Akrobati tal-Baħar Tliet Dniefel Geddumhom Qasir (Bottlenose Dolphin) li dehru dan l-aħħar qrib ix-xatt ta' Malta. Ritratt ta' Chris Cachia Zammit X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid? Xutt ieħor lin-natura? Is-Simar Dawk li jaqbżu! Xalata Ċief u Dniefel Swift Actiom L-iSteppa Agħti kulur… Gallerija Tgħidx ħmerijiet! Mill-arti ta' Pau Ntietef tan-Natura Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Awwissu 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħej Ħuttaf! Darba kien hemm tifel iħobb jitfa' l-ġebel u jkisser it-twieqi. Meta qabduh u staqsewh għaliex kien qed jagħmel il-ħsara, huwa wieġeb: "Ħeqq, dak il- passatemp tiegħi!" Darba kien hemm tifla li kienet tħobb tħabbat il-bibien tad-djar u titlaq tiġri. Meta fl-aħħar qabduha u staqsewha għaliex qed iddejjaq lin-nies, din wieġbet: "Ħi, dak il-passatemp tiegħi!" Darba kien hemm żagħżugħ li kien iħobb jisprejja ħafna kliem ħażin fuq il-ħitan. Meta fl-aħħar qabduh u staqsewh għaliex kien qed iħanżer il-ħitan, dan wieġeb: "Man, dak il-passatemp tiegħi, ras!" Kemm hi skuża bla sens meta tagħmel il-ħsara u ssejħilha passatemp. L-istess jagħmlu n-nies li joqtlu l-għasafar u jgħidulu passatemp. Jekk tħobb tagħmel il-ħsara, dak mhux passatemp imma vizzju ikrah li jrid jinqata'. F'paġna 4 taraw kif anke l-iSpanjoli fl-aħħar qed jibdew jaqtgħu l-vizzju moqżież tal-corrida. Insomma ħbieb, gawdu l-vaganzi u tixxemxux wisq. Biex ngħinu l-biodiversità… L-aħjar mod biex tħajjar l-annimali jiġu fil-ġnien huwa billi tipprovdilhom l-ikel. Ħafna insetti jħobbu l-fjuri, għalhekk jekk tieħdu ħsieb li jkollkom dejjem xi ħaġa bil-fjuri, ħa jkollkom ġnien iktar ħaj u interessanti. Il-ħxejjex aromatiċi bħal Nagħniegħ, Salvja, Klin, Merdqux, Ħabaq u Plejju huma popolari għax il-weraq tagħhom jintuża mal-ikel. Ħasra li ħafna nies dal-ħxejjex ma jħalluhomx jagħmlu fjuri, imma jqaċċtu l-weraq minnu bl-addoċċ. Jekk tħallu mqar parti mill-pjanta tikber u tagħmel il-fjuri, taraw l-insetti ġejjin, għax dawn ukoll jiġġennu għall-ħxejjex aromatiċi. B'hekk aħna ngawdu l-weraq u huma jgawdu l-fjuri. Armonija perfetta! Il-ħxejjex aromatiċi anke fil- qsari jikbru, jiġifieri anke jekk għandkom bitħa madum, xorta tistgħu tiġbdu naħal u friefet. Il-Gallozz Iswed (Moorhen) huwa wieħed mill-għasafar li jbejtu f'Malta. Iħobb postijiet fejn hemm għadajjar u ħafna ħaxix twil fejn jistaħba. Fir-ritratt taraw fellus ta' Gallozz Iswed li faqqas das-sajf stess fir-riserva naturali tal-Għadira. Kemm hu ħelu hux! Ritratt ta' Denis Cachia Mergħat Imħarsa! Erba' rqajja' sbieħ ta' baħar madwar Malta għadhom kemm saru protetti. Dan sar biex jiġu mħarsa il-mergħat ta' Alka li jikbru fil-qiegħ f'dawn l-inħawi. L-Alka tifforma ħabitat importanti għal ħafna annimali tal-baħar, fosthom ħut, qarnit, bebbux u granċijiet. Dan pass għaqli tassew. Issa nittamaw li dil-protezzjoni tkun ta' vera. Biex taraw kif intom ta' Klabb Ħuttaf qed tgħinuna, morru paġna 8. Ir-Runduni reġgħu għamlu suċċess dir- rebbiegħa. Kif taraw mill- mappa, jidher ċar li l-inħawi ta' Tas-Sliema u San Ġiljan saru l-favoriti tar-Rundun f'pajjiżna, u bejtu fil-ventilaturi tad-djar f'diversi toroq t'hemmhekk. Dis-sena komplew jinfirxu, u issa bejtu anke San Ġwann, il-Gżira u Ta' Xbiex, u forsi anke Pembroke u Tal-Balal. Sadattant ir-Runduni tal-iMdina, tal- Mellieħa u tal-Mosta reġgħu bejtu b'suċċess, u kien hemm interess ukoll f'Birżebbuġa, l-iSptar Mater Dei, il-Marsa u d-Dwejra f'Għawdex. Grazzi lil Ray Galea u lil Joe Sultana għat-tagħrif. aħbarijiet Il-mazzarelli kollha għandhom bżonn l-ambjent tal-ilma ħelu għax dawn ibidu fih u l-frieħ tagħhom jgħixu fl-ilma. Ħafna minnhom rari jitbiegħdu wisq mill- għadajjar u n-nixxigħat, u għalhekk Malta nieqsa sew minn dawn l-insetti, għax niexfa wisq għalihom. Imma f'dawn l-aħħar snin żidna numru sabiħ ta' speċi ġodda ta' mazzarelli. Per eżempju fl-aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa ġibna l-Kaħlan tal-Penz, li deher Malta l-ewwel darba f'Ġunju li għadda, fir-riserva tal-Għadira. Did-darba ħa nġibu fuq speċi oħra li wkoll m'ilhiex wisq li tfaċċat Malta. Dan huwa l-Kaħlan tal-Vina Safra (Yellow-veined Skimmer Orthetrum nitidinerve), li ra ftit minnhom seħibna Arnold Sciberras fis-sajf tal-2008 ħdejn għajn tal-ilma fil-Mellieħa. Dal-mazzarell jismu hekk għax fi ġwinħajh għandu xi vini sofor. Ir-raġel (fir-ritratt) huwa blu u l-mara tkun kannella. B'hekk issa l-lista ta' mazzarelli Maltin telgħet għal 18-il speċi. Mhux ħażin għal gżira żgħira niexfa, hux! Żommu għajnejkom miftuħin, forsi l-ispeċi ġdida li jmiss… issibuha intom! Żewġ bejtiet differenti ta' Rundun fi triq f'Tas-Sliema. Mid-dehra dawk il- ventilaturi bid-daħla doppja huma komdi ħafna għar-Rundun! Ritratti meħudin f'Mejju li għadda minn Tim Micallef, membru tal-Klabb. Bejtu żgur X'għandna mid-dinja? Ftit jiem ilu l-gvern ta' Catalunya (reġjun fi Spanja) waqqaf il-corrida. Dan sar wara li nies li jħobbu l-annimali ġabru 180,000 firma u ppreżentawhom lill-gvern. Il-corrida hija dik Waqt corrida, irġiel sadisti jagħtu spettaklu billi jinku u jittorturaw il-barrin, u fl-aħħar joqtluhom waqt li l-udjenza jċapċpu bħal boloh. il-misħuta drawwa Fi Spanja t-tortura tal-barrin għadha popolari. Kull sena fi Spanja jsiru iktar minn 1000 corrida, u kull sena jmutu iktar minn 11,000 barri b'dal-mod barbaru. Imma issa f'parti minn Spanja n-nies xebgħu b'dil-kattiverija. Aħna nisperaw li ftit ftit din tinfirex mal-pajjiż kollu u l-corrida tinqata' kullimkien. s o n B u t t i ġ e ġ Dar ġdida għaċ-Ċita? Mela kieku minn Marsaxlokk saċ- Ċirkewwa tiġriha fi kwarta! Fl-Indja bi ħsiebhom jerġgħu jdaħħlu ċ-Ċita! Dari ċ-Ċita kienet komuni fl- Indja, imma nqerdet bil-misħuta kaċċa. Illum fid-dinja baqa' biss xi 10,000 Ċita, u dawn kważi kollha jgħixu l-Afrika. Issa l-Indja iddeċidew li jitilqu numru minnhom fi riservi naturali kbar f'Rajastan u f'Madhyar Pradesh. Kif naħseb tafu, iċ-Ċita hija l-iktar annimal tal-art li jiġri, kapaċi tilħaq ħeffa ta' 100km fis-siegħa. Naturalment, annimal bħal dan irid ħafna art fejn jgħix. Nisperaw li l-proġett taċ-Ċita jirnexxi, mhux bħall-proġett biex isalvaw lit-Tigra, li ftit ftit qed tinqered mill-Indja. U kemm joħdulha ritratti l-ispeed cameras! 5 miljun tank żlieġ! F'April li għadda sploda bir taż-żejt li kienu qed iħaffru f'qiegħ il-baħar tal-Gulf of Mexico. Minnu ħarġu gliegel ta' żejt, li baqa' jiżbroffa tliet xhur sħaħ! Sa ma rnexxielhom isodduh, leħqu ħarġu fil-baħar xi 4,900,000 1tank żejt! Iż-żejt niġġes il-baħar u rvina ħafna xtut sbieħ mimlijin natura - ħut, għasafar, flora, fkieren tal-baħar. U għadhom ma jafux xi ħsara saret lill-ħajja ta' qiegħ il-baħar. Dan kien l-ikbar diżastru ambjentali fl-istorja tal-iStati Uniti, li fih mietu wkoll 11-il ruħ. U kollu minħabba flus. l-kilba għall- Skont il-kalkoli tiegħi, biż-żejt li nxtered fil-Gulf of Mexico kont timla 390 miljun flixkun taż-żewġ litri, biżżejjed biex tagħmel ringiela fliexken li ddur id-dinja! Biex jiffrankaw il-flus, il-kumpanija taż-żejt (BP) li kienet qed tħaffer ma għamlitx l-affarijiet kif suppost. U ara x'ġara! 1 tank żejt. Dan huwa kejl ta' żejt, li jesa 159 litru. Bl-Ingliż jgħidulu oil barrel. Pellikan Kannella, wieħed minn eluf ta' vittmi tad-diżastru. Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf. Apus pallidus Għasfur li ftit nies jafu bih huwa r-Rundun Kannelli. Ma jispikkax għax jixbaħ ħafna lir-Rundun fid-daqs, fl-għamla, fl-għajta u fil-kulur, imma huwa ftit iktar ċar. Għalhekk mhux se tarah itir u tagħrfu f'ħakka t'għajn, għax biex tagħrfu minn Rundun komuni trid tarah f'dawl tajjeb u mill-qrib. Bħal dejjem, l-esperjenza fil- berdwoċing tgħin ħafna. F'Malta jidher mir-rebbiegħa sal-ħarifa u hu inqas komuni mir-Rundun. Ir-Rundun Kannelli jbejjet fl-artijiet madwar il- Mediterran u jqatta' x-xitwa fl-Afrika, 'l isfel mid-Deżert Saħara. Il-bejta jibniha kemm mal-bini kif ukoll mas- 1sisien u l-irdumijiet. F'Malta qatt ma kellna rekords ta' bejtiet tiegħu, imma ftit snin ilu nstabet l-ewwel 2kolonja żgħira fis-sisien tad-Dwejra f'Għawdex. Jidher li bil- mod il-mod qed jinfirex ukoll f'Malta. Hawn min, għax hekk jaqbillu, jgħid li f'Malta ma jistgħux ibejtu għasafar, u jġibu kull skuża: bini, storbju, is-sħana tas-sajf. Ħaġa waħda jinsew isemmu: il-qerda li ġġib il- kaċċa! Għax oħroġ il-għaġeb, malli waqfet il-kaċċa fir- rebbiegħa f'dawn l-aħħar tliet snin, il-lista tal-għasafar li jbejtu f'Malta twalet ġmielha. Xutt Ieħor lin-Natura? F'dil-biċċa mhux suppost tibni! X'Nista' Nara Tgħid? Hawnhekk hawn li r-runduni jorqdu waqt li jtiru! Naf, il-bieraħ ippruvajtha… Ftit ilu smajna li ħa jibnu kumpless sportiv kbir f'Baħar iċ-Ċagħaq. Li nżidu l-faċilitajiet sportivi huwa tajjeb għax l-isport sabiħ, imma meta jkun proġett kbir trid toqgħod attent ħafna fejn se tibnih. Speċjalment f'pajjiż daqs tikka bħalma hi Malta! Fl-art fejn għażlu diġà hemm xi bini ikrah, u tajjeb li jneħħuh. Imma ħafna mill-art hija beraħ u natura, u hemm parti li hija anke Sit Natura 2000. Meta post ikun Sit Natura 2000 jiġifieri jkun imħares bil-liġi għax ikun importanti għan-natura. Allura jekk hi art protetta, kif ħa jibnu fuqha? Protetta jew mhix protetta? Min iħobb in-natura għandu raġun jinkwieta. U iktar inkwetajna meta smajna li parti mill-proġett mhux ħa jkun veru għal-isport, imma ħa jibnu fih 300 dar. Mappa ta' parti minn Baħar iċ-Ċagħaq. Il-linja l-ħamra turi fejn se jinbena l-kumpless sportiv. Il-parti l-ħadra hija Sit Natura 2000. Kif taraw, l-aħmar jaqbeż ġol-aħdar! Tħobb l-għasafar? Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing. Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf. Tip ta' rdum li jaqta' dritt, wieqaf u għoli. Ħafna mix-xatt tal-Punent u n-Nofsinhar ta' Malta huma sisien. Grupp ta' annimali li jgħixu jew ibejtu flimkien jew viċin ħafna ta' xulxin. PROĠETT BIRDLIFE F'Is-Simar mhux siġar biss hemm, imma hemm ukoll għadira mdawra b'ħafna qasab u pjanti oħrajn li jħobbu l-ilma. Ritratt ta' Jason Aloisio Riserva naturali bis-sens! Fil-Bajja tax-Xemxija, 'il ġewwa mit-triq prinċipali, hemm medda art ħadra maqtugħa għaliha. Din hija r-riserva naturali tas-Simar, X'fih speċjali s-Simar? Ħaġa li hemm f'Is-Simar li f'Malta hija rari ħafna hija 1għadira permanenti. Din l-għadira tagħmel il-post interessanti għall-ħajja għax, kif tafu, kull ħaġa ħajja trid l-ilma biex tgħix. Minħabba dan l-ilma, fir-riserva naturali jikbru diversi pjanti tal-ilma, speċjalment Qasbet ir-Riħ. Is-Simar hemm meded sħaħ ta' qasab, li jifforma reedbed. Dan ukoll huwa ambjent rari f'pajjiżna. Minbarra qasab hemm ukoll mijiet ta' siġar. Ħafna minnhom tħawlu xi 15-il sena ilu u issa kibru sew u joffru kenn, dell, frisk u ikel għal diversi annimali. Fost is-siġar tas-Simar hemm Żebbuġ, Luq u Bruk. Il-Bruka hija siġra li tiflaħ ħafna għar-raxx tal-baħar. Skont l-ambjent issib l-għasfur. Il-meded tal-qasab jiġbdu lejhom għasafar bħar-Russett tas-Siġar, ir- Russett Aħmar, il-Gallozz tax-Xitwa, id-Durrajsa tal-Qasab, il-Bufula Prima u l-Bufula tal-Qasab. Dawn kollha jidhru spiss f'Is-Simar, naturalment skont l-istaġun tagħhom. Hemm minnhom mhux biss iżuru s-Simar, imma anke jbejtu fir-riserva. Fl-ilma stess jgħix il-Bużaqq, ħuta rari ħafna f'Malta għax tgħix fl-għadajjar (li kif għedna, ma tantx għandna minnhom). Il-Bużaqq hija l-ħuta nazzjonali ta' Malta: forsi għalhekk iħobbuha tant ir-Russett Griż, l-Agrett Abjad u l-Blonġun Żgħir li jżuru l-post kull sena! Dawn huma biss ftit ħafna mill-biodiversità li jagħmlu s-Simar kalamita għan-naturalist. Imma tiskanta, 20 sena ilu, ma kien jeżisti xejn minn dan! Mela x'ġara? Ġara li daħlet il-BirdLife fl-istorja! Għasfur ta' San Martin Sajjied prim! Simar Niggież Ir-riserva msemmija għalih! Li ma kinitx il-BirdLife, Is-Simar ma jeżistix. Is-Simar huwa t-tieni riserva naturali li l-BirdLife ħolqot (wara l-Għadira). Qabel ma beda x-xogħol fl-1992, is-Simar kien roqgħa skart, ġrieden u drenaġġ. Imma wara ħafna ħsieb, xogħol u spejjeż, dal-proġett irnexxa. Is-Simar jurina li jekk nagħtuha ċans, in-natura ma tinsiniex! Illum Is-Simar jiġbed lejh mhux biss natura, imma anke studenti, għalliema u publiku. Min jaf kemm minnkom diġà żortuh ma' tal-iskola. Ħinijiet ta' ftuħ. Is-Simar jiftaħ għall-iskejjel fil-ġranet kollha tal-iskola. Nhar ta' Sibt u Ħadd jiftaħ ukoll għall-publiku minn Novembru sa Mejju mill-10am sa 4pm. Dħul bla ħlas. Ikun hemm ukoll min idawwarkom. Bla ħlas ukoll! 1għadira permanenti. Għadira li żżomm l-ilma s-sena kollha, bla ma tinxef. Xalata Ċief u Dniefel Jirrapporta Tim Micallef Il-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf bil-lanċa saret is-Sibt 10 Lulju 2010. Iltqajna fis-6.30pm iċ-Ċirkewwa fejn Kathleen Mamo u Ray Vella spjegawlna kif iċ-Ċief jinġemgħu f'rafts filgħaxija qabel ma jidħlu fil-bejtiet Ftit wara s-7pm tlaqna b'żewġ laneċ għal taħt Ta' Ċenċ. Bdejna naraw l-ewwel qtajja' ta' Ċief malli dħalna fil- fliegu t'Għawdex. Meta wasalna 'l barra minn Mġarr ix-Xini uħud minna lemħu xi dniefel jgħumu madwar il-lanċa, li bdew ukoll jaqbżu viċin tagħna. Dawn kienu l-ispeċi Denfil Komuni (Common Dolphin). Waqt li komplejna nersqu lejn Ta' Ċenċ rajna ħafna Ċief jinġabru f'rafts. Waħda mill-laneċ kienet ftit iżjed 'il ġewwa taħt is-sies u għalhekk kienet imdawra biċ-Ċief itir viċin, waqt li l-lanċa l-oħra kellha iżjed dniefel madwarha. dorna lura għaċ-Ċirkewwa għaddejna minn ħdejn diversi rafts kbar ta' Ċief u konna fortunati li erġajna rajna d-dniefel. Għal ħafna minn dawk li ġew din kienet l-ewwel esperjenza tagħhom li jaraw iċ-ċief, imma kienet esperjenza unika għal kulħadd li tara d-dniefel daqshekk qrib tiegħek. Ċiefa Swift Action Proġett għar-Rundun Tiftakruha l-Mixja Maratona ta' Marzu? Kif qrajtu fl-aħħar ħarġa tal-magażin, il- flus li konna ġbarna dakinhar diġà nfaqna minnhom biex għamilna ħafna kaxxi għall- bejtiet tar-Rundun. Issa dawk il-kaxxi qed nibdew inwaħħluhom. Ir-Rundun iħobb ibejjet f'postijiet għoljin, għalhekk il-kaxxi qed inwaħħluhom ma' bini għoli, bħal knejjes u torrijiet. Il-ħolma tagħna hi li s-sena d-dieħla xi Runduni jitħajru jbejtu f'dawn il-kaxxi. B'hekk Klabb Ħuttaf inkunu tajna daqqa t'id oħra biex inżidu l-biodiversità f'pajjiżna. Kif taraw mir- ritratti, ix-xogħol ta' twaħħil beda. Nixtiequ ngħidu grazzi lil Jason Aloisio li qed jieħu ħsieb dal-proġett; u lil David Attard, John Borg, Michael Falzon u Ray Vella tal-għajnuna tagħhom. Grazzi wkoll lil Mario Camenzuli mill-Kummissjoni Ambjent tal-Knisja, li magħhom il-BirdLife qed tmexxi dal- proġett eċitanti. Ray Vella mperreċ fuq it-turretta tat-Torri l-Aħmar biex iwaħħal erba' kaxxi. Kien riħ xi ħaġa dakinhar! Tnejn mill-kaxxi jidhru mwaħħlin max-xifer tat-turretta. John Borg qed iwaħħal waħda mill-kaxxi mal-ħajt tal-Kunvent tal- Karmelitani fl-iMdina. Erba' kaxxi jidhru mwaħħlin lesti. Issa f'idejkom, Runduni! Kemm ġew puliti. Jien kieku nbejjet fihom! ambjenti maltin L-iSteppa Fl-isteppa ma nsibux siġar jew arbuxxelli kbar. L-ambjent tal-isteppa nsibuh f'postijiet b'ħamrija baxxa, u li spiss ikunu wkoll mikxufin għall-irjieħ. Għalhekk f'dan l-ambjent diffiċli jkampaw pjanti kbar, u nsibu l-iktar grasses u pjanti baxxi. Hemm diversi tipi ta' steppa. Insibu per eżempju steppa li tifforma fuq it-tafal. F'din jikbru, fost oħrajn, ħaxix bħall-Ħalfa u l-Barrum tax-Xagħri. Tip ieħor ta' steppa hija dik iddominata mix-xewk, fejn jikbru pjanti bħas-Sajtun. Fost il-pjanti tal-isteppa nsibu diversi annwali. Dawn huma pjanti li jgħaddu ċ-ċiklu kollu ta' ħajjithom fi staġun jew sena waħda: jinbtu, jikbru, jagħmlu l-fjuri u ż-żerriegħa, u jmutu. Insibu wkoll dawk li nsejħulhom umbelliferi. Kif taraw, il-kelma umbelliferi tixbaħ il-kelma umbrella. Fil-fatt jekk tħarsu lejn, per eżempju, iz-Zunnarija Selvaġġa jew il-Bużbież (it-tnejn huma umbelliferi), f'bukketti qishom li taraw umbrelel. jkabbruhom Hemm ukoll dawk li ngħidulhom ġeofiti, pjanti li jgħixu għal tul ta' żmien, però li jgħaddu parti miċ- ċiklu ta' ħajjithom taħt l-art, permezz ta' basal jew għeruq ħoxnin. Żewġ ġeofiti komuni huma l-Berwieq u l-Għansar. Jekk taraw steppa bħalissa, fl-eqqel tas-sajf, faċli taħsbuha ambjent fqir u bla ħajja. Dan għaliex fis-sajf ħafna pjanti ġeofiti jnixxfu l-weraq kollha u jibqgħu ħajjin biss il-partijiet li jkunu moħbijin taħt il-ħamrija. Dawn il-partijiet iservu ta' ħażna ta' enerġija għall- pjanta, li b'hekk tibqa' ħajja. Kif appena tidħol ix- xitwa malajr taraw l-isteppa terġa' tieħu l-ħajja, hekk kif dawn il-pjanti jtellgħu weraq ġdid. Fost l-annimali tal-isteppa nsibu xi speċi ta' ġurati li diffiċli immens tarahom, per eżempju l-Ġurat ta' Rasu Twila. Dan għaliex il-ġurati għandhom kamuflax tajba ħafna. Minħabba li fl-isteppa ma tantx hemm fejn tistaħba, it-trikk tal-kamuflax iservihom ħafna lill-annimali! Żewġ għasafar li jħobbu l-isteppa huma l-Bilbla u l-Alwetta. Meta jtiru tarahom u tismagħhom, imma kif ipoġġu fl-art… jisparixxu! Il-Bilbla u l-flieles tagħha jkunu kulur il-ħaxix niexef! Medda art steppa bil-blat. Kif taraw jikber fiha ħafna ħaxix. IL- weraq niexef kannella ħamrani huwa tal-Għansar. Fejn qiegħda? F'Malta għandna kemm trid irqajja' ta' steppa. Ħafna minnha ffurmat meta l-għelieqi ntelqu u ma baqgħux jinħadmu. L-isteppa b'mod tifforma imma naturali, tista' wkoll tifforma f'ambjent bħal makkja jew xagħri li għal xi raġuni jitlef ħafna mill-pjanti tiegħu. Dan jista' jiġri per eżempju jekk hemm nirien li jeqirdu l-pjanti kollha u l-art tinkixef u l-ħamrija titkaxkar bir-riħ u x-xita. L-isteppa tista' wkoll tifforma f'postijiet fejn jittieħdu l-annimali biex jirgħu, jew fuq art agrikola li ma baqgħetx tinħadem. Meta mmorru ngħumu niftakru li xatt il-baħar huwa d-dar ta' ħafna annimali żgħar bħall granċijiet. Biex nieħdu pjaċir m'hemmx għalfejn naħqru jew noqtlu dawn l-annimali. Għandna nħalluhom bi kwiethom, u għandna nħallulhom l-ambjent tagħhom nadif u sabiħ kif sibnieh. Agħti kulur lil dal-granċ gustuż! Ajkla Rasha Bajda Luca Żammit 8 Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu. Kartun ħelu ieħor ta' Askya Pizzuto (14) Il-Ħamran huwa wieħed mill-iktar mazzarelli komuni f'Malta, speċjalment fir-rebbiegħa. Ir-raġel ikun aħmar, u l-mara tkun ħadranija. Jiġifieri din mara. Papoċċi ta' Malta Chaanah Muscat 13 mill-arti ta' PAU Tgħidx ħmerijiet! Desirée Falzon iddur dawra ma' xi ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali. Il-friefet il-lejl huma għomja! Lanqas xejn! Veru li l-friefet il-lejl għandhom għajnejhom żgħar ħafna, imma dawn xorta jużawhom, u jużawhom biex jaraw f'ħinijiet meta ma tantx hemm dawl, jiġifieri mal-għabex, matul il-lejl, u mas-sebħ. Fil-biċċa l-kbira, il-friefet il-lejl għandhom sens tas-smigħ straordinarju, u iktar jużaw dan milli l-vista biex isibu t-triq u l-priża fid-dlam ċappa. Imma dan ma jfissirx li huma għomja! Bl-Ingliż jgħidu "blind as a bat", imma min ivvinta din is-simile naħseb ma kienx jifhem fil-friefet il-lejl! Hemm grupp ta' friefet il-lejl kbar jgħidulhom fruit bats. Dawn itiru bi nhar, jieklu frott, għandhom għajnejn kbar u jaraw tajjeb. Il-fruit bats jgħixu kważi kollha f'artijiet 1tropikali, u Malta ma jiġux. Pipistrell Nanu Wieħed mill-friefet il-lejl ta' Malta. Jisma' ħafna, imma jara wkoll! Ħarsa lejn xi annimal żgħar madwarna Il-Qabbieża Il-brimb kollu jagħmel il-ħarir, imma mhux kollu jibni l-għanqbut. Hemm grupp ta' brimb żgħir ngħidulu brimb qabbież (bl-Ingliż jumping spiders). Dawn jaqbdu l-priża mhux fix-xibka imma billi jersqu lejha u jaqbżu fuqha. Biex jagħmlu hekk iridu vista tajba. Għalhekk il-brimb qabbież għandu erba' minn għajnejh kbar u jħarsu 'l quddiem. Bis-saħħa tagħhom il-brimba tikkalkula tajjeb kemm tkun bogħod jew viċin il-vittma tagħha. F'Malta għandha xi 20 speċi ta' brimb qabbież. Uħud minnhom, bħaż-Żebrina, spiss narawhom mal-ħitan tad-djar tagħna. Jekk taraw waħda tagħtuhiex fastidju. Anzi, osservawha bil-kwiet u forsi tarawha taħtaf xi dubbiena. 1artijiet tropikali. Artijiet fl-inħawi sħan tad-dinja, jiġifieri fil-parti l-wiesgħa tal-pjaneta. Għandek torċ? Iva, imma d-dar qiegħda! Żebrina (raġel) tip ta' brimba qabbieża