Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p2 Fil-ħarifa d-deru (lentisk) jagħmel ħafna frott, li jiġġennu għalih l-għasafar. X'għandna? Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid? Avviżi Attività Intervista ma' fjura Joqogħdu għax-xitwa Arti Paġna Falko Natura 2000 il-kumitat ġenerali il-kuntatt indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena. Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali. Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru. Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena. ©BirdLife Malta, Diċembru 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Ħej Ħuttaf ! Kos, ma spiċċatx id-dinja wara kollox! Kemm hawn min jemmen ħmerijiet hux. Insomma, mela la ma kkraxxjatx pjaneta ġo fina u qatlitna kollha, ħa jkollna nkomplu hux :) :) u rridu naħsbu għal sena ġdida fjamanta, is-sena 2013. Kif tafu, bħal daż-żmien ħafna nies jagħmlu xi wegħda magħhom infushom għas-sena l-ġdida: jgħidulha new year's resolution. Il-kompost huwa ħamrija ta' kwalità eċċellenti. iwiegħed li ħa jistudja iktar… Min jaħlef li ħa jkun iktar organizzat u inqas traskurat… Min jgħid ħa jaħli inqas ħin fuq facebook… U aħna li nħobbu n-natura, nistgħu nagħmlu xi wegħda biex inkunu iktar Hemm ħafna minn fejn nagħżlu. Jien għandi tlieta għas-sena l-ġdida: Biex ngħin l-għasafar ħa narma bird table oħra fil-ġardina tad-dar. Biex ngħin l-ambjent ħa nagħmel il-kompost mill-iskart tal-kċina. Biex ngħin lill-BirdLife ħa ndaħħal 10 membri ġodda fi Klabb Ħuttaf. U intom x'ħa tagħmlu? Jekk tmorru paġna 9 ssibu l-Paġna Falko. Falko hija l-parti ta' Klabb Ħuttaf li tieħu ħsieb il-membri li għalqu tlettax-il sena. Xi snin ilu l-Falko kienet attiva ħafna imma kellha tieqaf għax kienu naqsu l-Leaders. Issa bi pjaċir inħabbru tim ġdid ta' Leaders żgħażagħ - ilkoll berdwoċers u naturalisti akkaniti - li ħa jerġgħu jqajmu l-Falko fuq saqajha. U diġà għandhom żewġ ħarġiet lesti għalikom it-teenagers tal-Klabb. Għalhekk grazzi Martin, Anne-Marie, Chris, Nick, Tim u Steve talli dħaltu għal dil-kariga, u nawguralkom ħafna attivitajiet eċitanti. Għal Klabb Ħuttaf dan kien l-isbaħ rigal tal-Milied! Awguri ħbieb! mal-faċċata Il-bulebbiet (wryneck) huwa huwa l-uniku għasfur mir- razza tal-woodpeckers li naraw f'pajjiżna. Huwa żgħir u għandu kuluri li jkanġu ħafna maz-zkuk u weraq nixfin. Narawh Malta fil-pases, u xi ftit joqogħdu x-xitwa magħna wkoll. Ritratt ta' Joe Sultana Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p3 Għasfur ieħor ġdid… Jekk tiftakru, fil-ħarġa li għaddiet tal-magażin konna żidna għasfur ġdid: iz-zakak tal-lvant. U issa għandna ieħor! Fil-5 Ottubru 2012, xi berdwoċers raw għasfur stramb fir- riserva naturali tas-Simar, ħdejn l-ilma. Kellu munqaru twil u saqajh twal ukoll. Kien dak li bl-Ingliż jgħidulu dowitcher, għasfur min-naħa l-oħra tad-dinja! L-għasfur seta' kien wieħed minn żewġ speċi li jixxiebħu ħafna - u t-tnejn rarissmi fl-Ewropa. Għalhekk il-berdwoċers iċċekkjaw sew, ħadulu r-ritratti u anke ċċekkjaw l-għajta tiegħu. Fl-aħħar ikkonfermaw li kien long-billed dowitcher Limnodromus scolopaceus, għasfur mill-Amerka ta' Fuq jew mis-Siberja tal-Lvant. Din kienet l-ewwel darba li nafu li dan l-għasfur deher f'Malta, u ngħata l-isem Girwiel tal- Bekkaċċ. L-għasfur dam Is-Simar koċċ ġimgħat, imbagħad Nawguraw li passa bla periklu. It-total ta' speċi ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal… Ritratt tal-għasfur f'Is-Simar ħ iji Għaliex semmewh hekk tgħid? Għax munqaru twil qisu ta' bekkaċċ. Bekkaċċ x'jaħbat? Bekkaċċ huwa jien, u ma ħbatt imkien! Għalkemm aħna hawn nagħtukom l-aħbar tal-għasfur il-ġdid, kull kas ta' speċi ġdida ikun għad iridu jistudjawh grupp esperti tal-BirdLife. Jiċċekkjaw ir- ritratti, ir-rekords, id-deskrizzjoni, forsi xi filmati wkoll. Fl-aħħar jiddeċiedu jekk jaċċettawhx jew le. Dan proġett bis- sens, u mela mina taħt il-baħar! …jew fabrika tan-nar fuq Kemmuna! F'Għawdex qed jitħajru jibnu impjant solari. Din tkun medda art miksija twavel fotovoltajċi. Dawn jipproduċu l-elettriku mid-dawl tax-xemx flok miż-żjut tal-pawerstejxin. B'xejn u bla tniġġis. Idea aħjar minn skrejjen kbar tar-riħ f'nofs ta' baħar. Il-post maħsub għall-proġett huwa l-Qortin (ħdejn ix- Xagħra), fuq biċċa art li sa ftit ilu kienet miżbla. L-art stess m'għandhiex valur naturali imma dawk l-inħawi joffru veduti sbieħ ta' rdumijiet u baħar. Ma tridx tmur passiġġata u flok ġmiel u ħdura tara partita kaxxi jleqqu! Għalhekk il-proġett - jekk iseħħ - irid isir bil-galbu. Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni. Sabu ħut jimxi u żrinġijiet jgħannu… Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p4 X'għandna mid-dinja? Itwal minn 4300km fil-fatt. Kull min iħobb in-natura żgur sema' bix-xmara Amazon u bil-foresta tropikali enormi madwarha, kollha siġar u annimali. Imma barra l-Amazon, hemm xmajjar oħrajn li wkoll għandhom natura sinjuruna madwarhom. Waħda minn dawn hija l-Mekong fl-Asja. Il-Mekong mhix twila daqs l-Amazon imma xorta twila ħafna. Tmiss jew tgħaddi minn seba' pajjiżi, fosthom il-Vietnam, u f'xi nħawi tagħha baqa' rqajja' foresti tropikali mhux ħażin. Ħafna xjenzati jmorru jagħmlu riċerka f'dawn il- ġungli biex jistudjaw il-flora u l-fawna, u spiss isibu speċi ġodda. Fil-fatt f'dawn l-aħħar 15-il sena biss skoprew 1710 speċi ġodda! Ma nafx jien. Naħseb mhix idea tajba li annimal issemmih xitan. Speċjalment farfett il-lejl, meta diġà ħafna nies jibżgħu minnhom għal xejn b'xejn. Isem hekk jonqsu! Il-leġġendi Griegi spiss isemmu l-iljuni fil-kampanja tal-Greċja, u fil- Bibbja Sansun u David it-tnejn qatlu l-iljuni, u dawn għexu fil-Palestina. Dari kienu kważi mal- mxerrdin Afrika kollha, u mill-Lvant Nofsani sal-Indja, anke f'partijiet mill- Ewropa! Illum diġà tilfu kwarti (75%) mill-art fejn jimirħu qabel. F'dawn l-aħħar 50 sena naqsu l-iljuni 100,000 għal 32,000. Bejn kaċċa u żvilupp tal-bniedem, l-iljuni se jisfaw bla dar. Il-Mekong tifforma 1delta kbira qabel tiżbokka fil-baħar. l-ispeċi hemm pjanti, sriep, ħut, żrinġijiet, mammiferi u ħafna insetti. Fost l-ispeċi li sabu s-sena l-oħra (2011) hemm ħuta li tuża l-fins ta' wara wiċċha bħal saqajn biex timxi barra mill-ilma, u żrinġ li jsaffar bħal għasfur! Fil-foresti tal-Vietnam sabu wkoll farfett il-lejl żgħir b'imnieħru forma ta' żewġ tubi. Forsi biex jiċċajta xi ħadd mix-xjenzati xebbħu ma' wiċċ ta' xitan, imma l-laqam weħillu għax spiċċaw semmewh beelzebub's tube-nosed bat Murina beelzebub! … u sabu xitan? Parti minn xmara meta din tgħaddi minn art ċatta u tinfired f'diversi friegħi qabel tiżbokka fil-baħar. Tissejjaħ hekk għax qisha l-ittra Griega delta li hi forma ta' trijanglu. L-itwal xmara tad-dinja (in-Nil) għandha delta. Il-mountain gorilla tgħix fil-muntanji madwar il- fruntieri tal-Uganda, ir-Rwanda u l-Congo (DRC). Iss, anke jien ħelu! Qed jisħon Xjenzati sabu li l-Antartika qed tisħon iktar milli kienu qed ibassru. Dan ifisser li iktar silġ qed jinħall, u l-livell tal-baħar qed jogħla iktar milli kienu jaħsbu. B'dir-rata, sa l-aħħar ta' das-seklu l-bliet u rħula li qegħdin mal-baħar kollha ħa jegħrqu. Żdiedu Ftit nisimgħu aħbarijiet sbieħ fuq il-gorilli - is- soltu naqraw fuq kemm inqatlu hawn u kemm naqsu hemm. Imma dan l-aħħar ħadna l-aħbar sabiħa li l-popolazzjoni ta' mountain gorillas f'dawn l-aħħar sentejn żdiedet minn 786 għal 880. Dal-pitirross ħelu rawh ftit ilu f'Derbyshire (UK). Kif taraw, flok għandu sidru kollu oranġjo ħariġlu ftit abjad taħt geddumu. Hija normali li kultant l-għasafar jitfaċċalhom rix abjad imma dal-pitirross ġibed attenzjoni speċjali għax ġie qisu Father Christmas bil-leħja bajda! xi tagħrif miġbur minn www.wildlifeextra.com Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p5 X'nista' nara tgħid? Ftit ġimgħat ilu dehru qtajjiet kbar ta' graw ipassu minn fuq pajjiżna, biex jaħarbu l-kesħa li niżlet f'daqqa fuq partijiet tal-Ewropa. Il-grawwa hi fost l-aktar għasafar spettakolari li nistgħu naraw f'pajjiżna, għax hi tajra kbira ħafna u tidher fi qtajjiet li spiss ikunu kbar, itiru f'linji dritti jew forma ta' V. Dan l-għasfur ibejjet l-aktar fin-naħa ta' fuq tal- Ewropa, fir-Russja, u anke saċ-Ċina. Numri żgħar ibejtu iktar 'l isfel lejn il-Mediterran. Ġeneralment il-bejta jibniha f'żoni iżolati fejn ma jersqux nies. L-ambjenti li jinstab fihom huma l-aktar foresti u bwar mistagħdra bl-ilma. Jiekol l-aktar żrieragħ, għeruq u pjanti kif ukoll dud, insetti u annimali żgħar bħal żrinġijiet u ġrieden. Għalkemm il-graw mhumiex għasafar soċjevoli ħafna, fi żmien il- passa u meta jkunu qegħdin joħorfu jinġabru fi qtajjiet kbar f'postijiet partikulari, fejn huma attrazzjoni mfittxija minn min jaf japprezza n-natura. It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal. Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar. Kalendarju 2013 Ġejna t-Tieni! Il-ktieb The Breeding Birds of Malta li l-BirdLife ħarġet is- sena l-oħra ġie t-tieni fil-konkors Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2011. Il-ktieb tistgħu tixtruh mingħand il- BirdLife jew mingħand il-BDL ta' San Ġwann. Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org Websajt Websajt mimlija ritratti ta' għasafar u natura oħra Maltija. Xogħol il- ħabib tagħna Aron Tanti www.arontanti.com Prezz imraħħas għal €2.20 Il-BirdLife għandha dal-kalendarju għas-sena l-ġdida. Huwa mit-tip li jreġġi waħdu fuq mejda, u għal kull xahar fih ritratt sabiħ ta' għasfur Malti. Tistgħu tixtruh mill-uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar. Jew bil-posta billi tibagħtu ċekk ta' €2.50 (pagabbli lil BirdLife Malta) fl-indirizz fuq paġna 2. Passiġġata naturali fl-inħawi tal- Munxar u Xrobb l-Għaġin Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p6 Intervista ma' Fjura Did-darba ħa mmorru n-naħa t'isfel ta' Malta - sal-ponta fil- fatt! Fl-inħawi tal-Munxar u Xrobb l-Għaġin għad hemm ftit beraħ sabiħ li jgħidlek mur imxi. Bħalissa jkun hemm diversi għasafar tax- xitwa, u ħdura fil-kampanja. Data il-Ħadd 20 Jannar 2013 Niltaqgħu ħdejn il-kappella ta' Tas-Silġ (Marsaxlokk) Ħin 9am Nispiċċaw xi nofsinhar Ġibu ikel, xorb, tromba (jekk għandkom). Merħba *membri, familji u ħbieb *Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir. Ħadna gost Taħwila f'Foresta 2000 • 2 Diċembru 2012 Jacqueline u Stephanie jagħlqu l-ħamrija madwar ir-riħana u d-deru li ħawlu. Bil-galbu, Kathleen u Rebekah joħorġu riħana żgħira mill-qasrija, bil-lest għat-taħwil. X'jismek? Bebuna, inti rari jew komuni? Miniex rari, anzi meta nsib post li nħobb, inkunu eluf ta' fjuri! Allura fejn tħobb tikber? L-iktar li nħobb xi post miftuħ fejn ikun hemm xi roqgħa ħamrija baxxa li żżomm ftit ilma xita. Mela naħseb ix-xitwa tħobb.. Hekk hu, bħalissa tmur mixja f'xi xagħra anke fil-mogħdijiet jikbru tapiti sħaħ tiegħi. Inti titwal xejn? Le ruħi, jien qasira ħafna u trid titbaxxa biex titpaxxa bil-ġmiel tal-fjuri tiegħi. Għandek xi problemi? Ma tantx jaqtgħuni għax qasira u ma tantx tista' tagħmel bukkett bil-fjuri tiegħi! Imma meta jidħlu jsuqu fix-xagħri spiss jgħaffġuna. Imma dakinhar rajt koċċ minnek u kellhom fjuri iktar twal. Naħseb naf x'ġara! Dawk li rajt kienu fjuri tal-kuġina tiegħi il- Margerita Selvaġġa. Dik tixbaħni imma tagħmel fjuri itwal minni. Wara li ħawwilna xi għoxrin siġra, inġbarna għar-ritratt. Aħna mbagħad tlaqna, imma dawk is-siġar baqgħu hemm, u ftit ftit ħa jkomplu jikbru u jżidu mal-ġmiel ta' Foresta 2000. Aħna dħalna fir- ritratt biex taparsi morna wkoll! Ħeħe fil-fatt bqajna d-dar reqdin! Għandek raġun. Saħħa u grazzi. Saħħa lilek u l-festi t-tajba. U jekk tara l-kuġina sellili. Il-fjamma sewda qisha pitirross b'sidru iswed! Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p7 Jibqgħu għax-Xitwa Kif tafu l-għasafar mhux kollha jidhru fl-istess żmien. Kull staġun iġib għasafar differenti. Dawn t'hawnhekk jiġu min-naħa ta' fuq tal-Ewropa fil-ħarifa biex jgħaddu x-xitwa magħna. Ma jiġux għall-gost imma għax f'pajjiżhom bħalissa jkun hemm ksieħ kbir. Malta wkoll tagħmel kesħa, imma m'għandhiex x'taqsam mas-silġ u l-borra li jagħmlu barra. Xi għasafar jixxiebħu ftit, bħall-alwetta u l-pespus. Imma bi tromba u ftit paċenzja malajr tibda ssib id-differenzi. Per eżempju l-alwetta għandha rasha ikbar u munqarha eħxen minn tal-pespus. U jekk tisma' l-għajta tagħhom differenti ħafna. Il-pitirross tagħrfu minn dak is-sider oranġjo, li tgħidx kemm hu kburi bih! Tinsewx iżżommulhom dik il-bird table stokkjata bl-ikel ħalli ma jbatux ġuħ dix-xitwa. Iz-zakak abjad diffiċli tiżbaljah għax denbu twil, iswed u abjad u jħobb jurih. Istrina kulħadd jiġri ħafi! Jaqaw jien biss inħoss il-bard hawnhekk? L-isturnell tagħrfu għax iswed, storbjuż u kultant tarah fi qtajja' kbar. Il-vjolin tax-xitwa, daqs nitfa u bla sabar, dejjem iferkex fis-siġar qalb il-weraq. Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p8 Ibagħtulna tpinġija u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna. Basta jkunu veru tagħkom! Tistgħu tibagħtuhom jew bil-posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org *Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura. Biex tieħu ritratti tal- għasafar fis-selvaġġ, ir-riservi naturali tas- Simar u tal-Għadira huma ideali. Per eżempju dan t'hawn meħud l-Għadira. Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17) Din hemm intervista magħha f'paġna 6. r u l u k i t ħ g A Mixja l-Majjistral Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p9 Iss, anke jien irrid immur il-ħarġiet tal-Falko, imma ommi qaltli għadni żgħira. Ħbieb membri żgħażagħ! B'ferħ kbir inħabbrulkom li l-Falko reġa' magħna wara nuqqas ta' erba' snin! L-uċuh inbidlu xi ftit imma l-għanijiet baqgħu l-istess, jiġifieri li bħala grupp ta' żgħażagħ flimkien: Niskopru l-ġmiel tan-natura Nitgħallmu kif nipproteġuha aħjar Nieħdu gost! Bħala membri tal-BirdLife żgur ħa niffukaw fuq l-għasafar, fil-fatt aħna l-leaders kollha berdwoċers akkaniti! Madankollu mhemmx bżonn tkun tifhem wisq biex tissieħeb magħna. Għadni niftakar l-ewwel attività tal-Falko li attendejt, kelli tromba ikbar minn wiċċi u ħerqa biex nitgħallem. Dik l-imħabba għan- natura u l-passatemp tal-berdwoċing li bdiet tikber fija dakinhar issa nixtieq, flimkien ma' sħabi, ngħaddiha lilkom. Għalhekk merbħa fil-Falko ħbieb, ejja ħa nibdew Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf. Il-membri tal-Klabb li għandhom 13-il sena jew iktar huma awtomatikament membri fil- Falko. Għal dawn il-membri, Falko jorganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna. Ħa nibdew l-attivitajiet tagħna bħala Falko b'mixja f'waħda mill-isbaħ biċċiet kampanja li għandna f'Malta. Ħa nimxu minn ħdejn r-riserva tal-Għadira sa Għajn Tuffieħa. Fit-triq ngħaddu miċ-Ċumnija, l-Park minn viċin Popeye Village u Nazzjonali tal-Majjistral. Għal min jaħseb li hi twila wisq, taqtgħux qalbkom, mhix tellieqa anzi nieqfu spiss biex ingawdu l-veduta u naraw l-għasafar. Fix-xitwa l-Majjistral huwa wieħed mill-aqwa postijiet għall-berdwoċing, u xi pespus, alwetta, fjamma sewda u buċaqq tax-xitwa naraw żgur. Data: is-Sibt 19 Jannar 2013 Niltaqgħu: 9.30am ħdejn l-għassa tal-Għadira (fejn kienet il-venda) Nispiċċaw: ħdejn ir-Radisson, Għajn Tuffieħa f'xi 1pm jew 2pm. Ġibu: ikel u xorb, żarbun tajjeb għall- mixi, u tromba jekk għandkom (jekk le nisselfu bejnietna). Il-Bufula Ħamra (spectacled warbler) tbejjet fix-xagħri u għandna narawha kemm il-Majjistral kif ukoll fl-inħawi ta' Dingli Cliffs. Ritratt ta' Nicholas Galea wieħed mil-leaders tal-Falko Mixja mal- irdumijiet nixxabbtu!), Għal Frar għandna mixja oħra! Din id- darba nibdew minn Ħad-Dingli, nitilgħu sad-Dingli Cliffs (tinkwetawx m'aħniex ninżlu ħa l-Buskett li dak iż-żmien ikun mifqugħ pitirrossi, mlievez u kapineri, jiġifieri nieħdu gost żgur! Mill-Buskett nimxu lura għal Ħad-Dingli. imbagħad Data: is-Sibt 16 Frar 2013 Niltaqgħu: 9.30am quddiem il- knisja ta' Ħad-Dingli Nispiċċaw: fl-istess post f'xi 1pm. Ġibu: ikel u xorb, żarbun tajjeb għall-mixi, u tromba jekk għandkom, (jekk le nisselfu bejnietna). Jekk tkun ġej attività Falko jekk jogħġbok ibgħat email fuq falkoblm@gmail.com jew ċempel fuq 99214143 / 99809190. Jekk ikollkom xi mistoqsija ikkuntattjawna wkoll! Nieħdu gost nisimgħu mingħandkom. Natura 2000 Dawra ma' xi nħawi fil-Gżejjer Maltin li huma mħarsin mil-liġi għax huma importanti għan-natura. Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p10 Ta' Ċenċ Ta' Ċenċ qiegħed fin- nofsinhar ta' Għawdex, ħdejn raħal żgħir jismu Is-Sannat. Sur Editur, fittex neħħi din l-istampa minn hawn, li ma jmurx xi ħadd jivvinta biex jibnu skajskrejper taħt Ta' Ċenċ! jinsab Ta' Ċenċ fin- nofsinhar ta' Għawdex; meta tkun ġurnata ta' viżibiltà tajba, Ta' Ċenċ ikun jidher sew anke minn xi postijiet fit-tramuntana ta' Malta. L-ewwel ħaġa tolqot l-għajn hi s-sies wieqaf u għoli li nsibu hawnhekk. L-iktar parti gholja ta' dan is-sies hija iktar minn 130m 'l fuq mill-baħar - biex tieħdu idea aħjar tal- għoli, qisu bini ta' iktar minn 40 sular! Għall-kwiet baħar ifittxu l-ikel matul il-ġurnata u jirritornaw bil-lejl. Kull min kellu l-okkażjoni jkun fuq il-baħar ħdejn Ta' Ċenċ filgħaxijiet fis- sajf, żgur jassigurakom li huwa spettaklu li tara mijiet u eluf ta' ċief f'wiċċ il-baħar jistennew id-dlam biex jidħlu lejn il-bejtiet tagħhom. Daqshekk ieħor jimpressjonak tisma' l-għajta taċ- ċief, li tixbaħ ftit il-bikja ta' tarbija. Kontu tafu li ċ-ċief jippreferi ljieli bla qamar? F'xi għerien taħt is-sies ibejtu wkoll ftit kanġi ta' Filfla. Mhumiex biss is-sisien li huma importanti għall-għasafar. F'Ta' Ċenċ insibu wkoll medda kbira ta' xagħri li jipprovdi ħabitat ideali għal speċi bħall-pespus, diżż, alwett, bilbla, merill, fjamma sewda, buċaqq tax-xitwa, kuda u bufula ħamra, fost ħafna oħrajn. Huwa għalhekk li Ta' Ċenċ huwa meqjus mhux biss sit Natura 2000, imma huwa wkoll Is-sisien f'Ta' Ċenċ huma ogħla sew mill-ogħla bini ta' Malta, il-Portomaso. Għalina l-bnedmin, sies wieqaf hekk mhux faċli naslu għalih - u dik hija aħbar tajba ħafna għall-diversi pjanti u annimali, għax b'hekk huma assigurati rokna għall-kwiet bla ma jfixkilhom ħadd! Fil-fatt postijiet bhal dawn insejħulhom refugia, kelma bil-Latin li tfisser post li joffri rifuġju, u dawn huma ta' importanza kbira, speċjalment fil-Gżejjer Maltin fejn in-natura hija taħt pressjoni kbira ħafna mill-bniedem. Għall-għasafar Natura 2000 huma sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta. Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa. U f'Malta kemm għandna, Profs? Għandna 35. Fost l-għasafar li jbejtu fis-sisien ta' Ta' Ċenċ insibu ċ-ċiefa u l-garnija. Dan popolazzjonijiet importanti ta' dawn iż-żewġ speċi. Dawn l-għasafar ibidu l-bajd u jrabbu ż-żgħar fi xquq u ħofor li jkun hemm f'wiċċ is-sies. L-adulti joħorgu fuq il- Mela jekk dan raġel, jiġi ċiefu? Eħe, u int tiġi ġifa! Din iċ-ċiefa (Scopoli's shearwater) qiegħda fil-bejta tagħha, f'xaqq fis-sies, u qed issaħħan il-bajda. Iċ-ċief dejjem bajd waħda jbid, u fuqha joqogħdu daqqa l-mara u daqqa r-raġel. Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p11 Ta' Ċenċ mhuwiex biss il-wiċċ tas-sies imma wkoll biċċa art xagħra sabiħa. Għawdex ma tantx hemm xagħri, u għalhekk ukoll ix-xagħra f'Ta' Ċenċ hija prezzjuża. Fl-irqajja' tal-ħamrija jikbru ħafna pjanti baxxi, u fl-ilma li jinġabar fil-ħofor jitfaċċaw ħlejjaq żgħar. F'dan ir-ritratt jidhru wkoll xi cart ruts. Important Bird Area, jiġifieri wieħed minn għażla ta' postijiet madwar id-dinja rikonoxxuti bħala postijiet Għall-istorja importanti għall-għasafar. Għan-natura Ta' min nitkellmu ftit ukoll fuq aspetti oħrajn ta' Ta' Ċenċ. Per eżempju nsibu diversi pjanti endemiċi, inkluż widnet il- baħar (il-fjura nazzjonali) u l-bjanka tal-irdum. Insibu wkoll pjanti li huma skarsi f'pajjiżna, bħall-għansar ikħal. Hemm ukoll ħabitati li mhumiex komuni f'Malta, bħall-għadajjar tal- blat (bl-Ingliż rockpools), li fihom jgħixu pjanti u annimali żgħar u ta' interess, bħall-gamblu tal-għadajjar. Ħafna minn dawn huma rari wkoll. Ta' Ċenċ mhux biss importanti għall-istorja naturali, imma magħruf ukoll għall-istorja tal-bniedem. Insibu l-famużi cart ruts li għadhom misteru fost l-istudjużi - għadu ħadd ma jaf għal xiex kienu jintużaw, għalkemm hemm diversi teoriji dwar xi skop setgħu servew. Instabu wkoll fdalijiet ta' tempji megalitiċi u dolmens ta' 1Żmien il-Bronż. Kollox ma' kollox, żgur li għandna ħafna x'nitgħallmu minn żjara sa Ta' Ċenċ! Għandek hawn isfel, ibni. 1Żmien il-Bronż. F'Malta, dan kien perjodu ta' kważi elfejn sena, minn 2500qK sa 700qK. L-għansar ikħal (Sicilian squill) mhux l-għansar komuni bħall-kuġin tiegħu (sea squill). Iħobb jikber għall-kenn ta' xi ħajt tas-sejjieħ. Il-merill (blue rock thrush) ukoll iħobb ibejjet fi xquq fis-sisien, fejn ħadd ma jilħaqlu l-bejta. Ir-raġel ikun blu u l-mara tkun kannella skur. Dolmen huwa monument minn żmien il- qedem li jimmarka post fejn is-soltu jkun indifen xi ħadd. Ikun ħaġra kbira ċatta mimduda fuq tliet jew erba' jidher ħaġriet weqfin. Fir-ritratt wieħed mid-dolmens li hemm fix- xagħra f'Ta' Ċenċ.