Wieħed minnhom naħseb kien qed jiekol in-Nutella! Ħej Ħbieb Ħuttaf… Ftit ilu ġie Malta ħabib tiegħi mill-Isvizzera u l-ewwel X'għandna? ħaġa li ried jara kien il-baħar. Staqsejtu għaliex u qalli li kien għadu qatt ma ra baħar f'ħajtu! Ħeqq, irridu niftakru li l-Isvizzera hija mdawra kollha b'artijiet oħrajn u mkien ma tmiss mal-baħar. Min jgħix l-Isvizzera u qatt ma siefer qatt ma ra jew miss il-baħar! Aħna hawn Malta bil-maqlub għax imdawrin bih. li pajjiżna żgħir ħafna, il-baħar jidher kważi minn kullimkien. U minħabba li għandna sajf jaħraq, l-għawm huwa popolari u għalhekk il-baħar minn kmieni nsiru ħbieb tiegħu. F'Malta l-iktar post bogħod mill-baħar huwa ħdejn Ta' Qali. L-eqreb xatt qiegħed xi 5.7km bogħod. Imma l-baħar mhux biss jiffriskana. Bis-saħħa tiegħu pajjiżna qatt ma jiksaħ jew jisħon iż-żejjed kif jiġrilhom artijiet bogħod mill-baħar. Bis-saħħa tiegħu ħut frisk ma jonqosx. Jien naħseb ukoll li bis-saħħa tal-baħar Malta għadha pajjiż, għax kieku ilna parti mill-Italja jew mil-Libja. Imma minkejja l-affarijiet sbieħ li jagħtina l-baħar, aħna spiss nittrattawh qisu miżbla. Għadna nirraġunaw li jekk tarmi xi ħaġa l-baħar kollox sew għax il-ħaġa m'għadhiex tidher. Allaħares nirraġunaw hekk fid-djar tagħna, għax kieku l-iskart nibdew inrekknuh taħt is-sodod u t-tapiti! Ħeqq, mhux l-aqwa li ma jidhirx? Imma forsi ftit ftit qed nitgħallmu. Per eżempju Malta issa m'għadhiex tarmi d-drenaġġ dritt fil-baħar, imma l-ewwel issaffih. Minħabba f'hekk il- baħar tagħna diġà sar wieħed mill-iktar baħar nodfa fl-Unjoni Ewropea. Imma jekk nittawlu taħt wiċċ l-ilma f'ħafna xtut għadna naraw gzuz ta' fliexen, tazzi, boroż, laned u tajers fil-qiegħ jew jifflowtjaw. Huwa ċar li għad baqgħalna ħafna biex il-baħar nitgħallmu nittrattawh kif suppost. Il-baħar huwa d-dar ta' miljuni ta' annimali u pjanti li bħalna jridu jgħixu fl-indafa. Trid tkun wiċċek tost biex tarmi l-iskart tiegħek fid-dar ta' ħaddieħor! Insomma, biex nispiċċa l-istorja tal-bidu, dak sieħbi mill-Isvizzera mhux talli ra l-baħar, imma kemm dam Malta anke waqa' fih bil-ħwejjeġ b'kollox u kellu jarmi l-kamera u l-mowbajl! mal-faċċata Għalkemm famuż, il-merill (blue rock thrush) mhux għasfur komuni, imma jekk tmur għall-kwiet x'imkien fejn hemm l-irdumijiet għandek mnejn tisma' xi tnejn jgħannu. Fir-ritratt naraw merill raġel li għadu kemm qabad wiżgħa biex imur jitmagħha lill-flieles tiegħu. Ritratt ta' Joe Sultana Il-mingus (striped sea bream) huwa komuni madwar ix-xtut tagħna, speċjalment fejn hemm qiegħ ramli. Iħobb joqgħod fi gruppi. Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid? Attività (rapport) Intervista ma' fjura Paġni Poster 5 Mhux ħut biss Arti X'idea dik! Avviżi Nħawi Naturali il-kumitat il-kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Awwissu 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Wara tant u tant snin! Ftit ilu kellna aħbar li għaġġbitna u ferrħitna: fekruna tal-baħar bejtet f'ramla Maltija! Naħseb kollha smajtu. ħ iji Fkieren oħrajn Minbarra l-fekruna komuni, fl-ibħra Maltin jidhru żewġ speċi oħrajn ta' fkieren, imma t-tnejn rari. Dawn huma… ħ ħ ħ ġ ġ ħ Ħ afna drabi l-fkieren ibejtu fl-istess ra mla fejn kienu faqqsu. Il-fekruna komuni tbid minn 80 sa 100 bajda u tidfinhom fir- ramel. il-b a tiħ ajd w . kru x ħ sie ara li alli ħ ħ ħ x-x ir-ra jfa Il-fekruna komuni hija l-iktar fekruna komuni fil-Mediterran. B'daqshekk ma jfissirx li tidher bil-gzuz, għax xorta hija skarsa. Imma l-baħħara u s-sajjieda ġieli jarawha tixxemmex f'wiċċ l-ilma. Li żgur huwa rari hu li titla' tbejjet f'xatt Malti! Fl-antik, meta ftit kien hawn nies f'Malta u meta l-għawm kien għadu ma sarx passatemp popolari, ir-ramliet kienu jkunu baħħ u filgħaxija kien jaqa' dlam ċappa. Dak iż-żmien il-fkieren kienu probabbli jitilgħu jbejtu kull sena fix-xtut Maltin, bħalma jagħmlu f'ramliet oħrajn kwieti madwar il-Mediterran. Min jaf kemm eluf ta' fkieren faqqsu f'postijiet bħar-Ramla l-Ħamra, Għajn Tuffieħa, il-Ġnejna u l-Bajja tal-Mellieħa. Imma żdiedu n-nies, id- dwal u l-istorbju, il-gabbani u l-barbikjus fix-xatt, u l-fkieren ma baqgħux jissugraw ibejtu fi xtutna. Skont xi studjużi l-aħħar fekruna li bejtet Malta kien 50 sena ilu, skont oħrajn iktar minn 80 sena ilu. Għalhekk kienet sorpriża meta fil-lejl tat-22 ta' Ġunju li għadda, fekruna telgħet fir-ramla tal- Ġnejna, ħaffret ħofra, biedet skoss bajd, difnitu, u mbagħad tkaxkret lura lejn il-baħar u sparixxiet. B'xorti tajba ħadd ma fixkilha, u mill-għada stess inbdiet għassa kuljum mal-bejta, biex ma jiġix xi ħelu u jagħmel ħerba mill-bajd. Issa nittamaw li l-istorja tispiċċa b'suċċess, jiġifieri li l-bajd ifaqqas u l-fkieren żgħar jinżlu jgħumu u jmorru jibdew ħajja ġdida. Suppost sa ma jaslilkom dal-magażin il-bajd ikun faqqas, jew wasal biex. Din l-iktar fekruna tal-baħar li tikber (iktar minn 200ċm). Probabbli ma tbejjitx fil-Mediterran imma tidħol mill-Atlantiku. ħ ajn telg ħ et fe kru n a Fl-1 9 6 1 T uffi e ħ a. Xi s uld ati m la t' G li kie n u g ħ a s s a tbid fir-ra q a b d u h a u biċ ċru h a! Tingħaraf mit-tqassim tal-qxur fuq daharha, li huwa differenti minn tal-fekruna komuni. Ma nafux li qatt bejtet f'Malta. Il-Ġnejna X'għandna mid-dinja? Il-Maldives huma l-iktar pajjiż baxx fid-dinja. Ma jeżistux muntanji u għoljiet, u l-ogħla post huwa ftit iktar minn 2 metri! Jekk bis-sħana tal-klima l-livell tal-baħar jitla' xi ftit, il-Maldives jegħrqu kollha! Kemm tgħid li hemm gżejjer fil-Maldives? Hemm 1192! Il-Maldives huma grupp ta' gżejjer tropikali fl-Oċean Indjan. Huma gżejjer minn dawk li tara fil-kartolini, kollha xtut ramlin u palm kif jidher f'dar-ritratt. Il-baħar madwar il-Maldives huwa mimli skollijiet tal-qroll (coral reefs) b'varjetà enormi ta' natura. Ftit ġimgħat ilu l-President tal-Maldives Mohamed Waheed ħabbar li sas-sena 2017 pajjiżu ħa jkun iddikjarah KOLLU kemm hu riserva naturali tal-baħar! B'hekk il-baħar kollu madwar il-gżejjer ħa jkun protett u sajd li jagħmel ħsara jitwaqqaf kollu, u jitħalla biss sajd 1sostenibbli. Il-Maldives ħa jkunu l-ikbar marine reserve tad-dinja, u l-ewwel pajjiż fid-dinja li pproteġa l-baħar kollu ta' madwaru. 1sostenibbli. Meta nieħdu xi ħaġa min-natura b'mod li nagħtuha ċans tirkupra, biex b'hekk ma tonqosx jew tispiċċa biż-żmien. Hawn huma l-Maldives. Kemm bnadar! Le, mhix aħbar fuq il-Logħob Olimpiku, imma b'xorti ħazina dawn bnadar ta' pajjiżi li das-sajf diġà batew nirien fil-foresti u l-1makkja tagħhom. L-artijiet madwar il-Baħar Mediterran huma pjuttost nixfin, b'sajf twil u jaħraq. In-nixfa, is-sħana u t-traskuraġni (u l-vandaliżmu) ta' xi nies qed ikunu kaġun tal-qerda ta' meded kbar ta' msaġar bin-natura kollha li tgħix fihom. Il-Greċja, il-Portugall, Spanja u l-Italja kollha batew nirien das-sajf, u anke diversi gżejjer ta' dawn il-pajjiżi, bħal Sardegna, Sicilia, Madeira, il-Canaries u l-Baleariċi. F'dawn il-gżejjer il-problema hija ikbar, l-ewwelnett għax hemm inqas nies u apparat biex jiġġieldu n-nar; u t-tieni għax in-natura hemmhekk spiss tkun tinkludi speċi 2endemiċi, li jekk jispiċċaw minn hemm jintilfu mid-dinja. Per eżempju fuq Madeira jbejjet l-iktar għasfur rari tal-Ewropa: iz-Zino's Petrel, tajra tal-baħar kuġina tal-kanġu ta' Filfla. Nirien li ħakmu lil Madeira sentejn ilu għamlu ħerba sħiħa mill-3kolonji ta' dan l-għasfur. Msaġar ta' siġar baxxi u arbuxxelli, bl-Ingliż maquis. Jinstab biss f'dak il-pajjiż jew reġjun. Grupp ta' annimali li jbejtu jew jgħixu viċin ta' xulxin. ġimgħat ilu miet Lonesome George, fekrunu ġgant li kien jgħix f'waħda mill-Gżejjer Galápagos. Għaliex kien jismu hekk, u x'fiha importanti din l-aħbar? Għax Lonesome George kien fekruna tar-razza Pinta giant tortoise. Dari din ir-razza kienet komuni, imma l-kaċċa (bħas-soltu) għamlet ħerba minn dan l-annimal. Fl-1971 sabu li kien baqa' biss wieħed minn dawn il-fkieren, u semmewh Lonesome George. Issa miskin miet, u miegħu spiċċat ir-razza Chelonoidis nigra abingdonii. Biex miet tgħid? U b'hekk id-dinja kompliet Naħseb bl-età għax kellu mal- mitt sena… X'nista' nara tgħid? Minn fost l-għasafar magħrufin bħala ibises, dan hu l-iktar wieħed imferrex madwar id-dinja, u l-uniku wieħed li jbejjet fil-kontinent tagħna. Jinstab fin-naħa t'isfel tal-Ewropa, fil-kontinent Amerikan, fl-Afrika, fl-Asja u fl-Awstralja. F'xi nħawi qiegħed jonqos, imma f'reġjuni oħra qiegħed jiżdied u jinferex f'territorji ġodda. Hu għasfur sabiħ, b'rix ta' lewn qastni, u bil-ġwienaħ ħodor skuri. Għandu munqaru twil u milwi 'l isfel, u jgħix f'postijiet fejn hemm l-ilma, bħal bwar salmastri u ġnub ta' xmajjar u għadajjar. Ifittex l-ikel billi jgerfex bil-munqar f'ilma baxx. Jiekol l-aktar insetti, bebbux u 1krustaċi. Ibejjet f'kolonji, u l-bejta tinbena fil-baxx. Minħabba li ftit li xejn għandna ambjenti tajbin għalih, rari jieqaf f'pajjiżna fi żmien il-passa u ġeneralment jidher itir f'waħdiet jew qtajjiet żgħar. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Bil-mod, għax tixraq! Għasfur tal-Bejt mara qed titma' lill-ferħ Ojj, dak il-flixkun! Ma nistax nifhem għaliex xi nies iridu BILFORS iħammġu kull fejn imorru. X'vizzju ikrah ħej! Fis-sajf l-għasafar ikunu bil-frieħ, għalhekk mhux l-ewwel darba li naraw xi fellus tal-għasafar tal-bejt jaqbeż 'l hawn u 'l hemm fil-ġnien, fil-bitħa jew barra. Meta narawhom aħna x'aktarx naħsbuhom mitlufin, u spiss niġbruhom ħalli nippruvaw nieħdu ħsiebhom aħna. Imma dawn ma jkunu mitlufin xejn, anzi l-ġenituri tagħhom ikunu jafu eżatt fejn qegħdin uliedhom. L-aħjar ħaġa li nagħmlu hi li nwarrbu ħalli l-Papà jew Mamà tagħhom jinżlu jitimgħuhom. Ħeħe, tiftakar f'Il-Ħuttafa 109 qrajtilkom li r-Re Juan Carlos ta' Spanja, President tal-WWF ta' Spanja, mar il-Botswana għall-kaċċa tal-iljunfanti? Jaqaw, x'għamel issa? Mar l-Indja għall-kaċċa tat-tigra? Le, il-WWF ħaduha bi kbira, u qaċċtuh 'il barra! 1krustaċi. Grupp kbir ta' annimali li jinkludi granċijiet, grottli, gambli, koċċli u ħnieżer l-art. Il-biċċ l-kbira tal-krustaċi jgħixu fil-baħar. Intervista ma' Fjura Lejla maċ-Ċief jirrapporta TIMOTHY MICALLEF ritratti CHRIS CACHIA ZAMMIT Il-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf bil-lanċa saret fid-19 ta' Lulju minħabba li fit-13 ta' Lulju ir-riħ kien qawwi wisq. Inġbarna l-Marfa fis-6.30pm u hemmhekk Chris Cachia Zammit ftit mill-membri q a t g ħ a ċ i e f waħda mil-laneċ ċiefa ttir ma' wiċċ l-ilma kellimna ftit fuq iċ-ċief li konna se naraw. Wara ftit tlaqna b'żewġ laneċ għal taħt Ta' Ċenċ. Għalkemm eluf ta' ċief ibejtu madwar il-Gżejjer Maltin, bil-mod aħna konna resqin lejn l-akbar kolonja ta' ċief fi xtutna. F'Ta' Ċenċ ibejjet mal- elf par u f'dan iż-żmien iż-żgħar taċ-ċief ikunu għadhom fil-bejtiet, fix- xquq u t-toqob fis-1sies. Iċ-ċief jistennew sa ma jidlam kompletament biex jidħlu fl-irdum u għalhekk filgħaxija jingħaqdu fi gruppi kbar, li jisssejħu rafts, fuq wiċċ l-ilma jistennew id-dlam jaqa'. L-akbar raft li rajna kienet ta' mill-inqas 400 ċiefa, imma osservajna ħafna ċief dieħel u jinġabar ma' diversi rafts iżgħar. Uħud minnhom għaddew viċin tagħna, u ħafna membri bdew joħdulhom ir-ritratt. Uħud minna rajna wkoll xi dniefel, imma kienu 'l bogħod u ma għarafniex xi speċi kienu. X'ħin wasalna biex induru lura għall- Marfa, rajna li kien għad hemm ċief li kienu fi triqithom lejn l-irdumijiet. Il-Busbież Inti pjanta Maltija? Sa fejn naf Maltija 2indiġena jien. Inti rari jew komuni? Issib minni kemm trid. Ġnub tat-toroq, art imqallba, għelieqi mitluqin, steppa, ġonna… Biżżejjed hekk! U l-fjuri tiegħek kif ikunu? Jien nagħmel fjuri żgħar f'bukketti qishom umbrelel sofor. Bħall-ferla jaqaw? Eżatt, il-ferla kuġina tiegħi imma dik tagħmel il-fjuri fir-rebbiegħa. Għaliex, tiegħek meta? Fis-sajf ruħi. Minn Ġunju sa Awwissu nkun fl-aqwa tiegħi. Għandek xi problemi? Kemm ninħaraq meta jiġu dawk li jqaċċtuna u jbexxuna bil-velenu. Ma nafx għaliex jagħmlu dan meta nkun mimlija fjuri. X'ħasra! L-agħar għax ma jagħtuniex ċans nagħmlu żerriegħa. U ara kemm friefet u naħal jispiċċaw bla ikel. Insomma, grazzi ħafna. Lilek ukoll u tal-interess. Fid-9pm wasalna lura l-Marfa u għedna ċaw. Għalkemm did-darba rajna inqas ċief mis-soltu, l-atmosfera Flimkien mal-leaders u l-organizzaturi l-oħrajn nixtieq inħeġġeġ lil dawk li ma ġewx magħna biex jattendu attivitajiet oħra matul is-sena. Titgħallmu ħafna affarijiet ġodda, u fuq kollox tieħdu gost! Il-veru ħadna gost. Dil- ħarġa dejjem tkun suċċess. Art li taqta' ħesrem fix-xejn, li toħloq wiċċ wieqaf u spiss għoli (bl-Ingliż cliff). Is-sisien spiss jisseħju rdum jew irdumijiet, imma fil-fatt huma differenti. 2indiġenu. pjanta jew annimal li minn dejjem kien jgħixu f'ċertu post, u ma nġabux hemm mill-bniedem (bl-Ingliż native jew indigenous). Il-kontra ta' ALJEN jew EŻOTIKU Il-Ħuttafa 111 • Awwissu 2012 Għandek xi ħarġiet ta' Il-Ħuttafa neqsin? Iktbilna u naraw naqdukx. Ħafna back issues ilhom li spiċċaw, imma ma tafx kif forsi nsibu dak li trid. Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox). Mela ixtri l-magg speċjali tal-50 Sena Anniversarju tal-BirdLife. Prezz €5. Ċempel 21347644/5. Poster Nru 5 Il-Ħuttafa Ċiefa Iċ-ċiefa (Cory's shearwater) hija tajra tal-baħar kbira. F'Malta jbejtu eluf ta' ċief imma ma tantx narawhom għax jersqu lejn l-art bil-lejl. Ritratt ta' Adin Vella Sib daqs 400 differenza bejn ir-ritratt ta' fuq u dak ta' taħt! Qed niċċajtaw ta! M'hemmx bżonn kompetizzjoni għax id-differenza tidher sew. Dawn huma ritratti ta' parti minn Foresta 2000. Il-post huwa l-istess imma r-ritratt ta' fuq ittieħed fl-2005 u ta' taħt ittieħed dis-sena. F'ta' fuq taraw mijiet ta' siġar imħawlin friski, u f'ta' taħt taraw is-siġar wara seba' snin ta' kura u tisqija. Hekk hu ħbieb, il-proġett li bdiet il-BirdLife qed jirnexxi. Foresta 2000 hija proġett immexxi minn BirdLife Malta, Din L-Art Ħelwa u PARK. Is-sea slugs huma kuġini tal-bebbux u tal-bugħarwien. L-isem xjentifiku ta' dan l-annimal huwa Piseinotecus gabinierei. Bil-Malta m'għandux isem. Grazzi lill-esperti Constantine Mifsud u Charles Cachia tal-għajnuna fl-identifikar. Agħti kulur lill-istampa. Jekk tmissu din l-istampa, issir kollha sewda! Għaliex? Ħaħa naf għaliex! Għax titfagħlek il-linka! Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom. Tistgħu tibagħtuhom bil-POSTA* lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 jew bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil il-huttafa@birdlifemalta.org *Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura. Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16) Fil-fatt dawn huma frieħ tal-ġurat tar- raba', li ma jkunux ilhom li faqqsu, forsi fuq l-istess pjanta li qegħdin fuqha. Wara ftit jinfirxu u ma jibqgħux flimkien. Farfett tal-Kromb Diane Micallef (12) Ġurat tar-Raba' Neil Camilleri (12) GĦASFUR TAL-BEJT Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura Ġieli kontu għaddejjin fil-karozza fid-dlam u rajtu bħal ringiela dwal żgħar f'nofs it-triq jew fil-ġenb? Dawn jgħidulhom cats eyes. Bis-saħħa tagħhom is-sewwieqa jkunu jistgħu jaraw it-triq f'postijiet fejn mhemmx dwal, bħal f'ħafna toroq fil-kampanja. Is-sabiħa hi li dawn il-cats eyes jixegħlu bla elettriku. Kif jista' jkun? Bħal ħafna ideat fil-ħajja tal-bniedem, l-ispirazzjoni ġiet min-natura… Il-cats eyes ivvintahom wieħed Ingliż jismu Percy Shaw. Dan kien jirrakkonta li darba waħda fl-1933 kien qed isuq lura lejn daru f'Halifax. Kien id-dlam, kien ħafna ċpar u bilkemm seta' jara fejn sejjer. Biex tgħaxxaqha kellu jgħaddi minn biċċa triq ħdejn xifer ta' rdum! Is-soltu fl-art kien ikun hemm strippi tal- metall mnejn jgħaddi t-tramm, u Shaw kien jużahom gwida biex iżomm fuq it-triq. Imma dawn l-istrippi kienu tneħħew ftit qabel u għalhekk Shaw ma kienx qed jara t-triq, u għal ftit ma baqax sejjer għal isfel. Imma b'xorti tajba lemaħ par għajnejn jixegħlu li nqabdu fid-dawl tal-karozza, u Shaw dawwar biex ma jolqothomx. Kien qattus bil-qiegħda fuq ċint… f'tarf l-irdum! Din l-esperjenza tat lil Shaw l-idea li jivvinta xi ħaġa li tleqq bħall-għajnejn L-għajnejn ta' xi annimali, fosthom il-qtates, għandhom il-ġewwieni tagħhom ileqq ħafna. Dan jgħinhom biex jaraw anke f'dawl baxx. Għalhekk b'dawl qawwi fuqhom dawn jirriflettu. L-istess idea tintuża fil-cats eyes, għax magħmulin minn boċċi tal-ħġieġ b'kisja tleqq fuq ġewwa. Kompetizzjoni Poster Ir-rebbieħa ta' Kompetizzjoni Poster 5 kienet Nicole Azzopardi mill-Mosta, li qatgħet li l-għasfur kien ċiefa. Ftit ieħor Nicole tirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur. 20699595 Ċemplu fuq dan-numru jekk taraw xi bini jew żvilupp kontra l-liġi. Peress li xogħlu kien li jsewwi t-toroq, Shaw ma damx ma ħoloq il-cats eyes, invenzjoni sempliċi u tal-ġenn. Il-ġenju ta' din l-invenzjoni hu li din taħdem bir-rifletturi, li jleqqu meta jaqa' dawl fuqhom. B'hekk huma perfetti għal bil-lejl, għax jirriflettu d-dwal tal- karozzi li jkunu ġejjin. Peress li l-cats eyes jaħdmu bla elettriku, m'għandhomx bozoz x'jinqatgħu u x'tibdlilhom. Minħabba f'hekk jistgħu jitqiegħdu fl-iktar toroq imwarrbin u 'l bogħod mis-servizz tad-dawl. Illum jintużaw mad-dinja kollha. Din l-invenżjoni min jaf kemm iffrankat miljuni ta' inċidenti tat-traffiku u salvat miljuni ta' ħajjiet. Kos kemm għandna x'nafulu lil Percy Shaw! Skużi ta! Naħseb aħjar tgħid: Kos kemm għandna x'nafulu lil dak il-qattus! Websajt Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org Websajt Għal ritratti ta' natura tal-baħar madwar Malta (u anke lilhinn minnha) żuru l-websajt www.edwardcurmi.com Jekk għandkom bitħa, ġnien, bejt jew gallerija, ftakru biex toħorġu skutella bl-ilma ħalli l-għasafar (u forsi anke insetti) isibu x'jixorbu. Tagħmlux ilma fond biex ħadd ma jegħreq fih, anzi agħmlu zokk żgħir ħiereġ mill-ilma ħalli jekk jaqa' insett isib ma' xhiex jiggranfa u joħroġ. Xi ħaġ'hekk insomma. Nħawi Naturali Elisabeth Conrad iddur il-Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura. Filfla hija gżira żgħira b'forma distintiva ħafna: blokka art wieqfa f'nofs baħar, kważi ċatta minn fuq u mdawra kollha b'sies għolja xi 60m. L-area hija biss xi 6 ettari, jiġifieri Filfla kapaċi toqgħod xi 4100 darba fl-area ta' Malta! Imma minkejja d-daqs żgħir tagħha, Filfla hija importanti għan- naturalist għax tipprovdi ambjent naturali uniku. M'hawnx bħalhom Forsi l-protagonist ewlieni tan-natura fuq Filfla hija l-gremxula. Il-gremxula ta' Malta hija endemika għall- Gżejjer Maltin imma l-isem xjentifiku tagħha ħa ismu minn Filfla: Podarcis filfolensis. Fil-fatt fuq Filfla nsibu 1sottospeċi endemika proprju għal Filfla stess. Dan ifisser li mid-dinja kollha din ir-razza tgħix biss fuq dawn is-60,000m2. X'aktarx li minħabba li Filfla hija daqshekk maqtugħa għaliha, kien diffiċli biex il-gremxul ta' fuqha jitħallat ma' gremxul ieħor, u għalhekk l-ispeċi evolviet razza differenti u unika. Imma fuq Filfla mhux il-gremxula biss hija endemika: nsibu wkoll, fost oħrajn, żewġ speċi ta' bebbux tal-art u speċi ta' ħanfusa li ma jinstabu mkien iktar. Turrun tjur Filfla hija wkoll ta' interess kbir għal min iħobb l-għasafar. Dan għaliex tipprovdi ħabitat perfett biex ibejtu tliet speċi ta' għasafar tal-baħar. Insibu kolonja kbira (bejn 5000-8000 par) ta' kanġu ta' Filfla, kolonja ta' ċief (xi 200 par) u kolonja ta' gawwija prima (xi 250 par, l-ikbar f'pajjiżna). Il-kolonja ta' kanġu fuq Filfla hija l-ikbar waħda li nafu biha fil-Mediterran. Filfa tinstab 4.5km 'l-barra mill-gżira ta' Malta, faċċata ta' Wied iż-Żurrieq. B'xorti tajba n-natura ta' fuq Filfla hija protetta sew, u Filfla għandha diversi titli ta' ħarsien bil-liġi. Fost oħrajn, hija Riserva Naturali, Santwarju tal-Għasafar, Sit ta' Importanza Xjentifika (SSI), Area ta' Importanza Ekoloġika (AEI), Sit Natura 2000 u Area ta' Importanza għall-Għasafar (IBA) ta' valur globali. Biex in-natura ta' fuq Filfla ma titfixkilx, ħadd mhu permess jinżel fuqha jekk mhux għal raġunijiet xjentifiċi jew edukattivi, u dejjem irid iġib permess speċjali mill-awtoritajiet. Minħabba li hi daqshekk protetta, Filfla hija refugju għan-natura: f'dal-pajjiż tant mibdul mill-bniedem, hija post wieħed fejn l-id tan-nies ma tantx tinħass. Fuq Filfla t-tajr tal-baħar ma jfixkluhx id-dwal u l-istorbju li x'aktarx jaffettwawh f'partijiet oħra ta-xtut ta' Malta. Iktar ma tiżdied il-pressjoni mill-bniedem, iktar isiru importanti dawn ir- refuġji bogħod mill-problemi li joħolqu n-nies! Kanġu ta' Filfla European Storm-petrel Il-bieraħ, illum… u għada! ikbar milli hi llum. Biż-żmien, bir-raxx, bil-mewġ, bil-melħ, bir-riħ, bix-xita u b'aktar ċaqliq tal-art, Filfla bdiet titfellel, taqa' biċċiet. U l-bombi tal-Ingliżi komplew farrkuha. Il-bombi issa ilhom iktar minn 40 sena li waqfu, imma l-elementi għadhom ikidduha lil Filfla. Ma tgħaddix xitwa li ma jċedix xi ċangun. Biż-żmien anke t-tifrik li nġabar madwarha għad jitmermer u għad ikaxkru l-baħar. Fuq il-lemin għandna idea ta' kif setgħet kienet Filfla fl-antik, u kif tista' ssir fil-futur. Tliet mapep antiki li juru lil Filfla bħala FOLFOLA jew FALFOLA. Kif forsi kienet fil-bidu Elf sena oħra! Jew trux jew supperv! Bżar u bombi Ritratt oriġinali Joe Sultana, tbagħbis bil-kompjuter Victor Falzon Hemm min jgħid li ġej mill- kelma Għarbija filfel li tfisser bżaru aħmar, forsi għax dari l-forma ta' Filfla kienet tixbaħ lil bżaru f'wiċċ l-ilma. Imma jekk fl-antik kienet qisha bżaru, illum dax-xebħ ma tantx jidher. Irridu niftakru li fi żmien l-Ingliżi Filfla kienet tintuża mill-militar bħala mira għal bombi u sparar ieħor! B'dawk l-isplussivi kollha l-forma ta' Filfla x'aktarx li nbidlet. Għalkemm il-bombi bla dubju għamlu impatt negattiv fuq il-gżira, ħallew ukoll benefiċċju! Minħabba l-periklu ta' bombi mhux sploduti li forsi għad hemm f' qiegħ il-baħar ħdejn Filfla, is-sajd sa 1.8km madwar dil-blata huwa projbit. B'hekk anke l-ħut madwar Filfla issa jgħix fil-paċi! 1sottospeċi. Razez li jkunu jixxiebħu u jiġu minn xulxin, ilkoll tal-istess speċi. Ir-razza tal-gremxula ta' Filfla hija Podarcis filfolensis ssp. filfolensis. L-ittri ssp. jfissru sottospeċi Żugraga ta' Filfla Filfla Top Snail