IL-PONT L-Editorjal 2 L-Aħbarijiet 3 Reazzjonijiet 7 L-Intervista: Gabriel Schembri 8 Pjanti Mediċinali Għawdxin 12 Leġġenda — Lina Brockdorff 13 Il-Poeżija ta' John Caruana 14 Patri Dwardu Fenech It-Tieni Parti 16 Rakkont: It-Tennis-- It-Tieni Parti 19 It-Tema Familja f'Vaganzi Sajfin 22 Poeti mir-Rumanija u mis-Slovakkja 23 Il-Poeżiji 26 Versi lil hinn minn xtutna 29 Minn fuq l-ixkaffa 31 Min jixtieq jikkontribwixxi f'IL-PONT b'materjal ta' livell, mhux twil u adatt jista' jibagħtu direttament lill-Editur fl- indirizz sammutpatrickjOgmail.com IL-PONT beda fuq kollox bħala rivista virtwali u tieqa ta' xogħlijiet u kittieba Maltin. U hekk għadu sal-ġurnata tal-lum. Imma aktar kemm jgħaddu s- snin, aktar qed jiżdied il-kontenut miktub minn kittieba u poeti barranin, fuq kollox kontemporanji, minn pajjiżi differenti. Dan jinftiehem anki fid-dawl li llum Malta m'għadhiex gżira magħtugħa f'nofs il- Mediterran u lanqas pajjiż fejn jgħixu biss Maltin u Għawdxin. Wieħed jistaqsi, 'Meta kienet hekki'. illum Malta ssaħħet multikulturali tagħha u dan ilkoll narawh ladarba fid-dimensjoni noħorġu mill-bieb 'il barra: dan narawh fl-iskejjel, fuq il-post tax-xogħol, fir-ristoranti u fil-lukandi, fl- isptarijiet, u l-bqija. Din mhix xi ħaġa li għandna nħarsu lejha b'xettiċiżmu, imma hija opportunità li għandha fuq kollox issaħħaħna bħala poplu, mhux tnissel fina piki, mibegħda, u firda. Għalhekk fost l- għanijiet ta' IL-PONT hemm dak li jgħaqqad kittieba ma' qarrejja, imma anki pajjiż ma' ieħor, anki għax jagħmel mill-aħjar biex iwassal ilħna differenti u mbiegħda qrib tagħna. Meta naqraw kemm ix- xogħlijiet miktubin minna stess kif ukoll dawk miktubin minn persuni li jgħixu 'l bogħod minna, nindunaw li wara kollox ilkoll aħna tad-demm u l- laħam, ilkoll nafu nifirħu, inħobbu, ilkoll inweġġgħu, nirrabbjaw, u nħossu. IL-PONT minn dejjem kien vetrina mhux biss ta' xogħlijiet ta' kittieba differenti, magħrufa u inqas magħrufa, imma anki tal-bosta attivitajiet ta' natura letterarja li qed iseħħu fuq kollox f'pajjiżna. Huma attivitajiet li iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar jiżdiedu u dan huwa sinjal pożittiv tassew. Ikun ġust li kull min verament juri mħabba lejn l-arti in ġenerali u l- letteratura in partikulari jingħata l-għajnuna xierqa mingħajr ma wieħed iħares lejn ismu jew wiċċu, imma lejn dak li kapaċi jipproduċi. IL-PONT iberraħ ukoll il-ferħ u l-uġigħat ta' min qed jikteb. Dan jorbtu wkoll max-xena politiko-soċjali kontemporanja. Dan ifakkar dejjem li l-letteratura mhix xi ħaġa magħluqa f'bozza imma hija ħaġa waħda mal-kuntest soċjali, politiku u kulturali li titwieħed fih. IL-PONT Għalhekk IL-PONT ifakkar il-ħin kollu s-siwi tal- letteratura, siwi li mhux naqas imma kiber fid-dinja żviluppata u globalizzata tal-lum. Hija dinja fejn jaħkem il-materjaliżmu, il-flus u l-profitt personali. Minħabba dawn qed ibati l-pajsaġġ naturali li qed nitbiegħdu minnu dejjem iktar u b'hekk ninsew l- umanità tagħna. Huwa għalhekk li l-letteratura takkwista iktar importanza għax tfakkarna li aħna l- ewwel u qabel kollox bnedmin tad-demm u l-laħam, mhux magni u lanqas bhejjem bla emozzjonijiet u bla moħħ. Il-letteratura tleħħen it-tbatijiet tal-parti l- kbira tal-umanità u tfakkarna li wara kollox is-sabiħ u l-ikrah li ngħaddu minnhom aħna llum għaddew minnu dawk li għexu u telqu qalbina u għad jagħmlu l-istess dawk ta' warajna meta aħna ma nkunux għadna hawn. Il-letteratura, bħall-arti in ġenerali, hija legat ta' dawk li ġew qabilna. Ma jfissirx li għax m'għadhomx: fiżikament preżenti għandna ninsewhom darba għal dejjem, il-valuri, it-tiġrib, l- uġigħat u s-sodisfazzjonijiet tagħhom. Minn hawn IL-PONT jirringrazzja lil dawk kollha li jikkontribwixxu b'modi differenti biex pubblikazzjoni bħal din tkun varjata bħala kontenut minn ħarġa għal ta' warajha. Kif il-qarrejja ta' IL- PONT jafu pubblikazzjoni bħal din toffri kitbiet ta' natura differenti u anki b'ilsna differenti: minn aħbarijiet, intervisti, rakkonti, poeżiji, esejs u riflessjonijiet, tagħrif dwar kotba ġodda u kotba oħrajn, u dan mhux biss minn Malta u Għawdex, imma anki minn bosta pajjiżi lil hinn minn xtutna. IL-PONT għalhekk joqrob b'xi mod jew ieħor lejn viżjoni multikulturali u multinazzjonali, illum li f'Malta jgħixu bosta persuni ta' nazzjonalitajiet differenti mill-ħames kontinenti, u llum li numru mdaqqas ta' Maltin għażlu anki li jgħixu barra minn xtutna. IL-PONT verament qed iservi ta' pont: bejn il- Maltin u Għawdxin li jgħixu fuq il-gżejjer tagħna u dawk li jgħixu lil hinn, mhux biss fl-Ewropa imma anki l-Awstralja, fl-Amerka, fl-Asja u l-bqija. L-GĦID IT-TAJJEB lill-qarrejja ta' IL-PONT, il- familji u l-ħbieb. DR KARMENU MALLIA JINGĦATA TITLU FI SQALLIJA IL-PONT jixtieq jikkjarifika li nhar it-28 ta' Ottubru 2017 Dr Karmenu Mallia ngħata titlu ta' ''Cavaliere di Sicilia' -— u mhux diploma, kif irrappurtat f'ħarġa numru 45 — minn idejn il-Barone Saverio Donato, Gran Maestro. Is-serata saret taħt il-presidenza ta' Prof. Giuseppe Campolo, promutur u president tal- kumitat ''Sicilia Esperantista' li tmexxi konkors internazzjonali ta' poeżija bit-Taljan u bl-Esperanto, bit-titlu ''Poesia da tutti i cieli/Poezio el ċiuj Ċieloj.' Dr Mallia kien wieħed mill-ġurija ta' għaxra. Is-serata saret fil-lukanda Parco Augusto, Terme Vigliatore, provinċja ta' Messina. SECONDARV IŻURU D-DIPARTIMENT TAT-TALJAN FL-UNIVERSITÀ TA' MALTA Fir-ritratt jidhru l-Prof. Nhar l-14 ta' Novembru 2017 il-Prof. Gloria Lauri- Lucente, Kap tad-Dipartiment tat-Taljan fi ħdan il- Fakultà tal-Arti, u Dr Fabrizio Foni, lettur tat-Taljan, kienu mistiedna biex jagħtu lecture lill-istudenti tat- Taljan fil-Giovanni Curmi Higher Secondarv School fin-Naxxar. Wara li taw tagħrif ġenerali dwar il-kors tat-Taljan fil-livell ta' Baċellerat, il-Prof. Lauri- Lucente u Dr Foni tkellmu dwar. ir-relazzjoni interessanti bejn iċ-ċinema ta' Federico Fellini u d- dinja tal-comics. Bħala tkomplija ta' din il-lecture, id- Dipartiment tat-Taljan stieden lill-istudenti interessati li jkomplu l-istudji tagħhom fit-Taljan biex iżuru l-kampus tal-Università. Għalhekk nhar l-14 ta' Diċembru 2017, grupp ta' studenti flimkien mal- għalliema tagħhom intlaqgħu fil-kampus tal-Imsida mill-Prof. Lauri-Lucente, il-Prof. Joseph Brincat, il- Prof. Joseph Pace-Asciak u Dr Foni. Wara li IL-PONT ddiskutew il-programm tat-Taljan, il-letturi tat-Taljan dawru lill-istudenti mal-kampus u wara Ikoll inġabru fis-Sala Sir Temi Zammit fejn iltaqgħu mal-istudenti tat-Taljan (Baċellerat) tal-ewwel sena għal lecture bl- isem ta' ''Introduzzjoni għaċ-Ċinema'' mogħtija minn Dr Foni. Inizzjattiva bħal din kienet suċċess kbir. SERATA LETTERARJA TAL-MILIED Bħalma ġieli sar fis-snin l-imgħoddija, nhar is-Sibt 9 ta' Diċembru 2017, fil-Librerija Pubblika ta' Triq Vajrinġa, Victoria Għawdex, reġgħet saret Serata Letterarja tal-Milied li matulha diversi kittieba Għawdxin, fosthom Ravmond Caruana, Anton F Attard, Joe M Attard, Francis Mizzi, Joe Camilleri, Ġanninu Cremona, Charles Bezzina - li għadu kemm stampa ktieb dwar ir-refuġjati Maltin f'Għawdex matul l-Aħħar Gwerra —, Joe W. Psaila - l-awtur ta' dramm li jittella' fuq il-palk tas-Seminarju t'Għawdex fil-Milied -, u l-Avukat Alfred Grech, qraw. xi xogħlijiet tagħhom b'rabta mal-Milied. Din kienet serata ħelwa li kompliet iddaħħal fl-ispirtu tal-Milied u li għaliha kien mistieden kulħadd. Nhar il-Ġimgħa, 29 ta' Diċembru 2017, ittellgħet Lejla ta' Letteratura u Mużika bl-isem ta' 'Paċi fl-Art lil Kulħadd'. L-okkażjoni ġiet organizzata mill-Grupp Letterarju Muża Karkariża u saret fis-sala taċ-Ċentru Ċiviku f'Birkirkara. Il-produzzjoni tal-Lejla kienet f'idejn Terrv Muscat, u ppreżentat is-serata Maria Mintoff. Inqraw kitbiet minn Tarċisio Zarb, Charles Briffa, Therese Pace, Ninu Borg, Ġorġ Peresso, Philip Borg, Anġelo Mamo, Carmel G Cauchi, Charles Mifsud, Philip Xuereb, Wavne Farrugia, David Azzopardi u Charles Spiteri. Is-siltiet mużikali kienu afdati lil Elena Muscat, Joseph Lia, David Azzopardi u Carmelo Borg. IMUT AHARON APPELFELD, IL-KITTIEB LI RRAKKONTA L-KRUHAT TAL-OLOKAWST Nhar l-4 ta' Jannar 2018, fl-età ta' 85 sena, miet f'Ġerusalemm il-kittieb Iżraeljan, Aharon Appelfeld, sopravvissut tal-Olokawst, suġġett ewlieni fil-kotba tiegħu. Il-kotba tiegħu ġew maqluba fi 28 ilsien. Czernowitz, fil-Bucovina tat-Tramuntana, dak iż- żmien fir-Rumanija, fis-16 ta' Frar 1932. Kien deportat flimkien ma' missieru f'kamp tal- konċentrament fi Transnistria: (dak iż-żmien territorju taħt il-kontroll tar-Rumanija) minn fejn ħarab. Għal tliet snin sħaħ staħba fil-foresti u wara ngħaqad mal-Armata l-Ħamra fejn serva bħala kok. Fi tmiem il-gwerra mar l-Italja u minn hemm fl-1946 telaq għall-Palestina li kienet taħt il-ħakma Britannika. Iggradwa fil-Letteratura fl-Università ta' Ġerusalemm u wara għallem il-Letteratura Ebrajka fl-Università Ben Gurion ta' Negev f'Beer Sheva. Minkejja li tgħallem l-Ebrajk tard f'ħajtu, Appelfeld sar wieħed mill-iktar kittieba Iżraeljani importanti tas-seklu 20. Fost il-premjijiet li rebaħ: il-Premju Iżrael, il-Premju Medicis fi Franza, u l-Premju Napoli fl-Italja. Kien membru tal-Akkademja Amerikana tal- Arti u x-Xjenzi. FIL-PROĠETTI SEMJOTIĊI TA' WILLIAM Il-PREŻENZA TAL-ILSIEN. KIROGRAFIĊI U WOLKOWSKI Nhar id-19 ta' Jannar 2018 saret taħdita pubblika minn Dr Mario Cassar dwar il-Preżenza tal-Ilsien Malti fil-Proġetti Kirografiċi u Semjotiċi ta' William Wolkowski. Din l-okkażjoni ttellgħet f'Dar l-Ewropa, il-Belt Valletta, mill-Akkademja tal-Malti. Il- kirografija hija l-istudju tal-arti tal-kitba bl-idejn bħala għodda espressiva, u li għaldaqstant għandha dimensjoni estetika daqskemm semjotika. William Wolkowski huwa professur Franċiż-Pollakk li ħakem l-arti tal-kirografija u li bħal skriba medjevali jfittex li jagħti kulur, timbru, karattru lil dawk it-testi li jagħżel jinterpreta. Mill-1987 'l hawn espona l- kollezzjonijiet kirografiċi tiegħu fi sbatax-il pajjiż differenti. F'dawn ix-xogħlijiet kultant jitfaċċaw anki IL-PONT'4 kontribuzzjonijiet bil-Malti. Fil-fatt, s'issa, l-ilsien Malti deher f'mhux anqas minn tlettax-il proġett kirografiku minn tiegħu. Fost dawn nistgħu nsemmu l-Ave Maria u l-Pater Noster, kif ukoll kwotazzjonijiet minn Lewis Carroll, Nicolai Gogol, Arthur Rimbaud, Marie Curie, William Shakespeare, Il-Vanġelu ta' San Ġwann, u l-Apokalissi. Dan l-aħħar Wolkowski nieda wkoll proġett interessanti fuq il-poeżija Marjana bil- Malti. L-interpretazzjonijiet kirografiċi ta' dawn il- poeżiji dehru għall-ewwel darba waqt din it-taħdita. Dehru wkoll għall-ewwel darba tliet interpretazzjonijiet tal-famuża Ode to Jov ta' Schiller bil-Malti. Nhar it-2 ta' Frar 2018 miet f'Villa Messina Anton Agius Muscat fl-età ta' 86 sena. Huwa twieled fid-19 ta' April 1931, il-Ħamrun, u studja l-Liċeo, is-St Michael's Training College u f'St Marv Universitv College ta' Twickenhan, l-Ingilterra. Fl-1950 beda jgħallem mad-Dipartiment tal-Edukazzjoni. Fl-1960 laħaq assistent kap u fl-1970 inħatar Kap ta' skola. Irtira mis-servizz fl-1992. Ħadem fi ħdan il-Moviment tal-Malti u l-Għaqda Letterarja Maltija. Ippreżenta diversi programmi letterarji fiż-żewġ għaqdiet. Inħatar membru tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti (illum l-Akkademja tal-Malti) fl-1960. Għal snin twal ħadem fil-kunsill: kemm bħala Segretarju Relazzjonijiet Pubbliċi kif ukoll bħala Teżorier u Viċi President. F'isem L-Akkademja tal-Malti organizza u mexxa għadd ta' programmi televiżivi fl-1980/81 bl- isem Ħarsa mill-Qrib, li fihom it-telespettatur iltaqa' ma' kittieba anzjani. Fl-1982 Karmenu Vassallo ddeskrivieh bħala kontributur ħawtiel u lieżem fil- qasam ġurnalistiku Malti, b'ħemel ta' kitba bl-Ingliż u bil-Malti ta' qatgħa u xejra kulturali/edukattiva/ soċjali. Il-funeral sar fit-3 ta' Frar 2018 fil-Knisja Parrokkjali ta' San Ġiljan. IL-ĠIFEN TORK TA' ĠAN ANTON VASSALLO — BEJN IL-VERITÀ STORIKA U VERITÀ POETIKA Nhar is-16 ta' Frar 2018, fis-Santwarju tal-Mellieħa Liam Gauci ta taħdita pubblika dwar l-epika tal-Ġifen Tork ta' Ġan Anton Vassallo li kienet ġrajja li seħħet tabilħaqq. Kienet ġrajja unika u qanqlet lill-ewwel poeta kbir Malti biex isensel l-ewwel epika tal- letteratura Maltija. Il-fatti li uża kienu korretti imma kien hemm lok fejn niseġ u sawwar. storja patrijottika għal żmienu. Il-ġrajja vera kienet mimlija kuraġġ u ċarċir ta' demm flimkien ma' wegħda lis- Santwarju tal-Mellieħa. Iżda fl-istess ġrajja nsibu azzarini tad-deheb, nisa tax-xogħol, ambaxxaturi maqtula u kursar li abbord kien iġib ruħu ħażin ħafna. Din kienet attività oħra mtellgħa mill- Akkademja tal-Malti. QARI TA' KITBIET ĠODDA MINN TREVOR ŻAHRA FL- IMĠARR Nhar id-9 ta' Frar 2018 il-kittieb Trevor Żahra ppreżenta serata ta' qari divertenti ta' kitbiet ġodda tiegħu. Is-serata saret fil-bini tal-Kunsill Lokali tal- Imġarr. IMFAKKAR Il-JUM INTERNAZZJONALI TAL- LINGWA MATERNA (UNESCO) Fil-21 ta' Frar 2018 ġie mfakkar il-Jum Internazzjonali tal-Lingwa Materna (UNESCO) taħt il-patroċinju tal- President ta' Malta. Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti u l-għaqdiet uffiċċjali tal-Malti, fosthom l- Għaqda Poeti Maltin, ħadmu flimkien biex organizzaw serata ta' kant, poeżiji dwar l-Ilsien Malti u preżentazzjonijiet qosra li fihom l-għaqdiet tal- Malti wrew il-ħidmiet tagħhom. Okkażjoni bħal din ittellgħet fil-Palazz ta' San Anton. IL-PONT DIPLOMA FIL-LETTERATURA MALTIJA F'Ottubru 2018 se tiftaħ għal darb'oħra d-Diploma fil-Letteratura Maltija, kors ta' filgħaxija mifrux fuq sentejn għal dawk kollha li jixtiequ jesploraw il- poeżija u l-letteratura Maltija fis-seklu 21. L- applikazzjonijiet miftuħin u jagħlqu fid-19 ta' Lulju fis-2.00pm. Fost is-suġġetti li jiġu ttrattati f'kors bħal dan wieħed isib Kritika u Interpretazzjoni, l- intelliġenza Artifiċjali, ir-Rwol tal-Qarrejja, id-Drama, il-Poeżija Romantika, ir-Rumanz tan-Nazzjon, ir- Realiżmu, il-Letteratura ta' wara l-Indipendenza, il- Letteratura Kożmopolitana, il-Qari fil-Pubbliku, l-Użu Kreattiv tat-Teknika Letterarja, Bejn Kanoni u Sedizzjoni, il-Lirika tal-Kanzunetta, il-Letteratura tat- Tfal u l-Adolexxenti, u l-Editjar tal-Manuskritt. Din id- Diploma għandha l-għan li tħejji lill-istudenti għal dawn ir-realtajiet analitiċi u kreattivi tas-seklu 21, u tiftaħ toroq ġodda għall-arti tal-kelma. Dan il-kors huwa maħsub għal nies impjegati f'diversi setturi kulturali, artistiċi, u kreattivi relatati mal- preżentazzjoni pubblika ta' xogħlijiet letterarji bil- Malti. Huwa maħsub ukoll għal dawk li għandhom interess jaqbdu l-kitba kreattiva bis-serjetà, u dawk li għandhom sehem attiv. fl-addattament tal- letteratura Maltija għal forom artistiċi u dixxiplini oħra. Se jinteressa wkoll lil dawk li sempliċiment għandhom. passjoni għal-letteratura u jixtiequ jkabbru l-għarfien tagħhom tal-forom ta' kitba kreattiva bil-Malti, kemm tal-imgħoddi kif ukoll tal- preżent. Bi ftehim mad-Dipartiment tal-Malti, BNF Bank se jħallas il-miżata, sa massimu ta' 2000 ewro, tal-kors tal-istudent jew l-istudenta li tiġi l-ewwel fil- kors, waqt li l-Kunsill Malti għall-Arti se jagħti għajnuna finanzjarja għall-aħjar erba' proġetti tal- istudenti fit-tieni sena tal-kors. Aktar tagħrif jista' jinkiseb b'ittra elettronika lil malti.artt0um.edu.mt jew b'telefonata lin-numru 2340 3387. LEJLA LETTERARJA FIĊ-ĊENTRU RUSSU TAX-XJENZA U L-KULTURA Nhar id-19 ta' Frar 2018 ittellgħet lejla ta' mużika u poeżija fiċ-Ċentru Russu tax-Xjenza u l-Kultura fil- Belt. Inqraw poeżiji ta' Vladimir Vvstotskv li twieled fl-1938 u miet fl-1980, kien kantant-kittieb, poeta u attur li l-karriera tiegħu ħalliet impatt kbir u dejjiemi fuq il-kultura Russa u Sovjetika. F'din is-serata ndaqqu l-kanzunetti tas-sittinijet u sebgħinijiet ta' Vladimir Vvsotskv bit-traduzzjoni tagħhom għall- ilsien Malti li saret minn Vana Psaila. Vvsotskv għandu ħila jesprimi bl-isbaħ mod il-metafori u xbihat profondi li kien kapaċi joħloq. JITNIEDA RUMANZ AMBJENTALI FIL-PARLAMENT TA' MALTA Nhar il-21 ta' Frar 2018 tnieda r-rumanz ambjentali tal-kittieb Paul P. Borg bl-isem ta' Il-Kmandament Numru Ħdax li huwa maqsum f'żewġ volumi u ppubblikat mill-Horizons. L-istedina ntbagħtet mill- Onor. Speaker Dr Anġlu Farrugia M.P. L-avveniment seħħ fil-Kamra tad-Deputati l-Belt. Paul P. Borg minn dejjem semma leħnu favur il-protezzjoni tal- pajsaġġ naturali u kontra l-qerda bla rażan tiegħu. Din l-aħħar pubblikazzjoni tiegħu fi kliem il-Profs. Charles Briffa hija rumanz ibbażat fuq problemi ambjentali li l-ħolqien kellu jġarrab matul is-snin imgħoddija l-aktar minħabba li l-bniedem ma kienx sensittiv biżżejjed. Hu rakkont li jwassal għal intriċċi ta' suldat li ma jistax ma jkunx qawwi biex jipproteġi lill-ħolqien. Iwassal għal tibdil inevitabbli imma li ma jitwemminx riesaq fuq pajjiżna. Nhar it-Tnejn, 26 ta' Frar 2018, ittellgħet lejla ta' mużika u letteratura minn PoeżijaPlus. Il-lejla kienet miftuħa għal dawk kollha li xtaqu jaqraw kitbiet ta' natura differenti miktubin mill-pinna tagħhom. Din l- okkażjoni saret fil-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta fi Pjazza Reġina (ħdejn il-Bibljoteka), f'kollaborazzjoni mal-Akkademja tal-Malti u mal-Kunsill Lokali tal-Belt Valletta. IL-KITTIEBA TALJANA ELENA FERRANTE B'KITBIET REGOLARI F''THE GUARDIAN' Sal-ġurnata tal-lum il-kittieba Taljana bl-isem ta' Elena Ferrante (li hu isem fittizzju) ħarġet seba' rumanzi. L-ewwel ċiklu ta' rumanzi tagħha jiġbor fih L'amore molesto (1992), Il giorni dell'abbandono (2002), u La figlia oscura (2006). It-tieni ċiklu huwa fil-fatt rumanz wieħed li ġie msejjaħ 'Il-kwartett Naplitan' ladarba huwa maqsum f'erba' volumi li b'kollox jiġbru fihom mal-1700 paġna. L-erba' rumanzi huma L'amica geniale (Vol. IL-PONT 2003 ħareġ La frantumaglia li ġabar fih riflessjonijiet tal-kittieba dwar aspetti differenti tal-ħajja u għadd ta' intervisti u reazzjonijiet tal-kittieba għal ittri li ntbagħtulha matul is-snin. Dan il-ktieb kellu żewġ aġġornamenti, fl-2007 u fl-2016. Fl-2007 Ferrante ħarġet ukoll ir-rakkont qasir għat-tfal bl-isem ta' La spiaggia di notte. Id-dar tal-pubblikazzjoni ta' Ferrante hija E/O ta' Ruma. Għal dawn is-snin kollha Ferrante żammet il-wegħda tagħha li ma tikxifx il- vera identità tagħha. Li nafu dwarha huwa li hija mill-belt ta' Napli u li wisq probabbli twieldet fl- 1943. Bosta jsostnu li hija verament mara, imma hemm min jgħid li hija raġel jew saħansitra grupp ta' kittieba. Ferrante temmen li ladarba l-ktieb jiġi ppubblikat ma jibqax tagħha u jsir entità għalih. Temmen ukoll li biex ktieb jagħmel suċċess m'għandux bżonn isem l-awtur. Ta' min wieħed jgħid li Ferrante kellha suċċess ikbar fl-Ingilterra u fl-Istati Uniti fejn ix-xogħlijiet kollha tagħha ġew tradotti għall-Ingliz minn Ann Goldstein. Tant saret magħrufa din il-kittieba li nħolqot l- etiketta ''Ferrante Fever' biex tiddeskriivi dawk l-eluf ta' qarrejja li nħakmu mis-seħer tal-kitbiet tagħha. Ix-xogħlijiet tagħha ġew tradotti f'bosta Isna oħra. Minn Jannar li għadda Ferrante bdiet saħansitra tikteb artiklu qasir kull ġimgħa fuq il-ġurnal Ingliz 'The Guardian'. Sal-aħħar ta' Frar dehru sitt artikli ta' Ferrante għal dan il-ġurnal, għal darb'oħra bil- għajnuna tat-traduttriċi Goldstein. L-ewwel żewġ rumanzi ta' Ferrante ġew anki maqluba f'films: L'amore molesto ħareġ fl-1995, tar- reġista Mario Martone, u l giorni dell'abbandono ħareġ fl-2005, tar-reġista Roberto Faenza. Is-serje ta' rumanzi ta' L'amica geniale bħalissa qed tiġi tradottia wkoll f'serje televiżiva li għandha titħabbar daqt. Isem Ferrante ġie inkluż fil-lista tal-aktar mitt ħassieb influwenti skont ir-rivista 'Foreign Policv'. It-'Time' fl-2016 qieset lil Ferrante fost l-ewwel mitt artist influwenti. L-2016 rat lil Ferrante fost il-ħames finalisti tal-premju letterarju prestiġjuż Taljan, Strega. Email mingħand Therese De Luca, l-14 ta' Diċembru 2017 Għażiż Patrick, Grazzi tal-paċenzja li tieħu sabiex kull tliet xhur tgħaddilna rivista mimlija informazzjoni u ta' tant interess. Napprezza ħafna li l-PONT jagħti kuraġġ lill-kittieba non-elite bħali li għadni u nibqa' dejjem nitgħallem. Hu tassew minnu dak li inti għedt: kull kitba għandha s-sabiħ tagħha. Insellimlek mill-Qatar waqt li nawgura lilek u lill- familja kollha tiegħek Milied hieni u sena ġdida mimlija saħħa u risq. Ritratt tal-Qatar National Librarv li ġiet inawgurata f'Novembru 2017, ġentilment mibgħut mingħand Therese De Luca. Email mingħand Amanda Busuttil, is-7 ta' Jannar 2018 Xtaqt niktiblek kelmtejn ta' apprezzament ghax ftit jiem ilu spiċċajt naqra IL-PONT ħarġa nr. 45 ta' Diċembru 2017. Ħadt pjaċir ninforma ruħi fuq id-diversi suġġetti varjati b'rabta mal-Letteratura, perċ ma nistax ngħidlek kemm qrajt b'interess akbar dak l-artiklu ta' Rigu Bovington dwar Patri Dwardu Fenech u l-ieħor ta' Joe Camilleri dwar Ġorg Pisani. Irrakkuntati tant tajjeb u b'dettall dwar dawn iż-żewġ protagonisti kbar, li qisna ltqajna magħhom f'ħajjithom. Wieħed mill-fatturi li: tagħmel l-istorja tal-Malti u l- Letteratura kbira hija li nies bħal dawn ikkomponuha, nies ġenwini li ma ħadmux għal xi interess personali jew biex jiftaħru b'li kellhom, anzi l-kuntrarju, l-umiltà tagħhom tant kienet kbira, li llum li tlifniehom sirna nafu x'ġojjelli kellna u jibqa' għandna, għax il-kittieb jibqa' jgħix f'dak li jikteb. Tant qrajthom bil-qalb u huma miktuba bħala memorji ferm għeżież li ġelbnet xi demgħa minn għajnejja wkoll, kif temmejt mill-qari. Prosit Patrick u grazzi. Inħossni wisq grata għan-nies li ffurmaw din il-katina li lkoll inħossuna ħolqa minnha. Hemm bżonn li ningħaqdu biex din il-katina tkompli ssir soda u tikber. Email mingħand Achille Mizzi, id-9 ta' Frar 2018 Għażiż Patrick Nibda biex nifraħlek u nirringrazzjak tax-xogħol tassew fejjiedi li qed tagħmel favur l-ilsien u l- letteratura Maltija. Niżgurak li dan ir-rivista letterarja llum tista' titqies bħala ħolqa li tgħaqqad lill-kittieba mal-Maltin kollha madwar id-dinja. Qiegħed nieħu din l-opportunità biex ngħaddilek hawn taħt tliet noti kritiċi dwar 'Ġenesi', l-aħħar ġabra tal-poeżiji tiegħi. Nirringrazzjak bil-quddiem jekk issib spazju biex tippubblikahom f'IL-PONT. Inselli għalik. IL-PONT jintervista lil Gabriel Schembri, awtur tar-rumanz PATRIA (KKM, 2017) Dan hu rumanz li jibda mill-ewwel b'saħħa. U meta taħseb li dak li kellu jseħħ seħħ, tasal sorpriża iktar b'saħħitha. U dan sal-aħħar nett. It-tmiem huwa miftuħ, ma jagħlaqx. X'kienet l-intenzjoni wara dan kollu 2 Ma nafx it-tmiem jistax jiġi deskritt bħala miftuħ jew le. S'issa kull min qrah saqsieni jekk għandix l- intenzjoni li niżvilippu l-istorja fi ktieb ieħor. U f'moħħi hemm kontinwazzjoni tal-istorja. L-aħħar kapitlu jagħti lok għal ftit fantażija ta' x'jista' jiġri li kieku l-ktieb kellu jkompli. Għamiltu b'tentattiv biex ninki lill-qarrej. Sabiħ li ktieb jingħalaq imma fl-istess ħin, xtaqt li Patria jservi ta' biċċa xogħol riflessiva, apparti li tkun ukoll storja pjaċevoli. Dan xogħlok huwa magħmul minn koktejl ta' ingredjenti attwalissimi u jaħarqu. Hemm elementi li żgur se jdarrsu u oħrajn li jistiednu għar- riflessjoni. Għal min hu mmirat rumanz impenjat IL-PONT bħal dan2 Taħseb li dawk li huma fil-mira tal-kritika jaqraw xogħol bħal dan jew jinteressahom mill- ktieb in ġenerali2 Naħseb diffiċli tikkwalifika għal min hu mmirat ir- rumanz. Patria, minkejja li jidher rumanz aggressiv u li għandu fil-mira tiegħu r- razzisti, huwa fl-istess waqt rumanz uman. Jipprova juri l-bniedem bid-difetti u preġudizzji kollha tiegħu relatati mal-immigrazzjoni. Li kellek taqra l-ewwel ftit kapitli u tieqaf hemm, tibda timmaġina li l-ktieb huwa essenzajalment il-fantażija ta' xi moviment liberali u xellugi estrem. Imma ma ridtux jiżvolġi f'hekk biss. Ridt li l-karattri jkollhom storja u dinamika għalihom. Kull protagonist, mill-iktar wieħed importanti, sa min jissemma ftit f'erba' linji kollox, ridtu jkun iġorr storja ta' difetti u emozzjonijiet ta' dgħjufija. Għax nemmen lli l- bniedem huwa hekk, wara kollox. Huwa, ovvjament, immirat li jdarras. Imma ma rridx indarras jew niskandalizza sempliċiment biex inqanqal kurżità. Sintendi, is-suġġett tal-immigrazzjoni huwa provokanti minnu nniffsu. Jekk taqrah u tħossok offiż, allura tkun qiegħed, sa ċertu punt, tametti affarijiet mhux tant sbieħ dwar kif taħsibha dwar l- immigrazzjoni. Mhux għax irrid niġġudika, imma r- razziżmu huwa xi ħaġa kundannabbli dejjem. X'inhi r-relazzjoni tiegħek ma' kitbiet tal-ġurnalist- kittieb Roberto Saviano, il-kittieb Taljan Primo Levi, u l-politiku Amerikan Tim Holden7 Hemm ukoll l- isem tal-kelb Tarantin. Anki dan mhux isem każwali. Xi tgħid dwar dan kollu2 Xi ħaġa li tgħallimt mill-ġurnaliżmu u mill-ewwel rumanz tiegħi — Esklussiva Dotkom — li kull isem u kull kelma jrid ikollha l-piż tagħha. Ġieli, anke biex nagħżel sempliċi isem, nieħu ħafna żmien naħseb x'tifsira jista' jkollu. Mhux għall-qarrej, imma għalija. Fejn naf jien… il-karattru ta' Martin semmejtu hekk għax ommi dejjem kienet tgħid li li kieku kellha wild ieħor kienet ittih dak l-isem. Għalija l-karattri huma wild tiegħi u ħassejt li 'Martin' kellu jieħu rwol importanti. Dwar Primo Levi, kont mort il-mużew li hemm f'Tel Aviv dwar l-Olokawst. Kien waħħaxni. Għamilna ħames sigħat hemm ġew u ħriġna intertru. U l-iktar ħaġa inkwetanti għalija kienet il-frażi tiegħu, ipprintjata fuq il-ħitan griżi, li jekk ġrat darba, mela tista' terġa' tiġri. U b'xi mod amalgamajtha mal- istorja tiegħi. Il-kelb ta' Nikol - Tarantin — semmejtu hekk għall- istess raġuni ta' Nikol stess, għax inħobb il-films ta' Quintin Tarantino. Ir-raġuni l-oħra hi li l-films ta' Tarantino, xi ftit jew wisq bħal Patria, jidħlu f'dettall fejn tidħol vjolenza, ir-rittmu li jintuża u anke l- kawża nnifisha fiha similaritajiet. Ma ninsewx li Inglorious Bastards, ta' Tarantino stess, huwa dwar rivoluzzjoni kontra n-nażisti waqt l-okkupazzjoni fi Franza. Kemm temmen li dan tal-immigrazzjoni mill-Afrika għall-Ewropa huwa Olokawst ġdid2 Minix se nazzarda ngħid li huwa Olokawst ieħor. L- eżilju tal-imigranti mis-Sirja, eżodu ikrah daqs tat- Tieni Gwerra Dinjija. Hekk iva. Li nara similarità bejn dak li ġara fit-Tieni Gwerra Dinjija u l-kriżi tal- immigrazzjoni hu l-fatt li d-dinja baqgħet indifferenti. Nibża' li hekk qed jiġri bħalissa. F'dan ir-rumanz inti tinkludi klassijiet differenti: mill-bniedem li m'għandu xejn għax tilef kollox, sal- ġurnalist, it-tabib, l-uffiċjal tal-ordni pubblika u l- politiku. Ma' dawn torbot (1) l-istedina għal kuxjenza umana u soċjali, (2) it-tingiża soċjali, u (3) it-'tnejjika' ta' dak kollu li hu superfiċjali. Kif jintrabtu dawn flimkien2 Imma li qed issemmi hawn, sa fejn naf jien, huma personaġġi li naraw fis-soċjetà ta' kuljum. Kulħadd bl-irwol tiegħu. L-immigrazzjoni hija tema li tolqot il-lista kollha. Li ppruvajt nagħmel f'Patria huwa nagħti lok fejn nimraħ minn perspettivi differenti. Eżempju ddedikajt biċċa sew għall-infermiera u l-qbiela. Dawn, bħas-suldati jew gwardjani li jkollhom iħabbtu wiċċhom mal- immigranti, iridu jew le… nimmaġina li jkollhom ftit xi jgħidu huma wkoll. U naħseb, avolja l-ktieb jitfa' lir-razzisti Maltin quddiem bozza, ma rridux ninsew lil dawk li jgergru minħabba dis-sitwazzjoni imma mhumiex neċessarjament razzisti. Dr Falzon u l-kelb, il-bniedem li jitkellem mal- annimal. Iffakkarni fil-protagonist (u l-kelb tiegħu Fefu) f'xogħol ta' Oliver Friggieri, Fil-Parlament ma Jikbrux Fjuri, li ħareġ f'nofs is-snin tmenin, anki dan xogħol b'tema politiko-soċjali. IL-PONT ukoll rabta ma' rumanz iktar antik bħal Ulied in- Nanna Venut fl-Amerka ta' Ġwann Mamo. X'jorbot ix-xogħol tiegħek ma' dawn2 Kemm immaturajna bħala poplu minn dak iż-żmien 'l hawn2 Il-Tarantin, il-kelb ċkejken ta' Dr Falzon, huwa mmirrat biex jiġbed is-simpatija u xejn iktar. Forsi, l- iktar irwol importanti tiegħu, jaqdih billi jservi ta' widen għall-ħsibijiet ta' Dr Falzon. Ma nistax ngħid li hemm l-ebda ħsieb jew relazzjoni għall-kitbiet li semmejt inti. Temmen li l-letteratura għandha twassal messaġġ u mhux biss tkun ta' gost jew biex tqalla' l-fama u l- flus lil min jiktibha2 Ħa nibda mill-aħħar biċċa. Ma kull awtur li titkellem jgħidlek li l-kitba ma fiha la fama u lanqas flus. Kieku ridt nikteb għall-fama u flus, kont nikteb xi serje fuq it-televiżjoni Maltija. Kienet teħodli inqas xogħol u riċerka. L-ikbar premju, almenu għalija, huwa lli javviċinawk in-nies u jgħidulek li ħadu pajċir u li lanqas qalgħuh minn idejhom. Issa jekk twassalx messaġġ jew le, ma narahiex prijorità. Ngħid għalija, meta nara film, l-aqwa li jkun għoġobni u għal dawk is-sagħtejn titlifni mhux li jkun wassalli xi messaġġ. Ovvjament, fil-kitba hemm iċ- ċans fejn timraħ u tidħol fil-profond. F'xi waqtiet hekk ippruvajt nagħmel u milli qed jgħiduli s'issa, jekk hemm xi messaġġ x'jasal, qed jasal. Għalija kull sentenza fiha valur. Imma l-importanti li l-istorja tkun kumpatta u tagħmel sens. Hemm ħafna xogħol ta' riċerka involut ukoll u naħseb in-nies tapprezza ċertu dettall. F'paġna 71 naqraw, ''M'hemmx limitu għall-ġmiel tal-kuluri waqt inżul ix-xemx. L-ebda gwerra, tfal reqdin barra, jew baqar nixfin, ma jnaqqsu mill- ġmiel fi nżul ix-xemx. Sabiħa Għajn Tuffieħa, fix- xefaq tax-Xmara Udeipur, l-Indja, jew qalb id-dwieli infiniti ta' Chianti, l-Italja. Il-kuluri maġiċi tax-xemx nieżla ma jiddiskriminaw lil ħadd; jarawhom sbieħ is-sinjuri, il-fqar, u l-kriminali, dawk b'saħħithom u l-morda.'' Dan hu lingwaġġ li għandu mill-poetiku u mill-profondità tal-ħassieb. Hawn bħal donnok tfakkarna li tmur fejn tmur fid-dinja dejjem hemm fil komuni, xi ħaġa li tgħaqqadna. Hu dan il- messaġġ ewlieni li jrid jgħaddi dar-rumanz tiegħek2 Biex il-kitba tkun mexxejja, nemmen li jrid ikollha element poetiku jew almenu ċertu rittmu. Dan mhux fil-kitba tar-rumanzi biss. Anke fit-titli tal-ġurnali tal- gazzetti. Jista' jkollok għoxrin titlu differenti. Se tagħżel dak li jinstema' ritmatikament sabiħ. Dan il-paragrafu, almenu għalija, fih sinifikat għax nitpaxxa nara x-xemx hi u nieżla. U dawk il-postijiet li semmejt huwa postijiet fejn kelli l-okkażjoni li naraha fl-isbaħ tagħha. Huma l-isbaħ minuti ta' riflessjoni tal-ġurnata. Kont fortunat li rajt ix-xemx nieżla fuq veduti li jbellhuk. Perċ, iva, hemm dak l- element ta' li 'ddur fejn iddur, ċerti affarijiet huma l- istess. Mhux neċessarjament b'mod negattiv. Imma hemm affarijiet komuni li jgħaqqduna. Huwa parti mill-messaġġ tar-rumanz. Imma l-messaġġ tal-kitba, ngħid għalija, huwa biss interpretazzjoni tal-qarrej. Jekk qrajtu u xxukjajt ruħek, tajjeb. Jekk qrajtu u qasamlek ftit qalbek, tajjeb. Jekk qrajtu u dħakt bl- oxxenitajiet, tajjeb ukoll. L-aqwa li ma tfajtux lura fuq il-komodina mingħajr ebda tip ta' emozzjoni jew ħsieb. Fil-kitba tiegħek jinħass li inti bniedem li vvjaġġajt sew. Xi tgħid dwar dan7 Kemm għenek dan biex tikteb2 Kelli x-xorti li ndur ftit mhux ħażin, iva. U ħafna drabi fuq volontarjat għax nemmen li huwa l-aħjar mod kif tesperjenza pajjiż u tmur oltre minn sempliċi turist. IL-PONT L-ivjaġġar huwa, fil-fatt, l-ikbar ispirazzjoni. Mhux bilfors il-post, imma n-nies li niltaqa' magħhom u dak li jirrakkuntaw. Fil-fatt, il-kapitli li huma bbażati s-Somalja huma bbażati fuq klinika li konna ngħinu fiha l-Peru, kemm intik eżempju. L-isbaħ ideat li ġewni f'ħajti ġew waqt li kont qiegħed barra. Meta, kif jgħidu l-Brikkuni, tieħu 'divorzju mir-rutina u torqod fil-fond. illum il-makabru mhux biss ħaġa fittizja li naqrawha f'xi rumanz, narawha f'xi film jew nilagħbuha fuq Plavstation, imma mmissuha b'idejna u nxommuha fil-ħajja ta' kuljum. Anki dan b'xorti ħażina qiegħed lil Malta alla pari ma' pajjiżi barranin ħafna ikbar minna. Xi tgħid dwar dan2 Naħseb li, mhux f'Malta biss, imma xi kultant inkunu fi stat fejn ir-realtà hija iktar assurda minn dak li huwa fittizju. Niftakar meta l-kittieba tas-serje Amerikana House of Cards ħarġu jgħidu li ma jafux fejn se jiżvolġu bl-istorja, għax dak li kien qed jiġri wara li tela' Trump kien diġà assurd u kważi ta' barra minn did-dinja. Il-fittizju għandu mir-reali. Xi kultant ngħid l-ironija tal-ħajja hija saħansitra iktar poetika minn dak li ddum biex tikteb u tiżvolġi f'rumanz. Il-bniedem li jasal biex joqtol b'mod makabru bniedem — razzist, kriminal -— ieħor f'isem id-difiża ta' min hu dgħajjef. Dan mhux att ikrah fih innifsu2 Hemm il-ħażin anki f'dak li jidher tajjeb. Xi tgħid dwar dan2 Hija soluzzjoni plawsibbli din biex jinqata' l-ħażen mid-dinja2 Huwa każ fejn sitwazzjoni estrema tkun tirrikjedi azzjoni daqstat ieħor tal-biża'. Ovvja, ma naqbilx ma' li nagħmlu l-vjolenza biex insolvu l-vjolenza. Naħseb li għandna bżonn mhux iktar dmija, imma iktar rispett lejn xulxin. Forsi għandna bżonn doża ġeneruża ta' umiltà. Li nammettu li l-Għarab, l- Amerikani, il-Lhud, is-suwed u kull bniedem taħt ix- xemx huwa ħuna. U li forsi tajjeb inżommu f'rasna li m'għamilna xejn biex twelidna Malta u m'għandniex dritt divin fuq din l-art. X'ifisser il-baħar għalik2 Il-baħar għalija jfakkarni ħafna f'art twelidi. Inħobb il-baħar u meta nkun barra minn Malta u nara fejn sejjer ngħum, moħħi jispiċċa jhewden fuq kemm f'Malta għandna l-isbaħ ibħra fil-Mediterran jekk mhux fid-dinja. Jagħtini sens ta' vvjaġġar jew destinazzjoni. Ta' misteru u fl-istess waqt kjarifika. Punt ta' riflessjoni. B'relazzjoni mal-ktieb, il-baħar huwa ċimiterju enormi. Għaliex it-titlu PATRIA2 Żgur li rumanz bħal dan fih doża qawwija ta' patrijottiżmu, kritika kostruttiva, li tista' tinftiehem kompletament bil-kontra. Xi tgħid dwar dan2 Hekk hu, fil-fatt, it-titlu huwa sarkastiku. Fis-sens li, filwaqt li joffri perspettiva sfortunata ta' x'jagħmilna Maltin, it-titlu joffri ċertu sens ta' kburija li aħna minn dil-gżira. Għalija personali l-patrija ma tfisser kważi xejn. Ma rridx ninftiehm ħażin. Kuntent li jiena Malti u lil dil-art inħobbha avolja mifqugħa difetti bħal partiġjaniżmu politiku oxxen u korruzzjoni li qatt m'hu se naraw it-tmiem tagħha. Imma ma nħossx li l-post fejn twelidt għandu jagħtini tifsira aħjar. Nirringrazzja l-univers li kont xortija tajba u twelidt fuq gżira bla gwerer u fejn m'hawnx faqar estrem — hekk iva. Imma rrid napprezza l-fatt ukoll li m'għamilna assolutament xejn biex spiċċajna twelidna f'dinja privileġjata. Bħal ma għamlu xejn dawk il-povri nies li twieldu f'pajjiż mifni bil-gwerra u l-faqar. IL-PONT Il-poplu Malti llum: bejn responsabbiltajiet u indifferenza, u dan anki f'rabta mal-kwistjoni tal- immigrazzjoni irregolari. X'taħseb, dejjem b'referenza għal kliem Tim Holden7. Naħseb li bħalissa, sakemm qed nagħmlu din l- intervista, il-poplu Malti għandu jsaqsi lilu nniffsu kif b'mod mirakoluż l-Ewropa għaddiet minn fażi ta' kriżi kbira ta' immigranti u aħna, dil-gżira li qabel kienet tilqa' l-immigranti bil-gzuz, ma waslulna kważi xejn. Ċioċ, waslu immigranti, imma mhux bid- dgħajsa imma b'ajruplan u nzertaw mhumiex irġiel u nisa Somali se jaqgħu mal-art bid-dgħjufija, imma nies bajdana u b'karnaġġjon li jixbah ftit lil tagħna. Miniex se noqgħod ngħaddi xi ġudizzju dwar il-poplu Malti u l-immigrazzjoni. Bħal kull pajjiż fid-dinja hawn min hu ta' ħsieb estrem u jaħseb li għandu xi dritt divin fuq din l-art. L-ironija hi li aħna poplu li niftaħru b'kemm aħna Insara. Imma, m'hemmx x'tagħmel… Għandek f'moħħok xi sequel għal ma' PATRIA2 Kważi, kważi, aktar milli sequel, aktar immaġinajt nespandi l-istorja permezz ta' preguel. Għax fil-ktieb naqraw dwar flashbacks importanti bħal ta' Martin fis-Somalja jew Joelle abbord il-bastiment ta' salvataġġ, li naħseb jixirqilhom iktar dettall. Jiena personali, bħala awtur, dejjem nippreferi li l- qarrej jipprova jagħmel sens mill-passatt tal-istorja. Li tgħallimt s'issa huwa li l-awtur dejjem irid ikun jaf iktar mill-qarrej u jrid ikollu munizzjon ta' storja ferm ikbar minn dik li ġiet trasmessa fuq karta. Għalija l- istorja ta' Patria hija ferm ikbar minn dik li ktibt. Qisni kelli l-istorja b'timeline partikolari f'moħħi u għal ftit iddeċidejt li nċedi ftit u naqsam parti minnha mal-qarrej. Nemmen li dan jista' jkun wieħed mis-sigrieti għalfejn ktieb ikun tajjeb jew le. Helċna Szàllċsv Pjanti Mediċinali Għawdxin Jikteb Joe M. Attard Issa għadda ftit żmien mhux ħażin mindu kont ngħallem il-Malti lill-barranin li jgħixu f'Għawdex. Niftakar waħda minn dawn kienet Helena Szollosv, omm ta' tlett itfal imfarfrin, Boglarka, Aron u Kinga, li jinsabu jgħixu fi Bristol u Londra. Darba fost l- oħrajn ġiet sabitni wara l-kors biex tirringrazzjani u qaltli kemm kellha esperjenza sabiħa matul dan il- kors u qaltli kemm kienet grata li tgħallmet xi ftit Malti, għalkemm fi żmien hekk qasir ma stennietx mirakli iktar u iktar meta tiftakar li din kienet ġejja mill-Ungerija u l-Malti mhux xi lingwa ħafifa. Sirt naf li kienet Fiżjoterapista taħdem kemm fl-isptar tagħna kif ukoll fil-privat; kienet ukoll speċjalista fejn jidħlu l-pjanti mediċinali u sa mit-tfulija kienet medhija u interessata ferm fil-pjanti u l-ħerbs. Għamlet ukoll karriera ta' ħamsa u għoxrin sena taħdem fl-ispiżeriji li jinsabu fis-Slovenia, fis-Serbia, fl-Ungerija pajjiżha u f'Malta. L-hena tagħha fil- IL-PONT kampanja Għawdxija tfittex u tara l-pjanti ta' kull xorta, u tistudjahom mill-qrib. Ma skantajtx meta xi jiem ilu ġiet ferħana tfittixni biex tagħtini kopja tal- ktieb tagħha bl-Ingliż Weeds for Health in Gozo. Din il-pubblikazzjoni tassew preżentabbli (ara riratt tal-qoxra ta' quddiem) tiġbor fiha erbgħin pjanta u ħaxixa li fihom xi tip ta' mediċina. L-awtriċi tirrakkonta li ta' sitt snin, kienet diġà ssibha tiġġerra fil-kampanja tiġbor il-ħaxix, il-fjuri, il-weraq u meta kienu jistaqsuha x'qed tagħmel kienet twieġeb li qed tagħmel il-mediċina. Kif ngħidu bil-Malti il-ġurnata minn filgħodu turik u din it-tfajla iktar ma bdiet tikber iktar bdiet tinteressa ruħha u fis-Sekondarja għażlet li tistudja l-Bijoloġija waqt li tfittex u tiġor kull tip ta' fjuri u pjanti tant li iktar 'il quddiem għażlet il-professjoni tal-Farmaċija. Helena twieldet u kibret f'Ljubljana fis-Slovenia fejn temmet l-istudji tagħha fl-iskola primarja u wara fil- Vocational College of Pharmacv and Health. Baqgħet tistudja f'Novi Sad fis-Serbia u wara f'Budapest u Szeged ġewwa l-Ungerija. Qaltli li qattgħet ħmistax-il sena taħdem fi Spiżerija ġewwa s-Serbia u kienet tagħmel parti minn Organizzazzjoni Umanitarja matul il-Gwerra u wara, ħmistax-il sena oħra fl-Ungerija taħdem fil-Kemistrija Analitika u ġewwa spiżerija waqt li kienet trabbi lit-tliet uliedha. iggradwat fil-Homeopathv, Phvtotherapv-herbal Medicine u Natural Holistic Therapies. Ma tidhirx li hija mara kwalunkwel Issa li rabbiet il-familja u wliedha jidher li sabu posthom, Ms Szollosv reġgħet lura għall-passjoni tagħha u minn mindu waslet Għawdex fl-2013 sabet gżira ta' sbuħija liema bħalha - natura sabiħa u mhix mittiefsa, flimkien mal-paċi. Kien minn hawn li ddeċidiet li tippubblika dan il-ktieb, ġabra ta' erbgħin pjanta li minnhom kollha tista' tilset xi mediċina. Milli nista' nifhem semgħet bi Frenċ tal- Għarb li kif tafu fil-pjanti kien jemmen bi sħiħ u ħafna drabi kien ifejjaq lil dawk kollha li kienu jersqu għandu. Qrat u staqsiet ħafna dwarul Tistqarr li dan ukoll kien strumentali biex toħroġ dan il-kiteb bl- Ingliż għar-raġuni li l-Ingliż fil-gżejjer tagħna huwa mferrex sew. Kull ħaxixa, kull pjanta fiha xi ħaġa tajba għax in-Natura ma ħolqot xejn għal xejn. L-awtriċi sssostni li waqt li bosta mill-pjanti u ħaxix ieħor jidhru slavaġ u bla użu, fil-fatt fihom ħafna tajjeb jekk tistudjahom mill-qrib u fil-fond. mill-pjanti li nsibu f'dan il-ktieb jiġġieldu lill- influwenza, lill-indiġistjoni, jittrattaw il-ponot fil- wiċċ u f'partijiet oħra tal-ġisem meta mhux ukoll jipprovdu ikla tajba. Ħafna mill-pjanti li nsibu f'dan il-ktieb huma mimlija vitamini, minerali u kwalitajiet oħra li jfejqu l-mard. Il-ktieb jippreżenta dawn il- pjanti billi jurina stampi tagħhom bil-kulur li Helena ġibdet matul il-passiġġati twal tagħha fil-kampanja Għawdxija bħal ngħidu aħna l-blat ta' Ta' Ċenċ, il- blat ta' Saguna, il-kosta ta' Daħlet Qorrot, il-Wied il- Mielaħ u nħawi oħra li fihom marret timraħ din il- kittieba. Qrat ukoll il-ktieb ta' Rev Dr Mons Joe Bezzina dwar il-ħajja ta' Frenċ tal-Għarb u marret ukoll iżżur id-dar tiegħu u l-inħawi fejn kien jgħix. Apparti l-fatt li Helena titkellem fit-tul dwar kull pjanta fil-ktieb tagħha, hija tagħti wkoll l-oriġini mnejn tnissel l-isem tagħha; biex nagħtikom tftit eżempji: Borage li huwa l-'Fidloqqom'', Capers li huwa 'Kappar tax-Xewk', Cape Sorrel li hija l-'Ħaxixa Ingliża' jew il-'Qarsu', Crown Daisv li huwa l-'Lellux', Egvptian Rue li nafuh bħala 'Fejġel', Fennel li huwa l- Bużbież', Giant Cane li huwa l-'Qasab', Mallow li hija l-'Ħubbejża, u nista' nibqa' sejjer. Interessanti li Helena fuq kull pjanta jew ħaxixa tikkwotalna x'kien jingħad fl-antik dwar kull pjanta; x'ġie li qalu l-istoriċi u x'ikkummentawl Mhux biss imma wara li tagħtina l-istorja dettaljata dwar kull pjanta jew ħaxixa li ltaqgħet magħhom fil-kampanja Għawdxija, tagħtina wkoll riċetta kif tista' tissajjar u tittiekel kull pjanta. Veru ktieb interessanti, forsi mhux għal kulħadd imma għal dawk kollha li jħobbu n-Natura. Għal min jinteressah l-istudju tal-pjanti mediċinali Għawdxin wieħed jista' jikseb kopja ta' din il- pubblikazzjoni interessanti minn Lotus Centre, qrib Salvina Restaurant fl-Għarb mhux bogħod minn fejn kien joqgħod Frenċ tal-Għarb. IL-PONT Leġġenda - Merżuq imdieheb minn tax- Xemx. … Mela darba, għall-ħabta ta' nofsinhar, ix-Xemx bdiet titħasseb għax ħassitha tbaqbaq u mqarqċa aktar mis-soltu. Tefgħet ħarsa lejn il-firxa baħar ikħal nir u frisk, bħal bdiet titħajjar u tixxennaq biex ittaffi dak il-ħruq billi tinżel għal ftit sekondi f'dak l-ilma ċar kristall li beda jistedinha. Fl-istess ħin ma riditx li ċċaħħad lid-dinja mid-dawl, għalhekk qatgħetha li jaqbel li tinżel tberred xi ftit mill-ħruq malli soltu jibda jidlam. Xħin wasal tmiem il-jum kienet ħerqana biex tagħmel dan, meta ġieha ħsieb f'moħħha. 'Mhux sew inħalli d-dinja għal kollox fid-dlam.' Ħarset lejn felli Qamar mitfi bilkemm jidher u offrietlu li tibgħatlu merżuq wieħed biss minn tagħha biex hekk hu jiddawwal u jkun jista' joffri ftit tama ta' dawl lid- dinja. Għoġbitu l-idea lill-Qamar u dritt weġibha li hu lest jistenna dak il-merżuq dawl minn għandha. Iżda ġara li l-merżuq laqat ma' quċċata miksija xfar ta' muntanja, tfarrak u infirex, tant li nofsu baqa' fuq il-Qamar u beda jdawwal, waqt li l-fdal ġera fl-ispazju tal-univers u fforma l-Kwiekeb. Lanqas ma nħela għal kollox fuq il-Kwiekeb. Jgħidu, li l-kumplament tal-merżuq spiċċa fid-dinja u jinsab f'għajnejn il-bnedmin. Imma dan jidher biss meta l- bniedem jitkebbes bl-imħabba. Hemm għajnejh jibdew ilellxu u jarmu minnhom dija misterjuża ta' seħer li tiżboq lix-Xemx, lill-Qamar u lill-Kwiekebl Il-Poeżija ta' John Cremona Jikteb Charles Briffa Missier il-poeżija moderna L-Ewwel Gwerra Dinjija ġabet qasma kulturali fl- esperjenza ta' bosta Ewropej, għax biddlet darba għal dejjem il-mod kif dawn kienu jaraw lilhom infushom, lil għajrhom, u l-forom ta' setgħa kollettiva li kienet taffettwa d-dimensjonijiet intimi tal-ħajja. Parti minn din il-bidla kienet li l-għajn kulturali dawret il-ħarsa tagħha mill-kollettività (eż. ekonomija u rikostruzzjoni) għall-individwalità (eż. relazzjonijiet personali bejn is-sessi). John Cremona (1918- ) huwa prodott ta' din il-bidla u jibda l- karriera poetika tiegħu f'diċennju ppolitiċizzat u l- poeżiji li kiteb dik il-ħabta kellhom diġà t-togħma u l- bixra tal-moderniżmu kif normalment jinftiehem hawn Malta. John J. Cremona twieled ix-Xagħra fis-6 ta' Jannar 1918. Kien il-bniedem importanti li fassal il- Kostituzzjoni ta' Malta, kien Prim Imħallef, u fix-xena internazzjonali nħatar Viċi-President tal-Qorti Ewropew tad-Drittijiet Umani. Hemm aspetti oħra ta' ħajtu li ma tantx huma magħrufin bħar-rabtiet li kellu mal-arti: kien kritiku tal-arti, illustratur tal- taħt Carmelo Mangion (1905-1997) fl-Iskola tal-Arti. Imma hawnhekk se nitkellem fuqu bħala poeta ewlieni u nibda billi nfakkar li l-ħila poetika tiegħu IL-PONT wasslet lill-Prof. Fr Peter Serracino Inglott (1936- 2012) sabiex isejjaħlu ''l-missier tal-poeżija moderna f'Malta'. Cremona kiteb poeżiji bit-Taljan, bl-Ingliż, u bil-Malti, u ħareġ ġabra tagħhom f'Poesie, Poems, Poeżiji (2009) u bħalissa qed ifassal ġabra oħra ta' poeżiji bil-Malti. Fil-poeżija ta' Cremona nsibu, fost oħrajn, it-tliet prinċipji mxandra minn Ezra Pound. bħala karatteristiċi tal-poeżija l-ġdida tal-ewwel diċennji tas-seklu 20. Insibu trattament dirett tas-suġġett (ara, b'eżempju, l-għanqud poetiku ta' seba' xogħlijiet li semmieh ''l-Poeżiji ta' Beatrice''), ekonomija ta' kliem (bħal, ngħidu aħna, f''The Little Things' fejn kull kelma tagħmel xi ħaġa), u sekwenza ritmika (bħalma nsibu f''La Vecchia Casa' fejn ir- ritmu jiċċarġja l-lingwa b'intensità emozzjonali). Dawn il-karatteristiċi huma parti mit-teknika tiegħu li kien iħaddem fit-tletinijiet u għadu jħaddem sal-lum, għax il-moderniżmu mġedded għadu jsibhom konvenjenti. Il-poeżija bħala esperjenza Għal Cremona l-poeżija hija mezz li bih jegħleb esperjenza. Ir-realtà umana tikxiflu l-eżistenza, u hu jaħtaf dik il-kixfa fil-lingwa ekonomika tal-poeżija. Għandu fiduċja sħiħa fil-poeżija. Jemmen fil- potenzjal tal-poeżija u jafda fiha għall- interpretazzjoni tal-esperjenzi. it-tifkiriet jimlew il- poeżiji sax-xifer b'assoċjazzjonijiet miżjuda u b'lingwa figurattiva li tibni realtà interna. Għax Cremona jiddependi ħafna fuq il-lingwa figurattiva fil-proċess ta' reifikazzjoni tal-esperjenzi. Pereżempju, f''Il-Poeżiji ta' Beatrice' insibu 'l-ħobż/ sħun taż-żgħożija', Id-dawl protett/ tal-għodwa nġazza', 'ix-xemx tqum/ minn bejn l-imwiet', 'kaktus kandelabru/ fid-deżert', u 'l-arpa ta' leħnek'. Il-potenzjal metaforiku għandu implikazzjonijiet li jaqbżu l-qasam lingwistiku. Il- kognizzjoni u l-metafori huma proċeduri interrelatati li jimmaniġġjaw l-esperjenza. Il-poeżiji ta' Cremona b'hekk jiġu xeni psikoloġiċi, mhux f'sens awtobijografiku biss imma anki għax juru kif l- esperjenzi, il-kognizzjoni, u l-lingwa jirreaġixxu ma' xulxin: interazzjoni li takkumpanja l-moderniżmu bħal tebgħa tat-twelid. Ir-reifikazzjoni tal-esperjenza hija l-pont li tgħaqqad il-lingwa mar-realtà biex bl- interazzjoni ta' bejniethom il-poeżija tidħol fl-għalqa tal-kognizzjoni. Il-poeta jħossu meħtieġ fir-relazzjoni mad-dinja. Ngħidu aħna, f''Ħanut tal-Kotba Użati, Richmond', jagħti ħajja lix-'xwejħa tas-soltu': fin-narrattiva tiegħu juri kif f'dan il-ħanut it-tnejn li huma kienu jinjoraw lil xulxin imma mbagħad żviluppaw relazzjoni ħiemda li wasslitu jifhem ftit il-ħajja privata tagħha. Il-poeta jħossu essenzjali fir- relazzjoni ta' dak li ħoloq hu, u dak li joħloq hu jiġi mid-dinja ta' madwaru. Bil-poeżija (li lix-xwejħa tatha ħajja), Cremona bena l-wisgħa bejn l-ewwel persuna singular u x-xwejħa: ingaġġa ruħu f'att ta' komunikazzjoni. U f'għajnejh, ħaġa żgħira kibret f'monument ('The Little Things') li qanqal biċċiet ta' lingwa li saru 'frozen marble statues/ in a locked corridor'. L-interpretazzjoni ta' esperjenza ssir tifsira solitarja għax kull ħsieb huwa frott tal-perspettiva tiegħu: kull proċess komunikattiv: huwa att individwali ta' interpretazzjoni u l-poeżija ssir donnha ''the peristent echo' li jibqa' jidwi f'lok solitarju ('lone corridor'). Semmejt in-narrattiva għax fil-konċiżjoni ta' kitbietu Cremona jirrakkonta ġrajjiet bħal dik tal-kelb mejjet 'in-a knotted sack' midfun f''shapeless Dawn iż-żewġ frażijiet jagħtuna dehra tar-rispett li bih indifen il-kelb li jqum minn qabru biex fl-ispirtu tal-ħaġar tal-Imnajdra jintilef fil-baħħ tal-baħar fi tmiem il-jum. Fi Cremona rridu nidraw insibu l-ħafna fil-ftit. IL-PONT 4 I Minn stħajjil għal mewt Fost it-temi frekwenti ta' Cremona nsibu l-mara u l- mewt. 'In Morte di Donna' tgħaqqadhom flimkien dawn iż-żewġ temi. Il-mewt ta' mara ġġib qerda ta' ġmiel ħaj. Ġmiel il-mara jitfisser fil-ħajja mimlija ħsejjes u movimenti li jqanqlu l-fantasija li tħaddan sħaħar jixegħlu u jtiru. Imma meta x-xemgħa tintefa, il-ġmiel isir vittma tal-waqfien u tal-ħemda bħal nixxiegħa sigrieta taħt l-art. Il-kuntrast bejn il-ħeġġa, il-ħsejjes, u d-dawl fil-ħajja u l-waqfien, il-ħemda, u l- ħabi tal-mewt jgħaddina (lilna l-qarrejja) minn tqanqil ħaj ta' fantasija għal tifi ta' ħajja f'dak li jsir moħbi. Il-memorji li jħufu 'l barra mill-'earth cubicle' ('The Little Things') isiru 'odd phrases' li hu (li għadu ħaj) iqishom monumenti. Lanqas il-kelb fidil li jmut ma jisma', avolja l-poeta jrid jibqa' jsejjaħlu: 'and l called vou bv name and/ vou did not hear' ('Requiem for a Dog') għax il-mewt tneżża' l- identità ta' dak li jkun. Pero, fil-mewt ta' ħaddieħor jagħraf il-limiti tiegħu nnifsu ('the last/ limits of me''). Fenomenu interessanti fis-soċjetà Maltija tal-lum huwa l-fatt li fl-iskopijiet interni tal-komunità tagħna ninqdew spiss bil-bilingwiżmu (Malti-Ingliż) kważi fl- oqsma kollha soċjali, ħlief meta niġu għal-letteratura (anzi għall-poeżija) għax kultant jintużaw tliet lingwi (Malti-Ingliż-Taljan). Fl-istess perjodu li ħareġ Poesie, Poems, Poeżiji, ħareġ ukoll Miraġġi Lasalljani: Ġabra ta' Poeżiji, editjat minn P. Sammut, li jħaddan fih ix- xogħlijiet ta' erba' żgħażagħ li wkoll kitbu bit-tliet lingwi; u bħall-ktieb ta' Cremona, m'hemmx traduzzjonijiet imma hemm xogħlijiet oriġinali bit- tliet lingwi. L-użu tat-tliet lingwi hawnhekk juri l- lokalizzazzjoni tal-imgħoddi kulturali u l-attwalità globali li jikkoeżistu maċ-ċokon ta' Malta. Huma tliet lingwi, perċ, li juru mentalità waħda u kontemporanja. B'dawn it-tliet lingwi Cremona jikxef lilu nnifsu u jagħtina speċi ta' awtoritratt li fih hemm il-fantasija tħuf bħal ħares. Naqrah donnu l-bniedem eżiljat internament, mhux tant għax maqtugħ min-nies imma għax donnu l-bniedem solitarju f'folla nies jimmedita fuq it-temi favoriti tiegħu b'etika li tiddependi fuq il-poeżija. Wio3 1 TEL ITE FIT-TIENI ĠAĦRA AGOSTINJANA k TA' QARI GĦAL KULĦADD —I l- I — Il-Preża tas-Staħi ju - STUDJO KRITIKU LETTERARJU F'ERBGĦIN POEZIJA INEDETA 1 l v I l j f KWLt66 TA'4 WISTUON Tanaziew ALI - E iċ itTIITt- itti TIT; Patri Dwardu Fenech: lben Ħ'Attard Professur tal-Malti u tal-Għarbi — It-Tieni Parti Il-qasam letterarju: Flimkien ma' żewġ ġabriet poetiċi tiegħu bl-ismijiet Taħt il-Qawsalla Tiegħi u Mad-Daqg tal-Arpa, fil- qasam letterarju huwa kkontribwixxa studju ħafif fuq il-poeżija ta' Rużar Briffa, Rużar Briffa: Il-Poeta tas-Sbuħija (1964) u żewġ ġabriet kritiċi ta' poeżija Maltija msemmija Wirt il-Muża u Għas-Sejħa tal- Għana. Fl-istess sena 1977 l-Ordni tal-Patrijiet Agustinjani tiegħu stess ħariġlu l-ġabra ta' kritika poetika bl-isem Wirt il-Muża bis-sottotitlu Studji Kritiċi Komparattivi. F'din il-għażla mill-aqwa poeti Maltin, Dwardu Fenech xebbah għadd ta' poeżiji Maltin ma' poeżiji rinomati mir-repertorju ta' poeti Taljani, Ingliżi, Franċiżi, Griegi u Ġermaniżi. Aktar kitba poetika tiegħu stess dehret f'diversi IL-PONT rivisti, f'kotba letterarji kif ukoll fl-istampa popolari Maltija. Akkademja Agustinjana tal-Istudji Patristiċi: Qasam akkademiku ieħor li Dwardu kien imsiehem fih u li forsi ma tantx huwa magħruf għalih kien il- Patristika. Barra milli kien impenjat bħala għalliem l- Università ta' Malta, il-Professur Dwardu Fenech kien imexxi l-Fakultà Akkademika, apparti mill- Università ta' Malta, fl-Istitut Agustinjan il-Belt Valletta. Din il-Fakultà kellha s-setgħa tikkonferi Diplomi ta' diversi gradi akkademiċi fuq dawk l- istudenti li jsegwu l-korsijiet tal-Istitut Agustinjan wara li jgħaddu l-eżamijiet preskritti. L-istess Istitut kien joħroġ ġurnal akkademiku ta' kull sena b'diversi studji u f'bosta lingwi, miktubin minn studjużi tal-Patristika minn madwar id-dinja. Il- Professur Fenech kien l-Editur tal-ġurnal u tabilħaqq il-fundatur ta' dan l-istitut akkademiku. Sehem ieħor ta' Dwardu fi ħdan l-Istitut kien ta' amministratur u għalliem. Kien anki jikteb regolarment fil-ġurnal uffiċjali li kien iġib l-isem ta' 'Augustinian Panorama'. Huma bosta l-kitbiet patristiċi tiegħu li dehru f'dan il-ġurnal. Kienu xogħlijiet ekstra kurrikulari ta' ċertu analisi, tiftix u riċerka u ta' taħbil il-moħħ f'linji filosofiċi u teoloġiċi. Fost il-ġemgħa ta' studji tal-Patristika li ħareġ fl- istampa, insemmi xi ftit mill-aktar sinifikanti li naf bihom jiena. Dawn jinkludu: 'Santu Wistin u l- Istqarrijiet Tiegħu'; 'De Fide et Svmbolo'; ''De Beata Vita'; 'De Doctrina Christiana and Lifelong Education'; 'Ecstasv in St Augustine'; ''Santu Wistin: Pellegrin ifittex 'l Alla'; u 'Fid-Dawl ta' Oriġene'. Hawnhekk tajjeb li nsemmi xi xogħlijiet akkademiċi oħrajn ta' Dwardu Fenech li naf bihom jien iżda li s'issa baqgħu biss manuskritti. Il-qasam li fih kien impenjat mhux ftit bħala l- Professur tal-Għarbi u Kap tad-Dipartiment tal- Għarbi fl-Università ta' Malta kien dak tal-Istudji Għarbin. Naf li kien ħejja diversi monografiji fuq il- fonetika Għarbija u kellu sensiela ta' studji fuq l- arkeoloġija Eġizzjana, fuq id-drama Għarbija moderna, oħrajn fuq il-folklor Għarbi, in-novella moderna Għarbija u xi kitba fuq il-poeżija Għarbija. Ukoll għandi f'moħħi li xi mkien kont ilmaħtlu xi kitba fuq il-Lingwistika tal-Għarbi. Nistħajjel li fil-kunvent tal-Agustinjani l-Belt, fejn il- Professur Patri Dwardu Fenech għadda parti kbira minn ħajtu ta' reliġjuż, hemm ġemgħa ġmielha ta' kitbiet tiegħu li, wieħed jittama, almenu jekk ma jinħarġux fl-istampa, dawn ikunu disponibbli għall- istudjużi. Biss biss naf li teżisti ġabra oħra kritika tal-poeżija Maltija li fiha kien daħħal għadd ta' poeżiji tiegħi stess flimkien ma' numru ta' poeti Maltin oħrajn. Fis- sajf tal-2005 kien għaddieli abbozz tal-istudju dwar il-poeżiji tiegħi wara li kien ippreżentahom fi programm letterarju radjofoniku tal-PBS ta' Malta. Kienet sorpriża pjaċevoli mhux ftit għalija li l- Professur tiegħi tal-Għarbi kien ħa tant interess fija li inkludieni f'dik il-ġabra li kien bi ħsiebu jippubblika. Skond kliemu stess lili, kien bi ħsiebu joħroġhom f'volum kritiku ieħor ta' Għas-Sejħa tal-Għana. Iżda kif jgħid il-Malti, 'il-bniedem jipproponi u Alla jiddisponi'; l-għaref skular tal-lingwi, il-Professur Dwardu Fenech li twieled Ħ'Attard fl-1933, ħalla din il-ħajja bla mistennija nhar il-5 ta' Awwissu 2006. Tkun wirja ta' rispett u konoxxenza konsiderevoli min-naħa tal-Ordni Agustinjan Malti li kieku din kellha toħroġ dan il-volum f'ġieħul B'din il-kitba ddokumentata tiegħi nittama li almenu Ħ'Attard, ir-raħal nattiv ta' dan il-professur għaref, jibqa' jiftakru b'xi ġieħ pubbliku f'ismu billi forsi jsemmi xi lokal tar-raħal għalih taħt l-isem: il- Professur Patri Dwardu Fenech — Lingwista Prim jew xi titlu simili ta' inqas tul. Biblijografija Xogħlijiet ewlenin tal-awtur — 1964 — Rużar Briffa, Ġabra Agustinjana ta' Qari għal Kulħadd —1, Kulleġġ Santu Wistin, Tarxien Mad-Daqq tal-Arpa, Ġabra Agustinjana ta' Qari għal Kulħadd — 11, Kulleġġ ta' Santu Wistin, Tarxien Taħt il-Qawsalla Tiegħi, Ġabra Agustinjana ta' Qari għal Kulħadd — 111, Kulleġġ ta' Santu Wistin, 1976 — 'In-natura lingwistika tat-traduzzjoni', Edward Fenech, Leħen il-Malti, Għadd 20, Għaqda IL-PONT — Vassalli u Kitbietu, Provinċja Agustinjana Maltija Wirt il-Muża, Studji Kritiċi Komparattivi, Provinċja Agustinjana Maltija 1980 — Għas-Sejħa tal-Għana, Studji Kritiċi ta' Poeti 1983 — L-Ortografija Moderna, Ġabra Agustinjana ta' Gwidi għall-Istudenti — 1, Kulleġġ Santu Wistin, Pietà 1984 - Aspetti Stilistiċi tal-Poeżija ta' Dun Karm, Fondazzjoni Karmen Mikallef Buħaġar, L-Università ta' Malta Wistin u Żminijietu, Librerija Preca 1987 — Fid-Dawl ta' Oriġene, L-Istitut Agustinjan, Fakultà tal-Istudji Patristiċi, Nru.1 - Introduzzjoni - Id-Disa' Ktieb: Minn Milan sa Ostja Tiberina, Santu Wistin u l-Istqarrijiet Tiegħu, L-Istitut Agustinjan, Fakultà tal-Istudji Patristiċi, Nru.2 1998 — Lingwistika Ġenerali, Studji Lingwistiċi tas- Seklu XX, Provinċja Agustinjana Maltija Leħen il-Malti, Għaqda tal-Malti (Università): 1970- Il-Ġifen, Nru.14 1971 - Tweġibiet bla Sudisfazzjon fil-Malti u fl-Ingliż, Nru.16 Il-Kelma fil-Ħsieb ta' Santu Wistin, Nru.16 - Gradi ta' Verità, Il-Malti, Ġunju, pp. 38-40 1973 — Żmien l-Ispanjoli ta' Ġużċ Galea, Il-Malti, Marzu, pp.23-28 1976 - In-Natura Lingwistika tat-Traduzzjoni, Nru.20 1977 — Il-Professur Aquilina li Bena u Mexxa l- Katedra tal-Malti, Numru Speċjali Il-Malti, L-Akkademja tal-Malti: 1957 — Santu Wistin fil-Ħsieb u l-Qalb ta' Dun Karm, Settembru-Diċembru 1972 Ninu Cremona, Marzu-Ġunju 1976 — ''In-Nissieġa' ta' Dun Karm u 'lLa Tessitrice' ta' Giovanni Pascoli, Il-Malti, Ġunju 1976 1979 - Kontemplazzjoni u Apostolat f'Tagħlim San Tumas ta' Akwinu, Settembru-Diċembru, Journal of Maltese Studies, Fakultà tal-Arti, L- Università ta' Malta : 1993 — It-Taqsim Ewlieni tal-Kitbiet ta' Vassalli, Nos. Manuskritti mhux ippubblikati: 1981 — Il-Fonetka Għarbija - Il-Folklor Għarbi 1993 — L-Arkeoloġija tal-Eġittu 1993-95 — Novelli Moderni Għarbin - L-Istudju ta' l-Għarbi f'Malta Kitba f'gazzetti u ġurnali ta' Malta: It-Torċa Il-Ħajja In-Nazzjon il-Mument Sundav Times The Times Kitba dwar l-awtur u/jew kitbietu: 1979 - Dwardu Fenech, OSA, Vassalli u Kitbietu, Ġużċ Cassar Pullicino, Il-Malti, Marzu-Ġunju, pp.27- IL-PONT Michael Schiavone £ Louis Scerri, Pubblikazzjonijiet Indipendenza 2004 - Dwardu Fenech: Lingwista u Lingwistiku, Rodrigu Bovingdon, The Maltese Herald, 14 Diċembru, p.17 2006 -— Rev Dwardu Fenech, O.S.A. (1933-2006), internet - Il-Professur Dwardu Fenech, Serje Melitensia — Ġabra bijografiji riċerkati ta' studjużi tal-Malti, Roderick Bovingdon, Radju SBS, Awstralja 2009 — Dictionarv of Maltese Biographies, Vol.1, A-F, Michael J.Schiavone, Pubblikazzjonijiet Indipendenza 2013 — Dwardu Fenech: Skular Kbir ta' Lsienna, Roderick Bovingdon, The Maltese Herald, 16 April, p.8 -— Fil-mewt tal-għaref Dwardu Fenech, Rodrigu Bovingdon, The Maltese Herald, Svdnev 2017 -— Nibnu l-memorja flimkien, 'Ħolqa Bejnietna', Roderick (Rigu) Bovingdon, il-Ġurnal tal- Agustinjani Maltin, 2017 Bella Cunningham tqaxxar saqajha. Dan jiena wasalt għalih minn kemm għandha xagħar taħt dirgħajha, mix-xagħar skur fuq dirgħajha, u mid-dell tal-ħamsa ta' filgħaxija taħt imneħirha. ''Għaliex Bella', darba staqsejtha, 'dejjem tinsisti li tilbes ilbies tat-tennis tant ikrah7' 'X'inhui' weġbitni, 'Anzi deherli li dan pjuttost jixraqli.' Anqas għal mument ma ridt li ma nkunx ġusta ma' Bella, iżda naħseb li rnexxieli ndaħħlilha xi ftit mis- sens ta' sorpriża u awtoanaliżi li tant kellha bżonn tagħhom das-sajf, għalkemm il-karattru karitatevoli tiegħi ma ħallinix li nkun daqstant onesta daqskemm suppost li kelli nkun. Dik, minn dejjem, kienet is- sitwazzjoni problematika fil-ħbiberija twila tiegħi ma' Bella Cunningham. Għandi ngħidilha dak li verament naħseb dwarha2 Għandi nkun miftuħa u nkellimha bħal ħabiba ma' oħra2 Dejjem hekk kienet is-sitwazzjoni. Iżda f'dawn l-aħħar ftit snin dan qed inħossu fuqi qisu piż ta' responsabbiltà. Sa ċertu punt aħna Ikoll responsabbli għall-imġiba tal-ħbieb tagħna. Sta għalina li nżommuhom milli jidhru ridikoli f'għajnejn dawk li ma jħobbuniex. 'Dawk ix-shorts bil-frilli' għedtilha, 'Ara, tajbin għal Miss Virginia Wade, jew Miss Martina Navratilova, iżda nibża' li ma tantx jixirqu lil Miss Cunningham. ' 'Nispera li mintix tissuġġerixxi' qaltli — u negattiv fuq xufftejn Bella meta qed tħossha mkabbra hija bħal theddida — 'li mintix tissuġġerixxi li jiena wasalt fl-età li nilbes qalziet twil biex nilgħab.' 'Le, anqas għal mument. Iżda ħares ftit lejk. Hemm', fakkartha, ''qisha bħal… speċi ta'… liwja' f'riġlejk. ' 'Liwja2' Ħarset 'l isfel lejn riġlejha. 'Jiena mgħandix saqgħajja mwaġġgħini' 'Irkupptejk' indikajtilha, 'ma jmissux meta inti tieqaf dritta. Mhux hekk7' Ġibdet riġlejha flimkien, u ħarset 'l isfel. U ma stajtx niddeċiedi jekk leħinha kienx wieħed ta' karba jew ta' sbruffatura. 'Min jaf kieku kellu jarak xiħadd 7' 'U dan min ser jagħmlu, dan 7' staqsiet. It-tweġiba tagħha kellha l-effett li ħawditni. Kienet tweġiba vera. Il-Klabb mhux soltu li jkun hemm xi ħafna nies fih. F'ċertu sens anqas għadu klabb tat- IL-PONT 4 I Il-ġardinara tal-Macleans' iżommuh dejjem nadif, izda din il-ġenerożità min-naha tagħhom aktar qed issir tidher bħala favur speċjali lilna, milli lejn il- Klabb tat-Tennis. Fuq il-karta għandna tnejn-u- għoxrin membru, iżda rari narawhom. Il-binja tal- klabb m'għadhiex li kienet, iżda aħna inżommuha nadifa u xierqa kemm nistgħu. Fortunatament nifilħu għal din l-ispiża. Minn żmien għall-ieħor rajna provi li t-tennis ilu jintlagħab sa minn anki l-wasla tagħna f'dan il-court. Hemm u hawn tara tiġri xi landa qadima ta' xi xarba, ħaxix mgħaffeġ, ballun li żgur mhux wieħed minn tagħna, xi karta minn xi pakkett ta' tissues, dawn kollha jikxfu l-għawar. Ma nistgħux ma nagħtux każ ta' xi xibka mgerrba mitluqa bl-addoċċ f'xi rokna tal-Klabb. Meta staqsejna lill-ġardinara tal-familja Maclean dawna infurmawna li t-tali u t-tali kienu qed ikunu hemm, u żgħażagħ kienu qegħdin japprofittaw ruħhom mis-sħubija fil-klabb tal-ġenituri tagħhom. Kien ikollok bżonn taċ-ċwievet, waħda biex tiftaħ il- grada fil-ħajt, oħra biex tiftaħ il-grada fil-court innifsu, u t-tielet waħda għall-bieb tal-Klabb. 'Xiħadd', għedt, 'jista' jkun qed jippassiġġa l-kelb. U tfal spiss jiġu jilagħbu f'dawn l-akkwati. Kulħadd jista' jarak.' Qisu ghadu l-istess, hux hekk DeLancev'' Hekk lissnet l-ex-Devorgilla Cunningham lir-raġel tagħha meta ġew iżuruna is-sena l-oħra. Kienet rijunjoni tal-isportivi tat-tennis. Is-serata l- ewwel bdiet b'partita ġentili bejn dik il-koppja minn Boston, Mass. Kienu qishom għarus u għarusa qed jagħmlu l-ewwel żifna fil-ħajja miżżewġa tagħhom. Dak il-court ifisser wisq għalihom. Ilkoll ċapċapna bil- parti r-ratba ta' jdejna, anki jekk il-livell tat-tennis kien diżastru assolut. Diversi membri tal-klabb irnexxielhom ikaxkru lilhom infushom minn djarhom biex ikunu preżenti. Ħbieb ta' Devorgilla li kienu jgħixu mkejjen oħra tfaċċaw għall-okkażjoni. Kellna logħba tal-mixed doubles wara li l-O'hares temmew il-partita importanti tagħhom. 'Bella, f'ġieħ is-sema, hemm għalfejn7' Mhux jien għedt hekk, għax jiena kont ferm imdorrija bis- service barbariku ta' Bella, u dak it-teħid ta' pożizzjoni wieqfa u riġida tal-ispallejn bin-nifs jonfoħ profond qabel ma tfajru, iva hi… dik tal-ħadid u t- taħrig iebes fil-gvm. Is-Sinjura O'Hare ippruvat l- aħjar li setgħet, iżda ċediet, u qalet li ma kinitx għadha tista' tkampa mal-interpretazzjoni vendikattiva tal-logħba minn Bella. U anqas is-Sur O'Hare li, sa tmiem is-serata kien bla dubju f'dik il- 'forma pessima' li ammetta. Kellu anki bżonn kbir li jintelaq biex jirkupra, xiħaġa li mill-ewwel għamel meta erġajna lura lejn Craigenmun. 'Aktar naħseb', lissint bil-mod lil Bella fuq il-court dak in-nhar filgħaxija meta kienu qed jilagħbu l- O'Hares, 'li inti qed tbati bl-għejra. ' 'Ċiss', qaltli, 'Taf li dak eżattament dak li deherli qed nara fuq wiċċek. ' Meta jgħaddi l-istaġun tagħna tat-tennis, aħna mmorru flimkien għal btala. Għal xi snin konna mmorru Aix-en-Provence fejn it-tennis f'Settembru huwa tabilħaqq pjaċir. Darba minnhom konna bilqiegħda wara l-ikla ta' filgħaxija wara li konna lgħabna partita doubles iebsa kontra żewg nisa Franċiżi. 'Ma stajtx inżomm lura d-daħq meta qalu li qegħdin hawn għall-iSpa,' għedtilha. 'Iżda sorprendentment huma plavers tajbin,' qalet Bella. 'Inti lgħabt pjuttost tajjeb', għedt. IL-PONT suspettuża lejn dan il-kumpliment. 'Ħasra li ma setgħux jiġu jieklu magħna. Kien ikun sabiħ kieku nistgħu nerġgħu nilagħbu kontriehom. ' 'Iżda mhux ser jerbħu lilna', qalet Bella, b'ċertu sodisfazzjon. 'Kemm inħoss il-vojt tal-court taghna meta nkun 'il bogħod minnu', għedtilha. 'Inti wkoll 7' 'Iva, anki jien', qalet, b' dak iċ-ċertu ton friġidu ta' meta nkunu se nsemmu xiħaġa personali. 'Speċjalment bħal daż-żmien fis-sena, meta l-ewwel weraq tal-ħarifa jibdew neżlin u jtiru fuq wiċċ il- court.' 'Inti taf tkun sentimentali ħafna meta titkellem fuq dak il-court'' Bella fliet il-menu. Nies b'aptit bħal tagħha spiss jehdew jaqraw, u jerġgħu jaqraw, il- menu wara l-ikla, ġa bi ħsiebhom dwar dak li ser jagħżlu x'jieklu l-għada. 'Le… iva… għandek raġun. Bħal daż-żmien tas-sena inħoss vojt għalih. Nibda naħseb dwaru bħal qisu qed jistrieħ, jew irid jinħeba bħal xi annimal li jidħol f'ħofortu tul ix-xitwa. U ma nafx hemmx x'wieħed jieħu gost b'dan', qaltli irrabbjata, 'sempliċiment għax nammetti li għandi ċerta namra mat-tennis court tagħna. ' 'Ikolli ngħid li fl-aħħar mill-aħħar dawk il-Franċiżi ma tantx ħadu gost bina. Veru tajniehom logħba iebsa,' tbissmet u lissnet Bella, aktar minn imnifsejha milli minn ħalqha. 'Qalbi, jiena ngħidlek li bdew jobogħduna. Ma naħsibx li huma mdorrijin jitilfu. ' Għal mument qsamt magħha dak il-ħsieb, imbagħad għedtilha, 'Isma' jiena ma kontx qed nogħxa, tafx. Sempliċiment ħassejtni kuntenta li inti kont qed tħossok bħali.' L-assigurazzjonijiet tiegħi ma deherx li kienu qed jissodisfawha. Għal snin sħaħ ili nħammem jekk nistax nasal aktar 'l hemm fit-tfittxija tiegħi dwar in-namra komuni tagħna t-tnejn mat- tennis court tagħna. Naturalment dejjem kont naf xi tħoss Bella, iżda hi ma hix it-tip li tistqarr fil-miftuħ dak li tkun qed tħoss. Wieħed spiss irid jagħlaq mhux għajn waħda għaliha. Kienet f'burdata tajba, b'rebħa importanti għaliha, biex ma nsemmux ikla eċċellenti, aktar minn xarba waħda ta' nbid aħmar Cotes d'Aix (li ta' minn wieħed jirrikmandahi) 'Għandi din it-tifkira sabiħa tal-Pollakki,' għedtilha, 'Irġiel tant edukati, gustużi,… u mdejqa. U anki tal- Amerikani u l-Kanadiżi. 'Għaliex 7 'Inti tant tixbahni', għedtilha, 'Imma qatt m'inti ser tasal li tammettih dan.' Ħsibt li ser tiżbranani b'ċaħda kbira. Minflok, ma qalet xejn, sempliċiment għolliet spallejha. Meta tgħolli dawk l-ispallejn, spallejn wiesgħa, skoss bħal dak jidher ħafna u jfisser ħafna. Konna xi għaxar t'ijiem 'il bogħod mill- court taghna — li fuqu l-ħaxix kien qed jitwal u l- weraq itir 'l hawn u 'l hinn u jiskura — u għedt li Bella forsi setgħet tkun fil-burdata li tħallini ngħid li rrid mingħajr ma toqgħod twissini u ċċanfarni kull darba. 'Aħna rridu nerġgħu mmorru lura hemmhekk malajr, hux hekk7' 'Ħadd', qaltli, 'ma qatt imur lura. ' 'Le, veru, forsi iva, qatt. Ġieli,' għedtilha, 'għaddieli minn moħħi li aħna żewġ tfajliet li qed nixjieħu, imwaħħdin hemm madwar dak it-tennis court, fit-tama li jerġa' jkun hemm Gwerra oħra. Ma jbeżżgħekx dan il-ħsieb7' B'sorpriża għalija Bella kienet għadha qed tismagħni, rasha inklinata 'l boghod minni, stennejtha li tgħidli nagħlaq ħalqi u ma noqgħodx ngħid tant ħmerijiet. 'U mbagħad il-Pollakki jerġgħu jibdew jinżlu bir-roti tagħhom. U jkun hemm il-Fleet Air Arm tal-Ingliżi, in- Navv Amerikana, u d-diversi DeLancv O'Hares ta' did-dinja. Insomma', għedt, 'Naf li forsi belha, iżda hekk inħoss.' 'Kultant hekk nibda nħoss', żidt, għax ma ridtx li hija taħseb li jiena nħoss u nirraġuna hekk ta' spiss. Hemm dik li ngħidulha diskrezzjoni, anki bejn ħbieb antiki. Gidmet xufftejha t'isfel u rnexxielha titbissem fl-istess ħin ta' daħqa żgħira. Dik kienet il-mistoqsija d-diffiċli. Ħsibt li ser tibda tibki, iżda jiena ma nemminx li Bella qatt tasal biex tibki f'restorant pubbliku. Iżda iva kultant jiena hekk inħoss ukoll. ' Kont għedtha. U kelli raġun. Ma nafx in-nies x'kienu jibdew jaħsbu dwarna kieku rawni ntawwal idi biex inżomm id Bella, dik l-id li, stajt nara, kienet maħruġa hemm, fuq id-dvalja bajda….. tistennieni. IL-PONT It-tema tal-Familja fir-rumanz Vaganzi Sajfin ta' Alfred Massa. Kitba ta' Amanda Busuttil Il-kittieb Ingliż Charles Dickens (1812-1870) fil-ktieb tiegħu David Copperfield li nkiteb fis-sena 1850, jgħid: 'Accidents will occur in the best-regulated families'. Massa jippreżentalna l-ħajja ta' Jennv u żewġha Michael imrobbijin b'valuri reliġjużi u f'għożża kbira minn familthom. Idaħħalna wkoll fil- familja ta' Martin u Marisa u wliedhom George u Thomas. Naraw kemm dak li qal Dickens fil-fatt jappella għal dawn il-familji u dawk li b'xi mod messew mal-ħajja tagħhom. Fl-ewwel kapitlu tal-ktieb naraw li l-koppja Jennv u Michael juru x-xewqa li jkollhom l-ulied. Meta Michael jara lil martu titnikket u b'qalbha maqtugħa, joħroġ bl-idea li jsiefru f'Lourdes biex b'hekk f'din l- art tal-Madonna, Jennv tintela aktar bi spirtu ta' fidi u mhux ta' qtigħ il-qalb. Fit-tieni kapitlu, l-awtur beda jurina li mhux għax trabbi lil uliedek tajjeb għandu jkollok xi garanzija li dawn ser jitilgħu sew kif tridhom u tkun ippjanajt int. Marisa u Martin għandhom żewġ ġuvnotti. Thomas magħmul kwiet u tal-ġabra waqt li ħuh għall- kuntrarju, tih il-ġiri barra u l-ħajja mtajra fix-xalar bla rażan. Massa jġagħalna naħsbu sewwa dwar il-kriżi ta' din il-ħajja moderna li tippreżenta sfida serja fi ħdan il- familji Maltin. Din qed tiffaċċja piżijiet tqal bil- komportament ta' bosta żgħażagħ li jġibu ruħhom b'mod egoistiku ma' min iħobbhom u jkun ta ħajtu għalihom. Ma' din il-kriżi, Massa jorbot ukoll il- fenomenu tat-teknoloġija tal-lum, il-midja soċjali li ħadet post il-ħin tal-komunikazzjoni fil-familji tagħna u saret tokkupa l-ħin ta' bosta żgħażagħ. F'paġna ħamsa u tletin Massa jaċċenna għall-bidla fiż-żmien u d-drawwiet tagħna l-Maltin. Permezz tal- kompjuter, George jagħmel ħbieb ma' Christopher u EIsie, żewġ żgħażagħ Ingliżi u bla ma jikkonsulta mal- ġenituri li ser iġib lit-tfajla d-dar, fattarha li jistedinhom għal btala f'pajjiżna. Il-wasla ta' dawn it-tnejn iġġib magħha bosta problemi, kawża ta' nuqqas ta' ppjanar minn dan il- ġuvnott moħħ ir-riħ li qajla jagħti kas tal-pariri mill- ġenituri tiegħu. Saħansitra l-mawra tagħhom tispiċċa bi traġedja għall-ġuvni Christopher. Dan il-fattur ikompli jitfa' f'baħar ta' nkwiet lil Marisa u lil Martin, li kellhom kontra qalbhom jaċċettaw li t-tfajla Ingliża torqod taħt is-saqaf tagħhom u l-ġuvni jorqod f'pensjoni, minħabba nuqqas ta' spazju fid-dar. Din l-influwenza barranija tkompli xxekkel lill-familja ta' Martin u martu. Aktar 'il quddiem fir-rumanz, George juri niket f'qalbu li għalih jagħżel li jħalli Malta u jmur isib xortih f'belt barranija. L-omm teħodha ħażin ħafna din l-aħbar li wliedha filli magħha u filli ser jitilqu t-tnejn, peress li hawn naraw lil Thomas jieħu l-istat taż-żwieġ mal-Ingliża EIsie. Missierhom Martin iwaħħalha f'rasu illi l- kawża tat-tluq ta' George mhix għajr Elsie nnifisha għax jaħseb li tkun nibtet l-għira bejn iż-żewġ ġuvintur li riedu l-istess mara. Saħħet l-omm tiddgħajjef ukoll waqt dan iż-żmien li anki ħtiġilha tmur l-isptar. Perċ hawn naraw biċ-ċar illi l-familja li tkun investiet f'pedament sod f'uliedha, issibu żgur fil-ħajja fil- waqt tal-prova. George jiġi lura minnufih wara li jisma' li ommu ma kenitx tajba u hu jkun id-duwa li kellha bżonn din il-mara li tat ħajjitha għall-familja tagħha. Is-suwiċidju ta' Christopher kien fattur ieħor li affettwa ħażin il-ħajja ta' din il-familja, għax George flimkien ma' Elsie li baqgħet tgħix magħhom, jiġu interrogati mill-pulizija, imma b'xorti tajba jiġu meħlusa minn kull suspett li seta' kien fuqhom f'kapitlu ħdax. Dan l-episodju kompla jixħet dalma kbira fil-familja tiegħu li ħajjithom inqalbet ta' taħt fuq. Biex tgħaxxaq l-inkwiet għandu ħabta jiġi f'salt. Marisa u żewġha kellhom xokk f'kapitlu tmienja għax l-għajbien ta' Christopher u Salvu jiġru fl-istess żmien f'każi paralleli. Fil-familja ta' Michael u oħtu Veronika naraw ukoll li meta Jennv u żewġha jieħdu lil oħtu magħhom fis- safra, din tieħu grazzja mat-tour leader, Andrew. U jiġri li tibda tiltaqa' miegħu minn wara dahar il- ġenituri tagħha. Hi jkollha biża' li dawn ma japprovawx din l-għerusija, għax hija kienet tħoss rabta kbira ma' ommha u missierha peress li kienet tieħu ħsieb il-faċendi u l-bżonnijiet tad-dar. Robert H. Schuller kien qal 'Problems are not stop signs thev are guidelines'; u tabilħaqq dan il-kliem IL-PONT jgħodd għall-familji f'din l-istorja ħelwa li Massa niseġ. Il-ħajja ta' dawn iż-żewġ familji tikkalma mill- maltempati li nqabdu fihom, fiċ-ċirkostanzi tagħhom u fuqhom terġa' tiżreġ ix-xemx ta' jiem bnazzi. Ir- rumanz jagħlaq b'xenarju mill-isbaħ tal-familja tipika Maltija. Donnu li tabilħaqq il-karattri kollha li kienu fi kriżi ma tkissrux wara l-problemi li sabu ruħhom fihom, imma baqgħu jistinkaw u tgħallmu minnhom. Jennv u Michael ikollhom tifla li tissemma għall- Madonna. Jagħmlulha festin u l-familji jiltaqgħu u kulħadd jifraħ b'xulxin, kif nagħmlu aħna Ilkoll f'avvenimenti familjari. Elsie u Thomas ikomplu jallegraw liż-żewġ familji meta ġie mħabbar li huma wkoll kienu qed jistennew tarbija. U fl-aħħarnett, l- aktar żewġ żgħażagħ li ħajjithom ma kenitx ward u żahar u għaddew minn bosta tensjonijiet u saram, George u Veronika, nintebħu li jinġibdu lejn xulxin u jingħaqdu bħala koppja. Dan iġib tmiem feliċi fir- rumanz u jkompli jurina kemm Alfred Massa għandu għal qalbu l-għaqda fil-familja u jgħidilna li m'hemm xejn isbaħ u akbar mill-valur tal-imħabba fi ħdanha. LAQGĦA MA' POETA RUMEN IL-PONT ŻEWĠ KITTIEBA U POETA MIS- SLOVAKKJA Ħamrija… ħamra, griża, sewda, safra, marradija, mejta, ħajja… Il-ħin… l-alfabett tagħha, in-nofsinnhar il-barxa tiegħu, fruntiera ta' dawl li jaħbi d-destin, il-mumenti Il-ħajja il-leħen ħelu tiegħu. L-imħabba… dik storja oħra… Ġej Kieli l-bullv bill-bulldozer… LIL MALTA TIEGĦI Ma niflaħx aktar nisma' x'qiegħed jiġri, narak daqshekk ħosbiena, u mbikkija. Id-dinja tħares lejk, titħaddet fuqek, fuq dak li qed isir mingħajr mistħija. Ma niflaħx, le, narak ġo din is-sura għax hawn min qiegħed iweġġagħlek qalbek. Nixtieq li kieku nista' nara x'nagħmel biex forsi ntaffi ftit mill-hemm li għandek. Ma nafikx hekk, bħal Malta ta' tfuliti fejn xejn ma kellna għajr il-wiċċ daħkani. Ismek bla tebgħa, u ma kienx imniġġeż li kont iġġib il-għira tal-barrani. 'Mma inti kbir' għalkemm iċ-ċokon tiegħek, b'wiċċek 'il fuq ġo baħar ta' bla ħniena. Il-mewġ jgħollik u b'sabta jerġa' jniżżlek imma ma tegħreq qatt u qatt għajjiena. Għad jiġi ż-żmien u dan int tafu sewwa, għax ġa ġarrabt u taf x'inhi tbatija, li ismek jieħu r-ruħ, mill- ġdid jistagħna u jerġa' jkollok paċi dejjemija. JOSEPH SCIBERRAS (Ħ'ATTARD) IL-PONT Xpakkat bajda marsusa faqqsu mostri prużuntużi ħarbu l-anġli mistħija dalam qabel sebaħ ġeru gidem 'il sidu il-ġara newlet werqa marihwana lil binha rasu tuġgħu fuq l-għatba mtebbgħa bit-tbaħħir tal-bieraħ għolla rasu u ferfer ilsienu serp smin qabel ħakem sigarru kuban bejn snienu, jipprova jidħol fit-tempju nofsu mġarraf l-istola vjola mċerċra qiegħda tissara ma' xalpa bi lwien il-qawsalla raġel pulit, id f'id mar-raġel tiegħu qed iħaffu lejn darhom maġenb il-knisja it-twejqa tal-konfessjonarju imtaqqba b'mitt toqba seksieka, issa għamara tal-għanqbut u l-brimba min stqarr dnubietu telaq bla ma staqsa min sema' ħafer id-dnubiet tal-bieraħ u ħaffef lejn l-orakli li għadhom jitħabtu f'ġuf ommhom, jitkixxef liem' huma l-ħtijiet tal-lum fil-laqgħa plenarja l-mexxej imkabbar bi tbissima mqansħa ħabbar il-programm għas-sena d-dieħla b'aktar progress u wegħdiet hienja fit-twieqi tad-djar madwar il-koppla għajjiena baqa' d-dlam jistenna t-tokki li m'għadhomx jinstemgħu jistenna l-miġja tas-sebħ li forsi għad jasal u jqajjem lill-ġellieda mifluġa għat-talba ta' filgħodu qabel ma bajdiet oħra b'rita fina jixpakkaw u jfaqqsu aktar mostri ġodda. FRANK ZAMMIT ĦAJKU Seħet is-siegħa u l-mument dan Kolombu li sab l-Amerka. Wirja tar-Ritratti ħarsti marret fuq ritratt qadim mimli tfal b'uċuħ ħelwin uħud minnhom b'riġlejhom ħafjin oħrajn suriet in-nies libsin. Dak il-ħin qalbi tgħaffset bid-diqa ħassejt għal dawk it-tfal imċerċrin. Min jaf qlub dawk iċ-ċkejknin kinux muġugħin dak il-ħin2 Sakemm fl-istess waqt intbaħt li t-tifkira ta' dak il-mument sabiħa jew kerha Issa għal kollha kemm kienu … x'aktarx spiċċat. Poeżiji, Midesea Books, 2009) Niftaħ it-tieqa u nara poster bl-aħmar waħħluh tal-labour. Top blu llum libset kemm hawn min m'għandux x'jagħmel kif ratni tbissmet. IL-PONT ĦSIBIJIET L-imħabba: L-imħabba, ma titfissirx bil-kliem, imma b'qalb sinċiera. allat ġodda: Jekk qabel konna ngħidu li għandna Alla wieħed, issa nibtu allat affaxxinanti, il-flus, id-droga, l-moda, u l-alla l-kbir… is-sess. Grazzi:--— Inħell bil-fomm l-għanjiet ta' qalbi, għanjiet ta' radd il-ħajr, għax għoġbok tisma' talbi. Lil Martina: Jista' ma jżernaqx jum, jekk leħnek ħlejju, ma jinfidlix widnejja. KULL DEMGĦA Għal min jibki waħdu Kull demgħa li tixref, li lesta biex taqa' trid kieku tiltaqa' ma' min iwennisha daqsxejn. Kull demgħa li tixref li taf li qed toħlom għalxejn. ĠORĠ BORG L-AĦĦAR POST ma nitolbokx demm ġdid fil-vini tiegħi, lanqas rieda qawwija ħallini hawn marid u dgħajjef nistenna jumek. Biss meta tasal, ġib baħar ħniena miegħek u għall-anqas agħtini l-aħħar post fis-saltna tiegħek. Ħattejt il-kobob kollha nistaqsi x'ġara f'daqqa iżda le sibt x'kien wassal biex din il-bomba tfaqqa'. Staqsejt bla ħadt tweġiba għaliex tgħattiet l-imnara li'lħajti dawlet dejjem u f'qalbi kebbset xrara. L-ilma li bih nitrejjaq nixifli mill-fawwara, moħħi minn dalma ċappa jixtieq jibda jiċċara. Indur f'mogħdija mserrpa mimlija xewk , għollieq, flok fjuri sbieħ qed nara IL-PONT għelieqi bil-ħurrieq. Fuq rasi sħab sewdieni, ir-raġġi moħbijin, tax-xemx li tagħti l-ħajja, mix-xjaten miżmumin. Il-kelma influwenti ta' flien dejjem mistur inħossha lili tjassar ġo gaġġa bħal għasfur. INFLUWENTI L-AJKLA, INFLUWENTI bejn bandiera u oħra kwiekeb u strixxi, jidhru uċuħ bjondi. il-ħmar jisma' l-għajjat isteriku, l-iljunfant jisma' l-estremiżmu, u l-ajkla tħejji l-priża. il-cowbov idawwar il-ħabel, u x-xeriff idaħħan sigarru (basta mhux kuban). l-ajkla influwenti tħares sodisfatta, tiggosta ġens l-illużjoni. Minn wara twieqi mbexxqa, f'rifless maqlub mill-mera, minn xquq il-ħajt imherri, minn mirja 'kkuluriti, minn tazzi nofshom vojta, minn swali iffullati, f'kadenzi diminwiti, f'żgħoziti u tfuliti, Fittixt u għadni nfittex biex nara int minn int… Ir-Rumanija Ti piaceva… IL-PONT NonnĠ… SABAHUDIN HADŻIALIĊ Il-Bosnija-Herzegovina ZACHAROULA GAITANAKI Il-Greċja TERESINKA PEREIRA L-Istati Uniti IL-PONT ADOLF SHVEDCHIKOV L-Istati Uniti Traduites en maltais par/ Maqlubin għall-Malti minn Carmel Mallia e Iċ-Ċimiterju Ħdejn Il-Baħar e Id-Destin Żagħżugħ PAUL VALERV LE CIMETIERE MARIN/LA JEUNE PARQUE MAQLUBIN GĦALL-MALTI ta' Carmel Mallia, 2017. Isem Carmel Mallia huwa marbut sewwa mal-qasam tal-letteratura (poeżija, rumanzi), tat-traduzzjoni u anki tal-Esperanto. Huwa poliglotta u mhux l-ewwel darba li qaleb xogħlijiet letterarji barranin għall- Malti jew viċeversa. Din id-darba Mallia qed jagħtina f'ilsienna żewġ poeżiji ta' dan il-kittieb Franċiż li twieled fl-1871 u miet fl-1945. Apparti t- traduzzjonijiet taż-żewġ poeżiji għall-Malti, Mallia jikteb daħla ġenerali dwar ħajjet Valerv, żmienu u kitbietu, imma anki noti siewja dwar l-istruttura, l- istil, u t-tematika taż-żewġ poeżiji. Iċ-Ċimiterju Ħdejn il-Baħar hi f'għamla ta' strofi ta' sitt versi u b'kollox għandha 144 vers. Id-Destin Żagħżugħ hija poema ta' 512-il vers magħmula minn rima mbewsa. Mallia jirnexxilu jżomm l-istess skema tar-rima oriġinali u b'hekk wera għal darb'oħra li l-Malti huwa Isien li kapaċi jesprimi kunċetti, emozzjonijiet u ħsibijiet ta' kull tip u xorta daqs ilsna oħrajn. Fl-aħħar ta' dan il- ktejjeb ta' 50 paġna Mallia jaqleb għall-Malti żewġ ġawhriet oħrajn ta' Valerv, Il-Passi u Il-Folja Bajda. Din id-darba għandna ġabra ta' poeżiji tal-poeta Indjan: minn Hvderabad, Ashok Chakravarthv Tholana. Ilu jikteb il-poeżija għal dawn l-aħħar 25 sena u huwa l-awtur ta' 18-il volum ta' poeżiji bl- Ingliż. Din il-ġabra tiġbor fiha mal-74 poeżija, il-parti l-kbira bl-Ingliż u tnejn jew tlieta minnhom maqlubin għall-ispanjol jew għall-Malasjan. Il-ġabra għanda Daħliet miktubin mill-poeta u kittieb Indjan Sujit Mukherjee, mill-kittieb mill-Costa Rica, Alexander Anchia Vindas, mill-poeta u kittieb Ungeriż, Istvàn Turczi, u mill-kittieb u poeta mit-Taiwan, Lee Kuei- Shien. Ashok Chakravarthv Tholana huwa fuq kollox poeta li jikteb dwar il-bżonn tal-paċi u l-għaqda fost il-ġnus tad-dinja, imma hu wkoll osservatur akut tal- fenomeni naturali. Dan iwasslu permezz ta' ħsieb profond u sens qawwi ta' spiritwalità. Jikteb dwar temi universali u għalhekk kull kittieb jista' jirrelata ma' Ashok Chakravarthv Tholana, minkejja d- differenzi bħal nazzjonalità, razza, twemmin, xogħol, u klassi soċjali. ĠENESI — POEŻIJI 2007-2016 ta' Achille Mizzi, Horizons, 2017. X'qalu l-kritiċi dwar 'Ġenesi' ta' Achille Mizzi: 'Meta naqra l-poeżija ta' Achille Mizzi nħoss li rrid niddjaloga b'dan il-mod kif spjegajt hawn fuq dwar il-kultura li jdaħħal fil-poeżiji tiegħu. Bl-istrateġiji tiegħu, mhux biss jistabbilixxi l-qagħda tiegħu imma jinxurja s-saħħa u d-diversità tal-letteratura Maltija. Lil Achille Mizzi (li ġie pproklamat protagonist ewlieni u bikri tal-moderniżmu Malti nagħtih ġieħ għall-kontribut eċċezzjonali tiegħu li ta lill-poeżija Maltija biex tibqa' ħajja u qawwija, għall-eċċellenza poetika tiegħu li tirrispetta lill-qarrejja bħala udjenza ta' dehen, u għax għandu. pożizzjoni rappreżentattiva onorarja fil-qasam mistiku.' 'F'din il-ġabra, Mizzi jkompli jikkonferma ruħu li hu l-werriet u s-suċċessur denn ta' Dun Karm, kif sostna ferm tajjeb Oliver Friggieri fl-istudju kritiku li nsibu fil-ktieb Poeżiji — Achille Mizzi (2009). Bħall- antoloġiji ta' qabel, hawn għandna sensiela ta' immaġnijiet, kull waħda minnhom tgħin lill-immaġni ta' qabilha, kif ukoll it-tħaddim tal-kelma bl-akbar maturità. Fil-poetika ta' Mizzi minn L-Għar tal- Enimmi (1967) sa Ġenesi (2017) hemm riflessa l-idea li fl-arti, ċoċ fil-ħajja jeżistu żewġ forzi: dik Apollonjana, jiġiferi spirtu kreattiv imma razzjonali, sublimi u ordnat, u fuq in-naħa l-oħra għandek il- kreattività fferoċjata ta' qawwa bla rażan, libertà fl- azzjonijiet u fl-emozzjonijiet. Hemm ukoll il-funtana li teħodna lura fit-taqbida ta' dawn il-forzi kreattivi. Mhux biss hi simbolika għall-purifkazzjoni tad-dnub iżda wkoll wirt tal-kunċett Grieg ta' Pirene, il-funtana li toffri ispirazzjoni artistika 'l-poeti. Qed ngħid dan IL-PONT 4 b'insistenza għax f'din il-fażi poetika, Mizzi, apparti li jissokta jimraħ b'konvinzjoni u b'qawwa passjonali - dwar it-temi vasti li issa saru parti mill-ethos ta' nazzjon sħiħ - issa daħal f'qagħda aktar profonda fejn il-mistiku jinħass b'saħħa tremenda. Hawnhekk hu l-poeta axxetiku, il-bniedem li Alla jitkellem bil- fomm tiegħu, li akkost ta' kollox irid li jitbiegħed minn dak kollu li hu mondan, illużorju u fieragħ. Mizzi qed jippreżenta lilu nnifsu bħala bniedem imnebbaħ, li wara li rnexxielu jissupera l-proċess tal- 'jien' fehem l-essenza vera u propja ta' kull ħlejqa mikro u makro. U f 'dan l-istat kontemplattiv, bi spirtu trasfgurattiv, il-ħajja għalih tissawwar f'għajxien awtentiku fl-milja tar-ruħ. POEŻIJI 2007-2016 MALTESE GRAMMAR ESSENTIALS IN CONTEXT 3 ta' Charles Daniel Saliba, 2017. Charles Daniel Saliba, l-awtur tas-serje bilingwi Malti-Ingliż-Malti għall-Barranin, għadu kemm ippubblika l-aħħar ktieb ta' din is-serje bl- isem: Maltese Grammar Essentials in Context 3. Issa s-serje tammonta għal 14-il ktieb maqsuma fuq l- ewwel tliet livelli tal-Common European Framework for Languages akkumpanjat minn CD jew USB u tliet sillabi. Dan il-ktieb hu mfassal bħaż-żewġ kotba tal- grammatika ta' qablu iżda jittratta aspetti tal- grammatika f'aktar dettall. Dan kollu jsir f'kuntest għaliex il-grammatika tinħareġ minn testi varji li jippreżentaw sitwazzjonijiet li niltaqgħu magħhom fil-ħajja ta' kuljum. Billi dan huwa grammatika f'kuntest, min jużah ikun jitħarreġ fl-erba' ħiliet tal- lingwa. Is-CD tas-serje ġie aġġornat biex jinkludi s- sezzjonijiet li jinqraw f'dan il-ktieb biex b'hekk min jużah ikun jista' jisma' kelliema nattivi jaqraw is- siltiet jew id-djalogi. Il-files tas-serje ġew maqluba wkoll fuq USB biex ikunu aċċessibbli għal aktar mezzi teknoloġiċi. IL-PONT Dan huwa wieħed mill-bosta rumanzi li din il-kittieba Maltija-Awstraljana prolifika ppubblikat f'dawn l-aħħar snin. F'dan ix-xogħol ta' kważi 200 paġna tabib jirritorna lura Malta wara 25 sena biex ifittex ġo dar kbira u mwaqqgħa dak li mingħalih kien ra fi żmien il-qamar il-għasel tiegħu. Ossessjonat dwar din id-dar u l-istorja tagħha huwa joħlom li jirrestawraha u jibda attività ta' business bis-saħħa tagħha. Dan kollu waqt li ż-żwieġ tiegħu jkun għaddej minn problemi u waqt li jinħakem minn forza misterjuża li n-nies tal-lokal (Marsaxlokk) jgħidu li l-istess dar hija maħkuma biha. Tifkiriet, ħolm u apparizzjonijiet diversi jsiru ħaġa waħda biex flimkien jirrakkontaw storja ta' mara żagħżugħa li ħajjitha u ħwejjiġha jsiru parti mill-ħajja tat-tabib protagonist. Dan hu rumanz li jpoġġi lil Malta fiċ- ċentru u jagħti l-opportunità lil bosta barranin jaqraw dwar l-istorja, l-ambjent, it-tradizzjonijiet ta' gżiritna. Huwa anki vjaġġ matul iż-żmien, vjaġġ li huwa kemm maġiku u fl-istess ħin joħloq fil-qarrej sens ta' kurżità, biża' u waħx.