Ħarġa nru 12 Novembru 2014 l-aċċent Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea WERREJ Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • Il-problema tal-vokali ‘i’ fil-bidu ta’ kliem 2 Rumanz • Ix-xejriet tal-Malti II: Il-lat verbali ta’ lsienna • Mistoqsija u tweġiba Kelma b’kelma: It-terminoloġija • Teżisti distinzjoni bejn repeal u delete? • Lejn mappa tad-dinja bil-Malti II – Kriterji 21 preliminari, l-Afrika Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra • Malta u l-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea • L-Akkademja tal-Malti traduttur asalna għal ħarġa oħra tar-rivista l-aċċent. It-temi li nkunu nixtiequ nittrattaw qatt ma jkunu skarsi. Kultant tkun qed tittraduċi u taħbat ma’ diffikultà terminoloġika. L-ewwel tara xi jgħidu l-għodda li għandek għal-lest. Jekk le, titkellem ma’ sħabek it-terminologi. F’każ ta’ problema ortografika li r-regoli tat-Tagħrif ma jsolvuhiex, tara ftit fuq min se ddur. Imma jekk m’intix tasal għaliha waħdek, min se jasal għaliha flokok? Kultant jirnexxilna niksbu spjega tajba li tindika mqar ‘l-għaliex’ tal-problema li nkunu ltqajna magħha u l-pubblikazzjoni tagħna hi sforz umli biex l-ispjegi li jaslulna jitqassmu lil kull traduttur f’kull istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea... imma anki lil mijiet ta’ individwi li minn Malta talbuna ngħodduhom magħna. Il-kopja taslilhom b’xejn, id-dar. Fit-taqsima dwar il-Malti li nitħaddtu u li niktbu għandna l-kontribut ta’ żewġ studenti tal-Malti. Jekk tiġi bejn ħaltejn tużax forma jew oħra ta’ nom verbali, l-artiklu ta’ Leanne Ellul se jispjegalek għaliex moħħok ikun irraġuna biex inti tmur għal forma u mhux għal oħra. L-artiklu ta’ Reno Fenech jipproponi firxa ta’ possibilitajiet li jistgħu jieħdu post ir-realtà ta’ regola li, għalkemm minquxa fitTagħrif, aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar se jkun diffiċli nibqgħu nimxu magħha. Kemm huwa realistiku li, qabel tikteb bil-Malti, tkun mistenni tindaga minn liema lsien toriġina l-kelma u kif tinkiteb fl-ilsien mnejn oriġinat? Għal darb’oħra, qed inġibu wkoll nota f’għamla ta’ mistoqsija u tweġiba li hi ta’ rilevanza diretta għad-dokumenti tagħna. L-artiklu ta’ Mark Amaira jistħarreġ ilvarjetà tal-għamliet sintattiċi fil-Malti, u ma jiddejjaqx jindika l-forom li jrendu l-Malti aktar mexxej. Fit-tieni taqsima, Erika Vassallo, mill-Qorti talĠustizzja, laqgħet l-istedina tagħna li tindikalna ddifferenza bejn il-verbi to repeal u to delete. Antoine Cassar jikkontribwixxi t-tieni parti talartiklu dwar il-ħolma tiegħu, issa kontaġġuża, li jkollna mappa tad-dinja bil-Malti. Reuben Seychell, terminologu fid-dipartiment mnejn toħroġ din il-pubblikazzjoni, jikteb dwar mudell tassonomiku li jitħaddem fil-bini tat-termini bilMalti. Flimkien ma’ Jeantide Naudi, qed jikkontribwixxi wkoll suppliment terminoloġiku marbut mal-enerġija elettrika. Fl-aħħar taqsima tkellimna ma’ Joe Borg dwar lAkkademja tal-Malti u l-aktar ħidmiet riċenti tagħha, fosthom il-pubblikazzjoni onlajn tar-regoli uffiċjali ta’ lsienna fis-sit tal-Akkademja. Ivan Said jagħtina rendikont pjaċevoli tat-traduttur Erin Serracino Inglott, filwaqt li Joe Izzo Clarke jikteb dwar pubblikazzjoni bil-Malti maħruġa mill-Qorti tal-Ġustizzja. Fiha jissemmew is-sentenzi mogħtija mill-istess Qorti – li jinvolvu lil Malta – mindu lMalti sar lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Kulma jmur, din il-pubblikazzjoni qed tinfirex dejjem aktar. Ħajr lill-kontributuri kollha ta’ din ilħarġa li taw parti sewwa minn ħinhom biex jikkontribwixxu artikli maħsuba u riċerkati tajjeb. Jekk l-aċċent irnexxa, u wasal fit-tnax-il ħarġa tiegħu, nafuh l-aktar lilhom. Il-Bord Editorjali l-aċċent Il-lingwa miktuba u mitħaddta Il-problema tal-vokali ‘i’ filbidu ta’ kliem Rumanz Reno Fenech iż-Żieda mat-Tagħrif, fejn hemm miġburin ir-regoli uffiċjali, fil-Kapitlu Ċ (1) jingħad li: “Kliem barrani li fl-ilsien barrani jibda bilvokali ‘i’, jibqa’ jżomm l-‘i’ bħala parti integrali tal-kelma wkoll meta l-kelma ta’ qabel tispiċċa b’vokali” u jinġiebu dawn leżempji: importanti, immaġinazzjoni, inklinat, injorant, introduċa. Jingħad ukoll li għandu jsir dan ladarba l-kliem missellef li jibda bil-vokali l-oħrajn (a, e, o, u) iżomm dejjem dik il-vokali, eż. arblu, elmu, obda, umli. Din ir-regola tista’ toħloq id-dubji u qed interpretazzjoni differenti fltingħata ortografija ta’ ċertu kliem li jista’ jkollu l-‘i’ fil-bidu, bħal ‘imbotta’ u ‘ivvinta’. L-‘i’ ta’ dawn il-kelmiet ma ġġibx ruħha bħall-vokali loħrajn. Filwaqt li l-vokali etimoloġiċi l-oħrajn fil-bidu tal-kelma jitlissnu dejjem, eż. “ordni”, l-‘i’ etimoloġika fid-diskors ma titlissinx meta l-kelma ta’ qabilha tintemm b’vokali għax qed timxi daqslikieku kienet vokali tal-leħen, jiġifieri nisimgħu nisa ngliżi. Id-dubju jiġi meta l-etimoloġija ta’ xi kliem mir-Rumanz mhijiex ċara (malli nduna) jew meta l-kliem fil-Malti ġarrab żvilupp fonoloġiku (ħafna njam) u morfoloġiku. F’dan l-artiklu se nressaq ġabra ta’ kliem ta’ nisel Rumanz, l-iżjed verbi, li fil-Malti jistgħu jibdew bil-vokali ‘i’ u naraw jekk dik l-‘i’ tinkitibx f’kull każ. Il-verbi miġbura se jkunu mqassmin skont l-etimoloġija li se tingħata wara kull wieħed biex tinħareġ stampa taliżvilupp. Għall-ġabra u l-etimoloġija għenni ddizzjunarju ta’ Ġużè Aquilina, li għadu l-aktar 2 wieħed awtorevoli. Minn żmienu ħarġu pubblikazzjonijiet u nstabu għadd ta’ manuskritti bikrin bi kliem Sqalli li jgħinuna naslu għalletimoloġija ta’ xi kliem1 u għalhekk kull fejn stajt, tajt etimoloġija aġġornata. Dizzjunarju importanti li użajt huwa l-Vocabolario Siciliano, xogħol monumentali ta’ ħames volumi ppubblikat bejn l-1977 u l-2002. Il-vokali ‘i’ etimoloġika L-‘i’ etimoloġika tinsab fi kliem ta’ nisel Rumanz u aktar riċenti fi kliem mill-Ingliż. Din tinsab qabel konsonanti likwidi (l, m, n, r) u tista’ tkun: i) Fil-prefiss Rumanz ‘in-’ tan-negattiv li juri antonimi. Aktarx il-kelma tkun tibda b’vokali, jew il-konsonanti ‘d’, ‘f’, ‘s’ u ‘v’. Eż. inabilità, indeċiż, ineżistenti, infeliċi, inopportun, inseparabbli, inuman, invalidu. Xi drabi l-prefiss tan-negattiv ikun ‘im-’ quddiem kliem li jibda bil-konsonanti ‘p’: imparzjali, imperfett. Il-prefiss tan-negattiv isir ‘il-/im-/ir-’ quddiem konsonanti likwida. Eż. illeġittimu, immakulat, irregolari. ii) F’lessiku Rumanz ieħor b’nażali fil-bidu. Eż. imita, importanti, insett, interess. Bosta minn dan il-kliem jinsab fl-Ingliż u għalhekk mhux diffiċli tagħraf l-‘i’ etimoloġika. Fi ftit każijiet l-‘i’ tal-bidu tinsab ukoll quddiem il-fonemi /d/, /p/ u /s/ ta’ kliem Rumanz, eż: ‘idea’, ‘ipnożi’ u ‘istantanju’ iżda rari ħafna quddiem /b/ u /k/, eż: ‘ibridu’ u ‘ikona’. Quddiem dawn il-fonemi l-vokali tal-bidu l-aċċent Klassifikazzjoni tal-verbi Hawn se nagħmlu tentattiv biex nikklassifikaw il-verbi missellfin mir-Rumanz li jistgħu jaqgħu taħt ir-regola tal-‘i’ etimoloġika. Wara kull klassifika se nagħtu xi eżempji biex isir tqabbil morfoloġiku bejn iż-żewġ lingwi. Il-verbi se jkunu mqassmin skont kif naħsbu li ladarba r-regola kienu fl-etimoloġija ortografika timxi magħha. Għal xi eżempji se nagħti t-tifsir tal-kelma minħabba li hemm minnhom omonimi jew għandhom tifsir xi ftit differenti mill-etimoloġija. i) L-ewwel grupp iħaddan verbi Rumanzi li jżommu l-‘i’ etimoloġika u warajha hemm ilkonsonanti likwida ‘m’ jew ‘n’ ma’ konsonanti oħra. Dawn baqgħu kif inhuma fir-Rumanz. Ma joħolqux problema fl-etimoloġija għax aktarx tnisslu mit-Taljan skont id-dizzjunarji. Eż. impaġna, impenja, impjega, implika, importa, indaga. Verbi li jistgħu jidħlu f’din il-kategorija huma dawk li fit-Taljan jibdew bil-vokali ‘i’ u warajha hemm konsonanti likwida dduplikata. Fil-Malti dawn ma ġarrbux bidla fiz-zokk: ikk+zokk irreġimenta/ irriġimenta ii) It-tieni tip ta’ verb Rumanz li jista’ jżomm il-vokali etimoloġika ‘i’ tal-bidu huwa dak li fil-Malti ġarrab assimilazzjoni rigressiva. Lassimilazzjoni seħħet billi l-konsonanti likwida ‘m’ jew ‘n’ tal-bidu assimilat mal-konsonanti ta’ warajha hekk li fil-Malti dawn il-verbi ġew jibdew b’konsonanti mtennija. Skont iddizzjunarji ewlenin, ħafna minn dawn il-verbi tnisslu mit-Taljan. Qabbel mal-Isqalli nvintari (VS). F’dan il-grupp ta’ verbi jista’ jkun li l-għamla kif inhi fir-Rumanz daħlet ukoll fil-Malti u hija varjant tal-għamla li għandha l-konsonanti assimilati. iddebbolixxa ~ indebbolixxa ikkolla ~ inkolla ippossessa ~ impossessa Qabbel ma’ (i) ppossieda < possedere. Hawn għandna l-ewwel dubju jekk l-‘i’ tinkitibx għax insibu min l-‘i’ tal-bidu xorta ma jqishiex etimoloġika ladarba fil-Malti seħħet l-assimilazzjoni u ġiet tixbah lill-verbi eż. (i)ppreżenta < bil-ġeminazzjoni, presentare. F’każijiet bħal ‘ibbottilja’, l-‘i’ għadha etimoloġika? F’għamliet doppji bħal ‘ikkolla’ u ‘inkolla’, l-‘i’ ta’ ‘ikkolla’ titqies etimoloġika bħalma hija ta’ ‘inkolla’? Dan ilkaż għandu jittieħed b’mod differenti minn dak li għandu għamla assimilata biss? Jekk naċċettaw li dik l-‘i’ hija etimoloġika, jibqgħalna d-dubju li m’għandniex ċertezza ta’ nisel xi wħud minn dawn il-kelmiet. Jekk ilverb ‘ibbalzma’ ġej mit-Taljan imbalsamare, l‘i’ hija ċara. Imma jekk ġej mill-Isqalli, hemm żewġ għamliet, imbalsamari u mbalsamari. iii) Din il-klassi ta’ verbi hija magħmula minn dawk li fir-Rumanz jibdew bil-vokali ‘a’ li warajha jkun hemm konsonanti ġġeminata. Storikament seħħet assimilazzjoni talprepożizzjoni Latina ad mal-ewwel konsonanti tal-verb, eż. ad + rabiare = arrabbiare.2 Fost il-verbi li fil-Malti baqgħu kif daħlu mirRumanz insibu aċċenna u assedja. Iżda hemm tendenza li fil-Malti dik il-vokali tkun ‘i’ f’ħafna mill-verbi missellfa.3 3 l-aċċent Etimoloġija Rumanza ibbnazza iddobba < Sq. abbunazzari (imma wkoll bbunazzari, VS) < Sq. addubbari/Tal. addobbare (VS sottoentrata ddubbari) Qabbel ma’ Sq. addrizzari (VS) iffaċċa/ iffaċċja Qabbel ma’ Sq. ffrancari (VS). igganċja Aq. jgħid li formazzjoni lokali. Aq. jgħid formazzjoni lokali. irranġa issuġġetta Issa jekk ir-regola tgħid li nżommu l-vokali etimoloġika, l-‘i’ tal-Malti f’dawn il-verbi nistgħu nqisuha rifless tal-vokali ‘a’ etimoloġika? Issib min jgħid li l-‘i’ għandha tinkiteb dejjem għax hemm vokali minflok oħra, rifless tal-vokali ‘a’. Aquilina qiesha vokali tal-leħen.4 Għandna problema oħra. Fil-Vocabolario Siciliano nsibu li jingħataw għamliet varjanti ta’ xi verbi u dawn jibdew bl-ewwel konsonanti mtennija. Ngħidu aħna, għall-verbi ‘bbnazza’ u ‘ddobba’ minbarra abbunazzari u addubbari jagħti s-sottoentrati bbunazzari u ddubbari. Mela minn liema varjant daħlu filMalti? Id-dubju jkompli jikber jekk nieħdu kliem li b’etimoloġija tradizzjonalment jingħata Taljana imma jista’ jkun li daħal mill-Isqalli. Ngħidu aħna, il-verbi ‘iffaċċja’ u ‘ikkapparra’ jista’ jkun li daħlu mill-Isqalli ffacciari u ccaparrari, u mhux mit-Taljan affacciare u accaparrare? 4 iv) Insibu klassi oħra ta’ verbi fir-Rumanz li tikkonsisti f’żewġ għamliet ta’ verbi bl-istess zokk. Għamla minnhom għandha vokali filbidu li warajha hemm konsonanti ġġeminata, eż. accerchiare. L-għamla l-oħra tibda b’konsonanti biss, eż. cerchiare. Hawn ikollna d-dubju dwar minn liema varjant inkunu daħħalna l-kelma fil-Malti. Minn daqqiet ittifsira tgħinna naslu għall-etimoloġija. Ngħidu aħna, il-verb ‘iġġudika’ tnissel minn giudicare (tagħti ġudizzju) u mhux minn aggiudicare li tintuża fil-kuntest ta’ għoti ta’ premjijiet jew ta’ xi rkant. F’każijiet oħra, niġu bejn ħaltejn għax iż-żewġ għamliet ikollhom semantika tixxiebah ħafna u waħda minnhom ikollha tifsira iktar intensiva. Minħabba f’hekk fil-Malti għandna problema dwar jekk għandniex niktbuhom bil-vokali talbidu jew le (jekk naċċettaw l-interpretazzjoni li l-‘i’ għandha tinkiteb anki jekk fl-etimoloġija hemm ‘a’). Dan għax ma nafux eżatt minn liema varjant huma mnisslin, għalhekk it-tnejn jistgħu jitqiesu tajbin. Ħafna drabi t-tifsira ta’ dawn il-pari ta’ verbi hija l-istess jew tqarrab ħafna bħal carezzare ~ accarezzare (tmelles). Id-dizzjunarju ta’ Aquilina aktarx jagħti għamla waħda minnhom fl-etimoloġija imma fil-fatt m’hemmx biżżejjed xhieda li turi minn liema għamla ġejjin. Ħafna drabi Aquilina jnissilhom mill-għamla li tibda bil-konsonanti u speċifikajt fil-lista meta jagħmel dan. iċċentra iffissa iġġonta ikkaġuna ipponta (lejn xi ħadd) irriskja ivvantaġġja l-aċċent Insibu xi pari ta’ kliem omonimu li nafu fiżżgur in-nisel tiegħu minħabba d-distinzjoni semantika. F’dan il-każ, kif jidher fit-Tabella 1 hawn taħt, l-ortografija mhux bilfors tkun listess. v) F’din il-kategorija nsibu xi kelmiet li filMalti jibdew bil-prefiss ‘in-’ waqt li fletimoloġija Sqallija jibdew bil-vokali ‘a’ segwita minn konsonanti ġġeminata. Għalhekk ma nafux jekk l-‘i’ fil-Malti hijiex tal-leħen jew parti mill-kelma. Kliem li nsibuh miktub bl-‘i’ imma... L-atti nutarili Medjevali miktubin bl-Isqalli li nstabu Malta jagħtuna stampa ċara tal-Isqalli użat Malta u li aktarx daħal fil-Malti. Nomi bħal ‘ingwanta’ u ‘investa’ jidhru miktubin bl‘i’ etimoloġika. Madankollu, mill-inqas misseklu dsatax fid-dizzjunarji Sqallin jidhru regolarment miktubin mingħajrha. Hawn qed jidhru ż-żewġ forom għax mill-ftit dokumenti li għandna jidher li fil-Medju Evu kienu jinkitbu biha, xhieda li daħlu fil-Malti blTabella 1: Pari Omonimi Bl-‘i’ etimoloġika illustra < illustrare (= fiehem/pinġa) investa (v.) < Tal. investire invita < Tal. invitare (= stieden) Bl-i dejjem? iffonda < affondare (= għereq) immolla < ammollare (beda jimmolla fuq is-siġġu) innota < annotare (= to annotate: eż. qed jinnota l-ktieb) Varjant: annota issomma < Sq. assummararisi (= ċċassa) Novembru 2014 ‘i’ etimoloġika. Dawk li jinsabu ddokumentati tniżżlu bħala varjanti u warajhom hemm iddata tad-dokument.6 Verbi imblokka ~ mblokka < mbluccari imborġa ~ mborġa < mburgiari (Varvaro/VS) imbotta ~ mbotta < mbuttari (VS). Aq. jagħti buttari. Qabbel mal-Kalabriż mbuttari. inċana ~ nċana < ncianari (VS). Qabbel ma’ ‘iċċana’ < cianari (VS). L-għamliet chianari/nchianari huma mbegħdin fonetikament. inġazza ~ nġazza < nghiazzari (VS) inkaxxa ~ nkaxxa < ncasciari (VS) inzerta ~ nzerta < nzirtari Nomi u aġġettivi impoppa ~ mpoppa: Qabbel mal-verb mpuppari (VS) inċirata ~ nċirata < ncirata (Mort./VS)/ inchiratj (1521) inċova ~ nċova < nciova (VS). Qabbel ma’ infurra (1487) Bil-vokali tal-leħen (i)llustra < lustrare (= għamel ileqq) (i)nvesta (n.) < Sq. nvesta (i)nvita < Sq. nvitari (= issikka bil-vit) Bil-vokali tal-leħen (i)ffonda < fondare (= waqqaf, eż. għaqda) (i)mmolla < mollare (= to relent: beda jimmolla jibqax jew (i)ssomma < Tal. sommare (= għadd flimkien) Tabella 2: Għamliet Maltin li ma jaqblux mal-etimoloġija Rumanza Verb bil-prefiss in Għamla Rumanza li toqrob indanna ~ ndanna Qabbel ma’ Sq. addannarisi (VS) imma wkoll ddannarisi. Qabbel ma’ Sq. adducchiari bl-istess tifsira. Skont Aq., indokra ~ ndokra Barbera jagħti l-għamla nducchirari imma ma tidhirx f’dizzjunarji Sqallin. induna ~ nduna De Soldanis jagħti ‘adduna’ < addunarisi. inġusta ~ nġusta Aq. jnissilha mill-Isqalli aggiustari, imma t-tifsira differenti. VS jagħti ggiustari wkoll. l-aċċent Qabbel ma’ Jnguanti (1530) ingwent ~ ngwent < nguentu. L-għamla varjanti ‘entrata’ daħlet mit-Taljan. investa ~ nvesta (tas-sodda) < nvesta (VS). Qabbel ma’ investa (1495) Bosta minn dawn il-kelmiet jixbhu għamliet b’etimoloġija Taljana li jżommu l-vokali ‘i’ bħal ‘impjega’ < impiegare u ‘ingrana’ < ingranare. Kif tintwera fid-dizzjunarju Fid-dizzjunarju tiegħu, Aquilina ġieli kien inkonsistenti għal kliem Rumanz b’‘i’ fil-bidu. Ngħidu aħna, il-verb ‘immaġina’ għalkemm ġabu taħt il-lemma ewlenija ‘immaġni’ taħt littra ‘i’, jagħtih ukoll taħt l-ittra ‘m’ bħala sottoentrata u l-‘i’ poġġieha fil-parentesi daqslikieku kienet tal-leħen. Dan huwa każ rari. Verb b’etimoloġija inqas ċara bħal ‘impara’ jagħtih kemm taħt ‘i’ u kemm taħt ‘m’. Fil-każ ta’ verbi li fil-Malti jistgħu jibdew bl‘i’ u fit-Taljan jibdew bl-‘a’, Aquilina dik l-‘i’ jqegħedha fil-parentesi għax iqisha tal-leħen, għalhekk il-kliem jidher taħt l-ewwel konsonanti, eż. (i)rranka. Imma mbagħad meta taha taħt l-entrata ewlenija (rankatura), kitibha bl-‘i’ mingħajr parentesi u ġġibilna dubju qishiex parti mill-kelma ladarba kliem Semitiku meta mqiegħed taħt l-entrata prinċipali kitbu mingħajr vokali tal-leħen, eż. ‘mterqa’. Il-kurrenti ewlenin għall-interpretazzjoni Din ir-regola toħloq ambigwità fl-ortografija minħabba l-etimoloġija dubjuża ta’ ħafna minn Fil-facebook: parti minn konverżazzjoni bejn xi membri talgrupp Kelmet il-Malti dwar ir-regola li qed tiġi diskussa f’dan l-artiklu. Il-kummenti jirriflettu l-opinjoni tagħhom filmument li ġiet espressa. dan il-kliem Rumanz, għalhekk interpretazzjonijiet differenti tagħha. L-ewwel interpretazzjoni hija li ladarba storikament kelma kienet tibda b’vokali oħra, l-‘i’ għandha tinkiteb dejjem għax hija rifless tagħha. Ngħidu aħna, ‘irrabja’ u ‘induna’ jinkitbu dejjem bl-‘i’ jekk inhu aċċettat li ġejjin minn arrabbiare u addunarisi. Liżvantaġġ ta’ dan ir-raġunament huwa li min jikteb bil-Malti jrid ikollu għarfien taletimoloġija Rumanza. Jibqa’ l-fatt li m’hemmx ċertezza dwar nisel dawn il-verbi. It-tieni interpretazzjoni hija li sakemm ma nafux fiż-żgur li fl-etimoloġija l-kelma kienet tibda b’‘i’, fil-każijiet l-oħra ma niktbuhiex ħlief meta l-kelma ta’ qabel tintemm b’konsonanti. Mela fi kliem bħal ‘importanti’ u ‘interpreta’, l-‘i’ tinkiteb dejjem għax nafu li tnisslu mit-Taljan importante u interpretare. Imma meta naċċettaw li fl-etimoloġija l-kelma tibda bil-vokali ‘a’, eż. arrabbiare, fil-Malti l‘i’ ta’ ‘rrabja’ titqies vokali tal-leħen. Fi kliem ieħor, nistgħu nagħtu kas tadderivazzjonijiet minn kull zokk. Jekk hemm zokk li d-derivazzjonijiet tiegħu kollha jibdew bl-‘i’, il-vokali ‘i’ tinkiteb f’kull każ. Eż. n. ‘interpretu’, ‘interpretazzjoni’ – v. ‘interpreta’. l-aċċent Jekk miz-zokk hemm derivazzjonijiet li ma jibdewx bil-vokali ‘i’, mela l-verb jinkiteb bla ‘i’. Din tista’ ssolvi l-problema tal-verbi li fletimoloġija jistgħu jibdew bl-‘a’. Eż. n. arranġament – rrabja v. rranġa; n. rabja L-‘i’ ma tinkitibx ukoll jekk fil-Malti ma daħlux derivazzjonijiet oħra mill-istess zokk bħal ‘(i)rrokka’ u ‘nduna’. Jista’ jkollna l-problema li xi verbi m’għandhomx etimoloġija ċara. Ngħidu aħna, ‘ivvinta’ u ‘invenzjoni’ ġejjin mill-istess zokk jew wieħed mill-Isqalli (bla i) u l-ieħor mitTaljan? 3. F’din l-interpretazzjoni, l-‘i’ tinkiteb kull fejn hemm ċertezza li kelma tibda biha, eż. immaġina < immaginare, imma bil-maqlub ta’ qabel, tinkiteb ukoll jekk fl-etimoloġija huwa aċċettat li kienet ‘a’ meta verb m’għandux derivazzjonijiet, eż. ‘irrokka’; jew idderivazzjonijiet jibdew bl-‘a’ biss: ‘irranġa’ < arrangiare (+ arrangiatore, arrangiamento, eċċ). Meta hemm verb li fl-etimoloġija jibda bl-‘a’ imma d-derivazzjonijiet l-oħrajn mill-istess zokk ikunu jibdew b’konsonanti, allura l-‘i’ titqies tal-leħen. Mela skont din linterpretazzjoni, l-‘i’ fil-verb ‘ivvelena’ hija tal-leħen għax hemm in-nom ‘velenu’. Hemm min jagħżel li jwaqqa’ l-‘i’ kull meta hemm konsonanti ġġeminata fil-bidu u b’hekk isolvi l-problema li jistgħu jitħalltu ma’ verbi li fil-Malti jtennu l-ewwel konsonanti. Jikteb ‘mmaġina’ u ‘vvinta’ bħalma jikteb ‘ppretenda’.8 5. Din tista’ titqies ‘proposta’ li ma timxix mar-regola imma hemm min issuġġerieha. Minħabba li hemm dubju mill-etimoloġija ta’ ħafna minn dan il-kliem, l-‘i’ tista’ titqies vokali tal-leħen f’kull każ. Din il-proposta tidher prattika għax ma tħarisx lejn letimoloġija. Għandha l-vantaġġ li tħaffef lortografija u tagħfas fuq il-prinċipju fonetiku. Mill-banda l-oħra tista’ titqies estremista għax tneħħi l-‘i’ ta’ kliem li ndara jinkiteb dejjem biha bħal ‘immaġina’ u ‘indipendenti’ li jinsabu wkoll fl-Ingliż u hemm tradizzjoni li jinkitbu hekk. Għeluq Din kienet ħarsa ħafifa fuq xi verbi u ftit nomi li għad għandna dubju jinkitbux kollha bl-‘i’ fil-bidu. Id-diffikultà tiġi minħabba l-fatt li fittaħdit din il-vokali tal-bidu ma titlissinx meta l-kelma ta’ qabilha tintemm b’vokali għax iġġib ruħha bħala vokali tal-leħen. L-akbar problema f’din ir-regola hija l-kriterju etimoloġiku li timxi fuqu. Mill-eżempji miġjuba ħareġ li hemm inċertezza kbira f’nisel il-kliem għax m’għandniex biżżejjed xhieda Tabella 3: Il-ħames interpretazzjonijiet ewlenin tar-regola tal-‘i’ Interpretazzjoni Eżempji +i kull każ +i familja bl-i -i bla derivazzjonijiet -i derivazzjonijiet bla i +i familja bl-i +i bla derivazzjonijiet +i deriv. kollha b’a etim. -i derivazzjonijiet bla i -i quddiem konsonanti ġġeminati importa, induna, irrokka importa, importatur nduna, rrokka rranġa (għax ‘arranġament’) interessa, interessanti induna, irrokka irranġa (Tal. arrangiare) rrabja, vvelena rrabja, mmaġina, vvinta -i kull każ mporta, nduna, rranġa l-aċċent storika. Għal kliem bl-‘i’ fil-bidu li għandu listess għamla fl-Isqalli u fit-Taljan għandu jsir studju biex jinsab minn liema lingwa daħal tassew. Kull każ għandu jkun studjat bir-reqqa sabiex jekk tittieħed deċiżjoni, kemm jista’ jkun jiġu solvuti ħafna dubji u min-naħa l-oħra ma jinbtux oħrajn. Inkella, min jieħu deċiżjoni jista’ jħares ’l hinn mill-kriterju etimoloġiku, u jimxi fuq kriterji oħrajn bħal dawk fonetiċi u morfoloġiċi, ladarba għandna dubji kbar f’nisel il-biċċa lkbira ta’ dan il-kliem. Aquilina, Maltese-English Dictionary (2 vol.) (i) = vokali tal-leħen Sq. Sqalli Tal. Biblijografija Akkademja tal-Malti, Tagħrif fuq il-Kitba Maltija. Malta: Klabb Kotba Maltin, 2004. Bezzina, Daniel, Dokumentazzjoni Lokali tal-Kliem Sqalli li daħal fil-Malti fis-Sekli 15 u 16. Teżi talB.A. (Unuri), l-Università ta’ Malta, 2011. Fenech, Reno, ‘Il-vokali ‘i’ fil-bidu ta’ kliem Rumanz: etimoloġika jew tal-leħen?’ Novembru 2014 Noti Ara, ngħidu aħna, Brincat (2011: 104-106) u Fiorini f’P. Xuereb (2009: 161-176). 3 Aquilina kien ġabar uħud minnhom. 4 F’Aquilina (1973:1987-90) ara, ‘(i)kkapparra’ taħt il‘k’ u ‘(i)rrabja’ u ‘(i)rranġa’ taħt ir-‘r’. 6 Qed nikkwota mill-volumi ta’ Fiorini (1996-1999) u Bezzina (2011). 7 Għandna xhieda bikrija tagħha bil-vokali ‘i’ f’nofs isseklu 16. Ara Bezzina (2011: 139). 8 Din l-interpretazzjoni ħarġet mid-diskussjoni li saret fi tmiem it-taħdita li kont għamilt bl-għajnuna talAkkademja fil-21 ta’ Mejju 2013. Reno Fenech huwa l-Assistent Segretarju tal-Akkademja tal-Malti, riċerkatur u qarrej tal-provi ~•~ Ix-xejriet tal-Malti II: Il-lat verbali ta’ lsienna Mark Amaira l-kunċett tal-imriewaħ juri xejriet, xeħtiet jew xaqlibiet ta’ xi karatteristiċi li jkanġu f’xulxin bejn żewġ estremi. Filwaqt li fl-artiklu tal-edizzjoni li għaddiet xħett il-Malti bejn lestremi temporali u spazjali, f’dan l-artiklu lestremi huma nominali u verbali, b’bosta tkanġijiet bejniethom. Ngħidu aħna, f’din l-imrewħa l-aġġettiv joqgħod sewwasew bejn il-verbi u n-nomi. Xi drabi jitħaddem bħala aġġettiv stess, eż. Ilktieb il-ġdid ħareġ, u xi drabi daqslikieku nom, eż. Is-sabiħ kulħadd jaf jagħżlu, filwaqt li lverb xi drabi jitħaddem bħala verb stess, eż. Ittifel ħareġ bir-rota, u xi drabi bħala aġġettiv, eż. Kitla taħraq tmisshiex. Tradizzjonalment il-Malti jissejjaħ lingwa verbali, tant li l-verb fis-sentenza jitqies il-pern li fuqu jduru l-bqija tal-kostitwenti sintattiċi: is-suġġett, l-oġġett, eċċ. l-aċċent Novembru 2014 F’kitbietna nissuġġerixxi li ma nbegħdux lil dawn l-elementi u għaldaqstant minflok IlKummissjoni sejħet fil-5 ta’ Mejju lill-partijiet ikkonċernati biex jieħdu sehem fid-diskussjoni, nixħtu l-verb ‘sejħet’ qrib l-oġġett immarkat bil-‘lil’, jiġifieri Fil-5 ta’ Mejju l-Kummissjoni sejħet lill-partijiet ikkonċernati biex jieħdu sehem fid-diskussjoni. Sa ċertu punt dan huwa minnu għax, oħroġ ilgħaġeb, il-verb Malti – ngħidu aħna fissentenza tranżittiva It-tifel seraq tuffieħa – jirnexxilu jaħfen il-kwalitajiet grammatikali tas-suġġett bħall-għadd u l-ġens, f’dan il-każ singular maskil, tant li jkun jista’ jgħaddi mingħajr is-suġġett, eż. Seraq tuffieħa; u flistess waqt mal-verb jistgħu jinhemżu għadd ta’ suffissi pronominali li ħafna drabi jkunu jirreferu għall-oġġett dirett, l-oġġett indirett, jew it-tnejn li huma, u li permezz tagħhom ilverb fis-sentenza jkun jista’ jgħaddi mingħajr l-oġġetti, eż: It-tifel seraqha jew sempliċiment Seraqha. għall-ordni tal-kostitwenti, Meta niġu f’sentenza intranżittiva, eż. It-tifel raqad, aktarx li fit-tħaddim, l-aktar il-mitħaddet, nixħtu l-verb qabel is-suġġett: Raqad it-tifel jew Miet il-fundatur tal-Mużew. Dan il-ħsieb jgħodd ukoll għas-sentenzi tranżittivi, eż. Seraq tuffieħa t-tifel jew Ta ktieb lit-tifel ilkappillan. Minbarra l-ordni tal-kostitwenti partikolari li jaf iħaddem ilsienna li jixħet il-frażi verbali filbidu nett tas-sentenza, dawn l-eżempji joħorġu fid-dieher li, b’differenza minn xi ideat tradizzjonali, fis-sentenza l-verb Malti joqgħod aktar qrib l-oġġett milli s-suġġett, speċjalment l-oġġett dirett. Fuq ix-xaqliba l-oħra, jiġifieri fuq dik in-naħa inqas verbali tal-imrewħa, jinxteħtu dawn issentenzi li l-Prof. Borg f’Ilsienna1 jsejħilhom sentenzi bla verb, eż. It-tifel id-dar jew It-tifel marid. Din in-naħa tal-imrewħa hi ferm aktar imħabbla u teħtieġ aktar stħarriġ, speċjalment meta bejniethom tidħol l-hekk imsejħa espressjoni kopulari, bħal ‘hu’, ‘jinsab’ jew ‘qiegħed’ li jsemmi Borg stess, eż. It-tifel qiegħed id-dar jew It-tifel jinsab marid, u li skontu jgħaqqdu s-suġġett, f’dal-każ ‘it-tifel’, mal-bqija tal-predikat; u tkompli titħabbel ferm aktar meta din l-espressjoni kopulari tinzerta verb, eż. It-tifel ħareġ marid. Fl-idjolett tiegħi, bosta espressjonijiet ikunu jdoqqu aktar ħelu jekk jinkitbu bil-verb minflok b’elementi oħrajn. Ngħidu aħna, filMalti, fejn jidħlu s-sentenzi passivi jixraq li nużaw aktar il-forma verbali tal-passiv meta dan ikun possibbli, minflok inħaddmu lgħamla tal-partiċipju, għax ngħiduha kif inhi, il-partiċipju fil-Malti hu sottokategorija talaġġettiv. Allura, billi hu possibbli, minflok Iddeċiżjoni ġiet meħuda mill-Kap, kieku jien nippreferi nikteb Id-deċiżjoni ttieħdet millKap. Dan jgħodd ukoll għal każijiet bilpartiċipju passiv, bħal ngħidu aħna Kif indikat fit-Trattat u Kif imsemmi fl-Artikolu. Għal dawn l-aħħar żewġ eżempji jien nissuġġerixxi verżjonijiet aktar verbali bħal Kif jindika tTrattat u Kif jissemma fl-Artikolu jew Kif isemmi l-Artikolu. Iżda billi f’xogħolna nużaw ħafna s-sentenzi passivi filwaqt li r-rwol proprja tal-passiv hu li 1 l-aċċent jostor l-aġent, jiġifieri lill-‘Kap’ fil-każ tależempju Id-deċiżjoni ġiet meħuda mill-Kap, ikun tajjeb li nevitaw l-għamla bil-‘minn’ li qed insemmi u minflokha nesperimentaw bilforma tal-hekk imsejjaħ psewdo-passiv, eż: IdDeċiżjoni ħadha l-Kap jew Il-Kap ħadha dDeċiżjoni għax din hi tassew naturali għal ilsienna, jew inkella nirrikorru mill-ewwel għall-forma attiva Il-Kap ħa d-Deċiżjoni. Il-preferenza lill-verb tgħodd ukoll meta niġu bejn ħaltejn nagħżlux verb jew nom verbali. Lil hinn mill-ideat ta’ formalità, anke f’dalkaż, il-verb idoqq aktar ħelu u allura minflok L-iżgurar ta’ soċjetà ġusta fit-titlu taddokument, kieku jien nikteb Niżguraw soċjetà ġusta għax il-verb fl-ewwel persuna plural jgħodd ferm għal kuntesti bħal dawn. F’xi kuntest nistgħu nħaddmu wkoll l-istruttura bilpartiċipju li semmejt qabel, eż: U din il-miżura tgħin biex tkun/tiġi żgurata soċjetà ġusta. Fl-aħħar nett, jidher li fil-Malti l-katina talverbi, eż. jerġa’ jibda jgħodd, issibha bi tqila biex tinferaq. Fil-letteratura teknika jissemmew għadd ta’ eċċezzjonijiet li jippermettu filsa bejn xi żewġ verbi fil-katina verbali; iżda fil-biċċa l-kbira nett, il-Malti jgħaddi mingħajr filsa bejn il-verbi u minflok jixħithom xi mkien ieħor fis-sentenza, aktarx qabel jew wara l-katina. Għaldaqstant, minflok U allura jkollna xi drabi nerġgħu nibdew millbidu aħjar niktbu U allura xi drabi jkollna nerġgħu nibdew mill-bidu; jew minflok It-tifel beda diġà jpejjep aħjar niktbu It-tifel diġà beda jpejjep jew forsi It-tifel beda jpejjep diġà. Minflok Il-Kunsill reġa’ għalhekk beda lproċess mill-bidu, nissuġġerixxi li nużaw Għalhekk il-Kunsill reġa’ beda l-proċess mill-bidu. Din id-diskussjoni sintattika ma ssibx temma. U dan l-artiklu, minkejja li mtappan sew bi preferenzi personali, iħaddan ċertu ideat li f’kitbietna jħeġġu Malti aktar mexxej. Ewropea mal-Kummissjoni Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti Mistoqsija u tweġiba Prof. Manwel Mifsud Mistoqsija: Liema hi t-tajba: ‘ħtiġiet’ jew ‘ħtiġijiet’? Tweġiba: Fil-Malti, fost is-suffissi tal-plural sħiħ insibu kemm -iet u kemm -ijiet. emm it-tendenza ġenerali li l-kliem li fissingular jispiċċa bl-‘a’ jieħu -iet, eż. ġrajja/ġrajjiet, u l-kliem li jispiċċa b’konsonanti jew b’vokali oħra (barra ‘-a’) jieħu -ijiet, eż. missier/missirijiet, torri/torrijiet, soru/ sorijiet. Skont din it-tendenza, wieħed għandu jistenna li l-plural ikun ‘ħtiġiet’, u fil-fatt issib min jissuġġerilek li tuża ‘ħtiġiet’ biss. Imma fil-lingwa hemm iktar minn dinamika waħda, kif fit-temp hemm iktar minn riħ wieħed... u ġieli riħ ikun kontra ieħor u jegħlbu jew jitħallat miegħu. Fil-fatt, fil-Malti hemm ukoll tendenza kurjuża li ċertu zkuk qosra jsibu mezz biex jitwalu ftit ħalli jlaħħqu ma’ sħabhom u jinħassu iktar regolari. Jista’ jkun li kienet din ir-raġuni għaliex ħafna Maltin ilkelma ‘ħtiġiet’ donnhom ħassewlha xi ħaġa nieqsa u żidulha s-suffiss -ijiet: ‘ħtiġijiet’, plural li llum sar bil-wisq iktar popolari. Ma hemm xejn ħażin f’dan – min juża ‘ħtiġiet’ u min juża ‘ħtiġijiet’. Fil-fatt, it-tnejn meqjusin tajbin. Din l-ispjega, flimkien ma’ oħrajn, issibha filpaġna tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti: http://www.kunsilltalmalti.gov.mt (it-taqsima ‘Il-Kelma Maltija’) l-aċċent ’din il-kitba se nibda billi nispjega x’inhu n-nom; nelenka tipi differenti ta’ nomi, fosthom in-nom verbali, u niddiskutihom, u fl-aħħar ngħaddi biex niddiskuti diversi possibilitajiet li joffrulna n-nomi verbali u li xi drabi nsibuha iebsa biex nagħżlu bejniethom. Meta wieħed iqis it-tipi ta’ nomi li jeżistu, jintebaħ li t-terminu ‘nomi’ xejn mhu omoġenju. Dawn it-tipi, fost l-oħrajn, jingħażlu minn xulxin abbażi tal-parti tad-diskors li jkunu mnisslin minnha, il-binja tagħhom jew it-tifsir ġenerali tagħhom. Xi nomi mnisslin mill-verbi huma 1. in-nomi tal-post: taħan > mitħna 2. in-nomi tal-għodda: qadef > moqdief 3. in-nomi tal-aġent/ħaddiem: kiteb > kittieb 4. in-nomi verbali: ħarreġ > taħriġ Novembru 2014 Minħabba li dawn in-nomi jitnisslu mill-verbi u ħafna drabi jirtu t-tifsir tagħhom, numru ta’ grammatiki jsejħulhom ‘nomi verbali.’ Din ilpożizzjoni tpoġġina f’diffikultà meta niġu biex nidentifikaw x’inhuma n-nomi verbali f’termini ta’ tismija. Din id-definizzjoni tagħtina indikazzjoni ċara tar-rabta li hemm bejn in-nomi verbali u lverbi u allura elementi ta’ tifsir komuni bejn ittnejn, bħal ħarbat: ma ħalliex l-affarijiet f’posthom jew iddiżorganizza; u tħarbit: devastazzjoni, diżorganizzazzjoni jew rovina ta’ xi ħaġa. l-aċċent Parti tad-diskors oħra li xi drabi ġġorr elementi tat-tifsir komuni tal-verb u n-nom verbali hi nnom verbali tal-unità li juri “...a single occurance of the action...” In-nomi verbali mhux talli għandhom rabtiet semantiċi mal-verbi li jkunu ġejjin minnhom iżda wkoll għandhom forom stabbiliti marbuta ma’ dawn il-verbi u li jagħmluhielna iktar faċli biex nidentifikawhom. It-Tabella 1, hawn taħt, turi l-forom tan-nomi verbali li joħorġu millewwel forma tal-verbi (il-‘verbal theme’). Minkejja dan, insibu verbi li jinqdew b’suriet ta’ nomi verbali li normalment ma jkunux assoċjati magħhom. It-Tabella 2, hawn taħt, tiġbor ħames pari ta’ żewġ possibilitajiet ta’ nomi verbali li sikwit iħabbtuna biex nagħżlu bejniethom. Minn issa ’l quddiem se nittratta wħud minn dawn il-każijiet b’mod individwali bl-għan illi jixħtulna dawl fuq l-analiżi ta’ nomi verbali oħrajn. Ngħidu aħna, f’każi fejn insibu għadd ta’ nomi verbali marbuta m’għerq komuni, bħal ksur, tiksir u tkissir, jiġri illi dawn ilpossibilitajiet iwassluna biex xi drabi nibdew nużaw sura iktar minn oħra. Il-fatt illi nomi verbali tat-tieni u l-ħames forma jinqdew bissura t1v22ī3 (bħal tkissir) hu attribwit għallfatt li “in Arabic Maltese itself there is an effort to stabilize the stem…” (“The Productivity” 159) u għalhekk l-użu tas-sura tv12ī3 (bħal tiksir) qed jonqos minħabba lqrubija formali li teżisti bejn il-verb tat-tieni forma u s-sura tan-nom verbali t1v22ī3. il-verb tat-tieni forma forom ta’ xi varjanti tannomi verbali forom tan-nomi verbali tal-unità 1v2v3 feraħ ferħ (1v23) ferħa (1v23a) qali (1v2v) ħiet ħjata (12ā3a) għex għajxien (1v23ān) ħafer maħfra (mv123a) nom verbali tal-ewwel forma dlik nom verbali tat-tieni forma tiksir nom verbali tal-unità tal-ewwel forma bidla nom verbali tal-unità tat-tieni forma taħwida gidba (1v23a) għeluq (1v2v3) sikta (1v23a) ħjata (12ā3a) mibegħda (mv1v23a) mħabba (m1v22a) miġja (mv12a) nom verbali tal-unità tal-ewwel forma binja nom verbali tat-tieni forma tidlik nom verbali tat-tieni forma tkissir nom verbali tal-unità tat-tieni forma tibdila nomi verbali tal-unità tal-ħames forma tħawwida l-aċċent Tajjeb ninnutaw li n-nom verbali fis-sentenza numru 3 li ġejja huwa aktar probabbli li jintuża minn tiksir, bħal ‘It-tiksir tal-vażun.’ 1. It-tieni forma verbali :: It-tifel kisser ilvażun. Il-ħames forma verbali :: Il-vażun tkisser mit-tifel. In-nom verbali :: It-tkissir tal-vażun mittifel. F’każ simili, bħal taħwida – tħawwida, għad illi taħwida taqdina tajjeb ħafna, qed niltaqgħu mat-tendenza li tintuża ferm iktar is-sura tħawwida. Xi drabi nsibu qrubija semantika bejn in-nomi verbali għaliex din diġà tkun teżisti bejn ilverbi li jkunu ġejjin minnhom, bħal bidel > bdil u biddel > tbiddil. Hawnhekk ilkollokazzjonijiet, jiġifieri “…the habitual cooccurance of individual lexical items” (Cyrstal 82), jistgħu juruna xi differenzi bejn in-nomi verbali u allura jgħinuna nagħżlu bejniethom. Meta nitkellmu fuq kollokazzjonijiet inkunu qed nirreferu għal kliem li normalment insibuh ħdejn kliem ieħor; pereżempju n-nom verbali tal-unità ħalba għandu kollokazzjoni għolja man-nom xita u aktarx li ħafna drabi l-kelma ħalba nsibuha użata miegħu, jiġifieri ħalba xita. Ara t-Tabella 3 hawn taħt. L-MLRS, il-korpus tal-Malti, jindikalna li lverbi bidel u biddel u n-nomi verbali bdil u tibdil, kollha bl-għerq BDL, insibuhom użati laktar fl-istess tliet oqsma, dak akkademiku, dak legali u dak letterarju u għalhekk ma nistgħux nagħmlu distinzjoni bejniethom abbażi ta’ dan. Fit-teżi tiegħu tal-Ph.D. A Tale of Two Morphologies, meta jitkellem dwar is-sinonimi assoluti (jiġifieri kliem li jfisser eżattament listess, bħal xefaq u orizzont) fosthom bidel u biddel, Spagnol jgħid hekk: “Both bidel and biddel collocate freely with a noun like kors ‘course’, e.g., bidel il-kors and biddel il-kors ‘he changed his course (of study)’. (Spagnol 119) F’każ bħal dan, il-qrubija semantika fil-verbi tintiret min-nomi verbali u għalhekk il-possibilità ta’ għażla mhux qed tinħoloq biss min-nomi verbali imma nsibuha saħansitra fil-verbi. Minkejja li ċerti tendenzi jgħinuna nagħżlu bejn nom verbali u ieħor, xi drabi l-għażla ma tkunx waħda faċli, u għalhekk ikollha tittieħed kollokazzjoni1 kollokazzjoni (xi ħaġa) tiegħu rotta fehmtu klima (1,648 darba) sar (u inflessjonijiet tagħha) ekonomiku Din hi għażla fl-ordni li fiha tidher fl-MLRS wara li neħħejt il-partiċelli, l-artikli u/jew il-pronomi personali mil-lista tal-kollokazzjonijiet. l-aċċent l-aktar deċiżjoni effettiva, ngħidu aħna kif jidher li jiġri f’ħafna dokumenti tal-Unjoni Ewropea fejn hemm tendenza li tintuża tibdil fil-klima u mhux bdil fil-klima. 2. il-forma assoċjata mal-verb li joqrob laktar lejn dak li rridu nfissru, u 3. l-aktar verżjoni (korretta) li tkun qed tintuża. Nomi verbali oħrajn bħal dlik/tidlik joffrulna sfida ikbar għax, minbarra li diġà hemm qrubija semantika2 fil-verbi assoċjati magħhom (jiġifieri dilek – dellek), m’hemmx ilpossibilità tas-sura t1v22ī3 (jiġifieri *tdillik). Mifsud jgħid li f’każi fejn għandna verbi li ttieni forma tagħhom (dellek) qiegħda hemm biss biex tintensifika t-tifsira tal-ewwel forma (dilek), aktarx li mmorru għal din it-tieni forma (“The Productivity” 159). Għalkemm mhux faċli li wieħed joħroġ b’ġeneralizzazzjonijiet u soluzzjonijiet ’il barra minn kuntesti partikolari, l-istudju fuq dan ilqasam għadu għaddej u għalhekk nittamaw li ħarsa komprensiva lejn tipi differenti ta’ nomi verbali tgħinna nagħżlu bejn dawn ilpossibilitajiet aħjar. Ħajr lil Dr Michael Spagnol u lil Prof. Manwel Mifsud, is-superviżuri tar-riċerka tiegħi fil- dilek Kevin dilek ilħobż. dellek Kevin dellek il-ħobż. dlik Id-dlik tal-ħobż. tidlik It-tidlik tal-ħobż. Dan hu każ fejn jintuża nom verbali u mhux ieħor. Pereżempju: 1. It-tidlik li ġġib magħha s-sħana, u mhux 2. *Id-dlik li ġġib magħha s-sħana. Fil-każ ta’ nomi verbali marbuta ma’ ddellek jidher li mhux biss is-sura tat-tieni forma tannomi verbali taqdina, imma s-sura 12v̄ 3 (bħal dlik) taqdina wkoll. Id-dlik tal-ħobż minn Kevin. It-tidlik tal-ħobż minn Kevin. Għaldaqstant fejn il-lingwa toffrilna lpossibilità, ikun għaqli li naraw (fl-ebda ordni partikolari) liema hi: 1. l-ewwel tifsira li jagħti d-dizzjunarju għal kull verb, Madankollu, ma jidhirx li hemm l-istess grad ta’ qrubija semantika għall-kelliema nattivi tal-Malti. ta’ fuq il-qasam. L-Università ta’ Malta, L-Istitut tal-Lingwistika. 10 ta’ Ġunju 2014. Teżi tal-Ph.D. L-Università ta’ Konstanz, 2011. Leanne Ellul hija l-Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi tal-Għaqda tal-Malti - Università, u għalliema tal-Malti Stedina għall-kontributi Bħal dejjem, l-aċċent hu dejjem miftuħ għall-fehmiet tal-qarrejja tiegħu. Jekk hemm xi tema partikolari marbuta mat-tħaddim tal-Malti miktub jew mitħaddet, mat-terminoloġija ta’ xi qasam partikolari, inkella b’rabta aktar wiesgħa fejn jidħol l-iżvilupp tal-Malti, għaddilna l-ideat tiegħek: l-accent@ec.europa.eu l-aċċent Novembru 2014 KELMA B’KELMA It-terminoloġija Teżisti distinzjoni bejn ? t-traduzzjoni ta’ dawn iż-żewġ kelmiet għandha timxi, bħal dejjem, fuq is-sinifikat oriġinali u l-kuntest tagħhom. It-tnejn li huma jfissru t-tneħħija jew it-tħassir ta’ xi ħaġa, però jintużaw f’kuntesti differenti. Id-dizzjunarju Oxford jgħid: Repeal: Il-kelma toriġina mill-kelma Anglo-Normanna ‘repeler’, u mill-kelma Franċiża antika ‘re-apeler’, jiġifieri ‘li tgħajjat lura’. Il-kelma toriġina mill-Ingliż medjevali li tfisser ‘tfarrak’, u mill-kelma Latina delere, li tfisser ‘ixxejjen’. Skont Aquilina, repeal tfisser jirrevoka jew jabroga liġi (in-nomi revoka u abrogazzjoni). Serracino-Inglott jagħti l-istess sinifikat għalihom, jiġifieri tneħħija mis-seħħ ta’ liġi. IlMiklem Malti jaqbel magħhom, anki jekk jagħti sens iktar wiesa’ u mhux neċessarjament marbut ma’ liġi fil-każ ta’ revoka, billi jsemmi ġenerikament ordni, jew deċiżjoni. Fil-każ ta’ revoka, huwa jgħid li din issir “b’xi mezzi proċedurali”, u b’hekk jimplika li l-kelma tintuża fi proċess kemxejn formali. Hemm għaldaqstant kuntesti speċifiċi għal dawn il-kelmiet. Repeal tintuża kważi dejjem f’kuntest leġiżlattiv jew legali, u b’mod partikolari meta l-leġiżlazzjoni titneħħielha ssaħħa ta’ liġi li jkollha. Tfisser il-proċedura legali li biha liġi titneħħielha l-awtorità. Delete, min-naħa l-oħra, tfisser ukoll ‘tħassir’, imma l-kuntest ġeneralment huwa differenti, iktar ta’ natura editorjali. Il-kelma tintuża f’kuntesti iktar wiesgħa, inkluż il-kuntest legali, iżda tinkludi kuntest iktar tekniku bħallproċess tal-istampar, jew il-korrezzjonijiet li jsiru fi skrittura u jew fil-kitba bl-id. Bliżvilupp tat-teknoloġija informatika, din lazzjoni tinkludi kemm it-tneħħija fiżika tat-test f’kompjuter kif ukoll l-azzjoni li biha jitneħħew dokumenti sħaħ u saħansitra partijiet mill-ħażna tal-fajlijiet li jinsabu fil-memorja ta’ kompjuter. Figurattivament, tista’ tfisser ukoll l-att li biha isem jitneħħa minn lista ta’ ismijiet, b’mod partikolari reġistrazzjonijiet mużikali. Id-dizzjunarji Maltin jagħtu l-istess tifsira għal delete. Aquilina jgħid ‘ħassar’, jew ‘żgassa’, li jfissru “tħassir ta’ kitba minn artiklu”. Mario Serracino-Inglott, għal ‘ħassar’ jagħti, fost affarijiet oħra, ‘annulla’, ‘ingassa’, ‘irrevoka’, ‘ikkanċella’, ‘qata’ barra’; u għal ‘żgassa/ ngassa’ jagħti l-istess tifsira. Il-Miklem jirrepeti dan il-kunċett għaż-żewġ kelmiet. l-aċċent Novembru 2014 kelmiet deleted u repealed bl-istess mod u bil-Malti tibqa’ dejjem ‘imħassra’. Eżempju ieħor jinsab fil-Kapitolu 289 tal-liġijiet ta’ Malta. Fl-1980, illeġiżlatur issostitwixxa l-Ordinanza tal-1943 dwar il-Ħsarat tal-Gwerra. Huwa abroga l-liġi l-antika u introduċa liġi oħra. It-titolu bl-Ingliż huwa “War Damage (Repeal) Act”; bil-Malti qiegħed “Att li jħassar lOrdinanza Dwar il-Ħsarat talGwerra”. Għaldaqstant, minkejja li mil-liġi ddistinzjoni ma tirriżultax b’mod ċar, fir-realtà teżisti differenza ċara bejn dawn iż-żewġ kelmiet. Hu tajjeb li fit-traduzzjonijiet tagħna nippruvaw nagħmlu d-distinzjoni aħna wkoll. Għaldaqstant, il-verb repeal għandu jiġi tradott ‘abroga’ jew ‘irrevoka’, filwaqt li delete għandu jiġi tradott ‘ħassar’ jew ‘ingassa’. Din hija t-teorija skont id-dizzjunarji. Il-prattika f’Malta hija sfortunatament storja differenti. Dawn il-kelmiet ma jiġux dejjem tradotti filMalti b’dan il-mod. Erika Vassallo hija ġurista lingwista fil-Qorti Ewropea tal-Ġustizzja Jidher li xi drabi s-sinifikati jiġu mibdula. Tradizzjonalment, il-kelma li tintuża milleġiżlatur għal repealed hija ‘mħassra’, mhux ‘abrogata’, għax din il-kelma ma tintużax milleġiżlatur, filwaqt li ‘revoka’ tintuża iktar għal awtorizzazzjonijiet bħal permessi, liċenzji, jew proċeduri mhux ġudizzjarji li jkunu ġew irtirati mill-awtoritajiet stess. Daħla B’hekk, pereżempju, fl-Artikolu 877(4) talKodiċi tal-Proċedura u Organizzazzjoni Ċivili nsibu, fil-kuntest ta’ minuri li jinżammu milli jitilqu minn Malta, “[...], and to delete the name of the minor from such passport”, li bilMalti nkitbet “[...], u biex iħassar isem dik ilpersuna minn dak il-passaport.” L-istess liġi, però, meta tindika li xi artikolu tneħħa, tuża l16 l-parti tad-dritt tal-UE li tittratta lprotezzjoni ambjentali tiddisponi dwar diversi speċijiet. Forsi l-aktar każ magħruf u li jaffettwa direttament il-ħajja ta’ kuljum hu rregolament li jistipula l-limiti massimi talqabdiet tal-ħut fl-ilmijiet tal-UE. Pereżempju, fih jiġi stabbilit kemm jinqabad tonn fi staġun partikolari, fost l-ispeċijiet l-oħra tal-ħut. Hemm imbagħad dispożizzjonijiet dwar lgħasafar selvaġġi, is-selvaġġina, il-protezzjoni tal-fawna, il-frott li jiġi importat u t-tikketti u n-nomenklatura li jintużaw għalih. Spiss dawn l-ispeċijiet ma jkunux familjari għall-kuntest lokali, mhux biss għal dak Malti imma anki għall-maġġoranza tal-pajjiżi tal-UE1. l-aċċent Kull lingwa għandha l-mod tagħha kif tindirizza din it-tip ta’ tismija (appellazzjoni)2 u l-Malti mhuwiex anqas, u l-mogħdijiet huma bosta. L-ewwel tentattiv (almenu fl-istorja riċenti tat-traduzzjoni tad-dritt tal-UE) li sar fil-Malti kien ta’ Mark Vella fl-2012.3 Hawnhekk qed nippreżenta mudell f’forma ta’ matriċi, li rriżulta minn applikazzjoni talprinċipji ppreżentati minn Vella, flimkien ma’ prinċipji oħrajn li ħarġu minn analiżi ta’ tali applikazzjoni fuq lottijiet ta’ ismijiet tal-ħut, pjanti u frott u ħxejjex. Prinċipji ġenerali li jridu jitħarsu Kwalunkwe inizjattiva terminoloġika, inkluż gwida bħal din, ma tistax ma timxix mannormi terminoloġiċi; l-ewwel u qabel kollox, biex titrażżan l-arbitrarjetà f’dan il-proċess dovut ta’ nominaliżmu, xi ħaġa li twassal għal riżultati aktar konsistenti u koerenti f’nisġa ta’ kunċetti relatati,4 immappjati f’kategoriji u subkategoriji. Iridu jiġu segwiti l-prinċipji stabbiliti fl-Istandards Internazzjonali tatTerminoloġija5 u, fost dawn, l-osservanza talmonosemija,6 l-evitar tal-omonimiji,7 tassinonimiji,8 u tan-nontermini (frażijiet minflok termini/appellazzjonijiet), l-osservanza tarregoli tal-lingwa u l-kostruzzjoni korretta, ittrasparenza, il-konsistenza, l-idoneità, lekonomija lingwistika, id-derivabilità u lkomponibilità, il-korrettezza lingwistika, u lpreferenza għal-lingwa nattiva.9 tat-tassonomija, ix-xogħol ta’ Fil-każ kategorizzazzjoni jsir mix-xjentist naturali li jistabbilixxi l-klassifikazzjoni bijoloġika ta’ kull organiżmu.10 Tali kategorizzazzjoni tirriżulta f’isem xjentifiku normalment imsejjes fuq lessemi mil-lingwi klassiċi (il-Grieg u lLatin). Din il-kategorizzazzjoni fundamentali meta nkunu qed nistabbilixxu ismijiet ġodda għall-ispeċijiet. L-istess bħal fi kwalunkwe kuntest terminoloġiku, l-isem (bħala t-terminu) ma jitqiesx f’iżolament, imma f’nisġa ta’ kunċetti li fih jokkorri dak lisem partikolari, u hija propjru dik il- Novembru 2014 klassifikazzjoni bijoloġika li tissarraf f’nisġa ta’ referenza. Barra minn hekk, huwa indispensabbli li wieħed jirriċerka linformazzjoni teknika disponibbli dwar dak lorganiżmu, u jifhem il-karatteristiċi tiegħu kif deskritti mix-xjenzat skont il-kodiċijiet rilevanti,11 kif ukoll dawk ir-relazzjonijiet malispeċijiet ‘aħwa’. L-għodod u l-applikazzjoni Bħala regola, l-ismijiet jinqasmu fi tnejn: 1. dawk ta’ rilevanza lokali, li normalment ikunu b’xi mod jeżistu f’Malta, u dawk eżotiċi, li m’għandhomx rilevanza għall-Malta, li forsi għadhom mhumiex magħrufa f’Malta, jew għadhom kemm ġew introdotti u allura ftit li xejn huma magħrufa. F’dawk li jkunu tat-tip 1, nirriċerkaw sorsi lokali, nikkonsultaw esperti lokali fil-qasam u nirreġistraw dak li nsibu skont il-prinċipji terminoloġiċi. Fil-każ ta’ sinonimi, napplikaw il-prinċipju ta’ preferenza lil isem minnhom.12 Jista’ jkun napplikaw ir-retronimija, eżempju fil-każ ta’ Nymphaea alba s-sors Malti jirreferi għaliha bħala ‘il-ġilju tal-ilma’13 meta, għalkemm mhumiex magħrufa daqshekk f’Malta, jeżisti aktar minn tip wieħed ta’ ‘ġilju tal-ilma’, u dan l-isem ikun aktar idoneu għallfamilja Nymphaeaceae, filwaqt li l-ispeċi tkun tissejjaħ ‘il-ġilju abjad tal-ilma’. Madankollu, sakemm ma tkunx meħtieġa rikunsiderazzjoni terminoloġika f’dan is-sens, ma jkunx hemm ħolqien ta’ xi isem ġdid. Għal dawk tat-tip 2, tintuża l-matriċi mibnija fuq erba’ approċċi u seba’ metodi (ara paġni 18 u 19). Biex jindirizza element ta’ isem jew ittotalità ta’ isem, wieħed juża tal-anqas approċċ wieħed (jista’ jkun hemm koinċidenza bejn approċċ A, B u Ċ), u possibilment wieħed misseba’ metodi. l-aċċent L-Approċċi Eżempji14 Approċċi Deskrizzjoni A. Isem eżistenti Dan jgħodd għal każijiet tat-tip 1 (speċijiet ta’ rilevanza lokali, li normalment ikunu b’xi mod jeżistu f’Malta) jew ismijiet li jkunu ġew normalizzati fil-lingwa. B. Assimilazzjoni ġenerali mallingwi l-oħra tal-UE15 Dan isir permezz ta’ kalk jew traduzzjoni litterali tal-metafora jew tar-referent ġeneralment użat bħala soluzzjoni adottata minn lingwi individwali. Dan ma jeskludix li ssir kontroverifika mal-isem xjentifiku. L-assimilazzjoni tista’ ssir jew ma' ammont konsiderevoli ta’ lingwi li jużaw referent lessikament ekwivalenti, jew ma' għadd żgħir ta’ lingwi li jużaw referent li l-espressjoni tiegħu tkun laktar qrib l-idjomatika Maltija, jew ma’ lingwa li tkun dominanti fil-kuntest (bħall-EN f’ċerti kuntesti botaniċi, jew lingwa oriġinarja ta’ speċi endemika, jew lessiku reġjonali dwar riżorsi naturali kondiviżi bħalma huma r-riżorsi talbaħar). Eż. 1 Ħut: fil-każ tal-‘gattarell fantażma’ (Apristurus manis) fejn inżammet l-idea ta’ fantażma bħal fil-lingwi l-oħra (A+B.4.2) (‘ghost catshark’ (EN), ‘pejegato fantasma’ (ES), ‘holbiche fantôme’ (FR), ‘fantomcápa’ (HU), ‘spookkathaai’ (NL), ‘patarroxa-fantasma’ (PT), eċċ.) C. L-isem xjentifiku bħala bażi16 F’nuqqas ta’ konsistenza ġenerali bejn illingwi tal-UE, u inkongruwenzi manifesti bejn l-isem xjentifiku u l-lingwa sors (spiss l-EN), issir analiżi ta’ x’inhi lfamilja jew il-ġeneru (skont il-profondità tal-inkongruwenza) ta’ dik l-ispeċi u wieħed jibni fuq l-arblu xjentifiku ta’ dik l-ispeċi. Dan ma jeskludix li jekk wieħed jimxi mal-isem xjentifiku ma jkunx hemm assimilazzjoni ma’ xi lingwa oħra. Eż. 2 Ħut: għal Thunnus alalunga l-EN jagħti wkoll ‘albacore’, meta hemm speċi oħra Thunnus albacares, ‘yellow fin tuna’. Il-MT jibbaża fuq l-isem xjentifiku: ‘alonga’ (Thunnus alalunga)17 (C.3) Eż. 3 Ħut: fil-każ tal-‘merluzz tal-Alaska’ (Theragra chalcogramma, ‘Alaskan pollock’), għalkemm l-EN jagħmel ‘pollock’, mill-analiżi tal-isem xjentifiku joħroġ ċar li mhux qed jirreferi għall-ġeneru tal-pollakkju (Pollachius), imma għall-merluzz (C+B.1) Eż. L-EN iżomm il-kelma oriġinali ‘tejocotes’ (għadma tossika/aċiduża). Għażilna adattament tal-isem xjentifiku ‘kratagu Messikan’ għattrasparenza minħabba li l-frotta nnifisha mhix magħrufa lokalment u l-iskop tal-isem huwa limitat għal kuntest tekniku (C+C.1) D. Traduzzjoni Dan jinvolvi proċess raġunat għal għażla partikolari u mhux oħra, imsejsa fuq unilaterali wieħed mill-metodi t’hawn taħt imma li ma jaqa’ la taħt Approċċ A, la taħt B u lanqas taħt C. Din l-alternattiva hija lanqas waħda mfittxija minħabba li tbati mit-trasparenza sakemm ma tiġix reġistrata u komunikata b’mod determinanti biex tinftiehem. Eż. L-EN isibuha bħala ‘doughnut peach’ jew ‘aturn peach’ u t-Taljan isibha ‘pesca tabacchiera’. Din hi tip ta’ ħawħa (allura diġà nużaw terminu eżistenti biex nibnu t-terminu rilevanti) u nibbażaw fuq id-dehra tagħha ‘ħawħa ċatta’ (ara l-metodu 4.1 hawn taħt) (A+D.4.1) l-aċċent Deskrizzjoni u eżempji Lok ġeografiku18 Dan jista’ jsir fejn il-lok ġeografiku jkun element ta’ distinzjoni bejn lispeċijiet. Eż. 6 Mammiferi: Ammotragus lervia filwaqt li ssegwa l-approċċ B, inżamm l-isem ġeografiku bħala l-element distintiv ta’ din lispeċi: ‘nagħġa tal-Barberija’19 (B+B.1) Eż. 7 Mammiferi: Bubalus arnee, ittieħed l-approċċ C fejn intuża terminu elementari eżistenti u nżamm l-isem ġeografiku bħala lelement distintiv ta’ din l-ispeċi: ‘buflu Ażjatiku selvaġġ’20 (C+B.1) Eż. 8 Ħut: ‘sawrell taċ-Ċilì’ (Trachurus murphyi. ‘jack mackerel’) vs ‘sawrell tal-Paċifiku’ (Trachurus symmetricus, ‘Pacific jack mackerel’) issegwiet l-assimilazzjoni ġenerali tallingwi tal-UE, partikolarment l-approċċ tal-lingwi Rumanzi (C+B.1) Ismijiet proprji21 Dan jista’ jsir fejn speċi tingħata l-isem proprju tal-persuna li tkun pereżempju rreġistrat l-ewwel darba tali speċi, jew tingħata isem b’sens onorarju għal xi persuna partikolari, jew għaliex ikun hemm xi rabta storika. Etimoloġija: kliem speċifiku għal lingwa oriġinarja23 Din tinvolvi kunsiderazzjoni taletimoloġija tal-isem oriġinali talispeċijiet li komunement jinżammu kif jinħassu fil-lingwa oriġinarja, sew jekk traskritti, sew jekk translitterati, sew jekk jinżammu fl-ortografija tal-lingwa oriġinarja. 4 Karattersitiċi fiżiċi Karatteristiċi fiżiċi li jiddistingwu speċi minn oħra fl-istess kategorija: 1. morfoloġija (bijoloġika)25: eż. ras wiesgħa/ċatta, munqar twil, denb twil/ qasir; 2. elementi fiżjonomiċi inkluż lewn jew sfumatura26: ittikkjat/bit-tikek (spotted), imraħħam (marbled), muqran (horned), muswaf (hairy), imxewwek (spiky), imdiffer (nail-tail), imlanzat (hispid), muxagħar (hairy). Eż. 9 Ħut: ‘mazzola tal-fanal Bigelow’ (Etmopterus bigelowi, ‘blurred smooth lanternshark’); kien hemm inkonsistenza importanti bejn il-lingwi tal-UE allura ntagħżel approċċ C: ‘Bigelow’ għall-isem ta’ Henry B. Bigelow li kien l-ewwel li flimkien ma’ William C. Schroeder u Stewart Springer iddeskriva l-karatteristiċi distinti tal-ispeċi22 (A+C.2) Eż. 10 Ħut: ‘kurazza tiburo’ (Sphyrna tiburo); ‘tiburo’ fil -lingwa oriġinarja Taino li tfisser ‘kelb il-baħar’. Qed tintuża ‘tiburo’ flisem b’relazzjoni diretta mal-isem xjentifiku (‘kurazza’ hu terminu MT eżistenti)24 (A+C.3) Eż. 11 Ħut: ‘mazzola tal-fanal ta’ denb qasir’ (Etmopterus brachyurus, ‘shorttail lanternshark’) (A+B.4.1) Eż. 12 Tjur: ‘sarsella ħamra’ (A+B.4.2) Eż. 13 Ħut: ‘kelb il-baħar bellusi’ (Scymnodon squamulosus/ Zameus squamulosus, ‘velvet dogfish’)(A+B.4.2) Eż. 14 Ħut: ‘tawru seta’ (Carcharhinus falciformis, ‘silky shark’) (C+B.4.2) Eż. 15 Mammiferi: ‘qattus imraħħam’ (Pardofelis marmorata, ‘marbled cat’) (B+C.4.2) Karatteristiċi etoloġiċi27 Dawn jinkludu karatteristiċi ta’ mġiba li jiddistingwu speċi minn oħra, partikolarment fl-istess kategorija. Eż. Karatteristiċi ambjentali Dawn jinkludu l-karatteristiċi talambjent li tgħix fih l-ispeċi. Eż. 17 Ħut: ‘menidja tal-marea’ (Menidia peninsulae, ‘tidewater silverside’, ‘inland silverside’) meta wieħed jikkunsidra s-seba’ speċijiet ta’ menidja rreġistrati, il-karatteristika distintiva (mingħajr riskju ta’ omonimija) hija l-ambjent tagħha, i.e. ilmarea (C.3+B.6) Dawn jinkludu il-karatteristiċi ta’ qies jew paragun bejn l-ispeċijiet fl-istess kategorija: lesser: żgħir/minuri; giant: kbir; dwarf: nanu. Eż. 18 Mammiferi: ‘xadin żgħir imnieħru abjad’ għal ‘lesser spot-nosed monkey’ (A.7+D.2) (B.5); dan huwa isem li taħtu jiġbor erba’ sottospeċijiet l-aċċent Ta’ min jinnota li isem spiss ikollu aktar minn element wieħed, fejn ikun hemm l-element prinċipali (spiss jirreferi għall-familja jew ġeneru) u element sekondarju ieħor29 jew saħansitra aktar elementi sekondarji.30 Għalhekk, l-għodod tal-matriċi jiġu applikati b’mod flessibbli biex jagħtu l-aktar riżultat trasparenti u li jirrispetta l-prinċipji ġenerali mfissra aktar kmieni. Kull għodda hija parassitika fuq il-lessiku u t-terminoloġija eżistenti meqjusa ekwivalenti, l-użu tal-kalk, u l-adattament skont ir-regoli tal-lingwa. li Dan il-mudell mhuwiex maħsub jirrappreżenta xi dinja vera kontra dik fittizja, imma huwa biss tentattiv biex tingħata struttura lil proċess nominali utli biex titnaqqas l-arbitrarjetà u l-inkonsistenza firrappreżentazzjoni ta’ kunċetti individwali.31 Nifhem li aktar ma jiġi applikat, aktar wieħed ikun jista’ jikkoreġi d-defiċenzi tiegħu jew saħansitra joħroġ b’għodod aktar effikaċi. Vella, Mark A., ‘Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija’, Il-Kummissjoni Ewropea, Terminoloġija Maltija, Novembru 2012 (Maħruġ bħala suppliment mal-ħarġa nru 8 ta’ l-aċċent) Pereżempju, mhux il-pajjiżi kollha tal-UE għandhom baħar (għalkemm ikollhom xmajjar) u għalhekk għajr dawk lispeċijiet ta’ ħut li jaslu fis-suq tagħhom, l-oħrajn jibqgħu kemxejn aljeni. 3 Ara l-artiklu Vella, Mark A., ‘Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija’, il-Kummissjoni Ewropea, Terminoloġija Maltija, Novembru 2012 (l-aċċent, nru 8) 4 Importanti l-osservanza tar-relazzjonijiet bejn il-kunċetti, ara l-ISO 704, it-taqsima 5.5. Isem wieħed jirrappreżenta kunċett individwali wieħed, u mhux aktar. 7 Isem wieħed jirrappreżenta aktar minn kunċett individwali wieħed. Dan huwa prinċipju ewlieni mhux biss fl-istandards internazzjonali tat-terminoloġija (ISOs) imma wkoll filkodiċijiet ewlenin tat-tassonomija bijoloġika: International Code of Zoological Nomenclature (ICZN) u International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN). 8 Fejn kunċett wieħed ikun irrappreżentat minn aktar minn isem wieħed. F’sitwazzjoni bħal din, ikun meħtieġ li jintagħżel isem wieħed li jingħata preferenza fuq l-oħrajn, f’ġieħ ilkonsistenza fl-użu. 9 Għal aktar dettall, ara ISO 704, it-taqsima 7.4.2. 10 Ara Wikipedia > Klassifikazzjoni bijoloġika, http:// mt.wikipedia.org/wiki/Klassifikazzjoni_bijolo%C4%A1ika [08/08/2014]. 11 Ara l-kodiċijiet internazzjonali tan-nomenklatura msemmija fin-nota 7 hawn fuq. Ħxejjex Mediċinali u oħrajn fil-Gżejjer Maltin, Pubblikazzjoni tal-Media Centre, 1993. 14 Fit-tmiem tal-eżempju, fil-parenteżi ssib ir-riżultat talapplikazzjoni tal-matriċi; pereżempju: Eż.1 gattarell fantażma, intuża l-approċċ A għall-“gattarell” (li huwa t-terminu eżistenti għall-element primarju) u l-approċċ B u l-metodu 4.2 għall“fantażma”. 15 Approċċ użat ħafna fit-traduzzjoni u t-terminolo ġija f’diversi Ara wkoll il-punt 3 ta’ Vella (2012, p. 5). Elaborazzjoni tal-punt 4 ta’ Vella (2012, p. 5). Fil-każ ta’ Thunnus albacares, il-MT jagħmel assimilazzjoni ġenerali mal-lingwi l-oħra (approċċ B) u juża “tonna safra”. Taħt it-taqsima “Eżempji prattiċi” fl-artiklu ta’ Vella (2012, B’assimilazzjoni mal-EN “Barbery sheep”. B’assimilazzjoni mal-EN “wild Asiatic buffalo”. Taħt it-taqsima “Eżempji prattiċi” fl-artiklu ta’ Vella (2012, Fost l-eżempji li jsemmi Vella nsibu l-farfett tar-Reġina Il-punt 1 fl-artiklu ta’ Vella (2012, p. 4). Vella (2012) jagħti dawn l-eżempji: llama, duiker, serow, Taħt il-punt 2 fl-artiklu ta’ Vella (2012, p. 4). Taħt it-taqsima “Eżempji prattiċi” fl-artiklu ta’ Vella (2012, p. 4), u taħt il-punt 2 fl-artiklu ta’ Vella (2012, p. 4). Taħt il-punt 2 fl-artiklu ta’ Vella (2012, p. 4). L-etoloġija hija l-istudju xjentifiku ta’ kif l-organiżmu jaġixxi fl-ambjent naturali tiegħu. Taħt il-punt 5 fl-artiklu ta’ Vella (2012, p. 5). eż. gattarell + fantażma; tadam + ċirasa; ħawħ ċatt; gremxula + taż-żibeġ (Vella, 2012). 30 eż. (kobra + jobżoq) + (tal-Filippini ta’ Fuq); pappagall + (qurrigħetu + lelà); għasfur + (umbrella + (bl-imsielet + twal) (Vella, 2012). 31 B’kuntrast mal-kunċetti ġenerali rrappreżentati minn termini. Ara t-taqsima 7.1 ta’ ISO 704. Reuben Seychell huwa terminologu fid-Dipartiment tal-Malti tal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Lejn mappa tad-dinja bilMalti II – Kriterji preliminari, l-Afrika Antoine Cassar Art instabbli ħal snin twal kont konvint li, bil-Malti, id-dinja hija maqsuma fl-emisferu tatTramuntana (jew ta’ Fuq) u l-emisferu tanNofsinhar (jew t’Isfel), jew bil-maqlub. Jien u għaddej bir-riċerka għal dan it-tieni artiklu, fi glossarju ta’ termini midmum mid-Dipartiment tal-Ġeografija tad-Direttorat tal-Edukazzjoni1 f’Malta, niltaqa’ ma’ emisfera bl-‘a’. U ninħasad. Forma loġika, wara kollox, għax nofs ta’ sfera, iżda mhux hekk kont nafha. Fiżżewġ edizzjonijiet tad-‘dizzju l-blu’ (kif sirt Novembru 2014 insejjaħlu, b’ċerta għożża) ta’ Mario Serracino Inglott issib biss emisferu bl-‘u’. Bħat-Taljan emisfero, imnissla mil-Latin hemisphaerĭu(m). Imbagħad, għall-ġurament, naqbad lEN-MT, vol. 2, u fil-paġna 1332, taħt hemisphere, insib “emisfera (...) Ħawwadni ħa nifhmek, kif jgħid il-Malti. Ma nafx jekk Aquilina kellux f’moħħu xi distinzjoni partikulari bejn il-forma ġeometrika bl‘a’, u t-terminu proprjament ġeografiku bl-‘u’. Jekk iva, sabiħ li l-Malti jiddistingwi fejn ilsna oħra ma jiddistingwux, iżda tali proposta ma toħroġx ċara, speċjalment meta tqis li l-Aquilina MT-EN jagħti esklussivament il-forma emisferu bl-‘u’. Fil-konkordanza tal-MLRS2 issib Tapit b’mappa anonima, bl-ilsien Dari (il-Persjan tal-Afganistan) - www.iconophilia.net 1 Dokument ta’ referenza siewi ħafna, li sar (u għadu jiġi aġġornat) bl-appoġġ tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti. 2 Maltese Language Resource Server, tal-Università ta’ Malta, http://mlrs.research.um.edu.mt/corpusquery. l-aċċent sittax-il okkorrenza ta’ emisfera, u disa’ każijiet ta’ emisferu. It-taħwid huwa wieħed ġeneralizzat, anki fost il-professjonisti tallingwa. Fil-kuritur tax-xogħol, min jgħid li qatt ma sema’ emisfera bl-‘a’ u min jgħid li qatt ma sema’ emisferu bl-‘u’. Każ sintomatiku ħafna, jidhirli, ta’ kemm il-vokabularju ġeografiku bil-Malti huwa instabbli. Fl-ewwel artiklu ta’ din is-sensiela3 kont diġà semmejt it-taqtigħa ġeografija vs. ġografija, kif ukoll oċean vs. oċeanu. Dawn huma tliet eżempji biss, u diġà jeżistu, iżda wkoll mid-diffikultajiet marbutin mat-tensjoni bejn il-lenti Ingliża globalizzata u dik Taljana fil-mod kif l-ilsien Malti jħares lejn id-dinja li hemm lil hinn minnu. Żid il-ħabel stirat miġbud bejn ilprudenza u x-xewqa ta’ esperimentazzjoni filħolqien tat-toponimi, u jkolli nistqarr li, għalkemm qed nieħu pjaċir bl-eżerċizzju u birresponsabilità, inħoss li taħti hemm vojt enormi. sinifikanti; bħalhom hemm ruxxmata oħrajn. Bżonn, mhux ħolma Jien u naħdem fuq dan il-proġett ta’ toponomija bil-Malti, spiss ikolli l-impressjoni li m’iniex qed nirfes l-art soda li nixtieq nimmappja. Madankollu, il-problemi mhux ġejjin biss mill-inċertezzi u l-varjazzjonijiet li Il-Qarn tal-Afrika, ix-Xmara s-Safra, il-Vulkan Fuġi, il-Pol tan-Nofsinhar... Timmaġinaw mappa tad-dinja kbira mal-ħajt, b’dawn lismijiet? Fl-ewwel artiklu semmejt il-mappa lblu tan-National Geographic li għandi filkubiklu tal-uffiċċju; fl-appartament, mal-ħajt l-aċċent, il-ħarġa nru 11, pp. 28-34. l-aċċent ta’ wara l-iskrivanija, għandi l-istess mappa, earth tone colour, kannella tagħti fl-aħmar. Inqas skolastika, iktar tellurika. Ilni noħlom li jkun hemm mappa simili li turi, fejn possibbli u fattibbli, l-elementi ġeografiċi ewlenin blilsien Malti. Mhux għalija biss, iżda għalliskejjel, il-libreriji, il-kamra tal-aħbarijiet talistazzjonijiet tat-televixin... Semmejt din il-ħolma ma’ ċerti ħbieb meta kont Malta s-sajf li għadda, u kont sorpriż birreazzjoni ġenerali, bħallikieku dan il-fellus li ilu jdur f’moħħi mhuwiex għajr kapriċċ erudit, għalkollox inutli għall-kelliema Maltin infushom. Bla sens, jgħidulek, għax hekk, ta’ ġewwa ġewwa u ta’ barra barra... Qisu lil hinn minn ċertu xefaq, l-ismijiet tal-postijiet għandhom jibqgħu bl-Ingliż bilfors. “Smajt x’ġara fil-Congo River il-ġimgħa l-oħra?”... “Taf li sejrin ħolidej ir-Red Sea s-sajf li ġej?”... Wisq nibża’ li, jekk inkomplu nillimitaw il-kuxjenza ġeografika ta’ lsienna b’dan il-mod – jew agħar minn hekk, nibqgħu nċekknuha billi nissostitwixxu toponimi stabbiliti bl-ismijiet korrispondenti bl-Ingliż (“tislijiet minn Laksimberg”... “il-ġimgħa d-dieħla nkunu fuq gondola f’Venis”) – il-ġenerazzjonijiet li telgħin jibqgħu jitbiegħdu mid-dinja l-kbira mhux biss kunċettwalment, iżda wkoll emozzjonalment, għax ma jkunux kapaċi jimmaġinaw u jesperjenzaw dik id-dinja barranija bi lsienhom. Biex inkunu ġusti, fejn toponomija bil-Malti ma tkunx teżisti, jew bilkemm tkun disponibbli għax m’hemmx mapep jew atlas ta’ referenza, huwa normali li wieħed idur awtomatikament – u spiss inkonxjament – għall-ismijiet kif mitgħallma bl-Ingliż. Fil-Lussemburgu jiġri xi ħaġa simili: bl-eċċezzjoni ta’ ċerti ismijiet ta’ pajjiżi kbar jew fil-qrib li jeżistu fil-lingwa Lussemburgiża, ġeneralment bil-Ġermaniż, jingħadu b’adattament fonetiku ċkejken. Kull kultura tħares lejn kulturi relattivament imbiegħda permezz ta’ xi kultura intermedja, u mhux fil- Novembru 2014 pajjiżi ż-żgħar biss – kif semmejt fl-ewwel artiklu, ħafna ismijiet bl-Ispanjol għal bliet u reġjuni Ewropej inħolqu fis-seklu 19 b’kalk fuq il-Franċiż. Xorta waħda, hekk kif (teorikament) jiżdiedu l-aċċess u lkomunikazzjoni tas-soċjetà Maltija ma’ partijiet tad-dinja li forsi ma tantx kellha rabtiet stretti magħhom fil-passat, il-lingwa, għal raġunijiet psikoloġiċi magħrufa jew mistura, mhix qed timxi paripassu ma’ dan ittwessigħ. It-tqabbil tas-soltu mas-sitwazzjoni fi gżira b’popolazzjoni iżgħar minn tagħna: jien u nfittex mappa tad-dinja bl-Iżlandiż, niskopri b’ċikka dettall minn atlas tal-Ewropa... bilFaeroiż.4 L-għadd ta’ kelliema ta’ din illingwa, bid-djaspora inkluża, huwa mas66,000. Sitt darbiet u nofs inqas mill-għadd ta’ kelliema tal-Malti. Fost it-toponomi tradotti li jidhru f’din il-biċċa żgħira mill-mappa nsibu: Genova-flógvi, Venezia-flógvi, Liguria-hav, Maritimu alpur, St. Bernardsskaró. Jitkellmu waħedhom, iżda mhux fil-vojt: anzi, iqarrbu lqarrejja Faeroiżi tikka iktar lejn il-postijiet imsemmija, u viċiversa. Sal-lum, l-unika mappa tad-dinja li qatt rajt bilMalti (fejn il-kliem mogħti jmur lil hinn missempliċi ismijiet tal-pajjiżi) hi dik li tidher flEnċiklopedija għat-Tfal, adattata minn Pierre J. Mejlak fl-2005.5 Kif iħabbar it-titlu L-ambjenti tad-dinja, din hija mappa fiżika li tagħti proposti interessanti għal ismijiet Maltin talibħra, il-lagi, id-deżerti u l-muntanji ewlenin tad-dinja, fost karatteristiċi ġeografiċi oħrajn. Bħala l-ewwel pass, avolja limitata fid-daqs u fid-dettall, u minkejja l-inkonsistenza fl-użu tal-artiklu, hija mappa eċitanti. Daqstant ieħor il-mapep tal-kontinenti individwali fil-paġni sussegwenti, anki jekk dawn huma iktar politiċi milli proprjament ġeografiċi. Enċiklopedija għat-Tfal (Merlin Publishers / Usborne), pp. 286-87. l-aċċent Dettall minn atlas tad-dinja, bil-Faeroiż. Huwa dnub li għad m’hemmx text book talġeografija bil-Malti li jinkludi mappa li tmur lil hinn mill-Ewropa u l-Mediterran. L-iktar wieħed ippubblikat riċentement, Id-Dinja Darna 2, editjat minn Edward Gilson għarraba’ sena tas-sekondarja, fih mappa li turi lqxur tettoniċi tad-dinja6, iżda l-iskop ta’ dan ilktieb huwa li jgħallem tagħrif ġeografiku fissens proprju, iktar milli fis-sens kartografiku. Safejn stajt nistħarreġ, mapep tad-dinja oħrajn bl-ilsien Malti ma jeżistux. Is-sens ta’ mejt, ta’ diżorjentament quddiem dan in-nuqqas nixtieq negħlbu, u l-proċess se jkun twil ħafna, tista’ tgħid ma jispiċċa qatt. Meta niġu għall-ħolqien ta’ toponimi, importanti li nevitaw kemm jista’ jkun kwalunkwe kriterju ta’ estetika. Jekk proposta 6 Id-Dinja Darna 2: niskopru l-ambjent naturali tagħna (Id-Dipt. tal-Ġeografija), p. 130. ta’ toponimu bil-Malti tinħassx iktar jew inqas eżotika se jiddependi mill-kuxjenza ġeografika ta’ dak li jkun. Xorta waħda, għalkemm is-sens ta’ eżotiżmu jaf ikun inevitabbli fil-bidu, traduzzjoni jew trażlitterazzjoni ta’ toponimu m’għandhiex tiġbed l-attenzjoni lejha nfisha iktar milli lejn l-eżistenza u l-pożizzjoni ġeografika tal-post li tirrappreżenta fuq ilmappa jew l-atlas, inkella l-eżerċizzju kollu jkun qed isir għalxejn, għajr forsi bħala divertiment u ħolqien ta’ mappa għat-tiżjin taluffiċċju jew tas-salott. Din mhix logħba – għalkemm sfida sabiħa, u daqstant ieħor divertenti għalija li ilni ffissat fil-mapep mindu kelli tmien snin – iżda tentattiv biex l-ilsien Malti, u allura l-kelliema tiegħu, isir jagħraf, jifhem, u jesperjenza d-dinja li hemm lil hinn mix-xefaq ġeografiku tiegħu, flok jiżloq bilfors fl-Ingliż għax m’hemmx alternattiva iktar ‘lokali’ disponibbli jew mifruxa biżżejjed. l-aċċent Kriterji preliminari: tliet alternattivi Fit-tabella li tidher f’paġna 33 nagħti r-riżultati tal-ewwel esplorazzjoni tal-kriterji possibbli fil-ħolqien jew adattament tat-toponimi. Iddinja kbira ħafna (!) u allura ddeċidejt li għalissa niffoka fuq l-Afrika biss, kontinent massiċċ iżda ‘kumpatt’ biżżejjed biex nittestja fih il-kriterji li qed nipprova nfassal. Imbagħad f’ħarġiet oħra nkompli, kontinent kontinent. Kif speċifikajt fl-ewwel artiklu, tinteressani fuq kollox it-toponomija proprjament ġeografika – reġjuni ġeoloġiċi, ktajjen ta’ muntanji, meded jew korpi7 tal-ilma, eċċ. – flok dik politika, anki jekk ċertu trikkib bejniethom se jkun inevitabbli. Nevita li nidħol wisq fil-kwistjoni tal-ismijiet tal-pajjiżi, kamp biż-żgur iktar politiku milli lingwistikuġeografiku, fost l-oħrajn għax bħalissa għaddejja reviżjoni tal-lista tal-pajjiżi (dik li ġiet imposta bil-għama mill-gvern Malti ta’ erba’ snin ilu) li tidher fl-Anness 5 tal-Gwida tal-Istil Interistituzzjonali, f’idejn il-Kumitat tat-Terminoloġija tal-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti. L-erba’ kategoriji tar-ringieli huma ġenerali ħafna: toponimi li jidentifikaw reġjuni jew żoni ġeografiċi; oronimi (ismijiet ta’ forom muntanjużi); idronimi (ismijiet ta’ korpi jew meded tal-ilma, mhux biss fuq il-kontinent iżda anki madwaru); u toponimi ta’ karatteristiċi ġeografiċi oħrajn li x’aktarx jiġu indikati fuq mappa jew f’atlas. F’dan l-istadju, jinteressana ħafna aktar it-tqassim tal-kolonni: traduzzjoni (kunċettwali), trażlitterazzjoni (traduzzjoni abbażi ta’ kalk grafiku-fonetiku, iktar milli kunċettwali), jew żamma fil-‘lingwa pont’, jew kombinament ta’ traduzzjoni u għażla mit-tnejn l-oħra f’każ ta’ toponimu kompost li ma jinqalibx bis-sħiħ. Il-linji ta’ bejn dawn il-possibilitajiet mhumiex It-terminu ‘korpi tal-ilma’ jinsab fil-Leġiżlazzjoni Sussidjarja 423.40: http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx? app=lom&itemid=10703&l=2 Novembru 2014 għalkollox ċari; dawn il-kolonni jibqgħu preliminari, u fit-tabelli tal-kontinenti li se nżuru fil-futur, jista’ jkun li jkomplu jinqasmu, jew forsi jingħaqdu. Iktar ’l isfel niddiskuti b’eżempji d-differenzi bejn dawn il-ħames kolonni. Il-‘lingwa pont’ Kif spjegajt fl-ewwel artiklu, qabel ma niddeċiedu jekk toponimu għandux jinqaleb mil-lingwa pont, jiġi trażlitterat abbażi talforma grafika fil-lingwa pont, jew jitħalla f’dik l-istess lingwa pont, l-ewwel mistoqsija li rridu nsaqsu ovvjament hija: liema għandha tkun dik il-‘lingwa pont’? Tradizzjonalment, l-ismijiet tal-pajjiżi l-aktar li jsegwu l-forma Taljana: il-Marokk mhux *(il-) Morokow, l-Eġittu mhux *(l-)Iġipt, il-Ginea mhux *(il-)Gini. Madankollu (u kif diġà stqarrejt, ma rridx nidħol iktar milli hemm bżonn fil-kwistjoni tal-ismijiet tal-pajjiżi), wieħed ma jistax jiċħad li l-forom bl-istilla, kliem Ingliż imlissen la Maltija, kulma jmur qed jinstemgħu aktar fit-taħdit, u kultant ġieli anki bl-artiklu, daqslikieku kienu ismijiet stabbiliti bil-Malti.8 Iż-żmien meta konna nħarsu lejn id-dinja esterna mil-lenti tal-kultura Taljana beda jitbiegħed ġmielu (forsi minn nofs id-disgħinijiet ’l hawn?), iżda qabel ma nkunu f’qagħda li nikkonfermaw li l-bidla progressiva fil-lingwa pont tal-ismijiet talpajjiżi hija fenomenu ġenerazzjonali, huwa importanti li jsir sondaġġ fost kelliema Maltin ta’ etajiet differenti, biex minnu jinsiltu statistiċi li jippermettu l-identifikazzjoni (jew le) ta’ progressjoni fix-xejriet minn faxxa t’età għall-oħra. U kultant, l-użu tal-artiklu ma’ toponimu li jkun baqa’ bl-Ingliż jiżloq anki fil-kitba: “Wara li fetaħ is-seduta plenarja, il-President Schulz ikkundanna lintimidazzjoni ta’ attivisti favur id-drittijiet tal-bniedem fil-Bahrain u fl-Egypt” l-aċċent Fin-nuqqas ta’ dak is-sondaġġ, iżda mhux sempliċement fid-dawl tal-bidla apparentement għaddejja fil-lingwa pont tal-ismijiet talpajjiżi, tajjeb li niftakru li dawn it-toponimi partikulari, iktar politiċi milli ġeografiċi, kważi dejjem se jkunu iktar stabbiliti fil-kuxjenza spazjali u lingwistika Maltija minn ismijiet iktar ‘lokali’ u proprjament ġeografiċi, li ma jiġux mitgħallma u jissemmew ħafna inqas. U fin-nuqqas ta’ mappa jew atlas bil-Malti, dak li jkun x’aktarx imur ifittex it-tagħrif ġeografiku bl-Ingliż, pjuttost milli bit-Taljan jew lingwa oħra. Għaldaqstant, bħala prinċipju ġenerali (iżda miftuħ għal eċċezzjonijiet), jaqbel li llingwa pont li minnha noħolqu jew nissellfu toponimi ‘ġodda’ tkun appuntu l-Ingliż. Għaddinja ‘Latina’, pereżempju l-parti l-kbira talAmerka t’Isfel u tal-Amerka Ċentrali, jista’ 26 jkun li t-Taljan ikun aktar xieraq bħala lingwa pont għax morfoloġikament iktar qrib lIspanjol u l-Portugiż, iżda din għalissa tibqa’ suppożizzjoni, li jkollna sempliċi nikkonfermaw jew niċħdu meta naslu għattismija ta’ karatteristiċi ġeografiċi f’dawk irreġjuni tad-dinja. F’kull każ, anki fejn illingwa pont tkun l-Ingliż, tajjeb li ma ninsewx it-toponomija Taljana għalkollox, għax f’ċerti każijiet tista’ tkun ta’ għajnuna billi tipproponi soluzzjoni jew iżżomm sottillezza li taf tkun iktar xierqa għat-tismija tal-post li jkun, kif se naraw f’xi eżempji iktar ’l isfel. Il-konsistenza ġenerali fl-għażla tal-lingwa pont hija importanti mhux biss fejn jidħlu ttrażlitterazzjoni u s-self ta’ ismijiet, iżda iktar u iktar għat-toponimi proprjament tradotti. l-aċċent Ta’ sikwit, toponimu Ingliż jixhed struttura jew morfoloġija differenti mill-ekwivalenti tiegħu bit-Taljan. Eżempju minnhom huwa Nubian Desert, bl-aġġettiv, kontra Deserto di Nubia, bin-nom. Jekk iddeċidejna li nimxu fuq l-Ingliż, f’dan il-każ għandna mmorru għattraduzzjoni sħiħa, id-Deżert Nubjan, flok kombinament ta’ traduzzjoni u trażlitterazzjoni mit-Taljan, ċjoè *id-Deżert ta’ Nubja. (M’hemmx xi ngħidu, it-trażlitterazzjoni minnha nfisha hija forma ta’ traduzzjoni, iżda huwa f’każ ta’ aġġettiv li tali traduzzjoni tkun appuntu ‘kunċettwali’, lil hinn mis-sempliċi kalk fuq nom proprju.) Eżempju ieħor, ftit iktar ikkumplikat, li jista’ jitqies eċċezzjoni li tikkonferma r-regola: Ethiopian Highlands vs. Acrocoro Etiopico. Lewwel nett, dawn il-Highlands mhumiex ‘għoljiet’ – żgur mhux fis-sens Malti ta’ ‘għolja’ – iżda medda art wiesgħa, imħarbta iżda ta’ altitudni pjuttost konsistenti, bi ftit qċaċet sparpaljati. Huwa eżempju ta’ plateau, jew altipjan (terminu mogħti fil-glossarju msemmi ta’ Gilson et al. 2013, ara n-nota 1). Anki jekk Altipjan tinħass iktar qrib it-Taljan Acrocoro milli l-Ingliż Highlands, tibqa’ traduzzjoni kunċettwali. It-tieni nett, rigward l-aġġettiv tat-toponimu inkwistjoni, biex nibqgħu konsistenti fl-għażla tal-lingwa pont, mal-ewwel daqqa t’għajn, ikun jaqbel li mmorru għal Altipjan *Etjopjan, flok Etjopiku. Madankollu, b’hekk inkunu qed nitilfu d-distinzjoni sottili li jagħmel it-Taljan bejn etiope (mill-pajjiż jew mill-istat) u etiopico (tal-poplu jew tar-razza). L-aġġettiv Ingliż Ethiopian ikopri ż-żewġ sinifikati, iżda l-ewwel wieħed huwa politiku, filwaqt li tattieni huwa demografiku, u għaldaqstant iktar ġeografiku. Huwa għalhekk li ħassejt li Altipjan Etjopiku tkun soluzzjoni iktar xierqa; l-Ingliż baqa’ l-lingwa pont, iżda t-Taljan għen fl-għażla bejn iż-żewġ aġġettivi Maltin li kienu L-aġġettiv Etjopiku jitla’ għaxar darbiet fil-konkordanza tal-MLRS (bejn il- Novembru 2014 maskil, il-femminil u l-plural); minkejja li ma toħroġx ċara, minn dawk l-għaxar eżempji, listess distinzjoni bħalma jagħmel it-Taljan (qabbel mat-taħwid ġenerali li jeżisti bejn Iżraeljan u Iżraelit), il-preċiżazzjoni taqdina tajjeb, u għal mappa li tmur neċessarjament lil hinn mir-realtajiet politiċi, iż-żamma ta’ tali distinzjoni mhijiex sempliċi kapriċċ. L-istess jgħodd għad-Deżert Libiku, flok id-*Deżert Libjan. L-Ingliż jibqa’ l-ilsien ta’ referenza għattoponimi tradotti b’mod kunċettwali, u paradossalment, għall-ismijiet trażlitterati wkoll, anki jekk il-proċess huwa wieħed ħafna iktar superfiċjali. Fit-trażlitterazzjoni ta’ toponimu, ‘nimmalteżizzaw’ mhux il-ħoss blIngliż, iżda l-kitba, kif misjuba f’mappa, atlas jew enċiklopedija Ingliża. Hawnhekk huwa importanti li nisħqu li l-kelma maħluqa b’tali kalk, anki jekk ikollha bixra iktar la Taljana milli la Ingliża, ma tkunx ir-riżultat ta’ Taljanizzazzjoni ta’ isem Ingliż, iżda ta’ trażlitterazzjoni Maltija. Il-morfoloġija tista’ tkun simili, u l-ħsejjes vokaliċi se jixxiebhu ħafna, iżda l-alfabett Taljan u dak Malti huma żewġ sistemi differenti. Eżempju sempliċi: abbażi ta’ Mount Kilimanjaro noħolqu il-Muntanja / il-Vulkan Kilimanġaro (jew il-Kilimanġaro, b’elissi), mhux *Kiliminġarow; il-vokali qrajniehom iktar la Taljana milli la Ingliża (bil-ħoss taxschwa /ə/ fit-tielet sillaba u d-dittongu /oʊ/ talaħħar), iżda proprjament qrajniehom la Maltija. L-istess il-Muntanji tal-Atlas, flok tal*Etlis. Issa li ċċarajna l-kwistjoni tal-lingwa pont, nistgħu ngħaddu għal diskussjoni iktar sistematika tal-kolonni tat-tabelli. alternattivi fil-ħolqien (jew le) ta’ toponimu bil-Malti, u t-taħlitiet tagħhom, huma kif ġej. Intant, se nkunu qed nistaqsu: x’jista’ jiġi tradott, x’jista’ jiġi trażlitterat, u x’għandu jibqa’ bilfors fil-lingwa pont? l-aċċent (a) Traduzzjoni kunċettwali Din l-alternattiva hija l-iktar waħda xierqa għal toponimi li huma deskrittivi, kultant anki b’mod metaforiku, bħalma hu l-każ tal-Qarn tal-Afrika. Il-parti tat-toponimu li tindika t-tip ta’ karatteristika ġeografika ċertament tinqaleb (Deżert, Altipjan, Wied, eċċ.),9 kif ukoll laġġettivi (il-Baħar l-Aħmar), filwaqt li n-nomi proprji li jidhru f’din il-kolonna diġà huma kliem stabbilit bil-Malti: in-Nil, ngħidu aħna, ma tistax titqies trażlitterazzjoni ta’ Nile jew Nilo, iżda hija kelma Maltija proprja. L-istess il-Kanal ta’ Swejs, li setgħet inkitbet ukoll Swejż (fl-MLRS issibhom it-tnejn, bil-forma bl-‘s’ tirbaħ b’xagħra u sufa, bi skor ta’ 7-6); li kellna nżommu iktar qrib l-isem lokali blGħarbi (bħala lingwa oriġinali flok lingwa pont, li f’dal-każ m’hemmx għax mhijiex trażlitterazzjoni), l-‘s’ taqbel iktar, iżda dan mhuwiex il-kriterju segwit10 – f’kull każ, bilMalti, iż-‘ż’ fit-tarf ta’ kelma titlissen s. Bħala tradutturi, din hija l-kolonna li ovvjament tinteressana l-iktar. It-tieni diffikultà fid-dixxiplina tat-toponomija li semmejna fl-ewwel artiklu kienet tirrigwarda ttrasparenza, jew b’mod aktar speċifiku, ittaqtigħa bejn ir-rispett lejn il-familjarità u lbżonn tal-kreattività. L-eżempji li rajna s’issa huma trasparenti ħafna, fis-sens illi l-postijiet jew indikati mit-toponimu jintgħarfu jinftiehmu mill-ewwel, mingħajr il-bżonn li wieħed jipprova jmaħħaħ biex jitla’ lura għallisem ekwivalenti fil-lingwa pont. Il-kwistjoni tal-familjarità hija waħda skabruża – sakemm ma jsirx xi sondaġġ estensiv, kif jista’ wieħed ikejjel kemm popolazzjoni ta’ kelliema talistess lingwa hija midħla ta’ ċertu post Hawnhekk, il-glossarju ta’ termini ġeografiċi ta’ Gilson et al. 2013 imsemmi fin-nota 1 huwa sors importanti ta’ għajnuna. Apparti l-kompletezza, ta’ min wieħed jirrispetta dan il-glossarju wkoll għaliex (bl-eċċezzjoni tal-emisfera) mhux dejjem jikkommetti ruħu għal varjant waħdani. Qabbel ma’ il-Magreb, abbażi tat-Taljan, flok *ilMagħreb, idderivata mill-kelma Għarbija ewkivalenti għall-Għarb jew il-Punent. Novembru 2014 imbiegħed, u mal-isem tiegħu bil-Malti, blIngliż, jew bi lsien ieħor? Diffiċli, u f’dan listadju inutli, li nippretendu li naqilbu kull toponimu li nqisu traduċibbli; għandna nibdew bl-ismijiet l-iktar prominenti fuq il-mappa, u tax-xejriet progressivament, bl-għajnuna kreattivi li joħorġu u jistabbilixxu ruħhom, ngħaddu biex naqilbu toponimi oħrajn. F’dik il-kreattività, iżda, irridu noqogħdu attenti ħafna biex ma nimxux b’kapriċċ; l-“isbaħ” soluzzjoni, jew dik li tidhrilna l-iktar ‘eleganti’ (biex ma ngħidux l-iktar “Maltija”), mhux dejjem se tkun l-iktar għażla xierqa, speċjalment jekk ma tirrispettax il-preċiżjoni ġeografika jew ġeoloġika, jew jekk tinħass tant eżotika li teżisti biss bħala isem għalih innifsu, flok tikketta li tindika post konkret, kif toponimu suppost jagħmel. Ċerta limitazzjoni fil-kreattività tista’ tkun meħtieġa wkoll fillivell grammatikali: ngħidu aħna, l-istat kostrutt jippresta ruħu tajjeb ħafna għal ċerti tipi ta’ toponimi (eż. Kap Santa Luċija), iżda jista’ wkoll iqarraq – filwaqt li l-Wied tan-Nil ikopri eluf ta’ kilometri, l-isem *Wied in-Nil kieku jissuġġerixxi post pjuttost żgħir u milqugħ, bħall-widien ta’ Malta. Fl-istess ħin, ma rridux nibżgħu wisq millħolqien ta’ toponimi bil-Malti fejn possibbli, fattibbli, u tassew utli biex id-dinja nsiru nifhmuha aħjar, jiġifieri billi nagħrfuha u naħsbuha fi lsienna. Kif għidt fl-ewwel artiklu, biex toponimu ġdid jistabbilixxi ruħu, l-ewwel pass huwa li jinqara, it-tieni li jintlaqa’, u mbagħad, bil-mod il-mod permezz talesponiment u l-edukazzjoni, li jindara. L-iktar żewġ każijiet problematiċi ta’ traduzzjoni f’din l-ewwel kolonna kienu dawn li ġejjin. Il-Wied tar-Rift il-Kbir Il-wied li minnu ħarġet l-umanità kollha, ulied ta’ Eva Mitokondrjali, għexieren t’eluf ta’ snin Din il-proposta ta’ toponimu tidher filkolonna (a), u mhux fl-(a)+(c), għax il-kelma rift qed tiġi (anzi, diġà ġiet) importata bħala Minkejja l-użu metaforiku li l-aċċent mdorrijin bih bl-Ingliż, rift (u miegħu rift valley) huwa terminu ġeoloġiku speċifiku ħafna, li jirreferi mhux biss għall-forma tiegħu iżda wkoll għall-mod kif ikun inħalaq. Ikkunsidrajna diversi alternattivi għaliha, mingħajr bżonn. Fossa u fondoq jistgħu jirreferu għall-forma, iżda mhux għall-azzjoni tettonika li sawrithom. Ħarq u ħandaq mhumiex adattati lanqas; kif jikkonferma Ġużi Gatt,11 it-tnejn li huma jidhru bis-saħħa talilma, filwaqt li rift jinfetaħ b’ġibda taħt l-art. Jekk ir-rift jitwessa’ biżżejjed, joħloq rift valley, deskritt minn Aquilina (EN-MT vol. 3 p. 2672) bħala “wied bil-ġenb tiegħu wieqaf ikkaġunat minn ċediment tal-qoxra tal-art”. Dan ir-rift valley aktarx jimtela bl-ilma, salpunt li jilqa’ lag sħiħ, jew aktar minn lag wieħed. Dan ovvjament hu l-każ tal-lagi talLvant tal-Afrika, kemm dawk alkalini talEtjopja u kemm dawk ikbar u iktar fondi millKenja ’l isfel (bl-eċċezzjoni tal-Lag Victoria, li jinsab f’dipressjoni bejn żewġ rifts, jew bejn iż-żewġ fergħat tal-istess rift, skont iddefinizzjoni ġeografika li se nkomplu naraw ftit iktar ’l isfel). Il-kelma firda forsi tkun xierqa bħala referenza għall-oriġini tettonika tar-rift, u tiġbor fiha wkoll, xi ftit u b’mod impliċitu, l-idea talforma. Madankollu, xorta mhijiex speċifika biżżejjed; barra minn hekk, bħala toponimu possibbli, il-Wied tal-Firda l-Kbira jaf jinħass metaforiku wisq, u forsi, saħansitra, iktar bibbliku (!) milli ġeoloġiku. Ħarsa lejn ċerti ilsna Rumanzi tikkonferma l-ispeċifiċità tatterminu rift, u għalhekk l-importazzjoni tiegħu – La vallée du grand rift, El Gran Valle del Rift, saħansitra O Grande Vale do Rifte bilPortugiż, bl-‘e’ miżjuda biex il-kelma tiġi ‘naturalizzata’. L-importazzjoni – mhux sempliċi żamma – talkelma rift issir, allura, minħabba kwistjoni ta’ preċiżjoni ġeografika. Madankollu, biex Gatt, Gużi, 2005. Qiegħda fil-Ponta ta’ Lsieni, Klabb Kotba Maltin, pp. 9-10. Il-Wied tar-Rift il-Kbir u l-Lagi l-Kbar Afrikani mħaddna minnu, kif jidhru f’mappa bl-Ungeriż (Wikipedia) tabilħaqq inkunu preċiżi, irridu nżommu f’moħħna li l-isem Great Rift Valley, kif ivvintah u spjegah l-esploratur John Walter Gregory lejn tmiem is-seklu 19, huwa ġeoloġikament impreċiż, għax l-art koperta minnu fil-fatt hija magħmula minn taħlita ta’ sistemi tettoniċi differenti. Dak li nifhmu llum bl-isem popolari Great Rift Valley jissejjaħ proprjament l-East African Rift (EAR), li jinqasam f’żewġ fergħat f’xaqliba u oħra talLag Victoria: fil-Punent l-Albertine Rift (jew ir-Rift Albertin), u fil-Lvant il-Main Ethiopian Rift (jew ir-Rift Etjopiku Ewlieni). U hawnhekk tqum mistoqsija importanti: flewwel mapep tad-dinja bl-ilsien Malti, għandna mmorru strettament għall-preċiżjoni (ġeografika / ġeoloġika), jew ninkludu wkoll lismijiet ‘popolari’ jew ‘tradizzjonali’ tat-tip Great Rift Valley / il-Wied tar-Rift il-Kbir? Idealment, nirrispettaw u nġibu t-tnejn, iżda fuq mappa jew f’atlas ċkejken, l-ispazju jaf ikun limitat. l-aċċent Il-Kap tal-Isperanza t-Tajba Fl-ewwel artiklu kont issuġġerejt, bħala proposta ftit ‘imġebbda’ li żerżaqt f’nofs ittest, it-toponimu Kap it-Tama t-Tajba. Kap, mhux Ras; hemm ħafna rjus madwar Malta (Ras il-Pellegrin), kif ukoll ponot (il-Ponta ta’ Bengħajsa), iżda fost l-iktar promontorji ddefiniti nsibu Kap San Mitri, fil-Majjistral t’Għawdex. Kap mhux biss ikun ikbar minn ras; iktar importanti minn hekk, jimmarka estremità ġeografika, kif ukoll bidla fiddirezzjoni ġenerali tax-xatt.12 Rigward it-tieni element tat-toponimu, kont mort għall-kelma Tama mingħajr tħassib. Għadd ta’ kollegi fehmu l-isem Kap it-Tama tTajba mill-ewwel, iżda ovvjament, kienu qrawh f’kuntest partikolari; mingħajr mappa u diskussjoni ġeografika, x’aktarx kienu jdumu iktar biex jidentifikaw il-post imsemmi. Iktar ’il quddiem, kien hemm min fakkarni fil-kelma speranza, u semmieli l-Wied tal-Isperanza li hemm il-Mosta. Għalkemm speranza forsi tinħass kemxejn arkajka (jekk mhux ukoll reliġjuża jew liturġika), fiha vantaġġ li ta’ min nikkunsidrawh għall-għan tagħna – l-isem ilKap tal-Isperanza t-Tajba (jew Kap lIsperanza t-Tajba jekk naċċettaw l-użu ftit goff tal-istat kostrutt f’dan il-każ) jidher iktar familjari, tal-anqas għal min hu midħla talisem Taljan Capo di Buona Speranza, u wisq Novembru 2014 probabbli jintlaqa’ u jindara iktar malajr millverżjoni bit-Tama. M’hemmx xi ngħidu, il-fatt li jeżistu Wied lIsperanza u l-Kappella tal-Isperanza f’Malta mhuwiex raġuni oġġettiva biex napplikaw Speranza wkoll għall-kap tal-Lbiċ tal-Afrika. Mistoqsija iktar importanti hija: huma sinonimi perfetti tama u speranza? L-impressjoni tiegħi hija li meta tittama, ix-xewqa (u forsi anki lbiża’ li ma sseħħx) tkun qisha iktar profonda milli meta tispera; iżda paradossalment, il-ftit drabi13 li għadu jintuża n-nom speranza, qisha emozzjoni iktar qawwija mis-’sempliċi’ tama, marbuta ma’ xenqa ikbar, u għalhekk forsi iktar imbiegħda. Bħallikieku speranza fiha iktar sens ta’ distanza, mirfud ukoll mittogħma ‘arkajka’ tagħha. Din ovvjament hija distinzjoni soġġettiva, indikazzjoni ta’ xejra possibbli iktar milli regola (kif dejjem hu l-każ fis-semantika), xejra li ma tistax tiġi kkonfermata mingħajr ħafna eżempji f’kuntesti differenti. Qabbel, madankollu, l-eżempji li ġejjin: 1a - “ħriġt kmieni bit-tama li nilħaq tal-linja” 1b - “ħriġt kmieni bl-isperanza li nilħaq tallinja” Is-sentenza 1a hija naturalissma, filwaqt li 1b x’aktarx tinħass pedantika u falza. Qabbel ukoll: 2a - “għandha t-tama li l-operazzjoni tirnexxi” 2b - “għandha l-isperanza li l-operazzjoni tirnexxi” Naturali t-tnejn, għalkemm f’2a x’aktarx jintuża l-verb tittama flok in-nom tama. Iżda f’2b, nifhem li x-xewqa hija iktar profonda, u forsi wkoll iktar delikata. Id-distinzjoni tibqa’ 13 Għaldaqstant, Cape Town bil-Malti tiġi tissemma Belt il-Kap, u mhux Belt ir-Ras (!) Jew forsi mhux daqshekk ftit – ta’ speranza hemm 95 okkorrenza fl-MLRS, għalkemm uħud minnhom jidhru f’sentenzi bit-Taljan, u oħrajn huma nomi proprji ta’ bini jew ta’ persuni. l-aċċent soġġettiva, iżda forsi mhijiex sottili daqskemm tidher. Fost ir-riżultati li tagħti l-konkordanza tal-MLRS, hemm żewġ sentenzi fejn tama u speranza jintużaw flimkien: “ħalli jidħol fid-dinja tax-xogħol b’ċerta serjetà, tama u speranza għall-ġejjieni” Sors: “ilhom seba’ snin mimlijin tama u speranza, u dawn it-tamiet u l-isperanzi ma jaslu qatt!” Sors: press_torca5059, artiklu ta’ opinjoni. Apparti r-raġunament favur ‘speranza’ bħala kompromess tajjeb fit-tensjoni bejn ilkreattività u l-familjarità fil-ħolqien tattoponimi bil-Malti, jekk ‘speranza’ hija iktar profonda minn ‘tama’, forsi tkun iktar adatta biex tiddeskrivi x’kienu jħossu l-baħħara Portugiżi tas-seklu 15 (u l-baħħara ta’ wara, inkluż tal-lum) huma u jduru mal-Kap, joħorġu minn oċean u jidħlu f’ieħor, u fuq kollox, jibdew jitbiegħdu minn waħda mill-iktar żoni ta’ baħar imqalleb fid-dinja, fejn jiltaqgħu u jduru fuq xulxin il-kurrent kiesaħ ta’ Benguela u l-kurrent sħun ta’ Agulhas. Tant hu hekk, lewwel isem Portugiż ta’ dan il-kap, mogħti mill-esploratur Bartolomeu Dias meta pprova jdur miegħu fl-1487, kien Cabo das Tormentas (Kap it-Tempesti); jista’ jkun li l-bidla fl-isem għal Cabo da Boa Esperança iktar ’il quddiem saret biex il-baħħara jiskonġraw il-biża’ pproġettat mill-isem mogħti minn Dias. Fil-Franċiż ukoll teżisti distinzjoni bejn żewġ kelmiet li jikkorrispondu, skont id-dizzjunarji, għall-Ingliż ‘hope’ – ‘espoir’ u ‘espérance’. Skont id-dizzjunarju Robert, tal-ewwel hija lazzjoni li tittama, filwaqt li tat-tieni – li tintuża inqas u tinħass kemxejn arkajka u letterarja – hija s-sentiment, li joqrob xi ftit lejn l-Ingliż ‘expectation’. L-isem Franċiż tal-promontorju inkwistjoni fil-fatt huwa Cap de BonneEspérance, flok eż. *du Bon Espoir. Il-Franċiż mhuwiex il-lingwa pont tagħna, iżda naħseb li mhix din id-distinzjoni, għalkemm paralleliżmu preċiż ma’ dik Maltija, tkompli Novembru 2014 xxaqleb il-miżien lejn il-Kap tal-Isperanza tTajba, pjuttost milli tat-Tama. (b) Trażlitterazzjoni Kif diġà spjegajt iktar ’il fuq fid-diskussjoni tal-lingwa pont, itdwar l-għażla trażlitterazzjoni ta’ nomi proprji bl-ortografija Maltija timplika kalk fuq il-kitba tan-nom kif misjub bl-Ingliż, u dan il-kalk għandu jitqies bħala l-Malteżizzazzjoni li hu, u mhux bħala Taljanizzazzjoni abbażi tal-Ingliż. Il-Kongo, mhux *Il-Kongow, in-Niġer, mhux *in-Najġa, eċċ. F’din il-kolonna, l-ismijiet jidhru waħedhom minħabba elissi tal-karatteristika ġeografika, is-soltu xmara, muntanja jew vulkan. Għalhekk dawn it-toponimi jidhru wkoll fit-tielet kolonna, (a)+(b), flimkien malkaratteristika li tkun. It-toponimi li huma wkoll ismijiet ta’ pajjiżi (bħaż-żewġ eżempji li għadni kif tajt), avolja jistgħu jitqiesu sa ċertu punt bħala ‘stabbiliti’, qed inqishom trażlitterazzjonijiet billi għaddejja r-reviżjoni tal-lista tal-pajjiżi (kif semmejt iktar ’il fuq), u għax f’kull każ, mhumiex kliem Malti ‘tradizzjonali’ bħal dawk li jinsabu filkolonna (a). It-trażlitterazzjoni spiss tinvolvi adattament ċkejken, u kultant ma tinvolvi l-ebda bidla firrigward tal-ortografija tal-lingwa pont – f’dawn il-każijiet hemm koinċidenza grafika perfetta, daqslikieku l-isem diġà huwa trażlitterat bil-lest. Fl-adattament ortografikufonoloġiku, huwa importanti ħafna li tinżamm il-konsistenza minn toponimu għal ieħor. huma t-tendenzi ġenerali fittrażlitterazzjoni mill-Ingliż għall-Malti: konsonanti: ch > ċ, c > k, h (fejn imleħħna) > ħ, j > ġ, sh > x, z > ż Ittri żejda, fis-sens illi mhumiex imleħħna floriġinal, fil-Malti jaqgħu: eż. l-aċċent (a) Traduzzjoni kunċettwali + (b) Trażlitterazzjoni (a) Traduzzjoni kunċettwali + (c) Tħollija fil-lingwa pont Kwistjoni li ħabbtitni ħafna f’din il-kolonna kienet tirrigwarda l-użu tal-artiklu bejn ilkaratteristika ġeografika u t-toponimu proprju fejn dan mhuwiex ukoll isem ta’ pajjiż, l-iktar fil-każ tal-muntanji. *Il-Muntanji Atlas, jew ilMuntanji tal-Atlas? Kollha bl-artiklu, kollha mingħajru, jew nimxu każ b’każ? L-erba’ xenarji li fihom jixraq li toponimu jibqa’ fil-lingwa pont anki fid-dehra grafika tiegħu huma dawn li ġejjin: Kif stajt nifhem mit-Taljan, il-ktajjen ta’ muntanji ta’ ċertu daqs jew firxa, jew li jaqsmu isimhom ma’ reġjun (mhux bilfors politiku, anzi), ġeneralment ikunu bl-artiklu. L-ismijiet li ma jeħdux l-artiklu jidher li huma wkoll toponimi ta’ bliet jew irħula, jew isem mogħti f’lingwa mhux lokali (il-każ tal-Muntanji Aħmar, li jinsabu fl-Etjopja; bl-Ingliż Ahmar Mountains, mhux Red Mountains, u għalhekk mhux Ħomor; deskrizzjoni aġġettivali blGħarbi li mbagħad sar nom f’ilsna oħra). Iżda dawn huma biss tendenzi, u l-kwistjoni talartiklu għad irrid inkompli nistħarriġha f’artikli futuri ta’ din is-sensiela. (c) Żamma tal-isem fl-ortografija tal-lingwa pont It-toponimu jibqa’ fil-lingwa pont u jżomm lortografija tiegħu, anki jekk din ma taqbilx mas-sistema Maltija. Kif l-isem jitlissen filprattika mbagħad storja oħra, u huwa kważi inevitabbli li titlissen ‘la Maltija’ xorta waħda. F’artikli futuri, din il-kolonna x’aktarx tingħaqad ma’ tal-aħħar, (a)+(c). S’issa ġbart erba’ xenarji li fihom jaqbel li toponimu jinżamm fil-lingwa pont. L-uniċi żewġ toponimi li jidhru f’din il-kolonna (c) huma lkatina tal-muntanji tal-Afrika t’Isfel magħrufin bħala d-Drakensberg (ix-xenarju (i) fissezzjoni li jmiss), u l-Orange, isem ix-xmara li tifred l-Afrika t’Isfel u n-Namibja, hawnhekk bl-elissi (ix-xenarju (ii) hawn isfel). (i) Il-lingwa pont diġà qed tirrispetta lingwa oħra, mhux bilfors lokali, eż. id-Drakensberg, il-Golf ta’ Gabès, il-Kap Agulhas, l-Istrixxa t’Aouzou. (ii) It-toponimu ġej minn nom proprju ieħor, spiss isem ta’ persuna - eż. Il-Lag Victoria, Albert eċċ., il-Muntanja Stanley, u saħansitra ix-Xmara Orange, imsemmija mhux għallkulur iżda għal prinċep Olandiż14. (iii) It-toponimu ġej minn deskrizzjoni ġeografika u teorikament tista’ ssir traduzzjoni kunċettwali tiegħu, iżda l-post jew l-element ġeografiku inkwistjoni ftit li xejn huwa magħruf lil hinn mir-reġjun tiegħu, u allura jista’ jitqies wisq ‘lokali’ biex jinqaleb f’ilsna oħra - eż. Kap Three Points, peniżola ċkejkna tal-Gana, bit-Taljan ukoll Capo Three Points. (iv) Anki jekk it-trażlitterazzjoni Maltija talisem tkun tinvolvi biss sempliċi bidla ta’ ittra tat-tip i/y > j jew j > ġ, bħal fix-xenarju (iii), ilpost jista’ jitqies wisq ‘lokali’ biex l-isem tiegħu jiġi adattat ortografikament, eż. ilForesta Nyungwe, isem li jibqa’ jinkiteb listess anki bit-Taljan li kieku kien jibdel il-‘y’ f’‘i’, bl-Ispanjol li kieku kien jibdel il-‘w’ f’‘u’ jew ‘ü’, u bil-Franċiż li kieku jibdel il-‘w’ f’‘ou’. Il-linja bejn xenarju u ieħor fejn jidħol innuqqas ta’ trażlitterazzjoni mhux lakemm tiġbidha, u hemm ħafna trikkib; biss biss, leżempju tal-(iv) seta’ daħal aktarx ukoll fil-(i). Ir-raba’ diffikultà msemmija fl-ewwel artiklu kienet appuntu l-periklu tal-etimoloġija falza, u għaldaqstant ilbżonn ta’ prudenza. Kien ikun faċli ħafna naqgħu finnasba u nipproponu t-toponimu ix-Xmara (l-)Oranġjo. Qabbel max-Xmara s-Safra taċ-Ċina, imsemmija proprju għall-kulur mogħti mill-ħamrija (tat-tip loess) fil-parti t’isfel tax-xmara. ħ tneċċa-l ħ • l-Istrixxa t’Aouzou • il-Peni ola ta’ Cap- Ż ħ • il-Wied tar-Rift il- Ewlieni • il-Kap tal-Isperanza ċ t-Tajba • il-Kap Santa Lu ija • il-Kaskati ta’ • ix-Xmara Orange • il-Kap Agulhas, ħ Albert, Edward Ċ Ġ ġ ħ ħ Il-Golf ta’ Sirte Il-Kanal ta’ Swejs il-Ba ar l-A mar in-Nil, in-Nil lIk al, in-Nil lAbjad, il-Kaskati tan-Nil l-Ik al • il-Lagi l-Kbar Afrikani ġ ħ ġ Sa el id-De ert tal-Kala ari, tan-Namib il-Peni ola tas-Sinaj id-Delta tal-Okavango it-Trijangolu / idDipressjoni t’Afar il-Foresti tal-Kongo il-Muntanji tal-Atlas, tatTibesti, tar-Rwenzori il-Muntanji Mitumba, A mar, Virunga il-Vulkan / Muntanja Kiliman aro, Kenja, Meru, Kamerun il-Golf tal-Ginea, talBenin, t’Aden il-Fliegu tal-Mo ambik il-Lag Tanganjika, Malawi / Njasa, ad, Volta, Kariba, Nasser, Mweru, Limpopo, Tana, Turkana, Assal ix-Xmara Kongo, ambe i, Ni er, Okavango, uba, Xebeli, Omo, Awax ħ ħ • Il-Medda/l-Istrixxa tas• • il-Kiliman aro (c) t ollija fillingwa pont ħ (b) tra litterazzjoni • is-Sa el ġ ċ ħ ċ ġ ġ (a) traduzzjoni kun ettwali id-De ert tas-Sa ara, Nubjan, Libiku il-Qarn tal-Afrika id-Delta tan-Nil, ilWied tan-Nil l-Istmu ta’ Swejs ż L-AFRIKA l-aċċent Iktar delikat minn hekk, iżda, kif għandna nkejlu liema postijiet jistgħu jitqiesu ‘wisq lokali’ biex isimhom jiġi adattat f’ilsna oħra? Kif nistgħu nkejlu – jekk tassew hemm bżonn li nkejlu – il-grad ta’ familjarità ma’ toponimu lil hinn mir-reġjun immedjat tiegħu? Bħalma lkartografu jkollu jiġġudika x’għandu jintwera fuq il-mappa jew le, sfortunatament, ittraduttur tal-mapep ikollu jiġġudika wkoll liema toponimi huma denji ta’ traduzzjoni f’ilsna mbiegħda minnha, u liema mhumiex, dejjem skont il-fehma tiegħu. Din hi pożizzjoni skomda ħafna, iktar u iktar għax diffiċli tiġi solvuta bi kriterji oġġettivi. Fl-artiklu li jmiss se nkompli nfannad f’dawn ilkriterji preliminari, iżda nixtieq nara wkoll x’jiġri meta nibdlu l-lingwa pont mill-Ingliż għat-Taljan. Għaldaqstant, naqsmu l-Atlantiku u nittrakkaw flAmerka t’Isfel, kontinent li bħall-Afrika għandu varjetà wiesgħa ħafna ta’ pajsaġġi, ta’ kull estrem. Sakemm nerġgħu nduru mal-Kap tal-Isperanza tTajba, baqagħlna ħafna x’naqdfu. Ħajr lil Norbert Rizzo, Andrew Sammut, Mark Vella, Louise Vella, Alan Delia, Kenneth Camilleri, Miguel Debattista, Vicky Grech u kollegi oħra, kif ukoll lill-membri tal-grupp Kelmet ilMalti (Facebook), għad-diskussjoni ta’ ċerti proposti toponomiċi. Antoine Cassar huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea l-aċċent Novembru 2014 MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra Malta u l-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea Joseph Izzo Clarke an huwa t-titlu ta’ ktieb li ġie ppubblikat mill-Qorti tal-Ġustizzja f’April li għadda. Il-ktieb, l-ewwel wieħed tal-Qorti tal-Ġustizzja ppubblikat unikament fil-verżjoni Maltija, jiġbor fih is-sentenzi mogħtija mill-Qorti talĠustizzja li jinvolvu lil Malta, jew lil persuni Maltin (kemm ġuridiċi kif ukoll fiżiċi) flewwel għaxar snin ta’ adeżjoni ta’ Malta malUnjoni Ewropea. Hu jiġbor fih ukoll selezzjoni ta’ sentenzi fost l-iktar importanti tal-Qorti talĠustizzja matul dawn l-aħħar sittin sena. Numru ta’ personalitajiet fil-kamp legali Malti u Ewropew taw kontribuzzjoni qasira għal din il-pubblikazzjoni. Fil-ktieb, jiena wkoll nispjega fil-qosor x’inhu r-rwol tal-Qorti talĠustizzja fl-istruttura istituzzjonali tal-UE, kif ukoll ir-rwol tat-traduzzjoni u dak tad-diviżjoni tal-ilsien Malti fil-proċedura ġudizzjarja talQorti tal-Ġustizzja. Numru ta’ kunsiderazzjonijiet wassluni nieħu l-inizjattiva li nippubblika dan il-ktieb. Lewwel nett, l-għaxar anniversarju ta’ Malta flUnjoni Ewropea kien jistħoqqlu li jitfakkar. Ridt però li ma tkunx ċelebrazzjoni fiergħa, iżda waħda iktar impenjata, li fiha wieħed jieqaf, iħares lura, u jirrifletti dwar is-snin li għaddew, il-preżent, u s-snin li ġejjin. Kien hemm ukoll ix-xewqa li tiġi stimolata parteċipazzjoni ikbar tal-professjoni legali Maltija fil-Qorti tal-Ġustizzja. L-istatistika turi kemm il-parteċipazzjoni tal-professjoni legali fil-proċeduri ġudizzjarji tal-UE hija kemxejn assenti. Huwa l-atteġġjament ta’ iżolament talprofessjoni legali li ħassejt li kellu jiġi diskuss u analizzat. Barra minn dan, kien hemm ir- rieda li tingħata viżibilità ikbar lir-rwol talQorti tal-Ġustizzja f’Malta. Skop ieħor kien li jintwera x-xogħol ta’ traduzzjoni mwettaq mill-Maltin flistituzzjonijiet. Huwa importanti li l-Maltin jifhmu għaliex aħna nittraduċu, u kif nagħmlu dan. Sfortunatament, ix-xogħol tagħna jiġi ġġudikat wisq superfiċjalment minn Malta. Naturalment, ir-rwol tat-traduzzjoni, u b’konsegwenza, tat-tradutturi u tal-ġuristi lingwisti, kien jistħoqqlu jiġi spjegat, sabiex ilMaltin ikomplu jiġu mħajra jidħlu għal din ilkarriera. l-aċċent Fl-aħħar nett, huwa importanti li jintwera kemm il-Malti jista’ jilħaq livelli għolja, u li jitqies li huwa fuq l-istess livell tal-lingwi uffiċjali l-oħra tal-UE. Hemm il-bżonn li lprofessjonist legali, u l-istudent tal-liġi, ikollu sors ta’ referenza u studju bil-Malti, mhux biss bl-Ingliż, kif fil-fatt jiġri llum. Il-Malti, wara kollox, huwa l-lingwa uffiċjali tal-qrati Maltin. Meta żżid ma’ dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha l-fatt li kont ili s-snin niġbor il-materjal u nifforma qafas ta’ ktieb f’moħħi, id-deċiżjoni li jiġi ppubblikat ktieb li jissodisfa dawn leżiġenzi kienet mill-iktar naturali u loġika. Ixta’ preparazzjoni involva xogħol konsultazzjoni mal-awtoritajiet tal-Qorti talĠustizzja, għażla tas-sentenzi u tal-format mill-bord editorjali, il-kitba u r-riċerka talmaterjal miktub, il-proċedura amministrattiva ta’ awtorizzazzjoni u finanzjament tal-ktieb, ilkoordinazzjoni mal-kontributuri, u x-xogħol tekniku kollu marbut mal-pubblikazzjoni. Ixxogħol baqa’ sejjer għaxar xhur u tlesta f’April 2014 bil-pubblikazzjoni mill-Uffiċċju talPubblikazzjonijiet fil-Lussemburgu. Ġew ippubblikati 300 kopja. Imma minħabba li dan mhux biżżejjed biex il-ktieb jitqassam mal-membri kollha tal-professjoni legali, malistudenti tal-liġi, u ma’ kull persuna interessata, ġie deċiż li l-pubblikazzjoni tkun bla ħlas, sabiex tkun aċċessibbli għal kulħadd. Tlestiet verżjoni diġitali sabiex titqiegħed flinternet. Il-ktieb issa huwa disponibbli fis-sit tal-Uffiċċju tal-Pubblikazzjonijiet (http:// bookshop.europa.eu/mt/malta-u-l-qorti-talgustizzja-tal-unjoni-ewropea-pbQD0413195/). Għandu jkun hemm verżjoni flip-book ukoll. Il-ktieb ġie ppreżentat fl-24 ta’ April 2014 matul konferenza organizzata flimkien malKamra tal-Avukati f’Dar l-Ewropa, il-Belt Valletta. Tkellmu l-Ministru tal-Ġustizzja, lOnor. Dott. Owen Bonnici, il-Prim’Imħallef, lOnor. Dott. Silvio Camilleri, l-Avukat Ġenerali, Dott. Peter Grech, u Dott. Reuben Balzan, il-President tal-Kamra tal-Avukati. Novembru 2014 Imma ma setgħux jonqsu l-Imħallfin Maltin fil-Qorti tal-Ġustizzja u fil-Qorti Ġenerali, Dott. Anthony Borg Barthet u l-Prof. Huma tkellmu dwar l-esperjenza tagħhom tal-Qorti tal-Ġustizzja f’dawn l-aħħar snin u setgħu, anki permezz tal-esperjenza professjonali preċedenti tagħhom f’Malta, ikunu n-ness bejn is-sitwazzjoni Maltija u dik Ewropea. Jien tkellimt dwar ir-rwol tat-traduzzjoni filproċedura ġudizzjarja, kif ukoll dwar limportanza ta’ koordinazzjoni ikbar f’dak li jirrigwarda t-terminoloġija u aspetti lingwistiċi relatati. Kien importanti li jiġi spjegat li ttraduzzjoni hija neċessità fundamentali għattmexxija tajba tal-ġustizzja. Hija tippermetti, fil-fatt, li ċ-ċittadini jkollhom aċċess dirett, ugwali u simultanju għall-informazzjoni ġudizzjarja, kif ukoll aċċess għall-ġustizzja. Huwa b’hekk li toħroġ l-importanza tattraduzzjoni. Il-laqgħa ġiet immoderata minn Dott. Peter Agius, il-Kap tal-Uffiċċju Informazzjoni tal-Parlament Ewropew f’Malta. Din il-konferenza ġiet apprezzata ħafna fost dawk preżenti, li esprimew numru ta’ drabi xxewqa li avvenimenti bħal dan jinżammu iktar jiffaċilitaw iktar ilspiss, għaliex komunikazzjoni tagħna l-Maltin flistituzzjonijiet mal-operaturi Maltin f’Malta, kif ukoll bejn il-Maltin f’Malta. Din it-tip ta’ komunikazzjoni u koordinazzjoni hija nieqsa ħafna f’pajjiżna. It-tema tal-konferenza kienet tirrigwarda temi prinċipalment legali, b’mod partikolari l- l-aċċent proċedura tar-rinviji għal deċiżjonijiet preliminari, l-interventi ta’ Malta fil-kawżi quddiem il-Qorti tal-Ġustizzja, ir-rwol importanti tal-Qorti Ġenerali, kif ukoll metodi ta’ kollaborazzjoni fil-kamp tat-terminoloġija legali. jifhmu sew il-messaġġ tal-Unjoni Ewropea. Għandna obbligu li nkunu ta’ servizz għaċċittadin Malti bħala ċittadin tal-UE. Għaldaqstant, hemm bżonn li nibqgħu dejjem aġġornati dwar dak li qed jiġri Malta f’kull kamp rilevanti. Dak li ġie diskuss matul din il-konferenza kien importanti f’dan il-qasam, għaliex wassal iktar direttament il-preżenza tal-istituzzjonijiet f’moħħ il-Maltin, u ppermetta li ssir diskussjoni oġġettiva dwar is-sitwazzjoni kurrenti f’Malta. Irrid nenfasizza, però, iktar laspett lingwistiku tal-ktieb. Hemm il-periklu li nimxu ’l bogħod mir-realtà li għaliha qed nittraduċu. Irridu nsegwu rrealtajiet lingwistiċi Maltin, u nifhmuhom. Huwa neċessarju li nżommu l-kuntatt malawtoritajiet kompetenti tal-lingwa, sabiex nikkoordinaw dejjem aħjar dak li niktbu bilMalti. Mhux biss l-awtoritajiet lingwistiċi, però. Hemm varji setturi, bħall-professjonijiet liberi, li għandna bżonn insegwu sabiex insiru nafu kif huma jiżviluppaw il-lingwa speċjalizzata tagħhom. Ir-reazzjoni ta’ dawk preżenti, kemm għall-ktieb, kif ukoll għallkonferenza, uriet li hemm xewqa kbira għal informazzjoni dwar l-Unjoni Ewropea. Il-kelliema, diversi drabi waqt il-konferenza, urew l-apprezzament mhux biss għall-kontenut legali tal-ktieb, imma wkoll għall-Malti ta’ kwalità għolja tiegħu. Dan il-ktieb juri kif ilMalti huwa lingwa sofistikata, li tista’ tesprimi kunċetti kumplessi fuq il-firxa kompleta ta’ suġġetti li wieħed jista’ jikteb dwarhom. Fih jidhru kunċetti li nkitbu bil-Malti għall-ewwel darba, bħall-prinċipju ta’ ‘effett dirett’, jew lespressjoni ‘ħaddiem migrant’, li bil-mod il mod jidhru li qed jintużaw ukoll fitterminoloġija li tintuża Malta. Dawn lespressjonijiet, bħal mijiet oħra li ġew deċiżi f’dawn l-aħħar snin, kienu ħafna drabi jiġu studjati bl-Ingliż biss, u kien jibqgħu f’moħħ dak li jkun f’din il-lingwa. Kien ta’ sodisfazzjon personali għalija nisma’ lillmembri tal-professjoni legali jistqarru kemm il-Malti laħaq il-maturità tiegħu bħala lingwa li titkellem fuq suġġett kumpless bħal-liġi. Wara l-geġwiġija tal-avveniment, it-trab jibda jwarrab, u dak li jkun jaħseb b’iktar kalma u jasal għall-konklużjonijiet tiegħu b’iktar serenità u oġġettività. X’konklużjonijiet wara dan l-avveniment? Prinċipalment tnejn, marbuta ma’ xogħolna flistituzzjonijiet. L-ewwel nett, din il-konferenza wriet li huwa importanti li aħna l-Maltin inżommu kuntatt ma’ Malta. Aħna qegħdin nittraduċu bil-Malti sabiex il-Maltin jaqraw u It-tieni nett, irridu nagħtu lill-istituzzjonijiet ilviżibilità neċessarja ħalli l-Maltin jifhmu iktar u aħjar ir-realtà tal-Unjoni Ewropea barra minn xtuthom. Il-periklu li Malta tinqata’ mir-realtà Ewropea jeżisti. Anzi, huwa fatt li ħafna Maltin għadhom ma fehmux x’inhi r-realtà li Malta daħlet fiha. Meta mmur Malta, ħafna drabi nieħu l-impressjoni li Malta qed tgħix f’dinja parallela. La Malta u lanqas il-Maltin fl-istituzzjonijiet m’għandhom jinqatgħu minn xulxin. Għandu dejjem jinstab mezz li bih jinżamm kuntatt regolari. B’hekk, ir-realtajiet ta’ kulħadd jibdew jersqu iktar viċin xulxin, u verament inkunu nistgħu ngħidu li dħalna flUnjoni Ewropea. Fl-aħħar, fejn jidħol l-ilsien Malti, kull min kien preżenti fil-konferenza qabel u kkonferma l-importanza tal-Malti bħala lsien prinċipali ta’ komunikazzjoni tal-Maltin. Nittama li bil-fatti nkunu nistgħu nuru l-istess importanza li nuru bil-kliem. Joseph Izzo Clarke huwa l-Kap tad-Diviżjoni tal-Ilsien Malti tal-Qorti tal-Ġustizzja tal-Unjoni Ewropea 37 l-aċċent L-Akkademja tal-Malti ’din il-ħarġa, l-aċċent tkellem masSegretarju tal-Akkademja tal-Malti, is-Sur Joseph P. Borg. Is-Sur Borg ilu dawn l-aħħar snin attiv f’din l-istituzzjoni lingwistika, għaqda volontarja li twieldet kważi mitt sena ilu, u xtaqna nistaqsuh dwar il-funzjoni tagħha, ilbieraħ u llum. X'inhi d-differenza bejn l-Akkademja talMalti u l-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti? L-Akkademja, imwaqqfa bħala L-Għaqda talKittieba tal-Malti fl-14 ta’ Novembru 1920, kellha tliet għanijiet ewlenin, li (i) tfassal alfabett Malti fuq sisien xjentifiċi; (ii) tiġbor lillkittieba fi ħdanha u (iii) tnissel letteratura. Erbgħin sena qabel, fl-1880, Anton Muscat Fenech kien diġà stieden lill-kittieba kollha ta’ żmienu biex jiltaqgħu u jfasslu metodu wieħed għall-kitba bil-Malti u Manwel Dimech fl1899 għamel l-istess appell f’Il-Bandiera talMaltin. Ġużè Muscat Azzopardi kien laqa’ minnufih it-talba ta’ Muscat Fenech imma 38 Novembru 2014 kellhom jgħaddu aktar snin, sakemm seħħ ilħsieb bis-saħħa tal-appell ta’ Franġisk Saver Caruana f’Il-Ħabib fil-21 ta’ Settembru 1920. Għaldaqstant, wara t-tentattivi li kienu saru fisseklu tmintax u fil-bidu tas-seklu dsatax minn de Soldanis (1750) u Mikiel Anton Vassalli (1791, 1827), l-alfabett tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti ħa l-għeruq u kkonsolida ruħu meta lGħaqda ħarġet it-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija fl-1924 u xejnet darba għal dejjem it-taħwid li kien hemm u ġabet l-uniformità fil-kitba bilMalti. Il-Gvern daħħal l-ortografija tal-Għaqda fl-iskejjel u fl-1934 għaraf uffiċjalment lalfabett u l-ortografija tagħha. Maż-żmien inħasset il-ħtieġa li t-Tagħrif jiġi aġġornat u nsibu ż-Żieda mat-Tagħrif (1984), lAġġornament tat-Tagħrif fuq il-Kitba Maltija (1991) u r-Regoli tal-Kitba tal-Malti (1998). Ix-xewqa li jkun hemm Kunsill tal-Lingwa tmur lura għexieren ta’ snin u l-proposti kienu tqanqlu kemm fis-seminar Jedd l-Ilsien Malti – Għażliet għall-Ġejjieni (1991) kif ukoll filkungress organizzat mill-AŻAD (1994) bilħsieb li f’pajjiżna jkollna politika lingwistika u din l-entità “tfittex ukoll li fid-diversi fergħat tagħha tiġbor l-isforzi u l-ħidma tal-għaqdiet volontarji... u kull potenzjal ieħor, u tindirizzahom f’impenn wieħed lejn l-għan ewlieni tagħha”. Kien il-Bord tal-Malti li witta t-triq u kellu jgħaddi minn taħt tliet amministrazzjonijiet differenti (1994-2000). Bis-saħħa tal-Liġi tal-Malti (Att Nru. V tal2004) twaqqaf il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti “biex jippromwovi l-Ilsien Nazzjonali ta’ Malta u jipprovdi l-għodda meħtieġa għattwettiq ta’ dan il-għan”. L-ewwel Kunsill inħatar mill-Ministeru tal-Edukazzjoni f’April 2005 u minnufih bdiet ħidma kbira biex bis-saħħa ta’ esperti fl-oqsma tal-lingwistika titwettaq pjanifikazzjoni lingwistika. Il-Kunsill, flimkien mal-ħames kumitati tekniċi b’kollox jiffurmaw tim ta’ tletin ruħ. Minnufih beda rubrika importanti fil-ġurnali Bil-Kelma t-Tajba, xogħol tal-Prof. Manwel Mifsud, u b’kollaborazzjoni l-aċċent mad-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta nieda l-Kors għaċ-Ċertifikat tal-Qari talProvi bil-Malti. Saru wkoll għadd ta’ seminars u konferenzi għall-iżvilupp tal-Malti flinformatika u sensiela ta’ seminars fuq ilvarjanti bit-tema Innaqqsu l-Inċertezzi li wasslu għad-Deċiżjonijiet 1. Għaldaqstant, illum bis-saħħa tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti (KNM) għandna entità mwaqqfa b’liġi li tħares l-Ilsien Nazzjonali u bis-saħħa t’hekk l-Akkademja talMalti tista’ timpenja ruħha aktar aħjar fl-oqsma letterarji u kulturali. B’danakollu, kif titlob listess liġi, l-Akkademja jeħtiġilha li tirrakkomanda isem/ismijiet ta’ persuna/i flimkien mad-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta biex jinħatar il-President tal-KNM millPrim Ministru. L-Akkademja hi wkoll rappreżentata fil-KNM minn membru tagħha u tajjeb ngħidu wkoll li membru ieħor tal-KNM Novembru 2014 jinħatar minn fost l-Għaqdiet tal-Malti biex jirrappreżentahom. Kemm għandha membri l-Akkademja? Kif jista’ wieħed jissieħeb fiha u xi ġġib magħha s-sħubija? Bħalissa ngħoddu 165 membru. L-istatut jitlob li l-Kunsill tal-Akkademja jaħtar membri lillgradwati fil-Malti u lil dawk il-persuni li ppubblikaw xogħlijiet ta’ kontribut siewi f’xi qasam tal-ilsien Malti jew qed jagħtu kontribut li bih l-Akkademja tilħaq l-għanijiet tagħha. Persuna tista’ tniżżel il-formola talapplikazzjoni mis-sit elettroniku talAkkademja: www.akkademjatalmalti.com jew tikteb lis-Segretarju. Kull imsieħeb li jżomm ruħu aġġornat fil-ħlas tal-miżata jkun intitolat għal kopja ta’ Il-Malti – il-pubblikazzjoni li lAkkademja ilha toħroġ sa mill-1924. L-attività tal-Akkademja biex tfakkar il-mitt sena mit-twelid ta’ Ġużè Chetcuti - ritratt: Martin Attard mid-DOI 39 l-aċċent 3. Issemmilna xi proġetti li intom għaddejjin bihom bħalissa? Dan l-aħħar ħejjejna serata kommemorattiva f’ġieħ Ġużè Chetcuti f’għeluq il-mitt sena minn twelidu. Matul l-aħħar snin ħabtu għadd ta’ anniversarji li ħadna ħsieb niċċelebraw flimkien ma’ għaqdiet u entitajiet oħra: Dun Karm f’għeluq il-50 sena minn mewtu malUffiċċju tal-Prim Ministru (2011); Anton Buttigieg f’għeluq il-100 sena minn twelidu mal-Uffiċċju tal-President ta’ Malta (2012); Patri Anastasju Cuschieri mal-Provinċja Kar- melitana Maltija (2012); Rużar Briffa f’għeluq il-50 sena minn mewtu mal-President ta’ Malta, id-Dipartiment tal-Malti u l-Għaqda tal-Malti (2013); Kelinu Vella Haber f’għeluq il-100 sena minn twelidu mal-Ministeru għal Għawdex (2013) u Karmenu Vassallo f’għeluq il-100 sena minn twelidu mal-Uffiċċju tal-Prim Ministru (2014). Il-Kantilena ta’ Pietru Caxaro Reċentement ħdimna mill-qrib mal-Arkivju Notarili biex nirrestawraw ir-reġistru li fih tinsab il-Kantilena ta’ Pietru Caxaro u sponsorjajna għadd ta’ diski kompatti bilpoeżiji kantati mal-mużika ta’ Mro Dominic Galea. Bil-għajnuna kbira ta’ Olvin Vella s’issa organizzajna 22 taħdita fuq oqsma differenti tal-Malti, kemm letterarji kif ukoll lingwistiċi. Novembru 2014 Bħalissa qed naħsbu biex noħorġu għadd speċjali ieħor ta’ Il-Malti li jiġbor għadd ta’ taħditiet li semmejtlek u Victor Fenech qed jieħu ħsieb pubblikazzjoni bil-poeżiji miġbura ta’ Doreen Micallef. Qed naħsbu wkoll biex niġbru l-aħħar riċerka fuq Vassalli u nippubblikawha wkoll f’edizzjoni speċjali f’għeluq il-250 sena minn twelidu. Il-Kunsill bħalissa qed iħejji ċelebrazzjoni Vassalljana li tinkludi tnedijiet tal-aħħar kotba fuq Missier lIlsien Malti. L-Akkademja għandha sit elettroniku li jiġi aġġornat minn żmien għal żmien. X’jinkludi fih? Is-sit elettroniku jservi kemm ta’ vetrina kif ukoll bħala għodda siewja għal min ikun qed ifittex tagħrif b’rabta mal-Malti. Fih tlettax-il taqsima u kull waħda tiftaħlek bosta friegħi: lgħanijiet tal-Akkademja, l-ilsien Malti (li l-aċċent tinkludi l-istorja tiegħu kif ukoll ir-regoli talkitba tal-Malti li huma aċċessibbli bħala dokumenti permezz ta’ ħoloq), l-istorja talAkkademja, il-Kunsilli tal-Akkademja matul is-snin, avviżi, u l-librerija (li tinkludi l-indiċi u artikli mill-Malti). Ir-rivista Il-Malti hija rivista talAkkademja u tal-KKM? Din ir-rabta ilha teżisti? Kull meta toħroġ? X'tittratta laktar, il-lingwistika jew il-letteratura? Tasal fl-iskejjel u timxi fost l-għalliema? Ifittxuha l-istudenti tal-Malti fl-Università? Ħolqa oħra tieħdok fis-sit elettroniku tad- Il-Malti hi r-rivista tal-Akkademja ppubblikata bi ftehim mal-Klabb Kotba Maltin. Mill-2005 Il-Malti beda jalterna kull sena bejn ħarġa akkademika u oħra letterarja. Ħarġa akkademika tkopri xogħlijiet ta’ riċerka, kritika letterarja u studji lingwistiċi u folkloristiċi waqt li l-ħarġa letterarja jkun fiha poeżiji u novelli oriġinali u tinkludi taqsima għattraduzzjoni wkoll. Din id-darba l-ħarġa letterarja hi fi ħsieb Achille Mizzi u l-ħarġa akkademika hi fil-kura ta’ Olvin Vella. Dipartiment tal-Malti, li minnha tista’ tara llista tat-teżijiet marbuta mal-letteratura u llingwistika Maltija u taqsima dedikata għallbijografiji ta’ awturi Maltin. Din it-taqsima hi popolari ħafna speċjalment mal-istudenti li jsibuha utli għall-proġetti li jingħataw millgħalliema tal-Malti. Taqsima interessanti oħra fis-sit elettroniku hi dik li tinkludi mkejjen, swali, lapidi, toroq u skejjel imsemmija għal kittieba magħrufa tagħna u fejn jinsabu l-monumenti tagħhom. Wieħed isib ukoll għadd ta’ ħoloq ġenerali li jwassluk f’siti elettroniċi oħra bħal, ngħidu aħna, għaqdiet oħra tal-Malti, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb u siti ta’ awturi Maltin. Dan l-aħħar l-Akkademja tellgħet itTagħrif fuq il-Kitba Maltija onlajn. Dan qed ikun ta’ għajnuna kbira għal min qabel kien joqgħod jipprova jaqta’ fejn qara dwar ittali regola. Il-werrej mhux li kien jgħin ħafna. Inizjattiva tajba immens. X'inhi rraġuni għaliex tellgħet biss il-parti tatTagħrif flimkien maż-Żieda mat-Tagħrif u lAġġornament filwaqt li r-Regoli tal-Kitba talMalti tħallew barra? Ir-raġuni hi waħda sempliċi: it-Tagħrif fuq ilKitba Maltija, iż-Żieda mat-Tagħrif u lAġġornament daħlu b’mod uffiċjali u ġew approvati f’Laqgħat Ġenerali tal-Akkademja, filwaqt li r-Regoli tal-Kitba tal-Malti huma ġabra ta’ regoli fil-qosor li jinsabu fit-tliet dokumenti li semmejtlek. Aħna nieħdu ħsieb nibagħtu kopji lillBibljoteka Nazzjonali u l-libreriji pubbliċi kif ukoll lill-iskejjel. Dan l-aħħar qassamna b’xejn għadd sabiħ ta’ ħarġiet qodma ta’ Il-Malti lillgħalliema imma nixtiequ li din ir-rivista tingħata aktar pubbliċità mill-istituzzjonijiet edukattivi biex tixtered u ssir aktar seminali fost l-istudenti l-kbar. Filwaqt li jeżisti indiċi ta’ Il-Malti li qed nieħdu ħsieb inżommuh aġġornat, proġett ieħor importanti huwa d-diġitalizzazzjoni tal-paġni kollha ta’ Il-Malti bis-saħħa tal-inizjattiva ta’ William Thierens u dawn ħafna minnhom diġà huma aċċessibbli mill-internet mis-sit elettroniku: http://melitensiawth.com/Index.html Kull min jixtieq jissieħeb mal-Akkademja u jibda jirċievi r-rivista Il-Malti, li toħroġ darba fis-sena, jista’ jżur is-sit: www.akkademjatalmalti.com L-attivitajiet tal-Akkademja ssibhom ukoll fuq Facebook: www.facebook.com/akkademjatalmalti l-aċċent rin Serracino-Inglott1 hu magħruf laktar għaż-żewġ xogħlijiet monumentali li tana fil-Malti, Il-Miklem Malti u l-qlib tad-Divina Commedia mit-Taljan. Kien magħruf sew, mhux biss f’Malta imma anke barra, bħala skakkista – ċampjin nazzjonali taċ-ċess għal diversi snin, kien l-ewwel skakkista Malti li rrappreżenta lil pajjiżu fil-kampjonat internazzjonali taċ-ċess fi Brighton, irRenju Unit, fl-1938 (Schiavone, 2009: 1475). Minkejja li ż-żewġ oqsma – it-tħaddim u r-riċerka tal-kelma fuq naħa, u l-logħob biċ-ċess, fuq in-naħa l-oħra – jidhru distinti, f’ESI għandhom relazzjoni intima bejniethom għax jirrappreżentaw: • “l-imħabba ta’ Erin għall-ordni fixxogħol u għall-proċedura sistematika”, ittfittxija tiegħu għal “rabta” jew “relazzjoni bejn ħaġa u oħra” biex jingħatalhom “tifsira”, “sens” u fidwa “mill-assurdità u mill-kaoċità” (Il-Miklem Malti, Vol. IX: xv) u • il-ġlieda dejjiema tiegħu kontra lmedjokrità.2 Il-Miklem Malti fih disa’ volumi, għaxra jekk ngħoddu l-volum tal-Addenda li jinkludi “IlWerrej tal-Għeruq [tal-verbi]”, minkejja li “kien qed jittama li jgħaqqad ħdax-il volum mhux disgħa – daqs kemm hemm numru ta’ Forom fil-Verb” (Il-Miklem Malti, Vol. Xi drabi kien jikteb taħt l-akronomu ESI, fil-qosor għal Erin Serracino-Inglott. 2 Skont Fr Peter: “Qatt ma ċeda għat-tentazzjoni li jagħmel patt mal-medjokrità.” ESI ma jiddejjaq xejn isejjaħ “xi dilettant” li dawk li qalbu d-Divina Commedia qablu (SerracinoInglott, 1964: xv). “Hu l-ewwel dizzjunarju monolingwi maħsub biex jgħallem lill-istudenti tal-Malti u lillqarrejja inġenerali (Agius, 1990: 172).”3 Dan il-vokabolarju ta’ 34,660 kelma ewlenija hu dak li n-neputi ta’ ESI, il-Professur Fr Peter Serracino Inglott, ex-Rettur tal-Università ta’ Malta,4 isejjaħlu “riżultat tal-mod sistematiku li bih Erin kien iqis li l-ħaddiem tal-kelma għandu jħejji ruħu biex jagħmel l-aħjar użu talaqwa għodda li Alla ta lill-bniedem” (IlMiklem Malti, Vol. Bir-raġun li l-Professur Oliver Friggieri jwissina, meta kien qed jirreferi għalih bħala ddrammaturgu, li ESI “jibqa’ qabel xejn ilSilta mill-Ingliż. Minn hawn ’il quddiem Fr Peter, kif kien magħruf Malta. l-aċċent Novembru 2014 ESI ħtieġlu jikkonsulta ħafna sorsi, dizzjunarji u dammi ta’ kliem, inklużi dawk ta’ Agius de Soldanis, Vassalli u Dun Karm, kif tixhed ittaqsima “Kotba li Qdewni” (Vol. I: ix-xii), biblijografija ta’ ’l fuq minn erba’ paġni. Iżda Agius jitfa’ dawl fuq is-sorsi li sawru IlMiklem Malti b’dan il-mod: “Prinċipalment dan id-dizzjunarju monolingwi għandu x’jaqsam mal-lingwa miktuba imma jinkludi wkoll kliem djalettali mislut minn informaturi minn Malta u Għawdex. Huwa partikolari għal ħafna lessemi li ma ġewx reġistrati minn dammi ta’ kliem preċedenti. Tali dejta nġabret minn noti marġinali fil-manuskritti ta’ Vassalli, mingħand il-perit Franko-Malti Giorgio Grognet de Vasse (m. 1862), awtur ta’ dizzjunarju mhux magħruf Alfabeto Atlantico Maltese (il-Bibljoteka Nazzjonali, il-Belt Valletta Ms 615), u dejta oħra miġbura millĠiżwita Patri Manwel Magri, li mid-dehra kienet tikkostitwixxi addendum tad-Dizionario ta’ Falzon, li ġie mgħoddi lil Serracino-Inglott millĠiżwita Għawdxi Patri Ġużepp Mejlak (m. 1966), u li hu stess kien qed jiġbor dizzjunarju voluminuż ‘Malti-Taljan-Ingliż’ (sal-ittra /h/) iżda, minħabba li laħaq miet, qatt ma ġie realizzat (MS. lessikografu, il-gwida tal-lingwa, l-imgħallem tal-kelma, l-akrobata tal-ħsejjes sbieħ li jaħsdu… [għax] ….Serracino-Inglott huwa traduttur l-aktar mhux meta jaqleb xogħol ta’ awtur barrani, iżda meta jqiegħed fil-Malti xieraq kull kunċett u espressjoni li għandhom ħajja akbar u usa’ mill-ħajja li qatt seta’ kellhom fl-esperjenza kulturali ta’ lsien mill-kitba għal sekli mċaħħad sħaħ” (Serracino-Inglott, 1993: xi). Il-Miklem Malti L-aħjar deskrizzjoni ta’ Il-Miklem Malti jagħtiha l-awtur innifsu fil-frontispizju ta’ kull volum: “Ġabra tal-kliem li jinsab fl-ilsien Malti mill-eqdem magħruf u miktub, ukoll dak li m’għadux jingħad, sa l-iġded magħżul u milqugħ, li beda jingħad, miktub kif jixraq bittiswijiet meħtieġa, mogħni bit-tifsir tan-nisel semitiku jew romanz skont is-sengħa.” L-istoriku tad-dizzjunarji Maltin, il-Professur Dionisius A. Agius isostni li “Dak li Il-Miklem Malti għandu uniku huwa l-fatt li dan ixxogħol kien ta’ żvilupp importanti fillessikografija tal-Malti, u dan billi ġabar informazzjoni minn firxa wiesgħa ta’ għejun xjentifiċi u anki mhux xjentifiċi. L-awtur ipprova wkoll jemenda d-derivazzjonijiet u lforom ipotetiċi tal-kliem li kienu saru minn lessikografi preċedenti.”5 (1990: 172) 5 Silta miġjuba mill-Ingliż. Fr Peter jirrakkonta: “Kien fl-1941, fil-qilla tal-gwerra, li Erin beda Il-Miklem. Kien kiteb l-ewwel dramm poetiku tiegħu, Razju Vidal, u billi kien ambjentat fi żmien il-Kavallieri, Erin ried joħloq effett arkajku fil-lingwa u beda jiġbor listi ta’ kliem Malti li kien jintuża dari, imma li kien qed jinqata’ l-użu tiegħu u hekk il-lingwa tiftaqar. Dawn il-listi kienu l-ewwel żerriegħa ċkejkna li f’medda ta’ erbgħin sena kellha ssir is-siġra b’ħafna friegħi, jisimha IlMiklem.” U jispjega kif kien hemm ħames stadji tal-iżvilupp biex minn sempliċi glossarju spiċċa bil-Miklem b’eluf ta’ kliem imfisser. “Sa mill-bidu nett,” Agius jispjega, “[ESI] fittex li jikklassifika d-dejta lessikografika fuq bażi xjentifika, billi b’reqqa kbira, uża b’mod eżawrenti d-dizzjunarji kontemporanji tal6 Silta miġjuba mill-Ingliż. l-aċċent Għarbi Klassiku u d-djaletti Għarab, fuq naħa, u tal-Isqalli u t-Taljan, fuq in-naħa l-oħra (1990: 172).”7 Jum wieħed, meta kont qed nirriċerka għal dan l-artiklu fil-Biblijoteka Nazzjonali, il-Belt, inzerta kien hemm il-President Emeritu Dr Ugo Mifsud Bonnici li qalli: “Jekk trid tkun taf xi ħaġa dwar Erin, staqsini, għaliex jien lil Erin kont nafu sew peress li aħna konna ġirien, u allura ħbieb, tal-familja Serracino-Inglott f’Bormla. Jien niftakar lil Erin jikteb Il-Miklem fl-1941 fix-xelter f’Birkirkara.” ESI jikteb fid“Daħla” għall-ewwel volum li ġġib id-data tat23 ta’ Novembru 1974 li “Dan ix-xogħol, li bdejt tletin sena ilu, swieli ħidma kbira u bla heda.” Iżda ibnu Mario jgħid li “Kien ilu li beda r-riċerka fletimoloġija. Jiena sibtlu dokumenti li jmorru qabel ma lura sal-1931, jiġifieri żżewweġ.” (mis-sit tal-Akkademja tal-Malti). B’Il-Miklem Malti ESI mhux biss seddaq ilkultura lingwistika Maltija iżda ta kontribut ukoll lil dik dinjija peress li “mingħajr dubju, id-dizzjunarju għandu kontribut importanti lid-djalettoloġija komparattiva x’jagħti kif ukoll lid-djalettoloġija Għarbija komparattiva Romanza”8 (Agius, 1990: 179) għax fl-aħħar mill-aħħar il-Miklem hu dak li Friggieri jsejjaħ “is-summa ta’ lsien qadim meqjus bħala dokument ta’ kultura interkontinentali, li tgħaqqad kif aktarx ebda lingwa oħra ma tgħaqqad lill-Afrika malEwropa, lill-qadim mal-ġdid, lill-eżemplar lokali mal-mudell oriġinali li jikkaratterizza lespressjoni ta’ miljuni kbar ta’ nies” It-traduzzjoni Il-ħidma tat-traduzzjoni ta’ ESI hi ddominata minn żewġ ismijiet: Dante u Gaston Leroux. Hu qaleb id-Divina Commedia kollha mit7 Silta miġjuba mill-Ingliż. Silta miġjuba mill-Ingliż. Taljan iżda L-Infern biss ġie ppubblikat, filħarifa tal-1964, ftit xhur biss qabel ma bdew iċ-ċelebrazzjonijiet li fakkru s-seba’ ċentinarju mit-twelid tal-poeta Dante Alighieri fl-1965. Jekk l-ilsien nazzjonali hu element essenzjali, aktarx indispensabbli, għall-identità ta’ nazzjon, id-dedika tal-kittieb lill-ilsien Malti – “biex int ukoll O Malti turi lid-dinja li kulma ħaddieħor sata’ jfisser bil-għan ta’ lsienu tista’ tagħmlu b’rasek merfugħa u b’wiċċek minn quddiem meta titħaddem bis-sengħa li tixraqlek” (Serracino-Inglott, 1964: ix) – tieħu sinifikat importanti meta wieħed iqis li d-daħla bil-firma tal-awtur, fil-paġna ta’ qabel, iġġib id-data tat-18 ta’ Settembru 1964, tlitt ijiem biss qabel ma Malta kisbet l-Indipendenza u saret stat nazzjon. Skont ESI, id-Divina Commedia kien jeħtieġ li tinqaleb għall-Malti “mhux biss għalbiex jinqara9 u biex wieħed jieħu minnu s-sabiħ li ħadu oħrajn, imma wkoll, u fuq kollox, biex wieħed jitgħallem kif iżid ikabbar il-letteratura ta’ art twelidu”, jiġifieri l-letteratura Maltija li, sa dak iż-żmien, skontu, kienet tgħodd biss xi “tletin sena”. ESI jirreferi għad-Divina Commedia bħala poema, filmaskil. l-aċċent P. Cachia, f’reċensjoni ta’ L-Infern fil-Bulletin of the School of Oriental and African Studies, ġurnal akkademiku tal-Università ta’ Londra, jiddeskrivi dan ix-xogħol bħala “monumentali” iżda jwissi li “ix-xogħol se jissodisfa bis-sħiħ il-ħtiġijiet biss ta’ udjenza ristretta, udjenza mgħallma biżżejjed biex taqsam l-entużjażmi tas-Sur Serracino-Inglott, minkejja inkapaċi taqra l-oriġinal.”10 (1966: 278) Hi t-traduzzjoni “li jirnexxilha żżomm u tirrifletti l-karattru talpoema partikolarment f’dak li għandu x’jaqsam mal-lessiku u s-sintassi.”11 (Friggieri, 1989: 62) Jidher li x-xogħol li ESI kien qed jagħmel fuq Il-Miklem Malti għenu mhux ftit biex għamel din it-traduzzjoni għaliex ir-reċensur josserva li t-traduttur “qalleb lil Vassalli u de Soldanis fit-tfittxija ta’ forom li m’għadhomx jintużaw, u xi wħud jagħtihom hu stess skont l-awtorità proprja tiegħu. Ħafna min-noti tiegħu huma diskussjoni u spjegazzjoni ta’ kliem imqajjem mill-ġdid; ħafna aktar minn 500 minn dawn huma elenkati fl-aħħar tal-volum” filwaqt li jżid li “Dawk interessati fl-użu ta’ kliem tattaħdit Għarbi ta’ kuljum bħala idjomi letterarji għandhom ħafna x’jitgħallmu hawn.”12 (Cachia, 1966: 378) Iżda Fr Peter jikteb li t-traduzzjoni tad-Divina Commedia mit-Taljan għall-Malti “ma kinitx biss għalih [għal ESI] eżerċizzju lingwistiku li jikxef is-setgħat u l-potenzjal li ma jitbassarx tal-ilsien Malti jew biss turija oħra tal-imħabba u r-rabta kbira tiegħu [ta’ ESI] mal-kultura Taljana, daqskemm meditazzjoni twila talmoħħ u l-qalb fuq ’il hemm minn din iddinja.” Il-ħsieb ta’ ESI kien li “b’dan ix-xogħol tiegħi komplut f’idejja [inklużi Il-Purgatorju u IlĠenna li t-traduzzjoni tagħhom kienet lesta] nkun nista’ nilqa’ l-istedina li nieħu sehem, Silta miġjuba mill-Ingliż. Silta miġjuba mit-Taljan. Siltiet miġjuba mill-Ingliż. Novembru 2014 barra mill-wirjiet u fl-attivitajiet Danteski li se jsiru fl-Italja [matul l-1965], wkoll filCongresso Nazionale di Studi Danteschi li se jkun hemm fir-rebbiegħa li ġejja f’Firenze, Verona u Ravenna, u fil-Convegno dei Traduttori dell’Opera di Dante li se jsir dak iż-żmien ukoll f’Ruma.” (Serracino-Inglott, 1964: x) F’ittra li kiteb lill-awtur Ġużè Chetcuti fl-1 ta’ Novembru 1964, itenni li se “rressaq dan ixxogħol tiegħi quddiem il-Convegno dei Traduttori dell’Opera di Dante li se jsir Ruma fir-rebbiegħa [tal-1965].” (Chetcuti, 1998: 396) u jikkonferma li “Ix-xogħol tat-traduzzjoni tażżewġ kantiċi l-oħra, jiġifieri Il-Purgatorju u IlĠenna, lest ukoll, nittama li dawn iż-żewġ kotba l-oħra jilħqu joħroġu matul is-sena 1965.” (Chetcuti, 1998: 394) Iżda għarralu għax fil-fatt dawn iż-żewġ kantiċi qatt ma ġew ippubblikati. Fl-20 ta’ Mejju 2014, in-neputi tiegħu, lantropologu Ranier Fsadni, ikkonfermali b’imejl li dawn il-biċċtejn għadhom ma ġewx ippubblikati. Kien hemm ta’ mill-anqas tliet tentattivi biex jiġu ppubblikati Il-Purgatorju u Il-Ġenna: l-ewwel tentattiv isemmih ESI stess fid-daħla għal L-Infern (Serracino-Inglott, 1964: x) u fl-ittra lil Ġużè Chetcuti. Mirriċerka orali li għamilt għal dan l-artiklu, sibt li fis-snin disgħin, fi żmien meta Fr Peter kien rettur tal-Università, kien hemm tentattiv ieħor biex jiġu ppubblikati dawn il-biċċtejn. Fl-aħħar nett, skont l-imejl ta’ Fsadni li semmejt hawn fuq, il-werrieta tal-manuskritti għamlu xi taħditiet mad-dar tal-pubblikazzjonijiet PIN iżda mid-dehra ma ntlaħaqx ftehim. L-interess ta’ Serracino Inglott f’Gaston Leroux ESI qaleb ħ afna mix-xog ħ lijiet ta’ Gaston Leroux, ġ urnalista Fran ċi ż , drammaturgu u awtur ta’ bosta rumanzi u novelli ta’ su ċċ ess. l-aċċent Ħafna minna sirna nafu b’dan l-awtur Franċiż bis-saħħa ta’ Andrew Lloyd Webber li pproduċa x-xogħol tiegħu tal-1910 Le Fantôme de l’Opéra13 fil-musical The Phantom of the Opera, li ilu jittella’ Londra sa mill-1986 (Wikipedia) u li saħansitra ġie prodott f’film għaċ-ċinema u t-televiżjoni bosta drabi sa mill1916 (il-websajt tal-IMDB). Kien fl-1961 li ESI ppubblika t-traduzzjoni ta’ dan ix-xogħol għall-Malti, Il-Ħares tat-Teatru, fl-istess sena ta’ żewġ traduzzjonijiet oħra minn tiegħu ta’ Leroux, Ħabs fuq il-Baħar u Żwieġ Barrani. Iżda mhux biss, ESI qaleb u ppubblika ħafna xogħlijiet oħra ta’ Leroux, jew fi ktieb jew f’sensiliet fil-gazzetti, fosthom It-Taħbila talKamra s-Safra fl-1947, li t-traduttur kien qara biċċa biċċa matul l-1939 lil-Literary and Debating Society f’Bormla (Serracino-Inglott, 1947: 5). Fl-introduzzjoni ta’ dan il-ktieb ESI jgħid li Leroux tah il-permess jaqleb il-kotba kollha tiegħu għall-Malti (1947: 4). Mid-dehra ESI kellu ammirazzjoni kbira għal Leroux għaliex “Illum niftaħar li fost il-kotba tiegħi, li mhumiex ftit, għandi s-sensiela kollha tal-43 ktieb li kiteb il-kbir Gaston Leroux, xi wħud bil-Franċiż u oħrajn, fejn ma stajtx nagħmel mod ieħor biex ingħaqqad is-sensiela, bl-Ingliż jew bit-Taljan.” (1947: 3) Xogħlijiet oħra ta’ traduzzjoni Qabel ma miet ESI ttraduċa għall-Malti ddramm ta’ Gilbert Cesbron, Briser la statue, dwar Santa Tereża tal-Bambin Ġesù, bit-titlu Inħassruha dix-xbieha. Skont Fr Peter “dan kien frott ukoll il-frekwentazzjoni tiegħu talKunvent tal-Karmelitani f’Ruma fejn ħuh kien patri u bibljotekarju.” IX: xvii) Barra minn hekk, skont l-istess Fr Peter, ESI “ta sehmu safejn kien mitlub fisDwar dan ix-xogħol, fil-Librerija tal-Melitensia talUniveristà ta’ Malta hemm teżi tal-B.A. (Unuri) tal-2006 ta’ traduttriċi fil-Parlament Ewropew, Stephanie Bugeja: L’imaginaire de la mort dans Le fantôme de l'Opéra de Novembru 2014 snin ta’ ħidma għat-traduzzjoni tal-liturġija [tal-Knisja Kattolika] bil-Malti.” IX: xv) Inkwiet ma’ Nerik Mizzi minħabba l-Malti Bħal Ninu Cremona u tradutturi oħrajn talMalti (ara l-aċċent Nru 10, 2013: 22-28), anke ESI kellu jbati mill-idjosinkrasiji ta’ Nerik Mizzi minħabba l-Malti. Dan seħħ darbtejn. Lewwel darba meta ESI rrifjuta li jiffirma ċirkolari favur l-alfabett Malti Taljanizzat li Mizzi kien ħareġ bħala ministru taledukazzjoni. It-tieni darba kienet meta Mizzi rritorna mill-eżilju fl-Uganda u riedu joħroġlu gazzetta għall-PN – bil-Malti Taljanizzat. Iben ESI jirrakkonta: “L-uniku inċident li naf bih u li anki hu baqa’ jiftakar, u ddispjaċih għalih, kien ir-ras iebsa li wera dak iż-żmien Nerik Mizzi dwar il-lingwa Maltija, u li hu kien ħass li għaliha m’għandux jiffirma dik il-magħrufa ċirkolari hu. Ħaġa li qajmet ħafna polemiki anki wara, meta sar membru tal-Akkademja. Għalkemm lil Nerik Mizzi kien jammirah, fuq dan il-punt biss qatt ma qabel jew seta’ jaqbel miegħu. Kellu xi jgħid darb’oħra fuq hekk miegħu u dan meta Nerik Mizzi kien ġie lura mill-Uganda wara li kien internat u missieri, li kien tabilħaqq ħabib intimu miegħu, mar jilqgħu. (Kien jgħoddu qisu ħuh ilkbir, jekk mhux missieru, biex ngħid hekk). Nerik Mizzi kien dak iż-żmien ipproponielu biex jipprova jibda joħroġ gazzetta. Naturalment qamet il-kwistjoni tal-Malti. Nerik Mizzi ried juża l-Malti li sfortunatament kien għadu ffissat bih, il-Malti ortografikament Taljanizzat u li għalih missieri rrifjuta li jidħol. Qallu: Jew ilMalti tajjeb jew gazzetti ma niħux. U spiċċa biex il-gazzetta b’dak il-Malti ħadhiex.” (Mis-sit tal-Akkademja tal-Malti). Ħajtu fil-qosor ESI, imwieled l-Isla fl-1904, hu awtur ta’ bosta xogħlijiet letterarji u ta’ riċerka. Kiteb diversi drammi bħal Ir-Raġel li Ħadha mal-Mewt u ssequel tiegħu Ir-Raġel li Twieled mill-Ġdid u rumanzi, fosthom Il-Bażużlu (ippubblikat fl1961 u fl-1978), meqjus bħala l-ewwel rumanz detective tal-letteratura Maltija. l-aċċent Novembru 2014 It-traduzzjonijiet ta’ Erin Serracino Inglott ta’ xogħlijiet ta’ Gaston Lerouxi Erin Serracino Inglott (16 ta’ Ottubru 1904 – 22 ta’ ta’ Awwissu 1983) Gaston Leroux (6 ta’ Mejju 1868 – 15 ta’ April 1927) Is-sena talpubblikazzjoni It-titlu bil-Malti Is-sena talpubblikazzjoni It-titlu bil-Franċiż It-Taħbila tal-Kamra s-Safra Il-Fwieħa tal-Mara Liebsa l-Iswed Dramm fir-Russja Ġrajja tad-Demm Il-Kastell l-Iswed Ħabs fuq il-Baħar Il-Ħares tat-Teatru Żwieġ Barrani Cheri-Bibi u Ċeċilja F’Il-Berqa – bejn Diċembru 1963 u Jannar 1964 Il-Ħannieqa – Ġrajja oħra ta’ Rouletabille u Ivana F’Il-Berqa – 1964 Il-Bniedem tal-Għaġeb – Ġrajja oħra ta’ Cheri-Bibi Il-Ġawhra Mċajpra* Il-Qalb Misruqa* Il-Bniedem li Reġa’ Ġie F’Il-Mument – 1972 Il-Qarnita – Ġrajja oħra ta’ Rouletabille Il-Miġja ’l ura* Din il-lista tidher fil-paġna ta’ wara l-frontispizju ta’ Id-Divina Commedia bħala xogħlijiet ta’ Leroux li nqalbu għallMalti minn ESI li kienu diġà ġew ippubblikati sal-1964, ħlief għal dawk immarkati b’* li ESI jelenkahom bħala li qegħdin “lesti għall-istampa”. Il-Bniedem li Reġa’ Ġie (1970), li aktarx hu titlu ieħor għal Il-Miġja ’l ura, u Il-Qarnita, jidhru fil-lista ta’ traduzzjonijiet li tidher fin-nota bijografika dwar ESI fi Schiavone (2009: 1475) minn fejn ħadt ukoll issnin ta’ pubblikazzjoni ta’ wara l-1964. It-testi ta’ Ġrajja tad-Demm u Il-Ġawhra Mċajpra ma stajtx insibhom bħala kotba – aktarx ikunu ġew ppubblikati bħala sensiliet f’gazzetti kif sar għal, pereż. Il-Ħannieqa u Il-Qarnita. l-aċċent F’dik li hi riċerka kiteb ħafna dwar l-ilsien Malti, fosthom Grammatika Umanizzata talIlsien Malti inkluża fid-disa’ volum ta’ IlMiklem Malti, u anki dwar it-toponomastika Maltija. Kellu tliet delizzji prinċipali: il-lingwa, iċ-ċess u l-mużika, u t-tlieta kien jeħodhom bis-serjetà ħafna. F’dik li hi lingwa rajna biżżejjed x’interess profond kellu; dwar iċ-ċess, barra li kien l-ewwel skakkista Malti li rrappreżenta lil Malta fil-kampjonat internazzjonali taċ-ċess fi Brighton fl-1938, dan iċ-ċampjin nazzjonali taċ-ċess għal diversi snin irrappreżenta lil pajjiżu f’kampjonati internazzjonali. Ilpassjoni tiegħu għall-opra, imbagħad, wasslitu biex kiteb Storja tal-Opra Lirika u Annali talOpra Lirika (Schiavone, 2009:1475). Fl-1927, daħal fis-Servizz Ċivili u serva bosta karigi, fosthom għal xi żmien bħala segretarju tal-Università ta’ Malta. Kien jaf l-Ingliż, itTaljan, il-Latin, il-Franċiż, l-Ispanjol, ilĠermaniż u r-Russu. F’żgħożitu kien attur, membru attiv fil-kumpaniji teatrali La Giovine Senglea u Goldoni. Skont Fr Peter, ESI, bħal missieru Antonio, xi żmien qabel ma miet fl-1983 tilef id-dawl ta’ għajnejh u ma setax ilesti Il-Miklem Malti u kellu jkun ibnu Mario li jlestih ((Il-Miklem Malti, Vol. Fl-1993 kelli x-xorti nattendi t-tnedija tal-ktieb Il-Kerjoti u Żewg Drammi Oħra, miġbura minn ibnu Mario. ‘Review: Dante Alighieri: Id-Divina Commedia bil-Malti. Ħbiebi l-Awturi Maltin – Ġrajja Awtobijografika fuq il-Letteratura Maltija. Malta: Pubblikazzjoni Indipendenza, 2009. Serracino Inglott, Erin (traduzzjoni), It-Taħbila talKamra s-Safra. Serracino-Inglott, Erin (traduzzjoni), Dante, Id-Divina Commedia – L-Infern, Traduzzjoni u Komment. Valletta: l-Istamperija tal-Gvern, 1964. Il-Kerjoti u Żewġ Drammi Oħra. Malta: Pubblikazzjoni Indipendenza, 1993. Ivan Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin, iktbilna hawn: l-accent@ec.europa.eu Niftakar lil Oliver Friggieri jgħid dakinhar; “Erin ħaraq għajnejh għall-Malti”. Jien u nipprepara din is-sensiela dejjem nistaqsi: aħna t-tradutturi li qed naqilgħu x’nieklu mittħaddim tal-Malti, x’aħna fejn il-ġganti li ġew qabilna? Koedituri: Mark Vella, Louise Vella, Antoine Cassar Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar: Alan Delia Qari tal-Provi: Marija Agius, Louise Vella Editur tal-Istil: Mark Amaira Ċaħda Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni. Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.