Il-Ħuttafa Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf Ħbieb Ħuttaf . . . Xi żmien stramb qed ngħixu fih bħalissa hux! Toroq baħħ u ajruplani xejn. Skejjel, ħwienet, ristoranti, knejjes u lukandi magħluqin. Ħafna nies magħluqin fi djarhom, jaħdmu u jitgħallmu onlajn. Żmien diffiċli, speċjalment għal min jista' jitlef xogħlu. Imma ma' marda serja li tittieħed ma tiċċajtax. Żewġ miljuni infettati, eluf mejtin. Irridu noqogħdu attenti ħalli ma tkomplix tinfirex. f'Malta naqas b'70%). kollha (anke Naqas ukoll l-istorbju (noise pollution) mill-magni u l-ġettijiet, u naqas id-dardir tal-ilma miż-żjut u l-iskrejjen tal-vapuri. U sintendi naqas l-użu (u l-ħela) taż- żejt, tal-petrol, tal-gass u tal-faħam. L-arja ċċarat, qed naraw iktar kwiekeb bil-lejl u qed nisimgħu l-għana tal-għasafar u ż-żanżin tal-insetti. Anke d-dniefel qed jidħlu jistadu fil-bajjiet u l-portijiet. Imma waqt li aħna qegħdin fuq slow motion nistennew il-periklu jgħaddi… in- natura qed tixxala! Sewwa jgħidu li mingħajr in-natura l-bniedem jisparixxi, imma mingħajr il-bniedem in-natura tieħu r-ruħ! B'inqas karozzi, vapuri u ajruplani, it-tniġġis tal-arja naqas madwar id-dinja Għal dawn il-ftit xhur il-bniedem waqaf jitħanżer u jaħli r-riżorsi tad-dinja bl-addoċċ. Imma la tgħaddi l-biża' x'ħa jiġri? Hemm xi ċans li minn dil-problema ħadna tagħlima? affarijiet m'għandniex vera bżonnhom. Tgħallimna napprezzaw kemm hu sabiħ il-kwiet kultant? Jew għandna ġenn biex nerġgħu u nħammġu d-dinja, u nixtru affarijiet bla bżonn? li Naf Imma intom il-membri ta' Klabb Ħuttaf għadkom qed tikbru. Għadkom qed tiffurmaw id- drawwiet tagħkom. l-kbar diffiċli Għadkom fil-ħin biex titgħallmu tħallu n-natura tgħixu bla ma barra. Victor Falzon L-Editur Gallozz Iswed Moorhen Gallinula chloropus Il-Gallozz Iswed huwa wieħed mill-ftit għasafar li jbejtu f'Malta. Iħobb bwar u għadajjar b'ħaxix twil u folt fejn jista' jistaħba u jaħbi l-bejta. B'xorti ħażina ħafna kaċċaturi joqtlu l-glalez kull fejn jarawhom. Imnalla jeżistu postijiet protetti bħar-riservi naturali tal-BirdLife, fejn dawn l-għasafar jistgħu jgħixu bla ma jfixkilhom ħadd. Ritratt ta' Charles Galea Bonavia Bagħdan Aħmar (Marsh Harrier) jissaqqar fuq is-siġar f'Foresta 2000. F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura X'tieħu n-natura mis-siġar? X'inhu jagħmel? Amy's Diary Dubbien Dakkar Iż-Żumbrell Il-Merill X'hemm għall-ikel? Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org © BirdLife Malta, April 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org. aħbarijiet Il-pespus Nor veġiż Waqt li kienu qed jirringjaw fuq Kemmuna fit-18 ta' Ottubru 2019 studjużi tal-BirdLife qabdu pespus li kellu diġà ċurkett fuq siequ. Iċ-ċurkett kellu indirizz ta' ċentru tar-ringing fin-Norveġja. Ir-ringers kitbu lil dan iċ-ċentru u saru jafu li dak il-pespus kien ġie rringjat xahrejn qabel f'Pasvik Nature Reserve fin-naħa ta' fuq tal-pajjiż, viċin il-fruntiera mar-Russja. Jiġifieri biex ġie Malta dal-pespus għamel vjaġġ ta' mill-inqas 3800km! Bilkemm temmen li għasfur tant żgħir kapaċi jagħmel vjaġġi daqshekk twal. Il-pespus (meadow pipit) huwa għasfur tal-passa, u ħafna psiepes jiġi minn diversi nħawi tal-Ewropa u jgħaddu x-xitwa magħna. U wara li tgħaddi x-xitwa… jerġgħu lura f'arthom! Il-linja fuq il-mappa hija diretta imma l-għasfur ikun fil-fatt ħa rotta ħafna iktar fit-tul. Grazzi lil Nicholas Galea tat-tagħrif Nifs ġdid għal Qalet Marku? Qalet Marku hija ras art ħierġa fuq il-baħar f'Baħar iċ-Ċagħaq. Bini fuqha m'hemmx ħlief torri tas-Seklu 17. Mill-bqija blat baxx xagħri, mikxuf għar-raxx tal-baħar u l-qilla tal-grigal. Minkejja dan, qalb il-blat jikbru ħafna pjanti baxxi tipiċi tax-xatt. Ġenna tal-art żgħira? Mhux eżatt! B'xorti ħażina l-bniedem ilu ħafna snin ikisser u jħammrġ f'dal-post. Pjanti mqaċċtin, kampijiet illegali (sintendi bla toilets!), karavans, fdalijiet ta' baribikjus, ħġieġ, terrapien u skart tal-bini, laned imsaddin, plastik ta' kull xorta. Miżbla sħiħa! Issa l-Ministeru tal-Ambjent għalaq id-daħla għall-karozzi, u smajna li dan sar biex għal sena sħiħa l-post jingħata tindifa kbira u l-kura meħtieħa… ħalli Qalet Marku jingħata lura lin-natura! Ma tantx nisimgħu aħbarijiet sbieħ għall-ambjent naturali, għalhekk din kienet sorpriża sabiħa. Bi ftit attenzjoni u mħabba, Qalet Marku jista' jerġa' jsir ġenna tal-art għan-natura. Il-proġett ħa jkun f'idejn l-għaqdiet ambjentali Get Trashed Malta u Nawgurawlhom suċċess. Jidher kbir mhux ħażin. 15 ettaru, qisu daqs 20 grawnd tal-futbol. Il-qtil tal-għasafar mhux bżonn! Minkejja l-COVID-19, u minkejja t-twissijiet kuljum mit-tobba biex ma noħorġux minn djarna bla bżonn… l-istaġun tal-kaċċa nfetaħ xorta! joħorġu Sal-aħħar ta' April joqtlu il-kaċċaturi l-għasafar. jistgħu Hekk, għall-pjaċir! Jaqaw il-qtil tal- għasafar għall-gost huwa xi bżonn? Il-kaċċaturi suppost li jisparaw fuq summien biss, imma l-BirdLife kuljum qed jidħlulha għasafar feruti protetti, fosthom arpa (osprey), spanjulett (kestrel) u daqquqa tat-toppu (hoopoe). Dan juri li ħafna kaċċaturi jiksru l-liġi. Il-BirdLife ilha ħafna snin titħabat biex il-kaċċa fir-rebbiegħa tinqata'. Din l-arpa nstabet f'Marzu 2020 feruta b'tiri ta' senter f'Għawdex. Ma ġibniex ir-ritratt kollu għax tal-biki! Ġnien għan-Natura Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek Meta tħawwel siġra tkun qed toħloq żewġ affarijiet: ħajja fis-siġra u ħajja madwarha. Siġra hija kalamita għall-ħajja, kif jixhdu l-ħafna għasafar żgħar tal- passa li jieqfu f'dawk il-ġonna li jkollhom is-siġar. Anke siġra waħda f'kull ġnien żgħir ġo raħal taf toħloq 'bosk' imfittex mill-għasafar tal-passa. Jekk għandek spazju għal iktar minn siġra waħda, ħallat siġar li jħaddru s-sena kollha (evergreen) ma' siġar li joħorfu (deciduous). B'hekk tinħass iktar il-bidla fl-istaġuni u jkollok tiżwiqa ta' dawl u dell li jvarja minn xahar għal ieħor. Aħseb biex tħalli dejjem roqgħa bla dell għall-fjuri li jħobbu x-xemx. X'se nħawwel? Larinġa Is-siġra tal-larinġ ideali jekk għandek post għal siġra waħda biss u trid tolqot kemm tiflaħ vantaġġi. Mhix siġra kbira, għandha weraq ċar, għalhekk ma ddallamlekx il-ġnien. Il-larinġa ġġiblek ħafna tipi ta' insetti – speċjalment naħal tal-għasel fiż-żmien li tkun bil-fjuri – fosthom insetti rqaq bħal aphids. Tiġbed ukoll insetti li jieklu insetti oħrajn, bħan- nannakola. Il-larinġa popolari ma' ħafna għasafar, bħal buful, vjolini u għasafar tal-bejt. U sintendi tagħmel il-frott! Siġra ta' Ġuda Bħala siġra ħorfija nissuġġerixxi Ta' Ġuda. Meta twaqqa' l-weraq fix-xitwa jidħollok iktar dawl fil-ġnien u meta f'Marzu joħorġu l-fjuri roża (qabel il- weraq) toħloq spettaklu u tiġbed l-insetti. Hemm tip ta' naħla (jgħidulha mqass tal-weraq) li ġieli taqta' ċrieki żgħar mill-weraq ta' dis- siġra, u f'tubu biex tibni l-bejta bihom. Għandha bżonn Post fix-xemx Kenn mir-riħ qawwi Tissaqqa fi żmien in-nixfa Għandha bżonn Post fix-xemx Tissaqqa l-ewwel ftit snin Ċipressa Jekk trid siġra twila u folta, ħawwel Ċipressa. Tista' tbejjitlek fiha l-bufula sewda, forsi xi żanżarell tat-tikek! Fix- xitwa, il-weraq folt jaf iħajjar xi kapinera biex torqod fiha filgħaxija. U għasafar żgħar tal-passa jistkennu fiha wkoll. Għandha bżonn Post fix-xemx Tissaqqa l-ewwel ftit snin Kenn mir-riħ qawwi Żanżarell tat-Tikek Spotted Flycatcher Mqass tas-Siġar Leaf-cutter Bee X'tieħu n-natura mis-siġra? il-weraq Jagħmel l-ossiġnu, inaddaf l-arja, jiġbed ħafna insetti li jixorbu l-meraq tal-weraq, bħall-aphids. Ħafna minn dawn l-insetti jittieklu mill- għasafar, anke miż-żnażan li jaqbdu dud u insetti żgħar biex jitimgħuhom lill-frieħ tagħhom. Is-sugu żejjed li jarmu xi insetti saħansitra jixorbuh in- naħal. Weraq folt jagħti kenn lill-għasafar mix-xita u mix-xemx, u joħloq ħabitat biex għasafar ibejtu fih. il-weraq imwaqqa' Meta taqa' werqa tibda titmermer u l-kimika tal-ħamrija tinbidel. Il-weraq ta' xi siġar bħall-ħarrub jagħmel terriċċju (kompost) eċċellenti. iz-zokk Annimali bħal brimb, nemel u wiża' jużaw iz- zkuk u l-friegħi tas-siġra biex jikkaċċjaw l-ikel. Dan jgħin biex jinżamm il-bilanċ tal-insetti li jkun hemm fis-siġra. il-firxa Il-firxa tal-weraq tagħmel roqgħa dellija fl-art taħt is- siġra. Dan jifforma ħabitat b'temperatura iktar baxxa u art iktar umda – ambjent tajjeb għal pjanti li jħobbu d-dell (u anke ħafna faqqiegħ) jew għal mixtla protetta mill-qilla tax-xemx. X'inhu jagħmel? X'inhu jagħmel dal-farfett jittawwal minn taħt werqa? Qed jistaħba? Qed jistrieħ? Qed jistkenn mix-xemx? Dieħel jorqod? Xejn minn dan! Din farfett tal-kaboċċi mara, u qiegħda mperrċa mal-werqa għax hemm taħt qiegħda tbid! Il-friefet joqogħdu attenti ħafna fuq liema pjanti jbidu għax ix-xagħat tagħhom ma jikolx kull tip ta' weraq. Il- weraq fir-ritratt huwa ta' pjanta li nsejħulha nasturzjum, waħda mill-ispeċi favoriti tal-farfett tal-kaboċċi. Meta l-bajd ifaqqas ix-xagħat jibda jiekol il-weraq li jkun fuqu. Meta jikber biżżejjed jagħmel il-fosdqa u wara xi żmien mill-fosdqa joħroġ il-farfett lest. Xagħat x'inhu? Ix-xagħat huwa d-dudu tal- farfett, dak li bl-Ingliż ngħidulu caterpillar. Il-bajd tal-farfett tal-kaboċċi jkun qisu ross żgħir isfar. Waww bro x'int kamuflaxx illum! L-istess farfett min- naħa l-oħra tal-werqa. Issa jidher sew x'inhi tagħmel Madame Butterfly! Dubbien Meta nsemmu d-dubbien naħsbu f'dak l-insett żgħir li jidħlilna d-dar u joqgħod idur magħna u jinżlilna fuq l-ikel. U ngħajtu: "Uff kemm hu fitt id-dubbien!" Dik hija d-dubbiena tad-djar, imma dik speċi waħda biss fost xi miljun speċi oħrajn ta' dubbien! Dubbiena fuq lelluxa Ħa fna speċ i ta ' dubb ien ma jfi t txux l - ike l tagħna imma jfi t txu l - f ju r i . Bħan - naħa l u l - f r ie fe t , ħa fna dubb ien j ix rob in -nek ta r u j ieko l i l - po l in . Dubbiena fuq lelluxa Dubbiena fuq ċistu roża U bħan-naħal u l-friefet ħafna dubbien idakkar il- fjuri li jinżel fuqhom. Mingħajr id- dakra l-pjanta ma tagħmilx żerriegħa. Mela anke d-dubbien jixraqlu li nuruh rispett! Dubbiena fuq is-sagħtar Dubbien fuq suffejra kbira Dubbiena fuq tfiefa Dubbiena fuq it-tengħud Dubbiena fuq il-ferla Fl-aħħar! Dubbiena fuq il-ġarġir isfar Dubbiena fuq lelluxa Dubbiena fuq widnet il-baħar Id-dubbien f'dawn ir-ritratti huma kważi kollha speċi differenti. U bħalhom għandna ħafna oħrajn. Ritratt ta' Aron Tanti – meħud fl-inħawi ta' San Blas (Malta) Il-Ħuttafa 157 April 2020 • p11 X'hemm għall-ikel? Aqta' x'inhu l-ikel tal-annimali fuq ix-xellug billi tirranġa l-kliem imgerfex, imbagħad qabbel il-kliem mal-istampi fuq il-lemin malvizz ħuttafa sunħafa qanfud ubwiengħar ħabjari ruġnied atruġ ħexna għerrieża ħixxa Għasafar li jbejtu f'Malta Munqar tipiku ta' seqer: b'saħħtu, milwi ganċ u jaqta' daqs sikkina – għodda perfetta biex iqatta' l-laħam tal-priża. Ibejtu f'artna il-bies Par għajnejn kbar li jistgħu t-tnejn iħarsu 'l quddiem għal vista eċċellenti. L-isfumar kafellatte juri li dan il-bies huwa ferħ. Fl-adulti jkun abjad, kif jidher hawn Ir-rix tad-dahar jagħti ftit fil-kannella. La jsir adult ir-rix ikun blu skur. Il-piż ivarja daqshekk għax il- mara tkun ikbar u itqal mir-raġel. Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik. Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba. Isem xjentifiku Falco peregrinus Isem bl-Ingliż Peregrine Falcon Daqs 38–51ċm Medda 89–113ċm Piż 400–1500g Ikel Għasafar Ħabitat Sisien mal- baħar Status Rari, xi par jew tnejn ibejtu kull sena. Jidher ukoll fil-passa. Għasafar li jbejtu f'Malta Id-daqs proprju ta' bajda tal-bies Il-bies magħmul għall-ħeffa, bi ġwinħajh twal ġejjin għall- ponta u ġisem 1erodinamiku. F'dar-ritratt il-bies qed itir mingħajr għaġla partikulari. …jagħlaq ġwinħajh… …u jsir missila! Fi żmien il-Kavallieri l-bies tant kien komuni f'Malta li kull sena kien jingħata par bisien lir-Re ta' Spanja. Minħabba f'hekk il-bies hemm min għadu jsejjaħlu The Maltese Falcon. km fis-siegħa Il-bies għandu par strixxi suwed niżlin ma' ħaddejh donnhom mustaċċi! L-isqra li jgħaddu minn Malta tista' tgħid kollha għandhom xi ftit jew wisq "mustaċċi" bħal dawn. Tal-bies jispikkaw sew, anke meta jkun qed itir. Sintendi trid tromba biex tarah sew! Il-bies ibejjet f'ħofor u xquq mal- uċuh weqfin tas-sisien. Is-sisiem ta' Malta kważi kollha jagħtu fuq il-baħar. Fir-ritratt jidher l-ambjent ideali fejn ibejjet il-bies, u tidher ukoll bejta. Forma li tnaqqas ir-reżistenza tar-riħ (bl-Ingiż aerodynamic jew streamlined) 2borka. Papra selvaġġa 3tudun. Ħamiema selvaġġa