SETTEMBRU 2005 il-Malti fil-Ġurnaliżmu Miktub u Mitkellem Charles Briffa Jeħtieġ isir studju estensiv u komprensiv li jikkonċentra fil-fond u b'mod professjonali fuq il-lingwa kif użata fil-mezzi tax-xandir kollha. Dawn il-ftit ħsibijiet li ġejjin jagħtu ħjiel ta' kemm hi urġenti din il-ħtieġa. Introduzzjoni Fis-seklu XIX inħasset il-ħtieġa kbira li s-soċjetà Maltija jkollha l-proża tagħha li setgħet isservi ta' mezz biex twassal l-orjentazzjoni l-ġdida taż-żminijiet li bdew jitfissru fit-termini tar-Risorġiment Taljan u ta' l-Imperu Ingliż. Wara l-libertà ta' l-istampa fl-1839 — mossa li kienet essenzjali sabiex issawwar l-opinjoni pubblika u timxi mal-kurrenti Ewropej ta' dak iż-żmien' — il-ġurnaliżmu Malti kellu bżonn il-proża Maltija u żviluppaha bħala għodda għall-parteċipazzjoni intellettwali. L-argument ewlieni tas-seklu XIX fissru sew Ġużċ Muscat Azzopardi (1853-1927). meta ried jiġġustifika l-kunċett ta' gazzetta bil-Malti li kellha tqanqal ġieħ nazzjonali ,twassal ġid soċjali, u tkattar l-għożża ta' l-ilsien Malti. Fl-1877 jgħid hekk għall-ġurnal In-Naħla Maltija: 1 David Thomson, Europe Sinice Napoleon (Middlesex: Penguin, 1966) 369-372. 1 Ġużċ Muscat Azzopardi fl-1920 laħaq president ta' L-Akkademja tal-Malti (dik il-ħabta magħrufa bħala l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti) u dam sa ma miet. 17 18 Il-MALTI Kull belt tad-dinja ssibilha xi gazzetta miktuba b'dak l-ilsien li jitkellmu fiha: L.J. Aħna biss m'għandniex waħda miktuba bil-Malti — bħallikieku m'hawnx min jaf jikteb bl-ilsien li fih twelidna, li bih trabbejna u li bih niftiehmu wieħed ma' l-ieħor; bhallikieku l-ħanin Alla ma taniex ilsien għalina; bħallikieku, f'kelma waħda, m'hawnx min jieħu ftit ħsieb tagħna u jgħidilna — bil-Malti — x'qiegħed isir fid-dinja f…). Issa, għidulna ħaġa, dawn in-nies li huma l-biċċa l-kbira billi ma jafux ħlief bil-Malti, m'għandhomx għalhekk ikunu jafu x'qed isir f'Malta u fid- dinja7(..J In-Naħla Maltija sejra ssir għal dawn in-nies li huma Maltin bħalna. Jekk imbagħad, min jaf bit-Taljan u bl-Ingliż ikun irid jissieħeb fin-Naħla jagħmel wisq tajjeb (…) għaliex min twieled Malta u rada' ma' ħalib ommu l-ilsien Malti billi jaf jaqra b'ilsna oħra, m' għandu qatt imaqdar l-ilsien tiegħu L… Il-Malti ġurnalistiku' u l-Malti letterarju bdew jinfluwenzaw lil xulxin u sa ma qaleb is-seklu XX kien diġà żviluppa l-ġurnaliżmu letterarju li nqeda bil- varjetajiet tal-proża li kellha l-ħila tirrakkonta ġrajja (jew avveniment), tinterpretaha u twassal tagħrif fuqha' — u dan meta sa ftit qabel il-Malti ma kellu xejn, tant di lanqas biss kien jinkiteb. Dawn l-għamliet ta' proża tħalltu u twaħħdu biex jakkomodaw l-istili kollha li s-seklu XX kellu bżonn. Mal-libertà ta' l-istampa u t-titjib fl-edukazzjoni l-kondizzjonijiet soċjali għall-qari bil-Malti tbiddlu sew $ Beda jkun hemm ċirkulazzjoni u influwenzi akbar. Mal-mezzi moderni għall-ġbir ta' l-aħbarijiet, għall-istampar, u għad- distribuzzjoni bil-ħeffa, dehru opportunitajiet ġodda għall-ġurnaliżmu popolari — opportunitajiet li kellhom jittieħdu minħabba li beda jkun hemm aktar nies litterati. U matul is-seklu XX il-Malti ġurnalistiku ma setax jibqa' biss fuq 3: Ġużċ Cassar Pullicino, ' Fil-Qasam Ġurnalistiku Letterarju,' Ġużċ Muscat Azzopardi (Malta: PIN, 1991) Kap 5. 4 F'danix-xogħol b'Malti ġurnalistiku' qed nifhem l-użu tal-Malti fil-mezzi tax-xandir kollha (fuq ir-radju, fuq it-televixin, fuq l-internet, fil-gazzetti u fir-rivisti) bil-varjetajiet kollha tiegħu (skond kif imħaddma fil-politika, il-kultura, il-kummerċ, il-moda, it-temp, il-finanzi, l-edukazzjoni, id-divertiment, eċċ.) u bl-istili kollha li għandu bżonn (rapporti, kronaki, editorjali, artikli speċjali, ittri, avviżi, riklami, reċensjonijiet, riċetti, eċċ.) kemm bil-kitba u kemm bil-kelma mitkellma. Ta' min jinnota li l-internet juża ħafna mill-istil tal-gazzetti u r- rivisti. $ CharlesBriffa, 'Rhvthmic Patterns in Maltese Novels,' teżi għad-Dottorat, U ta' Malta, 1996, 144. 4. Joseph M. Brincat, Il-Malti — Elf Sena ta' Storja (Malta: PIN, 2000) 171. 7: Fl-1889 il-gazzetti Maltin kellhom ċirkulazzjoni aktar mill-gazzetti Ingliżi u ftit anqas mill- gazzetti Taljani: ara Geoffrev Hull, The Malta Language Question (Malta: Said International, 1993) 39. SETTEMBRU 2005 il-karta imma kellu jidħol fix-xandir bil-ħoss u fix-xandir fuq l-iskrin. Il- ġurnaliżmu allura beda jkun anqas letterarju u anqas sofistikat minn dak tas- seklu ta' qabel. Beda jkun aktar popolari bl-appell tiegħu għall-massa, aktar sensazzjonali u kultant aktar irresponsabbli (forsi għax ma baqax jiddependi fuq l-abbonament tal-qarrejja imma beda jiddependi fuq ir-reklamar kummerċjali). Illum fil-bidu tas-seklu XXI għandna bosta aktar varjetajiet ta' proża li qegħdin jitħaddmu fil-gazzetti, fir-rivisti, fuq l-internet, fuq ir-radju u fuq it-televixin $ Imma l-kritika spissa li ssir fuq l-użu ''ħażin' tal-Malti fix-xandir' jistħoqqilha konsiderazzjoni studjuża. U biex nagħmlu dan jeħtieġ nibdew mill-bidu u neżaminaw dawn il-prinċipji u l-fatti: e kulllingwa toħloq il-varjetajiet li jkollha bżonn is-soċjetà tagħha; e hemm differenza bejn il-Malti mitkellem u l-Malti miktub; e ix-xandir żviluppa r-reġistru tiegħu; e. ix-xandir jagħmel xi żbalji tal-lingwa. Wara, imbagħad, naraw x'tip ta' Malti għandu jintuża fil-ġurnaliżmu. Il-varjetajiet tal-lingwa Prinċipju ewlieni fis-soċjolingwistika huwa li kull lingwa toħloq il-varjetajiet li jkollha bżonn is-soċjetà tagħha. '' Minbarra għall-komunikazzjoni ta' kuljum, il-lingwa tintuża għal skopijiet speċjali għax malli jiżviluppaw aspetti ġodda l-lingwa trid tfassal mezzi biex tesprimihom. Hekk matul is-snin twieldu u kibru reġistri jew stili speċjali marbutin mar-reliġjon, mal-liġi, mal-mediċina, max-xjenza, max-xandir, mal-politika u mal-kummerċ. Fis-seklu XX faqqsu wkoll bosta ħidmiet ta' espressjoni f'dak li għandu x'jaqsam ma' oqsma bħall- kompjuters, ir-reklamar u l-mużika popolari. Meta nanalizzaw lingwistikament dawn l-oqsma kollha nintebħu kif in-nies li jaħdmu fihom iħarsu lejn id-dinja tagħhom. Kull varjetà tal-lingwa mela għandha l-attitudnijiet tagħha u dan $ Fuq dan is-suġġett tajjeb li wieħed jara x'għandu jgħid Vijav K. Bhatia, Analvsing Genre: Language Use in Professional Settings (London: Longman, 1994) para. 6.2. 9 UXandir'u 'ġurnaliżmu' (u d-derivazzjonijiet tagħhom, 'xandar/a' u 'ġurnalista/i') hawnhekk qegħdin jittieħdu bħala sinonimi. F'dawn it-termini qed ninkludi l-kitba, l-iskrin, u l-hoss; jiġifieri, il-gazzetti, ir-rivisti, l-internet, it-televixin, u r-radju. Ukoll il-maskil ġeneralment jinkludi l-femminil. 6 Victoria Fromkinu Robert Rodman, An Introduction to Language, 5 ed. (USA: Harcourt Brace College, 1993) Kap 7. 19 20 IL-MALTI il-fatt jagħti ħjiel ta' kemm huma kbar ir-riżorsi tal-lingwa li trid tlaħħaq mal- bżonnijiet speċjali li jġib miegħu l-progress.'' L-idea ta' reġistru lingwistiku tfisser li l-lingwa tvarja skond il-funzjoni tagħha u tinbidel f'sitwazzjonijiet differenti 2 Mela nistgħu ngħidu li l-Malti ġurnalistiku huwa reġistru għax huwa varjetà tal-lingwa li tingħaraf skond l-użu tagħha. Imma rridu nżidu wkoll li x-xandir kontemporanju jippreżenta firxa sħiħa ta' varjetajiet lingwistiċi għax insibu rapporti ta' aħbarijiet, kummenti editorjali, artikli informattivi, reċensjonijiet ta' kotba u films, ittri, avviżi, riklami, programmi tat-televixin u tar-radju, listi ta' riżultati sportivi, djalogu f'kartuns, kompetizzjonijiet, riċetti, dokumentarji, qari ta' letteratura, radjudrammi u feleplavs, kronaki ta' fatti u ġrajjiet, dibattiti, diskussjonijiet u seksik. Mela, filwaqt li nħossu li l-lingwa tax-xandir hija differenti mil-lingwa ta' oqsma oħra, b'dawn il-varjetajiet kollha ma tistax tgħid li gazzetta jew stazzjon għandhom kollha stil wieħed, aħseb u ara kemm tista' tgħid li l-ġurnaliżmu għandu karatteristiċi lingwistiċi komuni għall-gazzetti u l-istazzjonijiet kollha. fIl-lingwa tal-ġurnaliżmu' għal ħafna tfisser stil li ma jintgħoġobx. Imma jekk irridu nkunu oġġettivi jeħtieġ inżommu f'moħħna li l-Malti ġurnalistiku huwa reġistru li fih varjetà ta' ġeneri li juru r-rikkezza tal-lingwa. Insibu xebh superfiċjali fil-gazzetti kollha li jiġi min-natura tal-medium li jiddetta kundizzjonijiet bażiċi bħal tagħrif ikkompressat fi spazju limitat ta' kolonni li jridu jżommu l-lingwa ċara biex tibqa' tinqara; bħaż-żamma ta' l-interess li titlob tipi kbar, strutturi drammatiċi, titli u sotto-titli, fotografija u paragrafi qosra; u bħall-bżonn ta' informazzjoni friska. Dawn il-kundizzjonijiet jinfluwenzaw l-għażla tal-vokabolarju u l-grammatika. Ngħidu aħna, ikun hemm l-aktar sentenzi narrattivi (mhux mistoqsijiet jew esklamazzjonijiet) u jkun hemm użu tal-passat (minbarra fil-headlines u l-captions). Dawn huma r-restrizzjonijiet komuni għal kulħadd imma l-preferenzi stilistiċi jvarjaw bil- bosta minn gazzetta għal oħra u minn stazzjon għal ieħor. $ 4 Għal espożizzjoni ddettaljata fuq il-varjetajiet tal-Malti ara Charles Briffa, 'L-Istilistika;' Lingwa u Lingwistika, ed. Karl Borg (Malta: KKM, 1998) Kap 8. 2 Michael Alexander Kirkwood Hallidav, Angus Melntosh, Peter Strevens, The Linguistic Sciences and Language Teaching (London: Longman, 1964) 87. Kif għedt fil-bidu, jeħtieġ isir studju komprensiv u kontinwu fuq il-lingwa tal-ġurnaliżmu biex jinkixfu bosta mit-tendenzi li għandhom ix-xandara. L-istudju jrid ikun kontinwu biex jimmonitorja l-użu tal-lingwa u l-abbużi fiha. L-istudju tal-Professur Edward Fenech, 'Contemporarv Journalistic Maltese,' teżi fuq l-iżvilupp tal-Malti fil-ġurnali kontemporanji Maltin, U ta' Leeds, 1978, joffri bosta ideat siewja. SETTEMBRU 2005 Il-mitkellem u l-miktub Il-lingwistika tagħraf id-differenza bejn l-ilsien mitkellem u l-ilsien miktub. Il-mitkellem (il-medium primarju tal-lingwa) jindirizza s-smigħ u l-miktub il-ħars. U l-mod kif dawn it-tnejn jorganizzaw il-lingwa huwa differenti wkoll: il-mitkellem jinqeda biż-żmien biex iwassal il-lingwa u allura l-lingwa toħroġ malajr u ma ddumx teżisti'' (jekk almenu ma tkunx ġiet irrekordjata b'xi mod), filwaqt li l-miktub jinqeda bl-ispazju u allura huwa ħidma laborjuża u jdum jeżisti u jista' jinġarr minn post għal ieħor. Iż-żewġ modi (il-mitkellem u l-miktub) jiġuorganizzati f'forom: il-ħsejjes li jġorru l-mitkellem jiġu organizzati b'tali mod li jsawru forom fiż-żmien; u l-marki jew l-għeliem li jġorru l-miktub jiġu organizzati b'tali mod li jsawru forom fl-ispazju. Issa l-lingwa ġurnalistika tinqeda bit-tnejn li huma u fil-każ tal-Malti għandna din is-sitwazzjoni f'dan ir-reġistru: e Il-Malti mitkellem jinqeda bil-ħoss u jindirizza s-smigħ fiż-żmien; u għalhekk għandna l-kelliema li jipproduċu l-lingwa u s-semmiegħa li jirċivuha: nisimgħuh fuq ir-radju u fuq it-televixin. Il-mitkellem jista' jkun Malti spontanju (jiġifieri min jitkellmu ma jkunx ippreparat qabel) jew Malti moqri (jiġifieri l-Malti jinkiteb biex jinqara b'vuċi għolja). e Il-Maltimiktub jinqeda bl-għeliem u jindirizza l-ħars fl-ispazju; u għalhekk għandna l-kittieba li jipproduċu l-lingwa u l-qarrejja li jirċivuha: naqrawh fil-gazzetti u r-rivisti, u fuq it-televixin'$ u l-internet. Il-vantaġġi li l-ġurnaliżmu juża t-tnejn huma kbar. Il-Malti għandu bosta funzjonijiet x'jaqdi fis-soċjetà kontemporanja. Hemm diversi okkażjonijiet meta l-kitba, għax hi organizzata fl-ispazju (i.e. fuq il-karta jew fuq l-iskrin), twassal il-lingwa bl-aħjar vantaġġ ta' l-istampar; u hemm okkażjonijiet oħra meta l-Malti mitkellem ikun aktar effettiv. It-tnejn jikkumplimentaw lil xulxin, l-aktar fuq it-televixin. Imma t-tnejn għandhom l-awtonomija tagħhom bħala mezz għat-twassil tal-lingwa. Sentenza miktuba ma għandha bżonn ta' ebda traduzzjoni fl-ilsien mitkellem sabiex tinftiehem minn dawk li huma litterati, u lanqas ma hemm bżonn li l-ewwel tkun mitkellma biex tinkiteb. Għalkemm huwa minnu li ngħidu li l-miktub jirrappreżenta l-mitkellem, il-miktub għandu W Danil-fattur jista' jkun ta' vantaġġ għax żball tal-lingwa wkoll ma jdumx jeżisti. Jekk imbagħad ix-xandar jibqa' jirrepetih l-iżball allura jiffissah f'moħħ l-udjenza. $$. David Abercrombie, Elements of General Phoneties (Edinburgh: Edinburgh UP, 1970) Kap 1. 16 It-testi fuq it-televixin, bħala parti mir-rettorika tax-xandir, huma proġett kollaborattiv bejn il- mitkellem u l-miktub: Len Masterman, Teaching the Media (London: Routledge, 1985) 152. 21 22 Il-MALTI wkoll ir-regoli tiegħu. Għalhekk ma għandniex nifhmu li l-funzjoni tal-kitba ħija sempliċiment li tirrekordja l-mitkellem jekk irridu li l-lingwa tagħna tkun effiċjenti. Barra minn hekk huwa fatt stilistiku li l-ġurnaliżmu miktub jipprova (b'mod ġenerali) jżomm livell kemm kemm ogħla ta' formalità mill-ġurnaliżmu mitkellem. Ir-reġistru ġurnalistiku Mela hawnhekk qegħdin ngħidu li l-Malti għandu r-reġistru ġurnalistiku tiegħu għax fost il-ħafna funzjonijiet soċjali oħra li għandu l-Malti jrid jaqdi x-xandir. L-użu tal-Malti f'dan il-qasam jiddetermina l-għamla tal-lingwa użata għal dan l-iskop. Mal-mixja taż-żmien il-ġurnalisti draw jinqdew b'xi elementi li issa saru parti minn dan ir-reġistru. Biex nieħdu idea ta' x'nifhmu b'elementi ta' reġistru ħa nagħti dawn il-ftit eżempji. Elementi ta' reġistru fil-Malti mitkellem tax-xandir e. l-użu ta' strutturi sterjotipati: ''Se tisimgħu bulettin sħiħ ta' aħbarijiet'; 'Għadkom kif smajtu (isem il-programmi, preżentazzjoni u produzzjoni (isem ta' persuna), bilanċ tekniku (isem ta' persunaf'; 'B'hekk ġejna fi tmiem il-programm għal-lum''; ''Qabel intemmu dan il-bulettin nagħtukom il-punti ewlenin'; ''Dan il-programm ġie miġjub lilkom bil-kortesija ta' (isem) /mill-Awtorità tax-Xandir';'Tbqgħu magħna' 'ġentilment mogħti minn (..J7; 'Għandna kollegament ma' (..J'; 'Nibqgħu fix-xena internazzjonali'; 'Se nagħmlu issa waqfa qasira għall-pubbliċità, wara nkunu magħkom b'aktar aħbarijiet'; 'Mill-ġdid lura lejn l-istudjo'; ''Se nerġgħu ningħaqdu mal-kollega tagħna (isem) biex jaġġornana dwar il-budget'; e l-użu ħieles ta' avverbji bħal 'anzi' u 'intant': wieħed ikun qiegħed jaqra l-aħbarijiet u jitfixkel, u jgħid ''anzi' biex jikkoreġi ruħu (Il-Ministru ta' l-Edukazzjoni — anzi l-Ministeru ta' l-Edukazzjoni (..1');u 'intant' bħala avverbju huwa użat wisq biex jinqaleb is-suġġett fl-aħbarijiet jew biex jgħaqqad avveniment ma' ieħor li mhux bilfors ikollu x'jaqsam ma' ta' U. Dawn l-eżempji li ġejjin instemgħu l-biċċa l-kbira fuq Radju Malta u fuq Super One News TV fl-20 ta' Novembru, 2000, u fuq Smash TV u Net News fil-15 ta' Novembru, 2000. SETTEMBRU 2005 qablu ('Intant mix-xena lokali ngħaddi għax-xena internazzjonali'); l-użu tal-verb fil-preżent meta jingħataw il-punti ewlenin fl-aħbarijiet: Malta tiffirma l-konvenzjoni kontra l-korruzzjoni'; 'Il-Ministru jippreżenta l-budget lill-Kamra tad-Deputati'; l-użu ta' Malti bombastiku jew Malti drammatiku: ''Semgħu minn fomm uffiċjali x' għajnuna l-Unjoni se toffri; 'Il-konvenzjoni tidħol fis-seħħ is-sena d-dieħla'; 'L-impjieg kien se jiġi tterminat'; 'L-ekonomija qed tiżbilanċja ruħha'; F'temp ta' ħmistax biss inqabad ieħor bid-droga'; €1..J jikkompetu għat-titlu prestiġjuż'; ' f…) ċaħdet kull konnessjoni ma' dan l-attakk'; € (…J ma ta ebda indikazzjoni jekk hux se jmur lura''; 'Ir- riklami saru waqfa ta' pariri kummerċjali'; l-użu ta' 'ġie' jew ''kien' bħala awżiljarju quddiem partiċipju passat ta' verb f'kostruzzjoni passiva: 'ġie maqbud; 'kien maqtul'; 'ġew mibgħuta'; kienu misruqin'; 'kien imkisser'; fil-Malti letterarju aktar jintużaw il-Ħames u s-Seba' Forom (inqabad, inqatel, intbagħtu , insterqu, tkisser); ċerti nomi (x'aktarx astratti) dejjem ikunu akkompanjati bl-istess aġġettiv: Vattenzjoni meħtieġa'; 'awtoritajiet kompetenti'; 'falliment diżastruż'; 'kura partikulari'; 'numru sostanzjali'; 'titlu prestiġjuż'; l-użu ta' ''jidher' u 'mistenni' meta l-fatti msemmija jkunu għadhom ma ġrawx: 'Il-pajjiżi msieħba huma mistennija li (…17; 'Jidher li l-unjon se taqbad triq oħra'; l-użu ta' sentenzi twal li diffiċli ssegwihom sew bis-smigħ. Hafna minn dawn l-elementi huma klixejiet jew binjiet sterjotipati fix- xandir. Malli jinstemgħu mal-ewwel jingħarfu bħala parti mil-lingwa mitkellma ta' fuq ir-radju jew ta' fuq it-televixin. Għalhekk isiru elementi ta' reġistru. U l-istess ħaġa tiġri fil-gazzetti u r-rivisti. Elementi ta' reġistru fil-Malti miktub tal-gazzetti'S l-użu ta' strutturi sterjotipati: 'Minn informazzjoni li għandu (isem il- ġurnal ..J 7; 'Sorsi qrib il-pulizija kkonfermaw li (..J 7; 'Sorsi ta' min joqgħod/jorbot fuqhom L… 7; 'Il-pulizija għadha qed tinvestiga (.. 7; l-użu ta' sentenzi twal u kkomplikati strutturalment: ''L-investigaturi W Eżempji meħudin minn In-Nazzjon u L-Orizzont tal-11 ta' Novembru, 2000 u tat-13 ta' Novembru, 2000. 23 24 Il-MALTI mmexxija mill-Assistent Kummissarju lisem) — li oriġinarjament nhar is-26 ta' Ottubru kellhom quddiemhom biss vann tal-Group 4 miftuħ u karozza Hvundai griża startjata — grazzi għax-xogħol intensiv li għamlu waslu biex sabu l-flus.' Meta l-bieraħ kompliet tinstema' l-kawża kostituzzjonali li qed tagħmel il-General Workers' Union kontra l-Awtorità tax-Xandir, irriżulta li waqt li din dehrilha li kellha tiċċensura u żżomm avviż ta' l-union milli jixxandar fuq l-istazzjonijiet televiżivi minħabba l-kontenut politiku li kien fih, fl-istess ħin ma kellha l-ebda oġġezzjoni għal dak kollu li kien qed jixxandar fuq l-istazzjon tal-Partit Nazzjonalista, NET TV, dwar l-istess kwistjoni'; e titli/headlines konċiżi u drammatiċi: bosta titli jinqdew bi strutturi telegrammatiċi ('Ras fantażma fi skipp'; 'Tlieta għall-Qorti''); titli oħra jinqdew bi strutturi li għandhom xi elementi nieqsa ('Il-kelb li ħasbuh ras ta' kadavru'; ''Ħati ta' serq minn karozzi'); e l-użu tal-preżent fit-titli msawrin bħala sentenzi mingħajr full stops: Il-PM imur għal eżamijiet mediċi fl-Istati Uniti'; 'Jaqa' bil-karozza minn fuq l-irdum ta' Ħad-Dingli; Tiftaħ il-kumpless Embassv'; 'Malta tfakkar il-vittmi taż-żewġ gwerer'; Tissaħħaħ l-Iskwadra Marittima'; ''(Isemj iżomm it-titlu'; e l-użu tal-verb fil-passiv: ''Skond ma ntqal fi stqarrija maħruġa mid- Dipartiment ta' l-Informazzjoni L… 7; 'Fis-serqa hu rrappurtat li nsterqu maż-żewġ miljun dollaru fi flus kontanti (… 7; e l-użu ta' Malti bombastiku li kultant jinqeda bit-tawtoloġija' għas- sensazzjonaliżmu: ''Matul il-ġurnata tal-bieraħ infetaħ għall-ewwel darba L.2 7; Ir-rispons tal-pubbliku hu fenomenali'; 'Jiġi fi tmiemu s-servizz tat-trasport pubbliku soċjali'; 'Il-Pulizija qed taħdem fuq il-binarji xjentifiċi u forensiċi'; € (..J jeħodhom f'laboratorju xjentifiku'; L-investigaturi għandhom ikollhom stampa ċara u evidenza biżżejjed biex jakkużaw lit- tielet wieħed''; 'Malta għandha tagħti l-kontribut fl-isfond internazzjonali tagħha f'ħidmiet umanitarji'; 'Laqgħa maratona l… 7; Minħabba dan l-element il-Prim Ministru m'għandux mara imma sinjura'. Ħafna minn dawn l-elementi hawn min iqishom żbalji. Hawnhekk qed ninkludihom bħala elementi tar-reġistru għax donnhom issa saru karatteristiċi tal-ġurnaliżmu. 9. Tawtoloġija hija użu ta' kliem li jirrepeti elementi fis-sens li diġà jeżisti fis-senter ż.'il- ġurnata tal-bieraħ' hija tawtologa għax il-bieraħ hija ġurnata u għalhekk il-frażi 'il-ġurnata ta'' hija żejda. SETTEMBRU 2005 Minbarra l-elementi tar-reġistru, kif diġà għedna, il-Malti ġurnalistiku għandu varjetà sħiħa ta' ġeneri li juru l-wisgħa lingwistika tal-lingwa. F'termini oħra, huwa riżorsa għanja ta' tagħrif lingwistiku. Minħabba li juża għadd ta' ġeneri, il-Malti ġurnalistiku jrid jinqeda b'bosta stili. il-ġeneri jinkludu titli/ headlines, rapporti ta' aħbarijiet, rapporti ta' sports, editorjali, artikli speċjali, kummenti, ittri lill-editur, avviżi kklassifikati, riklami, reċensjonijiet, rapporti tat-temp, rapporti fuq il-moda, rapporti finanzjarji, riċetti, u oħrajn. Is-suġġetti tar-rapporti u ta' l-artikli huma bosta: inċidenti, diżastri, kriminalità, kawżi l-qorti, politika, ħwejjeġ li jolqtu l-konsumatur, industrija, trejdjunjoniżmu, it-turiżmu, it-teatru, l-arti, il-mużika, il-letteratura, id- divertiment, l-ivvjaġġar, il-moda, il-films, l-ikel, il-ġnien, id-djar — għażla bħal din tolqot lilkulħadd. L-istili mħaddma huma ħafna. U l-Malti ġurnalistiku jippermetti li jidħlu fih reġistri oħra u mhux l-ewwel darbali jinqeda b'elementi ta' varjetajiet oħra ħalli jispjega ruħu aħjar, għax il-ġurnaliżmu huwa s-soċjetà lingwistika bil-varjetajiet tagħha kollha. Biżżejjed ngħid li fil-ftit gazzetti li eżaminajt għal din il-Konvenzjoni ltqajt, fost oħrajn, mal-Malti legali ('L- importanza ta' x'ikollu f'moħħu min jidher fuq kuntratt Wirt bid-dejn'), il-Malti mediku ('Id-dipressjoni'), il-Malti ta' l-amministrazzjoni (avviżi tal- qorti u tal-gvern), il-Malti sportiv ('Rebħa sofferta għal B'Kara'), il-Malti tal- finanzi / ta' l-ekonomija, il-Malti ta' l-avviżi ('B'miket inħabbru l-mewt (..1'), il-Malti tar-riklami, u l-Malti tal-kritika akkademika (''Postmoderniżmu').0 Nagħtu ftiteżempji biex nuru aktar ċar il-varjetà tal-lingwa li qegħdin nitkellmu fuqha: Il-konvenuti ressqu l-eċċezzjoni li l-kuntratt kien sar bi ħsieb li l-partijiet jaqsmu r-raba' li kellhom f'idejhom u dak kien li effettivament għamlu fil- kuntratt. S'issa nafu biss li fil-moħħ għandna sustanza kimika, li nsejħulha Serotomin, li n-nuqqas tagħha jikkaġuna din il-marda billi ġġib dwejjaq u għeja mentali. Ikun jaf kulħadd illi b'digriet tal-25 ta' Ottubru 2000 mogħti Ċivili Prim' Awla, din il-Qorti ordnat il-pubblikazzjoni ta' l-estratt li jidher hawn taħt biex iservi ta' notifika skond l-Artikolu 187(3) tal-Kodiċi tal-Proċedura u Organizzazzjoni Ċivili (Kap 12). Doppjetta ta' (isemi fit-tieni taqsima bit-tieni goal jasal fit-93 minuta rat lil B'Kara jirbħu partita sofferta għall-aħħar kontra Naxxar li għal siegħa logħob 4 Eżempji ta' dawn il-varjetajiet kollha wieħed jista' jsibhom fil-gazzetti kollha. 25 26 Il-MALTI kienu bi plaver inqas. Kienu biss 6.7 fil-mija ta' l-investituri fil-Borża li vvutaw favur il-proposta ta' xiri għall-prezz ta' 930 miljun Lira Sterlina li saret mill-Grupp OM ta' l-Iżvezja. B'niket inħabbru l-mewt ta' (isem) mill-Ħamrun li mietet il-bieraħ fl-Isptar San Luqa kkonfortata bis-Sagramenti Mqaddsa fl-għomor ta' 76 sena. Għal kull destinazzjoni li tixtieq, biex issiefer fuq xogħol jew vaganza, il-Eurotours toffrilek is-servizzi kollha li tinħtieġ. Iż-żewġ ideat fil-viżiva Foucaultjana m'humiex sempliċiment żewġ kategoriji filosofiċi, li jittraxxendu ż-żmien. Intenni: il-ġurnaliżmu huwa soċjetà sħiħa, xibka ta' attivitajiet soċjali li l-lingwa trid tieħu ħsiebhom kollha. U għalhekk il-ġurnaliżmu għandu r-responsabbiltà tal-lingwa wkoll. L-iżbalji fil-ġurnaliżmu Imma dan ma jfissirx li ma niltaqgħux ma' żbalji. Anzi l-kritika spissa hija li l-ġurnaliżmu huwa mdewwed bl-iżbalji u dawn qed isiru f'kull livell. Ġużċ Diacono ġabar ktieb sħiħ ta' l-iżbalji fil-ġurnaliżmu 77 Ta' min jinnota li xi eżempji li ta Diacono Hum il-ġurnata ma għadniex inqisuhom għeltijiet, għax element lingwistiku la jidħol fiċ-ċirkulazzjoni u jkun irrepetut, jindara u joqgħod sew għall-widna sa ma jiġi biex ikun aċċettat. Biex wieħed jieħu idea tal-kwantità ta' żbalji li qegħdin jitwettqu fil-Malti mitkellem u miktub biżżejjed jagħmel ftit ħin iqalleb minn stazzjon għal ieħor u minn paġna għal oħra ħalli jara kemm f'sessjoni waħda jkollu ħila jiġbor. Ngħidu aħna, e fil-livellfonoloġiku, smajna min ikkummenta li xi annawnser qalet ''qerq' minflok ''għerq,' u ieħor qal 'jorganizzaħħa' minflok 'jorganizzaha fqosma' minflok 'oqsma,' 'taraħħa' minflok 'taraha'; verżjonijiet oħra li nstemgħu kienu ''olternattiva' minflok ''alternattiva,' 'Ġeneva' minflok 'Ġinevra'; 21 Hawnhekkirrid naqta' dawk l-iżbalji li jagħtu ħjiel ta' għaġla fil-kompożizzjoni, żbalji li b'qari aħjar tal-provi setgħu jiġu evitati. Se nittratta biss dawk l-iżbalji li jidhru spiss jew b'mod sistematiku. 22: Ġużċ Diacono, Għeltijiet u Barbariżmi fil-Malti (Malta: Veritas, 1977). SETTEMBRU 2005 fejn tidħol l-ortografija, naraw kitbiet li ma jużawx il-karattri Maltin, niltaqgħu ma' kliem spellut ħażin u ma' inkonsistenzi bħalma dan l-aħħar fuq it-televixin dehret il-kelma ''użura' l-ewwel miktuba bis-se ('usura'') mbagħad miktuba biż-że ('użura'); hemm programm fuq it-televixin jgħidilna fx'gara llum' minflok fx'ġara Ilum';9 f'gazzetta minnhom kelma fl-istess artiklu nkitbet tliet modi differenti ('li Speaker, 'l-iSpeaker,' 'l-Ispeaker'); u gazzetta oħra taċċetta fil-paġni tagħha riklam sħiħ li ma juża ebda karattru Malti; fil-livell morfoloġiku niltaqgħu ma' l-abbuż ta' l-artiklu'' bil-Malti bħal meta, ngħidu aħna, l-ismijiet tal-bliet u l-irħula (speċjalment fir-rapporti tat-temp fuq it-televixin) jinkitbu mingħajr artiklu, u kultant anki meta hemm nomi oħra bħal meta qrajt fuq Channel 12 dan l-avviż: ''Private titlaq fis-1.30 p.m. (mingħajr artiklu)'; f'dokumentarju fuq ix-xjenza l-qarrej qal 'fiżikali' minflok 'fiżiku'; u fl-aħbarijiet smajna li l-ministru mar ''personali' minflok 'personalment' (li huwa avverbju) fuq il-post tad-diżgrazzja; fil-livell lessikali nsibu għażla ta' kliem minflok ieħor bħal meta annawnser tat-televixin qalet ''jidħol fis-seħħ l-episodju ta' (..J 7 minflok ''jibda l-episodju' — dan jista' jkun każ ta' bombastiċità; stazzjon minnhom ta ħajr lill-kairsrplist li rranġatix-'xahar' minflok ix-'xagħar'; u f'programm ieħor tfajla sabet in-'novella' ta' Oliver Friggieri, Ġiżimin li Qatt ma Jiftaħ, interessanti (dan huwa rumanzi); fil-livell sintattiku niltaqgħu, fost oħrajn, ma' l-użu żbaljat tar-regoli li jmorru man-numri ('erbgħin suldati'); u nuqqas ta' qbil bejn is-suġġett u l-verb tiegħu (gazzetta minnhom tgħidilna: 'Opinjoni espressa f'madwar 500 kelma jiġu aċċettati għal din il-paġna'; uoħra tgħidilna: 'L-opportunità li dawn il-kundizzjonijiet ikunu eżaminati fid-dettall, fi kwalunkwe sfera ta' attività ekonomika hu disponibbli b'diversi modi'; jew 'Il-Forzi Armati ta' Malta, li nħolqu minn parti integrali ta' l-Armata Ingliża, żammet ħafna mit-tradizzjonijiet'); a 4 25 26 L-istazzjonijiet Maltin fuq it-televixin tant ma jużawx il-karattri Maltin fil-kitba tagħhom li L-Akkademjatal-Malti u d-Dipartiment tal-Malti ta' l-Università flimkien kitbu lill-istazzjonijiet kollha (u lill-gazzetti Ingliżi li kultant ikollhom bżonn jiktbu xi kelma jew tnejn bil-Malti u ma jużawx il-fonts Maltin) biex iħeġġuhom ħalli jużaw il-karattri Maltin dejjem. Imma lanqas biss ħadd minnhom ma indenja ruħu jwieġeb. Attitudni indifferenti li għandha ġġagħalhom jisthu. Ara L-Orizzont 11 ta' Novembru, 2000: 7. Kitba sħiħa bħal din mingħajr il-karattri Maltin tibgħat l-ortografija tagħna lura bi tmenin senal L-artiklu fil-Malti jaħdem bħala prefiss tan-nom tiegħu. Eżempju meħud minn Tanja Cilia, 'Brain Drain;' The Sundax Times 12 ta' Novembru, 2000. 27 28 Il-MALTI e. ufil-livell semantiku ġieli jkun hemm traskuraġni fis-sens għax xi element jintuża jew barra l-kuntest tiegħu jew inkella jintuża żejjed bħal meta smajna annawnser ieħor javża li dokumentarju fuq it-televixin kien se jibda kapa tik f'nofs il-lejl ta' filgħaxija, 7 u oħra titfixkel bejn 'sessjoni' u ''sezzjoni.' Xandar tajjeb m'għandux jisfida l-konvenzjonijiet tal-lingwa ta' l-udjenza tiegħu. Il-qarrejja, it-telespettaturi, u s-semmiegħa kollha għandhom l-istennijiet tagħhom fejn tidħol il-lingwa, avolja mhux kollha kemm huma jimxudejjem mal-konvenzjonijietformali tal-lingwa. Lingwa żbaljata ġeneralment tfisser komunikazzjoni ineffettiva meta għandek massa ta' udjenza 2 Traduzzjoni u innovazzjoni Il-pubbliku donnu jrid li l-ġurnalista jkollu l-leħen tal-bniedem edukat. Imma fl-istess ħin irid ifittex li ma jkunx pedantiku u jinqeda b'Malti kontemporanju u sempliċi li jinstema' ċar u frisk. Ma jużax il-lingwa tat-triq, imma lingwa li n-nies tista' tifhem bla ebda saram. Ħafna mil-lingwa użata fil-ġurnaliżmu m'hi xejn ċara u friska, anzi trid ħafna konċentrazzjoni biex tifhimha kemm minħabba l-istrutturi twal u kkomplikati u kemm minħabba li bosta drabi l-Malti jkun tradott mill-Ingliż. Meta nittraduċu rridu noqogħdu attenti li ma nittraskurawx l-idjoma Maltija għax inkella l-lingwa tinstema' mġebbda u barranija (eż. 'Il-ballun f'saqajn il-gvern'). It-traduzzjoni titlob sengħa u reqqa, u l-ġurnaliżmu għandu jinvesti f'dan il-qasam. Minħabba traduzzjonijiet' mgħaġġla u ta' kafkaf, il-Malti qed jitgħabba 27: Eżempju meħud minn Cilia. 3 Xiħaddqallil-ġurnaliżmu mhux qiegħed biex jgħallem il-lingwa. Dan huwa veru imma huwa fatt ukoll li l-ġurnaliżmu qiegħed jinfluwenza lill-pubbliku kif jitkellem u jikteb. Biżżejjed insemmu li fl-eżamijiet it-tfal qegħdin idaħħlu bosta elementi ġurnalistiċi. Ta' min iżid ukoll li l-ġurnalista m'għandux dritt jiddeċiedi fuq il-lingwa. 4. Fuqstazzjon tat-televixin il-kelma Ingliża crew darba kitbuha 'krew' minflok 'kru,' u allura qrajna: ''krew tekniku' ('kru tekniku'). Din hija waħda mill-assurditajiet tal-ġurnaliżmu. 30 Meta niġu għall-ismijiet tal-barranin nippruvaw nagħmlu sens magħna nfusna. Per eżempju, hawn min lill-Prinċep Charles isejjaħlu l-Prinċep Karlu (forma li ma jużaha ħadd hawn Malta ħlief fuq xi stazzjonijiet tat-televixin), imma dawn jinsew li 'Charles' huwa isem li jinsab bil- Malti wkoll: Charles Arrigo, Charles Clews, Charles Abela Mizzi, Charles Flores, Charles Coleiro, Charles Vella, Charles Spiteri… u ħadd minna ma taqagħlu f'moħħu jgħidilhom Karlu Arrigo, Karlu Clews, eċċ. U bawn tiġi l-assurdità tagħna: wiehed Ingliż Charles nagħmluhielu —Karlu' u lill-Maltin inħalluhom Charlesijietl SETTEMBRU 2005 b'bosta influwenzi barranin. Maż-żmien dawn jindraw u jidħlu sew fl- espressjoni Maltija, bħalma ġralhom l-espressjonijiet 'bdilta' fehmiet, 'grazzi għall-għajnuna li ta' 'il-pussess tal-ballun,' u 'taħt dawn iċ-ċirkustanzi. Għall-bidu dawn ikunu żbalji imma mbagħad biż-żmien jiġu aċċettati. Barra minn hekk, bosta strutturi kkomplikati huma barranin fil-bixra tagħhom. Ara din is-silta kemm tinhass li hi traduzzjoni: ''Għalkemm meta tinfaraġ se joħroġ ħafna demm, se jidher ikrah, se tiddellek, normalment tista' twaqqfu billi żżomm imnieħrek misdud għal xi 10 minuti. Il-ġurnaliżmu jista' wkoll ikun innovatur tal-lingwa. Meta jkun hemm xi kunċett ġdid (eż. il-leġittimità tal-president il-ġdid) il-ġurnaliżmu malajr jaqbad miegħu u, jekk jista', jaqilbu għall-Malti. Għandu l-mezz biex jippopolarizzah u allura jxerrdu. Għalhekk it-traduzzjoni trid tkun dinjituża: tirrispetta l-Malti. Dawn huma xi eżempji ta' innovazzjonijiet fil-ġurnaliżmu ħafna minnhom tradotti mill-Ingliż: 'telefonsċellulari 'siroloġista,' kummerċ globali 7 u 'l-aktar mistoqsija taħraq għall-Amerikani' Ta' min iżid Hi l-kliem ġdid li dieħel mill-Ingliż qed jintegra ruħu sew mal-Malti fil-ġurnaliżmu mitkellem u anki miktub: '(..J b'web sites li ma setgħux jgħidu biċ-ċert'; 'Miljuni ta' Amerikani marru online'; 'In-network tal-kumpannija f…) 7 9 X'tip ta' Malti għandu jintuża fil-ġurnaliżmu2 Ħa nisimgħu, qabelxejn, x'qalulna diġà xi kittieba. Fost il-kriterji li fassal għall-ġurnaliżmu Malti Ġużċ Muscat Azzopardi fl-1877, kien hemm l-użu ta' Malti ħafif u mexxej li jilħaq lil kulħadd u allura ma riedx ikun imxekkel minn kumplikazzjonijiet lingwistiċi: Sabiex In-Naħla Maltija tkun togħġob lil kulħadd, ma nagħmlux kliem meħud mit-Taljan (kif jitħaddtu l-Belt) sabiex jifhmuna n-nies ta' l-irħula; u mill- banda l-oħra nqisu li ma nagħmlux minn dak il-kliem Malti, li fil-Belt ma jiftehemx (…).' Il-moderazzjoni fil-lingwa kellha tagħti xejra ta' Malti li ma jxekkilx il-komunikazzjoni fost il-pubbliku ġenerali: ji Cassar Pullicino 34. 29 30 Il-MALTI Min jikteb bil-Malti u la għandu juża kliem Taljan li ma jifhmux in-nies ta' l-irħula u lanqas kliem Malti li ma jifhmux in-nies tal-bliet. Min irid jiftiehem ma' kulħadd juża dak il-kliem li jafu xi jfisser sewwa fl-ibliet u sewwa fl- irħula, Mill-banda l-waħda trid taħrab il-kliem Malti li tum intesa għal koliox (..J mill-banda l-oħra trid taħrab it-Taljan żejjed u ma ddaħħlux ħlief fejn tiġi bżonnu bilfors (…l la Malti minsi u lanqas Taljan iżżejjed (…l mela kollox bil- qies — kollox skond il-bżonn li ninsabu fih — kollox għall-ġid, u biex dejjem niftiehmu mill-aħjar li nistgħu. $ Muscat Azzopardi mill-bidunett stabbilixxa li l-Malti ġurnalistiku m'għandux ikun Malti safi u lanqas Malti mimli interferenzi minn lingwi oħra. U Ninu Cremona (1880-1972), l-arkitett ewlieni ta' l-ortografija kif imfassla mill-Akkademja tal-Malti, jiftaħ aktar fuq dan l-argument: Fil-kitba Maltija f…) għandna, kemm jista' jkun, noqogħdu għal dak li titlob il-grammatika. Infittxu, fejn jista' jkun ukoll, li ma ninqdewx bi kliem barrani, fejn l-istess kelma Maltija tista' taqdina tajjeb jew aħjar. Il-Malti jibqa' safi meta l-kelma taqbel ma' dak il-leħen u l-aċċent li jridhom ilsienna. Ma għandux x'jaqsam jekk il-kelma hija barranija, mislufa (sic.), qadima jew ġdida, ġejja mill-Grieg, mil-Latin, mit-Taljan jew mill-Franċiż: jekk hi toqgħod u tieħu s-sura Maltija, nistgħu ngħidu li hi safja $ Cremona hawnhekk jagħti definizzjoni ġdida ta' 'Malti safi'': mhux Malti Semitiku bit-twarrib tal-Malti non-Semitiku, imma Malti Semitiku u non- Semitiku li joqgħod sew għall-istrutturi u s-sistemi ta' lsienna. U darba oħra Cremona tkellem fuq il-'ħtieġa ta' kliem modern fil-Malti' li jagħti 'sura u ħajja sħiħa u qawwija' lil ilsienna li jrid jimxi u jaqbel maż-żminijiet $ L-argument ta' Randolph Quirk (li kien Professur ta' l-Ingliż fl-Università ta' Londra) fuq il-lingwa safja għadu jgħodd ħafna għal-lum: Being receptive to foreign linguistic influence does not mean that a language is decadent and impure, its speakers weak and losing their identitv: but rather A 33 Cassar Pullicino 27-28. Ninu Cremona, ''X'inhu l-Malti Safi,' Rand u Riħan (Malta: Aquilina, 1945) 189. Din kienet taħdita li Cremona kien ta f'laqgħa ta' L-Akkademja tal-Malti fl-1 ta' Marzu, 1925, f'Palazzo de la Salle. Ninu Cremona, 'Folkloru Lsien Malti/' Rand u Riħan, 195. Din kienet taħdita oħra li ta fl-24 ta' April, 1940. SETTEMBRU 2005 that the members of the speech communitv are keenlv alive to what is going on in the world and eager to keep pace with cultural developments else- where.55 Ma nistgħux immorru kontra l-kurrent tal-progress, u rridu naraw u nħossu kull element ġdid li jidħol fil-lingwa bħala element li sar tagħna la jkun intgħaġen sew fis-sistema lingwistika tagħna — jiġifieri, la jkunu aċċettawh u tawh il-karatteristiċi tagħhom il-fonoloġija, il-morfoloġija il-lessiku is-sintassi, u s-semantika, u drabi wkoll l-ortografija. Fuq kollox, l-element imħallat jarrikkixxi l-lingwa u juri li aħna mqajmin għall-bidliet li jseħħu fis-soċjetà kontemporanja. Biss id-dħul ta' elementi bla bżonn — u dawn jistgħu jaslu kemm għax jitnissel kliem ġdid minn għeruq Semitiċi qodma u kemm għax nimpurtaw kliem meta diġà għandna tagħna li qed jaqdina tajjeb — għandu jitwaqqaf u nsaħħu li għandna. Meta niġu għall-istil tal-kitba dan irid jaqbel max-xejra tematika biex it-ton jingħoġob u jkun xieraq. Nikkwotaw żewġ fehmiet komplementari ta' Herbert Ganado (1906-1979), fuq dan is-suġġett. L-ewwel waħda, imfissra fil-Leħen is-Sewwa ta' l-14 ta' Settembru, 1952, hija din: Il-ġurnal hu ħabib u mhux predikatur. Il-ġurnal mhux qiegħed hemm ħalli jippriedka, għaliex il-priedki jsiru fil-knejjes,imma l-ġurnal Kattoliku għandu jkun jaf jindiehes u jaqbad lil kull ħabib tiegħu labranzetta u jiddiskuti miegħu u jifraħ miegħu u jagħli miegħu u meta hemm bżonn jisħon jew jentużjażma ruħu miegħu u jieħu gost miegħu u jiċċajta u jidħak miegħu $ Fid-19 ta' Frar, 1955 imbagħad kiteb hekk: Ħaġa sabiħa illi wieħed, sew meta jikteb u sew meta jirrispondi, juża l- argumenti u jipprova jipperswadi billi jirraġuna. Iżda ladarba l-ġurnaliżmu ma hux trattat ta' loġika, imma ħaġa ħajja u mgħaġġla, huwa wisq naturali li l-istil ikun ftit jew xejn fuq ruħu. U sa hawn kollox sew ukoll. Basta ma jiġux użati żewġ armi li huma ferm baxxi u li ma huma xejn onesti, Waħda li jsiru attakki jew allużjonijiet offensivi personali. U l-oħra li jiġu mdawra l-fatti biex lil min trid tolqot iġġiegħlu jgħid dak li ma qalx $ $ Randolph Quirk, The Use of English (London: Longmans, 1968) 36. 36 Herbert Ganado, Jien Inħobb Nitkellem Magħkom. It-Tieni Ktieb (Malta, 1985) 15. 9. Ganado 221. 31 32 Il-MALTI Dan l-istil li qed jissuġġerixxi Ganado huwa stil kollaborattiv, jiġifieri stil ta' proża li jinqeda b'mekkaniżmi li jibnu kollaborazzjoni bejn l-awtur u l-qarrej. $ L-istil ħabib ta' kulħadd jinqeda b'ton informali meta ċ-ċirkustanzi jitolbu hekk u b'ton formali meta ċ-ċirkustanzi jitolbu mod ieħor imma f'kuli każ l-istil m'għandux ikun offensiv jew wieħed ta' tagħwiġ ta' fatti. B'hekk l-istil kollaborattiv isaħħaħ ir-rabta bejn il-ġurnalista u l-qarrej, u jibqa' ħabib. Il-Malti ġurnalistiku għandu jkun mingħajrżbalji. Fl-1973 Oliver Friggieri, fil-Problemi ta' Llum, kiteb hekk: Il-biċċa l-kbira tal-ġurnalisti ma jafux jiktbu bil-Malti. Wieħed biżżejjed jiftaħ kull ġurnal bil-Malti u jsib taħbila sħiħa f'kull aspett ta' l-ilsien miktub: taħwida sintattika, ortografija ħażina, vokabolarju magħżul ħażin, kliem barrani għal xejn b'xejn,u x'naf jien. Dan ifisser li għandna mastrudaxxi li ma jafux isammru, żebbiegħa li ma jafux jaqbdu pinzell. Għaliex il-għodda tal- ġurnalista hija l-kelma u l-kelma biss. Jekk ma jafx iħaddimha se jfalli bla ebda dubju. U jidhirli li bosta u bosta ġurnalisti tagħna ilhom li fallew — bħalma jiġri sikwit lil xi politiċi wkoll — għaliex ma jafux iħaddmu l-għodda li taqbel ma' l-iskop tagħhom. $ L-istess ħaġa nistgħu ngħidu llum u ninkludu lix-xandara kollha għax ħafna minnhom qegħdin iħaddmu Malti li mhux dejjem qed ikun mirqum biżżejjed u l-iżbalji għadna nsibuhom f'kull livell tal-lingwa. Biex niġbru kollox fil-qosor, nisiltu (minn dawn il-kummenti li għadna kemm rajna) tliet prinċipji ewlenin fuq il-Malti ġurnalistiku: e. il-Malti jrid jiftiehem minn kulħadd; e. it-tħaddim tal-Malti jrid ikun bla żbalji; e. l-istil irid ikun kollaborattiv. L-għajta hija għal lingwa ħafifa u bla żbalji. Din hija għajta biex il-lingwa tkun tinftiehem mingħajr tbatija, mhux biex tkun sempliċi li allura tispiċċa tkun banali. Il-ġurnalista jrid isib (sakemm ikun possibbli) l-eħfef lingwa li jista' biex iwassal l-ideat, l-opinjonijiet, l-aħbarijiet, u l-messaġġi tiegħu. Ngħidu 35. Għal spjegazzjoni aħjar fuq is-suġġett ara Charles Briffa, Il-Proża bħala Arti (Malta: PEG, 1998) 15-18. 3. Oliver Friggieri, 'Il-Problemi tal-Ġurnaliżmu Malti' riprodott f'Ġorġ Mifsud, Fommu bil- Għasel (Malta: PEG, 1981) 5-6; l-artiklu meħud mill-Problemi ta' Llum 13.10.1973: 202. 4 Diacono. SETTEMBRU 2005 aħna, minflok ma jgħid ''jiġi fi tmiemu s-servizz tat-trasport pubbliku soċjali' jgħid sempliċiment ''jintemm it-trasport pubbliku ' Minn dak li rajna sa issa l-Malti ġurnalistiku jinqeda bil-qafas standard u stabbilit tal-lingwa'' u b'elementi ta' reġistru u b'elementi varjati. Id-differenza bejn żewġ gazzetti Hawnhekk m'aħniex niddiskutu l-kontenut tal-ġurnaliżmu imma kif dak il-kontenut qed jitwassal, u nifhmu li l-kontenut u l-lingwa li qed twassal dak il-kontenut ma jistgħux jinfetqu minn xulxin għal kollox. € Meta jingħażel avveniment biex jitħabbar fil-pubbliku l-ġurnalista jrid jagħżel l-istil li jkun jixraq biex jieħu li jista' miċ-ċirkustanza u jżomm l-interess. Imma hawnhekk irridu naraw mhux x'qed jinkiteb imma kif qed jinkiteb. U biex naraw kemm ivarjaw il-gazzetti waħda minn oħra nisiltu l-ewwel paragrafu ta' l-istess biċċa aħbar minn żewġ gazzetti differenti u nagħmlu xi osservazzjonijiet. L-aħbar magħżula hija ta' żagħżugħ li waqa' b'karozza minn fuq irdum. (A) Żagħżugħ ta' 19-il sena mis-Swieqi kien salvat minn membri tal-Forzi Armati Maltin wara kmieni l-bieraħ filgħodu waqa' bil-karozza tiegħu għall-irdum ta' Ħad-Dingli. Hu ttella' b'ħelikopteru ttieħed l-Isptar San Luqa għall-kura $ (B) (Isem),żagħżugħ ta' 19-il sena mis-Swieqi, jinsab fil-periklu imminenti tal-mewt wara li kmieni l-bieraħ fil-għodu ġie salvat mill-membri tas- salvataġġ minn taħt l-irdum ta' Ħad-Dingli fejn diversi sigħat qabel waqa' bil-karozza tiegħu b'kollox għoli ta' madwar tmien sulari $. Gazzetta (A)- tuża żewġ sentenzi: strutturi kkoordinati fit-tieni sentenza, u fl-ewwel struttura ewlenija u oħra subordinata; l-element li jintroduċi s-subordinazzjoni huwa ''wara' li jaħdem bħala konġunzjoni li normalment ikollha l-partiċella 'li'' magħha ('wara 1i'). Tuża wkoll il-forma passiva tal- 339 6, verbi ('kien salvat, ''ttella'' 'ttieħed') li tenfasizza aktar l-impersonalità ta' 4 Danil-qafas fih l-istrutturi (eż. l-binjiet morfoloġiċi) u s-sistemi (eż. l-pronomi magħżulin) tal- Malti u kull varjetà lingwistika ma tistax tiksirhom. 4: Keith Waterhouse, On Newspaper Stvle (Middlesex: Penguin, 1993) 37. $ In-Nazzjon 13 ta' Novembru, 2000: 1. 4 L-Orizzont 13 ta' Novembru, 2000: 1. 33 34 Il-MALTI l-aħbar donnu l-ġurnalista jrid jibqa' biss osservatur — jiġifieri l-forma passiva żżid ma' l-oġġettività tal-kitba. Il-forma attiva ('Membri tal-FAM salvaw żagħżugħ (…) tellgħuh b'ħelikopter u ħaduh l-Isptar (…).) donnha aktar tixraq lill-ġurnaliżmu mitkellem milli lill-miktub għax hemm grad ta' formalità anqas fiha. Gazzetta (B)— tuża sentenza waħda twila bi strutturi subordinati mimlijin dettalji. Il-forma passiva tintuża hawnhekk ukoll, perċ mhux bl-istess enfasi ta' gazzetta (A). Il-binja tal-paragrafu tagħti bixra stramba lill-aħbar: 'T…) jinsab fil- periklu imminenti tal-mewt wara li (…) ġie salvat mill-membri tas-salvataġġ (…,7 struttura li tista' tagħti l-impressjoni li l-membri tas-salvataġġ kienu l-kawża tal- periklu. Din il-verżjoni tuża seba' frażijiet nominali kkomplikati. Ta' min jgħid ukollli gazzetta (A) tiddeskrivi l-qagħda tal-midrub bħala waħda stabbli u (B) tiddeskrivih li qiegħed fil-periklu imminenti tal-mewt— tgħid ifissru l-istess dawn7 Anki fil-perċezzjoni tal-ġurnalisti nsibu d-differenza: (A) tgħidilna li 'waqa' (…J għall-irdum' (l-angolu tal-vista qiegħed 'l isfel biex jimplika l-imġarraf jew l-imħarbat mitluq), u (B) li jaqa' minn fuq l-irdum (l-angolu tal-vista tiegħu qiegħed mill-għoli biex jimplika ġarf f'għammieq (jew preċipizzju). Differenzi oħra bejn dawn iż-żewġ gazzetti: (A)- in-nies ta' Iżrael issejħilhom 'Israeljani'; tikteb 'karrozza'; kliem bl- Ingliż tistampah bil-korsiv; titfixkel fir-regola ta' l-artiklu li jinhemeż ma' kliem barrani ('li Speaker'); l-aħbarijiet huma aktar fil-qosor għax l-interess huwa fuq l-essenzjal ta' kull aħbar. (B)s in-nies ta' Iżrael issejħilhom 'Tżraeliti'; tikteb 'karozza''; kliem bl-Ingliż tħallih kif inhu; tapplika r-regola tal-vokali tal-leħen anki fejn m'hemmx vokali tal-leħen, meta l-vokali tkun parti mill-kelma (eż. ''ħaddiema nvoluti''); l-aħbarijiet mimlijin deskrizzjonijiet u narrazzjoni għax tagħfas ħafna fuq id-dettalji ta' kull aħbar. Barra minn hekk, it-tnejn jevitaw il-kollokjaliżmi u joffru superfiċjalità fil- ħsieb u preżentazzjoni sensazzjonali. Fl-istess ħin jagħtu ħjiel ta' għaġla fil- kitba tagħhom. Meta ġejt biex nikkwantifika l-ħila għall-qari taż-żewġ gazzetti ewlenin bil-Malti ħadt l-editorjali u kkalkulajthom skond il-Gunning's Fog Index. Sibt li: il-livell tal-qari ta' (A) huwa ta' 10; il-livell tal-qari ta' (B) huwa ta' 16. Dan ifisser li l-editorjal magħżul ta' (B) jitlob livell tal-qari ħafna ogħla minn dak ta' (A). Fi kliem ieħor, il-lingwa hija itqal f' (B) milli f'(A). SETTEMBRU 2005 Konklużjoni Il-Malti ġurnalistiku jappella għall-pubbliku ġenerali, mhux bħal reġistri oħra li huma indirizzati għal udjenza iżgħar, silettiva u x'aktarx speċjalizzata. Jinqeda bl-elementi tal-lingwa standard imma għandu l-elementi tiegħu wkoll. Għandu jippreżenta lingwa attwali: kurrenti u friska għax jittratta suġġetti differenti u suġġetti ġodda li jagħtu lok għall-innovazzjoni; mela jista' jkun fattur ta' bidla. Għalhekk huwa importanti li l-ġurnalista jkun imkisser fil- lingwa.'5 Nissuġġerixxu programm intensiv fil-lingwa'$ biex jiġu evitati l-iżbalji u biex jintuża Malti ħafif, proċess kontinwu ta' monitorjar biex il- Malti jibqa' jintuża tajjeb; konsultazzjoni kontinwa l-aktar fejn jidħlu affarijiet ta' traduzzjoni; tagħlim aħjar għall-ġurnalisti; l-awtoritajiet jistabbilixxu kriterji ta' għażla u joħolqu eżami xieraq għall-impieg tal-ġurnalisti 57 Studju ppreżentat għat-Tieni Konvenzjoni ta' The Malta Press Club (23 ta' Novembru, 2000). $ Bosta eżempji oħra minbarra dawk li tajt ħarġu mingħand l-għalliema tal-Malti fil-kors ta' aġġornament 2000, meta għamlu analiżi tat-taħdit u l-kitba fuq il-mezzi tax-xandir. Dan irid jinkludi l-Malti miktub u mitkellem fil-mezzi kollha tax-xandir u l-istili differenti li jkunu jixirqu lill-varjetajiet li semmejna. Xi wħud minn dawn is-suġġerimenti tqajmu fis-seminar ta' L-Akkademja tal-Malti li kien sar fit-13 ta' Novembru, 1999. Ara Charles Briffa, ed., Ilsien Qadim f'Millennju Ġdid (Malta: Akkademja tal-Malti, 2000) 55, 67. ar 35