L-Orgni Ottavin ta' Bormla u r-Restawr tieg ̇u: il-kontribut tal-APS Bank Dr Simon Mercieca L-Istorja wara r-Restwar L-istorja tar-restawr ta' dan l-orgni Ottavin tmur lura lejn is-sena 2005. F'dik is-sena kienet inbdiet ̇idma biex numru ta' xog ̇lijiet muΩikali qodma fl-arkivju ta' Bormla jibdew ji©u editjati. Kienet din ir-riçerka li wasslet biex jibda jintwera interess dwar liema strument jew strumenti kienu jindaqqu fuqhom dawn ix-xog ̇lijiet muΩikali. Kien f'dan il-mument li ©ejt wiçç imb wiçç ma' dan l-or©ni li kien merfug ̇ fil-gallarija li hemm fl-Oratorju tal-Kurçifiss, li hu bini li jmiss mal-knisja. L-istat ta' konservazzjoni tieg ̇u ma kien xejn feliçi. Madankollu, mal-ewwel daqqa t'g ̇ajn wie ̇ed jinduna li dan kien strument imprezzabbli u li warajha kellu storja interessanti. Kien f'dan il-kuntest li bdiet riçerka biex tkun stabbilita l-istorja ta' dan l-orgni. L-Istorja tal-orgnijiet ta' Bormla L-eqdem informazzjoni li g ̇andna dwar orgnijiet ©ewwa Bormla tmur lura g ̇as-sena 1695. Dan ifisser li din l-informazzjoni tappertjeni g ̇all-knisja l-antika ta' din il-parroçça, dik preçedenti tal-lum, li kienet twaqqg ̇et biex inbniet din preΩenti. Nhar il-25 ta' Ìunju 1695, il-parroçça ta' Bormla da ̇let f'kuntratt ma' Gaetano Turriglio ̇alli jibni orgni g ̇al din il-knisja. Dan l-orgni ©ie installat fil-gallarija tal-orgni, li f'din il-knisja l-qadima, kienet di©à tinsab fuq il-bieb il-kbir tal-knisja. F'dan il-perijodu, l-orgnijiet kienu g ̇adhom jitqieg ̇du fil-gallarija li kien ikun hemm wara l-artal ma©©ur, eΩattament fuq il-kor, b ̇alma g ̇andna naraw f'numru ta' knejjes fl-ir ̇ula tag ̇na. Dan l-orgni ta' Turriglio kien mag ̇mul minn disa' re©istri. Meta din ilknisja l-qadima twaqqg ̇et biex inbniet dik preΩenti, dan l-orgni re©a' tqieg ̇ed fil-gallarija tal-orgni, li b ̇al dak li kien hemm qabel, re©g ̇et ©iet imqieg ̇da fuq il-bieb prinçipali tal-knisja. Din il-knisja l-©dida ©iet ikkonsagrata fis-sena 1732. Hija sfortuna kbira li llum ma nafux x'sar minn dan l-orgni. Dan l-orgni kien ©ie mibdul fl-1862, ma' dak preΩenti mag ̇mul minn Natale Morelli ta' Milan. L-orgni li Turriglio g ̇amel g ̇al Bormla huwa wie ̇ed minn numru ta' orgnijiet li dan l-arti©jan ©ie mqabbad biex ja ̇dem matul il-karriera twila tieg ̇u b ̇ala kostruttur tal-orgnijiet. Bejn l-1692 u l-1718, Turriglio ̇adem l-orgni tal-parroçça ta' ÓaΩ-Ûebbu©, Festa Marija Immakulata 2009 ta' San Pawl il-Belt, ta' Birkirkara, tal-Katidral, tal-Mosta, tal-Knisja tal-Karmnu ©ewwa l-Belt u dak tas-Si©©iewi. L-introduzzjoni ta' dan l-istrument ©ewwa Bormla wasslet biex idda ̇ ̇let kultura muΩikali ©dida f'din il-parroçça. Issa beda ji©i appuntat organista residenti biex ikun jista' jdoqq l-istrument. Il-knisja beda jkollha l-maestro di cappella tag ̇ha, kif ukoll qassis ie ̇or, li kien jag ̇milha ta' kantur biex jie ̇u ̇sieb it-talb tal-kor. In ̇ass ukoll il-bΩonn li jinxtara orgni Ωg ̇ir, biex iservi b ̇ala orgni li seta' jindaqq minn isfel, ji©ifieri biex jg ̇in fis-servizz fil-kor. Fuq kollox beda jin ̇ass il-bΩonn li dan l-orgni kbir jinΩamm fi stat aççettabbli ta' daqq. Minn kuntratt nutarili li sar quddiem in-Nutar P. P. Saliba fis-sena 1715, insibu li l-prokuraturi ta' din il-knisja, il-qassis Giovanni Antonio Schembri u Dr Vittorio Grech waslu fi ftehim ma' Turriglio biex dan jag ̇mel il-manutenzjoni fuq dan l-orgni, g ̇allanqas darba fis-sena. Importanza ©iet mog ̇tija mill-prokuraturi lejn l-inotazzjoni talorgni. Huma sa ̇qu li l-orgni kellu jkun intunat tajjeb g ̇al matul is-sena kollha u ta' dan is-servizz Turriglio aççetta li jkun im ̇allas 6 skudi fis-sena. Meta Gaetano Turriglio miet, Bormla baqg ̇et xorta tara li dan l-orgni jing ̇ata l-manutenzjoni kollha me ̇tie©a. Fl-4 ta' Ottubru 1754, Dun Fortunato Demarco da ̇al fi ftehim ma' wie ̇ed mill-kostrutturi ewlenin tal-orgnijiet ©ewwa Malta ta' dik il- ̇abta ji©ifieri Pietro Santucci, biex dan jibda jag ̇mel il-manutenzjoni ta' dan l-orgni, inkluΩ l-akkordatura tieg ̇u. Din il- ̇idma kellha ssir g ̇al-lanqas darba fis-sena u ta' dan ixxog ̇ol beda jing ̇ata l- ̇las ta' 5 skudi u 4 tarì. Il- ̇las g ̇al dan is-servizz kien ikun mag ̇mul ftit jiem qabel mal-parroçça tiççelebra l-festa tal-Kunçizzjoni, ji©ifieri, fit-8 ta' Diçembru. Fih innifsu, dan il-fatt juri li di©à f'din il- ̇abta, iç-çelebrazzjoni tal-festa nhar Çentru 19 ta' Novembru - Bormla it-8 ta' Diçembru kienet qed ting ̇ata importanza kbira u kienet qed tkun iççelebrata bilkbir u aktar minn festi o ̇ra li kienu ji©u ççelebrati f'dak iΩ-Ωmien f'din il-parroçça. Dan il- ̇las kien qed isir f'Diçembru ̇alli l-orgni jkun intunat tajjeb g ̇aç-çelebrazzjonijiet ta' din il-festa. L-orgni li kien inxtara biex jindaqq minn isfel kien mag ̇ruf b ̇ala regaletto. Min ̇abba ç-çokon tieg ̇u, dan l-orgni seta' jkun uΩat f'servizzi litur©içi barra l-knisja b ̇al ma kienet il-purçissjoni. Il- ̇afna skari©© wassal biex dan l-orgni Ωg ̇ir beda jkollu problemi serji. Ng ̇idu a ̇na, fis-sena 1768, il-prokuratur tal-knisja Giuseppe Lacorte ©ab lil Santucci ̇alli jarah. Santucci kienu sabu fi stat ̇aΩin tant li ma setax jissewwa. G ̇alhekk, huwa ssu©©erixxa li jer©a' jinbena orgni Ωg ̇ir ie ̇or u biex jibnih huwa aççetta li juΩa dawk ilpartijiet ta' dan ir-regaletto li kien g ̇adhom tajbin u li setg ̇u jer©g ̇u jintuΩaw. Fuq kollox, dan l-orgni ©did kellu jinvolvi l-bini ta' windchest, mag ̇ruf fil-Malti b ̇ala l-bankun talorgni, li minnu tg ̇addi l-arja ̇alli jindaqqu s-sfafar. Dan ix-xog ̇ol kien ©ie stmat li jiswa 20 skud. Il-kostruzzjoni ta' dan l-organetto tidher li kienet qed isservi ta' eΩami ̇alli l-parroçça ta' Bormla tevalwa l-kapaçitajiet ta' Santucci fil-bini tal-orgnijiet biex b'hekk ikun jista' jing ̇ata aktar kummissjonijiet. Fuq kollox, f'dik il- ̇abta Bormla kellha surmastrijiet tal-muΩika importanti. Ilmaestro di cappella kien Dun Michaelangelo Vella waqt li l-organista kien Dun Isidoro Schembri. It-tnejn kienu meqjusa kapaçissimi fil-qasam tag ̇hom fid-daqq tal-orgnijiet tant li parroççi o ̇ra kienu jg ̇ajtulhom biex ikunu f'kummissjonijiet ̇alli jevalwaw xog ̇lijiet fuq l-orgnijiet tag ̇hom. Hekk meta l-parroçça tan-Naxxar g ̇amlet orgni ©did li kien ©ie ordnat ming ̇and Santucci, saret kummissjoni ta' tliet esperti li kienet tinkludi lil Vella u Schembri. Mag ̇hom kien hemm il-maestro di cappella tal-Katidral Begnino Zerafa. Dawn kellhom l-inkarigu biex jag ̇mlu rapport u jiΩguraw li Santucci kien g ̇amel xog ̇lu tajjeb kif titlob is-seng ̇a qabel ma jit ̇allas. Jidher li x-xog ̇ol ta' Santucci fuq l-orgnijiet beda jintg ̇o©ob sew tant li Bormla ma damitx ma ordnat orgni ming ̇andu. Insibu li quddiem in-Nutar F. Glison, deher il-Prokuratur Giuseppe Lacorte u dan ftiehem ma' Pietro Santucci g ̇al xiri ta' orgni ©did fis-sena 1777. G ̇al dan il-kuntratt, deher it-tifel ta' Pietro, Emanuele Santucci, biex jirrappreΩenta lil missieru. Lacorte kien deher b ̇ala wie ̇ed mill-prokuraturi talFratellanza tal-Kurçifiss. Ma hemmx dubju, li Lacorte kien ̇a l-pariri tekniçi neçessarji qabel ma mar g ̇allkuntratt, g ̇aliex in-Nutar ing ̇ata deskrizzjoni eΩatta tax-xog ̇ol li Santucci kellu jag ̇mel Festa Marija Immakulata 2009 ji©ifieri li dan l-orgni ©did kellu jkun "con cinque registri, quattro de quali di riprieno e l'altro di flauto, ed altri fornimenti…" Il-prezz miftiehem kien dak ta' 61 skud. Kien hemm ukoll xi ̇lasijiet li saru b'modi jew servizzi o ̇ra. Infatt, ©ie miftiehem li l-parroçça kellha tbig ̇ lil Santucci organetto li kellha flimkien mal-windchest ta' dan l-istess organetto li missier Emanuele kien bena lf-1768. Wara li ©ie ffirmat il-kuntratt u beda x-xog ̇ol, il-prokuraturi riedu jag ̇mlu tibdiliet f'dan l-orgni min ̇abba li beda jitqies li kien Ωg ̇ir wisq g ̇all-bΩonnijiet tal-parroçça ta' Bormla, b'mod partikolari g ̇as-servizzi muΩikali li kienu qed isiru f'dik il- ̇abta. F'dik l-istess sena, ji©ifieri fl-1777, Lacorte re©a' ftiehem ma' Pietro Santucci biex ikabbar dan l-orgni u g ̇al dan ix-xog ̇ol ing ̇ata 30 skud ie ̇or. Dawn id-deskrizzjonijiet mill-atti nutarili jaqblu perfettament ma' dan l-orgni li g ̇adu kif ©ie rrestawrat; hu fih ̇ames re©istri, erba' tar-ripieno u l-ie ̇or tal-flawt. Fuq kollox, matul ir-restawr instabet ukoll din iΩ-Ωjieda ta' suffara kbira fin-nofs, jew kanna prinçipali taç-çomb, li Santucci kien ©ie mitlub biex jag ̇mel ftit wara li ©ie ffirmat il-kuntratt fl1777. Hawnhekk wie ̇ed irid jg ̇id li dan l-orgni ma kienx sar biex jitqieg ̇ed fil-gallarija li hemm illum f'dan l-oratorju anki jekk huwa kien proprjetà tal-Fratellanza tal-Kurçifiss. IΩda din il-konfraternità riditu portatili, ji©ifieri li jista' jin©arr u jittie ̇ed f'postijiet differenti biex jindaqq. Anki meta kienet saret din iΩ-Ωjieda ta' kanna o ̇ra, dan l-orgni xorta wa ̇da baqa' wie ̇ed portatili. M'hemmx dubju, li dan kien mezz biex il-fratellanza kienet taqla' l-flus g ̇aliex f'dan iΩ-Ωmien il-fratellanzi kienu jikru l-affarijiet tag ̇hom lillistess knisja jew lil xi fratellanza o ̇ra g ̇all-uΩu waqt is-servizzi reli©juΩi li huma kienu jorganizzaw. Din ma kinitx l-a ̇ ̇ar Ωjieda li saret f'dan l-orgni. Mir-restawr ̇are© li kienet saret Ωjieda kbira o ̇ra sebg ̇in sena wara. Waqt ir-restawr instabet data fuq wa ̇da mis-sfafar tal-injam ta' dan l-orgni li turi s-sena ta' meta kienet saret din iΩ-Ωjieda, ji©ifieri fl-1851. Din iΩ-Ωjieda wasslet mhux biss biex re©g ̇u Ωdiedu l-kanen, iΩda wkoll biex jitkabbar l-orgni. Dan kien jinvolvi t-twessig ̇ tal-kaxxa ta' barra ta' dan l-orgni biex ikun introdott windchest. Dan il-windchest ©did in ̇adem b'mod indipendenti mill-woodchest ori©inali. Ma' dan il-windchest ©ew imqabbda sfafar kbar o ̇ra tal-injam. Dan it-tkabbir wassal ukoll biex tkun imkabbra l-pedaliera. Imbag ̇ad, permezz tal-uΩu ta' stops jew buttuni, kien ji©i rregolat jekk wie ̇ed juΩax dan it-tieni windchest jew le, kemm f'akkumpanjament mal-ewwel windchest jew inkella wahdu. Anki l-ewwel windchest seta' jibqa' jindaqq Çentru 19 ta' Novembru - Bormla wa ̇du. Fuq kollox, kienet inbidlet ukoll it-tastiera ori©inali tal-orgni ma' wa ̇da li kienet tirrifletti l-moda fit-tastiera tas-seklu dsatax, ji©ifieri li l-keys tag ̇ha ma jkunux tal-injam imma jsiru tal-avorju, jew tip ta' g ̇adam ie ̇or. Permezz ta' din l-a ̇ ̇ar Ωjieda, dan l-orgni ma baqax aktar wie ̇ed portatili iΩda sar wie ̇ed stabbli. Jidher çar li din iΩ-Ωjieda kienet saret biex dan l-orgni jitqieg ̇ed f'post fiss, ji©ifieri fil-gallarija tal-orgni li hemm fl-Oratorju tal-Kurçifiss. Fuq kollox, il-mod kif tkabbar jidher li sar biex jakkomoda l-akustika ta' dan il-post. Dan wassal biex saret pjattaforma kbira g ̇al ta ̇t dan l-orgni ̇alli b'hekk jitpo©©a fuqha u permezz tag ̇ha jkun jidher a ̇jar minn isfel. Anki l-banketta tal-organista kellha titkabbar. Fuq kollox, dan it-tkabbir kien ma ̇sub biex anki jakkomoda l-istili It-tastiera l-©dida ©odda fil-muΩika, ji©ifieri jkollu re©istru aktar vast biex ikun jista' jakkumpanja a ̇jar il-vuçijiet maskili, dawk tal-baxxi u tenuri. Kif kien qabel, kien aktar jg ̇odd g ̇allvuçijiet femminili tas-soprani u l-alti. Orgni g ̇all-Kastrati Fil-ktieb tag ̇hom dwar l-orgnijiet qodma ta' Malta, li ©ie ppubblkat fl-1998, Hugo Agius Muscat u Luciano Buono, jikklassifikaw dan l-istrument b ̇ala wie ̇ed mill-orgnijiet l-aktar antiki li g ̇adhom jeΩistu f'pajjiΩna. Infatti, b ̇al dan it-tip ta' orgni portatili, anki fi Sqallija baqa' ftit li xejn. Huma jkomplu jispjegaw, li b ̇ala stil, dan l-orgni jsegwi l-mudelli ta' orgnijiet li kienu qed isiru fi Sqallija. Kif wie ̇ed g ̇andu jistenna minn dan il-perjodu, dan l-istrument huwa mag ̇mul minn tastiera wa ̇da. Huwa g ̇andu ̇ames re©istri u re©istru wie ̇ed g ̇all-pedali. It-tastiera tieg ̇u hija mag ̇mula minn erba' ottavi. Min ̇abba l-istil tal-kaxxa u tal-partijiet li hu mag ̇mul minnhom, l-orgni huwa wkoll mag ̇ruf b ̇ala orgni positivo. Fih mekkaniΩmu partikolari li nΩamm intatt u ma ntmissx meta tkabbar fl-1851. Il-magna tal-orgni qieg ̇da f'kwardarobba jew kaxxa kbira tal-injam iddekorata, u matul is-seklu dsatax sa ̇ansitra wa ̇ ̇lu Ωew© mankijiet tal- ̇adid fuq kull ©enb tag ̇ha biex tkun tista' tin©arr. Il-manwal tal-orgni hu bbaΩat fuq dak li jissejja ̇ principale ta' erba' piedi. Din il-kelma teknika tirreferi g ̇all-itwal kanna tar-re©istru prinçipali – li tkun dik tan-nota do u din tkun l-aktar wa ̇da baxxa (lowest C). Dan huwa l-ewwel fattur rari ta' dan l-orgni. Dawn it-tipi ta' orgnijiet portatitli kienu jkunu normalment ibbaΩati fuq principale ta' tmien piedi: hija ̇a©a mhux komuni li orgni poΩittiv ikun ibbaΩat fuq principale ta' erba' piedi. Ir-ra©uni g ̇ala dan l-orgni sarulu kanen iqsar, ©ej mill-fatt li dan rieduh idoqq ottava aktar g ̇olja. G ̇alhekk kien jibda minn ottava g ̇olja, meta ikkomparat ma' orgnijiet o ̇ra b ̇alu. Çentru 19 ta' Novembru - Bormla Fuq kollox, iΩ-Ωjieda li saret fl-1851 kompliet tag ̇mlu uniku. L-ewwel g ̇aliex ©ie ikkreat windchest separat g ̇all-baxxi. Normalment, orgnijiet poΩittivi u portatili ma jkollhomx dan it-tip ta' pedaliera b're©istru independenti iΩda l-pedali jkunu sempliçiment konnessi mal-manwal u n-noti (keys) li jikkorrispondu mag ̇hom. Dan l-orgni hu wkoll mag ̇ruf b ̇ala Ottavino. Il-kelma Ottavino tintuΩa biex turi li r-re©istru muΩikali tieg ̇u jinstema' ottava aktar g ̇olja minn dik normali. F'dan il-kuntest, l-ottavino kien proprju mag ̇mul biex jirrinforza l-vuçijiet fir-re©istru g ̇oli. Ottava tfisser l-iskala ta' tmien noti li tibda minn do u tispiçça fid-do ta' wara. Fil-vokabularju muΩikali IngliΩ, il-middle C f'tastiera tifred in-noti li jindaqqu bl-id tax-xellug (il-baxxi) minn dik tal-lemin (treble clef). L-istess tastiera tal-middle C, f'dan l-orgni jdoqq ottava aktar akuta. B ̇al kull orgni Positivo u Ottavino ie ̇or, g ̇andu t-tastiera tieg ̇u Ωg ̇ira li ma tippermettix li wie ̇ed jikkomponi g ̇al aktar minn erba' ottavini. L-ewwel ottava, dik tal-baxxi hija wa ̇da qasira waqt li t-tlieta l-o ̇ra huma ottavi kompluti. Fi kliem ie ̇or, dan l-orgni kellu tastiera mag ̇rufa b ̇ala ottava corta jew ottava qasira. Din it-tip ta' tastiera nsibuha fl-orgnijiet o ̇ra ta' dan il-perjodu b ̇alma huwa l-orgni tal-Qrendi. Dan kien ifisser li f'dik il-qasira, tnejn minn noti kromatiçi, ma kinux jibqg ̇u kromatiçi imma kienu jirrappreΩentaw nota naturali. G ̇alhekk, l-organista kellu jkun ippreparat kif idoqq dan l-orgni. Illum jin ̇tie© ta ̇ri© speçjalizzat. Dan it-tip ta' orgni Posittivo, b'ottava corta kien ma ̇sub biex jag ̇ti aktar sostenn armoniku lill-kantanti, b'mod partikolari lill-vuçijiet tas-solisti femminili. Fil-fatt dan l-orgni kellu r-re©istru muΩikali tieg ̇u aktar addattat g ̇all-vuçijiet g ̇oljin. Dan ifisser li kien mag ̇mul g ̇al min kien ikanta fir-re©istru g ̇oli li f'dan il-perjodu setg ̇u jkunu diversi. L-ewwel hemm il-vuçijiet femminili. Dawn huma dawk tas-sopran jew mezzo (mag ̇rufa wkoll b ̇ala alti). Imbag ̇ad kien hemm il-vuçijiet tal-kastrati li kienu r©iel li kienu jkantaw fuq re©istru femminili. Imbag ̇ad, fuq l-istess re©istru g ̇oli jkantaw it-tfal Ωg ̇ar subien sakemm jil ̇qu l-pubertà. Dawn tal-a ̇ ̇ar kienu mag ̇rufa b ̇ala voci bianche. Dawn it-tfal subien kienu jkunu mitluba biex ikantaw fil-knisja minflok il-vuçijiet femminili u l-aktar tajbin minnhom kienu jkunu dawk mag ̇Ωula flItalja biex isiru kastrati. In-nisa jidher li kienu qed ikunu msej ̇in biex ikantaw fil-knejjes matul dan il-bidu tal-perjodu IngliΩ. Fuq kollox, minn dejjem kien hemm bΩonn ta' orgnijiet ta' dan ittip biex jakkumpanjaw il-kant mis-sorijiet fl-uffiççju tat-talb tag ̇hom. F'dan il-kaΩ, dan l-orgni ©ie mibni speçifikament g ̇allBormla biex jaqdi fil-funzjonijiet litur©içi ta' din il-knisja, kemm dawk li kienu jsiru ©ewwa u dawk ta' barra. L-istat tal-orgni kif kien qabel ir-restawr Il-preΩenza ta' orgni ta' dan it-tip Festa Marija Immakulata 2009 tikkonferma li f'Bormla, f'dik il- ̇abta, kien qed ikun mitlub is-servizz tal-kastrati biex ikantaw waqt il-funzjonijiet litur©içi; inkella kienu wkoll qed jit ̇arr©u t-tfal subien fil-kant tal-knisja. Nafu, li Dun Michaelangelo Vella kien beda skola muΩikali ©ewwa Bormla. G ̇alhekk, dan l-istrument seta' kien qed jintuΩa biex jg ̇in lit-tfal fit-tag ̇lim tag ̇hom u biex jitg ̇allmu jkantaw a ̇jar waqt il-funzjonijiet. Fuq kollox, kellu wkoll skop ie ̇or. Kien ikun hemm partijiet fil-muΩika msejja ̇ basso continuo u din kienet tkun ipprovduta minn xi strument tal-korda b ̇all-vjolinçell jew il-kuntrabaxx waqt li l-armonija kienet ti©i pprovduta mill-orgni nnifsu. Xi drabi dan it-tip ta' orgni seta' anki jie ̇u post ilkuntrabaxx. Fuq kollox, l-arkivju muΩikali ta' Bormla juri li matul is-seklu tmintax u l-bidu tasseklu dsatax, din il-parroçça kienet qed tag ̇mel uΩu mill-kastrati jew voci bianche. G ̇allanqas, ̇afna mill-muΩika li baqa' f'dan l-arkivju turi li ©iet miktuba primarjament g ̇allvuçijiet tas-soprani u l-alti. Dan il-fatt jikkonferma l-importanza ta' dan l-orgni. Dan juri li meta dawn inkitbu, il-kompoΩitur kien qed jie ̇u inkonsiderazzjoni l-istrumenti muΩikali li kien hemm ©ewwa Bormla. Il-kompoΩituri bdew jie ̇du vanta©© mill-preΩenza ta' dan l-orgni u bdew jiktbu muΩika li kienet ideali biex takkumpanja lis-soprani u l-alti b'mod partikolari g ̇aliex dan l-orgni kien aktar addattat li jakkumpanja l-vuçijiet g ̇olja. Dan jispjega g ̇aliex numru ta' antifoni qodma tal-festa ta' Bormla kienu miktuba g ̇al vuçijiet f're©istru g ̇oli. Fuq kollox, grazzi g ̇all-preΩenza ta' dan l-orgni u l-muΩika li nstabet fl-arkivju, illum wie ̇ed, jista' jg ̇id abbaΩi ta' fatti storiçi, li kontra dak li s'issa kien wie ̇ed ja ̇seb, ittradizzjoni ©ewwa Bormla li jitkantaw innijiet, quddiem l-istatwa, waqt il-purçissjoni talfesta, tmur lura aktar mill-1905. Jekk xejn, f'din is-sena kien hemm il-qawmien mill-©did ta' din it-tradizzjoni. Din it-tradizzjoni g ̇andha tkun assoçjata mal-introduzzjonijiet ta' orgnijiet Ωg ̇ar, l-ewwel dak tar-regaletto u mbag ̇ad dan il-portatile, li wasslu biex beda jsir daqq tal-muΩika barra b'dawn l-orgnijiet waqt il-purçissjoni tal-festa. Il-mastro di cappella ta' Bormla, Dun Michaelangelo Vella tqabbad jikteb motett biex jitkanta speçifikament waqt il-purçissjoni bl-istatwa tal-Kunçizzjoni fis-sena 1761. Kif kien mistenni f'dik il ̇abta, il-kant kien ikun bil-Latin. Wa ̇da minn dawn il-kompoΩizzjonijiet salvat u kopja tag ̇ha g ̇adha tinsab fl-arkivju. Hija kompoΩizzjoni ta' Vella g ̇al tliet vuçijiet, ji©ifieri, sopran, tenur u baxx u twila Ωew© minuti u 10 sekondi. L-isem eΩatt ta' dan il-motett hu Sancta, et Immaculata Virginitas u deskritt b ̇ala Motetto per la Processione della Nostra Advocata del Gillio (sic.). Dan il-motett kien jitkanta bl-akkumpanjament tal-orgni u kif turi l-istess kitba fuq din il-kompoΩizzjoni, dan kien jitkanta waqt il-purçissjoni tal-Ìilju, ji©ifieri f'dik il-festa tal-Kunçizzjoni (ta ̇t it-titlu tal-Ìilju) li fl-antik kienet issir fis-sajf. Din hija biçça xog ̇ol ̇afifa u miktuba b'mod sempliçi. Ma na ̇sibx li jkun qed jing ̇ad ̇aΩin, li f'xi Ωmien, l-orgni uΩat biex jakkumpanja din il-muΩika waqt il-purçissjoni talÌilju, hu dan l-istess orgni li g ̇andu kif ©ie rrestawrat. Il-Kaxxa tal-Orgni Ottavin Dan l-orgni jinstab f'kaxxa li hija speçi ta' armarju li tikkonsisti fi tliet partijiet li jitpo©©ew wa ̇da fuq l-o ̇ra. Mill-kuntratt li sar g ̇and in-Nutar Glison, insibu li kienet ir-responsabbilità ta' Santucci biex jag ̇mel din il-kaxxa g ̇al dan l-orgni. Seta' g ̇amilha hu jew qabbad lil ̇addie ̇or biex jag ̇milha. Dan l-ispeçi ta' armarju g ̇andu fih Ωew© bibien fil-parti ta' fuq. Il-materjal huwa injam tal-a ̇mar. Kien injam mag ̇Ωul tajjeb g ̇ax anki jekk intuΩaw twavel twal, il-mastrudaxxa pprova jevita li jkollhom ̇afna ingroppi li Çentru 19 ta' Novembru - Bormla hija wa ̇da mill-karatteristiçi ta' dan l-injam. Dan jg ̇odd b'mod partikolari g ̇all-bibien. Hawnhekk intuΩa injam tajjeb bi ftit li xejn ingroppi u r-ra©uni kienet ̇alli jkunu jistg ̇u ji©u mpittra. Fejn kien hemm ingroppi, dawn tne ̇ ̇ew u minflokhom, kif kienet id-drawwa dik il- ̇abta, kien isir speçi ta' stopper jew tapp id-daqs tal-istess toqba tal-ingropp. Dan it-tapp kien ikun ukoll mag ̇mul mill-injam. Din kienet prattika ©enerali f'din il- ̇abta li l-ingroppi ji©u mibdula ma' tappijiet o ̇ra mag ̇mula minn injam. Dan kien isir g ̇assempliçi ra©uni, li maΩ-Ωmien, min ̇abba l-espansjoni u l-kontrazzjoni tal-injam, l-ingropp ma jibqax issikkat iΩda jillaxka u anki jinbeΩaq 'il barra u jaqa'. Dan ried ikun evitat speçjalment f'dik il-parti tal-injam li kienet se tintuΩa biex fuqha ti©i l-pittura. G ̇alhekk din l-operazzjoni Ωg ̇ira kienet issir mill-mastrudaxxi tag ̇na fil-passat biex tipprevjeni dan il-proçess tan-natura waqt li tiggarantixxi stabilità g ̇all-istess injam. Min ̇abba li t-tapp kien ikunu f'forma tonda, dan jipprevjeni milli jiΩviluppaw xquq fl-injam. Wie ̇ed jinnota li l-kaxxa ta' dan l-orgni hi mag ̇mula f'forma ta' bureau antik Malti. Fih hemm dawn iΩ-Ωew© bibien li meta jinfet ̇u jidhru s-sfafar taç-çomb. B ̇alma jista' wie ̇ed jinnota, dawn il-bibien kellhom il-funzjoni li jag ̇lqu u jg ̇attu l-isfafar tal-orgni. B'hekk meta dan ma kienx qed jindaqq, dawn kienu jing ̇alqu u b'hekk kien ikun evitat, fost l-o ̇rajn, li jid ̇ol trab ©ewwa l-mekkaniΩmu tal-istess orgni. Dawn iΩ-Ωew© bibien kienu ©ew impittra direttament biΩ-Ωejt fuq l-injam fuq in-na ̇a ta' ©ewwa u g ̇alhekk dawn setg ̇u jkunu biss esposti meta dawn il-bibien ikunu miftu ̇a biex jindaqq l-orgni. Dawn iΩ-Ωew© bibien kienu jing ̇alqu b'çavetta li l-mekkaniΩmu tasserratura tag ̇ha g ̇adu jeΩisti u re©a' t ̇addem. Dan il-mekkaniΩmu tal- ̇adid ©ie miΩbug ̇ u integrat b ̇ala parti minn din il-pittura biex b'hekk din is-serratura ma tkunx tidher meta jinfet ̇u l-bibien. Wie ̇ed irid jiftakar li f'dan iΩ-Ωmien, kienet kwaΩi spiççat g ̇alkollox il-kultura li jitpittru imma©ni fuq l-injam. Issa l-imma©ni bdew ji©u mpittra direttament fuq it-tila. Din it-teknika qadima baqg ̇et tippersisti b'mod partikulari fuq l-g ̇amara li baqg ̇et ti©i mpittra. F'dan is-sens, dan l-orgni kien qed ikompli jsegwi din il-moda. Wie ̇ed irid jg ̇id, li fil-kaΩ ta' g ̇amajjar tal-injam, l-artisti u l-arti©jani tag ̇na ma kellhomx g ̇aΩla o ̇ra ̇lief dik li jpittru direttament fuqu min ̇abba li ma kienx jaqbel li wie ̇ed jinkolla t-tila fuq l-injam. Biss dan il-fatt li wie ̇ed ipitter direttament fuq l-injam kellu l-limitazzjonijiet tieg ̇u. L-artisti t-tajbin kienu jevitawh u g ̇alhekk kien spiçça aktar xog ̇ol ta' arti©jani. Jidher, li f'dan il-kaΩ, min ̇abba li qed nitkellmu fuq orgni g ̇al knisja, tqabbad persuna ta' kompetenza aktar minn arti©jan biex ipitter dawn iΩ-Ωew© xeni mdawrin b'motivi floreali. Is-su©©ett li ©ie mag ̇Ωul g ̇al dawn iΩ-Ωew© bibien kienu l-Qalb ta' Ìesù u l-Qalb ta' Marija. Dawn il-qlub kienu mqieg ̇da fuq sfond barokk, kwaΩi b'motivi rococo u jsegwu l-istil u d-drawwiet fil-pittura ta' dik il- ̇abta skont il-mod tas-seklu tmintax. Kien iΩΩmien li wie ̇ed jiffoka fuq imma©ni simboliçi b ̇alma hija l-preΩenza tad-dija li ̇ier©a mill-qlub ma ̇suba biex tag ̇ti idea tal-glorja divina u l-paçi tal-©enna. Min-na ̇a l-o ̇ra, dawn ix-xeni kienu qed jappellaw lil min jarahom biex jispira ru ̇ f'devozzjoni spiritwali. Wie ̇ed irid jg ̇id li f'dan il-perjodu kienet g ̇adha l-prassi li dawn it-tipi ta' orgnijiet, b ̇al strumenti o ̇ra barokki, ikunu mpittra. Il-Qalb ta' Ìesù u ta' Marija Fil-ktieb tieg ̇u, Flesh in the Age of Reason, Ray Porter jitkellem dwar l-importanza li tibda ting ̇ata fis-seklu tmintax lill-istudju tal-©isem uman f'dan iΩ-Ωmien li kienu tpittru Festa Marija Immakulata 2009 dawn il-bibien. F'dan il-kuntest, dawn l-imma©ni tal-Qalb ta' Ìesù u dik ta' Marija li g ̇alina llum jidhru komuni, ma kienu xejn komuni g ̇an-nies ta' meta saru dawn l-opri. Kien eΩattament f'dan iΩ-Ωmien li bdiet die ̇la din id-devozzjoni fid-dinja Kattolika lejn il-qlub imqaddsa. Kien iΩ-Ωmien ukoll meta bdew isiru sejbiet importanti fuq l-anatomija tal-©isem uman. Kien issa Ω-Ωmien tal-hekk imsejja ̇ IlluminiΩmu, ji©ifieri, iΩ-Ωmien meta r-ra©uni bdiet titqies b ̇ala g ̇odda suprema li tista' twassal lill-bniedem biex jifhem a ̇jar lilu nnifsu u lill-univers. F'dan il-kuntest, l-intern tal-bniedem ma baqax xi ̇a©a li wie ̇ed jistmerru jew jibΩa' minnu. Qabel is-seklu tmintax, l-intern tal-©isem uman ma kienx ikun Il-pittura ta' fuq il-bibien tal-orgni rappreΩentat b ̇ala xi ̇a©a li tie ̇u gost t ̇ares lejh. Jekk dan kien ji©i rappreΩentat fuq xi pittura, ̇afna drabi, dan kien ikun biex iwassal messa©© makabru. Issa sar bilmaqlub. Ma kienx hemm aktar biΩa' biex qalb ta' ra©el jew ta' mara, kif tidher fir-realtà, tispiçça murija b ̇ala xi ̇a©a ta' devozzjoni u o©©ett li wie ̇ed g ̇andu j ̇ares lejha ming ̇ajr ma din ix-xena tnissel fih stmerrija jew sensazzjoni moqΩieΩa. Kien f'dan il-kuntest li bdiet tikber din id-devozzjoni ©dida lejn il-qlub imqaddsa, li mbag ̇ad g ̇andha l-istorja a©jografika tag ̇ha. Nies ta' fidi bdew jaraw f'dawn l-imma©ni messa©© divin. Illuministi bdew jaraw fihom il-kisbiet fix-xjenza. Probabbilment, id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Ìesù ©ewwa Bormla rat l-ewwel manifestazzjonijiet tag ̇ha fuq dan l-orgni. Imbag ̇ad kompliet tikber u tikber sakemm spiççat sa ̇ansitra esposta fuq artal iddedikat lejha. Inqas b'sa ̇ ̇itha kienet id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Marija li wkoll hija rappreΩentata fuq wa ̇da mill-bibien ta' dan l-orgni. B ̇alma g ̇idt qabel, dawn id-dekorazzjonijiet imorru lejn is-seklu tmintax. L-awtur tag ̇hom mhux mag ̇ruf biss jista' jkun li saru minn bottega ta' xi wie ̇ed mill-artisti Maltin, importanti f'dik il- ̇abta, li kienu qed ja ̇dmu ©ewwa Bormla. F'dan il-kuntest, dawn il-panewijiet jistg ̇u jkunu jappertjenu g ̇al xi bottega jew a ̇jar skola b ̇alma kienet dik tal-pittur Francesco Zahra jew Rocco Buhagiar. Dan ma jfissirx li huma xog ̇ol tag ̇hom, iΩda ta' xi alljiev li kien ja ̇dem mag ̇hom. Ûgur li ma jistg ̇ux ikunu ta' Zahra g ̇aliex dan kien ©a miet meta sar dan l-orgni. Biss dawn ̇allew influwenza kbira fuq il-pittura ta' Ωmienhom. Fuq kollox, dawn it-tnejn ̇admu ©ewwa il-knisja ta' Bormla. Ir-ra©uni g ̇ala qed nag ̇mel din l-ipoteΩi ©ejja minn ra©unar tal-fatti storiçi aktar milli minn analiΩi pittorika. L-ewwel nett, Zahra kien ©ie kkommissjonat mill-Konfraternità tal-Kurçifiss biex jag ̇mel il-pala d'altare ta' dan l-oratorju. G ̇alhekk seta' kien anki facli li xi alliev tieg ̇u tqabbad biex ipittirhom. Issa wie ̇ed irid jiftakar li dan l-orgni nxtara primarjament mill-konfraternità li tie ̇u ̇sieb dan l-oratorju. F'dan il-perjodu, dan l-oratorju kien fi stat Festa Marija Immakulata 2009 Il-makkinarju ta' ©ewwa tal-orgni mikul mis-susa. ta' kostruzzjoni. It-tieni dan l-orgni kien proprjetà tal-istess konfraternità. It-tielet ra©uni ©ejja mill-fatt li din il-pittura g ̇andha elementi, speçjalment f'dak li huwa uΩu tal-kulur a ̇mar li tfakkrek f'Zahra jew f'Buhagiar. Dan it-tip ta' kulur huwa fattur dominanti flistil ta' dawn iΩ-Ωew© pitturi Maltin. Ir-raba' fattur g ̇ala wie ̇ed jibda jassoçja din il-pittura mal-bottega ta' Zahra, ©ej ukoll mill-fatt li Zahra kien wie ̇ed minn tal-ewwel li beda jkun ikkommissjonat biex ipin©i ikonografiji tal-Qalb ta' Ìesù. Wie ̇ed hawn isemmi l-kwadru ddedikat lill-Qalb ta' Ìesù, li Zahra pitter g ̇all-knisja ta' Óal Tarxien. Anki jekk dawn iΩ-Ωew© pitturi fuq dawn il-bibien ma humiex ta' Zahra jew il-bottega tieg ̇u, xorta wa ̇da minn pittirhom kien Ωgur ta ̇t l-influwenza ta' dan l-artist Malti. IΩ-Ωmien kontemporanju Il-mistoqsija li wiėed jistaqsi hija din: x'kienet ir-ra©uni li wassal biex dan l-orgni jitwarrab? Ir-ra©unijiet jistg ̇u jkunu ̇afna. Hawn ̇a nsemmi tnejn biss. L-ewwel ra©uni tista' tkun ©ejja mill-fatt li meta tkabbar fl-1851, ix-xog ̇ol ma kienx ta' livell g ̇oli li wassal li dan l-orgni beda jkollu problemi tekniçi ta' daqq u ©ie eventwalment abbandunat. Imbag ̇ad hemm ra©uni o ̇ra aktar importanti. Fl-1862 ©ie introdott orgni ©did ©ewwa Bormla, xog ̇ol ta' Morelli. Dan l-orgni ©did ̇a post dak ta' Turriglio. Huwa xog ̇ol tajjeb ta' arti©janar fin li jipproduçi ̇oss sabi ̇. Illum ukoll dan l-orgni g ̇andu bΩonn ur©enti ta' restawr u konservazzjoni. Dan l-orgni ta' Morelli hu kompletament mekkaniku u fih tastiera wa ̇da ta' 58 nota u pedaliera ta' 17-il nota u pedala wa ̇da g ̇at-terzamano. Hu g ̇andu Ωew© settijiet ta' re©istri, sett minnhom hu tar-Registri da Ripieno u s-sett l-ie ̇or tar-Registri da Concerto. Jidher li dan l-orgni g ̇adda minn numru ta' tibdiliet g ̇aliex il-poΩizzjoni ta' numru ta' re©istri nbidlu matul iΩ-Ωmien. G ̇andu bankun (windchest) prinçipali, dak tas-somiere a vento, li hu tipiku tal-bankun mag ̇mul fl-Italja ta' Fuq f'dik il- ̇abta. Imbag ̇ad g ̇andu ̇ames bankuni Ωg ̇ar o ̇ra g ̇ar-re©istri tal-pedala. Fil-gΩejjer Maltin jeΩisti orgni ie ̇or tal-istess ditta, ji©ifieri dak tal-knisja tax-Xag ̇ra ta' G ̇awdex, iΩda dan ta' Bormla g ̇andu aktar re©istri u l-mekkaniΩmu tieg ̇u huwa aktar kumpless. Il-preΩenza ta' dan l-orgni kbir u l-modi u stili ©odda fil-muΩika tal-knisja, li sar dejjem aktar ibbaΩat fuq re©istru baxx, wasslet biex dan l-orgni Ottavino twarrab g ̇alkollox birriΩultat li ©ie traskurat u kien hemm anki perjodi fejn sofra minn atti ta' vandaliΩmu. Ma g ̇andux ikun hemm dubju li meta n©ieb dan l-orgni ©did minn Milan, l-Ottavino beda Çentru 19 ta' Novembru - Bormla jidher b ̇ala orgni qadim u antikwat. Kien Ωmien, fejn in-nies ma tantx kienu japprezzaw l-istoriçità tal-orgni Ottavino iΩda kienu aktar jaraw il-kapaçitajiet mekkaniçi, tekniçi u muΩikali li dan l-orgni ta' Morelli kien joffri. Fuq kollox, din l-istorja tirrepeti ru ̇ha meta nxtara orgni ie ̇or elettroniku ©ewwa Bormla. G ̇al bidu, dawn l-orgnijiet elettroniçi dehru ̇afna aktar avvanzati f'pajjiΩna minn dawk mekkaniçi. Tant kemm kien spiçça fi stat miΩerabbli li kien hemm min ̇aseb li dan l-orgni Ottavino ma setax jissewwa. Biss xorta wa ̇da ©ie deçiΩ li jittie ̇du l-pariri tekniçi u professjonali ̇alli jkunu evalwati l-possibilitajiet li jeΩistu biex jissewwa. Saru l-istudji preliminari me ̇tie©a u nstab li kellu bΩonn restawr estensiv. Ìie deçiΩ li jsir restawr aktar milli konservazzjoni ta' dan l-istrument. Hawnhekk, wie ̇ed irid jispjega fil-qosor x'inhu jinftiehem bil-kelma konservazzjoni u restawr. Fuq kollox, il-kelma konservazzjoni g ̇andha sinifikat differenti g ̇al nies differenti. Filkuntest IngliΩ, bil-kelma konservazzjoni wie ̇ed jifhem li dan l-istrument jer©a' jin©ieb g ̇all-istat ori©inali tieg ̇u, ji©ifieri, kif kien g ̇amlu Santucci u jitne ̇ ̇ew l-interventi li saru wara. Fid-dinja FrançiΩa, it-teoriji tal-konservazzjoni jitolbu li wie ̇ed jirrispetta l-istorja tal-istrument u j ̇allu jidhru l-iΩviluppi li saru fuqu. L-g ̇aΩla waqg ̇et fuq din it-tieni poΩizzjoni. Imbag ̇ad kien hemm aspetti o ̇ra. Kemm dan l-intervent ta' konservazzjoni seta' jer©a' j©ib dan l-orgni jindaqq bl-istess ̇oss ori©inali tieg ̇u. Ma kinitx l-idea li dan l-orgni jkun ikkonservat ji©ifieri li jsir biçça g ̇amara sabi ̇a, tajba biss biex tintwera fil-muΩew. IΩda permezz ta' dan l-intervent ta' restawr jew konservazzjoni, il-knisja ta' Bormla riedet li jer©a' jo ̇ro© il- ̇oss ori©inali tieg ̇u. Permezz tal-konservazzjoni biss dan ma setax ise ̇ ̇, g ̇ax il-mekkaniΩmu kien spiçça g ̇alkollox u ̇afna minnu kellu jer©a' jinbidel, jew jinbena mill-©did. G ̇alhekk ©ie deçiΩ li mmorru g ̇ar-restawr komplet talmekkaniΩmu biex dan l-orgni jkun jista' jdoqq b ̇al meta kien fl-aqwa tieg ̇u. It-tiswija tal-orgni Ottavin L-istat tal-preservazzjoni ta' dan l-orgni kienet ̇aΩin ̇afna tant li dan l-orgni kellu numru ta' problemi serji. Il-kaxxa tal-injam li kienet tilqa' fiha lil dan l-orgni kienet imkissra. Xi sfafar taç-çomb kienu nieqsa waqt li l-bqija tas-sfafar kellhom ̇sarat estensivi sal-punt li xi w ̇ud minnhom kienu litteralment çatti u mg ̇aff©in ©o xulxin. KwaΩi xejn ma g ̇ad baqa' mis-sfafar tal-istann ta' quddiem waqt li numru ta' sfafar taç-çomb kienu ©ew misruqa. B'kollox kellhom isiru 101 suffara ©dida, waqt li l-bqija tas-sfafar, li jammontaw g ̇all-124 huma or©inali u li kollha ©ew restawrati. It-timbru muΩikali tas-sfafar il-qodma huma nofs ton aktar baxx minn dak tal-lum. Kien hemm problema kbira ta' susa li sa ̇ansitra attakkat lill-bankun prinçipali. Anki t-tastiera, li ma kinitx dik ori©inali, kienet estensivament imkissra. Peress li windchest kien ©ie attakkat ̇afna mis-susa, kien ifisser li dan l-orgni qatt ma seta' jer©a' ji©i jdoqq tajjeb. G ̇alhekk dawk il-partijiet tieg ̇u li kienu bis-susa ©ew mibdula ma' repliki preçiΩi u mag ̇mula mill-istess tip ta' injam b ̇al dawk ori©inali. Ir-rackboard (crivello) instab imkisser u re©a' sar mill-©did. Dan kien mag ̇mul mill-cardboard u l-iskop prinçipali tieg ̇u kien li jservi ta' ̇olqa g ̇as-sfafar taç-çomb. IΩ-Ωew© imniefa ̇ ori©inali inbidlitilhom il-©ilda li wara aktar minn mitejn sena kienet therriet. Xi pumi tar-re©istri kienu wkoll nieqsa u dawn kellhom jer©g ̇u jsiru mill-©did. Il-mekkaniΩmu tal- ̇adid kien issaddad u mwa ̇ ̇al. Issewwew is-sfafar ori©inali u dawk neqsin re©g ̇u nbew sabiex ikun garantit li dan l-orgni jag ̇ti ̇oss tonali tajjeb. Festa Marija Immakulata 2009 Il-minfa ̇ qabel u wara r-restawr Ir-restawr ta' dan l-orgni kien ifisser li kellu jiΩΩarma kollu. Dawk il-partijiet nieqsa kellhom jer©g ̇u jsiru jew jinbnew mill-©did skont il-mudell ori©inali. Il-partijiet miksura kellhom ji©i restawrati sabiex l-orgni jer©a' jin©ieb g ̇all-istat ori©inali tieg ̇u b'dawk ilfatturi kollha li jag ̇mluh ori©inali. IΩ-Ωew©t imniefa ̇ ori©inali ©ew irrestawrati biex l-arja tista' tidda ̇ ̇al fil-bankun b'mod manwali kif kien ori©inarjament ji©ri. IΩda sar ukoll blower elettriku modern u silenzjuΩ biex ikun evitat l-uΩu manwali tal-imniefa ̇ li huwa wie ̇ed fatikuΩ. Fuq kollox, l-introduzzjoni ta' dan il-blower sar ukoll biex l-intonazzjoni u l-akkordatura tal-orgni jkunu ̇afna aktar stabbli u preçiΩi milli qatt jistg ̇u jkunu kieku l-imniefa ̇ jit ̇addmu bl-idejn. Ma jistax jonqos li dan jg ̇in ukoll lill-organista li ma jkollux bΩonn ta' xi ̇add biex i ̇addimlu l-imniefa ̇ waqt li hu qed idoqq. Anki l-pedaliera kellha bΩonn ti©i rristrutturata. Meta beda x-xog ̇ol ta' restawr instab li l-pedaliera tal-orgni kienet imwa ̇ ̇la b'mod partikolari ̇afna, li qatt ma nstabet f'orgnijiet o ̇ra; in-noti kromatiçi tal-pedaliera kienu qeg ̇din ta ̇t waqt li dawk naturali kienu fuq. Normalment, in-naturali huma ta ̇t waqt li dawk kromatiçi jkunu fuq. Wara li sar l-istudju me ̇tie© deher li din l-anomalija kienet riΩultat ta' Ωball li sar meta tkabbar fl-1851. G ̇alhekk kien jag ̇mel aktar sens li din il-pedaliera titwa ̇ ̇al kif g ̇andu jkun, ji©ifieri n-noti kromatiçi jitqieg ̇du fuq u n-naturali ta ̇t. Fuq kollox din il-bidla ma taffettwax il- ̇oss tal-orgni. Restawr tal-kaxxa tal-orgni Ottavin Ir-restawr ta' dan l-orgni ma kienx jinvolvi biss il-makkinarju iΩda wkoll l-g ̇amara jew il-gwardarobba li kienet tilqa' fiha l-magna tad-daqq. Hawnhekk, ir-restawr kien jinvolvi Ωew© faΩijiet. Kien hemm ir-restawr ta' injam ta' din il-kaxxa. Fortunatament il-fittings kollha tal-orgni nstabu. Dan kien pro©ett g ̇alih. Imbag ̇ad kien hemm ukoll ir-restawr tal-pittura li kien hemm fuq il-bibien ta' din il-kaxxa. Dawn iΩ-Ωew© biççiet xog ̇ol saru minn restawraturi differenti. Ir-restawr tal-kaxxa sar mis-Sur Joseph Buhagiar li hu restawratur professjonali tal-g ̇amajjar. Ir-restawratur sewwa din il-kaxxa u ̇adem l-iskultura nieqsa tag ̇ha u re©a' Ωebag ̇ha, fil-kuluri ori©inali tag ̇ha. Infatti, iΩ-Ωebg ̇a tag ̇ha kien ikollha fiha l-kolla tal-fenek u mag ̇mula minn ta ̇lita ta' kuluri partikolari. Ta' min jinnota li din il-kaxxa ta' dan l-orgni saret fuq l-istess linji li kienu jsiru l-arlo©©i antiki ta' Malta. Biss l-aktar biçça xog ̇ol iebsa kienet tinvolvi r-restawr tal-bibien ta' dan l-orgni portatili. Dawn instabu f'kundizzjoni ̇aΩina ̇afna. Kont sibthom jien jg ̇attu bokkaport Festa Marija Immakulata 2009 li hemm fil-gallerija tal-istess orgni. Wa ̇da minnhom kienet miksura fi tnejn u kellha çappetta nieqsa. Saret çappetta ©dida skont kif kienet ori©inali, ji©ifieri wa ̇da mag ̇mula b'mod arti©janali u bl-idejn. Issewwew il-bibien (wa ̇da minnhom kienet maqsuma min-nofs) u sar l-ewwel intervent ta' tindif mis-Sur Joseph Muscat. Sadanittant, is-Sur Muscat beda jag ̇mel xog ̇ol ie ̇or ta' restawr g ̇al Bormla, dawk ta' eks voto marittimi ta' din il-parroçça u g ̇alhekk ©ie deçiΩ li t-tkomplija tarrestawr u tindif ta' dawn il-bibien ting ̇ata lill-kumpanija Recoop. B'hekk ir-restawr tal-g ̇amara tal-orgni issa kien komplet. Min ̇abba t-traskura©ni u Ω-Ωmien, il-pittura kienet f'qag ̇da ̇aΩina ̇afna. Kienet kwaΩi mitfija g ̇alkollox. KwaΩi ma kien jidher Il-kaxxa tal-orgni xejn. Kienet mg ̇ottija b'lega ta' ̇mie©, xemg ̇at u ©mied. L-a ̇ ̇ar deçiΩjoni li kellha tittie ̇ed kienet dwar il-post fejn kellu jitqieg ̇ed dan l-orgni. Kienet deçiΩjoni diffiçli g ̇aliex filpost li kien fih, ji©ifieri fil-gallarija tal-orgni li hemm fl-oratorju, ftit li xejn seta' jitgawda. Biss ©ie deçiΩ li r-restawr jirrispetta l-istorja ta' dan l-orgni, ji©ifieri dan l-orgni jer©a' jin©ieb fl-istat li kien fih fis-sena 1851. F'dan il-kuntest ©ie deçiΩ li jer©a' jitqieg ̇ed filgallarija tal-Oratorju tal-Kurçifiss. B ̇ala daqs huwa orgni ma ̇sub biex iservi l-ispazju ta' dan l-oratorju. Anki f'dik li hija intonazzjoni, ji©ifieri t-timbru, il-qawwa u l-kwalità tal- ̇oss tas-suffara huma ideali g ̇al dan il-post. G ̇alhekk, dan l-orgni re©a' ttella' f'din il-gallarija. Imbag ̇ad ir-restawratur tieg ̇u Robert Buhagiar re©a' intonah g ̇all-ambjent u l-akustika tal-oratorju. Min ̇abba ç-çokon tieg ̇u, dan l-orgni ma jistax ji©i intonat g ̇all-knisja, g ̇ax hija kbira wisq g ̇alih, speçjalment min ̇abba li l-qisien tas-sfafar huma ma ̇suba g ̇al ambjent Ωg ̇ir. Il- ̇oss tieg ̇u jintilef ©ol-knisja. Biss l-ispiΩa ta' dan ir-restawr kienet wa ̇da konsiderevoli li l-parroçça ta' Bormla ma kelliex il-fondi li tid ̇ol g ̇aliha. G ̇alhekk bdiet ̇idma ̇alli jinstabu l-fondi ̇alli Bormla jer©a' jkollha strument muΩikali li huwa uniku f'Malta u li permezz tieg ̇u, ikun hawn attrazzjoni o ̇ra kulturali ©ewwa din il-lokalità. F'dan il-mument ©ie avviçinat l-APS Bank biex jg ̇in f'dan ir-restawr. Bi pjaçir ng ̇id li l-APS Bank aççetta t-talba biex jisponsorja dan ir-restawr. B'hekk strument uniku u imprezzabbli f'dik li hija l-istorja talmuΩika f'Malta re©a' ng ̇ata l- ̇ajja. Din il-biçça xog ̇ol tar-restawr tal-magna tal-orgni ©iet mog ̇tija lis-Sur Robert Buhagiar li hu ggradwat mill-Università ta' Malta fl-In©inerija. Is-Sur Buhagiar g ̇andu esperjenza estensiva f'dan il-qasam. Huwa rçieva ta ̇ri© avvanzat barra minn Malta firrestawr tal-orgnijiet. F'Malta huwa di©à wettaq restawr b'suççess fuq ̇afna orgnijiet. Çentru 19 ta' Novembru - Bormla Hawn wie ̇ed isemmi l-orgnijiet tan-Nadur (1897), tan-Naxxar (1775), tal-Qrendi (1778) tal-Katidral tal-Imdina (1774), ta' Óal Balzan (1827), tal-Mosta (1885) u o ̇rajn. Nag ̇laq billi f'isem il-parroçça ta' Bormla nuri l-apprezzament lejn l-APS Bank talli emmen fil-pro©ett li dan l-orgni jer©a' jing ̇ata l- ̇ajja u ji©i restawrat. Fuq kollox, permezz ta' dan il-pro©ett, dan il-bank kompla juri d-dedikazzjoni tieg ̇u lejn il-patrimonju muΩikali ta' pajjiΩna. Wie ̇ed jawgura li r-restawr ta' dan l-istrument iwassal biex ikompli jikber f'Malta l-faxxinu lejn l-istorja tal-muΩika. F'isem din il-parroçça, nixtieq nirringrazzja liç-chairman ta' APS Bank, il-Professur E. P. Delia, li emmen f'dan il-pro©ett u ta s-support tieg ̇u ̇alli sse ̇ ̇ din il- ̇olma tar-restawr ta' dan l-orgni li hu wie ̇ed mill-ftit orgnijiet li g ̇ad fadal ta' Santucci u wie ̇ed mill-ftit orgnijiet tal-g ̇amla tieg ̇u li g ̇ad fadal fid-dinja. Biblijografija Agius-Muscat, Hugo u Bruno, Luciana (eds.), Old Organs in Malta and Gozo, Malta, 1999. Debono, John, Art and Artisians in St John's and other churches in the Maltese Islands ca 1650-1800, stone carving, marble, bells, clocks and organs, Malta, 2005. Simon Mercieca'Eighteenth-Century Music and its Political Configurations: a largely unknown Chapter in Maltese History" Mediterranán Tanulmányok Études sur la région Méditerranéene Vol. XVII Université De Szeged Departement d'Historie Moderne et d'Études Méditerranéenes, Szeged, 2008, pp. 126-152. Ray Porter, Flesh in the Age of the Reasons with a preface by Simon Schama, Pengiun Books, 2003.