Ħarsa ħafifa lejn l-ewwel dizzjunarju Malti-Malti u teżawru miġbura minn Michael Agius Il-lessikografija u l-istudju tagħha f'pajjiżna Fil-qasam tal-lessikografija hemm baħar jaqsam bejn dak li jiġri Malta u dak li jseħħ internazzjonalment. Minkejja li hemm diversi differenzi, jistgħu jiġu sottolinjati dawk li aktarx huma l-aktar ovvji. Wieħed jinnota, pereżempju, li l-lessikografija ma tintgħallimx bħala suġġett għal rasu fl-Università imma biss f'għamla applikata għall-Malti permezz ta' taqsimastudju elettiva. Lanqas ma jeżisti xi ġurnal akkademiku lokali ddedikat esklużivament għallmetalessikografija, il-lessikografija jew suġġetti li jmissu magħha. Iżda l-akbar differenza hija li filwaqt li lil hinn minn dil-gżira, dizzjunarji kbar jiġu prodotti bil-ħidma kollettiva ta' tim magħmul minn diversi professjonisti, tradizzjonalment f'pajjiżna x-xogħlijiet lessikografiċi lkbar ġew prodotti bl-għaraq tad-demm ta' skulari individwali. Biżżejjed insemmu x-xogħlijiet ta' Ġan Piet Franġisk Agius De Soldanis u ta' Mikiel Anton Vassalli fis-seklu 18 u ta' Erin Serracino-Inglott u ta' Ġużè Aquilina fis-seklu 20. Filwaqt li dawn ix-xogħlijiet lessikografiċi kbar huma apprezzati ferm, hemm oħrajn li, għal diversi raġunijiet (fosthom għaliex mhumiex ippubblikati), għadhom mhumiex magħrufa daqstant, la fiċ-ċrieki akkademiċi u wisq inqas fost il-pubbliku ġenerali. Fosthom hemm dizzjunarju u teżawru ta' Michael Agius. Profil bijografiku ta' Michael Agius Michael (Mikiel) Agius, l-iben waħdieni ta' Elisa u Spiru Agius (li kien ħaddied) kellu ħajja movimentata ħafna. Twieled Ħal Qormi fis-16 ta' Diċembru tal-1896 u miet fit-2 ta' Ottubru tal-1984. Fl-1917, Michael Agius u Assweru Scicluna – it-tnejn li huma għalliema fil-primarja ta' Bormla – waqqfu l-Cospicua Scout Group. Fl-1919 Agius iżżewweġ lil Pawlina mwielda Abdilla u, wara ftit, marru jgħixu Ruma. Hemm martu kienet tgħallem l-Ingliż filwaqt li hu kien jittraduċi l-korrispondenza tal-Banca Commerciale di Roma mit-Taljan għall-Ingliż u viċeversa. Agius kellu żewġ subien: il-kbir – Joe – twieled l-Italja filwaqt li Carol twieled Malta. Kemm dam l-Italja kien ukoll il-korrispondent ta' The Daily Malta Chronicle kif ukoll it-teżorier talAssoċjazzjoni Maltija ta' Ruma. Kellu ħila kbira fis-sengħa tas-sinktib (shorthand); fil-fatt fl-1922 ippubblika l-Agius's Three Letter Commercial Code. Il-kapaċitajiet tiegħu f'dan il-qasam kienu essenzjali biex jirrapporta l-kelmtejn li kien għamel l-ewwel Prim Ministru Malti, Joseph Howard, fost oħrajn, waqt ikla f'La Rinascente fl-24 ta' Settembru tal-1923. Ċertu diskors li, skont ir-rapport ta' Agius, kien qal Howard, ġie mbagħad interpretat bħala irredentist u wasslu saħansitra biex jirriżenja. Fil-gazzetti lokali bħal The Daily Malta Chronicle u Il Popolo di Malta kien qam kjass sħiħ u fil-fatt jeżistu diversi rapporti konfliġġenti dwar dak li ġara dakinhar tal-ikla f'La Agius irritorna Malta għal "Complimetary luncheon in honour of Mr M. Agius at the Westminster Hotel, Wednesday October 17th 1923" (Ara t-tieni xbieha) bħala l-mistieden ta' Sir Gerald Strickland u beda jaħdem bħala accountant mal-Forzi Armati Britanniċi f'Malta. Agius studja l-Għarbi waħdu u għalkemm ma kienx jitkellem il-lingwa b'mod profiċjenti, kien kapaċi jaqraha u jifhimha. Kien ħabib ta' Patri Dijonisju Mintoff O.F.M., Patri Dwardu Fenech O.S.A. u Ninu Cremona. Kellu wkoll kuntatti ma' Pietru Pawl Saydon. Agius huwa l-awtur ta' tliet rumanzi, miżmuma fit-taqsima tal-Melitensia fil-Librerija tal-Università, li għadu mhuwiex magħruf meta kitibhom. Dawn huma: Ħasad li Żara', Is-Surġent Pawlu Barbara, jew, Kif Taħdem il-Puluzija [sic] u Il-Kurċifiss tal-Imnara: Ġrajja Spanjola. Kien ukoll kontributur firrivista Il-Malti b'żewġ poeżiji, reċensjoni u ħames studji lingwistiċi. Dizzjunarju tal-Lsien Malti [sic] – Id-dizzjunarju ta' Michael Agius Ħarsa lejn il-"Kotba li Qdewni" f'Il-Miklem Malti ta' Erin Serracino-Inglott (ix) u l-biblijografija tal-Maltese-English Dictionary ta' Ġużè Aquilina (xxv) – iż-żewġ xogħlijiet monumentali li huma l-aktar imfittxija – tikxef li minkejja li ġie ppreżentat lill-Università ta' Malta fl-197812, iżżewġ lessikografi ma jirreferux għad-dizzjunarju ta' Michael Agius li sal-lum għadu manuskritt mhux ippubblikat. Fil-fatt dan hu l-akbar xogħol ta' Agius. Dizzjunarju tal-Lsien Malti [sic] ġie ppreżentat lil-Librerija tal-Università ta' Malta fit-12 ta' Jannar tal-1978 (flimkien ma' Ms. 310 Ftit Sinonomi w Antonomi Maltin [sic] u Ms. 311 Dictionary for Commercial Correspondence), u llum jinsab fid-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Università ta' Malta katalogat bħala Ms. 312. Minn dak li ħareġ minn intervista li għamilt lin-neputijiet ta' Agius, jidher li kien diġà qed jaħdem fuq id-Dizzjunarju sa minn qabel l-1961, is-sena li fiha rtira mix-xogħol, u spiċċa jittajpjah qabel l-1970. Madankollu, anke jekk id-data tal-preżentazzjoni lil-Librerija tal- Università tittieħed bħala d-data ta' meta tlesta, xorta waħda jibqa' l-ewwel dizzjunarju MaltiMalti komplet magħruf sa issa. Dan għaliex sal-1978, Erin Serracino-Inglott kien għadu kemm ippubblika l-ħames volum (J-L) ta' Il-Miklem Malti. Dizzjunarju tal-Lsien Malti [sic] (Ara t-tielet xbieha) fih b'kollox 868 karta sfajra d-daqs ta' foolscap miġbura f'erba' volumi – A-GĦ; H-L; M-Q; R-Ż – kollha miksija bi brown paper xi ftit ħoxna bi klippa fuqha biex tehmeż il-karti kollha flimkien. It-test tad-dizzjunarju huwa ttajpjat fuq ir-recto filwaqt li dak li hemm fuq il-verso – li m'għandu xejn x'jaqsam maddizzjunarju – huwa ingassat. Fi "Dħul il-Ktieb" (Dizzjunarju 1) Agius jistqarr li kien id-diskors li għamel Ninu Cremona dwar il-Malti safi fl-ewwel ta' Marzu 1925, li qanqlu biex jibda jaħdem fuq id-dizzjunarju. Agius jisħaq fuq il-ħtieġa li kienet tinħass għal dizzjunarju monolingwi tal-Malti u dan għal diversi raġunijiet. Isemmi, pereżempju, li l-livell tal-Malti kien qed jarah "bil-bosta agħar minn ta' snin ilu" (Dizzjunarju 1) kif ukoll li l-kitba kienet qed tkun "mgħobbija b'ħafna kliem barrani (li bosta drabi ma jinftihemx) meta diġà għandna tagħna u għaldaqshekk ħafna kliem Malti qiegħed jintesa u jintilef u meta xi flien ifettillu jdaħħal xi kelma minsija jsejħulha arkajka." (Dizzjunarju 1) Għaldaqstant iżid li għamel kulma seta' biex idomm mhux biss il-kliem "minsi" u "qadim" imma wkoll dak modern. Huwa jfakkar lill-qarrejja li ftit li xejn kellu għajnuna billi ma kienx għadu jeżisti dizzjunarju Malti-Malti qabel tiegħu. Fl-aħħar jistqarr li jħossu sodisfatt li witta t-triq għal min jitħajjar jagħmel xogħol simili fil-futur u lil dawn jirringrazzjahom minn qabel tal-iżbalji li jistgħu jsewwulu kif ukoll talli jżidu xi kliem li jkun ħariġlu minn moħħu. Agius jinnota li d-dizzjunarju tiegħu "ma jaqbilx għalkollox fit-taqsim tiegħu ma' dizzjunarji oħrajn – Maltin u t'ilsna oħrajn –" (Dizzjunarju 1) u l-iskop ta' dan hu li jħaffef dejjem aktar ix-xogħol tal-utent. Fil-każ tal-verbi, ngħidu aħna, ma jagħtix biss il-mamma u lforom (jew kif isejħilhom hu l-"għamliet") derivati, imma wkoll il-partiċipju passiv u limperattiv fis-singular u l-plural, għaliex kien jaf tajjeb li minnu mbagħad l-utent jista' jsawwar il-verbi fl-indikattiv. Fil-lemma kiteb, pereżempju, hemm "KITEB (V1) (ikteb, iktbu) (miktub, uba, ubin) (INKITEB V7)". Meta jiġi għan-nomi, imbagħad, jagħti, dejjem skont il-każ, il-maskil, il-femminil jew ilfarrad waħdieni, il-plural magħdud, l-għadd imtenni, il-kollettiv u d-diminuttiv. Fil-każ ta' difer, ngħidu aħna, hemm "dwiefer, diffrejn [sic], dwejfer", kollha mmarkati bit-taqsiriet li jirreferu għall-għamla morfoloġika tan-nom. Għall-aġġettivi, imbagħad, jagħti l-maskil u linflessjonijiet fil-femminil u fil-plural kif ukoll il-komparattiv u d-diminuttiv meta jeżistu. Il-lessikografija ta' Agius hija aktar preskrittiva milli deskrittiva. Dan jidher, ngħidu aħna, f'dak li kiteb dwar il-plural tal-partiċipji passivi fejn għalkemm jaċċetta l-fatt li ż-żewġ suffissi tal-plural "-a" u "-in", pereżempju fi mnikkta u mnikktin, ilhom sew jintużaw, ma jagħtihomx it-tnejn għaliex hu tal-fehma li dawk li jispiċċaw bis-suffiss "-a" mal-mogħdija tassnin għad iġibu lill-oħrajn fix-xejn. Għaldaqstant, billi huwa kontra l-użu ta' dan is-suffiss għallplural, jagħżel li ma jġibux fid-dizzjunarju u jiġġustifika din id-deċiżjoni billi jgħid li "… jeħtiġilna ħafna li ninqdew bil-VERU plural." (Dizzjunarju, 2) L-attitudni ta' Agius lejn il-kliem li mhuwiex ta' nisel Semitiku hi aktarx negattiva. Kliem bħal dan iqiegħdu fil-parentesi u dan ifisser li "għandna ninqdew bih fil-bogħod" (Dizzjunarju, 2). Ngħidu aħna għal-lemma għada jagħti "drawwa, tidrija, diri, użu, (użanza, abitudni, prattika)". Madankollu, fost il-kelmiet ewlenin (headwords) f'dan il-ktieb il-kliem hemm ukoll: boj, ixxejkjat [sic], keċċapp [sic] u liv li juru li minkejja li Agius jista' jitqies bħala purist – l-aktar minħabba l-ideat li jesponi fi "Dħul il-Ktieb" kemm għat-Teżawru u kemm għad-Dizzjunarju iżda wkoll minħabba ċerti għażliet li għamel fiż-żewġ xogħlijiet – dawn ilkelmiet ewlenin juru li kien ukoll konxju li l-fatt li lingwa tissellef il-vokabolarju li teħtieġ minn ilsna oħra huwa parti mill-proċess naturali tal-iżvilupp tagħha. Il-kompilatur iħaddem ukoll sistema ta' taqsir il-kliem biex ma jtawwalx iżżejjed flistampa. B'kollox juża 34 taqsira fosthom "v. 1" – "v. 10" għall-għaxar forom tal-verb; "A" għal "aġġettiv"; "Av" għal "Avverbju (partiċelli)"; "Ċ" għal "Ċekkieni (diminuttiv)"; "F" għal "Għadd Farrad (singular)"; "N" għal "Nom"; "R" għal "Ġens ir-raġel (maskil/maskulin)"; "M" għal "ġens il-mara (femminil)"; "P/A" għal "Partiċipju/Aġġettiv"; "Ppr" għal "Partiċipju Preżent"; "PP" għal "Partiċipju Passat"; u "VI" u "VT" għall-verb intransittiv u transittiv. Bħala parti minn dan id-dizzjunarju, Agius jinkludi wkoll noti grammatikali, ngħidu aħna dwar l-appostrofu, l-imperattiv u n-nom mimmat taħt l-ittri A, I u N rispettivament kif ukoll dwar l-ittra "għ" fil-bidu, fin-nofs jew bħala l-aħħar konsonanti tal-għerq taħt l-ittra GĦ biex jgħin lill-qarrej "jikteb tajjeb u kif titlob il-grammatika" (Dizzjunarju, 3). Ir-raba' xbieha – eżempju ta' paġna mid-dizzjunarju Il-ħames xbieha – eżempju ta' paġna mid-dizzjunarju Ftit Sinonomi w Antonomi Maltin [sic] – It-teżawru ta' Michael Agius Ftit Sinonomi w Antonomi Maltin [sic], l-ewwel teżawru tal-Malti magħruf sa issa, huwa manuskritt katalogat Ms. 310. Anke dan ix-xogħol, ftit li xejn għadu ngħata importanza mill-akkademiċi Maltin. Il-manuskritt imsemmi jagħmlu referenza għalih Joe Felice-Pace (Agius Teżawru 1 ed, iv), Marc Tanti (10) u Dwayne Ellul (51). Hu mqassam fi tliet partijiet: żewġ volumi li bejniethom kemm kemm jaqbżu t-tliet mitt paġna ttajpjata fuq karta tagħti filblu daqs ta' pitazz (A5), kif ukoll sitta u għoxrin karta mehmuża flimkien li fuqhom hemm ittajpjata r-reviżjoni tal-ittra "t". Is-sitt xbieha Fit-tliet biċċiet ta' dan il-manuskritt hemm ukoll korrezzjonijiet li saru bil-linka blu. Ixxogħol jikkonsisti fi "Dħul il-Ktieb" u t-teżawru fih innifsu, u ma hemm ebda appendiċi. Itteżawru ta' Agius huwa mqassam alfabetikament u dejjem maqsum f'żewġ kolonni: tax-xellug merfugħa għas-sinonimi u tal-lemin għall-antonimi. Kull entrata f'xi naħa minn dawn dejjem tibda bil-kelma ewlenija magħmula biss minn ittri kapitali (Ara s-seba' xbieha). Is-seba' xbieha – Ħajr lid-Dipartiment u l-Kollezzjonijiet tal-Università ta' Malta. Kemm minn kif jidher sew f'dan il-manuskritt kif ukoll skont Felice-Pace, "Agius kien jaf ilMalti tajjeb u għalhekk ix-xogħol tiegħu jiżgħed kemm fis-sinonimi u kemm fl-antonimi" ("Kelmtejn Qabel" iv). L-għan tiegħu li jikkonserva l-kliem arkajk, mistqarr fi "Dħul il-Ktieb" għad-Dizzjunarju tal-Lsien Malti (1), jidher hawn ukoll, tant li minn kampjun ta' 33 kelma ewlenija hemm 6 biss li huma ta' nisel Romanz u l-bqija huma kollha ta' nisel Semitiku. Lentrati nnifishom ukoll jirriflettu din ix-xejra, għaliex fil-kampjun ma nstabet ebda kelma ta' nisel Ingliż. Meta wieħed iqis li dan ix-xogħol sar qabel l-1978, meta Erin Serracino-Inglott, filvolumi li kien laħaq ippubblika mill-Miklem, kien diġà rreġistra għadd ta' kliem ta' nisel Ingliż, jidher li ma hemmx rappreżentanza xierqa ta' din l-għajn li minnha wkoll xorob il-Malti. Fi "Dħul il-Ktieb" għat-Teżawru, Agius jibda billi jfisser il-kelmiet ta' nisel Grieg "sinonomu" [sic] – "kelma li tfisser bħal waħd'oħra jew li għoddha tfisser bħalha" (Ftit Sinonomi 1) u "antonomu" [sic] – "kelma li tfisser il-maqlub t'oħra" (Ftit Sinonomi 1). Ilġabbar jagħmilha ċara li dan ix-xogħol mhux ħlief damma ta' sinonimi u antonimi u mhux dizzjunarju veru u proprju; u dan għal diversi raġunijiet, fosthom: in-nuqqas tat-tifsir kollu talkliem; in-nuqqas ta' frażijiet (jew kif isejħilhom hu "frejjeż") u idjomi; u n-nuqqas ta' kliem li ma hemmx antonimi għalih. Iġib l-eżempju li għall-kelma "żiemel" ma tinġiebx l-iktar tifsira komuni, dik ta' bhima b'erba' saqajn u l-bqija, iżda jinġieb tifsir ieħor li għalih sab sinonimi u antonimi. Fil-fatt, hu u jinnota li għal bosta kliem ewlieni sab sinonimi li jistgħu jitqiesu hekk biss minħabba l-valur figurattiv tagħhom, jerġa' jġib bħala eżempju l-kelma "żiemel" (ta' ħila, bravu, kapaċi, eċċ.) u "ħmar" (rasu qargħa, injorant, stuptu [sic], eċċ.) tant li jqishom ukoll bħala antonimi. Huwa jfakkar li l-bniedem figurattivament jasal biex ixebbah, pereżempju, karattru ta' bniedem ma' dak ta' xi annimal bħall-ħanżir u ż-żrinġ, biex ma nsemmux ukoll ilħxejjex, bħall-ġidra u l-ħassa, u l-frott, bħall-ħawħa u l-bajtra. Agius jidher li kien mgħarraf sew bil-kurrenti ta' ideat lingwistiċi dwar is-sinonimija u lantonimija sa qabel l-1978, meta ppreżenta l-manuskritt lill-Università. Dan joħroġ l-aktar meta juri li jaqbel mal-"għorrief ta' ilsna barranin [li] igħidu li ma jistax ikun hemm sinonimi" Il-fehma tiegħu jirfidha billi jislet ħames entrati bħala eżempji – "maħmuġ", "naddaf", "nadif", "daħaq" u "tbissem" – li juru li tabilħaqq it-tifsir ta' kull waħda minnhom ftit jew wisq ivarja minn tas-sinonimi tagħha. Min-naħa l-oħra, iżda, jirrikonoxxi l-fatt li lsien ikollu wkoll "sinonimi tassew" (Ftit Sinonomi 1). Fost xi eżempji ta' dawn jagħti: "domanda – mistoqsija"; "risposta – tweġiba"; "adura – qiem"; "fjur – warda, l-aħjar, il-qalba, l-itjeb, lifjen". Madankollu, Agius jagħmilha ċara daqs il-kristall li għalih dawn "mhumiex sinonimi iżda traduzzjoni jew barbariżmi". Fl-aħħar żewġ paragrafi ta' dal-kelmtejn introduttivi għat-teżawru tiegħu, Agius jistqarr xewqtu li dan it-teżawru jkun għodda siewja għal idejn il-kittieba u jittama wkoll li dan ix-xogħol li "tista' tgħid, inbeda mix-xejn", bl-imperfezzjonijiet tiegħu "ikun ta' siwi għallistudjużi tal-Malti" (Ftit Sinonomi 2). It-tmien xbieha – eżempju ta' paġna mit-teżawru – Ħajr lid-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Università ta' Malta. Id-disa' xbieha – eżempju ta' paġna mit-teżawru Għeluq Kif jidher ċar, l-għan ta' din il-kitba mhuwiex xi studju dettaljat fuq il-kontribut lessikografiku ta' Michael Agius. Dak jilħaq isir aktar 'il quddiem. Xtaqt biss li nerġa' ntella' xi ftit fil-wiċċ temi lessikografiċi li, bil-kontra ta' dak li kien jiġri fl-ewwel snin li fih kienet toħroġ din ir-rivista u anke ftit wara, illum il-ġurnata donnhom ingħataw il-ġenb. Xtaqt ukoll li jiġu apprezzati għal dak li huma x-xogħlijiet lessikografiċi msemmija hawn fuq li ta' min jissottolinja, kienu talewwel, u allura l-kompilatur ma kellux mudelli lokali fuqiex jimxi. Fuq kollox xtaqt infakkar ilpersunaġġ ta' Michael Agius biex bħal kull min ħadem qatigħ u bi mħabba għal ilsienna, ma jintesiex. Ħajr lin-neputijiet ta' Michael Agius talli qasmu miegħi ħafna mill-punti u r-ritratti miġjuba filprofil bijografiku, lil Toni Cortis u lil Joe Borg tal-inkoraġġiment sa ma sibt ħjiel li wassalni biex insib lil dawn id-dixxendenti ta' Agius kif ukoll lis-Sa Mary Samut-Tagliaferro mid-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Università ta' Malta għar-ritratti tal-paġni ta' ġewwa mit-Teżawru u d-Dizzjunarju. Fuq kollox nixtieq nirringrazzja lid-dixxendenti kollha ta' Agius talli tawni l-permess nippubblika l-istess ritratti.