Imbagħad dħalna fir- riserva u tlajna fiċ-Ċentru. laqgħetna l-veduta sabiħa tal-Għadira, kif ukoll dik ta' Agrett Abjad akkumpanjat minn par Fras-servjenti. Kien hemmhekk li tawna l-aħbar sabiħa li dak l-istess par kien għadu kemm bejjet fir- riserva għall-ewwel darba f'Malta. Minħabba li konna ftit membri u familji mhux ħażin, inqsamna f'żewġ gruppi iżgħar biex inqas nagħmlu impatt fuq l-ambjent delikat tar- riserva naturali. Aħna u mixjin smajna l-Bufula tal-Għollieq tgħanni, u l-Bufula tal-iMrewħa tiżżippja fuq Imbagħad dħalna nittawlu mill-ħajd, minn fejn rajna l-Fras- servjent u l-Agrett Abjad minn angolu differenti, u anke Glalez Suwed u Monakell. Aħna u mexjin lura rajna Kamaleonti fis-siġar tal- Bruk. Dan ma tantx ha gost bir- ritratti li bdejna noħdulu u malajr sparixxa fis-siġra. L-Għadira hija veru ġawhra naturali, kellu bżonn nagħmlu ħarġa għal hemmhekk kull xahar! Grazzi li ħadu lil-Leaders ħsiebna, dawruna u għallmuna. Xtaqt mort imma kelli ħafna ħowmwerk.